Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 2672 2697556 2563641 2026-10-24T11:03:50Z Франак Радзівіл 96369 2697556 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |Назва = Студзеньскае паўстаньне |Вайна = |Выява = Kastuś_Kalinoŭski_siarod_paŭstancaŭ_1863_hodu.jpg |Памер = 350px |Подпіс да выявы = [[Кастусь Каліноўскі]] сярод паўстанцаў |Дата = 22 студзеня 1863 — восень 1864 |Месца = [[Царства Польскае]], [[Беларусь]] ([[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]]), [[Летува]], [[Латвія]], [[Правабярэжная Ўкраіна]] |Вынік = Параза паўстанцаў |Войска1 = [[Файл:Coat_of_arms_of_the_January_Uprising.svg|20пкс]] Паўстанцы |Войска2 = [[Файл:Romanov Flag.svg|20пкс]] [[Расейская імпэрыя]]<br />[[Файл:Flag of Prussia 1892-1918.svg|20пкс]] [[Прусія]] (з 8 лютага 1863) |Камандуючы1 = |Камандуючы2 = |Колькасьць1 = |Колькасьць2 = |Страты1 = |Страты2 = }} {{Бітвы паўстаньня 1863 году}} [[Файл:Coat_of_arms_of_the_January_Uprising.svg|значак|200пкс|Герб [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у часы паўстаньня 1863—1864 гадоў]] '''Студзеньскае паўстаньне, Паўста́ньне 1863—1864 гадо́ў''' — паўстаньне нацыянальна-рэвалюцыйных сілаў на частцы земляў былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (сучасныя [[Польшча]], [[Беларусь]], [[Летува]], [[Латвія]] й частка [[Украіна|Ўкраіны]]) супраць [[Расейская імпэрыя|расейскага]] панаваньня й за аднаўленьне Рэчы Паспалітай у межах 1772 году. Пачалося абвяшчэньнем [[Маніфэст 22 студзеня|Маніфэсту Часовага нацыянальнага ўраду]] 10 (22) студзеня 1863 году. Гісторыяграфічная навука дае розныя ацэнкі паўстаньню ў цэлым, асабліва ў пляне нацыянальнай матывацыі кіраўнікоў і сацыяльнай базы ўдзельнікаў: ад «польскай шляхецка-клерыкальнай смуты» да «беларускага нацыянальна-вызваленчага» або «сялянска-рэвалюцыйнага руху»<ref name="firynovic">{{артыкул|аўтар=Фірыновіч А. Э.|загаловак=«Жаночы фактар» у Паўстаньні 1863—1864 гг.: Інфармацыйны патэнцыял беларускіх архівасховішчаў|выданьне=Весці НАН Беларусі. Серыя гуманітарных навук|год=2011|нумар=2|старонкі=59—65|url=http://libcat.bas-net.by/opac/pls/pages.view1doc?id=1009197}}</ref>. Асобна разглядаецца паўстаньне на тэрыторыі колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], да якога ўжываецца назва '''паўстаньне [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]'''. Яно характарызуецца ўтварэньнем [[Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі|Часовага правінцыйнага ўраду Літвы і Беларусі]], які патрабаваў роўнасьці ў дачыненьнях паміж [[Вільня]]й і [[Варшава]]й. Удзельнікі паўстаньня ў Вялікім Княстве Літоўскім, найперш Кастусь Каліноўскі і яго блізкае кола, карысталіся паролем «Каго любіш — Люблю [[Беларусь]] — То ўзаемна», вярнулі [[Беларуская мова|беларускую мову]] ва ўрадавае справаводзтва, а таксама выдавалі па-беларуску газэту «[[Мужыцкая праўда]]», праклямацыі і ўлёткі. Гэта прымусіла Нацыянальны ўрад у Варшаве прызнаць гістарычную суб’ектнасьць [[беларусы|беларусаў]] 3 траўня 1863 году ў форме прыняцьця адозвы «Да братоў-беларусаў»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/31162393.html Каліноўскі быў беларусам. Даказаць адваротнае немагчыма], [[Радыё Свабода]], 22 сакавіка 2021 г.</ref>. == На тэрыторыі Беларусі == [[Літоўскі правінцыйны камітэт]] (ЛПК) з пачаткам паўстаньня быў рэарганізаваны ў Часовы правінцыйны ўрад Літвы й Беларусі на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]. Першым маніфэстам гэтага ўраду быў пераказ [[Маніфэст Часовага нацыянальнага ўраду|варшаўскага маніфэсту]] (20 студзеня (1 лютага) 1863). Аднак у «Паўстанцкую інструкцыю» быў уключаны адметны пункт пра права камандзіраў аддзелаў паводле пастановы ваеннага суду караць сьмерцю «найбольш злосных прыгнятальнікаў сялянаў». Варшаўскі ўрад адхіліў ад улады Часовы ўрад Літвы й Беларусі (27 лютага (11 сакавіка) 1863), перадаўшы ўладу віленскаму камітэту «[[Белыя (паўстаньне 1863—1864 гадоў)|белых]]», які стаў называцца «[[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы|Аддзелам кіраўніцтва правінцыямі Літвы]]». Гэты Аддзел распаўсюдзіў дэкрэт, якім касаваліся ўсе паўнамоцтвы і мандаты [[Літоўскі правінцыйны камітэт|ЛПК]]. Каліноўскі ад імя ЛПК выказаў пратэст супраць перадачы ўлады «ў рукі контррэвалюцыянэраў» й зьняў зь сябе адказнасьць за ўсе будучыя памылкі й страты, але падпарадкаваўся. Тады, калі Каліноўскі разгортваў шырокую дзейнасьць у Гарадзеншчыне, выступаючы пад рознымі мянушкамі, як Яська Гаспадар з-пад Вільні, Васіль Сьвітка, Макарэвіч і Чарнэцкі, у Вільні тварыліся ўжо паўстанцкія арганізацыі. На чале іх стаялі: Старжынскі, Зьвірждоўскі, Агрызка, Пшыбыльскі, Длускі, Аскерка, Далеўскі, Малахоўскі" Вярыга і др. Усе яны ведалі пра Кастуся Каліноўскага, у паглядах зь ім ня ўсе, аднак, згаджаліся. Бальшыня гэных людзей была за тое, каб віленскія паўстанцкія арганізацыі мелі цесную лучнасьць з Варшавай і схіляліся на бок «белых», а Каліноўскі заяўляў, што «сякера паўстанца не павінна спыняцца нават над калыскаю шляхоцкага дзіцяці» і што «такой бесталковай галаве, як Варшава, ня можна даверыць долю Беларусі». Таму сярод віленскіх правадыроў паўстаньня, калі зьявіўся туды Каліноўскі, настаў разлом. Да Каліноўскага далучыліся: капітан Зьвірждоўскі, інжынэр-паручнік Малахоўскі, Вярыга і лекар Длускі. Наколькі палякі думалі ўвесь паўстанцкі рух абапёрці на шляхце і на абшарніках, нагэтулькі Каліноўскі і ягоныя сябры ўважалі, што паўстаньне ўдасца тады толькі, калі за ім пойдзе сялянства, якому трэба аддаць усю зямлю бяз выкупу і зь якога трэба было выбраць паўстанцкі апарат. Адначасна Каліноўскі пашыраў думку вуніі на рэлігійным груньце на Беларусі, хочучы з вуніі зрабіць нацыянальную беларускую рэлігію, веру, дзе была б беларуская мова і дзе не было б уплыву ані польскага, ані расейскага. Палякі ўсьцяж стараліся падпарадкаваць Каліноўскага варшаўскаму камітэту, а ён заяўляў, што беларусы самі сябе могуць кіраваць. Тады «белыя» загразілі, што калі ён з сваім Камітэтам не падпарадкуецца Варшаве, дык іхныя імёны будуць апублікаваныя ў газэтах і такім парадкам яны будуць раскрытыя ды панясуць адказнасьць перад урадам і перад Польшчай. Каліноўскі, запратэставаўшы супроць гэтага, змушаны быў выехаць зь Вільні ў Гарадзеншчыну, дзе далей праводзіў сваю дзейнасьць. Зьвірждоўскі выехаў на ўсход і праводзіў рэвалюцыйную акцыю сярод студэнтаў Горы-Горацкага сельскагаспадарчага інстытуту. У Вільні застаўся Малахоўскі, і ён у лучнасьці з Каліноўскім патаемна праводзіў самастойную беларускую лінію. Яны далей пашыралі сваю акцыю і заклікалі змагацца з царскім урадам, а таксама думку пра тое, што трэба стварыць мужыцкую Беларусь, незалежную і ад польскага пана, і ад расейскага самаўладзтва, што разам эксплюатавалі беларускага селяніна<ref name="ReferenceA">Беларусь учора і сяньня. Касяк Іван, Найдзюк Язэп.- Менск: Навука і тэхніка, 1993</ref>. У кастрычніку 1862 году паўстаў нумар «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]», які аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі. Гэты варыянт зьяўляецца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі, бо тлумачыць сялянам, як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ<ref>[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20180620212041/https://www.nv-online.info/2018/03/13/zyamlya-nasha-z-vyakou-vechnyh-nazyvaetstsa-litouskaya-a-my-to-nazyvaemsya-litoutsy-nenadrukavany-numar-muzhytskaj-praudy.html Ненадрукаваны нумар «Мужыцкай праўды»] // «Народная Воля», 19 чэрвеня 2018 г.</ref><ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — Гродна, 2018.</ref>: {{Цытата|Вы, дзецюкі, пэўне ня ведаеце, хто вы такія, як называецца гэта зямля, на якой нашы бацькі жылі <...> Зямля наша зь вякоў вечных называецца [[Літва|літоўская]], а мы то называемся [[ліцьвіны|літоўцы]].}} [[Файл:Mužyckaja praŭda. Ziamla naša nazyvajecca litoŭskaja, a my nazyvajemsia litoŭcy.jpg|значак|Першая старонка нявыдадзенай Мужыцкай праўды]] Ваенныя сілы паўстанцаў у [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] царскія ўлады ацэньвалі як 68—77 тыс. чал. Паўстанцкія аддзелы здолелі правесьці на Беларусі й Летуве 237 баёў з царскімі карнікамі<ref>Гісторыя Беларусі. Ад старажытнасці да XXI стагоддзя. Кароткі нарыс. — {{Мн.}}: Лекцыя, 2000.</ref>. Падчас паўстаньня на кароткі час інсургентамі быў захоплены горад [[Горкі]]. У красавіку 1863 г. атрад [[Людвік Зьвяждоўскі|Людвіка Зьвяждоўскага]] з дапамогай студэнтаў Горы-Горацкага земляробчага інстытуту захапіў павятовы горад, але быў разьбіты царскім войскам. На Меншчыне ваенныя дзеяньні пачаліся 19 красавіка 1863. Найбольш вялікія баі адбыліся: * 21 красавіка пад Азярцамі ([[Слуцкі раён]]) быў разьбіты аддзел паўстанцаў Уладзімера Машэўскага; * пад Тараканаўкай ([[Лагойскі раён]]) 27 красавіка 1863; * пад Пятровічамі ([[Смалявіцкі раён]]) 28 красавіка 1863, пацярпелі паразу інсургенты Антона Трусава; * пад Лядамі ([[Старадароскі раён]]) 30 красавіка 1863; * пад Падбярэзьзем ([[Барысаўскі раён]]) 7 траўня 1863; * адбыўся жорсткі бой пад Юравічамі (Чэрвеньскі раён) 9 траўня 1863; * пад Уладыкамі 16 (ці 28) траўня 1863 аддзел [[Вінцэнт Козел|Вінцэнта Козела]] быў пераможаны, тут загінула каля 100 паўстанцаў. * пад Іжай ([[Вялейскі раён]]) 24 траўня 1863. На Гарадзеншчыне ваенныя дзеяньні былі адметныя значна большым, чым у іншых мясьцінах, удзелам сялянаў, што тлумачыцца ўмелай прапагандай рэвалюцыйных дэмакратаў пад кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскага]]<ref>М. Біч…</ref>, а таксама значна большым адсоткам каталікоў. 11 красавіка 1863 году каля вёскі [[Новы Двор]] ([[Шчучынскі павет]]) атрад [[Людвік Нарбут|Людвіка Нарбута]] вытрымаў бітву з жаўнерамі палкоўніка Цімафеева. 3 чэрвеня адбылася знакамітая [[бітва пад Мілавідамі]]. 13 чэрвеня атрады [[Фэлікс Влодэк|Ф. Уладака]] і [[Ян Эдвард Ваньковіч|Я. Ваньковіча]] трымалі бой каля вёскі [[Пескі (Бярозаўскі раён)|Новыя Пяскі]] (Бярозаўскі павет). Праз два дні атрады [[Валеры Ўрублеўскі|Валерыя Урублеўскага]] перамаглі [[Паўстаньне 1863 году на Пружаншчыне#Баявыя дзеі|на Пружаншчыне]]. У чэрвені — ліпені 1863 у выніку рэпрэсіяў [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёва]] ад падтрымкі паўстаньня адышлі памешчыкі Беларусі й Летувы. Тады ў склад Віленскага камітэту быў вернуты Каліноўскі, а 31 ліпеня 1863 узначаліў яго. 22 жніўня Каліноўскаму былі перададзеныя паўнамоцтвы камісара варшаўскага ўраду ў Вільні. Такім чынам, у руках Каліноўскага была сканцэнтраваная ўся паўната ўлады ў паўстанцкай арганізацыі на землях Беларусі й Летувы. На важнейшыя пасады Каліноўскі паставіў сваіх аднадумцаў — так, В. Урублеўскі стаў ваенным начальнікам Гарадзенскага ваяводзтва, І. Ямант — камісарам у Менску, А. Мацкевіч — ваенным арганізатарам узброеных сілаў Ковенскага ваяводзтва. Аднак і новаму складу кіраўніцтва не ўдалося дамагчыся пералому ў ваенных дзеяньнях. Пад пачатак верасьню 1863 паўстаньне ў літоўска-беларускіх губэрнях было практычна задушанае. 16 сьнежня ў [[Коўна|Коўне]] расейскія ўлады павесілі Антона Мацкевіча<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=184665 Змагацца і памерці, каб стаць легендай: «Бітва за Каліноўскага»] // [[Наша ніва]]</ref>. Каліноўскі і ягоныя сябры былі людзьмі высокаасьвечанымі, поўныя энэргіі і любасьці да свайго краю і народу, і свае акцыі ня спынілі нават тады, калі палякі ў 1863 годзе праігралі паўстаньне. Наадварот, Каліноўскі, абвесьціўшы сябе дыктатарам Беларусі, яшчэ больш узмацніў і найдаўжэй праводзіў сваю рэвалюцыйную працу. Калі-ж польскія паны, спалохаўшыся пагромшчыка паўстанцаў віленскага генэрал-губэрнатара Мураўёва, пачалі падпісваць лісты з «верноподданническим» адрысам да цара, дык па загадзе Каліноўскага паўстанцы зрабілі замах на арганізатара гэнага падпісваньня абшарніка Дамэйку і моцна яго парэзалі. Гэты факт страшэнна ўзбурыў расейцаў. Мураўёў асабіста пачаў кіраваць асочваньнем Каліноўскага і ягоных найбліжэйшых супрацоўнікаў. Круг дзейнасьці паўстанцаў звужаўся і ў канцы 1863 году па даносе паліцыі ўдалося арыштаваць памоцніка Каліноўскага Далеўскага, загадчыка гаспадарска-грашовае часткі паўстаньня на Беларусі Здановіча і паўстанцкага камісара Віленшчыны Дарміноўскага. Паліцыя, ведаючы, што яны былі найбліжэйшымі супрацоўнікамі Каліноўскага, старалася рознымі спосабамі вымусіць ад іх паказаньні аб месцы прабываньня Каліноўскага, але ніхто зь іх свайго правадыра ня зрадзіў, хоць усім прышлося згінуць на эшафоце. Здановіча і Дарміноўскага павесілі ў сьнежні 1863 г., а Далеўскага — у студзені 1864 году. Пасьля паліцыя натрапіла на сьляды Малахоўскага, і ён мусіў выехаць за межы. Францішак Багушэвіч, які браў таксама ўдзел у паўстаньні, быў ранены ў нагу і, каб заблытаць сьляды, выехаў на Ўкраіну ў Нежын, дзе паступіў у Юрыдычны ліцэй. Каліноўскі застаўся блізу што адзін, але дарма, ён і далей сьмела, энэргічна працаваў, спадзяючыся падняць працоўныя беларускія масы проці польскіх паноў і расейскага цара. Аднак расстаўленыя агенты Мураўёва дзеілі. Яны шукалі Каліноўскага ня толькі ў Вільні, але і ў Менску, і там, натрапіўшы на сьляды падпольнае беларускае арганізацыі, злавілі шляхцюка Парфіновіча. Парфіновіч ведаў, дзе знаходзіцца дыктатар і, калі паліцыя дакляравала яму падараваць жыцьцё, дык ён паказаў памешканьне Каліноўскага ў Вільні, у сьвятаянскіх мурох, дзе Каліноўскі жыў пад прозьвішчам Вітаўта Вітожэнца. Арышт Каліноўскага адбыўся 29.1.1864 г., і пасьля яго паўстаньне было канчальна зьліквідавана, а сам Каліноўскі 22.III. 1864 г. павешаны на Лукіскім пляцы ў Вільні. Перад сьмерцяй сваёй Каліноўскі, будучы ў вастрозе, напісаў яшчэ ліст да беларускага народу наступнага зьместу <ref name="ReferenceA"/>: «Мужыкі, браты мае родныя! З-пад шыбеніцы маскоўскай прыходзіцца мне пісаць да вас і можа астатні раз Горка пакінуць зямельку родную і цябе, дарагі мне народзе. Грудзі застогнуць, забаліць сэрца, але ня жаль згінуць за тваю праўду. Прымі, народзе, да шчырасьці мае слова перадсьмертнае, бо яно як-бы з таго сьвету толькі для дабра твайго напісана. Нямаш, браткі, большага шчасьця на гэтым сьвеце, як калі чалавек мае розум і навуку. Тады ён толькі ў радзе жыць у дастатках, і тады толькі, памаліўшыся Богу, заслужыць неба, бо, узбагаціўшы навукай розум, разаўе сэрца і народ свой цэлы шчыра палюбіць. Але як дзень з ноччу ня ходзіць разам, так і навука праўдзівая ня ідзе разам з няволяй маскоўскай. А пакуль яна у нас будзе, у нас нічога ня будзе. Ня будзе праўды, ня будзе багацьця і ніякае навукі, адно намі, як скацінай, варочаць будуць не для дабра, а на пагібель нашу. Ваюй, народзе, за свае чалавечае і народнае права, за сваю веру, за зямлю сваю родную Бо я табе з-пад шыбеніцы кажу, народзе, што тады толькі зажывеш шчасьліва, калі над табой маскаля ўжо ня будзе». Пасьля паразы ў ваенных дзеяньнях у 1863 паўстанцы перайшлі да партызанскай барацьбы. У далейшым барацьба перайшла ў сфэру грамадзкага непадпарадкаваньня й адміністрацыйных рэпрэсіяў, яна працягвалася й пасьля сканчэньня паўстаньня. == Вынікі == [[Файл:Каго любіш? — Люблю Беларусь (пароль паўстанцаў 1864 году).jpg|значак|240пкс|Вытрымка з пратакола допыту В. Парфіяновіча, у якім упамінаецца пароль паўстанцаў: «Каго любіш?» — «Люблю Беларусь».]] Расейскія ўлады ўчынілі бязьлітасныя рэпрэсіі супраць удзельнікаў паўстаньня, канфіскоўвалі іх маёмасьць. Маёнткі датычных да паўстаньня забіраліся ў скарб Расейскай імпэрыі і на льготных умовах прадаваліся выхадцам з цэнтральных расейскіх губэрняў. За падтрымку паўстаньня студэнтамі расейскія ўлады закрылі [[Горы-Горацкі земляробчы інстытут]], скарацілі колькасьць сярэдніх навучальных установаў. Настаўнікаў і іншыя катэгорыі мясцовай інтэлігенцыі (мэдычных работнікаў, землямераў) пераводзілі на службу ў цэнтральную Расею і замянялі выхадцамі адтуль. Згодна з афіцыйнай статыстыкай расейскіх уладаў (зь ліку тых, каго ўзялі ў палон або арыштавалі), за датычнасьць да паўстаньня 128 чалавек пакаралі сьмерцю, 853 чалавекі выраклі да катаргі, каля 12,5 тысячаў чалавек выраклі на службу ў арыштацкіх ротах або выслалі ў іншыя мясцовасьці<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 336.</ref>, у тым ліку — на пасяленьне ў [[Сыбір]] (частка зь іх у 1866 годзе падняла [[Кругабайкальскае паўстаньне]]). Улады Расейскай імпэрыі вырабілі мэдаль «За здушэньне польскага мяцяжу» ({{мова-ru|«За усмирение польскага мятежа»|скарочана}}), наклад якога склаў 368 тысячаў 133 асобнікі, што сьведчыла як пра велізарныя сілы, кінутыя супраць паўстанцаў, так і пра маштаб змаганьня з расейскімі калянізатарамі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 335.</ref>. == Вядомыя ўдзельнікі == * [[Кастусь Каліноўскі]] * [[Францішак Багушэвіч]] * [[Міхал Аскерка]] * [[Тытус Далеўскі]] * [[Ігнат Здановіч]] * [[Генрых Дмахоўскі]] * [[Рамуальд Траўгут]] * [[Аляксандар Аскерка]] * [[Баляслаў Аскерка]] * [[Юзэф Каліноўскі]] * [[Вітольд Міладоўскі]] * [[Ігнат Будзіловіч]] * [[Фэлікс Влодэк]] * [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]] * [[Мар’ян Лангевіч]] * [[Аляксандар Акінчыц]] * [[Антон Баранцэвіч]] * [[Антон Яленскі]] * [[Напалеон Яленскі]] * [[Зыгмунт Серакоўскі]] * [[Ян Козел-Паклеўскі]] * [[Сымон Шыдлоўскі]] * [[Адам Фалькоўскі]] * [[Аляксандар Вашкоўскі]] * [[Аляксандар Сахачэўскі]] * [[Андрэй Потэбня]] * [[Аўгуст Шчавінскі]] * [[Браніслаў Мінейка]] * [[Людвік Станіслаў Фадзей Акінчыц]] * [[Раман Жулінскі]] * [[Станіслаў Сільвястровіч]] * [[Тадэвуш Корзан]] * [[Тамаш Грыневіч]] * [[Юлян Міцкевіч]] * [[Яўстах Мінейка]] == Глядзіце таксама == * [[Паўстаньне 1863 году на Пружаншчыне]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * Гісторыя Беларусі. Ад старажытнасці да XXI стагоддзя. Кароткі нарыс. — {{Менск (Мн.)}}: Лекцыя, 2000 г. * [http://pawet.net/library/history/city_district/war/1863_sz/Лідская_шляхта_ў_паўстанні_1863_года.html ''Малеўскі Ч. Лідская шляхта ў паўстанні 1863 года''] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/smalianchuk/11/Кастусь_Каліноўскі_ў_польскай_гістарычнай_традыцыі.html ''Смалянчук А. Ф. Кастусь Каліноўскі ў польскай гістарычнай традыцыі''] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/smalianchuk/12/Раткевіч_versus_Каліноўскі.html ''Смалянчук А. Ф. Раткевіч versus Каліноўскі''] * [http://pawet.net/library/history/city_district/war/1863/Лідчына_ў_паўстаньні_1863_года.html ''Суднік С. Лідчына ў паўстаньні 1863 года''] * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/narbutt_l/02/Вайсковы_начальнік_Лідскага_павета_грамадзянін_Нарбут.html ''Швед В. В. Вайсковы начальнік Лідскага павета грамадзянін Нарбут''] * ''Gieysztor, J.'' Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857—1865 : w 2 t. / J. Gieysztor; przedmowa i przypisy prof. T. Korzona. — Wilno : Nakładem Tow. Udz. «Kurjer Litewski», 1913. — T. 1. — 422 s. * ''Gieysztor, J.'' Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857—1865 : w 2 t. / J. Gieysztor; przedmowa i przypisy prof. T. Korzona. — Wilno : Nakładem Tow. Udz. «Kurjer Litewski», 1913. — T. 2. — 384 s. * ''Ramotowska, F.'' Tajemnie państwo polskie w powstaniu styczniowym 1863—1864: struktura organizacyjna : w 2 cz. / F. Ramotowska. — Warzsawa : DiG, 1999—2000. — Cz. 1. — 1999. — 727 s. * ''Бендин, А.'' Без ярлыков и штапмов. Образ виленского генерал-губернатора М. Н. Муравьева в белорусской историографии / А. Бендин // Беларуская думка, чэрвень 2008. * Восстание в Литве и Белоруссии 1863—1864 гг.: материалы и документы / гл. ред. : С. Кеневич. — М. : Наука, 1965. — 586 с. * ''Карев Д. В.'' Восстания 1830—1831 гг. и 1863—1864 гг. в белорусской историографии конца XIX—XX вв. // Повстанческое движение в Гродненской губернии 1863—1864 гг. // сост. Т. Ю. Афанасьева [и др.]; под ред. Д. В. Карева. — Брест : Академия, 2006. — 404 с ISBN 985-505-025-8. С.3—16. * ''Лазутка, С. А.'' Революционная ситуация в Литве, 1859—1862 / С. А. Лазутка. — М. : Высшая школа, 1961. — 260 с. * Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг.: материалы и документы / гл. ред. : С. Кеневич. — М. : Наука, 1964. — 707 с. * ''Смирнов, А. Ф.'' Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А. Ф. Смирнов. — М. : АН СССР, 1963. — 392 с. == Вонкавыя спасылкі == * [https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&msid=205047460038261238731.0004d06f8475ad3b3560e&ie=UTF8&t=m&z=6&source=embed Інтэрактыўная мапа падзеяў паўстаньня на тэрыторыі Беларусі] // [[Google Maps]] * {{YouTube|G3Ll50vz_m4|Гісторыя пад знакам Пагоні. Паўстанне 1863 года}} {{Паўстаньне 1863—1864 гадоў}} {{Найвышэйшыя ваяводы паўстаньня 1863}} {{Войскі паўстаньня 1863—1864 гадоў}} {{Акцыі пратэсту ў Беларусі}} {{Гісторыя Беларусі}} [[Катэгорыя:Паўстаньне 1863—1864 гадоў| ]] 7bcsu06w3y5lw67lzwmnsbv7mbx2dwi 0 2689 2697504 2694469 2026-10-23T15:51:33Z Франак Радзівіл 96369 2697504 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Літва (неадназначнасьць)}} {{Колішняя дзяржава | Статус = | Назва = Вялікае Княства Літоўскае | Лацінка = Vialikaje Kniastva Litoŭskaje | Код мовы = sla | Саманазва = Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных | Родны склон = | Сьцяг =Grunwald Pogoń czerwona.svg | Апісаньне сьцягу =адзін са сьцягоў таго часу | Герб = Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania from the Statute (1614).png | Апісаньне гербу = Герб [[Пагоня]] | Дэвіз = | Гімн = [[Багародзіца (гімн)|Багародзіца]] | Каралеўскі гімн = | Мапа = Vialikaje Kniastva Litoŭskaje, Ruskaje, Žamojckaje.svg | Апісаньне мапы = | Мапа2 = | Апісаньне мапы2 = | Мапа3 = | Апісаньне мапы3 = | Мапа4 = | Апісаньне мапы4 = | Кароткая назва = ВКЛ | Сталіца = {{Просты сьпіс| * [[Наваградак]] (да 1323) * [[Вільня]] (ад 1323)}} | Афіцыйныя мовы = [[старабеларуская мова|старабеларуская]]<ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Сьвяжынскі У.]] Якая мова была дзяржаўнай у Вялікім Княстве Літоўскім? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 12.</ref>{{Заўвага|Дэ-юрэ — афіцыйны статус з 1566 па 29 жніўня 1696 году. Дэ-факта — ад самога часу ўзьнікненьня ВКЛ і ўваходжаньня ў ягоны склад земляў беларускага этнічнага арэалу, на якіх прынамсі не пазьней за XIV ст. ужо была сфармаваная старабеларуская мова, ужываная ў дзелавой пісьмовасьці: такім чынам, фактычны афіцыйны статус мела з самога ўтварэньня ВКЛ. З канца XIV ст. старабеларуская мова ў пэўнай ступені саступае месца (выданьне прывілеяў на лацінскай мове, некаторых дакумэнтаў па-польску). З 1696 г. старабеларуская мова афіцыйна пазбаўленая афіцыйнага статусу, але зрэдчас выкарыстоўвалася ў актах мясцовага значэньня практычна да самой ліквідацыі ВКЛ.}} (яна жа [[стараўкраінская мова|стараўкраінская]]), [[лацінская мова|лацінская]]{{Заўвага|Часткова і дэ-факта (напрыклад, тэксты шэрагу прывілеяў).}}, [[польская мова|польская]]{{Заўвага|Упершыню выкарыстоўваецца без афіцыйнага статусу ў некаторай частцы дакумэнтаў пасьля пэрыяду пачатку збліжэньня з Польшчай, асабліва пашырыла выкарыстаньне з пачатку XVII ст. і ўрэшце набыла статус адзінай афіцыйнай мовы ў 1696 г., хоць старабеларускую і лацінскую мовы канчаткова ня выцесьніла.}} | Форма ўраду = {{Просты сьпіс| * [[спадчынная манархія]] (1230—1572) * [[выбарная манархія]] (1572—1795)}} | Этнічны склад = {{Просты сьпіс| * [[ліцьвіны]] * [[русіны]] * [[жамойты]]}} | Валюта = [[Грош]] | Год1 = 9 ліпеня 1253 | Падзея1 = Незалежнасьць | Год2 = 14 жніўня 1385 | Падзея2 = [[Крэўская унія]] | Год3 = 28 чэрвеня 1569 | Падзея3 = [[Люблінская унія]] | Год4 = 24 кастрычніка 1795 | Падзея4 = [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэці падзел]] | Год5 = | Падзея5 = | Год6 = | Падзея6 = | Год7 = | Падзея7 = | Год8 = | Падзея8 = | Год9 = | Падзея9 = | Год10 = | Падзея10 = | Год11 = | Падзея11 = | Год12 = | Падзея12 = | Год13 = | Падзея13 = | Год14 = | Падзея14 = | Год15 = | Падзея15 = | Год16 = | Падзея16 = | Заўвагі = <!-- Наступнікі --> | СьцягН1 = Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg | Наступнік1 = Рэч Паспалітая | СьцягН2 = Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg | Наступнік2 = Каралеўства Прусія | СьцягН3 = Flag of Russia.svg | Наступнік3 = Расейская імпэрыя | СьцягН4 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg | Наступнік4 = Габсбурская манархія <!-- Папярэднікі --> | СьцягП1 = Flag of None.svg | Папярэднік1 = Літва (каралеўства) | СьцягП2 = Flag of None.svg | Папярэднік2 = Полацкае княства | СьцягП3 = Flag of None.svg | Папярэднік3 = Гарадзенскае княства | СьцягП4 = Flag of None.svg | Папярэднік4 = Друцкае княства | СьцягП5 = Flag of None.svg | Папярэднік5 = | СьцягП6 = Flag of None.svg | Папярэднік6 = Віцебскае княства | СьцягП7 = Flag of None.svg | Папярэднік7 = Менскае княства | СьцягП8 = Flag of None.svg | Папярэднік8 = Пінскае княства | СьцягП9 = Flag of None.svg | Папярэднік9 = Тураўскае княства | СьцягП10 = Flag of None.svg | Папярэднік10 = Слуцкае княства | СьцягП11 = Flag of None.svg | Папярэднік11 = Бранскае княства | СьцягП12 = Flag of None.svg | Папярэднік12 = Кіеўскае княства | СьцягП13 = Flag of None.svg | Папярэднік13 = Чарнігаўскае княства | СьцягП14 = Flag of None.svg | Папярэднік14 = Смаленскае княства | СьцягП15 = Alex K Halych-Volhynia-flag.svg | Папярэднік15 = Галіцка-Валынскае княства }} '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае''' (скарочаная назва '''Літва́''', '''Вялікалітва́''', больш поўная '''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае, Ру́скае й Жамо́йцкае'''<ref name="Kraucevic-2013-7">{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 7.</ref>{{Заўвага|{{мова-be-old|Великое Князство Литовъское, Руское, Жомоитъское|скарочана}}; {{мова-la|Magnus Ducatus Lithuaniae|скарочана}}, {{мова-pl|Wielkie Księstwo Litewskie|скарочана}}; іншыя назвы: '''Вялі́кая Лі́тва''', '''Вялікалі́тва'''}}) — [[Фэадалізм|фэўдальная]] эўрапейская дзяржава, якая займала тэрыторыю сучасных [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Летувы]], а таксама [[Украіна|Ўкраіны]] ([[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўшчына]], [[Чарнігаў]]шчына і [[Валынь]], да 1569 году), [[Расея|Расеі]] ([[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчына]] і [[Севершчына]], да сярэдзіны XVII стагодзьдзя) і [[Польшча|Польшчы]] ([[Падляшша]], да 1569 году). Першая сталіца — [[Наваградак]], з 1323 году — [[Вільня]]. [[Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага|Узьнікла]] ў сярэдзіне XIII ст. на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] верхняга і сярэдняга [[Панямоньне|Панямоньня]] ([[Літва старажытная]]) і вярхоўя ракі [[Вяльля|Вяльлі]]<ref name="ehb387">{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 387.</ref><ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 7.</ref>. У 1569 годзе ўтварыла [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўствам Польскім]] — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Спыніла сваё існаваньне ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|яе трэцяга падзелу]] ў 1795 годзе<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401.</ref>, аднак ня зьнікла зь міжнароднай палітыкі: у XIX ст. неаднойчы ствараліся праекты адраджэньня ВКЛ, а некалькі мадэрных нацыянальных дзяржаваў у [[найноўшы час]] выводзілі зь яго свае пачаткі і абгрунтаваньне тэрытарыяльных прэтэнзіяў<ref name="Kraucevic-2013-7"/>. Вялікае Княства Літоўскае стала дзяржавай, у якой [[Этнагенэз беларусаў|канчаткова скансалідаваўся]] і заняў галоўнае месца [[беларусы|беларускі народ]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 156.</ref>. Выступіла прадаўжальнікам дзяржаўнасьці [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага]] княстваў<ref name="Kraucevic-2013-7"/>. == Назва і тытул == {{Асноўны артыкул|Літва}} Назва Вялікага Княства Літоўскага і тытул гаспадара зьмяняліся з часам у залежнасьці ад дзяржаўных межаў і будовы. У сярэдзіне XIII — пачатку XIV стагодзьдзях дзяржава называлася толькі [[Літва|Літвой]]. Так, у грамаце вялікага князя [[Міндоўг]]а (1254 год) ён значыцца «каралём Літвы». Па далучэньні да Вялікага Княства Літоўскага Кіеўскай і іншых украінскіх зямель гаспадар называўся «кароль ліцьвінаў і многіх русінаў»<ref name="ehb401">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401.</ref>). Па далучэньні часткі [[Латвія|Латвіі]] вялікі князь [[Гедзімін]] пачаў называцца «кароль [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], валадар і князь [[Зэмгалія|Зэмгаліі]]». Па далучэньні [[Жамойць|Жамойці]] (сучаснай цэнтральнай і заходняй [[Летува|Летувы]]<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 40.</ref>) у сярэдзіне XV ст. вялікі князь тытулюецца як «''вялікі князь… усяе Літоўскае зямлі і Жамойцкае і многіх Рускіх зямель''». У [[Статут ВКЛ 1529 году|Статуце 1529 году]] значылася «''Права пісаныя даны панству Вялікаму княству Літоўскаму, Рускаму, Жамойцкаму і іныя чэраз найясьнейшага пана Жыґімонта, з Божае міласьці караля польскага, вялікага князя літоўскага, рускага, прускага, жамойцкага, мазавецкага і іных''»<ref>[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 401—402.</ref>. Аднак па складаньні [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569 год) і далучэньні [[Украіна|Ўкраіны]] да Польшчы краіна пачала звацца толькі Вялікім Княствам Літоўскім, хоць сам гаспадар працягваў тытулявацца вялікім князем літоўскім, рускім, прускім, жамойцкім, мазавецкім, а па далучэньні ў 1561 годзе [[Інфлянты|Інфлянтаў]] — і інфлянцкім<ref name="ehb402">[[Язэп Юхо|Юхо Я.]] Вялікае Княства Літоўскае: Дзяржаўны і палітычны лад // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 402.</ref>. У афіцыйных дакумэнтах для пазначэньня дзяржавы выкарыстоўваліся назвы: «Вялікае Княства Літоўскае», «гаспадарства», «панства», «Рэч Паспалітая»; апошняя ўжывалася як пры пазначэньні толькі Вялікага Княства Літоўскага, так і супольнай з Польшчай канфэдэрацыйнай дзяржавы<ref name="ehb402"/>. == Герб == {{Асноўны артыкул|Пагоня}} [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|значак|зьлева|[[Пагоня]] з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]]] Паходжаньне дзяржаўнага гербу Вялікага Княства Літоўскага — [[Пагоня|Пагоні]] — мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места. Вялікі князь літоўскі [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году пісаў<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—79.</ref>: [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых земляў ВКЛ) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае [[паспалітае рушэньне]] дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Гербы [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх ваяводзтваў]] і дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918 г.]] Паводле [[Летапісы Вялікага Княства Літоўскага|летапісаў Вялікага Княства Літоўскага]], Пагоню ў якасьці гербу гаспадарства ўвёў князь [[Нарымонт]], брат вялікага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]] (1270—1282): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} Выява гербу Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя Глеба-Нарымонта 1338 году і на пячаці (з кірылічным надпісам) вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а 1366 году<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 120.</ref>. Назва ''Пагоня'' набыла шырокую вядомасьць у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, відаць, у выніку асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны<ref>Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 4—5.</ref>. Кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1562 годзе загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''». Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]<ref name="salanda-2019-5">Шаланда А. Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 5.</ref> і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага<ref name="salanda-2019-5"/>. Тым часам [[Летувіская мова|летувіскае]] слова «''výtis''» («''віціс''»), якое выкарыстоўваецца дзеля азначэньня [[Герб Летувы|сучаснага летувіскага варыянту Пагоні]], прыдумаў ў сярэдзіне XIX ст. [[Сыманас Даўкантас]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>. Сьпярша ім называлі толькі вершніка-рыцара, а дзеля азначэньня гербу цалкам слова «''Vytís''» (ужо зь вялікай літары і з націскам на другім складзе) упершыню выкарысталі толькі ў 1884 годзе (раней Пагоню па-летувіску звычайна звалі «''Vaikymas''» — 'Перасьледаваньне'). Да канца XIX ст. слова «''Vytis''» стала агульнапрынятым у Летуве дзеля азначэньня Пагоні. Аднак яшчэ доўгі час ішлі спрэчкі пра тое, на якім складзе трэба рабіць націск — на першым ці на другім. Толькі ў 1930-я гады з гэтым канчаткова вызначыліся — спыніліся на «''Výtis''»<ref>{{кніга|аўтар=Rimša E.|частка=Heraldika |загаловак=Iš praeities į dabartį|месца=Vilnius|выдавецтва=Versus aureus|год=2004|pages=61—63}}</ref>. {| |- | <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (ваяводзтваў) Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center""> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] </gallery> <gallery class="center""> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] Žemaitija. Жамойць (1720).jpg|[[Жамойцкае староства|Жамойцкае (староства)]] Inflanty. Інфлянты (1720) (2).jpg|[[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянцкае]] </gallery> |} == Гісторыя == === Утварэньне === [[Файл:Litva (Yermalovich) be.svg|міні|Межы [[Літва старажытная|старажытнай Літвы]] паводле [[Мікола Ермаловіч|М. Ермаловіча]]]] {{Асноўны артыкул|Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага}} Вытокі [[беларусы|беларускай]] дзяржаўнасьці адносяцца ад узьнікненьня [[Полацкае княства|Полацкага]] і [[Тураўскае княства|Тураўскага]], а пазьней [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскага]], [[Наваградзкае княства|Наваградзкага]], [[Смаленскае княства|Смаленскага]] і іншых княстваў, а створаная ў гэты час матэрыяльная і духоўная культура стала падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў ў XIII—XIV стагодзьдзях<ref name="ehb387"/>. Падобныя працэсы былі праявай і арганічнай часткай мірнага [[балты|балта]]-[[славяне|славянскага]] ўзаемадзеяньня ў біэтнічным рэгіёне верхняга Панямоньня<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 2.</ref>. Пераход балта-славянскага сымбіёзу на новую ступень эвалюцыі адбыўся з прычыны разбурэньня палітычнай сыстэмы Ўсходняй Эўропы (агрэсія [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў, [[мангола-татарская навала]])<ref name="kraucevic175">{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 175.</ref>. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага дало магчымасьць насельніцтву краю абараніць сваю незалежнасьць і стварыць умовы для далейшага сацыяльнага, палітычнага, эканамічнага і культурнага разьвіцьця. Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у [[Наваградак|Наваградку]] паўстала каля 1240-х гадоў, калі на запросіны мясцовых баяраў тут пачаў княжыць [[Міндоўг]]. Абарону краю ачоліў наймацнейшы, правераны ў баёх і выправах ваенны правадыр, этнічнае паходжаньне якога ня мела істотнага значэньня, асабліва ў рэгіёне, дзе два этнасы вякамі жылі ўперамешку<ref name="kraucevic175"/>. Да прыходу Міндоўга цэнтар Гарадзенскага княства перасунуўся ў Наваградак, дзе валадарыў князь Ізяслаў, які, хутчэй за ўсё, мірна перадаў уладу й некаторы час браў удзел у выправах Міндоўга на польскія землі. Працэс фармаваньня новай дзяржавы быў даволі працяглым і адбываўся шляхам дынастычных шлюбаў, пагадненьняў (у рэдкіх выпадках захопу) паміж асобнымі княствамі пры захаваньні палёгак, прывілеяў і пэўнага самакіраваньня (паводле прынцыпу «''старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць''»). Упершыню гэты мэханізм быў выкарыстаны ў дачыненьні Полацку ў 1307 годзе па ўваходжаньні Полацкага княства ў склад ВКЛ, хоць да ўваходжаньня княства ў ім і раней кіравалі літоўскія князі ([[Таўцівіл]]). У дачыненьні да Панямоньня прынцып падобнай аўтаноміі невядомы. Неўзабаве да Вялікага Княства Літоўскага добраахвотна<ref name="ehb387"/> далучылася рэшта ўдзельных княстваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: [[Полацкае княства|Полацак]] — у 1307 годзе; [[Віцебскае княства|Віцебск]] — у 1320 годзе; [[Берасьцейскае княства|Берасьце]], [[Менскае княства|Менск]], [[Тураўскае княства|Тураў і Пінск]] — у 1320—1330-я<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|к}} С. 8.</ref> гады; [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаў]] — у 1358 годзе. Найбольш пасьпяхова працэсы аб’яднаньня беларускіх зямель праходзілі ў часе княжаньня [[Гедзімін]]а (1316—1341). Важным ягоным дасягненьнем было стварэньне незалежнай ад [[Маскоўскі патрыярхат|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай праваслаўнай мітраполіі]] з цэнтрам у Наваградку. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак [[Русь|рускаму]] вэктару палітыкі Вялікага Княства Літоўскага, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі. === Пашырэньне === [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (G. Mercator, 1628).jpg|значак|Мапа Вялікага Княства Літоўскага, 1628 г.]] Значныя тэрытарыяльныя набыткі Вялікае Княства Літоўскае атрымала ў часе княжаньня [[Альгерд]]а (1345—1377). За ім у склад дзяржавы ўвайшлі [[Севершчына|Чарнігаўска-Северская]], [[Падольле|Падольская]], [[Валынь|Валынская]] і [[Кіеўскае княства|Кіеўская]] землі, [[Смаленскае княства]], а таксама [[Жамойць]]<ref name="ehb389">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 389.</ref>. У выніку, землі сучаснай Беларусі занялі цэнтральнае месца, што забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай]] (гістарычнай [[старабеларуская мова|рускай]] або [[літоўская мова|літоўскай]]) мовы як афіцыйнай<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 223.</ref><ref>[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 105.</ref>. [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Мапа Вялікага Княства Літоўскага, па 1757 г.]] На працягу XIV ст. не спынялася змаганьне супраць [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]], аднак яно мела зьменлівы посьпех. Тым часам у выніку разгрому татараў у [[Бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] (1362) на доўгі час атрымалася адвесьці пагрозу іхных набегаў ад паўднёвай часткі дзяржавы. Каб ня даць [[Маскоўская дзяржава|Маскве]] перашкодзіць аб’яднаньню зямель сучаснай Беларусі, вялікі князь Альгерд [[Паходы Альгерда на Маскву|учыніў на яе тры выправы]] — у 1368, 1370 і 1372 гадох. Па сьмерці Альгерда абвастрыўся канфлікт паміж [[Кейстут]]ам, ягоным сынам [[Вітаўт]]ам і новым вялікім князем [[Ягайла]]м. Гэта значна аслабіла дзяржаву, чым скарысталіся [[крыжакі]], якім у 1382 годзе Ягайла мусіў саступіць землі [[Жамойць|Жамойці]]. 3 мэтай процідзеяньня зьнешняй небясьпецы, што таксама пагражала суседняму [[Каралеўства Польскае (1385—1569)|Каралеўству Польскаму]], і ўмацаваньня сваёй улады вялікі князь склаў пэрсанальны хаўрус з Польшчай — [[Крэўская унія|Крэўскую унію]] (1385). Па атрымальні польскага стальца ён мусіў далучыць да Каралеўства Польскага Вялікае Княства Літоўскае. Аднак супраць падпарадкаваньня Польшчы выступіў Вітаўт, які ачоліў унутрыдзяржаўнае змаганьне. Міжусобная вайна паміж Вітаўтам і Ягайлам скончылася [[Востраўскае пагадненьне|Востраўскім пагадненьнем]] ([[5 жніўня|5.08]].1392 г.), паводле якога Вялікаму Княству Літоўскаму гарантавалася самастойнасьць у палітычным зьвязе з Польшчай (незалежны ўрад, скарб, войска), а вялікім князем абвяшчаўся Вітаўт. Пагадненьне таксама забараняла палякам набываць ці атрымліваць у спадчыну землі ў Вялікім Княстве. Аднак Вітаўт прагнуў поўнай незалежнасьці, з гэтай мэтай ён намагаўса атрымаць каралеўскі тытул і карону. Дзеля ўмацаваньня сваёй улады Вітаўт ліквідаваў некалькі ўдзельных княстваў (у [[Полацак|Полацку]], [[Віцебск]]у, [[Ноўгарад-Северскі|Ноўгарадзе-Северскім]], [[Кіеў|Кіеве]], на Валыні і ў Падольлі). У дачыненьнях з Тэўтонскім ордэнам ён, як і папярэднікі, мусіў выкарыстоўваць [[Жамойць]] у якасьці разьменнай манэты (вядома, што Вітаўт чатырохразова — у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох перадаваў яе крыжакам). Толькі па [[Бітва пад Грунвальдам|Бітве пад Грунвальдам]] (1410), да якой большая частка цяперашняй [[Летува|Летувы]] знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў, адбылося канчатковае далучэньне гэтых зямель да Вялікага Княства<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам] // «[[Радыё Свабода]]», 14 ліпеня 2009.</ref>. Да 1430 году Вялікае Княства Літоўскае дасягнула сваёй максымальнай магутнасьці і тэрытарыяльных межаў «ад мора да мора»<ref name="ehb390">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 390.</ref>: найбольш усходнім пунктам дзяржавы стала [[Тула]]<ref>[[Генадзь Шабанін|Шабанін Г.]], [[Аляксандар Шэкаў|Шэкаў А.]] Тула // {{Літаратура/ЭВКЛ|3к}} С. 401.</ref>, на ўзьбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]] паўстаў шэраг умацаваных замкаў — [[Дашаў]], [[Кацюбееў]], [[Чорны Горад]] і інш. {{Вялікалітоўскае Прычарнамор’е}} Па сьмерці Вітаўта паміж ягоным братам [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонтам]] і новым вялікім князем [[Сьвідрыгайла]]м распачалося зацятае змаганьне за ўладу. У 1432 годзе выбухнула [[грамадзянская вайна ў ВКЛ 1432—1439 гадоў|грамадзянская вайна]], якая працягвалася да 1439 году і скончылася перамогай Жыгімонта. Гэтая вайна ахапіла толькі вярхі фэўдалаў, мела дынастычны характар і была змаганьнем за палітычную ўладу<ref name="hb90">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 90.</ref>. З 2-й паловы XV ст. узмацнілася пагроза з боку [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]], несупынныя набегі якога значна пасунулі на поўнач межы дзяржавы. У 1506 годзе войска Вялікага Княства Літоўскага разьбіла татараў пад [[Клецак|Клецкам]], па чым буйныя татарскія набегі на Беларусь не паўтараліся<ref name="hb91">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 91.</ref>. У канцы XV ст. абвастрыліся дачыненьні з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], што прывяло да несупынных ваенных канфліктаў (у 1492—1494, 1500—1503, 1507—1508, 1512—1522, 1534—1537 гадох). З аднаго і з другога боку былі перамогі і паразы. Масква таксама інсьпіравала ўнутраныя канфлікты ў дзяржаве<ref name="hb153">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 153.</ref>. Уся захопніцкая палітыка Маскоўскай дзяржавы ажыцьцяўлялася пад эгідай абароны праваслаўя<ref name="hb153"/>. === Люблінская унія === {{Асноўны артыкул|Люблінская унія}} У выніку Крэўскай уніі Вялікае Княства Літоўскае і Польшча аб’ядналіся на аснове дынастычна-пэрсанальнай уніі пры захаваньні імі пэўнай самастойнасьці ўва ўнутранай і вонкавай палітыцы. Неаднаразовае аднаўленьне і пераўкладаньне гэтага зьвязу (у 1401, 1413, 1446, 1501) сьведчыла з аднаго боку пра яго нетрываласьць, а зь іншага — пра наяўнасьць чыньнікаў, што падштурхоўвалі абедзьве дзяржавы да збліжэньня. У [[XV стагодзьдзе|XV]]—[[XVI стагодзьдзе|XVI]] стагодзьдзях вызначылася наступная тэндэнцыя: чым больш абвастраліся дачыненьні Вялікага Княства з Масквой, тым больш яно схілялася да аб’яднаньня з Польшчай. Кульмінацыя маскоўска-літоўскага процістаяньня наступіла ў 1558 годзе, калі маскоўскі гаспадар [[Іван Жахлівы]] распачаў [[Інфлянцкая вайна|вайну]] з [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкім ордэнам]] і захапіў шэраг важных фартэцыяў, што стварыла пагрозу беларускаму Падзьвіньню. З гэтай прычыны вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] прыняў [[Інфлянты]] пад свой пратэктарат, у выніку чаго землі ордэна перайшлі ў супольнае валоданьне Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага<ref name="hb153"/>. Аднак папярэднія войны выцягнулі ўсе сродкі зь дзяржаўнага скарбу: вялікалітоўскае войска пацярпела шэраг няўдачаў, і неўзабаве Масква захапіла ўсю паўночна-ўсходнюю частку Беларусі, адкрыўшы сабе шлях на [[Вільня|Вільню]]. Пад пагрозай апынулася само існаваньне дзяржавы, што прымусіла кіроўныя колы Вялікага Княства шукаць хаўрус з Польшчаю ўзамен на вайсковую дапамогу. 10 студзеня 1569 году распачаўся Люблінскі сойм, які працягваўся амаль 6 месяцаў. Польская шляхта настойвала на прыняцьці артыкулаў, што ставілі Вялікае Княства Літоўскае ў залежнае становішча ад Польшчы. Калі паслы Вялікага Княства ўбачылі пагрозу прымусовага складаньня уніі на непрымальных для іх умовах, то 1 сакавіка 1569 году пакінулі сойм. Аднак польскія фэўдалы скарысталі цяжкае вайскова-палітычнае становішча суседа і дабіліся ад Жыгімонта Аўгуста выданьня незаконных<ref name="hb92">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 92.</ref> загадаў пра далучэньне да Польшчы [[Брацлаўскае ваяводзтва|Брацлаўскага]], [[Валынскае ваяводзтва|Валынскага]], [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага]] і [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскага]] ваяводзтваў. У такім умовах прадстаўнікі Вялікага Княства мусілі вярнуцца за стол перамоваў. 1 ліпеня 1569 году зьявіўся акт Люблінскай уніі, паводле якога стваралася новая дзяржава — [[Рэч Паспалітая Абодвух Народаў]]. === Па Люблінскай уніі === [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588).jpg|міні|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|III Статут Вялікага Княства Літоўскага]], 1588 г.]] {{Асноўны артыкул|Рэч Паспалітая}} [[Рэч Паспалітая]] была [[канфэдэрацыя]]й суседніх дзяржаваў, у складзе якой Вялікае Княства Літоўскае існавала да канца XVIII ст. — часу падзелу Рэчы Паспалітай [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]], [[Аўстрыя]]й і [[Прусія]]й<ref name="hb156">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 156.</ref>. Абедзьве дзяржавы-ўдзельніцы канфэдэрацыі захоўвалі асобныя адміністрацыйны апарат, заканадаўства і судовыя органы, фінансы, мытную сыстэмы, узброеныя сілы, тытул, герб і дзяржаўную пячатку. === Змаганьне за самастойнасьць === Нягледзячы на ўмовы уніі, у 1570—1580-х гады ў Вялікім Княстве Літоўскім рэгулярна праводзіліся агульнадзяржаўныя соймы, а з 1582 году пачаў дзеяць [[Галоўны Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал]]<ref name="hb156"/>. Аднак найбольшай праявай змаганьня за дзяржаўную самастойнасьць Вялікага Княства Літоўскага было прыняцьце [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту 1588 году]], які фактычна скасоўваў шэраг артыкулаў Люблінскай уніі. Згодна з гэтым заканадаўчым актам, які дзеяў на тэрыторыі Беларусі да 1840 году, Вялікае Княства Літоўскае было самастойнай дзяржавай з уласнай тэрыторыяй, апаратам, войскам, фінансамі. Больш таго, 1-ы артыкул IV разьдзелу Статуту зацьвярджаў, у адрозьненьне ад Польшчы, дзе мовай праўных дакумэнтаў была [[лаціна]], дзяржаўнасьць [[беларуская мова|беларускай мовы]]<ref name="hb156"/>. Пазьней пры спрыяльных абставінах ўплывовыя колы Вялікага Княства Літоўскага неаднойчы спрабавалі аднавіць поўную незалежнасьць: у 1650-я гады — [[Радзівілы]], у канцы XVII ст. — [[Сапегі]]. У выніку чаго ўрад Рэчы Паспалітай мусіў пайсьці на пэўныя саступкі: з 1673 году кожны трэці сойм Рэчы Паспалітай мусіў праводзіцца на тэрыторыі Вялікага Княства ў беларускім месьце [[Горадня|Горадні]] пад старшынствам аднаго зь мясцовых дэпутатаў. === Крыза === У XVII—XVIII стагодзьдзях у сацыяльна-эканамічным разьвіцьці Рэчы Паспалітай і Вялікага Княства Літоўскага ў прыватнасьці пазначыліся перадкрызавыя тэндэнцыі: брак нацыянальнага адзінства, сацыяльныя, этнічныя, рэлігійныя супярэчнасьці, фэўдальныя міжусобіцы прывялі да эканамічнага заняпаду. Шматлікія войны вялі да разбурэньня местаў, мястэчак і вёсак, фізычнага зьнішчэньня насельніцтва. == Дзяржаўны і палітычны лад == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1595).jpg|значак|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статут Вялікага Княства Літоўскага]] ([[Гадуцішкі]], 1595 г.), напісаны на [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай]] [[Старабеларуская мова|беларускай мове]] [[лацінка]]й]] Цэнтральную частку дзяржавы ў палітычным эначэньні гэтага паняцьця складала [[Літва|«Літва»]], якая ўлучала [[Ашмяны|Ашмянскую]], [[Берасьце]]йскую, [[Браслаў]]скую, [[Ваўкавыск]]ую, [[Вільня|Віленскую]], [[Вількамір]]скую, [[Горадня|Гарадзенскую]], [[Капыль]]скую, [[Клецак|Клецкую]], [[Кобрынь|Кобрынскую]], [[Ліда|Лідзкую]], [[Менск]]ую, [[Наваградак|Наваградзкую]], [[Нясьвіж|Нясьвіскую]], [[Пінск]]ую, [[Рэчыца|Рэчыцкую]], [[Слонім]]скую, [[Слуцак|Слуцкую]], [[Трокі|Троцкую]] і [[Тураў]]скую землі<ref name="ehb401"/>. Дамінаваньне ў дзяржаве мелі фэўдалы цэнтральных (беларускіх) зямель, бо Вялікае Княства ўтварылася на беларускай тэрытарыяльнай, этнаграфічнай і культурнай аснове, а [[беларуская мова]] была дзяржаўнай<ref name="ehb401"/>. Тут канцэнтравалася большасьць велікакняскіх і дзяржаўных маёнткаў, а таксама асноўныя маёнткі буйных фэўдалаў. Адсюль набіралася асноўная частка арміі, зьбіраліся асноўныя даходы ў дзяржаўны скарб. Буйныя фэўдалы зь беларускіх этнаграфічных зямель [[Алелькавічы]], [[Друцкія (Гедзімінавічы)|Друцкія]], [[Глябовічы]], [[Гальшанскія]], [[Кішкі]], [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і іншыя займалі кіроўныя пазыцыі ў дзяржаўным апараце<ref name="ehb401"/>. Вялікае Княства Літоўскае ачольваў [[вялікі князь]] (гаспадар), які быў носьбітам вярхоўнай улады. Ягоны [[Гаспадарскі суд Вялікага Княства Літоўскага|Гаспадарскі суд]] быў найвышэйшай інстанцыяй. Да XV стагодзьдзя ўрадавую дзейнасьць ажыцьцяўляў толькі сам вялікі князь, які выконваў усе функцыі кіраваньня дзяржавай. З прычыны патрэбы арганізацыі дваровай гаспадаркі і разьвязаньня праблем ўнутранай і замежнай палітыкі зьявіліся сталыя службовыя асобы — спачатку маршалак, падкаморы, падчашы, чашнік, крайчы, стольнік, мечнік, кухмістр ды іншыя, у сярэдзіне XV стагодзьдзя — пасады агульнадзяржаўнай адміністрацыі (падскарбі земскі, канцлер ды гетман найвышэйшы)<ref>{{кніга|частка=Сістэма ўлады ў Вялікім Княстве Літоўскім|загаловак=Матэрыялы па гісторыі Беларусі|аўтар=[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]]|Месца={{Менск (Мінск)}}|год=1997|наклад=500}}</ref>. Заканадаўчую функцыю вялікага князя абмяжоўваў сойм — зьезд дэлегатаў ад рэгіянальных збораў фэўдалаў (сходаў) — і вялікакняская Рада (з XVI ст. яе звалі [[Паны-Рада]]). {{Вялікія князі літоўскія}} == Сталіца == {{Асноўны артыкул|Наваградак|Вільня}} [[Файл:Mindoŭh. Міндоўг (1824).jpg|значак|Каранацыя [[Міндоўг]]а]] Першая сталіца Вялікага Княства Літоўскага — [[Наваградак]]<ref name="Hajba-2005-357">[[Мікалай Гайба|Гайба М.]] Новагародак // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 357.</ref><ref>{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 85—86.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 164.</ref>. У 1253 годзе у Наваградку ад імя [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Міндоўг]] каранаваўся на караля Літвы<ref name="Hajba-2005-357"/>. Вялікі князь [[Гедзімін]] перанёс сталіцу Вялікага Княства Літоўскага з Наваградку ў Вільню: як сталічнае места з замкам і вялікакняскім палацам Вільня ўпамінаецца ў мірнай умове Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянцкім ордэнам і местам Рыгай (1323 год)<ref name="ehb293">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]], Таляронак С., [[Арсень Ліс|Ліс А.]], Сакалова М., Шаўцоў Ю. Вільня // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 293.</ref>. Перанос сталіцы ў адзін з [[замак|гарадоў]] [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] падкрэсьліваеў набыцьцё Полацкам асаблівай вагі ў Вялікім Княства Літоўскім<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 44.</ref>. [[Файл:Vilnia, Vostraja Brama. Вільня, Вострая Брама (J. Bułhak, 1912) (2).jpg|значак|[[Вострая брама]] з гербам [[Пагоня]]й у [[Вільня|Вільні]]. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]], 1912 г.]] У старажытных пісьмовых крыніцах Вільня упамінаецца пад беларускай назвай ''Вільня'' (''Vilnia'' або ''Vilna'', напрыклад, у лістах вялікага князя Гедзіміна 1323 году «''in civitate nostra regia '''Vilnia'''''»<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 79.</ref>). У старабеларускіх тэкстах з XV ст. суіснавалі формы ''Вильня'' / ''у Вильни'' і ''Вильна'' / ''у Вильне'' (што параўнальна з ''Горадна'' — ''[[Горадня]]'' і ''[[Коўна]]'' — ''Коўня''), але паступова запанавала форма ''Вильня''<ref name="viacorka"/>. [[Файл:Vilnia, Zamkavaja. Вільня, Замкавая (P. Rossi, 1796).jpg|значак|Галоўная вуліца Вільні — паводле гістарычных крыніцаў, «[[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавая]]» або «[[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікая Замкавая]]»]] Захавалася апісаньне Вільні яшчэ з пачатку XV стагодзьдзя, зьмешчанае ў рэляцыі [[Бургундыя|бургундзкага]] падарожніка з [[Фляндрыя|Фляндрыі]] [[Жыльбэр дэ Лянуа|Жыльбэра дэ Лянуа]], які наведаў сталіцу Вялікага Княства Літоўскага ў 1413 годзе{{Заўвага|Тэкст падаецца паводле перакладу [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]] (LITVA, Lithuanian Research Periodical. Том І. С. 25), арыгінальны тэкст быў апублікаваны яшчэ ў 1840 годзе (Voyages et ambassades de Messire Guillebert de Lannoy: chevalier de la Toison d’or, seigneur de Santes, Willerval, Tronchiennes, Beaumont et Wahégnies. 1399—1450. P. 24)}}: {{Цытата|Потым я прыехаў '''у сталіцу Літвы, што называецца Вільня''' (Wilne), дзе ёсьць замак, які знаходзіцца даволі высака на пясковай гары, абведзены каменьнямі, зямлёй і мурам; унутры ён збудаваны зь дзерава. Муры названага замку, зыходзячы па абодвых бакох гары, абымаюць многа дамоў. У гэтым вось замку й у навакольлі прабывае звычайна названы князь Вітаўт, уладар Літвы, ды мае там свой двор і гасподу. '''Каля названага замку цячэ рака''', якая кружыць свае воды цераз горад унізе; '''яна называецца Вільня''' (Wilne). А горад ня ёсьць абведзены абароннай сьцяной. Ён доўгі ды вельмі вузкі, зьверху ўніз забудованы драўлянымі дамамі. Толькі некаторыя сьвятыні цагляныя. Названы замак на самай гары абкружаны толькі драўляным валам на падабенства муру, аднак вялікім і абаронным…}} Тым часам форму «''Vilnius''» [[летувіская мова|па-жамойцку]] пачалі ўжываць прыкладна з XVII ст. ([[Мікалоюс Даўкша]] ў «Пастыле» 1600 году). Летувіскі тапаніміст [[Аляксандрас Ванагас]] мяркуе, што гэта форма ўзьнікла пад уплывам польскай назвы ''Wilno'' (у летувіскай мове няма назоўнікаў ніякага роду, у пазычаньнях ён зьмяняецца на мужчынскі). Тым часам польскае ''Wilno'' утварылася ад старабеларускага варыянту ''Вільна''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/vilnia/30284660.html Вільня ці Вільнюс? Ці карэктна называць горад традыцыйным беларускім імем], [[Радыё Свабода]], 21 лістапада 2019 г.</ref>. А першаснай і найбольш старажытнай назвай места ў жамойцкіх (летувіскіх) гаворках ёсьць ''Vilnia'', на што зьвяртае ўвагу Ванагас і што пацьвярджаецца сучаснай [[латыская мова|латыскай]] назвай — ''Viļņa''<ref name="viacorka"/>. Насельніцтва [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]], як мінімум зь першай паловы ХІХ стагодзьзя, належала да [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі]] [[Беларусы|беларускага этнасу]], што засьведчыў у свой час беларуска-польскі фальклярыст [[Ян Чачот]] (1796—1847): «''…нават у далёка адлеглых паміж сабою вёсках, яны [песьні] вельмі падобныя, зь невялікімі, часам, адхіленьнямі ў словах. Нёман і Беліца ад Дзьвіны, Бярэзіны і лепельскіх ваколіц няблізкія, а песьні іх усё ж падобныя; гэткія ж песьні й над Вяльлёй у Завялейскім павеце. Хто іх пераносіў? Ня друк і творы, але памяць, сэрца й вусны братэрскіх плямёнаў''»<ref>Piosnki wieaśniacze znad Dźwiny. — Вільня, 1840. [https://books.google.by/books?id=-nFBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=Plemion%20braterskich&f=false S. VII.]</ref>{{Заўвага|Панаваньне беларусаў («русінаў») у бліжнім навакольлі Вільні таксама засьведчыў у 1840 годзе [[Юзэф Ігнацы Крашэўскі|Юзэф Крашэўскі]] ({{мова-pl|«Porzucamy przeto wywód zbyteczny tutaj pochodzenia Litwinów, rozróżniając tylko ze względu na język, dwa plemiona ludów około Wilna Rusinów i Litwę. Te dwie mowy graniczą z sobą w okolicach Wilna, samo miasto jednakże leży wśród Rusinów»|скарочана}}<ref>[[:wikisource:pl:Wilno (Kraszewski, 1840-1842)/Wstęp/IV|IV. Pochodzenie Litwinów.]] // Kraszewski J. I. Wilno od początków jego do roku 1750. T. 1. — Wilno, 1840.</ref>)}}. Пра брак нейкай «беларусізацыі» летувісаў Віленшчыны за часамі Расейскай імпэрыі сьведчыць супастаўленьне статыстычных зьвестак пра колькасьць летувісаў (жамойтаў): 17,56% ад усяго насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай губэрні]] на 1851 год паводле зьвестак расейска-нямецкага навукоўцы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Кёпэн|Пятра Кёпэна|ru|Кёппен, Пётр Иванович}}<ref>Кеппен П. Об этнографической карте Европейской России. — СПб., 1852. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=cWZAAQAAMAAJ&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B+%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8#v=snippet&q=%D0%92%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D1%8B%20%D0%B6%D0%BC%D1%83%D0%B4%D0%B8&f=false С. 35].</ref><ref>Кеппен П. Девятая Ревизия. Исследование о числе жителей в России в 1851 году. — СПб., 1857. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=erJXAAAAMAAJ&q=%22787%2C609%22+%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F#v=snippet&q=%22787%2C609%22%20%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F&f=false С. 26].</ref> і 17,58% ад усяго насельніцтва губэрні на 1897 год паводле вынікаў усеагульнага перапісу<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Перепись 1897 года. Виленская губерния], Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей</ref>. Увогуле, сьведчаньнем пераважнай беларускамоўнасьці мясцовых жыхароў з даўніх часоў ёсьць даволі хуткі пераход [[Беларускія татары|крымскіх татараў]], якіх вялікі князь [[Вітаўт]] асадзіў у ваколіцах Вільні і [[Трокі|Трокаў]], менавіта на беларускую (а не летувіскую) мову, што выявілася ў напісаных гутарковай беларускай мовай татарскіх літаратурных помніках (у тым ліку [[Кітабы|аль-кітабах]])<ref>Станкевіч Я. Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. С. 8—9, 13—16.</ref><ref>Канапацкі І. Татары // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 663—664.</ref>. {| |- | <gallery class="center"> Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|[[Беларусы]] (арэал у цэнтры) на «Этнаграфічнай мапе Эўрапейскай Расеі» (1875 г.), складзенай [[Аляксандар Рыціх|Аляксандрам Рыціхам]] (фрагмэнт) Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|Фрагмэнт этнаграфічнай мапы Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.) Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|Этнаграфічная мапа беларусаў (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г. Länder und Völkerkarte Europas.jpg|Фрагмэнт мапы «Землі і народы Эўропы» (1918 г.), складзенай нямецкім гісторыкам [[Дзітрых Шэфэр|Дзістрыхам Шэфэрам]] (1845—1929) Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы, складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г. </gallery> |} == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага}} На раньнім этапе свайго існаваньня Вялікае Княства Літоўскае падзялялася на судова-адміністацыйныя акругі (княствы і намесьніцтвы), межы якіх склаліся гістарычна. На тэрыторыі Беларусі было каля 20 княстваў і намесьніцтваў, якія зьяўляліся асноўнымі адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі. Яны падзяляліся на больш дробныя воласьці, якія паступова распадаліся ў працэсе пераходу зямель да фэўдалаў. У XV—XVI стагодзьдзях аформілася 2-узроўневая адміністрацыйна-тэрытарыяльная сыстэма: найвышэйшы ўзровень складалі ваяводзтвы (ад 1413 году — [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] і [[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]], 1471 — [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскае]], 1504 — [[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]], 1507 — [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]], 1508 — [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]], 1511 — [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]], 1513 — [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]]) і землі (Жамойцкая і Валынская), якія ў сваю чаргу падзяляліся на княствы і намесьніцтвы. У 1565—1566 гадох згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай аформіўся новы падзел тэрыторыі Вялікага Княства<ref>[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] [http://www.vln.by/node/25 Тэрыторыя, адміністрацыйны падзел] // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 38—39.</ref>: {{Image label begin|image=Grand Duchy of Lithuania. Вялікае Княства Літоўскае.svg|width={{{width|350}}}|float={{{float|right}}}}} {{Метка выявы|x=-220.0|y=-127.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Amścisłaŭ Voivodeship.svg|20px]]'''''<font align="left" color="#000000"><small> [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-55.0|y=-207.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Coat of Arms of Bieraście Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small> [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-105.0|y=-87.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo mińskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small> [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-212.0|y=-80.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Viciebsk Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-160.0|y=-127.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Coat of Arms of Miensk Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Менскае ваяводзтва|Менскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-115.0|y=-158.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo nowogródzkie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-177.0|y=-53.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:Coat of Arms of Połacak Voivodeship.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-280.0|y=-90.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:POL województwo smoleńskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-45.0|y=-97.0|scale={{{width|-1}}}|text=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:POL województwo mińskie IRP COA.svg|20px]]'''''<font color="#000000"><small><br />[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]]</small></font>'''''}} {{Метка выявы|x=-20.0|y=-40.0|scale={{{width|-1}}}|text='''''<font color="#000000"><small>[[Жамойцкае староства|Жамойцкае]]</small></font>'''''<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|20px]]}} {{Image label end}}<noinclude> * [[Амсьціслаўскае ваяводзтва]] (без падзелу на паветы) * [[Берасьцейскае ваяводзтва]] (паветы: [[Берасьцейскі павет|Берасьцейскі]], [[Пінскі павет|Пінскі]]) * [[Брацлаўскае ваяводзтва]] (паветы: [[Віньніцкі павет|Віньніцкі]], [[Брацлаўскі павет|Брацлаўскі]]) * [[Валынскае ваяводзтва]] (паветы: [[Крэменецкі павет|Крэменецкі]], [[Луцкі павет|Луцкі]], [[Уладзімераўскі павет|Уладзімераўскі]]) * [[Віленскае ваяводзтва]] (паветы: [[Ашмянскі павет|Ашмянскі]], [[Браслаўскі павет|Браслаўскі]], [[Віленскі павет|Віленскі]], [[Вількамірскі павет|Вількамірскі]], [[Лідзкі павет|Лідзкі]]) * [[Віцебскае ваяводзтва]] (паветы: [[Аршанскі павет|Аршанскі]], [[Віцебскі павет|Віцебскі]]) * [[Кіеўскае ваяводзтва]] (паветы: [[Жытомірскі павет|Жытомірскі]], [[Кіеўскі павет|Кіеўскі]], [[Мазырскі павет|Мазырскі]], [[Оўруцкі павет|Оўруцкі]], [[Чаркаскі павет|Чаркаскі]], [[Чарнобыльскі павет|Чарнобыльскі]]) * [[Менскае ваяводзтва]] (паветы: [[Менскі павет|Менскі]], [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкі]]) * [[Наваградзкае ваяводзтва]] (паветы: [[Ваўкавыскі павет|Ваўкавыскі]], [[Наваградзкі павет|Наваградзкі]], [[Слонімскі павет|Слонімскі]]) * [[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае ваяводзтва]] (паветы: [[Бельскі павет (Падляскае ваяводзтва)|Бельскі]], [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскі]], [[Мельніцкі павет|Мельніцкі]]) * [[Полацкае ваяводзтва]] (без падзелу на паветы) * [[Троцкае ваяводзтва]] (паветы: [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскі]], [[Ковенскі павет|Ковенскі]], [[Троцкі павет|Троцкі]], [[Упіцкі павет|Упіцкі]]) * [[Жамойцкае староства]] (фактычна мела статус ваяводзтва) Паводле ўмоваў Люблінскай уніі 1569 году, Брацлаўскае, Валынскае, Кіеўскае (без Мазырскага павету), Падляскае ваяводзтвы далучыліся да Каралеўства Польскага. У 1611 годзе войскі Рэчы Паспалітай вярнулі ў склад Вялікага Княства [[Смаленскае ваяводзтва]] (паветы [[Смаленскі павет|Смаленскі]] і [[Старадубскі павет|Старадубскі]]). У 1667 годзе, паводле ўмоваў [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня]], [[Смаленск]] і [[Старадуб]] перайшлі пад уладу [[Маскоўская дзяржава|Масквы]], з таго часу адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел дзяржавы не зьмяняўся больш за стагодзьдзе (да 1772 году). {{Ваяводзтвы Вялікага Княства Літоўскага}} == Насельніцтва == {{Падвойная выява|справа|Lićvin. Ліцьвін (1598).jpg|106|Lićvinka. Ліцьвінка (1598).jpg|106|Ліцьвіны (Lituani), 1598 г.}} {{Асноўны артыкул|Ліцьвіны|Русіны|Жмогусы|Жамойты}} У дзяржаўных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага XV—XVI стагодзьдзяў назва [[Ліцьвіны|«Ліцьвіны»]] (або «''Літоўскі народ''») азначае як каталікоў (або жыхарства [[Літва|Літвы]] ў вузкім сэнсе), так і, у шырокім сэнсе, увесь народ уласна Вялікага Княства Літоўскага (без [[Жамойць|Жамойці]]). У дамовах з [[Пскоўская рэспубліка|Псковам]] 1440 і 1480 гадоў вялікі князь [[Казімер Ягелончык|Казімер]] ужываў назву «ліцьвіны» як агульнае азначэньне ўсяго народу Вялікага Княства Літоўскага («''а мне вялікаму князю Казіміру блюсьці Пскавіціна как і сваяго Ліцьвіна; також і Псковічам блюсьці Ліцьвіна, как і Пскавіціна''»)<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. I. — СПб., 1846. № 38, 39, 73.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 86—87.</ref><ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 206—207.</ref>. Земскі прывілей Кіеўскай зямлі 1507 году абумоўліваў «''…а Кіяніна, как і Ліцьвіна, ва чці дзяржаці''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. IІ. — СПб., 1848. № 30, С. 34.</ref><ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 78.</ref>. На Віленскім сойме 1565 году разглядалася пытаньне «''садночаньня народу Літоўскага з Рускім''»<ref>Янушкевіч А. Вялікае Княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558—1570 гг. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 275.</ref> (то бок касаваньня канфэсійных перапонаў паміж ліцьвінамі-каталікамі і русінамі-праваслаўнымі, завершанае Гарадзенскім прывілеем 1568 году), прытым прывілеі 1563—1568 гадоў зьвярталіся да «''[[шляхта|шляхты]] літоўскай''», «''[[Стан (сацыяльная група)|станаў]] літоўскіх''» (то бок да ўсёй шляхты і ўсіх станаў ВКЛ)<ref>Дайліда А. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: ад стварэння да Крэўскай уніі. — Менск, 2019. С. 211.</ref>. [[Файл:Грамата_Жыгімонта_(Сігізмунда)_ад_27_верасня_1432_месцічам_Віленскім.jpg|міні|Грамата [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта I]] (1432 г.) «''Віленскім месьцічам веры рымскае і рускім, што суць рускае веры''» — сьведчаньне канфэсійнасьці назвы «[[Русіны (гістарычны этнонім)|рускія]]», пад якой разумелі ліцьвінаў [[Кіеўская мітраполія|рускай веры]]]] У 9-м артыкуле трэцяга разьдзелу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Літоўскага Статуту рэдакцыі 1566 году]] зазначаецца, што тытульнымі нацыямі Вялікага Княства Літоўскага ёсьць адно ліцьвіны і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]], у той час як [[жамойты]] адносяцца да ліку «''обчых, чужаземцаў і загранічнікаў''»{{Заўвага|Жамойтаў да ліку «''ўражонцаў''» Вялікага Княства Літоўскага далучылі толькі на Берасьцейскім сойме 1566 году — праз паўтара стагодзьдзя па далучэньні да ВКЛ большай часткі Жамойці}}<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 88—89.</ref>: {{Цытата|У том панстве Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях яму прыслухаючых дастойнасьцей духоўных і сьвецкіх гарадоў, двароў і грунтаў, староств у дзяржаньні і пажываньні і вечнасьцей жадных чужаземцам і загранічнікам ані суседам таго панства даваці ня маем; але то ўсё мы і патомкі нашы Вялікія Князі Літоўскія даваці будуць павінны толька '''Літве''' а Русі, родзічам старажытным і ўражонцам Вялікага Княства Літоўскага і іных земль таму Вялікаму Княству належачых. <…> Але на дастаенства і ўсякі ўрад духоўны і сьвецкі ня маець быці абіран, ані ад нас Гаспадара стаўлен, толька здаўна продкаў сваіх ураджэнец Вялікага Княства Літоўскага '''Ліцьвін''' і Русін.}} [[Файл:Lićvin (Biełarus). Ліцьвін (Беларус) (1730-49).jpg|значак|[[Бортніцтва|Бортнік]] ліцьвін (''Lütwin''{{Заўвага|Відаць, зь [[Ліцьвіны Севершчыны|ліцьвінаў Севершчыны]]. Арыгінальны подпіс: {{мова-de|«Eine in der Ukraine befindedt Nation Lütwin genannt, wie solhe abgebildet gehen»|скарочана}}}}). Адна зь першых этнаграфічных выяваў [[беларусы|беларусаў]], 1730—1740-я гг.<ref name="CitiDog-2021">[https://citydog.by/post/fotoshot-bielarus-pryhazhun Возможно, это первое изображение белоруса в истории (но далеко не все в этом уверены). Так или иначе: посмотрите, какой красавчик!], CityDog.by, 13.09.2021 г.</ref>]] У Гарадзенскім прывілеі 1568 году кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]] пісаў, што хоць народ Вялікага Княства Літоўскага падзяляецца на «літву» і «русь» (у канфэсійным сэнсе — «''рымскага закону Літве і грэчаскага Русі''»), гэта адзіны народ ВКЛ (заступнікамі якога ёсьць «''шляхта літоўская''», «''станы літоўскія''»)<ref>Monumenta reformationis Polonicae et Lithuaniae: Zbiór pomników reformacji kościoła polskiego i litewskiego. — Wilno, 1925. S. 20—27.</ref>: {{Цытата|…што вышэй аб народзе том слаўнам Вялікага Княства, аж двоега закону хрысьціянскага людзей, але '''аднаго і аднакага народу''' апісана і памянёна… <…> …роўна і аднака яка і рымскага і ўсякага хрысьціянскага закону і веры людзех у Вялікам Княстве Літоўскам і ва ўсіх землях ку нему прыслухаючых належыць, гды ж супольне межы сабою і з сабою ў адном панстве Вялікам Княстве Літоўскам і землях яму прыслухаючых і ў граніцах адных мешкаюць і '''адным народам суць'''…}} У прадмове да Літоўскага Статуту 1588 году [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]] адзначаў, што літоўскія правы і Статуты пісаны «''ўласным языком''» тытульнага народу ВКЛ: {{Цытата|І то ёсьць наша вольнасьць, катораю ся мы межы іншымі народы хрысьціянскімі хвалім, жа пана, іж бы водле волі сваее, а ня водле праў нашых панаваў, над сабою ня маем, а яка славы ўчцівае, так жывата і маетнасьці вольна ўжываем. <...> А есьлі катораму народу ўстыд праў сваіх ня ўмеці, пагатоў '''нам, каторыя ня обчым якім языком, але сваім уласным правы сьпісаныя маем''' і кождага часу, чаго нам патрэба ку адпору ўсякае крыўды, ведаці можам.}} == Месты == У XIII—XIV стагодзьдзях на тэрыторыі сучаснай Беларусі было каля 40 [[места]]ў<ref name="ehb406">[[Залман Капыскі|Капыскі З.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гарады // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 406.</ref>. У [[XV стагодзьдзе|XV ст.]] рысы гандлёвых і рамесьніцкіх цэнтраў набылі былыя [[фартэцыя|фартэцыі]], фэўдальныя [[замак|замкі]], некаторыя гаспадарскія двары. 3 канца [[XIV стагодзьдзе|XIV ст.]] мескія паселішчы пачалі здабываць самакіраваньне паводле [[Магдэбурскае права|Магдэбурскага права]]. У XV—XVI стагодзьдзях у Вялікім Княстве Літоўскім узьнікла вялікая колькасьць адметных мескіх паселішчаў — [[мястэчка|мястэчак]]. У крыніцах XVI—XVIII стагодзьдзяў паняцьці «места» і «мястэчка» ўжываліся поруч у дачыненьні да сярэдніх і малых местаў. Існуюць розныя падыходы да іхнага разьмежаваньня. Згодна з клясыфікацыяй [[Залман Капыскі|Залмана Капыскага]] вялікімі лічыліся месты, якія мелі 10 і больш тыс. жыхароў, сярэднімі — больш за 5 тыс., малымі — 2—5 тыс. жыхароў. У мястэчках было ад некалькіх сотняў да 1,5 тыс. жыхароў<ref name="ehb406"/>. У сярэдзіне XVII ст. у Вялікім Княстве было 757 местаў і мястэчак, у тым ліку на Беларусі 42 месты і 425 мястэчак<ref name="ehb406"/>. У 2-й палове XVIII ст. на тэрыторыі сучаснай Беларусі было 39 местаў і каля 250 мястэчак, дзе жыло каля 250 тыс. чал. (каля 11% насельніцтва), аднак мескае насельніцтва так і ня здолела дасягнуць узроўню XVII ст.<ref>[[Валеры Пазднякоў|Пазднякоў В.]] Горад // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 544.</ref> (да [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|Патопу]]). <gallery caption="Выгляд местаў Вялікага Княства Літоўскага" widths="150" heights="150" class="center"> Horadnia. Горадня (1575).jpg|[[Горадня]], 1575 г. Vilnia. Вільня (1576, 1599).jpg|[[Вільня]], 1576 г. Połacak. Полацак (1579, 1890).jpg|[[Полацак]], 1579 г. Mahiloŭ. Магілёў (XVIII).jpg|[[Магілёў]], XVIII ст. </gallery> == Адукацыя == У Вялікім Княстве Літоўскім асьвета мела пераважна канфэсійны характар. У другой палове XVI стагодзьдзя існавалі праваслаўныя школы з пашыранай праграмай заняткаў, дзе вывучаліся царкоўнаславянская граматыка, матэматыка, філязофія, тэалёгія. Значны ўнёсак у разьвіцьце, а часткова і ў сэкулярызацыю школьнай асьветы зрабілі праваслаўныя брацтвы ([[Вільня]], [[Магілёў]], [[Слуцак]], [[Берасьце]], [[Пінск]], [[Полацак]] і інш.). Каталіцкая сыстэма школьнай і калегіюмнай адукацыі таксама адпавядала тагачасным тэалягічным, царкоўна-рэлігійным і грамадзкім патрэбам. Паводле пастановаў віленскіх сынодаў, каталіцкія школы мусілі стварацца ў кожнай парафіі. У часе [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] адбылося імклівае разьвіцьцё адукацыйнай справы. [[Кальвінізм|Кальвінісцкія]] навучальныя ўстановы адкрыліся ў [[Вільня|Вільні]], [[Віцебск]]у, [[Ворша|Воршы]], [[Горадня|Горадні]], [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Менск]]у, [[Наваградак|Наваградку]], [[Полацак|Полацку]] і [[Слуцкая гімназія|Слуцку]] (існавала да 1868 году). Яны вызначаліся высокім узроўнем пэдагагічнага майстэрства<ref name="hb131">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 131.</ref>. У другой палове XVI стагодзьдзя адкрылася [[арыянства|арыянская]] акадэмія ў [[Іўе|Іўі]]. Па ўтварэньні Рэчы Паспалітай і перамогі [[Контрарэфармацыя|Контрарэфармацыі]] на тэрыторыі Вялікага Княства пачалі пашырацца найвышэйшыя гуманітарныя школы эўрапейскага ўзроўню<ref>[[Аркадзь Цеплякоў|Цеплякоў А.]] [https://web.archive.org/web/20100810192236/http://arche.bymedia.net/2006-4/cieplakou406.htm Дэміталягізацыя езуітаў у Беларусі] // [[ARCHE]]. №4(44), 2006.</ref> — [[калегіюм]]ы, якія існавалі ў [[Берасьце|Берасьці]], [[Горадня|Горадні]], [[Нясьвіж]]ы, [[Полацак|Полацку]], [[Ворша|Воршы]] і інш. Большасьць зь іх знаходзілася пад апекай езуіцкіх, піярскіх ды іншых каталіцкіх ордэнаў. Першы езуіцкі калегіюм узьнік у [[Вільня|Вільні]] (1570 год), у 1579 годзе ён атрымаў статус [[Віленскі ўнівэрсытэт|акадэміі (унівэрсытэту)]]. У 1773—1792 гадох на тэрыторыі Рэчы Паспалітай (і Вялікага Княства) дзеяла [[Адукацыйная камісія]] — сьвецкая ўстанова па арганізацыі і кіраваньні сыстэмай школьная асьветы, фактычна першая ў Эўропе афіцыйная структура з функцыямі цэнтральнай школьнай улады<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 208.</ref>. <gallery caption="Навучальныя ўстановы Вялікага Княства Літоўскага" widths="150" heights="150" class="center"> <center><gallery perrow="5" caption=""> Vilnia, Universyteckaja, Vialiki Dvor. Вільня, Унівэрсытэцкая, Вялікі Двор (P. Benoist, 1850).jpg|Вялікі двор [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] Połacak, Rynak, Jezuicki. Полацак, Рынак, Езуіцкі (D. Strukov, 1864-67).jpg|[[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкі езуіцкі калегіюм]] (з 1812 — акадэмія) Miensk, Katedra. Менск, Катэдра (1840).jpg|[[Менскі езуіцкі калегіюм]] Viciebsk, Jezuicki. Віцебск, Езуіцкі (1865).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Язэпа і кляштар езуітаў (Віцебск)|Віцебскі езуіцкі калегіюм]] </gallery> == Гаспадарка == Працэсы сацыяльна-эканамічнага разьвіцьця Вялікага Княства Літоўскага мелі падабенства з заходнеэўрапейскімі галоўным чынам паводле формы, але значна розьніліся паводле зьместу і далёка не супадалі ў часе. У 2-й палове XVI — 1-й палове XVII стагодзьдзяў на тэрыторыі Вялікага Княства была праведзеная аграрная рэформа ([[устава на валокі]], якую падпісаў [[Жыгімонт Аўгуст]]; валока складала 30 моргаў ці 21,37 га; пад [[фальварак]] адводзілася 8—15 валок). Усталявалася фальваркавая сыстэма гаспадараньня. Адбываецца канчатковае запрыгоньваньне сялянаў, значна павялічваецца прыгонны ўціск, вырасьлі даходы шляхты. У выніку рэформы ў цэнтральнай і заходняй Беларусі адбылося разбурэньне сялянскай грамады, укаранілася падворнае землекарыстаньне, зьмяніліся катэгорыі сялянаў (цяглыя, асадныя, агароднікі, слугі), іх эканамічнае й прававое становішча. Паступова ішло павелічэньне тэрыторыі землеўладаньняў сьвецкіх магнатаў, адначасна назіралася застава іхных маёнткаў. Гэта нарадзіла ў 2-й пал. [[XVII стагодзьдзе|XVIII ст.]] тэндэнцыю да пераўтварэньня фэадальнай формы ўласнасьці на зямлю ў буржуазную. Побач з заставай узьнікаюць такія зьявы, як арэнда зямлі, [[мануфактура|мануфактуры]] ды іншыя, што сьведчыць пра зараджэньне капіталістычнай формы гаспадараньня, дыфэрэнцыяцыю вёскі. == Войска == {{Асноўны артыкул|Войска Вялікага Княства Літоўскага ў 18 стагодзьдзі}} == Глядзіце таксама == * [[Гісторыя Беларусі]] * [[Падвойскі]] * [[Айчызныя людзі]] * [[Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Алесь Белы|Белы А.]] [https://web.archive.org/web/20140819150520/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=3662 Хроніка Белай Русі]. — Менск: Беларускі Гістарычны Агляд, 2000. — {{ISBN|985-6599-12-1}}. * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * [[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] [http://knihi.com/Mikola_Jermalovic/Pa_sladach_adnaho_mifa.html Па слядах аднаго міфа] / Пад. рэд. [[Анатоль Грыцкевіч|А. Грыцкевіча]]. — {{Менск (Мінск)}}, Навука і тэхніка, 1991. {{ISBN|5-343-00876-3}} (2-е выданьне). — {{Менск (Мінск)}}, Навука і тэхніка, 1989. {{ISBN|5-343-00016-9}} (1-е выданьне). * {{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)}} * {{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)}} * {{Літаратура/Невядомая вайна: 1654—1667}} * [[Павал Урбан|Урбан П.]] [http://knihi.com/Paula_Urban/Pra_nacyjanalny_charaktar_Vialikaha_Kniastva_Litouskaha_j_histarycny_termin_Litva.html Пра нацыянальны характар Вялікага Княства Літоўскага й гістарычны тэрмін «Літва»] // [[Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва]]. №3, 1964. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [https://web.archive.org/web/20111107181417/http://old.knihi.com/caropka/imia.html Імя ў летапісе]. — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1994. {{ISBN|5-345-00656-3}}. * [[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] [https://web.archive.org/web/20111107182517/http://old.knihi.com/caropka/uladary01.html Уладары Вялікага Княства]. — {{Менск (Мінск)}}: Полымя, 1996. {{ISBN|985-07-0034-3}}. * {{Літаратура/ЭГБ|2}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://starbel.narod.ru/statut1588.htm| загаловак = Дакумэнты, зьвязаныя са Трэцім статутам Вялікага Княства Літоўскага 1588 году| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://starbel.narod.ru/ Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы]| дата = 23 кастрычніка 2010 | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://starbel.narod.ru/metr2/metr2.htm| загаловак = Дасьледаваньні мэтрыкаў ВКЛ| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://starbel.narod.ru/ Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы]| дата = 23 кастрычніка 2010 | мова = | камэнтар = }} * [https://web.archive.org/web/20140203014331/http://www.belhistory.eu/tag/vyalikae-knyastva-lito%d1%9eskae/ Артыкулы па гісторыі ВКЛ у пэрыёдыку «Беларускі гістарычны агляд»] * [http://www.lyczkowski.net/be/mapa/vialikaje-kniastva-litouskaje.html Вялікае Княства Літоўскае]{{Недаступная спасылка|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ў сярэдзіне XVIII ст. Адміністрацыйная мапа * [http://www.vkl.by/ Электронная энцыкляпэдыя «Вялікае Княства Літоўскае»]{{Недаступная спасылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Гісторыя Беларусі}} {{Гісторыя Ўкраіны}} {{Беларусь у тэмах}} bzr18imw4lr48rf3i40f3tfia1q8b3i 0 2781 2697500 2694758 2026-10-23T15:28:46Z Франак Радзівіл 96369 2697500 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Літва|Літвой}} {{Іншыя значэньні}} {{Краіна2 | СУП ППЗ = 161,454 млрд $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Lithuania)»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 55 995 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 87,981 млрд $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2025 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 30 514 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = | Лацінка=Letuva |Выява=EU-Lithuania.svg }} '''Летува́''', '''Летуві́ская Рэспу́бліка,''' ў размове '''Жамойць''' ({{мова-lt|Lietuvos Respublika|скарочана}}, ''Žemaitija'') — [[нацыянальная дзяржава]] [[летувісы|летувісаў]] у [[Паўночная Эўропа|Паўночнай Эўропе]], найбольшая з трох [[Краіны Балтыі|балтыйскіх краінаў]]. Мяжуе зь [[Беларусь]]сю на ўсходзе (724 км), з [[Польшча]]й на поўдні (110 км), з [[Расея|расейскай]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]] на паўднёвым захадзе (303 км) і з [[Латвія]]й на поўначы (працягласьць граніцы 610 км). На захадзе амываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]] (даўжыня ўзьбярэжжа складае 99 км). Колькасьць насельніцтва краіны на 2016 год — 2 862 786 чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20170228081633/https://osp.stat.gov.lt/en/home Official Statistics Portal]</ref>. Сталіца і найбольшае [[Горад|места]] — [[Вільня]], у 1919—1939 гадох сталіцай была [[Коўна]]. Больш за 85% грамадзянаў этнічныя летувісы. Дзяржаўная мова — [[Летувіская мова|летувіская]]. Сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. == Назва == Летува<ref>[http://slounik.org/pbs/l15_12 Litwa ж. Літва, Летува] // Польска-беларускі слоўнік / Słownik polsko-białoruski. — {{Менск (Мінск)}}: Беларуская Энцыклапедыя, 2004. {{ISBN|985-11-0307-1}}. — С. 865.</ref> — [[Летувіская мова|летувіская]] форма назвы [[Літва старажытная|Літва]]<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>, афіцыйна ўзятая [[Летувісы|летувісамі]] для сваёй [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] па [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайне]]<ref name="Arlou-2012-32">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 32.</ref>. Шэраг гісторыкаў і мовазнаўцаў ([[Ян Станкевіч]]<ref>[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Нарысы з гісторыі Вялікалітвы-Беларусі // Станкевіч Я. Гістарычныя творы. — {{Менск (Мінск)}}, 2003. С. 633—634.</ref>, [[Павал Урбан]]<ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 5.</ref>, [[Мікола Ермаловіч]]<ref>[http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ermalovich/Мікола_Ермаловіч._Успаміны,_творы,_фотаматэрыялы.html Яго чакала Беларусь чатыры стагоддзі: Зборнік дакументаў і матэрыялаў да 85-годдзя з дня нараджэння Міколы Ермаловіча. Успаміны, творы, фотаматэрыялы]. — {{Менск (Мн.)}}, 2007. — 360 с.</ref>, [[Аляксандар Краўцэвіч]]<ref name="Kraucevic-1993">[[Алесь Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref><ref>[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Тэрміны «Літва» і «Летува» ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі // [[Гістарычны Альманах]]. Том 9, 2004.</ref><ref>{{Літаратура/Гісторыя ВКЛ (2013)|к}} С. 10—12.</ref>, [[Генадзь Сагановіч]]<ref>[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 237.</ref>, [[Ніна Баршчэўская]]<ref>[[Ніна Баршчэўская|Баршчэўская Н.]] Уплыў суседніх народаў на зьмену дзяржаўнага назову Беларусі ў ацэнцы беларускіх вучоных у дыяспары [https://web.archive.org/web/20210624204204/http://kamunikat.org/7942.html 1—4], [https://web.archive.org/web/20210624205558/http://kamunikat.org/7943.html 5—8] // Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6). — Warszawa, 2007. S. 50—66.</ref>, [[Эдвард Зайкоўскі]]<ref>[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [https://web.archive.org/web/20111119082534/http://arche.by/by/page/science/7463 Літва гістарычная] // [[Наша слова|Наша Слова]]. № 26 (917), 1 ліпеня 2009 г.; № 27 (918), 8 ліпеня 2009 г.</ref>, [[Тымаці Снайдэр]]<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 50, 81.</ref>, [[Эндру Ўілсан]]{{зноска|Wilson|2012|Wilson|21–22}}, [[Норман Дэвіс]]<ref>[[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}.</ref>, [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Уладзімер Арлоў]]<ref name="Arlou-2012-33">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 33.</ref>, [[Зьміцер Санько]]<ref name="Sanko">[[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г.</ref>, [[Анатоль Астапенка]]<ref>Остапенко А. В. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Ostapenko_Anatolii/Etnichni_faktory_u_protsesakh_formuvannia_biloruskoho_narodu_ta_natsii.pdf?PHPSESSID=m47mi2g6psl5t9sjten73f21f1 Етнічні фактори у процесах формування білоруського народу та нації : автореф. дис. … д-ра іст. наук] : [спец.] 07.00.05 «Етнологія» / Остапенко Анатолій Володимирович ; Київський нац. ун-т ім. Тараса Шевченка. — Захищена 26.04.2021. — Київ, 2021. С. 114, 140.</ref> ды іншыя<ref>Іваноў У. Моўная няўпэўненасьць і каляніялісцкія гіпэркарэктныя формы ў сучаснай беларускай мове: сацыялінгвістычны аналіз // Acta Albaruthenica. Вып. 24, 2024. С. 103—104.</ref><ref>Іваноў У. Забытая краёўка: ідэйны і творчы шлях Алены Цэпрынскай (каля 1880 — каля 1930) // Homo Historicus 2024. — Варшава, 2024. С. 74.</ref><ref>Квяткоўскі М. Я. Самавызначэнне беларускамоўнага насельніцтва Горадзеншчыны і ваколіц у мінулых стагоддзях і Сакольшчыны ў сучаснасці // Acta Albaruthenica. Вып. 25, 2025. С. 104, 106.</ref>) зьвяртаюць увагу на аб’ектыўную патрэбу тэрміналягічнага адрозьненьня гістарычнай Літвы і сучаснай Летувы. З 1990-х гадоў летувісы выступаюць супраць ужываньня саманазвы ўласнай дзяржавы ў іншых мовах (хоць у выпадку іншых уласных імёнаў, зьвязаных зь Вялікім Княствам Літоўскім, яны ў тэкстах на іншых мовах, наадварот, выкарыстоўваюць летувіскія формы<ref name="Arlou-2012-349"/>), тым часам гэтая тэрміналёгія мае даўнюю традыцыю ў самой Летуве. Напрыклад, у 1928 годзе для шматлікай супольнасьці расейскіх [[стараверы|старавераў]], што жылі ў Летувіскай рэспубліцы, на заказ урадоўцаў зрабілі афіцыйны [[Расейская мова|расейскі]] пераклад [[Гімн Летувы|дзяржаўнага гімну]], які пачынаўся словамі: {{мова-ru|«Летува, отчизна наша…»|скарочана}}<ref name="Arlou-2012-33"/> (увогуле, назва «Летува» — {{мова-ru|«Маленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} — ужывалася ў перакладзе летувіскай песьні яшчэ ў трэцім томе выданьня «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Живописная Россия||ru|Живописная Россия}}», які выйшаў з друку ў 1882 годзе<ref>Живописная Россия. Т. 3. — СПб., М., 1882. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=D4U1AQAAMAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 41].</ref>{{Заўвага|Першы варыянт гэтай песьні з словамі {{мова-ru|«Миленькая Летува… Миленькая Летува»|скарочана}} надрукавалі яшчэ ў выданьні Віленскага губэрнскага статыстычнага камітэту Расейскай імпэрыі (1854 год), назву якога прадублявалі па-летувіску з подпісам {{мова-ru|«Перевод заглавия по-литовски»|скарочана}}<ref>Черты из истории и жизни литовского народа = Iszrynkimai isz giwenima ir apraszimo letuwiu / составлены, с разрешения начальства, Виленским губернским статистическим комитетом. — Вильно, 1854. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=o39DAAAAYAAJ&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0#v=snippet&q=%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0&f=false С. 129].</ref>}}, а назву краіны «Літува», народу «літувы» або «літувя» з вытворным прыметнікам «літуўскі» яшчэ ў 1850 годзе ўжываў летувіскі аўтар Даніла ў часопісе Міністэрства народнай асьветы<ref>Данилло Н. Значение некоторых имен литовских князей и названий местностей Литвы // Журнал Министерства народного просвещения. Т. 66. — СПб., 1850. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ohYFAAAAYAAJ&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F#v=snippet&q=%40%D0%9B%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F&f=false С. 147—150, 153, 155].</ref>). У 1930-я гады, калі [[Ліга Нацыяў]] фактычна прызнала адыход [[Віленшчына|Віленшчыны]] зь [[Вільня]]й да заходнебеларускага абшару, у летувіскім друку загучалі прапановы зьмяніць назву дзяржавы на [[Жамойць]] — разам зь зьменай [[Герб Летувы|дзяржаўнага гербу]] (варыянту [[Пагоня|Пагоні]]) на жамойцкага [[Мядзьведзь (герб)|Мядзьведзя]]<ref name="Arlou-2012-373">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. Назва Летува пасьлядоўна ўжываецца па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнай моўнай норме]] [[Беларуская дыяспара|Беларускай дыяспары]]<ref name="Harbacki">[[Уладзіслаў Гарбацкі|Гарбацкі Ў.]] [https://web.archive.org/web/20210607194351/https://gazeta.arche.by/article/349.html?fbclid=IwAR3445HhnFkRqQDlskrDODnITESaPQzy7EGGDNG2E9-L3fkmefK4sPg83PU У тарашкевіцы не абыйсьціся бяз слова «Летува»], [[ARCHE Пачатак|ARCHE]]: электронная газэта, 9 сакавіка 2020 г.</ref> — у адрозьненьне ад [[наркамаўка|наркамаўкі]], дзе ўлады [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] дазволілі толькі варыянт «Літва». Напрыклад, у тэкстах [[Аляксандар Надсан|Аляксандра Надсана]] сустракаецца пераважна Летува, летувіскі, летувіс (а ў размове таксама жмудзін, Жмудзь). У 1960—1970-я гады ў часопісе «[[Божым шляхам (1947)|Божым шляхам]]» у многіх тэкстах ужываліся словы Летува, летувіскі (у [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]], [[Леў Гарошка|Льва Гарошкі]]). Тое ж назіралася ў мове беларускага друку Паўночнай Амэрыкі: у тэкстах [[Сяргей Хмара|Сяргея Хмары]] ўжываецца Летува ў апісаньні праекту летувіскай дзяржаўнасьці з сталіцай сьпярша ў Коўне, потым у Вільні. Газэта беларусаў [[ЗША]] «[[Беларус (газэта)|Беларус]]» ўжывае выняткова Летува. Словы Летува, летувіс і летувіскі фіксуюцца ў неапублікаваным «Беларуска-францускім слоўніку» Льва Гарошкі<ref name="Sanko"/>. Як адзначаецца ў энцыкляпэдычным даведніку «Народная культура Беларусі» (пад рэдакцыяй доктара гістарычны навук [[Віктар Цітоў|Віктара Цітова]]), які выйшаў у 2002 годзе ў выдавецтве [[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]: «''Сучасныя Л. называюць сваю краіну Летувой, а сябе — летувісамі, і гэтыя назвы зьяўляюцца больш дакладнымі і гістарычна апраўданымі, чым „Літва“ і „[[Ліцьвіны|літоўцы]]“, якія на працягу некалькіх вякоў ужываліся ў адносінах да Беларусі''»<ref>Народная культура Беларусі: энцыклапедычны даведнік / пад рэдакцыяй В. Цітова. — {{Менск (Мінск)}}: БелЭн, 2002. С. 222.</ref>. Праўнік [[Кірыл Касьцян]] зьвяртае ўвагу на тое, што ўжыванне тэрміну Летува ў беларускай гістарычнай навуцы мае ня толькі лягічнае абгрунтаваньне, але і адпавядае эўрапейскаму досьведу датычна асэнсаваньня спадчыны шматэтнічных данацыянальных дзяржаўных фармаваньняў. Найяскравейшым прыкладам ёсьць шматнацыянальная дзяржаўная фармацыя ў цэнтры Эўропы — [[Каралеўства Вугоршчына|Вугорскае каралеўства]] (''Regnum Hungariae'') як асобна, так і як частка [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] (''Österreichisch-Ungarische Monarchie''). Хоць самі [[вугорцы]] называюць сябе мадзярамі (адзіночны лік ''magyar'', множны лік ''magyarok''), а [[Вугоршчына|сваю краіну]] — ''Magyarország'' незалежна ад гістарычнага кантэксту, назва гістарычнай Вугоршчыны ў мовах розных [[славяне|славянскіх]] народаў, якія калісьці мелі дачыненьне да гэтай фармацыі, адрозьніваецца ад назвы нацыянальнай дзяржавы вугорскага народу, якая існуе на частцы тэрыторыі былой шматнацыянальнай краіны (напрыклад, [[Чэская мова|чэскае]] ''Uhersko'' датычна гістарычнай Вугоршчыны, але ''Maďarsko'' датычна сучаснай)<ref>Касцян К. [https://litviny.blogspot.com/2013/06/blog-post.html Беларусь і Летува: у пошуках гістарычнага кампрамісу ў спадчыне ВКЛ] // Крывія. № 34—35, 2014. С. 25—26.</ref>. == Вялікае Княства Літоўскае і сучасная Летува == === У дзяржаўнай палітыцы === У Прэамбуле Канстытуцыі Летувы падкрэсьліваецца, што менавіта [[летувісы|летувіскі народ]] ''«шмат вякоў таму стварыў Летувіскую дзяржаву»'' і што ''«яго (народу) праўны фундамэнт грунтуецца на (сярэднявечных) Літоўскіх Статутах»'', а ў артыкуле 17 сьцьвярджаецца, што ''«сталіцай Летувіскай дзяржавы ёсьць места [[Вільня]] — шматвекавая гістарычная сталіца Летувы»''<ref>[http://www3.lrs.lt/home/Konstitucija/Constitution.htm Ангельскі пераклад Канстытуцыі Летувіскай Рэспублікі, даступны на афіцыйным сайце Сойму ЛР]</ref>. Усе гэтыя палажэньні грунтуюцца на ''«гістарычных правах»'', а ў цэнтры ўсёй канцэпцыі знаходзіцца паняцьце народ ({{мова-lt|tauta|скарочана}}). Такім парадкам, на падставе ''«гістарычных правоў летувіскага народу»'' сучасная Летувіская дзяржава прэзэнтуе сябе ў якасьці адзінай праваспадкаемцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а сучасных летувісаў народам, цалкам тоесным [[ліцьвіны|ліцьвінам]] Вялікага Княства Літоўскага<ref>Kaścian K. Die Litauische Verfassung und die Auslegung des Begriffs «Volk» in historischer Perspektive // Osteuropa-Recht. Nr. 5, 2008, S. 290—297 (291—292).</ref>. Больш таго, аналіз гэтых палажэньняў Канстытуцыі дазваляе сказаць, што афіцыйнымі ўладамі Летувы Вялікае Княства Літоўскае разглядаецца як летувіская нацыянальная дзяржава<ref name="Kascian-2009">Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303.</ref>. Зьвяртаючыся, аднак, да значэньня слова народ (tauta) у летувіскай мове і вылучыўшы такім парадкам тры ключавыя словы дзеля аналізу адпаведнасьці паміж літоўскай нацыяй Вялікага Княства Літоўскага і летувіскай нацыяй Летувіскай Рэспублікі — тэрыторыя, мова і культура — можна прыйсьці да высновы, што тлумачэньне гістарычнай ролі летувіскага народу, якое прапануе Канстытуцыя Летувіскай Рэспублікі, ёсьць больш чым спрэчным, а летувіская нацыя не эквівалентная літоўскай нацыі ў аніводным з гэтых трох кампанэнтаў. З гэтай прычыны нельга казаць пра дзяржавастваральную ролю і дамінантнае становішча балтыйскай летувіскай меншасьці ў Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Kascian-2009"/>. У той жа час этнічная група, зь якой сфармавалася сучасная летувіская нацыя, была адной з складовых частак шматэтнічнага ВКЛ, таму летувісы маюць неад’емнае права на пэўную частку спадчыны гэтай дзяржавы. === У летувіскай гістарыяграфіі === Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] ў сусьветнай гістарыяграфіі замацавалася «летувісацэнтрычная» канцэпцыя разгляду гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. Такая сытуацыя склалася на падставе шматлікіх публікацыяў летувіскіх гісторыкаў у замежных акадэмічных крыніцах яшчэ за савецкім часам. З прычыны браку крытычнага гледзішча (беларускую гістарыяграфію [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі#Наступствы|савецкія ўлады цалкам вынішчылі яшчэ ў 1930-я гады]], а яе аднаўленьне адбылося толькі да пачатку 1990-х гадоў) сусьветная навуковая супольнасьць паступова пачала ўспрымаць нічым не падмацаваныя гіпотэзы гэтых аўтараў як «бясспрэчныя факты»<ref name="ak">[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/transcript/774575.html Кніга Гудавічуса — праява летувіскай гістарычнай экспансіі ў Беларусь], [[Радыё Свабода]], 8 кастрычніка 2006 г.</ref>, тым часам некаторыя летувіскія гісторыкі ня грэбавалі нават наўмыснымі падтасоўкамі і фальсыфікацыямі<ref name="Kascian-2009"/><ref>[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]], [[Захар Шыбека|Шыбека З.]] [http://kamunikat.org/download.php?item=6121.html&pubref=6109 Спрэчкі за літоўска-беларускую Айчыну]{{Недаступная спасылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 11, 2004.</ref>. Увогуле, у межах інтэрнацыянальнага [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] толькі ў Летуве з дазволу Масквы побач з камуністычнай існавала нацыяналістычная ідэалёгія, заснаваная на гістарычных мітах (у савецкай гістарыяграфіі спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам<ref name="Arlou-2005">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]], [[Уладзімер Каткоўскі|Каткоўскі Ў.]] [http://www.svaboda.org/content/article/792180.html Вільня, Вялікае Княства і Беларусь — поўны тэкст онлайнавай канфэрэнцыі з Уладзімерам Арловым], [[Радыё Свабода]], 8 лютага 2005 г.</ref>), — рэч парадаксальная і абсалютна немагчымая ў іншых рэспубліках<ref name="katl">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20110721203044/http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // [[ARCHE Пачатак]]. № 2 (25), 2003.</ref>. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе такі падыход усяляк прапагандаваўся і абгрунтоўваўся. Да прыкладу, у кнігу «Lietuvos piles» ({{мова-be|Летувіскія замкі|скарочана}}) улучылі [[Наваградзкі замак|Наваградзкі]], [[Мірскі замак|Мірскі]], [[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Полацкія замкі|Полацкі]] і дзясяткі іншых беларускіх замкаў. Таксама рабіліся спробы залічыць у лік выдатных дзеячоў летувіскай культуры [[Францішак Скарына|Францішка Скарыну]]<ref name="Arlou-2005"/>. З аднаўленьнем дзяржаўнай незалежнасьці на старонках летувіскіх школьных падручнікаў працягваюць прапагандавацца сьцьверджаньні, што Вялікае Княства Літоўскае было летувіскай дзяржавай, кіроўная дынастыя [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]] — летувісамі, што ядро земляў ВКЛ знаходзілася на летувіскіх землях, а сталіца ВКЛ Вільня стаіць у цэнтры тых земляў. Паводле аўтараў летувіскіх падручнікаў «заваяваныя славянскія землі» былі толькі анэксамі (дадаткам), якімі кіравалі прадстаўнікі летувіскай княжай дынастыі. Сваім парадкам [[беларусы]] разглядаюцца ў гэтых выданьнях як бясспрэчная [[нацыянальная меншасьць]], чые здабыткі (у хоць-якой галіне чалавечай дзейнасьці) мала паўплывалі на разьвіцьцё летувіскай нацыі і дзяржавы. Беларускія населеныя пункты згадваюцца аўтарамі звычайна ў выпадку асьвятленьня падзеяў той або іншай вайны<ref>Антонаў А. [https://web.archive.org/web/20100413114803/http://www.lingvo.minsk.by/~bha/08/padr.htm Беларусь і беларусы ў літоўскіх школьных падручніках па гісторыі (1993—2000)] // [[Беларускі гістарычны агляд]]. Том 8, сшытак 1—2 (14—15), 2001.</ref>. На думку шэрагу беларускіх гісторыкаў, у сучаснай Летуве ''«гістарычная навука — частка дзяржаўнай ідэалёгіі»'', таму пры падтрымцы Летувіскай дзяржавы тамтэйшыя гісторыкі маюць шырокія магчымасьці ў прасоўваньні сваіх канцэпцыяў навонкі<ref name="Kascian-2009"/><ref name="ak"/>. Як зазначае летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]], на 2023 год «''летувісы лічаць, што ў беларусаў не было дзяржаўнасьці''». Паводле актуальных летувіскіх школьных падручнікаў, «''беларусы — шэрая маса, якую летувісы заваявалі ў сярэднія вякі''». Апроч таго, Камунтавічус адзначае, што да сёньняшняга часу няма ніводнай кнігі беларускага гісторыка, якая б была перакладзеная на летувіскую мову. Паводле Камунтавічуса, «''у адрознасьць ад летувісаў, чыя ідэнтычнасьць будуецца ў апазыцыі да іншых (для іх амаль усе суседнія народы — ворагі), беларусы імкнуцца з усімі жыць у згодзе''»<ref>Антось Жупран, [https://nashaniva.com/323307 «Як зразумець беларуса, калі ён такі складаны». Гутарка з аўтарам першай гісторыі Беларусі на літоўскай мове], [[Наша Ніва]], 6 жніўня 2023 г.</ref>. Таксама ён падкрэсьлівае: «''гэта прыніжэньне беларусаў — скарачаць іх гісторыю і сьцьвярджаць, што вось яны толькі нядаўна зьявіліся, а мы тут жылі спрадвеку''» і што такое скарачэньне гісторыі Беларусі ёсьць [[Русіфікацыя Беларусі|актуальным для расейцаў]], каб сьцьвярджаць, што да таго, як зьявіліся Беларусь і беларусы, усе былі адзінымі — русінамі, рускімі, былі часткай Расеі<ref>[[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], [https://www.svaboda.org/a/32392665.html Літоўскі гісторык Русьціс Камунтавічус: Нельга напісаць сумесную гісторыю, якая задаволіць і літоўцаў, і беларусаў], [[Радыё Свабода]], 3 траўня 2023 г.</ref>. З пачатку спробаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|аднаўленьня беларускай дзяржаўнасьці]] ў XX стагодзьдзі, у беларускай гістарыяграфіі робяцца спробы аспрэчаньня летувіскіх замахаў на спадчыну [[Вялікае Княства Літоўскае|старадаўняй літоўскай дзяржавы]]. Адным зь першых дасьледнікаў, які аспрэчыў згаданыя замахі, быў [[Язэп Лёсік]], які адназначна вызначаў спадкаемнасьць [[Беларусь]]сю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і крытыкаваў замахі на згаданую спадкаемнасьць з боку Летувы, што знайшло адлюстраваньне ў артыкуле «Літва — Беларусь: гістарычныя выведы», выдадзеным у 1921 годзе ў пачатку [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] ў [[БССР]]<ref>Лёсік Я. Літва — Беларусь: гістарычныя выведы // Школа и культра Советской Белоруссии. № 2, 1921. С. 12—22.</ref><ref>Літва — Беларусь: гістарычныя выведы / Язэп Лёсік; [прадмова З. Санько; пасляслоўе А. Жлуткі]. — {{Менск (Мн.)}}: Тэхналогія, 2016. — 33, [2] с. — {{ISBN|978-985-458-266-5}}.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Летувы}} === Старажытнасьць === [[Файл:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|значак|Летувіская мапа «[[Балтыйскія мовы|балтыйскіх]] [[гідронім]]аў», якая сьцьвярджае колішнюю «балтыйскасьць» (нібы блізкую да [[Летувіская мова|летувіскасьці]]) ня толькі ўсёй [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]], але і ваколіцаў [[Масква|Масквы]], [[Кіеў|Кіева]] і [[Варшава|Варшавы]]. На падставе падобных гіпатэтычных рэканструкцыяў, распрацаваных найперш маскоўскімі [[Балтыстыка|балтыстамі]] [[Алег Трубачоў|А. Трубачовым]] і [[Уладзімер Тапароў|Ў. Тапаровым]]<ref>Тапароў У., Трубачоў А. [https://pawet.net/library/o_philology/161/%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%9E_%D0%A3.,_%D0%A2%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%9E_%D0%90._%D0%9B%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%8F.html Лінгвістычны аналіз гідронімаў верхняга Падняпроўя] // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. № 4, 1993. С. 53—62.</ref>, летувіскія аўтары спрабуюць азначаць [[летувізацыя|летувізацыю]] (нягледзячы на брак гістарычных сьведчаньняў пра «гвалтоўную [[Славянскія мовы|славянізацыю]]» мясцовага насельніцтва) як «''аднаўленьне гістарычнай справядлівасьці''» — «''вяртаньне да каранёў''»<ref name="Kraucevic-2017">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=146173 Алесь Краўцэвіч: Ліцвінства — выдумка ворагаў, якую падтрымалі дурні], [[Наша Ніва]], 28 сакавіка 2017 г.</ref>]] Зьяўленьне на тэрыторыі Летувы першых людзей адбылося ў пачатку сучаснага пэрыяду галацэну кайназойскай эры (10—8 тыс. год да н. э.). Амаль да VIII тысячагодзьдзя да н. э. тут панавала культура эпіпалеаліту. У VII—VI тысячагодзьдзях да н. э. на большай частцы сучаснай Летувы сфармавалася культура [[мэзаліт]]у. [[Нэаліт]] пачаўся тут пазьней за час свайго сканчэньня на тэрыторыі цывілізацыяў паўднёвай [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]] (IV ст. да н. э.). Бронзавыя вырабы зьявіліся на тэрыторыі Летувы ў другой чвэрці II тысячагодзьдзя да н. э., аднак іх мясцовая вытворчасьць пачалася толькі каля 1500 году да н. э. [[Жалезны век]] на Летуве працягваўся да сярэдзіны I тысячагодзьдзя н. э. [[Файл:Haplogrupo N (ADN-Y).PNG|значак|Разьмеркаваньне [[Гаплягрупа|гаплягрупы]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] [[Гаплягрупа N (Y-ДНК)|N]]: глыбокія адрозьненьні ў генафондзе беларусаў і летувісаў фактычна зьняпраўджваюць тэорыю, нібы [[беларусы]] ёсьць «славянізаванымі балтамі»<ref>[https://budzma.org/news/chym-genetychna-adroznivayutstsa-belarusy-i-litoutsy.html Чым генетычна адрозніваюцца беларусы і літоўцы: новыя даныя], [[Будзьма беларусамі!]], 22 студзеня 2026 г.</ref>]] У IX і X стагодзьдзях продкі летувісаў займаліся пераважна паляваньнем, рыбалоўствам, зрэдку земляробствам; ёсьць згадкі пра [[бортніцтва]] і жывёлагадоўлю, асабліва на гадоўлю коняў, якіх ужывалі ў ежу. Гандлёвыя зносіны ў летувісаў былі з [[замак|гарадамі]] славяна-балтыйскага памор’я і зь зямлёй [[крывічы|крывічоў]]: яны зьмянялі шкуры, мяхі, [[воск]] на мэталічныя вырабы і зброю. Сярод летувісаў рана сустракаюцца зародкі [[Стан (сацыяльная група)|станаў]]: існавалі роды, якія валодалі шматлікай нявольнай чэлядзьдзю; з гэтых родаў абіраліся мясцовыя князі (''кунігасы''). Рабынямі (нявольная [[чэлядзь]]) былі галоўным парадкам [[ваеннапалонны]]я. Жрэцкі стан не складаў асобай [[каста|касты]], ён меў велічэзнае значэньне ў народзе і быў даволі шматлікім. [[Жрэц|Жрацы]] ў летувісаў меркавана зваліся ''вайдэлотамі'', былі і жрыцы ''вайдэлоткі''. Багам сваім летувісы ахвяравалі жывёлаў, а ва ўрачыстых выпадках — і людзей. Пры пахаваньні знаць спальвалі разам з улюбёнымі прадметамі і рабынямі. Замагільнае жыцьцё летувісы ўяўлялі працягам сапраўднага<ref name="esbe">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/61777/Литовско Литовско-русское государство] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>. Да XIII стагодзьдзя ў продкаў летувісаў не было аб’яднаўчай палітычнай улады, як не было і аб’яднаўчых цэнтраў-гарадоў. У другой палове XIII ст. у крыніцах упамінаюцца асобныя водцы, але ўлада іх пашыралася толькі на малаважную тэрыторыю, на сельскія акругі<ref name="esbe"/>. Яшчэ ў XII ст. з заснаваньнем факторыі [[любэк|любецкіх]] купцоў ва ўтоцы [[Дзьвіна|Дзьвіны]] пачалася нямецкая ваенная экспансія на тэрыторыю сучасных Латвіі й Летувы. 22 верасьня 1236 году адбылася гістарычная перамога жамойцкіх войскаў над мечаносцамі пад [[Шаўлі|Шаўлямі]], у выніку чаго нямецкі ціск з поўначы быў спынены больш чым на дзесяцігодзьдзе. Францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]] на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра [[Германскія мовы|германскае]] паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] уласных імёнаў і наяўнасьць [[Фіна-вугорскія мовы|фінскага]] субстрату ў летувісаў<ref>Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 96.</ref>. === Працэс уваходжаньня этнічных летувіскіх зямель у склад Вялікага Княства Літоўскага === [[Файл:VKL-1462-ru.png|міні|Рост Вялікага Княства Літоўскага]] Аб’яднаньне большай часткі зямель продкаў сучасных летувісаў (без [[Малая Летува|жамойцкай часткі]] [[Самбія|прускай Самляндыі]]) у складзе Вялікага Княства Літоўскага расьцягнулася на пэрыяд з другой паловы XIII і да першай чвэрці XV стагодзьдзя. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла неабходнасьць супрацьстаяць крыжацкай агрэсіі. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага мае повязі зь імем [[Міндоўг]]а, які 6 ліпеня 1253 году каранаваўся ў [[Наваградак|Наваградку]]. Хаўрус Літвы зь Лівонскім ордэнам на падставе прыняцьця каталіцтва дазволіў ордэну патрабаваць у Міндоўга «мірнай» перадачы яшчэ не ахрышчаных зямель. Так, у 1255 годзе Міндоўг напісаў грамату дарэньня Лівонскаму ордэну Селы, а ў 1259 — Скалвы, Нардувы, Паўночнай Судувы і [[Жамойць|Жамойці]] (гэта было пацьвярджэньне, Жамойць перайшла да Лівоніі яшчэ пры каранацыі Міндоўга) — большай часткі тэрыторыі сучаснай Летувы. [[Файл:Litva. Літва (J. Müller, 1692).jpg|значак|[[Літва старажытная|Літва]]. Мапа з атлясу 1692 году (перадрукоўвалася ў 1702 годзе)]] Аднак жамойты паднялі паўстаньне, 13 ліпеня 1260 году адбылася [[бітва на Дурбэ]], у якой загінула 130 рыцараў і магістар Лівонскага ордэна Бургхард Горнгузэн. У адказ папа [[Аляксандар IV (папа рымскі)|Аляксандар IV]] арганізаваў падмогу Тэўтонскаму ордэну. На мяжы 1260—1261 гадоў лівонцы занялі два замкі ў Куроніі, але 3 лютага 1261 году жамойты разьбілі іх пры Лелвардэ. У канцы лета гэтага ж году дэлегацыя жамойтаў прыбыла да Міндоўга з просьбай прыняць Жамойць пад уладу Літвы і пачаць вайну супраць Тэўтонскага ордэна. Пад націскам [[Транята|Траняты]] Міндоўг задаволіў гэтую просьбу. На працягу стагодзьдзя большая частка Жамойці знаходзілася ў складзе Вялікага Княства, аднак па сьмерці вялікага князя літоўскага [[Кейстут]]а, у 1382 годзе, ягоны наступнік [[Ягайла]] аддаў гэтыя землі лівонцам. Жамойты неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] зноў перадаў гэтыя тэрыторыі лівонцам, другасна жамойцкія землі перайшлі пад уладу немцаў па паўстаньні 1400—1401 гадоў. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гадох) аддаваў Жамойць Тэўтонскаму ордэну. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, аднак выкарыстоўвалася вялікімі князямі літоўскімі ў якасьці разьменнай манэты ў іхняй тагачаснай замежнай палітыцы. Неаднаразовае выкарыстаньне Жамойці ў шматлікіх палітычных камбінацыях сьведчыць пра тое, што Вітаўт ня ставіўся да яе як да роднай зямлі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Канчатковае далучэньне большай часткі Жамойці да Вялікага Княства адбылося толькі па [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] (1410 год), да якой большая частка цяперашняй Летувы знаходзілася пад акупацыяй крыжакоў і нават юрыдычна ўваходзіла ў склад крыжацкай дзяржавы<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] [http://www.svaboda.org/content/article/1776930.html Улады не заўважаюць перамогі пад Грунвальдам], [[Радыё Свабода]], 14 ліпеня 2009 г.</ref>. === Жамойцкія староства і біскупства === {{Асноўны артыкул|Жамойць}} [[Файл:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|міні|зьлева|140пкс|Гістарычны герб Жамойці]] [[Файл:Kurlandyja-Žamojć. Курляндыя-Жамойць (N. Sanson, 1659).jpg|міні|Жамойць на мапе 1659 году]] Пад Жамойцю гістарычнай звычайна разумеюць дзьве адзінкі — адміністрацыйную ([[Жамойцкае староства]]), якая была асобнай палітычнай адзінкай Вялікага Княства Літоўскага, і касьцельную ([[Жамойцкае біскупства]]). [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|Вялікае Княства Літоўскае (без Жамойці), 1770 г.]] У 1413 годзе Жамойць на падставе прывілею вялікага князя [[Вітаўт]]а атрымала статус аўтаноміі, пацьверджаны ў 1441 годзе вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]]. Такім парадкам, Жамойць стала самакіравальнай тэрыторыяй, пазьней вядомай як Жамойцкае староства, а ейны статус сёньня б значыў сувэрэнітэт у межах Вялікага Княства Літоўскага. На просьбу жамойтаў, якія хацелі падкрэсьліць сваю адрознасьць ад [[ліцьвіны|ліцьвінаў]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], зьявіўся асобны дадатак да найменьня дзяржавы, якая пачала называцца Вялікім Княствам Літоўскім, Рускім і Жамойцкім. У 1492 годзе вялікі князь [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] даў Жамойці «земскі прывілей» (на [[Старабеларуская мова|беларускай мове]]), у першым пункце якога ён забараняў казаць падданым, што жыхароў Жамойці далучылі да Вялікага Княства Літоўскага сілай, а не паводле добрай волі: «''Найпярвей, хочам, іж ім [жыхарам Жамойці] жадны ня маець мовіці, альбо на вочы ісьціць, іж бы празь меч, альбо цераз оныі валкі былі звалчоныя, але з добраю волею прысталі''»<ref>Жалованная грамота литовского великого князя Александра Казимировича жителям Жмудской земли. 15 августа 1492 г. // Акты относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею: в 5 т. — Т. 1. 1340—1506. — Санкт-Петербург : Тип. II Отделения Собственной Е. И. В. Канцелярии, 1846. — С. 120—122.</ref>. Адно з пазьнейшых сьведчаньняў захаваньня адасобленасьці — асобнае пералічэньне жамойцкіх харугваў у рэестры дзяржаўнага войска ў XVI стагодзьдзі. Апроч таго, жамойты неаднаразова зьвяртавліся ў [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|Сойм]] з просьбамі не прызначаць ім на адміністрацыйныя пасады «чужынцаў»-ліцьвінаў. Такія ж звароты накіроўваліся да [[Вялікі князь літоўскі|вялікіх князёў]]<ref name="Arlou-2012-158">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 158.</ref>. Жамойцкае староства заставалася асобнай адміністрацыйнай адзінкай з дакладна акрэсьленымі межамі ўсё далейшае існаваньне Вялікага Княства Літоўскага да 1795 году. Аднак Жамойць гістарычная ў рэлігійным, а г. зн. і ў культурным, кантэксьце выходзіла па-за межы Жамойцкага староства, у прыватнасьці ўсходняя мяжа Жамойцкай дыяцэзіі ня цалкам адпавядала палітычнай мяжы Літвы і Жамойці, ахопліваючы, сярод іншага, частку суседняга з Жамойцкім староствам [[Упіцкі павет|Упіцкага павету]] [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref name="Kascian-2009"/>. Да нашага часу Жамойць стала адным з этнаграфічных рэгіёнаў Летувы, які ня ёсьць ані палітычнай, ані адміністрацыйнай адзінкай. Аднак, нягледзячы на таки статус, улады Летувы зацьвердзілі межы Жамойци на афіцыйным узроўні<ref>[http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_e?p_id=220186&p_query=D%CBL%20ETNOGRAFINI%D8%20REGION%D8%20RIB%D8%20NUSTATYMO&p_tr2=2. Рэкамэндацыі Рады аховы этнічнае культуры Летувы № 1 аб усталяваньні межаў этнаграфічных рэгіёнаў ад 17 верасьня 2003 году.]</ref>. Прытым летувіскі этнаграфічны рэгіён займае нашмат меншую тэрыторыю за Жамойць гістарычную<ref name="Kascian-2009"/>. [[Файл:Magnus Ducat Lithuaniae and Rus Alba(Belarus).jpg|міні|500пкс|center|<center>Мапа Вялікага Княства Літоўскага і [[Белая Русь|Белай Русі]] (1687 г.). Тэрыторыя сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] пазначаецца як «[[Літва старажытная|Літва]]» (Lithuaniæ), а тэрыторыя сучаснай Летувіскай Рэспублікі як «Жамойць» (Samogitia)</center>]]{{clear|left}} === Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім === {{Асноўны артыкул|Летувіская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім}} {{Падвойная выява|справа|Dictionarium trium lingvarum in usum studiosae iuventutis (Dictionary of the Polish-Latin-Lithuanian languages) by Konstantinas Sirvydas, Vilnius, 1713.jpg|102|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu (in Lithuanian language), Vilnius, 1766.jpg|112|Вокладкі першых летувіскіх слоўніка {{мова-la|Dictionarium trium linguarum|скарочана}} (налева) і лемантара {{мова-lt|Moksłas skaytima raszto lękiszko del mazu waykialu|скарочана}} або {{мова-pl|Nauka czytania pisma polskiego dla małych dziatek|скарочана}} (направа)}} Як падкрэсьлівае амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]]: «''летувіская мова стагодзьдзямі не была мовай палітыкі''»<ref name="Snyder">{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}}</ref>. Напраўду, палітычная, эканамічная, сацыяльная і культурная сытуацыя ў ВКЛ не была прыхільнай да летувіскай мовы, якая паводле летувіскага гісторыка мовы [[Зігмас Зінкявічус|Зігмаса Зінкявічуса]] была загнаная «''ў ніжэйшую клясу ва ўласнай айчыне''»<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 244.</ref>. Напрыклад, ''«вялікія князі літоўскія ніколі не друкавалі кнігаў на летувіскай мове»''<ref name="Snyder"/>. Больш за тое, паводле Зігмаса Зінкявічуса, ''«для летувіскай мовы сытуацыя была катастрафічнай, ёй не давалі разьвівацца, выштурхоўвалі з агульнага ўжытку ды й друкаваць пісьмовыя тэксты па-летувіску было цяжка»''. Пэўна таму летувіскія навукоўцы бесьперапынна падкрэсьліваюць ''«адзінства арэалу летувіскай мовы праз палітычную мяжу паміж ВКЛ і Прусіяй»''. Сапраўды, «''летувіскія граматыкі і слоўнікі доўгі час (да канца XVIII ст.) друкаваліся толькі ў Прусіі''» (выняткам быў слоўнік [[Канстанцін Шырвід|Канстантына Шырвіда]], які выйшаў каля 1620 году, некалькі разоў перавыдаваўся і быў адзіным слоўнікам летувіскай мовы, выдадзеным на тэрыторыі ВКЛ да канца XVIII стагодзьдзя<ref>Schmalstieg, W. R. [https://web.archive.org/web/20090530141220/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_03.htm Early Lithuanian Grammars] // Lituanus. Vol. 28, Nr. 1, 1982.</ref>). Сваім парадкам, ''«перасьледаваная стагодзьдзямі летувіская мова ўпершыню за сваю гісторыю атрымала статус дзяржаўнай»'' толькі ў першай Летувіскай Рэспубліцы (то бок у 1918 годзе)<ref>Zinkevičius Z. History of the Lithuanian Language. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. P. 297.</ref>. Такім парадкам, выкарыстаньне летувіскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім абмяжоўвалася максымум рэгіянальным узроўнем, у тым ліку асобнымі натарыяльна засьведчанымі перакладамі дзяржаўных актаў<ref name="Kascian-2009"/>. === У складзе Расейскай імпэрыі і Прусіі === {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Map of Lietuva (1867-1914) lang-be.svg|значак|Губэрні [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] на тэрыторыі сучаснай Летувіскай Рэспублікі]] У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу]] [[Рэч Паспалітая]] была ліквідаваная, а рэшту яе тэрыторыі ўлучылі ў склад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] і [[Прусія|Прусіі]]. Большая частка тэрыторыі сучаснай Летувы апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ўвайшла ў [[Ковенская губэрня|Ковенскую]] і часткова ў [[Віленская губэрня|Віленскую]], [[Сувальская губэрня|Сувальскую]] і [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] губэрні. У першай палове XIX ст. ураджэнцы Жамойці (Д. Пашкевіч, Л. Юцэвіч, [[Сыманас Даўкантас|С. Даўкантас]] ды інш.) у сваіх этнаграфічных публікацыях пачалі задаваць эталёны [[летувісы|летувіскасьці]], якія пазьней пачалі выкарыстоўвацца іншымі дасьледнікамі дзеля ацэнкі адпаведнасьці «традыцыйнаму» і «этнічнаму». Значную ролю ў іх дасьледаваньнях адыграла канцэптуалізацыя «чыстых», «клясычных», «не закранутых вонкавымі ўплывамі» летувіскіх зямель. Лінгва-этнаграфічны калярыт Жамойці дазволіў выбудаваць значную адлегласьць ад «славянскага» і стварыць на аснове жамойцкага трывалы вобраз летувіскасьці з максымальным індэксам адрознасьці ад суседзяў<ref>Унуковіч Ю. Этнічная ідэнтыфікацыя і катэгарызацыя беларусаў і літоўцаў у ХІХ ст. // Białorutenistyka Białostocka. T. 12 (2020). S. 393.</ref>. Сярод іншага, у канцы XIX ст. на базе гістарычнай жамойцкай мовы — архаічных гаворак ваколіцаў [[Коўна]], [[Шаўлі|Шаўляў]] і [[Клайпеда|Клайпеды]] — утварылася [[летувіская мова]]<ref name="Sviazynski209">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Літоўская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 209.</ref>. У 1854 годзе на старонках часопіса {{Артыкул у іншым разьдзеле|Библиотека для чтения||ru|Библиотека для чтения}}, які рэдагаваўся ўраджэнцам [[Віленскі павет (ВКЛ)|Віленшчыны]] прафэсарам-паліглётам [[Восіп Сянкоўскі|Восіпам Сянкоўскім]], зьявілася крытычная нататка датычна называньня часткі жамойтаў «літвой» (пазьнейшых «[[аўкштайты|аўкштайтаў]]», абвешчаных «уласнымі літоўцамі», якія насяляюць «[[Аўкштота|Аўкштоту]]» — «Верхнюю або ўласную Літву»), а жамойцкай мовы — «літоўскай»<ref>Библиотека для чтения. Том 123, 1854. [https://books.google.by/books?id=4vE6AQAAMAAJ&pg=RA3-PA71-IA7&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E+%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwimv-aAqMPzAhUXSfEDHe9xC68Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%8A&f=false С. 28—29].</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Я хачу яшчэ аддаць гістарычнай і філялягічнай крытыцы сябраў віленскага камітэту самы тэрмін Літва. Я не зусім разумею адрозьненьне, якое робяць яны ў адным і тым жа чудзкім народзе, паміж Літвою і Жамойцю. Мне здаецца, што дарма адну частку гэтага народа называюць Літвою, тады як іншай пакідаюць агульную і сапраўдную назву ўсяго народа, Жамойць. Абедзьве яны — тая ж Жамойць. Слова Літва зусім не літоўскае{{Заўвага|Тут — у сэнсе «летувіскае»}} і яно належыць столькі ж і яшчэ больш славянскай частцы ранейшага літоўскага гаспадарства, як і чудзкай. Калі жыхары чудзкай часткі адгукаюцца, што яны — Літува і што яны кажуць літувішкі, па-літоўску, гэта па-мне значыць толькі, што яны ўжываюць на свой асабісты рахунак агульную палітычную назву гаспадарства, а не сваю племянную назву. Гэтак жа цяперашнія Грэкі, Італьянцы і паўднёвыя Швайцарцы, таму, што некалі знаходзіліся пад рымскім валадарствам, выхваляюцца, нібыта яны — Рымляне і гавораць па-рымску (Romeі, Rumanі, Roman). Латышы, альбо Леты, чудзкія людзі аднаго кораня зь літоўскай Чудзьдзю, не называюць сябе Літвою; такім парадкам, і сястра іхняя, літоўская Чудзь, этнаграфічна, ня мае права на гэтую назву. Уся яна — Жамогусы, Жамогі альбо Жамодзі, Сямогі альбо Сямодзі, адкуль утварыліся словы Жамойць і Самагіція. Латышы таксама называюць сябе Земме, Семме, а гэта значыць толькі «свая зямля» падобна таму, як Сома альбо Суомі, «свая зямля» Фінляндыя і Суомалайне, «людзі сваёй зямлі», Фіны, альбо Фінляндцы. [[Жмогусы|Жамогус альбо жмогус]] значыць — чалавек. Яны проста — людзі, а не літоўцы. Вядома, што ў прыбалтыйскіх Чудзкіх пакаленьнях няма асобых назваў для іх моваў: кожнае запэўнівае, што яно гаворыць на мове ма-кіль, «мове зямлі». Як у літоўскай Чудзі, альбо Жамогусаў, відаць, не было асобай назвы дзеля народнай мовы, то яна тым больш ахвотна пагадзілася называць яе «літоўскай», што слова «Літва» было палітычным тытулам знакамітай дзяржавы, якой Чудзь гэтая належала. {{арыгінал|ru|Я хочу еще подвергнуть исторической и филологической критике членов виленского комитета самый термин Литва. Я не совсем понимаю различие, которое делают они в одном и том же чудском народе, между Литвою и Жмудью. Мне кажется, что понапрасну одну часть этого народа называют Литвою, тогда как другой оставляют общее и настоящее название всего народа, Жмудь. Обе они — та же Жмудь. Слово Литва вовсе не литовское и оно принадлежит столько же и еще более славянской части прежнего литовского господарства, как и чудской. Если жители чудской части отзываются, что они — Литува и что они говорят литувишки, по-литовски, это по-мне значит только, что они употребляют на свой личный счет общее политическое название господарства, а не свое племенное название. Точно так же нынешние Греки, Валахи и южные Швейцарцы, потому, что некогда находились под римским владычеством, хвастаются, будто они — Римляне и говорят по римски (Romei, Rumani, Roman). Латыши, или Леты, чудские люди одного корня с литовскою Чудью, не называют себя Литвою; следовательно, и сестра их, литовская Чудь, этнографически, не имеет права на это название. Вся она — Жемогусы, Жемоги или Жемоди, Семоги или Семоди, откуда произошли слова Жмудь и Самогиция. Латыши также называют себя Земме, Семме, а это значит только «своя земля» подобно тому, как Сома или Суома, «своя земля» Финляндия и Суомалайне, «люди своей земли», Финны, или Финляндцы. Жемогус или жмогус значит — человек. Они просто — человеки, а не литовцы. Замечательно, что у прибалтийских чудских поколений нет особенных названий для их языков: каждое уверяет, что оно изъясняется на языке ма-киль, «языке земли». Как у литовской Чуди, или Жемогусов, вероятно, не было особенного названия для народного языка, то она тем охотнее согласилась называть его «литовским», что слово «Литва» было политическим титулом знаменитого государства, которому Чудь эта принадлежала.}} {{канец цытаты}} |} У 1861 годзе ў афіцыйным прадстаўленьні папячыцеля [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандра Шырынскага-Шыхматава|ru|Ширинский-Шихматов, Александр Прохорович}} да генэрал-губэрнатара {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзімер Назімаў|Ўладзімера Назімава|ru|Назимов, Владимир Иванович}} адзначалася, што большасьць сельскага насельніцтва [[Ковенская губэрня|Ковенскай губэрні]] — жамойты, якія размаўляюць па-жамойцку, тым часам большасьць сельскага насельніцтва [[Віленская губэрня|Віленскай]], [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай]] і [[Менская губэрня|Менскай]] губэрніяў размаўляюць па-беларуску. Адпаведна, у [[Народная вучэльня|народных вучэльнях]] дзеля першых прапаноўвалася выкладаць па-жамойцку, а дзеля другіх — толькі па-расейску. Тым часам летувісы ({{мова-ru|литовцы|скарочана}}) і летувіская мова ({{мова-ru|литовский язык|скарочана}}) не ўпаміналіся: {{Цытата|Так, у большай частцы Ковенскай губэрні, населенай жамойтамі, якія маюць сваю пісьменнасьць, хоць яшчэ і нязначную, але якая прадстаўляе ўжо для народу малітоўнікі, календары і некаторыя іншыя карысныя кнігі на жамойцкай мове, на якой народ слухае пропаведзі ў касьцёлах і спавядаецца ў гэтай губэрні, навучаньне ў пачатковых вучэльнях жамойцкай грамаце варта дазволіць, выкладаньне ж польскай мовы, на якой гавораць абшарнікі і чыноўнікі, у гэтыя вучэльні ня ўводзіць, пакінуўшы яе толькі ў гімназіях і прагімназіях. У губэрнях жа Віленскай, Гарадзенскай і Менскай вялікая частка сельскага насельніцтва размаўляе беларускай гаворкай, таму і народныя вучэльні ў гэтых мясцовасьцях маюць быць чыста расейскімі. {{арыгінал|ru|Так, в большей части Ковенской губернии, населенной жмудинами, имеющими свою письменность, хотя еще и незначительную, но представляющую уже для народа молитвенники, календари и некоторыя другие полезные книги на жмудском языке, на котором народ слушает проповеди в костелах и исповедуется в этой губернии, обучение в первоначальных училищах жмудской грамоте следует допустить, преподавание же польского языка, которым говорят помещики и чиновники, в эти училища не вводить, оставив его только в гимназиях и прогимназиях. В губерниях же Виленской, Гродненской и Минской большая часть сельского населения говорит наречием белорусским, поэтому и народные училища в этих местностях должны быть чисто русскими.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 4—5. }} У 1862 годзе ў прадстаўленьні Аляксандра Шырынскага-Шыхматава да кіраўніка Міністэрства народнай асьветы Расейскай імпэрыі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Аляксандар Галаўнін|Аляксандра Галаўніна|ru|Головнин, Александр Васильевич}} адзначалася, што адной з мэтаў адкрыцьця школаў на Жамойці (пад якой найперш разумелася этнічна [[летувісы|летувіская]] [[Ковенская губэрня]]) мусіць быць умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці зь бесьперапынным пераконваньнем тамтэйшых сялянаў, што яны жамойты і літоўцы ([[ліцьвіны]]) і што ўлады Расейскай імпэрыі жадаюць не [[Русіфікацыя|абмаскаліць]] іх, а наблізіць іхныя інтарэсы да інтарэсаў Расеі: {{Цытата|На Жамойці — умацаваньне жамойцкай нацыянальнасьці, зусім не варожай Расеі і ўраду ў ніжэйшых пластах насельніцтва, і бесьперапыннае ўнушэньне сялянам, што яны не палякі, а жамойты і літоўцы, і што Расея не жадае зусім абмаскаліць іх, а хоча толькі зблізіць іх інтарэсы з інтарэсамі дзяржавы. {{арыгінал|ru|На Жмуди — укрепление жмудской национальности, вовсе не враждебной России и правительству в низших слоях населения, и постоянное внушение крестьянам, что они не поляки, а жмудины и литовцы, и что Россия не желает вовсе обрусить их, а хочет только сблизить их интересы с интересами государства.}} |Корнилов И. П. Русское дело в Северо-Западном крае: Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в Муравьевскую эпоху. — С.-Петербург, 1901. С. 22. }} [[Файл:Vilnia, Lidzkaja-Franciškanskaja. Вільня, Лідзкая-Францішканская (J. Bułhak, 1912).jpg|значак|Шыльда летувіскай школы ({{мова-lt|Lietuviška mokykla|скарочана}}, {{мова-ru|Литовское училище|скарочана}}) на Лідзкай вуліцы ў цэнтры [[Вільня|Вільні]], 1912 год. Тым часам хоць-якія [[Беларуская мова|беларускія]] школы ў Расейскай імпэрыі заставаліся пад забаронай]] Па здушэньні [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] расейскія ўлады надумалі падтрымаць [[Летувіскае нацыянальнае абуджэньне|летувіскі нацыянальны рух]] (які правільней называць «жамойцкім», бо летувісы ў той час называліся жамойтамі) у супрацьвагу моцным пазыцыям палякаў<ref name="Arlou-2012-348">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 348.</ref>. Царскі ўрад пачаў заахвочваць летувіскія асьвету і друк<ref name="katl"/>, летувіскую мову зрабілі мовай навучаньня ў [[Мар’ямпаль]]скай дзяржаўнай вышэйшай вучэльні, якая стала цэнтрам падрыхтоўкі летувіскай эліты. Летувіскую мову таксама выкладалі ў [[Сейны|Сейненскай]] і [[Сувалкі|Сувалкаўскай]] гімназіях. Тым часам выкладаньне беларускай мовы ў школах усіх узроўняў апынулася пад забаронай<ref name="Arlou-2012-348"/>. Апроч гэтага, у час знаходжаньня пад расейскай уладай летувісы мелі нацыянальны касьцёл (яшчэ перад паўстаньнем біскуп [[Матэвус Валанчус]] дамогся дазволу адчыняць пры касьцёлах парафіяльныя школы з выкладаньнем па-летувіску<ref name="Arlou-2012-348"/>), тады як беларусы па зьнішчэньні ў 1839 годзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Ўніяцкай царквы]] згубілі сваю канфэсійную нішу<ref name="katl"/>. Невялікая частка этнічных летувіскіх зямель (г. зв. «[[Малая Летува]]») засталася ў складзе Прусіі, дзе ў спрыяльных для разьвіцьця ўласнай культуры ўмовах пражывала каля 100 000 балтаў. Гэта давала магчымасьць кантактаў з Эўропай, пашырэньню ў сьвеце зьвестак пра свае нацыянальныя патрэбы (да 1904 году ў [[Тыльзыт|Тыльзыце]] і [[Каралявец|Караляўцы]] па-летувіску выйшла каля 3300 найменьняў кніг і каля 120 пэрыядычных выданьняў агульным накладам некалькі мільёнаў асобнікаў<ref name="Arlou-2012-349">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 349.</ref>). Менавіта нямецкі (прускі) фактар быў вызначальным у справе дасягненьня Летувой незалежнасьці ў 1918 годзе і вырваў краіну з сфэры расейскага ўплыву<ref name="katl"/>. [[Файл:Vysokaŭski zamak. Высокаўскі замак (N. Orda, 1877-83, 1901-14).jpg|значак|Выдадзеная ў Расейскай імпэрыі летувіскамоўная паштоўка з рэпрадукцыяй малюнка [[Высокае|Высокага]] [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскай губэрні]] (аўтар малюнка — [[Напалеон Орда]]) і подпісам: {{мова-lt|Augštaičai, Gardino gubernijoje|скарочана}}. Падобныя летувіскія паштоўкі выйшлі з краявідамі [[:Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|Наваградку]], [[:Файл:Kreŭski zamak. Крэўскі замак (1907) (2).jpg|Крэва]], [[:Файл:Lida. Ліда (N. Orda, 1877, 1901-14).jpg|Ліды]], [[:Файл:Gieranionski zamak. Геранёнскі замак (N. Orda, 1877, 1906).jpg|Геранёнаў]]]] У другой палове XIX стагодзьдзя пачаў фармавацца летувіскі нацыянальны рух. Спрыяньне разьвіцьцю жамойцкай культуры і мовы расейскімі ўладамі прывяло да таго, што жамойцкае адраджэньне пачалося значна раней за [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускае]]. Дзеячы жамойцкага нацыянальнага руху пачалі выкарыстоўваць ня назву Жамойць, а найменьне старадаўняй, пераважна славянскай дзяржавы з [[Эпіцэнтар|эпіцэнтрам]] у Беларусі — Вялікага Княства Літоўскага. Выпускнікі Мар’ямпальскай вучэльні [[Вінцас Кудзірка]] і [[Ёнас Басанавічус]] стварылі міт пра Вялікае Княства Літоўскае як выняткова летувіскую дзяржаву. Гэты міт пашырыўся і стаўся падмуркам да адбудовы летувіскамоўнай Летувы<ref name="Arlou-2012-348"/>. Летувіскія адраджэнцы прысвоілі ня толькі назву Літва (у форме Летува<ref name="Arlou-2012-349"/>), але і заявілі пра свае вынятковыя правы на гістарычную і культурную спадчыну Вялікага Княства Літоўскага, а таксама на сымболіку. Замест свайго гістарычнага гербу [[Мядзведзь (герб)|Мядзведзя]] жамойцкія дзеячы пачалі выкарыстоўваць [[Пагоня (герб)|Пагоню]] славянскага паходжаньня. А паколькі ў жамойцкай мове не было слова дзеля яе абазначэньня, жамойцкая эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала яго, назваўшы Пагоню новым словам «[[Віціс]]»<ref name="Kraucevic-1993"/>. Як адзначае [[Тымаці Снайдэр]], апроч расейскіх уладаў, фальшаваньню гісторыі ВКЛ спрыяла сацыяльнае паходжаньне дзеячоў летувіскага нацыянальнага руху, якія былі дзецьмі заможных сялянаў, а не [[шляхта]]й, і таму ня мелі адпаведнага кодэксу гонару<ref name="Arlou-2012-349"/>. Спазьненьне беларускага адраджэньня ў параўнаньні з жамойцкім прывяло да таго, што беларускія дзеячы, пачынаючы з [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], прынялі назву, якая тады была пашыранай на Смаленшчыне, Віцебшчыне і Магілёўшчыне, а таксама выкарыстоўвалася расейскім друкам ― [[беларусы]]. За канцэпцыю ўтварэньня ВКЛ жамойцкія адраджэнцы ўзялі канцэпцыю балтыйска-славянскай канфрантацыі, якая ўзьнікла ў ходзе навуковай дыскусіі паміж польскімі і расейскімі дасьледнікамі ў канцы XIX ― пачатку XX стагодзьдзя. Паводле яе, падмуркам утварэньня Вялікага Княства Літоўскага была перамога раньнефэадальнага балтыйскага ўтварэньня над славянамі, ў выніку чаго гэтая новая краіна трансфармавалася ў Вялікае Княства Літоўскае. У канцы XX стагодзьдзя гэтую канцэпцыю зьняпраўдзіў [[Аляксандар Краўцэвіч]], які сьцьвярджае, што ВКЛ ад самага пачатку была біэтнічнай балта-славянскай дзяржавай з дамінаваньнем [[славяне|славянаў]], а балта-славянскія дачыненьні ў часы ўтварэньня Вялікага Княства Літоўскага насілі толькі мірны характар<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}}</ref>. З больш славянацэнтрычнымі канцэпцыямі зь сярэдзіны XX стагодзьдзя выступілі гісторыкі [[Павал Урбан]], [[Мікола Ермаловіч]] і [[Мікалай Шкялёнак]], тэзісы якіх у лучнасьці зьняпраўджвалі балтыйскае паходжаньне першых князёў ВКЛ. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўлетку 1915 году тэрыторыю сучаснай Летувы занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. Дзеячы [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы разам з [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] выступілі з прапановай аднавіць [[Вялікае Княства Літоўскае]] з сталіцай у [[Вільня|Вільні]], аднак гэтая ідэя не знайшла падтрымкі ў летувіскіх дзеячоў<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 347.</ref>. [[Файл:Kowno dzisiejsza stolica Żmudzi (A. Oleszczyński, 1850).jpg|міні|500пкс|center|<center>''«[[Коўна]] — цяперашняя сталіца Жамойці»'' (аўтар — [[Антоні Аляшчынскі]], 1850 год)</center>]]{{clear|left}} === Першая Летувіская Рэспубліка === [[Файл:Lietuva 1921-1939.svg|міні|Тэрыторыя Летувіскай Рэспублікі]] 16 лютага 1918 году Летувіская Рада або [[Летувіская Тарыба]] ({{мова-lt|Letuvos Taryba|скарочана}}) абвясьціла незалежнасьць Летувы<ref name="smdb-80">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 80.</ref>. 23 сакавіка яе незалежнасьць прызнаў нямецкі кайзэр<ref name="smdb-80"/>. 13 ліпеня 1918 году Тарыба абвясьціла каралём Летувы — Міндоўгасам (Міндоўгам) II — герцага віртэмбэрскага Вільгельма фон Ураха<ref name="smdb-80"/> згодна з чым дзяржава стала называцца [[Каралеўства Летува]], але ўжо 2 лістапада таго ж году прыняла часовую канстытуцыю, згодна зь якой Летува стала рэспублікай<ref name="smdb-80"/>. 23 лістапада 1918 году прэм’ер-міністар [[Аўгустынас Вальдэмарас]] выдаў загад утварыць 1-ы летувіскі полк і такім парадкам запачаткаваў летувіскае войска<ref name="smdb-80"/>. Існаваньню маладой дзяржавы пагражалі бальшавікі, якія 22 сьнежня 1918 году прызналі ўрад [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Капсукаса]] і савецкую дзяржаўнасьць Летувы<ref name="smdb-81">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 81.</ref>. 8 лютага загінуў за бацькаўшчыну першы летувіскі жаўнер — Павіляс Люкшыс<ref name="smdb-82"/>. 25 жніўня летувіскае войска выціснула савецкія аддзелы, якія ўтрымлівалі апошні пункт апоры на тэрыторыі Летувы — места [[Езяросы]]<ref name="smdb-82">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 82.</ref>. 20—21 лістапада 1919 году каля [[Радзівілішкі|Радзівілішкаў]] летувіскае войска перамагло бэрмонтчыкаў — расейскіх і нямецкіх белагвардзейцаў, якія атакавалі з тэрыторыі Латвіі<ref name="smdb-82"/>. [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і Летува («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] 27 студзеня 1920 году адкрыліся вышэйшыя курсы ў Коўні, што было пачаткам летувіскай вышэйшай адукацыі<ref name="smdb-82"/>. 14—15 красавіка 1920 году адбыліся дэмакратычныя выбары ў Сойм (сабраўся празь месяц)<ref name="smdb-82"/>. Другой пасьля Нямеччыны істотнай сілай, што [[de jure]] прызнала незалежнасьць Летувы, быў бальшавіцкі ўрад [[Уладзімер Ленін|Леніна]], які 12 ліпеня 1920 падпісаў зь ёй [[Маскоўская дамова (1920)|Маскоўскую дамову]]. Гэтая дамова істотна падмацавала пазыцыю Летувы на міжнароднай арэне, што было асабліва важным ва ўмовах браку прызнаньня з боку дзяржаваў-хаўрусьніцаў. Згодна з дамовай, Савецкая Расея пакідала за летувісамі ня толькі Вільню, але і [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]], адначасна дэкляравалася адмова ад далейшых прэтэнзіяў на летувіскую тэрыторыю<ref name="smdb-82"/>. Перадача Летуве [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] стала вынікам афіцыйных прэтэнзіяў яе ўраду, які прызнаваў, што большасьць мясцовага насельніцтва ня лічыць сябе летувісамі і ня ведае летувіскай мовы, але безапэляцыйна сьцьвярджаў, што гэта — зьбеларушчаная частка Летувіскай дзяржавы<ref name="Arlot-2012-363">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 363.</ref>. У сваю чаргу Летува мусіла прытрымлівацца нэўтралітэту ў ходзе савецка-польскай вайны, што гарантавала бясьпеку правага флангу войскаў Заходняга фронту ў яго наступленьні на Варшаву. Апроч таго, летувіскі бок абавязваўся спыніць на сваёй тэрыторыі дзейнасьць «антысавецкіх арганізацыяў і груп», у тым ліку органаў [[БНР]]. Па падпісаньні дамовы летувіскі ўрад ліквідаваў асобныя беларускія вайсковыя часьціны, [[Міністэрства беларускіх справаў у Летуве|Міністэрства беларускіх справаў]] урэшце мусіла спыніць сваё існаваньне, а ў 1923 годзе [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] пераехала з [[Коўна|Коўны]] ў [[Прага|Прагу]]<ref name="Arlot-2012-363"/>. [[Файл:Lithuania territory 1939-1940.svg|міні|Мапа «Летувіскае тэрыторыі», на якой у склад Летувы ўлучылі [[Горадня|Горадню]], [[Шчучын]], [[Ліда|Ліду]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Паставы]] і [[Браслаў]]]] Тэрыторыя Віленшчыны стала прадметам спрэчак паміж Летувой і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], якая катэгарычна адкінула летувіска-бальшавіцкую дамову. Пад націскам краінаў [[Антанта|Антанты]] 7 кастрычніка 1920 году польская дэлегацыя мусіла падпісаць зь летувісамі Сувальскую дамову<ref name="smdb-82"/>, якая рэгулявала граніцу паміж дзьвюма дзяржавамі на Сувальшчыне, Гарадзеншыне й Лідчыне да [[Бастуны|Бастунаў]]; граніца ў іншых месцах мела быць вызначанай наступнай дамовай або пастановай Найвышэйшай Рады Антанты. Аднак у выніку «бунту» дывізіі [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году, Вільню занялі польскія войскі<ref name="smdb-82"/>. Места на пэўны час стала цэнтрам [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. 22 верасьня 1921 году Летува стала сябрам [[Ліга Нацыяў|Лігі Нацыяў]], не зьяўляючыся [[de jure]] прызнанай дзяржавамі-хаўрусьніцамі, такое прызнаньне краіна атрымала толькі 20 сьнежня 1922 году. 4 красавіка 1926 году [[Ватыкан]] адаптаваў межы летувіскіх біскупстваў да новых дзяржаўных граніцаў Летувы й утварыў летувіскую касьцельную правінцыю<ref name="smdb-84">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 84.</ref>. Віленшчына паводле ранейшага канкардату з Польшчаю (1925 год) падпарадкавалася польскім касьцельным уладам<ref>Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Rzymie dnia 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r.), [https://web.archive.org/web/20110812181447/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19250720501 Dz. U. Nr 72, poz. 501]{{ref-pl}}</ref>. У 1926 годзе ў Летуве адбыўся дзяржаўны пераварот, які ператварыў краіну ў аўтарытарную дыктатуру. 28 верасьня 1926 году паміж [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і Летувой была складзеная дамова аб ненападзе і нэўтралітэце, у якой «''СССР пацьвердзіў, што ўсе палажэньні Маскоўскай мірнай дамовы 1920 году зь Летувой застаюцца дзейнымі''»<ref>Eidintas A., Žalys V. Lithuania in European Politics: The Years of the First Republic, 1918—1940. Edited by E. Tuskenis with an introduction and afterword by A. E. Senn. — New York: St. Martin’s Press, 1998. P. 109.</ref>. [[Файл:Samogitian poster urging not to forget Vilnya.jpg|значак|зьлева|140пкс|«О, Вільня, не забывайце, летувісы!»: летувіскі прапагандысцкі плякат 1924 году]] У 1928 годзе Летува прыняла чарговую Канстытуцыю, у якой абвясьціла пра свае тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну. Згодна з гэтым і наступнымі дзяржаўнымі актамі, [[Вільня]] абвяшчалася сталіцай Летувы, а да атрыманьня летувісамі кантролю над местам, ролю «часовай сталіцы» выконвала [[Коўна]]. Увогуле, у пытаньні Віленскага краю палітыкі тагачаснай Летувіскай Рэспублікі наўпростава зьвярталіся да гісторыі, сьцьвярджаючы, што ''«гістарычныя правы і гістарычная прыналежнасьць мусяць вызначаць цяперашнюю прыналежнасьць»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 269.</ref>. Яшчэ ў 1929 годзе гэта паказаў галяндзкі юрыст Райнэр Флаэс, адцеміўшы, што ''«летувіскі ўрад падкрэсьліваў, што калі места Вільня было сталіцай старога Вялікага Княства Літоўскага, яно мусіць стаць ядром новай (летувіскай) дзяржавы. Адзін ужо гэты факт мае быць вызначальным»''<ref>Flaes, R. Das Problem der Territorialkonflikte. Eine Untersuchung ueber ihre Grundlagen und Eigenschaften am Beispiele der Territorialgeschichte Polens. — Utrecht: Univ., jur. Fak., Diss., 1929. S. 268—269</ref>. Такім парадкам, летувіская гістарычная школа часоў першай Летувіскай Рэспублікі цалкам абслугоўвала інтарэсы недэмакратычнай дзяржавы зь ейнымі экспансіянісцкімі памкненьнямі датычна ўсталяваньня кантролю над Віленскім краем<ref name="Kascian-2009"/>. 17 сакавіка 1938 польскі ўрад запатрабаваў ўсталяваць дыпляматычныя зносіны пад пагрозай вайны, з чым летувісы пагадзіліся<ref name="smdb-86">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 86.</ref>. 22 сакавіка 1939 году ўлады Летувіскай Рэспублікі згадзіліся аддаць [[Трэці Райх|Трэцяму Райху]] рэгіён Клайпеды<ref name="smdb-84"/>. ==== Дыскусіі пра дзяржаўны герб ==== [[Файл:Coat of arms of Lithuania (1920).png|міні|зьлева|140пкс|Герб Летувы, 1920 г.]] У 1920 годзе летувісы ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага [[Пагоня|Пагоні]]. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца па стварэньні новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>Скобла М. [https://web.archive.org/web/20110811153426/http://www.svaboda.org/PrintView.aspx?Id=872644 Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»], [[Радыё Свабода]], 31 студзеня 2008 г.</ref>. ==== У савецкай зоне ўзьдзеяньня ==== Па здушэньні супраціву з боку войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і адпраўленьня ў выгнаньне польскага ўраду, 28 верасьня 1939 году [[Трэці Райх]] і СССР падпісалі дамову аб дружбе і супольнай мяжы. Частку Польшчы, якая знаходзілася паміж Віслай і Бугам і паводле пакту Молатава-Рыбэнтропа мусіла перайсьці пад савецкую ўладу, кіраўніцтва СССР саступіла немцам ўзамен на дазвол захопу Летувы<ref name="smdb-87">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87.</ref>. [[Файл:Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|значак|Міністар замежных справаў Летувы {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Урбшыс||be|Юозас Урбшыс}} падпісвае [[Савецкая-летувіская ўмова аб узаемнай дапамозе|ўмову]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аб узаемнай дапамозе і перадачы Летуве места [[Вільня|Вільні]], 10 кастрычніка 1939 г.]] Нягледзячы на тое, што галава савецкай адміністрацыі Заходняй Беларусі яшчэ на пачатку верасьня 1939 году атрымаў паўнамоцтвы абвясьціць Вільню сталіцай Заходнебеларускай ССР<ref name="dzej"/>, а летувіскае насельніцтва места складала толькі каля 1,5%<ref name="Arlou-2005"/>, 10 кастрычніка была складзеная летувіска-савецкая дамова, згодна зь якой места Вільня зь Віленскаю вобласьцю, якія саветы занялі за часам агрэсіі на Польшчу, былі перададзеныя Летуве. Апошняя павінная была, аднак, пагадзіцца на ўвядзеньне савецкіх войскаў і будаўніцтва іхных базаў<ref name="smdb-87"/>, што [[de facto]] азначала пачатак канца летувіскай незалежнасьці. [[Файл:Пану Сталіну Ёсіфу Вісарыёнавічу ад міністра замежных справаў Летувы (21.12.1939).jpg|значак|Беларускі пераклад<ref>[[Звязда]]. № 295, 1939. С. 4.</ref> тэксту афіцыйнаага віншаваньня «''пану [[Сталін]]у <…> глыбокапаважанаму Ёсіфу Вісарыёнавічу''» ад міністра замежных справаў Летувы Ёзаса Ўрбшыса, 21 сьнежня 1939 г.]] 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларускай Народнай Рэспублікі [[Васіль Захарка]] накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы [[Антанас Сьмятона|Антанасу Сьмятоне]] супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага места Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой паказаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 27 кастрычніка летувіскія адборныя войскі ўрачыста ўвайшлі ў Вільню<ref name="smdb-87"/>. Польскаму ўраду ў выгнаньні летувіскія ўлады заявілі, што ўвесь міжваенны час Вільня з праўнага гледзішча належала Летуве. Паводле кіраўніка новай віленскай адміністрацыі Антанаса Мяркіса, мэтай летувіскіх уладаў было ''«прымусіць усіх думаць, як летувісы»'' і ''«вывесьці зь Віленскага краю ўсялякі чужынскі элемэнт»''. Так, нязгодных мясцовых беларусаў з тэрыторыі незалежнай Летувы дэпартаваў яшчэ савецкі [[НКВД]], а многім беларусам<ref name="Zajkouski-1993">[[Эдвард Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Як Вільня сталася жамойцкім горадам? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 69—70.</ref>, палякам і габрэям, нават тым, якія нарадзіліся ў Вільні, было адмоўлена ў летувіскім грамадзянстве<ref name="dzej">[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр Т.]] [https://web.archive.org/web/20110728191528/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/sna13?OpenDocument Частка 1 з кнігі «Рэканструяваньне нацыяў: Польшча, Украіна, Летува, Беларусь (1569—1999 гг.)»] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 13, 2004.</ref>. [[Файл:194006 soviet occupation lithuania.png|міні|Увод савецкіх войскаў, чэрвень 1940 г.]] 21 лістапада [[Антанас Сьмятона]] зацьвердзіў апошні ў міжваенныя часы летувіскі ўрад зь Мяркісам на чале. 30 траўня 1940 году саветы неапраўдана зьвінавацілі летувіскі ўрад ў падрыхтоўцы замахаў на савецкіх вайскоўцаў і шпіёнстве<ref name="smdb-87"/>. 14 чэрвеня саветы ўручылі ўльтыматум, у якім яны запатрабавалі стварэньня новага летувіскага ўраду, асуджэньня высокіх летувіскіх урадоўцаў і дазволу ўвядзеньня большай колькасьці савецкіх войскаў. Летува мусіла прыняць гэтыя ўмовы<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 87—88.</ref>. 15 чэрвеня савецкія войскі пачалі яўную акупацыю краю, прэзыдэнт Сьмятона ўцёк за граніцу. На наступны дзень у Летуву прыбыў намесьнік народнага камісара замежных справаў, пачалася саветызацыя. 17 чэрвеня быў створаны прамаскоўскі ўрад [[Юстас Палецкіс|Юстаса Палецкіса]], які 27 чэрвеня распусьціў Сойм 4-га скліканьня<ref name="smdb-88">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 88.</ref>. У ліпені прайшлі арышты найбольш вядомых летувіскіх палітычных дзеячаў<ref name="smdb-88"/>. 14—15 ліпеня адбыліся сфабрыкаваныя паводле ранейшых савецкіх схемаў «выбары» ў парлямэнт<ref name="smdb-88"/>, да ўдзелу ў якіх дапусьцілі толькі адзін партыйны сьпіс: прасавецкі «Блёк працоўнага народу». Паводле афіцыйных зьвестак, у выбарах узяло ўдзел 1 386 569 чалавек, г.зн. 95,51% ад агульнай колькасьці выбарнікаў. За кандыдатаў «Блёку працоўнага народу» Летувы галасавала 1 375 349 выбарнікаў, г.зн. 99,19% ад тых, што бралі ўдзел у галасаваньні<ref>Сообщение главной избирательной комиссии Литвы о результатах выборов в Народный Сейм, 17.07.1940. // Полпреды сообщают… — М., Международные отношения, 1990. С. 473.</ref>. === Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка === {{Асноўны артыкул|Летувіская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|міні|Сьцяг Летувіскай ССР]] 21 ліпеня 1940 кантраляваны камуністамі парлямэнт Летувы абвясьціў утварэньне Летувіскай ССР і папрасіў Вярхоўны Савет СССР прыняць ЛССР у склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. 3 жніўня 1940 году Вярхоўны Савет СССР задаволіў гэтую просьбу. 25 жніўня была зьмененая канстытуцыя<ref name="smdb-88"/>. 11 лістапада ў Бэрліне ўтварыўся Фронт Актыўных Летувісаў, які згуртаваў дзеячоў антысавецкага супраціву<ref name="smdb-88"/>. Разам з тым, пісьменьнік і журналіст [[Юзэф Мацкевіч]], які доўгі час жыў у Вільні, пакінуў наступнае сьведчаньне пра стаўленьне абсалютнай большасьці летувісаў да савецкай улады<ref>Mackiewicz J. [https://www.pogon.lt/czytelnia-dziel-juz-mackiewicza.html?id=64 Prawda W Oczy Nie Kole]. — Londyn, 2002.</ref>: {| |- | {{пачатак цытаты}} Адначасна ў самой Летуве не было нават гаворкі пра хоць-які пратэст. Тая самая летувіская моладзь, якая ў касьцёлах і на вуліцах зьбівала безабаронных палякаў, не спадобілася на найменшую хаця б патрыятычную маніфэстацыю ў момант, калі гінула іх дзяржава, айчына. <…> Уцёкі прэзыдэнта [[Антанас Сьмятона|Сьмятоны]] і яшчэ некалькіх чалавек з палітычнага сьвету і плютакратыі летувіскай былі адзіным бачным знакам нацыянальнай кантракцыі. <…> Засталася на сваіх месцах, цёплых даходах, гаспадарках, пасадах, пастах, штабах і міністэрствах — уся Летува. Дырэктары дэпартамэнтаў і генэралы, афіцэры і чыноўнікі, пошта, чыгункі, тэатры, кіно, газэты, вайсковыя аркестры, сьцягі, дзяржаўныя гербы. І ўсё гэта разам перайшло бяз слова, калі не лічыць словаў подлага падхалімства і штучнага энтузіязму на карысьць Саветаў — пад чужое панаваньне. Выраклася ўласнай дзяржаўнасьці, айчыны, свабоды. Афіцэры проста зьнялі эпалеты і начапілі сярпы з молатам. На працягу дваццаці чатырох гадзінаў замянілі герб Пагоню — чырвонай зоркай, нібыта гаворка ішла пра нейкае ўнутранае, дробнае адміністрацыйнае распараджэньне. <…> Але каб усе як адзін, з аркестрам і разгорнутымі сьцягамі айчыны, з усім дзяржаўным апаратам ня столькі здаваліся, колькі пераходзілі на бок і ў рабства чужому, старыя і маладыя! Пад сама жахлівае ярмо бальшавіцкае! Такога выпадку ў гісторыі народаў яшчэ не было. Дзеілася, значыць, нешта такое, ад чаго ці то мурашкі бегалі па скуры, ці то адчуваньне нейкага апусканьня ў чан мярзоты. Летувіскі афіцэр, які яшчэ не пасьпеў разабрацца ў савецкіх воінскіх годнасьцях, салютаваў наўздагад кожнаму зь іх. <…> Я ня мог надзівіцца. Сустракаю на вуліцы Келатыса, рэдактара найбуйнейшага ў Летуве літаратурна-мастацкага часопіса «Naujoji Romuva». — Ну, што будзеце цяпер рабіць? — пытаю. — А што? — глядзіць зь зьдзіўленьнем. — Пісаць будзем далей. Бо ў Саветах літаратура квітнее… Ну, крыху давядзецца падфарбаваць чырвоным… хе, хе, хе! Цьху! Той жа Рафал Мацконіс, той жа нацыяналіст-палянафоб, верны слуга папярэдняга рэжыму, застаецца ў той жа газэце, рэдактарам якой ён быў, і якая цяпер да прозьвішча Сьмятоны дадае толькі мянушку: «крывавы». — Як жа гэта так? — А што ў гэтым дрэннага? Я… застаўся цяпер толькі тэхнічным рэдактарам, у палітыку ня ўмешваюся… {{арыгінал|pl|Jednocześnie w samej Litwie nie było nawet mowy o jakimkolwiek proteście. Ta sama młodzież litewska, która po kościołach i na ulicach biła bezbronnych Polaków, nie zdobyła się na najmniejszą bodaj manifestację patriotyczną w chwili, gdy ginęło państwo ich, ojczyzna. <…> Ucieczka prezydenta Smetony i kilku jeszcze osób spośród świata politycznego i plutokracji litewskiej, była jedynym widomym znakiem narodowej kontrakcji. <…> Pozostała na swych miejscach, ciepłych dochodach, gospodarstwach, posadach, urzędach, sztabach i ministerstwach — cała Litwa. Dyrektorzy departamentów i generałowie, oficerowie i urzędnicy, poczta, koleje, teatry, kina, gazety, orkiestry wojskowe, sztandary, godła państwowe. I wszystko to razem przeszło bez słowa, jeżeli nie liczyć słów podłego przypochlebstwa i sztucznego entuzjazmu na rzecz Sowietów — pod obce panowanie. Wyrzekło się własnej państwowości, ojczyzny, wolności. Oficerowie zdjęli po prostu epolety i naczepili sierpy z młotem. W ciągu dwudziestu czterech godzin zastąpiono godło Pogoni — gwiazdą czerwoną, jakby chodziło tu o jakieś wewnętrzne, drobne zarządzenie administracyjne. <…> Ale żeby wszyscy jak jeden mąż, z orkiestrą i rozwiniętymi sztandarami ojczyzny, z całym aparatem państwowym nie tyle poddawali się, co przechodzili na stronę i w niewolę obcego, starzy i młodzi! Pod najpotworniejsze jarzmo bolszewickie! Takiego wypadku w historii narodów jeszcze nie było. Działo się więc coś takiego, od czego ni to mrówki chodziły po skórze, ni to wrażenie jakiegoś zanurzania w kadzi obrzydliwości. Oficer litewski, który nie zdążył jeszcze połapać się w rangach wojskowych sowieckich, salutował na chybił trafił każdemu z nich. <…> Nie mogłem się nadziwić. Spotykam na ulicy Kelotisa, redaktora największego w Litwie czasopisma literacko-artystycznego, Naujoi Romuva. — No, co będziecie teraz robić? — pytam. — A co? — patrzy ze zdziwieniem. — Pisać będziemy w dalszym ciągu. Przecież w Sowietach literatura kwitnie… No, trochę trzeba będzie na czerwono… he, he, he! Tfu! Tenże Rafał Mackonis, tenże nacjonalista polakożerczy, wierny sługa poprzedniego reżimu, pozostaje w tej samej gazecie, której był redaktorem, a która teraz do nazwiska Smetony dodaje tylko przydomek: «krwawy». — Jakże to tak? — A cóż w tym złego? Ja… zostałem tylko teraz technicznym redaktorem, do polityki się nie mieszam…}} {{канец цытаты}} |} Неўзабаве савецкія ўлады перадалі ў склад Летувіскай ССР яшчэ 2,6 тысячы квадратных кілямэтраў памежнай тэрыторыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] — [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторую беларусаў]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянамі]], [[Салечнікі|Салечнікамі]] і [[Друскенікі|Друскенікамі]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 379.</ref>. 10 студзеня 1941 году Трэці Райх і СССР падпісалі дамову аб перасяленьні насельніцтва. З Райху перасялілі ў Летуву ня толькі летувісаў, але й 9,3 тыс. расейцаў і беларусаў<ref name="smdb-89">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 89.</ref>. 14 красавіка 1941 году на летувіскіх сялянаў наклалі высокія падаткі. 14 чэрвеня пачаліся масавыя дэпартацыі<ref name="smdb-89"/>. 22 чэрвеня 1941 году пачалася [[нямецка-савецкая вайна]]. Пры адступленьні саветы забівалі палітычных вязьняў (у Правенішках — каля 400 асобаў). 23 чэрвеня ковенская радыёстанцыя абвясьціла дэклярацыю адраджэньня летувіскага народу<ref name="smdb-90">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 90.</ref>. Летува стала адной зь першых краінаў, дзе ў масавым маштабе пачаўся [[генацыд]] жыдоў (да канца 1941 году нацысты з дапамогай тысячаў летувіскіх добраахвотнікаў зьнішчылі 22 тысячы жыдоўскага насельніцтва Вільні)<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. За часамі нямецкай акупацыі нацысты дазволілі летувісам стварыць паліцыйныя аддзелы самааховы ''Saugumas'', якія ўзаконілі ў Вільні напады летувісаў на палякаў (апалячаных беларусаў). Пад прыкрыцьцём нямецкае ўлады летувіскія нацыянал-экстрэмісты заклікалі нацыстаў ачысьціць Вільню ад спалянізаванага насельніцтва і былі расчараваныя, калі выявілася, што немцы маюць іншыя пляны. Змаганьне паміж летувісамі й палякамі за Вільню перайшло на ўзровень грамадзянскай вайны мясцовага маштабу. З восені 1943 году падпольная польская [[Армія Краёва]] ў месьце і прылеглых раёнах нападала на падразьдзяленьні летувіскіх паліцыянтаў-калябарантаў і раззбройвала іх. У адказ летувіскія паліцыянты каралі сьмерцю цывільнае польскае насельніцтва. Каб адпомсьціць, палякі нападалі на летувіскія вёскі<ref name="dzej"/>. Па заняцьці Віленшчыны савецкімі войскамі (1944 год) [[Лаўрэнці Берыя]], які тады ачольваў [[НКВД]], пісаў [[Ёсіф Сталін|Сталіну]]: {{Цытата|Стаўленьне насельніцтва да вызваленьня Вільні з-пад нямецкай улады станоўчае. Насельніцтва выказвае задавальненьне, што імша ў касьцёлах будзе цяпер служыцца па-польску, а не па-летувіску. Насельніцтва таксама спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі — абы не да Летувы.}} ==== Летувізацыя Віленшчыны ==== {{Асноўны артыкул|Летувізацыя}} [[Файл:Peoples of Eastern Europe by United States Department of State (1943).jpg|значак|Этнаграфічная мапа Ўсходняй Эўропы ([[Вільня]] — частка [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрыторыі, заселенай беларусамі]]), складзеная супрацоўнікамі [[Дзяржаўны Дэпартамэнт ЗША|Дзяржаўнага Дэпартамэнту ЗША]] ў 1943 г.]] Нягледзячы на меркаваньне віленчукоў і боязьнь летувісаў страціць Вільню праз факты масавай супрацы з нацыстамі, Сталін надумаў пакінуць места за Летувіскай ССР<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 385.</ref>. 30 траўня 1945 году, палітбюро ЦК Кампартыі Летувы пастанавіла скіраваць усе сілы рэспублікі на тое, каб выселіць зь Вільні большасьць тытульнага насельніцтва<ref name="dzej"/>. Летувіскі ўрад у асобе міністра асьветы Жугжды не дазволіў адчыніць у Вільні ніводнай беларускай школы, чаго дамагаліся [[Адам Станкевіч]] ды іншыя беларускія дзеячы. Летувіскія ўлады зачынілі беларускую гімназію і настаўніцкую сэмінарыю, а Беларускі музэй імя Івана Луцкевіча ліквідавалі і фактычна разрабавалі — большая частка яго збораў трапіла ў летувіскія музэйныя фонды і бібліятэку Акадэміі навук Летувы. Прытым [[Слуцкія паясы]] і [[Урэчча|ўрэцкае]] шкло абвясьцілі «вырабамі летувіскіх рамесьнікаў»<ref name="Arlou-2012-386">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 386.</ref>. Усё гэта адбывалася адначасна з новай хваляй рэпрэсіяў супраць інтэлігенцыі. Практычна ўсе беларускія нацыянальныя дзеячы і іх сем’і падпалі пад арышты і дэпартацыю<ref name="Zajkouski-1993"/>. Тым часам у 1944—1948 гадох каля 100 тысячаў віленчукоў, сярод якіх большую частку складалі беларусы<ref name="Arlou-2012-387">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 387.</ref>, прымусілі запісацца палякамі і дэпартавалі ў камуністычную Польшчу<ref name="dzej"/>. Замест дэпартаваных месьцічаў на працягу толькі 1944—1946 гадоў у Вільню прыбыло каля 100 тысячаў новых жыхароў з этнічна жамойцкіх тэрыторыяў. Летувіскія ўлады сьцьвярджалі, што [[беларусы]] — гэта «страчаныя летувісы», таму ў афіцыйных дакумэнтах (а таксама ў літаратуры, навуковых працах, на мэмарыяльных дошках) іх усяляк імкнуліся запісаць летувісамі<ref name="Arlou-2012-386"/>. Адпаведна, пачалося масавае перапісваньне прозьвішчаў з дабаўленьнем канчаткаў «-ас», «-ус», «-іс» мужчынскім прозьвішчам (напрыклад, Міцкевіч ― Міцкявічус), канчаткаў «-айце» і іншых ― жаночым (напрыклад, Астроўская ― Астраўскайце). Пэўныя прозьвішчы, увогуле, перакладаліся (напрыклад, Верабей ― Жвірбіліс). Сярод беларусаў павялічвалася беспрацоўе, яны [[дыскрымінацыя|дыскрымінаваліся]] пры ўладкаваньні на дзяржаўную службу<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 382.</ref>. Тыя, хто нарадзіўся па-за Віленшчынай, не маглі атрымаць летувіскага грамадзянства. Апроч таго, праводзілася перайменаваньне амаль усіх населеных пунктаў ([[Трокі]] — Тракай, [[Друскенікі]] — Друскенінкай, [[Сьвянцяны]] — Швянчоніс, [[Лаварышкі]] — Лаварышкес і г. д.). У выніку, не засталося амаль ніводнай беларускай назвы<ref name="Zajkouski-1993"/>. Зь іншага боку летувіскія ўлады праводзілі палітыку дэнацыяналізацыі беларускага насельніцтва Віленшчыны: на ўзгадненьне з Масквой і камуністычнай Польшчай, замест зачыненых беларускіх школаў насаджаліся польскія і расейскія, беларусаў дыскрымінавалі ў атрыманьні вышэйшай адукацыі — колькасьць студэнтаў-беларусаў у летувіскім Віленскім унівэрсытэце не перавышала 1%<ref name="Arlou-2012-386"/>. Замест ліквідаваных беларускіх выданьняў у савецкай Вільні пачала выходзіць польскамоўная газэта «Чырвоны штандар». Апроч таго, летувіскія ўлады не перашкаджалі ксяндзам-палякам пашыраць сярод беларусаў-каталікоў думку, што тыя — палякі<ref name="Arlou-2012-387"/>. Калі паводле зьвестак перапісу 1959 году, з 236 100 віленчукоў 34% назваліся летувісамі, 29% расейцамі, 20% палякамі і 6% беларусамі, то перапіс 1970 году засьведчыў, што летувісаў стала 50,5%, расейцаў 20%, палякаў 19%, а беларусаў 5%<ref name="Arlou-2012-388">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 388.</ref>. Разам з тым, савецкія ўлады ажыцьцяўлялі ў Летуве і тыповую рэпрэсіўную палітыку: у чэрвені — верасьні 1945 году дэпартавалі 6,3 тыс. чалавек<ref name="smdb-93">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 93.</ref> (у тым ліку і ўласна летувісаў), 22—23 траўня 1948 году — правялі [[Апэрацыя Вясна|Апэрацыю Вясна]], накіраваную на ліквідацыю антысавецкага падпольля, але ахвярамі дэпартацыі сталі таксама заможныя гаспадары. Масавыя дэпартацыі прайшлі таксама 25—28 сакавіка 1949 году, калі вывезьлі 29 тыс. чалавек, 2—3 кастрычніка 1951 году (16 тыс. чалавек), у 1952 годзе (1,1 тыс. чалавек) і ў 1953 годзе<ref name="smdb-95-6">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 95-96.</ref>. 8 ліпеня 1948 году савецкія ўлады нацыяналізавалі храмы ўсіх веравызнаньняў. У 1950 годзе зьнішчылі вядомыя сымбалі сучаснай Летувы — скульптуры на [[франтон]]е [[Віленская катэдра|Віленскае катэдры]], помнік свабоды ў Коўне, зьмянілі дзяржаўны гімн<ref name="smdb-95-6"/>. У 1960 годзе [[Мікіта Хрушчоў|Хрушчоў]] крытыкаваў рэканструкцыю замка ў Троках як ідэалізацыю фэадальнага ладу<ref name="smdb-97">Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. S. 97.</ref>. Аднак у адрозьненьне ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], савецкае кіраўніцтва дазволіла Летуве, як і Латвіі з Эстоніяй, мець унівэрсытэт на мове тытульнай нацыі. Гэты летувіскамоўны Віленскі ўнівэрсытэт хутка стаў ''«раем для [[Балтыстыка|балтыйскіх дасьледаваньняў]]»''<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93.</ref>. Тым часам у адменнасьць ад сталіцаў іншых рэспублік, Масква дазволіла Летуве летувізацыю Вільні (калі [[Талін]] ці [[Рыґа|Рыґу]] хутка апанавала расейскамоўная працоўная сіла, Вільню павольна засяляла [[Жамойць|жамойцкая]] вёска<ref name="katl"/>), у выніку чаго места пачало набываць летувіскае аблічча<ref name="Kascian-2009"/>. Такім парадкам, у адказ на вонкавую ляяльнасьць летувіскіх камуністаў Масква фактычна дазволіла ў Летуве побач з камуністычнай і нацыяналістычную ідэалёгію: спадчына Вялікага Княства Літоўскага абвяшчалася выняткова летувіскай, а Вільня — спрадвечна летувіскім местам. За савецкім часам у Летуве выйшлі сотні навуковых і навукова-папулярных выданьняў, дзе гэтыя падыходы ўсяляк прапагандаваліся і абгрунтоўваліся<ref name="Arlou-2012-388"/>. Летува заняла вынятковае становішча сярод усіх эўрапейскіх саюзных рэспублікаў, маючы больш магчымасьцяў дзеля разьвіцьця нацыянальнага жыцьця, чым якая-кольвек зь іх. Амэрыканскі гісторык [[Тымаці Снайдэр]] тлумачыць гэта кампрамісамі паміж з аднаго боку Масквой і летувіскімі камуністамі, а з другога боку — летувіскай інтэлігенцыяй<ref>{{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў|к}} P. 93, 95.</ref>. === Летувіская Рэспубліка === Палітыка перабудовы і галоснасьці дала магчымасьць легальна існаваць руху за незалежнасьць Летавы — Саюдзіс. Незалежніцкія настроі пашыраліся. У 1989 годзе прайшоў [[Балтыйскі шлях]], у якім каля 2 мільёнаў чалавек сталі на шашы Вільня — Талін і ўзяліся за рукі. У пачатку 1990 году прайшлі першыя выбары ў Летувіскі сойм, у якіх бралі ўдзел сябры Саюдзісу. Яны ж атрымалі большасьць месцаў. 11 сакавіка 1990 году Летувіскі сойм на чале зь [[Вітаўтас Ландсбергіс|Вітаўтасам Ландсбергісам]] абвясьціў незалежнасьць Летувы ад СССР — першай з савецкіх рэспублік. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]. 29 сакавіка 2004 году Летува ўвайшла ў [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], а 1 траўня 2004 году — у [[Эўрапейскі Зьвяз]]. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Летувы}} Летува — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. [[Сьпіс прэзыдэнтаў Летувы|Прэзыдэнт]] абіраецца [[простыя выбары|простымі выбарамі]] на пяцігадовы тэрмін. Ён вызначае асноўныя кірункі замежнай палітыкі, лічыцца галоўнакамандуючым летувіскага войска. Прэзыдэнт вылучае парлямэнту на зацьверджаньне кандыдатуру [[Прэм’ер-міністар|прэм’ер-міністра]], а потым паводле рэкамэндацыі апошняга — кандыдатуры сябраў [[Урад]]у, таксама як і шэраг іншых найвышэйшых дзяржаўных урадоўцаў і судзьдзяў [[Канстытуцыйны Суд|Канстытуцыйнага Суду]] ({{мова-lt|Konstitucinis Teismas|скарочана}}). Аднапалатны летувіскі [[парлямэнт]] — [[Летувіскі Сойм|Сойм]] — налічвае 141 дэпутата, якія абіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. Крыху больш за палову дэпутатаў абіраюцца на аднамандатных акругах (71), а іншая частка (70) — паводле партыйных сьпісаў. Бар’ер праходжаньня ў Сойм для партыі роўны 5%. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы}} {{Image label begin|image=Apskritis of Lithuania.png|width={{{width|400}}}|float={{{float|right}}}}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-215.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Marijampole County COA.png|20px]]'''''<small>[[Мар’ямпальскі павет|Мар’ямпальскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-200.0|y=-250.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Alytus County COA.png|20px]] '''''<small>[[Аліцкі павет|Аліцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-330.0|y=-272.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Беларусь]]'''}} {{Метка выявы|x=-180.0|y=-160.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LTU Kauno apskritis COA.svg|20px]] '''''<small>[[Ковенскі павет|Ковенскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-90.0|y=-140.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg tauroski COA.png|20px]] '''''<small>[[Таўроскі павет|Таўроскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-100.0|y=-40.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Telsiai County COA.png|20px]] '''''<small>[[Цельшыцкі павет|Цельшыцкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-30.0|y=-100.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg kłajpedzki COA.svg|20px]] '''''<small>[[Клайпедзкі павет|Клайпедзкі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-70.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Расея]]'''}} {{Метка выявы|x=-255.0|y=-200.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Vilnius County COA.png|20px]] '''''<small>[[Віленскі павет|Віленскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-140.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:LIT okręg szawelski COA.PNG|20px]] '''''<small>[[Шавельскі павет|Шавельскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-230.0|y=-65.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Panevezys County COA.png|20px]] '''''<small>[[Панявескі павет|Панявескі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-300.0|y=-120.0|scale={{{width|-1}}}|text=[[Файл:Utena County COA.png|20px]] '''''<small>[[Уцянскі павет|Уцянскі]]</small>'''''}} {{Метка выявы|x=-160.0|y=-1.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Латвія]]'''}} {{Метка выявы|x=-120.0|y=-270.0|scale={{{width|-1}}}|text='''[[Польшча]]'''}} {{Image label end}} Летува складаецца зь 10 паветаў ({{мова-lt|apskritys|скарочана}}), якія называюцца адпаведна з сваёй сталіцай: # [[Аліта]] # [[Коўна]] # [[Клайпеда]] # [[Мар’ямпаль]] # [[Панявеж]] # [[Шаўлі]] # [[Таўрогі]] # [[Цельшы]] # [[Уцяна]] # [[Вільня]] Паветы падзяляюцца на акругі. Некаторыя буйныя гарады ўтвараюць самастойныя адміністрацыйныя адзінкі. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Летувы}} [[Файл:LietuvaPhysicalMap-lessdetail (lang-be).svg|міні|Фізычная мапа Летувы]] Летува афіцыйна падзяляецца на 4 рэгіёны, абвешчаныя гістарычнымі і адрознымі сваімі традыцыямі, дыялектамі і ляндшафтам: [[Аўкштота]] ({{мова-lt|Aukštaitija|скарочана}}), [[Жамойць]] ({{мова-lt|Žemaitija|скарочана}}), [[Сувалкія]] ({{мова-lt|Suvalkija|скарочана}}) і [[Дзукія]] ({{мова-lt|Dzukija|скарочана}}). Пяты рэгіён — «[[Малая Летува]]» ({{мова-lt|Mažoji Lietuva|скарочана}}) да 1918 належаў да [[Усходняя Прусія|Ўсходняй Прусіі]]. Тут Летува пясковымі пляжамі і дзюнамі мяжуе з [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Далей на ўсход цягнецца ўзгорысты марэнны ляндшафт. Віленшчына багатая грудамі і азёрамі. Бліжэй да польскай мяжы знаходзіцца рэгіён Сувалкія. Разам з раўнінай між Панявежай і Коўнам гэты раён найбольш актыўна выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы. На ўсход ад Сувалкіі, на беларускай мяжы знаходзіцца лясная Дзукія. Там, ля [[Друскенікі|Друскенікаў]] пачынаецца летувіскі адцінак [[Нёман]]у ({{мова-lt|Nemunas|скарочана}}). Нёман ёсьць найбольш працяглай ракой у Летуве — у межах краіны ягоная даўжыня складае 475 км, а апошнія 200 км ракі ўтвараюць натуральную мяжу з [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Пры мястэчку Руснэ Нёман упадае ў Балтыйскае мора. З паўднёвага захаду на паўночны ўсход у Паўднёвай і Ўсходняй Летуве распрасьціраецца [[Балтыйская града]], якая ў межах краіны складаецца з Судуўскага, Дзуцкага і Аўкштайцкага ўзвышшаў (дасягаюць вышыні 250—280 м). З паўднёвага боку да Летувіскай дугі Балтыйскай грады далучаецца Паўднёва-Ўсходняя пясковая раўніна. З усходу тэрыторыю краіны займаюць часткі [[Сьвянцянскія грады|Сьвянцянска-Нарачанскага]] і [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскага ўзвышшаў]], на апошнім разьмяшчаецца адзін з найвышэйшых пунктаў краіны — гара Язэпава (293,6 м). На захадзе разьмяшчаецца выспавае [[Жамойцкае ўзвышша]] з найвышэйшым пунктам гарой Мядвегаліс (234 м). Уздоўж Балтыйскага мора распрасьціраецца Прыморская раўніна — нізіна шырынёй 15—20 км. На поўдні гэтай нізіны — дэльта Нёмана. На астатняй тэрыторыі паміж Балтыйскай градой і Жамойцкім узвышшам расьсьцілаюцца плоскія ці крыху хвалістыя нізіны — Сярэднелетувіская, Зэмгальская і інш. Галоўным чыньнікам ва ўтварэньні рэльефу краіны быў ледавік. Летува разьмяшчаецца на Рускай пліце Ўсходне-Эўрапейскай плятформы. Крышталічны фундамэнт залягае глыбока (ад 300 да 2000 м ніжэй за ўзровень мора). З карысных выкапняў ёсьць вапнякі, [[даляміт]]ы, [[гліна|гліны]], [[крэйда]]. Таксама нетры Летувы маюць пласты мінэральных водаў. === Клімат === Клімат Летувы пераходны — ад марскога да кантынэнтальнага. Сярэдняя гадавая тэмпэратура складае +6,1&nbsp;°C. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −4,9&nbsp;°C (ад −2,8&nbsp;°C на ўзьбярэжжы да −6,5&nbsp;°C на паўночным усходзе). Сярэдняя тэмпэратура ліпеня +17,2&nbsp;°C (у межах краіны адрозьніваецца меней, чым на 2&nbsp;°C). {| width=90% align="center" border=1 cellpadding="3" style="border-collapse: collapse; font-size:95%; text-align: center;" |----- | height="25" colspan="13" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">'''Тэмпэратурныя рэкорды па месяцох (°C)'''<ref>[http://www.meteo.lt/ meteo.lt]</ref></div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Месяц</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Студзень|Сту]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Люты|Лют]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сакавік|Сак]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Красавік|Кра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Травень|Тра]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Чэрвень|Чэр]]</div> | width="52" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Ліпень|Ліп]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Жнівень|Жні]]</div> | width="51" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Верасень|Вер]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Кастрычнік|Кас]]</div> | width="55" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Лістапад|Ліс]]</div> | width="64" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center">[[Сьнежань|Сьн]]</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найвышэйшая тэмп.</div> | width="55" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+12,6 </div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+16,5</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+21,8</div> | width="55" bgcolor="FC5425" | <div align="center">+28,8</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+34</div> | width="55" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+35</div> | width="52" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+37,5</div> | width="55" bgcolor="FD0009" | <div align="center">+36</div> | width="51" bgcolor="FC2A25" | <div align="center">+32</div> | width="55" bgcolor="FD7339" | <div align="center">+26</div> | width="55" bgcolor="FFA264" | <div align="center">+18</div> | width="64" bgcolor="FFBB70" | <div align="center">+15,6</div> |----- | width="140" bgcolor="#E7EEF1" | <div align="center" class="style2">Найніжэйшая тэмп.</div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-40,5</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-42,9</span></div> | bgcolor="2467B4" | <div align="center"><span style="color:white;">-37,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23,0</span></div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-6,8</span></div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,8</div> | bgcolor="FEFFB9" | <div align="center">+0,9</div> | bgcolor="D6E4F7" | <div align="center">-2,9</div> | bgcolor="B2D5F4" | <div align="center">-6,3</div> | bgcolor="96B8E8" | <div align="center"><span style="color:grey;">-19,5</span></div> | bgcolor="6289CB" | <div align="center"><span style="color:white;">-23</span></div> | bgcolor="0A427E" | <div align="center"><span style="color:white;">-34</span></div> |} Гадавая колькасьць ападкаў складае 540 мм на Сярэднелетувіскай нізіне і 930 мм на паўднёва-заходніх схілах Жамойцкага ўзвышша. Найбольшая колькасьць ападкаў прыпадае на жнівень, найменшая — на кастрычнік. Да галоўных асаблівасьцяў клімату Летувы адносяць шмат атмасфэрных ападкаў і перавагу адносна цёплага надвор’я. Наяўнасьць вялікай колькасьці атмасфэрных ападкаў, а таксама наяўнасьць блізкіх да паверхні водных пластоў стварылі ўмовы для разьвіцьця густой сеткі рэк. У Летуве налічваюць 722 ракі даўжынёю больш за 10 км і агульнай працягласьцю 27 500 км, 71,5% рэк належаць да басэйну Нёмана. Рэкі Летувы сілкуюцца дажджавымі, талымі ды грунтовымі водамі. У сярэднім каля трох месяцаў рэкі пакрытыя льдом. На тэрыторыі Летувы больш за 2500 азёраў плошчай больш за 0,1 км² кожнае і 1000—1500 дробных азёраў. Самыя буйныя азёры — Друкшай, Дзіснай, найбольш глыбокае — Таўрангас (60,5 м). У Летуве налічваюць 40 тысячаў тарфяных балот, шмат дзе здабываецца торф. === Глебы === Амаль 45% тэрыторыі Летувы займаюць [[дзярнова-падзолістыя глебы]], 17% — балотна-падзолістыя глебы, 4% — падзоліста-баравыя глебы, 8% — [[дзярнова-карбанатныя глебы]], столькі ж карбанатныя дзярнова-глеева-падзолістыя, 5% — балотныя і 1,4% — алювіяльныя глебы ў дэльце Нёмана і абалёнах рэк. === Расьлінны сьвет === Летува разьмяшчаецца ў падзоне [[Мяшаны лес|мяшаных лясоў]] лясной зоны. Выдзяляюць правінцыю з грабам і правінцыю безь яго, мяжа пралягае ў сярэдняй частцы тэрыторыі. Агулам лясы займаюць 27,6% тэрыторыі. Пераважаюць [[хваёвыя лясы|хваёвыя]] (37,2%) і бярозавыя (23%) лясы. У Летуве сустракаюцца больш за 2000 відаў кветкавых расьлінаў і папаратнікаў, вядома каля 250 відаў мхоў, 400 відаў лішайнікаў і 2000 відаў грыбоў. === Жывёльны сьвет === У Летуве атрымалі пашырэньне жывёлы тайгі й [[шыракалісты лес|шыракалістых лясоў]]. [[Хрыбетныя|Хрыбетных]] налічваецца 426 відаў, зь іх 61 від [[Сысуны|сысуноў]], 290 — птушак, 7 — гадаў, 11 — земнаводных і 57 рыб. Дробныя сысуны — [[кажаны]], яжы, краты, землярыйкі, мышы-палёўкі і іншыя. Большасьць птушак належаць да атраду вераб’іных. Сярод гадаў варта адзначыць трытонаў, жаб і раптух. У краіне разьмяшчаюцца Летувіскі нацыянальны парк (на паўночным усходзе, плошча каля 300 км²), 3 запаведнікі (Жувінтас, Чапкаляй, Каманос)<ref>Кунчина И. П. и др. Литва // Страны и народы; Науч.-попул. геогр.-этнограф. изд. в 20-ти т. Советский союз. Республики прибалтики. Белоруссия. Украина. Молдавия. — М.: Мысль, 1984. — 349 с.</ref>. == Насельніцтва == [[Файл:Poles in Lithuania Barry Kent.png|міні|Колькасьць палякаў (апалячаных беларусаў<ref>Калачынскі Ю. Адкуль у Беларусі ўзяліся палякі? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54—55.</ref>) у Летуве паводле раёнаў]] * [[Летувіская мова|летувіская]]: 2 561 314 * [[Польская мова|польская]]: 200 317 * [[Расейская мова|расейская]]: 176 913 * [[Беларуская мова|беларуская]]: 36 227 * [[Украінская мова|украінская]]: 16 423 * [[Татарская мова|татарская]]: 2793 * [[Латыская мова|латыская]]: 2025 * [[Караімская мова|караімская]]: 241<ref>{{Спасылка|url=http://statistics.bookdesign.lt/dalis_04.pdf|загаловак=Ethnicity, mother tongue and religion|мова=en|камэнтар=зьвесткі перапісу 2011 году}}</ref> [[Расейцы]] ў асноўным зьявіліся ў Летуве па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]], калі краіна трапіла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу]], і жывуць пераважна ў рэгіёнах [[Вільня|Вільні]] й [[Клайпеда|Клайпеды]]. Сярод старэйшага пакаленьня летувісаў вялікая ступень валоданьня расейскаю мовай, у той час, як моладзь збольшага валодае [[Ангельская мова|ангельскаю]]. У раёне Клайпеды (былога прускага Мэмэлю) ёсьць доля нямецкамоўнага насельніцтва. Рэгіён вакол Вільні і ўздоўж беларускай мяжы гістарычна быў засяляюць беларусы, дагэтуль там пашыраныя дыялекты беларускай (''тутэйшай'') мовы. Этнічны склад насельніцтва (2015 год)<ref>Butkus A. [http://alkas.lt/2015/12/16/a-butkus-lietuvos-gyventojai-tautybes-poziuriu/ Lietuvos gyventojai tautybės požiūriu], Alkas, 16.12.2015 г.</ref>: * [[летувісы]] — 86,7% * [[палякі]] — 5,6% * [[расейцы]] — 4,8% * [[беларусы]] — 1,3% * [[украінцы]] — 0,7% == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Летувы}} Летува — індустрыяльная краіна з разьвітай сельскай гаспадаркай. На 1 сакавіка 1998 году Летуве было дадзена 1,976 млрд $ пазык з-за мяжы, прычым каля траціны зь іх былі крэдытамі [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]. Істотнае значэньне для разьвіцьця эканомікі Летувы мела ўступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз]]. [[Сукупны ўнутраны прадукт]] краіны вырас за першы квартал 2004 году на 7,7%. Найбуйнешым інвэстарам зьяўляюцца [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] — 25% усіх зьнешніх інвэстыцыяў, потым ідуць [[Швэцыя]] (13%), [[Нямеччына]] (12%) і [[Вялікабрытанія]] (8%). Структура [[Сукупны ўнутраны прадукт|ВУП]]: (у % ад агульнага кошту) сельская і лясная гаспадарка — 9,3, здабывальная і перапрацоўчая прамысловасьць — 25,9, будаўніцтва — 6,7, камунальныя паслугі — 3,0, транспарт і сувязь — 7,6, гандаль — 23,9, фінансы — 3,2, іншае — 20,4. Ад 1 студзеня 2015 году Летува перайшла на [[Эўра]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160305011435/http://www.radyjo.net/4/90/Artykul/192263,1-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F-%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%86%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D1%8D%D1%9E%D1%80%D0%B0 1 студзеня Летува пераходзіць на эўра]. Polskie Radio S.A. 30.12.2014</ref>. [[Файл:Lt real gdp growth.svg|значак|Рост рэальнага [[Сукупны ўнутраны прадукт|СУП]] краіны]] Цеплавыя электрастанцыі працуюць на замежнай сыравіне, найбуйнейшыя — Летувіская і Віленскія. Маюцца гідраэлектрастанцыі — Кайшадорская, Ковенская. Самай магутнай зьяўляецца Ігналінская атамная электрастанцыя. Найважнейшая галіна прамысловасьці — машынабудаўніцтва і мэталаперапрацоўка. Найбольшае разьвіцьцё атрымала станкабудаўніцтва з асноўнымі цэнтрамі ў Вільні, Коўне, Шаўлях; прыборабудаваньне, электратэхніка і радыётэхніка (Вільня, Коўна, Панявеж і інш.), суднабудаваньне і рамонт караблёў (Клайпеда), вытворчасьць абсталяваньня для харчовай прамысловасьці (Мар’ямпаль), вытворчасьць ровараў і рухавікоў для мапедаў (Шаўлі). Прамысловасьць па перапрацоўцы нафты дае [[мазут]], [[бэнзін]], [[дызэльнае паліва]], [[асфальт]], [[парафін]] і інш. прадукты (Мажэйкі). Разьвітая хімічная прамысловасьць: вытворчасьць сернай кіслаты, амафосу, супэрфасфату (Кейданы), азотных угнаеньняў (Янава), штучных валокнаў (Коўна), плястмасавых вырабаў (Вільня) штучнай скуры (Плунге), фармацэўтычнай прадукцыі (Вільня, Коўна і інш.), прадукцыі мікрабіялягічнай прамысловасьці (Вільня, Кейданы). Вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў ажыцьцяўляецца зь мясцовай сыравіны. Разьвіта вытворчасьць цэмэнту (Наўёі-Акмяны), сылікатных вырабаў, мяккага пакрыцьця даху і да т. п. (Вільня, Коўна, Гаргаждай), керамікі (Таўрогі), шкла (Вільня, Коўна і інш.). Здаўна ў Летуве існуе дрэваапрацоўчая і цэлюлозна-папяровая прамысловасьць з разьвітай вытворчасьцю мэблі (Янава, Клайпеда, Коўна, Шаўлі), паперы і кардону (Коўна, Грыгішкі), цэлюлозы ды фанэры (Клайпеда), запалак (Коўна), двп (Клайпеда, Вільня, Грыгішкі, Казлова Руда)<ref>Большая энциклопедия: в 62 томах. Т. 26. — М: ТЕРРА, 2006. — 592 с. {{ISBN|5-373-00432-2}}.</ref>. == Транспарт == {{Асноўны артыкул|Транспарт у Летуве}} Летува мае важнае значэньне як транзытная краіна між [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай]] і [[Паўночная Эўропа|Паўночнай]] Эўропай, між [[Скандынавія]]й і [[Беларусь]]сю. Ключавую ролю Летува грае як транзыт між [[Расея|Расейскай Фэдэрацыяй]] і ейным эксклявам Калінінградзкай вобласьцю. Сталіца Летувы Вільня знаходзіцца вельмі блізка да закрытай беларускай граніцы, таму больш важным транспартным вузлом Летувы зьяўляецца гістарычная сталіца Коўна. === Аўтамабільны транспарт === [[Файл:Lithuania-roads-(E).png|міні|Асноўныя аўтамабільныя дарогі Летувы]] Летува мае разьвітую сетку шашаў, у тым ліку аўтамабільную дарогу, што злучае [[Коўна]] і [[Клайпеда|Клайпеду]] і магістраль [[E67]] «[[Via Baltica]]» з [[Варшава|Варшавы]] праз Коўну, [[Рыга|Рыгу]], [[Талін]] да [[Хэльсынкі]]. Апроч таго, Летува мае вялікае значэньне для транзыту [[нафта|нафты]] з Расеі. === Карабельны транспарт === У Клайпедзе знаходзіцца буйны марскі порт, злучаны паромнымі маршрутамі з важнымі гарадамі ўзьбярэжжа Балтыйскага мора. === Чыгунка === Пры [[Шастокі|Шастоках]] і [[Сувалкі|Сувалках]] (Польшча) знаходзіцца важны чагуначны перавал у Польшчу, які ў апошнія гады, з прычыны замежнапалітычнай самаізаляцыі Беларусі, атрымаў ключавую важнасьць, бо альтэрнатыўны маршрут ідзе празь Беларусь. Важнасьць гэтага шляху ўзрасла па адкрыцьці летувіска-польскай граніцы ў ходзе пашырэньня Эўразьвязу на ўсход. [[Летувіская чыгунка]], таксама як чыгунка ў іншых краінах былога Савецкага Саюзу, мае [[шырыня каляіны|шырокую каляіну]] (1520 мм замест 1435 мм у [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропе]]). === Турызм === {{Асноўны артыкул|Турызм у Летуве}} У Летуве расьце роля турызму на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]], напрыклад, гарады [[Ніда (Летува)|Ніда]] і [[Паланга]]. Таксама расьце прыцягальнасьць для турыстаў гарадоў [[Вільня|Вільні]] і [[Коўна|Коўны]]. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Летувы}} === Летувіская літаратура === [[Файл:Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche.jpg|значак|Першая друкаваная летувіская кніга<ref name="Panucevic-271"/><ref>[[Павал Урбан|Урбан П.]] [https://knihi.com/Paula_Urban/U_sviatle_histarycnych_faktau.html У сьвятле гістарычных фактаў (У сувязі з брашурай Л. С. Абэцэдарскага)]. — Мюнхэн — Нью-Ёрк: БІНІМ, 1972.</ref>: {{мова-de|Catechismus in preüßnischer sprach, gecorrigiret und dagegen das deüdsche|скарочана}} (1545 год)]] Пісьмо на летувіскай мове пачалося з кнігаў рэлігійнага зьместу. Летувіская дзяржава на афіцыйным узроўні лічыць першай летувіскай кнігай «Катэхізм» [[Марцін Мажвід|Марціна Мажвіда]], выдадзены ў 1547 годзе. Тым часам беларускія гісторыкі [[Вацлаў Пануцэвіч]] і [[Павал Урбан]] зьвяртаюць увагу на тое, што напраўду першую летувіскую кнігу выдалі на два гады раней — у 1545 годзе, хоць мова гэтай кнігі і называецца «прускай». Тым часам у назове «Катэхізму» Мажвіда і наступнай летувіскай кнігі 1559 году выданьня назва мовы не ўпамінаецца, што ёсьць сьведчаньнем разуменьня мовы гэтых дзьвюх кніг таксама як «прускай»<ref name="Panucevic-271">{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 271.</ref>. Толькі ў 1579 годзе, па сьмерці герцага прускага [[Альбрэхт Гогенцолерн|Альбрэхта Гогенцолерна]], які быў ініцыятарам летувіскага кнігадрукаваньня, выйшаў летувіскі катэхізм, у назове якога мова выданьня азначалася як летувіская. Гэтая назва замацавалася ў наступных летувіскіх кнігах<ref>{{Літаратура/Літва і Жамойць. Розныя краіны і народы|к}} С. 273.</ref>. Як падкрэсьлівае гісторык і літаратуразнаўца [[Іван Саверчанка]], у XVI ст. раньнія ідэолягі жамойцкага (летувіскага) нацыянальнага руху, найперш пісьменьнікі і багасловы [[Марцін Мажвід]], [[Мэльхіёр Пяткевіч]], [[Мікалай Даўкша]] і [[Канстанцін Шырвід]], пачалі актыўна ўжываць тэрмін «літоўская мова» ў дачыненьні да гістарычна жамойцкай мовы. Абапіраючыся выняткова на этнічныя фантазіі ды показкі, яны назвалі свой народ «літоўцамі»<ref>[[Іван Саверчанка|Саверчанка І.]] Aurea mediocritas. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — {{Менск (Мінск)}}: Тэхналогія, 1998. С. 14.</ref>. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|міні|Катэхізм [[Марцінас Мажвідас|Мажвіда]] (1547 г.), які афіцыйна лічыцца ў Летуве першай друкаванай кнігай на летувіскай мове, тым часам [[Старабеларуская мова|па-беларуску]] яго азначалі як «''катэхізм па-жамойцку друкаваны''»{{Заўвага|«''катехизмъ по жомоитьску друкованыи''»}} (1580 г.)<ref>Lebedys J. Lietuvių kalba XVII—XVIII a. viešajame gyvenime. — Vilnius, 1976. P. 111.</ref>]] Аўтар другой летувіскай кнігі Марцін Мажвід быў пастарам з [[Рагніт]]у (цяпер у [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьці]] [[Расея|Расеі]]). Яго кніга выйшла з друку ў [[Каралявец|Караляўцы]] ([[Прусія]]) і, апроч катэхізісу, утрымлівала вершаваную прадмову на летувіскай мове, адзінаццаць царкоўных сьпеваў з нотамі і першы летувіскі [[буквар]]. Таксама Мажвід падрыхтаваў першы летувіскі зборнік царкоўных сьпеваў «Песьні Хрысьціянскія» (1 частка — 1566 год, 2 частка — 1570 год), які па ягонай сьмерці выдаў каралявецкі пастар Балтрамеюс Вілентас. Першы поўны пераклад Бібліі на летувіскую мову зрабіў [[Ёнас Брэткунас]] (1536—1602) паміж 1579 і 1590 гадамі. Крыху пазьней у адказ на пратэстанцкія рэлігійныя кнігі зьявілася каталіцкая рэлігійная літаратура на летувіскай мове. У пачатку XIX стагодзьдзя аблічча летувіскай літаратуры складалі каталіцкія сьвятары. [[Юзэф Арнульф Гедройц]], які гуртаваў вакол сябе летувіскіх пісьменьнікаў, і [[Мацей Казімер Валанчэўскі]] займаліся зьбіраньнем народнага летувіскага фальклёру і перакладамі на летувіскую мову. [[Майроніс|Ёнас Мачуліс-Майроніс]] пісаў вершы ў стылі рамантызму і ў 1895 годзе выдаў зборнік «Вясеньнія галасы», які абудзіў грамадзкія пачуцьці. Пісьменьнік, паэт і перакладчык [[Вінцас Крэве-Міцкевіч]] распачаў традыцыю фальклярызму ў летувіскай літаратуры напачатку XX стагодзьдзя. Сярод фігур пачатку XX стагодзьдзя празаікі Ёзас Тумас-Вайжгантас (1869—1933), Ёнас Білюнас (1879—1907), Юлія Жэмайтэ (1845—1921). У пэрыяд незалежнай Летувы плённа працаваў паэт [[Людас Гіра]]. Паэт і перакладчык [[Яўген Шкляр]] зрабіў вялікі ўнёсак у знаёмства замежнікаў зь летувіскай паэзіяй. Казіс Бінкіс стаў на чале футурыстычнай групоўкі паэтаў «Чатыры вятры» ў 1920-я гады (Юозас Жлабіс-Жанге, Пятрас Таруліс). [[Пранас Будвітыс]], [[Пятрас Вайчунас]] перакладалі творы замежных аўтараў дзеля ўзбагачэньня летувіскай літаратурнай мовы. У постсавецкай летувіскай літаратуры адбіваецца пошук свайго нацыянальнага «я» летувісаў. Гэтая тэндэнцыя пачалася яшчэ ў часы [[Мікіта Хрушчоў|хрушчоўскай]] адлігі. Старажытныя паэтычныя міты — асноўная крыніца, дзе можна знайсьці аблічча летувіскага народу. Дахрысьціянскі пэрыяд найбольш яскрава паказвае летувіскі сьвет «у чыстым выглядзе», бо па прыходзе хрысьціянства і зьяўленьні пісьменнасьці летувіская нацыя спазнала істотны ўплыш суседніх нацыяў — беларускай, польскай, нямецкай і расейскай, савецкі ўплыў. Матыў сельскай, дахрысьціянскай сьвядомасьці пануе ў паэзіі Марцэліюса Марцінайціса (нар. 1936), асабліва ў ягоных знакамітых балядах Кукуціса (1977). Юдзіта Вайчунайце (нар. 1937) спалучыла вобразы старажытнага паганскага сьвету з гарадзкімі пэйзажамі. Сігітас Геда (нар. 1943) адухаўляе краявіды, надае ім памяць. Сярод іншых можна выдзеліць Ёзаса Грушаса (1901—1989), Ёнаса Авіжуса (нар. 1922), Юсьцінаса Марцінкевічуса (нар. 1930), Рамуальдаса Гранаўскаса ды Леанардаса Густаўскаса (абодва нар. 1939). Сучасную літаратуру разьвіваюць Рычардас Гавеліс ды Ніёле Міляўскайтэ (абодва нар. 1950), Дональдас Каёкас (нар. 1953), Юрга Іванаўстайтэ (н. 1961), Сігітас Парульскіс (нар. 1963), Антанас Ёнінас (нар. 1965).<ref>Twayne companion to contemporary world literature: from the editors of World Literature Today. {{ISBN|0-8057-1700-5}} (hardset)</ref> Аўтар нацыянальнага гімну Летувы — Вінцас Кудырка. === Пераходная зона === З пункту гледжаньня культуры Летува знаходзіцца ў зоне пераходу. На захадзе краіны, пры Балтыйскім моры, ёсьць відавочны ўплыў [[Ганза|ганзейска]]-[[Паўночная Эўропа|паўночна-эўрапейскіх]] архітэктурных і фальклёрных традыцыяў — нямецкай, дацкай і швэдзкай культураў. З часоў уваходжаньня ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] праз прыняцьце [[каталіцтва]] ў першую чаргу ў архітэктуры зьявіліся італійскія элемэнты (Сабор часоў Рэнэсансу ў Вільні). Усход і поўдзень Летувы традыцыйна быў пад моцным беларускім, пазьней таксама польскім уплывам. У гарадох да Другой сусьветнай Вайны была шматлікая [[Габрэі|габрэйская]] дыяспара. === Сусьветная культурная спадчына [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|ЮНЭСКО]] === [[Файл:Kernavė - Hill forts 01.jpg|міні|Старажытныя насыпы ў Кернаве на месцы былых умацаваньняў]] Старое места Вільні ўваходзіць у [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветную культурную спадчыну паводле ЮНЭСКО]], гэтаксама як і дзюны на [[Курская пярэспа|Курскай пярэсьпе]] і старажытныя гарадзішчы ў [[Кернаў|Кернаве]]. === Помнікі === Нацыянальны сымбаль Летувы — [[Крыжовая гара]] ({{мова-lt|Kryžių Kalnas|скарочана}}) пры [[Шаўлі|Шаўлях]]. === Паганскія помнікі === Культура Летувы, як апошняга хрысьціянізаванага рэгіёну Эўропы, багатая на паганскія элемэнты. Пашырэньне атрымалі рэшткі культаў розных бажкоў, у першую чаргу побытавых ([[дамавік]], [[лазьнік]], [[лясун|лесавік]] і іншыя). Край багаты старажытнымі паганскімі помнікамі, капішчамі. У Коўні ёсьць музэй паганства, а ў Юодкрантэ — «Вядзьмарская гара». == Замежная палітыка == Летува — сябра [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]], з 21 сьнежня 2007 году — паўнапраўны сябра [[Шэнгенскае пагадненьне|Шэнгенскага пагадненьня]]. === Дачыненьні зь Беларусьсю === {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіскія дачыненьні}} ==== Пытаньне дзяржаўнай граніцы ==== {{Асноўны артыкул|Беларуска-летувіская граніца}} Нягледзячы на тое, што Беларусь і Летува прызналі адно адную ўжо ў 1991 годзе, да 1994 году ''«двухбаковыя дачыненьні не адрозьніваліся вялікай інтэнсіўнасьцю і нейкімі адмысловымі дасягненьнямі»''<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 153.</ref>. Летува была адзінай суседняй краінай, да якой незалежная Беларусь высоўвала афіцыйныя тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Так, 24 лютага 1992 году на сустрэчы з прадстаўнікамі Эўрапейскіх супольнасьцяў тагачасны міністар замежных справаў [[Пятро Краўчанка]] заявіў пра неабходнасьць на міжнародным узроўні ўзьняць пытаньне перагляду [[Беларуска-летувіская граніца|беларуска-летувіскай граніцы]]. Пра гэта апэратыўна напісалі вядучыя замежныя СМІ, такія як, напрыклад, [[The New York Times]]<ref>[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE4DA1E38F936A15751C0A964958260 Belarus Official Lays Claim To Lithuanian Border Lands] // [[The New York Times]]. 25.2.1992.</ref>. Прэтэнзіі афіцыйнага Менску адбіліся на эканамічных дачыненьнях паміж дзьвюма краінамі. Так, праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі на Віленшчыну і Вільню Беларусь ''«магла адмовіцца ад сьціслых эканамічных зносінаў»'' зь Летувой, што выявілася ў пастанове выкарыстоўваць польскі порт Гдыню замест найбліжэйшай летувіскай Клайпеды<ref>Burant, S. R. International Relations in a Regional Context: Poland and its Eastern Neighbours Lithuania, Belarus, Ukraine // Europe-Asia Studies 45 (993), Nr. 3. P. 407, 417.</ref>. Рэактывацыя двухбаковых дачыненьняў Беларусі і Летувы была нашмат зьвязанай з абраньнем [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] прэзыдэнтам, што праявілася ўжо ва ўдзеле прадстаўнікоў летувіскіх уладаў у ягонай інаўгурацыі, а таксама ў візыце беларускага кіраўніка ў Летуву ў лютым 1995 году<ref>Грицюс А. Влияние «белорусского фактора» на внешнюю политику Литвы и стабильность в Балтийском регионе. С. 139—162 // Белоруссия на перепутье. — Москва: Московский центр Карнеги, 1998. С. 154.</ref>. Акурат у часе таго візыту былі падпісаныя дзьве дамовы: «Аб супрацы і добрасуседстве» і «Аб дзяржаўнай граніцы паміж Летувой і Беларусьсю», — што дазволіла ўпершыню ў гісторыі ўсталяваць паміж дзьвюма дзяржавамі граніцу, якая б юрыдычна прызнавалася абодвума бакамі, і зьняць шмат цяжкіх тэрытарыяльных пытаньняў, якія тычыліся савецкіх часоў<ref name="Kascian-2009"/>. На думку [[Зьміцер Санько|Зьмітра Санько]], адной з прычынаў значнага паляпшэньня дачыненьняў стала падрыхтоўка [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]] з адмовай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ад традыцыйнага беларускага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]: «''І калі ў нас зрынаньне Пагоні выклікала душэўны боль, дык там з нагоды гэтай неспадзяванкі, пэўна ж, шмат на якіх бяседах зьвінелі келіхі''»<ref name="Sanko"/>. Беларускі палітык і грамадзкі дзяяч [[Зянон Пазьняк]] зьвяртае ўвагу на тое, што за заяву аб асуджэньні [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|ўводу войска ў беларускі парлямэнт і расправы над беларускімі дэпутатамі Беларускага Народнага Фронту]] прагаласавалі толькі тры з 140 дэпутатаў [[Летувіскі Сойм|Летувіскага Сойму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230426095554/https://z3rk4l0.xyz/news/economics/37299.html?tg&requestedLang=bel «Беларусаў у 2020-м падставілі сумнеўныя асобы з-за мяжы праз інтэрнэт». Вялікае інтэрв’ю з Зянонам Пазняком], [[TUT.BY]], 26 красавіка 2023 г.</ref>. Летувіскі гісторык [[Русьціс Камунтавічус]] зазначае, што па зьневажаньні рэжымам Лукашэнкі [[Сымболіка Беларусі|беларускіх нацыянальных сымбаляў]] у 1995 годзе іншыя летувіскія гісторыкі адкрытым тэкстам гаварылі яму: «''Вельмі добра, што ў Беларусі Лукашэнка. Таму што ў такім выпадку яны не аднімуць нашай гісторыі''»<ref>[https://nashaniva.com/345666/ «Вельмі складана зразумець, што ёсць дзве праўды». Літоўскі гісторык пра «Пагоню» і спадчыну ВКЛ], [[Наша Ніва]], 25 чэрвеня 2024 г.</ref>. ==== Афіцыйная назва Беларусі ==== У 2010 годзе [[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]] зьвярнулася ў Дзяржаўную камісію па [[летувіская мова|летувіскай мове]] з просьбай перагледзіць афіцыйную назву Беларусі ({{мова-lt|Baltarusija|скарочана}}, ''balta'' — белы колер, ''Rusija'' — [[Расея]]). Сярод прапанаваных да разгляду варыянтаў было традыцыйнае летувіскае найменьне — ''Baltoji Rusia'' ({{мова-be|Белая Русь|скарочана}})<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=37411 Літва адмовілася Беларусь называць Belarus], [[Наша Ніва]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. Аднак сябры Дзяржаўнай камісіі з спасылкай на меркаваньне летувіскіх гісторыкаў адзінагалосна пастанавілі пакінуць прыняты ў часы кіраваньня [[Сталін]]а савецкі варыянт назвы Беларусі<ref>[https://web.archive.org/web/20100419122535/http://news.tut.by/167244.html В Литве Беларусь останется Baltarusija], [[TUT.BY]], 16 красавіка 2010 г.</ref>. У красавіку 2021 году часовая палітычная падкамісія пры Дзяржаўнай камісіі па летувіскай мове зноў адмовілася зьмяняць афіцыйную [[Русіфікацыя Беларусі|расейскую]] [[Каляніялізм|каляніяльную]] назву Беларусі — на гэты раз на просьбу [[Сьвятлана Ціханоўская|Сьвятланы Ціханоўскай]], тым часам у сьнежні 2020 году гэтая ж камісія зьмяніла афіцыйную летувіскую назву [[Грузія|Грузіі]] на просьбу грузінскіх дыпляматаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/31188034.html Літоўскія мовазнаўцы вырашылі не мяняць назву Беларусі], [[Радыё Свабода]], 5 красавіка 2021 г.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Вядомыя летувісы]] * [[Сьпіс гарадоў Летувы]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * [[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]], [[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]] [http://knihi.com/Siarhiej_Dubaviec/Starazytnaja_Litva_i_sucasnaja_Letuva.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * Касьцян К., Васілевіч Г. [https://web.archive.org/web/20091221104014/http://arche.by/by/20/20/1239/ Спадчына ВКЛ вачыма беларускіх і летувіскіх гісторыкаў: поле для роўных магчымасьцяў?] // [[ARCHE Пачатак]]. № 11—12 (86—87), 2009. С. 292—303. * Літоўская паэзія = Lietuviu poezija / Літоўс. цэнтр культуры, адукацыі і інфарм. [Уклад. В. Тараўскайтэ і інш.; Пер.: Э. Акулін і інш.; Іл. І. Станкевічутэ]. — Маладзечна: Друк. «Перамога», 2003. — 1568 с. {{ISBN|985-6541-26-3}}. * {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * [[Норман Дэвіс|Davies N.]] Litva: The Rise and Fall of the Grand Duchy of Lithuania. — Penguin Group US, 2013. — 90 p. {{ISBN|9781101630822}}. * {{Літаратура/Рэканструкцыя нацыяў}} * {{Кніга |аўтар = [[Эндру Ўілсан|Wilson A.]] |частка = |загаловак = Belarus. The last European dictatorship |арыгінал = |спасылка = https://yalebooks.yale.edu/book/9780300259216/belarus |адказны = |выданьне = new edition |месца = |выдавецтва = {{артыкул у іншым разьдзеле|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |год = 2012 |том = |старонкі = |старонак = 384 |сэрыя = |isbn = 978-0-300-25921-6 |наклад = |ref = Wilson }} * Kiaupa Z. Lietuvos valstybĕs istroija. — Vilnius: Baltos lankos, 2006. — 312 s. {{ISBN|9955-584-63-7}}. * Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}} * {{Літаратура/Гісторыя Летувы (2005)|1}} * Кацель И. А. История Литвы. — Ковно, 1922. — 140 с. * {{Літаратура/Летува: кароткая энцыкляпэдыя (1989)}} == Вонкавыя спасылкі == * [[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]] [https://web.archive.org/web/20210611184350/https://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/11039 Летувіскі нацыянальны рух], [[ARCHE Пачатак]], 12 сакавіка 2013 г. * [[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] [https://www.svaboda.org/a/30448775.html Чаму трэба казаць і «Літва», і «Летува». Аргумэнты гісторыка Краўцэвіча], [[Радыё Свабода]], 22 лютага 2020 г. * [[Зьміцер Санько|Санько З.]] [https://www.svaboda.org/a/30464340.html?fbclid=IwAR0MY3o-M1iIg0RuSwvEu9OwMqJuVqVwTcjCPz7RGrb9VY-wBtCdjIuVgI0 І ўсё ж — Літва ці Летува?], [[Радыё Свабода]], 2 сакавіка 2020 г. * [[Севярын Квяткоўскі|Квяткоўскі С.]] [https://racyja.com/by/palityka/camu-letuva-a-ne-litva-i-camu-u-aficyjnaj-vilni-naspjavae-vjalikaja-njavykrutka/ Чаму Летува, а не Літва, і чаму ў афіцыйнай Вільні наспявае вялікая нявыкрутка], [[Беларускае Радыё Рацыя]], 22 сакавіка 2024 г. {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Дзяржаўныя ўтварэньні пэрыяду Грамадзянскай вайны і станаўленьня СССР (1917—1924)}}{{Абраны артыкул}} [[Катэгорыя:Краіны Паўночнай Эўропы]] 60bbqdor3mcs53tqsni4jbzift8nzuu 0 3073 2697505 2637437 2026-10-23T15:57:43Z Франак Радзівіл 96369 2697505 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Краіна |Назва = Украіна |НазваЎРоднымСклоне = Украіны |НазваНаДзяржаўнайМове = {{мова-uk||скарочана}} Україна |Сьцяг = Flag of Ukraine.svg |Герб = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |НацыянальныДэвіз = |Месцазнаходжаньне = Europe-Ukraine (with Crimea).svg |АфіцыйнаяМова = [[украінская мова|украінская]] |Сталіца = [[Кіеў]] |НайбуйнейшыГорад = Кіеў |ТыпУраду = Парлямэнцка-<br/>прэзыдэнцкая рэспубліка<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Рада вярнула Канстытуцыю-2004|арыгінал=|спасылка=http://www.svaboda.org/content/канстытуцыя-2004-вярнулася/25272625.html|аўтар выданьня=|выданьне=[[Радыё Свабода]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2004|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref> |ПасадыКіраўнікоў = <br />[[Прэзыдэнт Украіны|Прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністар]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Уладзімер Зяленскі]]<br />[[Дзяніс Шмыгаль]] |Плошча = 603 628 |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 44-е |АдсотакВады = 7% |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2013 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 29-е |Насельніцтва = 45 439 822<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn1213_e.html Апэратыўныя зьвесткі Укрстату]</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 76 |ГодАцэнкіСУП = 2008 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 34-е |СУП = $337,268 млрд |СУПНаДушуНасельніцтва = $7342 |Валюта = [[Грыўна]] |КодВалюты = UAH |ЧасавыПас = [[Усходнеэўрапейскі час|EET]] |ЧасРозьніцаUTC = +2 |ЧасавыПасУлетку = [[Усходнеэўрапейскі летні час|EEST]] |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +3 |НезалежнасьцьПадзеі = — ад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |НезалежнасьцьДаты = <br />24 жніўня 1991 |ДзяржаўныГімн = Ще не вмерла України |АўтамабільныЗнак = UA |ДамэнВерхнягаЎзроўню = ua |ТэлефонныКод = 380 |Дадаткі = [[Файл:Mapa_haradoŭ_Ŭkrainy.png|280пкс|цэнтар|Мапа Ўкраіны]] |Лацінка=Ukraina}} '''Украі́на''' ({{мова-uk|Україна}}) — дзяржава ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]], мяжуе зь [[Беларусь]]сю на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе, [[Вугоршчына]]й, [[Польшча]]й і [[Славаччына]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Амываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Паводле плошчы Ўкраіна займае 44-е месца ў сьвеце і першае месца — сярод краінаў, цалкам разьмешчаных у [[Эўропа|Эўропе]] ([[Расея]], эўрапейская плошча якой значна большая, разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова)<ref>[https://web.archive.org/web/20101130222543/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm Basic Facts about Unraine] Агульная інфармацыя пра краіну на сайце Ўкраінскага консульства ў Нью-Ёрку</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Назвы Ўкраіны}} Існуюць дзьве асноўныя вэрсіі паходжаньня назвы Ўкраіны. Першая вэрсія палягае ў тым, што назва «Ўкраіна» азначае «ля краю», ля мяжы (сугучна беларускаму «ўскраіна»), бо ўкраінскі этнас сфармаваўся на славянска-татарскім памежжы. Прыхільнікі другой вэрсіі сьцьвярджаюць, што назва «Ўкраіна» паходзіць ад слова «краіна» і прыводзяць той факт, што гэтая назва зьяўляецца ў гістарычных дакумэнтах значна раней, чым узьнікла казацтва. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Ўкраіны}} Тэрыторыя Ўкраіны ў сучасных межах сфармавалася ў 1954 годзе, а дагэтуль яе часткі часам належалі да дзяржаваў абсалютна розных культураў. === Даславянскі пэрыяд (да VIII ст.) === На ўзьбярэжжы [[Крым]]у з VIII стагодзьдзя да н. э. узьнікаюць [[грэцкія калёніі]], галоўныя зь якіх — [[Херсанэс Таўрыйскі|Херсанэс]] (каля сучаснага Севастопалю) і [[Пантыкапэй]] — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных фармаваньняў. Гэтыя землі з I стагодзьдзя да н. э. трапілі пад уплыў [[Рымская імпэрыя|Рым]]у. На стэпавай частцы Ўкраіны панавалі качавыя плямёны: [[кімэрыйцы]] (IX—VII стагодзьдзі да н. э.), [[скіфы]] (VII—III стагодзьдзі да н. э.), [[сарматы]] (III ст. да н. э. — III стагодзьдзе). Пра насельнікаў паўночнае Ўкраіны гэтага часу вядома зусім мала. === Пэрыяд Кіеўскай Русі й Бізантыйскай імпэрыі (VIII—XIV стст.) === З IV стагодзьдзя пачынаецца эпоха [[Вялікае Перасяленьне народаў|Вялікага Перасяленьня народаў]]. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазьней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагодзьдзя Паўночную і цэнтральную Ўкраіну засяляюць [[усходнія славяне|усходнеславянскія]] плямёны, сярод якіх былі [[паляне]], [[драўляне]], [[севяране]] ды іншыя. Паступова на гэтых землях фармуецца г.зв. [[Кіеўская Русь]] — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэньне. З 862 году Кіеўскай Русьсю кіруе [[Вікінгі|вараская]] дынастыя [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X стагодзьдзе, калі [[Кіеў]] пазбаўляецца ад [[хазары|хазарскай]] залежнасьці, а потым і цалкам зьнішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікненьня качавых плямёнаў: [[печанегі|печанегаў]], [[торкі|торкаў]] ды [[полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынесьлі старажытнарускай дзяржаве багата клапот. З XII стагодзьдзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Ўкраіны галоўнымі княствамі сталі [[Кіеўскае княства|Кіеўскае]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]], [[Галіцкае княства|Галіцкае]] ды [[Валынскае княства|Валынскае]] княствы. У пачатку ХІ стагодзьдзя Закарпацьцем авалодвае Вугоршчына. У XIII стагодзьдзі праз Кіеўскую Русь праходзяць орды [[мангола-татары|мангола-татар]]. Карыстаючыся фэадальнай раздробленасьцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады даніной. Антычныя гарады чарнаморскага ўзьбярэжжа пасьля распаду Рымскай імпэрыі трапляюць пад палітычны й культурны ўплыў [[Бізантыя|Бізантыі]]. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанэс (у Сярэднявеччы вядомы як Херсон). У XII стагодзьдзі ў горнай частцы [[Крымскі паўвостраў|Крыму]] ўзьнікла дзяржава [[княства Тэадора|Тэадора]], на базе насельнікаў якой узьнікла [[народнасьць]] [[крымскія грэкі|крымскіх грэкаў]], або тэадарытаў. Яе помнікамі зьяўляюцца [[пячорныя гарады Крыму]] — Чуфут-Кале, Эскі-Кермэн ды іншыя. Стэпавы Крым ад XIII стагодзьдзя трапляе пад уладу татараў. === Польска-літоўскі й турэцкі пэрыяд (XIV ст. — канец XVIII ст.) === Ад XIV стагодзьдзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам празь міжусобіцы, аслабляецца. Затое ўплыў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое ўзьнікла ў XIII стагодзьдзі, істотна ўзмацніўся ад часоў княжаньня [[Гедымін]]а (пачатак XIV ст.). Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У 1362 годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разьбіў татар у [[бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] і далучыў Кіеў да Вялікага княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сымбалічнае значэньне, бо Літва, як і [[Масква]], прэтэндавала на званьне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідэрам у «зьбіраньні» рускіх земляў. У канцы XIV стагодзьдзя пачынаецца палітычная й культурная экспансія [[Польшча|Польшчы]]. У 1387 годзе Польшча захапіла Галічыну. З канца XV стагодзьдзя ўзмацняецца [[Расея|Маскоўская дзяржава]], якая ў канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзяў захапіла ў Літвы частку земляў. З XV ст. пачынаюцца працэсы засяленьня сучасных усходу і, пазьней, поўдня Ўкраіны. Засяленьне ў асноўным адбывалася за кошт украінцаў, але ўдзельнічалі таксама й іншыя этнасы. З XV стагодзьдзя на літоўска-крымскім памежжы ўзьнікае [[казакі|казацтва]], якое аказала вырашальны ўплыў на фармаваньне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Ўкраіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між Літвою (Польшчаю) ды Крымскім ханствам. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам Літвы, якая вяла вайну з Масковіяй, Польшча захапіла Валынь, Кіеўшчыну й Падольле, г. зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі Літве. 1596 годзе была заключаная [[Берасьцейская унія]], паводле якой [[Кіеўская мітраполія]] перайшла пад уладу Рыму. [[Файл:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|міні|Багдан Хмяльніцкі]] Палітыка палянізацыі ды акаталічваньня прывяла да антыпольскіх паўстаньняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае зь іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў 1648 годзе. Пасьля шэрагу паразаў Хмяльніцкі быў вымушаны перайсьці пад пратэктарат Масковіі, што адбылося ў 1654 годзе на [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай радзе]]. Гэтая падзея выклікала [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расеі з Рэччу Паспалітай]], у выніку якой да Масковіі адышлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|зьлева|значак|Украіна на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] Крым з XV стагодзьдзя цалкам падпарадкоўваецца [[Крымскае ханства|Крымскаму ханству]], адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасьцяў, тут фармуецца [[крымскія татары|крымскататарскі этнас]], які складаў значную дзелю ад насельніцтва на паўвостраве да сталінскай дэпартацыі 1944 году. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоўя, а таксама вялікую частку сёньняшняга [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] Расеі. У 1775 годзе ўкраінскае казацтва было ліквідавана, а ўвесь яго архіў доўгі час захоўваўся ў крэпасці Святой Лізаветы (сучасны горад [[Крапіўніцкі]]). У XVIII стагодзьдзі Польшча ды Крымскае ханства аслаблі й сталі ахвярамі суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) украінскія землі Польшчы адышлі да Расеі, акрамя [[Галіччына|Галіччыны]]. Галіччына ды [[Букавіна]] (большая частка цяперашняй [[Чарнавіцкая вобласьць|Чарнавіцкай вобласьці]]) адышлі да [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]]. Закарпацьце, як і ўся Вугоршчына, увайшло ў склад Аўстрыі ў другой палове XVII ст. Крымскае ханства было анэксаванае Расеяй у 1783 годзе. === Пэрыяд Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў (канец XVIII ст. — 1917) === З канца XVIII стагодзьдзя і да [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расея й [[Аўстра-Вугоршчына]]. Усходнія землі Ўкраіны напачатку мелі аўтаномію ў складзе Расеі, якая была паступова скасаваная, пазьней расейская частка Ўкраіны падзеленая між губэрнямі. У 1867 годзе Аўстрыя рэарганізоўваецца ў фэдэрацыйную Аўстра-Вугоршчыну зь дзьвюма роўнапраўнымі часткамі — Аўстрыяй і Вугоршчынай. У аўстрыйскую частку дзяржавы пераходзяць Галіччына й Букавіна, у вугорскую — Закарпацьце (якое належала Вугоршчыне да ўваходжаньня краіны ў склад Аўстрыі). На ўкраінскіх тэрыторыях з канца XVIII стагодзьдзя пачынаецца [[рух украінскага адраджэньня]]. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — празь меншую жорсткасьць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхаіл Грушэўскі]] ды іншыя асобы ўкраінскага адраджэньня. Нацыянальная палітыка на расейскіх тэрыторыях Украіны адзначаецца шэрагам заканадаўчых актаў, прадпрынятых у мэтах прадухіленьня ўкраінскага выданьня; праводзілася нацыяналістычная палітыка г. зв. трыадзінага расейскага народу, згодна зь якой існаваньне асобнай украінскай нацыі і ўкраінскай нематэрыяльнай культуры адмаўлялася. === УНР ды УССР (1917—1991) === {{Глядзіце таксама|Савецкая акупацыя Ўкраіны}} Першая Сусьветная вайна прывяла да краху некалькіх імпэрыяў, у ліку якіх былі Расея й Аўстра-Вугоршчына. Такім чынам, у народаў, што ня мелі ўласнае дзяржаўнасьці, узьнікла мажлівасьць самавызначэньня. 17 сакавіка 1917 году, хутка пасьля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]], была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. 20 лістапада 1917 году была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінская Народная Рэспубліка]] як аўтаномія ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскай рэспублікі]], а 25 студзеня 1918 году была абвешчаная яе незалежнасьць. На аўстра-вугорскай тэрыторыі была створаная [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР. Крымскататарскія нацыянальныя арганізацыі стварылі Крымскую Народную Рэспубліку, між якой і УНР абмяркоўвалася мажлівасьць палітычнага збліжэньня. У той жа час, 25 сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] бальшавікі старылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 годзе была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]]. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзьвюма дзяржавамі. УССР абапіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а потым — на палякаў. У выніку Галіччына й Валынь адышлі да Польшчы, Закарпацьце — спачатку да Вугоршчыны й потым да [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], [[Букавіна]] й украінскія часткі [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] — да [[Румынія|Румыніі]], а на большай частцы Ўкраіны ўсталявалася савецкая ўлада. Крым быў уключаны ў склад [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] на правах аўтаномнай рэспублікі. 30 сьнежня 1922 годзе УССР ўвайшла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У 1934 годзе сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў Кіеў. У 1938 годзе ў выніку [[падзел Чэхаславаччыны (1938)|падзелу Чэхаславаччыны]] поўдзень Закарпацьця адышоў да [[Вугоршчына|Вугоршчыны]], на астатняй частцы ўтвораная [[Карпацкая Ўкраіна|аўтаномія]] ў складзе чэхаславацкай дзяржавы. У 1939 годзе адбываецца акупацыя астатняй часткі Закарпацьця Вугоршчынай. У верасьні 1939 году ўкраінскія землі, што належалі Польшчы, былі занятыя савецкай арміяй і далучаныя да УССР ([[аб'яднаньне Украіны (1939)]]). У 1940 годзе да УССР была далучаная [[Паўночная Букавіна]] й [[Паўднёвая Бэсарабія]]. У 1941—1942 гг. тэрыторыя Ўкраіны была акупаваная нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Былі зьнішчаныя сотні тысячаў мірных жыхароў. У 1943—1944 гг. Украіна была вызваленая ад нацыстаў, але [[Украінская паўстанчая армія|ўкраінскае нацыянальнае, антысавецкае падпольле]] дзейнічала у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і за мяжой. Пасьля [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]] да Ўкраіны было далучанае Закарпацьце. Частка Галіччыны была перададзеная Польшчы, пры гэтым адбываліся савецка-польскія абмены тэрыторыяй на ўкраінска-польскім памежжы. У 1954 годзе Ўкраіне быў перададзены [[Крым]], які існаваў у складзе УССР як Крымская вобласьць і асобнае места рэспубліканскага падпарадкаваньня Севастопаль. 26 красавіка 1986 г. з -за выпрабаваньняў на Чарнобыльскай АЭС, памылак у праектаваньні станцыі й будаўніцтве, ігнаруючы праблемы, якія ўзьніклі на станцыі, адбылася Чарнобыльская катастрофа. 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, і Крэмль прымусіў кіраўнікоў Украінскай ССР правесьці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасьля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджваньня была заплянавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэньні ўрада СССР і ЦК КПСС.<ref name="dopovid1">{{Cite web|url=http://mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|title=Національна доповідь «20 років Чорнобильської катастрофи: погляд в майбутнє» (сторінка 8)|accessdate=26 квітень 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://www.mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|archivedate=4 березень 2016|deadurl=yes}}</ref> Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадзка-палітычнае жыцьцё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Зьвяза. Працэс адраджэньня ЎГКЦ пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзыдэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990 -х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы сьвятароў і сьвецкіх у Львове было абвешчана адраджэньне Ўкраінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Боднарчук), епіскап -фрылянсэр Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Ўкраіны афіцыйна зарэгістравалі ЎАПЦ. 16 ліпеня 1990 году абвешчана Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Ўкраіне адбылася [[Рэвалюцыя на граніце|'''Рэвалюцыя на граніце''']], асноўнай мэтай акцыі было не дапусьціць падпісаньня новай зьвязнай дамовы СССР. Патрабаваньні студэнтаў былі задаволены падпісаньнем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананьне.<ref>[https://web.archive.org/web/20210817153059/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Сучасны (незалежны) пэрыяд (з 1991 г.) === {{Глядзіце таксама|Эўрамайдан|Крымскі крызіс (2014)|Вайна на Данбасе}} Пасьля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла Акт абвяшчэньня Незалежнасьці Ўкраіны. Тэкст акту быў напісаны й абвешчаны Леўкам Лук’яненкам. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне, а сучасная [[Украіна|Ўкраіна]] зьявілася на геапалітычнай карце сьвету. Па выніках Усеўкраінскага рэфэрэндуму 1991 г. 90,32% грамадзянаў Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасьці Ўкраіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|accessdate=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзыдэнт Украіны]], якім стаў [[Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасьля рэфэрэндуму Ўкраіну прызналі [[Канада]] й [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 году — 91 дзяржава. 8 сьнежня ў Белавескай пушчы прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук, прэзыдэнт РСФСР Борыс Ельцын і старшыня Вярхоўнай Рады Рэспублікі Беларусь Станіслаў Шушкевіч падпісалі пагадненьне аб стварэньні [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. Але Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала далучэньне, гэта значыць Украіна не ўваходзіла ў [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]].<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> Нягледзячы на ​​тое, што ён меў асацыяванае сяброўства, спынены ў 2018 годзе ўказам прэзыдэнта Ўкраіны [[Пятро Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. Прэзыдэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку й быў канчаткова канстатаваны факт роспуску Зьвяза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. Пасьля распаду СССР былыя савецкія рэспублікі, у тым ліку й Украіна, трапілі ў глыбокі крызіс, які прывёў да зьбядненьня насельніцтва, гіпэрінфляцыі, масавага беспрацоўя. У 1992 годзе адбыўся [[Царкоўны раскол ва Ўкраіне|царкоўны раскол]], калі былы [[Мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт]] абвесьціў сябе [[Патрыярх Кіеўскі й усёй Украіны|Кіеўскім Патрыярхам]]. [[Кіеўскі патрыярхат]] ня быў вызнаны ніводным зь іншых праваслаўных патрыярхатаў, але быў падтрыманы ўкраінскімі ўладамі. У 1994 годзе на [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 1994 году|датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах]] перамогу атрымаў [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў шляхам пераабраньня на другі тэрмін. 28 чэрвеня 1996 году Вярхоўная Рада ўхваліла [[Канстытуцыя Ўкраіны|Канстытуцыю Ўкраіны]]. У лістападзе 2004 году адбыліся [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году|прэзыдэнцкія выбары]], на якіх перамогу атрымаў [[Віктар Януковіч]]. Але яго супраціўнік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікі выбараў, заявіўшы аб іх фальсыфікацыі. Яго падтрымалі шырокія колы грамадзтва, асабліва ў заходняй частцы краіны, а таксама ЗША і краіны Эўразьвязу. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як [[Аранжавая рэвалюцыя]]. Яе вынікам стала скасаваньне вынікаў выбараў і правядзеньне паўторнага галасаваньня, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла зьмены да Канстытуцыі, зьмяніўшы выбарчую сыстэму й пазбавіўшы Прэзыдэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фармаваньня ўраду. У сакавіку 2006 году адбыліся [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2006)|парлямэнцкія выбары]], на якіх найбольшую колькасьць галасоў набрала [[Партыя рэгіёнаў]]. Але партыі «[[Наша Ўкраіна]]» ды [[Усеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына»]] разам набралі прыкладна такую ж колькасьць галасоў. У выніку вырашальнаю стала пазыцыя больш дробных партыяў. Кааліцыя між «аранжавымі» партыямі не была створаная, а [[Сацыялістычная Партыя Ўкраіны|Сацыялістычная партыя]] [[Аляксандар Мароз|Аляксандра Мароза]] перайшла ад «аранжавага» блёку да Партыі Рэгіёнаў і разам зь імі ды [[Камуністычная партыя Ўкраіны|камуністамі]] стварыла [[Антыкрызісная кааліцыя|Антыкрызісную кааліцыю]]. [[Прэм'ер-міністар Украіны|Прэм’ер-міністрам Украіны]] стаў Віктар Януковіч. У [[травень|траўні]] 2007 году Прэзыдэнт Украіны [[Віктар Юшчанка]] распусьціў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду Ўкраіны]] і прызначыў [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2007)|датэрміновыя выбары]]. Праз супраціў апазыцыі, гэтыя выбары адбыліся толькі 30 верасьня. Паводле вынікаў гэтых выбараў, у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радзе Ўкраіны]] была сфармавана кааліцыя з [[Блёк Юліі Цімашэнкі|БЮЦ]] і [[Наша Ўкраіна — Народная Самаабарона|НУ — НС]]. [[Юлія Цімашэнка]] зноў стала прэм’ер-міністрам. [[Файл:Euromaidan_01.JPG|спасылка=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Euromaidan_01.JPG|справа|значак|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] У канцы 2009 году на пасаду прэзыдэнта краіны абраны [[Віктар Януковіч]], які знаходзіўся на гэтай пасадзе з 2010 да пачатку 2014 году. 23 лістапада 2013 году пачаліся акцыі ў знак пратэсту '''[[Эўрамайдан]]''' супраць прыпыненьня тагачасным урадам на чале зь [[Мікола Азараў|Міколам Азаравым]] працэсу асацыяцыі Ўкраіны з [[ЭЗ]], якія праз шэраг жорсткіх урадавых супрацьдзейных актаў і дзеяньняў у сьнежні—студзені перарасьлі ў пратэсты з мэтаю адстаўкі ўраду й прэзыдэнта. 16 студзеня 2014 году былі прынятыя дыктатарскія «законы» з грубым парушэньнем нарматыўных актаў і заканадаўчай працэдуры і, нягледзячы на ​​рэзкую крытыку, падпісаны прэзыдэнтам на наступны дзень, 17 студзеня. Яны былі атрыманы падняцьцем рук, без выкарыстаньня сыстэмы «Рада» і без абмеркаваньня, а іх тэксты сталі даступныя толькі пасьля таго, як за іх прагаласавалі дэпутаты. Гэтыя законы абмяжоўвалі правы грамадзянаў, давалі дзяржаўным уладам больш свабоды для пакараньня пратэстоўцаў і накаваны на крыміналізацыю апазыцыі й грамадзянскай супольнасьці. У выніку бітваў паміж пратэстоўцамі й паліцыяй у лютым 2014 году загінула каля 80 чалавек пачалася '''Рэвалюцыя годнасьці'''. У лютым 2014 году была вернутая канстытуцыя ўзору 2004 году, якая дазваляла парлямэнцкай большасьцю зацьвердзіць імпічмэнт прэзыдэнта. 23 лютага Вярхоўная Рада абрала выканаўцам абавязкаў прэзыдэнта [[Аляксандар Турчынаў|Аляксандра Турчынава]], датэрміновыя выбары прэзыдэнта прызначаныя на 25 траўня гэтага ж году. Януковіч апынуўся на тэрыторыі Расеі, дзе даў некалькі прэс-канфэрэнцыяў і заявіў, што дагэтуль лічыў сябе прэзыдэнтам і вярхоўным галоўнакамандуючым; у якасьці легітымнага прэзыдэнта ён да самай інаўгурацыі новаабранага прэзыдэнта Парашэнкі (гл. ніжэй) лічыўся Расеяй і некаторымі іншымі краінамі сьвету (напрыклад, [[Вэнэсуэла]]й). У лютым—сакавіку 2014 году ўзброеныя прарасейскія актывісты пры падтрымцы неідэнтыфікаваных вайскоўцаў (пазьней прызнаных у якасьці расейскіх) пачалі захоп адміністрацыйных будынкаў у Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і Севастопалі. У выніку гэтага быў створаны самаабвешчаны ўрад АРК і Севастопалю на чале з Аксёнавым і Чалым адпаведна, на 16 сакавіка іх структурамі быў абвешчаны рэфэрэндум аб статусе АРК і Севастопалю. 17 сакавіка самаабвешчаныя ўлады АРК і Севастопалю аб’явілі, што на рэфэрэндуме большасьць галасоў атрымаў варыянт за ўваходжаньне ў склад Расеі, у гэты ж дзень з тэрыторыяў АРК і Севастопалю была абвешчаная г.зв. Рэспубліка Крым. На наступны дзень прэзыдэнт Расеі Ўладзімер Пуцін, а таксама самаабвешчаныя кіраўнікі Аксёнаў ды Чалы падпісалі пагадненьне аб уваходжаньні Рэспублікі Крым у склад Расеі, яе тэрыторыя Расеяй дэ-факта была падзеленая на два суб’екты фэдэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспубліку Крым]] (тэрытарыяльна адпавядае АРК) і места фэдэральнага значэньня Севастопаль (адпавядае ўкраінскай севастопальскай мескай радзе, што не ўваходзіць у АРК). Украінскім заканадаўствам, а таксама большасьцю краінаў сьвету прыход да ўлады Аксёнава й Чалава, рэфэрэндум і фактычная зьмена статусу гэтай украінскай тэрыторыі лічацца незаконнымі. У канцы лютага 2014 году ў сувязі з імпічмэнтам Януковіча прэзыдэнцкія выбары былі перанесеныя з 2015 году на 25 траўня 2014 году, якія й адбыліся ў гэты тэрмін. Перамогу на выбарах у першым туры (больш за 50%) атрымаў пазапартыйны кандыдат, бізнэсмэн [[Пятро Парашэнка]], інаўгурацыя якога адбылася 7 чэрвеня<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Парашэнка прыняў прысягу, на інаўгурацыю прыляцеў Лукашэнка. Анлайн|арыгінал=|спасылка=http://nn.by/?c=ar&i=129771|аўтар выданьня=|выданьне=Наша Ніва|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Зь лютага—красавіка гэтага ж году ў паўднёва-ўсходніх абласьцях Украіны праводзіліся прарасейскія мітынгі, якія ўрэшце ў красавіку перарасьлі ва ўзброеныя захопы адміністрацыяў Луганскае й Данецкае абласьцей, якія абвясьцілі сябе ўладай гэтых рэгіёнаў, у адказ на што Ўкраіна распачала [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|антытэрарыстычную апэрацыю]]. 11 красавіка самаабвешчаныя ўлады двух рэгіёнаў абвясьцілі незалежнасьць г.зв. Данецкай і Луганскай народных рэспублік, пасьля чаго быў адзначаны рэзкі рост вайсковага забесьпячэньня сэпаратыстаў, а таксама вялікая прысутнасьць наймітаў з Расеі ў зоне канфлікту, адзначаліся выпадкі агнявой падтрымкі сэпаратыстаў з боку памежных раёнаў Расеі. Цягам антытэрарыстычнай апэрацыі канстытуцыйны лад Украіны адноўлены прыкладна на трох чвэрцях тэрыторыі, раней узятай пад кантроль незаконнымі ўзброенымі прарасейскімі сэпаратысцкімі фармаваньнямі<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Антытэрарыстычная аперацыя ва Украіне|арыгінал=|спасылка=http://euroradio.fm/antyterarystychnaya-aperacyya-va-ukraine|аўтар выданьня=|выданьне=Эўрарадыё|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013—2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. На датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 году перамог Пётар Парашэнка, які прывёў краіну ў горшы стан за ўсіх папярэднікаў — парлямэнцкую апазыцыю, эканамічны крызыс, вайну. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасейскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасьля чаго пачалося вызваленьне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсыяй Расеі. З дапамогай заходніх краінаў Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі разьмежаваньня, а Расеі замацаваць пастаянны стан нявызначанасьці на Данбасе ў Менскіх пагадненьнях. Эканамічная частка Пагадненьня аб асацыяцыі паміж Украінай і Эўрапэйскім зьвязам была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзыдэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 году Ўкраіна далучылася да зоны зоны свабоднага разьвіцьця зь ЭЗ. Грамадзяне Ўкраіны атрымалі дазвол на бязьвізавы ўезд у Шэнгенскую зону на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага пэрыяду 11 чэрвеня 2017 году, а Пагадненьне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасьня 2017 году.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> Значныя дасягненьні на зьнешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманьне бязьвізавага рэжыму з краінамі Эўразьвяза ў спалучэньні зь неабходнасьцю пераадоленьня надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зьменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэклярацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэньнем старых, скампраметаваных судзьдзяў. Расьсьледаваньне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяньня масавай ґлябальнай маскальскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэньнем забароны Лябараторыі Касьперскага, Dr.Web, 1С, Maіl.ru, Яндэкс і маскальскія сацыяльныя сеткі «Укантакце» альбо «Аднакласьнікі» і прапагандысцкія СЬМІ не паказалі эфэктыўнай працы. У 2017 годзе прэзыдэнт падпісаў закон «Аб адукацыі», які сустрэў супраціў прадстаўнікоў нацыянальных меншасьцяў і пасварыўся з урадам Вугоршчыны. 19 мая 2018 г. Парашэнка падпісаў дэкрэт, які ўвёў у дзеяньне рашэньне Нацыянальнага савета па бясьпецы й абароне аб заключным тэрміне ўдзелу Ўкраіны ў статутных органах Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў.<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|accessdate=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2018-05-19}}</ref> Па стане на люты 2019 г. Украіна мінімізавала сваю частку ў Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў да крытычнага мінімуму й фактычна завяршыла яе вывад. Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала доступ, і Ўкраіна ніколі не была членам СНД.<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> [[Файл:Ukraine_–_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|значак|Генэральны сакратар НАТА [[Енс Стольтэнбэрг]] і [[Пятро Парашэнка]], 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 году ў '''Канстытуцыю Ўкраіны''' былі ўнесены зьмяненьні, нормы аб стратэгічным курсе Ўкраіны на сяброўства ў Эўрапэйскім зьвязе й НАТА замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэньнях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|accessdate=2021-03-23}}</ref> Зацягваньне з продажам уласнай кандытарскай фабрыкі ў Ліпецкай вобласьці Расеі, скандал з выкарыстаньнем афшораў для мінімізацыі выплачаных падаткаў (Panamagate) таксама не спрыялі высокаму рэйтынгу прэзыдэнта. Нават гістарычнае [[Наданьне аўтакефаліі Ўкраінскай праваслаўнай царкве|набыцьцё аўтакефаліі]] ад Усяленскага патрыярха [[Барталамей І|Барталамея І]] (Томас) і стварэньне незалежнай [[Праваслаўная царква Ўкраіны|Праваслаўнай Царквы Ўкраіны]] не дапамаглі аднавіць страчаны давер да ўкраінцаў. Гэта быў адзін з самых эфэктыўных пяці гадоў украінскага дзяржаўнага будаўніцтва, але й адзін з самых супярэчлівых, калі прэзыдэнту давялося пераадольваць надзённыя выклікі сучаснасьці, не ў стане парваць зь мінулым. 21 красавіка 2019 г. у другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог актор і шоумен [[Уладзімер Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]], якому ўдалося кансалідаваць пратэстныя настроі розных палітычных спэктраў вакол уласнай харызматычнай асобы й атрымаць 73,23% галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасьля чаго Зяленскі абвясьціў аб роспуску Вярхоўнай Рады й прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парлямэнцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзыдэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасьць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Сьпікерам парлямэнта абраны старшыня партыі Дзьмітрый Разумкоў. Большасьць змагла сфармаваць урад самастойна, без стварэньня кааліцый, і зацьвердзіць Аляксея Гончарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|accessdate=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 году з -за падзеньня ВУП на 1,5% (замест павелічэньня на 4,5% на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|accessdate=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2020-07-06}}</ref> 3 сакавіка 2020 году ва Ўкраіне быў зафіксаваны першы выпадак заражэньня коронавірусам COVІD-19.<ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували перший випадок коронавірусу|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2888412-v-ukraini-zareestruvali-persij-vipadok-koronavirusu.html|website=www.ukrinform.ua|accessdate=2020-07-06|language=uk}}</ref> Кожны дзень Міністэрства аховы здароўя публікуе новую інфармацыю аб распаўсюджваньні пандэміі. З -за карантынных абмежаваньняў у краіне ўзмацніўся эканамічны крызыс, колькасьць афіцыйна беспрацоўных павялічылася на 67%. 28 ліпеня 2020 г. у [[Люблін]]е [[Летува]], [[Польшча]] й Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трыкутнік]]», якая накавана на стварэньне далейшага супрацоўніцтва паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Ўкраіны й уступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 году ўказ прэзыдэнта забараніў тэлевізійнае вяшчаньне прамаскальскіх тэлеканалаў 112 Ukraіne, NewsOne і ZІK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|accessdate=2021-02-06}}</ref> Рашэньнем Савета нацыянальнай бясьпекі й абароны й Указам прэзыдэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзеныя санкцыі супраць 8 фізычных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку прамаскальскага палітыка Пуціна й хроснага бацькі Пуціна Віктара Мядзьведчука й яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2021-02-20}}</ref> 23 лютага 2021 г. ва Ўкраіне былі зарэгістраваны 2 вакцыны супраць коронавірусу: AstraZeneca і Pfіzer — BіoNTech.<ref>{{Cite web|title=МОЗ: в Україні зареєстрували вакцину Oxford/AstraZeneca (Covishield)|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-ukraina-zareestruvala-vaktsynu-covishield/31116982.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували вакцину Pfizer від COVID-19 – МОЗ|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zareestrovana-vaktsyna-pfizer/31117706.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> 24 лютага першы чалавек быў прышчэплены.<ref>{{Cite web|title=В Україні вже вакцинували від коронавірусу першу людину: хто отримав щеплення|url=https://tsn.ua/ukrayina/v-ukrayini-vzhe-vakcinuvali-vid-koronavirusu-pershu-lyudinu-hto-neyu-stav-1732645.html|website=ТСН.ua|date=2021-02-24|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> [[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|значак|[[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт Грузыі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзыдэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], [[прэзыдэнт Украіны]] [[Уладзімер Зяленскі|Ўладзімір Зяленскі]] й старшыня Эўрапэйскай рады Шарль Мішэль падчас Батумскай міжнароднай канфэрэнцыі 2021 году. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненьні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Брусэлі ў чэрвені 2021 году лідэры НАТА паўтарылі рашэньне, прынятае на саміце ў Бухарэсьце 2008 году, паводле якога Ўкраіна стане членам Альянсу з Плянам дзеяньняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу й правам Украіны вызначаць сваю будучыню й зьнешняя палітыка, вядома, без умяшаньня звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 году была ўтворана [[Асацыяванае трыа]] шляхам падпісаньня сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных справаў Грузыі, Малдовы й Украіны. Асацыяванае трыа — гэта трохбаковы фармат для пашырэньня супрацоўніцтва, каардынацыі й дыялёгу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненьне аб асацыяцыі зь ЭЗ) па пытаньнях агульнага інтарэсу, зьвязаных з эўрапэйскай інтэграцыяй. Усходняга партнэрства й абавязацельстваў па далучэньні да Эўрапэйскага зьвяза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Па стане на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленьне ў ЭЗ у 2024 годзе, каб далучыцца да Эўрапэйскага Зьвяза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> == Прыродныя ўмовы == Украіна разьмяшчаецца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Усходне-Эўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м). Найважнейшымі мінэральнымі багацьцямі Ўкраіны зьяўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, Крамянчуг, Запарожжа, Керчанская пярэспа) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых мэталаў (Запароская вобласьць). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацьці ёсьць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжаньня (заліў [[Сіваш]] у Азоўскім моры) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласьці). На поўдні краіны ёсьць вялікія радовішчы крэйды і кааліну. У кліматычных адносінах раўнінная тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палесьсі, дзе разьмяшчаецца зона зьмешаных лясоў, лета прахалоднае, зіма сьнежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозьніваецца спрыяльным умерана кантынэнтальным кліматам з прахалоднай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражываньня людзей і вядзеньня гаспадаркі. Разьмешчаная на поўдні зона стэпу адрозьніваецца найбольшай кантынэнтальнасьцю, гарачым сухім летам і маласьнежнай зімой. Своеасаблівы клімат горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат зь вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозьніваюцца ўмерана кантынэнтальным кліматам зь вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасьць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшае ў Заходнім Крыме (каля 300 мм у год). Галоўная рака Ўкраіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Ўкраіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзьве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Ўкраіны з Румыніяй. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёраў, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка разьмешчана ў [[Палесьсе|Палесьсі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласьці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Ўкраіны|група азёраў]], якія сфармаваліся як затопленыя вусьці прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Ўкраіны — [[Сасык]] ([[Кундук]]) (210 м²) у [[Адэская вобласьць|Адэскай вобласьці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (55 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласьць|Валынскай вобласьці]]. На Дняпры створаныя вадасховішчы (Кіеўскае і інш.). Нягледзячы на сваю шматлікасьць, рэкі Ўкраіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і Крымскі паўвостраў. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі. Дзьве траціны тэрыторыі Ўкраіны пакрытыя ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]]. На раўніннай частцы краіны выдзяляюцца тры прыродныя зоны: [[лес|лясная]] (на поўначы), [[лесастэп]]авая (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авая (на поўдні). Лясной зоне ўласьцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы зь [[піхта|белай піхтай]], [[Хвоя звычайная|хвояй]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расьце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарох — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыму шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флёры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш. Ва Ўкраіне жывуць каля 28 тысячаў розных відаў жывёлаў, у тым ліку 101 від [[сысуны|сысуноў]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзьведзь|мядзьведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[Рысь эўрапейская|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[сава (птушка)|совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі. Ва Ўкраіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі. == Насельніцтва == === Агульныя зьвесткі === Агульная колькасьць насельніцтва Ўкраіны, паводле зьвестак [[перапіс насельніцтва ва Ўкраіне (2001)|перапісу 2001 году]], складае 48 млн 457 тыс. чалавек. Гэта на 3 мільёны менш, чым у 1989 годзе, калі праводзіўся [[перапіс насельніцтва ў СССР (1989)|папярэдні перапіс]]. Гарадзкое насельніцтва складае 32,6 млн чалавек або 67,2% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Суадносіны між гарадзкім і сельскім насельніцтвам з 1989 году не зьмяніліся. Колькасьць гарадоў ва Ўкраіне — 454; гэта на 20 болей, чым у 1989 годзе. Ва Ўкраіне 5 [[гарады з насельніцтвам больш за 1 млн жыхароў|гарадоў з насельніцтвам больш за мільён жыхароў]]: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Данецк]] і [[Адэса]]. Дынаміка зьмены векавога складу насельніцтва за апошняе дзесяцігодзьдзе была абумоўленая зьніжэньнем нараджальнасьці й зьніжэньнем сярэдняй працягласьці жыцьця. Праз гэтыя фактары зьнізілася доля жыхароў як наймалодшага, так і найстарэйшага (больш 80 гадоў) узросту. Адбываецца працэс [[старэньне насельніцтва|старэньня насельніцтва]]. === Нацыянальны й моўны склад === {{Глядзіце таксама|мовы Ўкраіны}} Нацыянальны склад насельніцтва Ўкраіны ў параўнаньні з 1989 годам зьмяніўся на карысьць тытульнай нацыі: 37,5 млн, або 77,8% жыхароў назвалі сябе [[украінцы|ўкраінцамі]], што на 5% больш, чым у 1989 годзе. Другім па колькасьці народам застаюцца [[расейцы]]: у 2001 годзе іх было 8,3 млн, або 17,3% (у 1989 годзе — 22,1%). Колькасьць [[беларусы|беларусаў]] зьменшылася ў параўнаньні з 1989 годам больш чым на 50%, але яны застаюцца трэцім па колькасьці народам Украіны: 275,8 тыс. жыхароў. Найбольш павялічылася за пэрыяд з 1989 па 2001 год колькасьць [[крымскія татары|крымскіх татараў]]: у 2001 годзе іх было 248,2 тыс. чалавек — гэта ў 5,3 разоў больш, чым у 1989 годзе. Найбольшы адток насельніцтва адбыўся сярод [[габрэі|габрэяў]]: у 2001 годзе іх засталося 103,6 тыс. — амаль у 5 разоў менш, чым у 1989 годзе. [[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|міні|240пкс|Доля насельніцтва, якія назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай (2001)]] [[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|міні|240пкс|Дыялекты ўкраінскай мовы]] Усяго паводле зьвестак перапісу 2001 году ва Ўкраіне пражывалі прадстаўнікі 130 розных нацыянальнасьцяў. Насельніцтва розных нацыянальнасьцяў нераўнамерна разьмеркаванае па тэрыторыі Ўкраіны. Украінцы складаюць большасьць ва ўсіх рэгіёнах Украіны, акрамя гораду [[Севастопаль|Севастопалю]] (дзе іх 22,4%) і [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыму]] (24,3%). Доля расейскага насельніцтва найбольшая ва ўсходніх і паўднёвых рэгіёнах: Севастопаль — 71,6%, Крым — 58,3%, [[Луганская вобласьць]] — 39%, [[Данецкая вобласьць]] — 38,2%; найменшая — у заходніх рэгіёнах: [[Ровенская вобласьць]] — 2,6%, [[Валынская вобласьць|Валынская]] — 2,4%, [[Івана-Франкоўская вобласьць|Івана-Франкоўская]] — 1,8%, [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальская]] — 1,2%. Амаль ва ўсіх рэгіёнах Украіны ўкраінцы й расейцы зьяўляюцца дзьвюма найбольшымі паводле колькасьці народамі. Выключэньнямі зьяўляюцца: * [[Закарпацкая вобласьць]]. Тут другой па колькасьці жыхароў нацыянальнасьцю пасьля ўкраінцаў зьяўляюцца [[вугорцы]]: 151,5 тыс.; гэта 12,1% насельніцтва вобласьці й 97% колькасьці ўкраінскіх вугорцаў. Трэція па колькасьці [[румыны]]: 2,6% насельніцтва вобласьці; * [[Чарнавіцкая вобласьць]]. Другой і трэцяй па колькасьці насельнікаў нацыянальнасьцямі зьяўляюцца адпаведна румыны (114,6 тыс. — гэта 12,5% насельніцтва вобласьці 76% усіх румынаў Украіны) і [[малдаване]] (67,2 тыс. — 7,3% насельніцтва вобласьці). Даволі шматнацыянальнай зьяўляецца таксама [[Адэская вобласьць]]. Тут жыве 150,6 тыс. [[баўгары|баўгараў]] (6,1% насельніцтва вобласьці й 74% колькасьці ўкраінскіх баўгараў), 123,7 тыс. малдаванаў (адпаведна 5% і 48%), а таксама 27,6 тыс. [[гагавузы|гагавузаў]] (1,1% і 87%). У Крыме жыве 98% крымскіх татараў Украіны; тут яны складаюць 12% насельніцтва. У Данецкай вобласьці пражываюць 77,5 тыс. [[грэкі|грэкаў]] — гэта 85% ўсяго грэцкага насельніцтва Ўкраіны. Тут іх доля складае 1,6%. 67,5% насельнікаў Украіны назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай. 29,6% назвалі такой [[расейская мова|расейскую мову]]. Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў): {|class=wikitable |- !Народы||2001 г.||1989 г. |- |[[Украінцы]]||77,8||72,7 |- ||[[Расейцы]]||17,3||22,1 |- |[[Беларусы]]||0,6||0,9 |- |[[Малдаване]]||0,5||0,6 |- |[[Крымскія татары]]||0,5||0 |- |[[Баўгары]]||0,4||0,5 |- |[[Вугорцы]]||0,3||0,4 |- |[[Румыны]]||0,3||0,3 |- |[[Палякі]]||0,3||0,4 |- |[[Габрэі]]||0,2||0,9 |} [[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвалі роднаю 67,5% насельніцтва, што на 2,8 адсоткавага пункту больш, чым падчас перапісу 1989 г. [[Расейская мова ва Ўкраіне|Расейскую мову]] вызначылі як родную 29,6% насельніцтва, у параўнаньні зь мінулым перапісам гэты паказчык зьменшыўся на 3,2 пункты. Частка іншых моваў склала 2,9%, апошні паказчык вырас на 0,4 адсоткавага пункту. Украінская мова ў найбольшай ступені распаўсюджаная на захадзе, поўначы, цэнтры краіны, а таксама ў сельскай мясцовасьці ўсходу й поўдня Ўкраіны. У мескай мясцовасьці поўдня й усходу, а таксама сярод расейскай грамады распаўсюджаная расейская мова. Акрамя гэтых моваў, ва Ўкраіне пражываюць вялікія грамады носьбітаў такіх моваў як вугорская, румынская, малдоўская, польская, крымскататарская, баўгарская й беларуская — носьбіты гэтых моваў у асноўным сканцэнтраваныя ля мяжы з уласнымі дзяржавамі (за выключэньнем польскай, баўгарскай і крымскататарскай). === Дэмаграфія === {{Глядзіце таксама|Сьпіс гарадоў Украіны паводле насельніцтва}} Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасьцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай сьмяротнасьцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек). У пэрыяд 1991—2004 імігравала ва Ўкраіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі). Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадох. Найбуйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасьць насельніцтва ў [[Данецкая вобласьць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўскай абласьцях]]. {| style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласьць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласьць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! rowspan=11 | |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align="left" | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327 |align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align="left" | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласьць|Луганская]] || 463 097 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align="left" | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласьць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align="left" | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 389 589 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align="left" | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 || align="left" | '''[[Сімфэропаль]]''' || [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]] || 358 108 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align="left" | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласьць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align="left" | '''[[Віньніца]]''' || [[Віньніцкая вобласьць|Віньніцкая]] || 356 665 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align="left" | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align="left" | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align="left" | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запароская вобласьць|Запароская]] || 815 256 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align="left" | '''[[Хэрсон]]''' || [[Хэрсонская вобласьць|Хэрсонская]] || 328 360 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align="left" | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласьць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align="left" | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласьць|Палтаўская]] || 317 998 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align="left" | '''[[Крывы Рог (горад)|Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align="left" | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласьць|Чарнігаўская]] || 304 994 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align="left" | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласьць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласьць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align="left" | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласьць|Чаркаская]] || 295,414 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align="left" | '''[[Марыюпаль]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align="left" | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласьць|Сумская]] || 293,141 |- |colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | |} Дамінуючай рэлігіяй ва Ўкраіне зьяўляецца [[хрысьціянства]]. Большасьць вернікаў належыць да Ўкраінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату (каля 50%) і Ўкраінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату (26,1%). Да Ўкраінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8%, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7%, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2%. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Ўкраіны}} Пасьля распаду Савецкага Саюзу і абвяшчэньня ў 1991 годзе незалежнасьці Ўкраіна ўспадкавала адну з найболей магутных груповак войскаў у Эўропе, абсталяваную ядзернай зброяй і досыць сучаснымі ўзорамі ўзбраеньня ды вайсковай тэхнікі. Ядзерная зброя ў 1990-х гадох перададзеная Расеі. 24 жніўня 1991 году Вярхоўная Рада Ўкраіны прыняла рашэньне пра ўзяцьце пад сваю юрысдыкцыю ўсіх разьмешчаных ва Ўкраіне вайсковых фармаваньняў Узброеных Сілаў СССР і пра стварэньне [[міністэрства абароны Ўкраіны]]. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украіны}} Тэрыторыя Ўкраіны ўключае: * 24 вобласьці * 1 аўтаномную рэспубліку (Крым) * 454 гарады, у тым ліку 172 гарады абласнога (рэспубліканскага ў Крыме) падпарадкаваньня й 2 гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль) * 490 раёнаў * 118 раёнаў у гарадах * 889 пасёлкаў гарадзкога тыпу * 10 272 сельскія рады * 28 619 населеных пунктаў сельскага тыпу Найбуйнейшай тэрытарыяльнай адзінкай Украіны зьяўляецца вобласьць. Падобны да абласнога статус мае аўтаномная рэспубліка (Крым) ды гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль), але гэты статус мае асаблівасьці, якія вызначаюцца асобнымі законамі. Аўтаномная Рэспубліка Крым мае ўласную канстытуцыю, якая, у прыватнасьці, вызначае падзел паўнамоцтваў між урадам Украіны і ўрадам аўтаноміі. Вобласьці, аўтаномная рэспубліка, а таксама буйныя гарады Ўкраіны дзеляцца на раёны. Раёны вобласьцяў і аўтаномнай рэспублікі складаюцца зь сельскіх, мескіх і пасялковых радаў. Апрача таго, вобласьць і аўтаномная рэспубліка маюць гарады абласнога (рэспубліканскага) падпарадкаваньня (вядомыя як мескія рады, ня блытаць зь мескай радай у раёне), што не ўваходзяць у ніводны з раёнаў. Сярэдняя плошча раёну 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек. Старшыні абласных і раённых дзяржаўных адміністрацыяў прызначаюцца Прэзыдэнтам Украіны; старшыні гарадзкіх, пасялковых ды сельскіх радаў абіраюцца непасрэдна насельніцтвам адпаведных тэрытарыяльных адзінак. Старшыня (прэм’ер-міністар) Аўтаномнай Рэспублікі Крым прызначаецца Вярхоўнай Радай АРК і ўзгадняецца з Прэзыдэнтам Украіны. Усяго ва Ўкраіне налічваецца 457 гарадоў, зь якіх 176 — абласнога значэньня, 279 — раённага значэньня і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадзкога тыпу і 28 552 вёскі. == Геаграфія == [[Файл:Ukraine topo en.jpg|міні|350пкс|Мапа Ўкраіны]] {{Асноўны артыкул|Геаграфія Ўкраіны}} Украіна займае плошчу 603,7 тыс. км² і зьяўляецца самай буйной краінай, што цалкам разьмешчаная ў [[Эўропа|Эўропе]] (эўрапейская плошча [[Расея|Расеі]] значна большая, але Расея разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова). Плошча тэрытарыяльных вод Украіны — 20 тыс. км². Крайнія пункты Ўкраіны: * на захадзе: сяло [[Саламонава (сяло)|Саламонава]] бліз гораду [[Чоп]] [[Закарпацкая вобласьць]] (48°25′50″ пн. ш. 22°09′50″ у. д.) * на ўсходзе: сяло Чырвоная Зорка, [[Луганская вобласьць]] (49°15′33″ пн. ш. 40°11′53″ у. д.) * на поўначы: сяло Грамяч, [[Чарнігаўская вобласьць]] (52°20′04″ пн. ш. 33°17′19″ у. д.) * на поўдні: мыс Сарыч, [[Паўднёвы бераг Крыму]] (44°23′14″ пн. ш. 33°44′17″ у. д.) Геаграфічны цэнтар Украіны знаходзіцца ля мястэчка [[Добравялічкаўка]] [[Кіраваградзкая вобласьць|Кіраваградзкай вобласьці]]. Геаграфічныя суседзі Ўкраіны — [[Расея]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Славаччына]], [[Вугоршчына]], [[Румынія]] й [[Малдова]]. Агульная працягласьць дзяржаўнай мяжы Ўкраіны — 6500 км. На поўдні Ўкраіна мае выхад да [[Чорнае мора|Чорнага]] й [[Азоўскае мора|Азоўскага]] мораў. [[Файл:Hoverla.jpg|міні|зьлева|200пкс|Гара [[Гавэрла]] ([[Карпаты]])]] 95% тэрыторыі Ўкраіны займаюць раўніны, у тым ліку 70% — нізіны і 25% — узвышша. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзяцца два горныя масівы: [[Карпаты]] й [[Крымскія горы]]. На [[Керчанскі паўвостраў|Керчанскім паўвостраве]] ёсьць брудавыя вулканы. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найглыбейшае возера Ўкраіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (найбуйнейшае з Шацкіх азёраў, валынскае Палесьсе): 58,4 м. Найбуйнейшае возера Ўкраіны — Сасык (Кундук), Адэская вобласьць: 210 км² Найдаўжэйшая рака Ўкраіны — [[Дняпро]]: 2285 км, па тэрыторыі Ўкраіны — 981 км. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]], [[Паўднёвы Буг]]. Гэтыя рэкі належаць да басэйну Чорнага мора. Тэрыторыю Ўкраіны кранаюць таксама басэйны [[Дунай|Дунаю]] (басэйн Чорнага мора), Дону (басэйн Азоўскага мора) ды Заходняга Бугу (басэйн Балтыйскага мора). == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Ўкраіны}} Паводле структуры СУП асноўную частку эканомікі Ўкраіны складае перапрацоўчая прамысловасьць (40,23% агульнага аб’ёму вырабу СУП). Сельская гаспадарка складае адпаведна 10,58%, транспарт і сувязь — 9,29%, гандаль — 8,83%. Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш разьвітымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], энэргетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцыяў на рацэ [[Дняпро]]), машынабудаўніцтва, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасьці (здабыча вуглю, руды). Найбольш разьвітыя ў эканамічным дачыненьні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласьць і Луганская вобласьць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласьць і Запароская вобласьць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасьля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэньня каапэрацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозьненьне ад заходніх краінаў, ня мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Ўкраіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Чалец Сусьветнай гандлёвай арганізацыі (з траўня 2008). Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсьць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацьце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласьць, уключаючы чарнаморскі шэльф (уласныя рэсурсы нафты пакрываюць ўнутраныя патрэбнасьці эканомікі на 15—20%, газу — на 25%). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасьць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70% шахтаў падлягаюць закрыцьцю як стратныя. Больш за палову тэрыторыі краіны займае ральля, шмат садоў. Спэцыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчваньне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду. Украіна мае шырокія магчымасьці для разьвіцьця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзьбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінэральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі зьяўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месьцяцца марскія і горныя курорты. У 2014 годзе зьнешні доўг Украіны дасягнуў 140 млрд даляраў, што складала 80% [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]]. Пры гэтым, 8 грамадзянаў Украіны былі [[мільярдэр]]амі<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Аляксандар Шпакоўскі]].|загаловак=Украінскі ўрок|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140305/1393970245-ukrainski-urok|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 сакавіка 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/41-27651 41 (27651)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/03/5sak-2.indd_.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. === Рэгіянальны падзел === Тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры эканамічныя рэгіёны, якія не зьяўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі краіны: * усходні (данецка-падняпроўскі). Тут сканцэтраваная асноўная частка цяжкой прамысловасьці, разьмешчаныя найбуйнейшыя прамысловыя цэнтры * заходне-цэнтральны. Найбольш разьвітая лёгкая й харчовая прамысловасьць * паўднёвы. Пашыранае судабудаваньне, партовая індустрыя, а таксама рэкрэацыйная дзейнасьць == Дзяржаўны лад == Украіна — парлямэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзыдэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваньнем на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парлямэнтам, [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радай]]. Парлямэнт фармуе ўрад, Кабінэт міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам. Вярхоўны суд — вышэйшы орган сыстэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыцьцяўляе Канстытуцыйны суд. == Культура == Для ўкраінскай нацыянальнай культуры вытворнай і базіснай зьяўлецца народная культура, на аснове якое паступова сфармаваліся прафэсійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасьць украінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасьці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеяньне зь іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам разьвіцьця культуры стала прыняцьце [[хрысьціянства]] ў X стагодзьдзі. З прычыны цяжкасьцяў гістарычнага шляху Ўкраіны (мангола-татарскае заваяваньне ў XIII стагодзьдзі, польская экспансія ў XIV—XVI стагодзьдзях, залежнасьць ад Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў у XIX — пачатку XX стагодзьдзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося таму, што ў XVI стагодзьдзі, калі фэадальна-баярская знаць успрыняла [[каталіцтва]] й польскую культуру, і да канца XVIII стагодзьдзя, калі вярхушка казацкае старшыны была русіфікаванай, украінскае грамадзтва разьвівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты. Сапраўднымі творцамі й носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадзтва — сяляне, [[казакі]], рамесьнікі. Украінская культура на працягу доўгіх пэрыядаў сваёй гісторыі разьвівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклёр]], народныя традыцыі, якія дадавалі ёй асаблівыя зачараваньне й калярыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песьнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захоўваньню й працягу традыцыяў, карані якіх паходзяць да культуры [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], сталі магчымымі ўздым украінскай культуры ў XVI—XVII стагодзьдзях і культурнае адраджэньне ў XIX стагодзьдзі. Разьвіцьцю нацыянальнае культуры сучаснае Ўкраіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасьці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існаваньня. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданьняў, камэрцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расеі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.president.gov.ua Прэзыдэнт Украіны] * [http://www.kmu.gov.ua Кабінэт міністраў Украіны] * [https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ Вярхоўная Рада Ўкраіны] {{Украіна ў тэмах}} {{Украіна}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}} {{АБСЭ}} {{Славянскія краіны}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 5tneehmbgxqfeh0h9o6o1dpc4s1sndh 2697509 2697505 2026-10-23T19:16:18Z Франак Радзівіл 96369 2697509 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Краіна |Назва = Украіна |НазваЎРоднымСклоне = Украіны |НазваНаДзяржаўнайМове = {{мова-uk||скарочана}} Україна |Сьцяг = Flag of Ukraine.svg |Герб = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |НацыянальныДэвіз = |Месцазнаходжаньне = Europe-Ukraine (with Crimea).svg |АфіцыйнаяМова = [[украінская мова|украінская]] |Сталіца = [[Кіеў]] |НайбуйнейшыГорад = Кіеў |ТыпУраду = Парлямэнцка-<br/>прэзыдэнцкая рэспубліка<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Рада вярнула Канстытуцыю-2004|арыгінал=|спасылка=http://www.svaboda.org/content/канстытуцыя-2004-вярнулася/25272625.html|аўтар выданьня=|выданьне=[[Радыё Свабода]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2004|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref> |ПасадыКіраўнікоў = <br />[[Прэзыдэнт Украіны|Прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністар]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Уладзімер Зяленскі]]<br />[[Дзяніс Шмыгаль]] |Плошча = 603 628 |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 44-е |АдсотакВады = 7% |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2013 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 29-е |Насельніцтва = 45 439 822<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn1213_e.html Апэратыўныя зьвесткі Укрстату]</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 76 |ГодАцэнкіСУП = 2008 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 34-е |СУП = $337,268 млрд |СУПНаДушуНасельніцтва = $7342 |Валюта = [[Грыўна]] |КодВалюты = UAH |ЧасавыПас = [[Усходнеэўрапейскі час|EET]] |ЧасРозьніцаUTC = +2 |ЧасавыПасУлетку = [[Усходнеэўрапейскі летні час|EEST]] |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +3 |НезалежнасьцьПадзеі = — ад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |НезалежнасьцьДаты = <br />24 жніўня 1991 |ДзяржаўныГімн = Ще не вмерла України |АўтамабільныЗнак = UA |ДамэнВерхнягаЎзроўню = ua |ТэлефонныКод = 380 |Дадаткі = [[Файл:Mapa_haradoŭ_Ŭkrainy.png|280пкс|цэнтар|Мапа Ўкраіны]] |Лацінка=Ukraina}} [[Файл:Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann (Nuremberg, 1720).jpg|значак|331x331пкс|На карце Ёганэса Гомана 1720 года пазначана Украіна як «''Vkraina»''. (таксама вядомая як «[[Чырвоная Русь]]»), якая распасціраецца ад [[Пярэмышль|Пярэмышля]] да [[Паставы|Палтавы]] і ад [[Почап|Почапа]] да Бага-Дняпроўскага лімана. ]] '''Украі́на''' ({{мова-uk|Україна}}) — дзяржава ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]], мяжуе зь [[Беларусь]]сю на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе, [[Вугоршчына]]й, [[Польшча]]й і [[Славаччына]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Амываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Паводле плошчы Ўкраіна займае 44-е месца ў сьвеце і першае месца — сярод краінаў, цалкам разьмешчаных у [[Эўропа|Эўропе]] ([[Расея]], эўрапейская плошча якой значна большая, разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова)<ref>[https://web.archive.org/web/20101130222543/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm Basic Facts about Unraine] Агульная інфармацыя пра краіну на сайце Ўкраінскага консульства ў Нью-Ёрку</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Назвы Ўкраіны}} Існуюць дзьве асноўныя вэрсіі паходжаньня назвы Ўкраіны. Першая вэрсія палягае ў тым, што назва «Ўкраіна» азначае «ля краю», ля мяжы (сугучна беларускаму «ўскраіна»), бо ўкраінскі этнас сфармаваўся на славянска-татарскім памежжы. Прыхільнікі другой вэрсіі сьцьвярджаюць, што назва «Ўкраіна» паходзіць ад слова «краіна» і прыводзяць той факт, што гэтая назва зьяўляецца ў гістарычных дакумэнтах значна раней, чым узьнікла казацтва. Слова краіны («країна») азначала “тэрыторыя племя”. Слова вельмі азначала «адрэзак ад участку, аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя, крайняя мяжа аддзеленай часткі племянной тэрыторыі». Пасьля распаду славянскай агульнасьці, прыкладна ў IV—VI стагодзьдзі — час антаў — ва ўсходніх славян з украй зьяўляецца ўкраіна (україна)— «аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя». У VI-VIII стагодзьдзях, калі на тэрыторыях усходнеславянскіх плямёнаў пачалі фармавацца фэадальныя княствы, а затым - дзяржава [[Русь]], слова ''краіна'' набыло значэньне "тэрыторыя фэадальнага княства", а затым - "тэрыторыя Русі". Слова ''ўкраіна'' атрымала значэньне "аддзеленая частка тэрыторыі фэадальнага княства", а затым - "аддзеленая частка тэрыторыі Русі". З XII стагодзьдзі Русь распалася на асобныя княствы. Слова ''ўкраіна'' набыло значэньне «княства» і ўпершыню згадваецца ў Іпацьеўскім сьпісе [[Аповесьць мінулых гадоў|Аповесьці мінулых гадоў]]. Слова ''ўкраіна'' азначала ўсю аддзеленую частку тэрыторыі племя а затым — усю тэрыторыю княства і, паводле Піўтарака, выразна адрозьнівалася са словам ''ускраіны'', утвораным ад краю «край, абрэз» — «памежная тэрыторыя племя», пазьней — «памежная тэрыторыя.<ref>[[:ru:Украина|Украина — Википедия]]</ref> А таксама [[Ёган Баптыст Хоманна|Ёган Баптыст Хоман]] на мапе 1720 г. «Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann» пазначыў тэрыторыі сучаснай Украіны як '''''Vkraina.'''''<ref>[https://www.facebook.com/Uyghursbookshelf/posts/ukraine-on-a-17th-century-european-maplong-before-the-rise-of-modern-nation-stat/1503103664952407/ Ukraine on a 17th-Century... - Maps, History & Geography | Facebook]</ref> == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Ўкраіны}} Тэрыторыя Ўкраіны ў сучасных межах сфармавалася ў 1954 годзе, а дагэтуль яе часткі часам належалі да дзяржаваў абсалютна розных культураў. === Даславянскі пэрыяд (да VIII ст.) === На ўзьбярэжжы [[Крым]]у з VIII стагодзьдзя да н. э. узьнікаюць [[грэцкія калёніі]], галоўныя зь якіх — [[Херсанэс Таўрыйскі|Херсанэс]] (каля сучаснага Севастопалю) і [[Пантыкапэй]] — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных фармаваньняў. Гэтыя землі з I стагодзьдзя да н. э. трапілі пад уплыў [[Рымская імпэрыя|Рым]]у. На стэпавай частцы Ўкраіны панавалі качавыя плямёны: [[кімэрыйцы]] (IX—VII стагодзьдзі да н. э.), [[скіфы]] (VII—III стагодзьдзі да н. э.), [[сарматы]] (III ст. да н. э. — III стагодзьдзе). Пра насельнікаў паўночнае Ўкраіны гэтага часу вядома зусім мала. === Пэрыяд Кіеўскай Русі й Бізантыйскай імпэрыі (VIII—XIV стст.) === З IV стагодзьдзя пачынаецца эпоха [[Вялікае Перасяленьне народаў|Вялікага Перасяленьня народаў]]. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазьней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагодзьдзя Паўночную і цэнтральную Ўкраіну засяляюць [[усходнія славяне|усходнеславянскія]] плямёны, сярод якіх былі [[паляне]], [[драўляне]], [[севяране]] ды іншыя. Паступова на гэтых землях фармуецца г.зв. [[Кіеўская Русь]] — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэньне. З 862 году Кіеўскай Русьсю кіруе [[Вікінгі|вараская]] дынастыя [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X стагодзьдзе, калі [[Кіеў]] пазбаўляецца ад [[хазары|хазарскай]] залежнасьці, а потым і цалкам зьнішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікненьня качавых плямёнаў: [[печанегі|печанегаў]], [[торкі|торкаў]] ды [[полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынесьлі старажытнарускай дзяржаве багата клапот. З XII стагодзьдзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Ўкраіны галоўнымі княствамі сталі [[Кіеўскае княства|Кіеўскае]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]], [[Галіцкае княства|Галіцкае]] ды [[Валынскае княства|Валынскае]] княствы. У пачатку ХІ стагодзьдзя Закарпацьцем авалодвае Вугоршчына. У XIII стагодзьдзі праз Кіеўскую Русь праходзяць орды [[мангола-татары|мангола-татар]]. Карыстаючыся фэадальнай раздробленасьцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады даніной. Антычныя гарады чарнаморскага ўзьбярэжжа пасьля распаду Рымскай імпэрыі трапляюць пад палітычны й культурны ўплыў [[Бізантыя|Бізантыі]]. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанэс (у Сярэднявеччы вядомы як Херсон). У XII стагодзьдзі ў горнай частцы [[Крымскі паўвостраў|Крыму]] ўзьнікла дзяржава [[княства Тэадора|Тэадора]], на базе насельнікаў якой узьнікла [[народнасьць]] [[крымскія грэкі|крымскіх грэкаў]], або тэадарытаў. Яе помнікамі зьяўляюцца [[пячорныя гарады Крыму]] — Чуфут-Кале, Эскі-Кермэн ды іншыя. Стэпавы Крым ад XIII стагодзьдзя трапляе пад уладу татараў. === Польска-літоўскі й турэцкі пэрыяд (XIV ст. — канец XVIII ст.) === Ад XIV стагодзьдзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам празь міжусобіцы, аслабляецца. Затое ўплыў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое ўзьнікла ў XIII стагодзьдзі, істотна ўзмацніўся ад часоў княжаньня [[Гедымін]]а (пачатак XIV ст.). Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У 1362 годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разьбіў татар у [[бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] і далучыў Кіеў да Вялікага княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сымбалічнае значэньне, бо Літва, як і [[Масква]], прэтэндавала на званьне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідэрам у «зьбіраньні» рускіх земляў. [[Файл:Borders of Poland before 1660 (128904766).jpg|значак|Украіна на мапе Рэчы Паспалітай 1892 году]] У канцы XIV стагодзьдзя пачынаецца палітычная й культурная экспансія [[Польшча|Польшчы]]. У 1387 годзе Польшча захапіла Галічыну. З канца XV стагодзьдзя ўзмацняецца [[Расея|Маскоўская дзяржава]], якая ў канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзяў захапіла ў Літвы частку земляў. З XV ст. пачынаюцца працэсы засяленьня сучасных усходу і, пазьней, поўдня Ўкраіны. Засяленьне ў асноўным адбывалася за кошт украінцаў, але ўдзельнічалі таксама й іншыя этнасы. З XV стагодзьдзя на літоўска-крымскім памежжы ўзьнікае [[казакі|казацтва]], якое аказала вырашальны ўплыў на фармаваньне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Ўкраіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між Літвою (Польшчаю) ды Крымскім ханствам. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам Літвы, якая вяла вайну з Масковіяй, Польшча захапіла Валынь, Кіеўшчыну й Падольле, г. зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі Літве. 1596 годзе была заключаная [[Берасьцейская унія]], паводле якой [[Кіеўская мітраполія]] перайшла пад уладу Рыму. [[Файл:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|міні|Багдан Хмяльніцкі]] Палітыка палянізацыі ды акаталічваньня прывяла да антыпольскіх паўстаньняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае зь іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў 1648 годзе. Пасьля шэрагу паразаў Хмяльніцкі быў вымушаны перайсьці пад пратэктарат Масковіі, што адбылося ў 1654 годзе на [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай радзе]]. Гэтая падзея выклікала [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расеі з Рэччу Паспалітай]], у выніку якой да Масковіі адышлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|зьлева|значак|Украіна на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] Крым з XV стагодзьдзя цалкам падпарадкоўваецца [[Крымскае ханства|Крымскаму ханству]], адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасьцяў, тут фармуецца [[крымскія татары|крымскататарскі этнас]], які складаў значную дзелю ад насельніцтва на паўвостраве да сталінскай дэпартацыі 1944 году. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоўя, а таксама вялікую частку сёньняшняга [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] Расеі. У 1775 годзе ўкраінскае казацтва было ліквідавана, а ўвесь яго архіў доўгі час захоўваўся ў крэпасці Святой Лізаветы (сучасны горад [[Крапіўніцкі]]). У XVIII стагодзьдзі Польшча ды Крымскае ханства аслаблі й сталі ахвярамі суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) украінскія землі Польшчы адышлі да Расеі, акрамя [[Галіччына|Галіччыны]]. Галіччына ды [[Букавіна]] (большая частка цяперашняй [[Чарнавіцкая вобласьць|Чарнавіцкай вобласьці]]) адышлі да [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]]. Закарпацьце, як і ўся Вугоршчына, увайшло ў склад Аўстрыі ў другой палове XVII ст. Крымскае ханства было анэксаванае Расеяй у 1783 годзе. === Пэрыяд Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў (канец XVIII ст. — 1917) === [[Файл:Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg|зьлева|значак|192x192пкс|[[Тарас Шаўчэнка]]]] З канца XVIII стагодзьдзя і да [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расея й [[Аўстра-Вугоршчына]]. Усходнія землі Ўкраіны напачатку мелі аўтаномію ў складзе Расеі, якая была паступова скасаваная, пазьней расейская частка Ўкраіны падзеленая між губэрнямі. У 1867 годзе Аўстрыя рэарганізоўваецца ў фэдэрацыйную Аўстра-Вугоршчыну зь дзьвюма роўнапраўнымі часткамі — Аўстрыяй і Вугоршчынай. У аўстрыйскую частку дзяржавы пераходзяць Галіччына й Букавіна, у вугорскую — Закарпацьце (якое належала Вугоршчыне да ўваходжаньня краіны ў склад Аўстрыі). У 1840 годзе выйшаў Паэтычны зборнік «Кабзар» [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], які фактычна стаў абвяшчэньнем літаратурнай і інтэлектуальнай незалежнасьці ўкраінцаў<ref>Луцький Ю. Між Гоголем і Шевченком. — К.,1998. — С.140;</ref> Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці украінскае літаратуры ([[Янка Купала|Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Катлярэўскі]], [[Леся Ўкраінка]], [[Міхаіл Кацюбінскі]]).<ref>[[:ru:Украинская_литература#cite_note-%D0%9B%D1%83%D1%86%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9-10|Украинская литература — Википедия]]</ref> [[Файл:Battles of January Uprising in Lithuania, Belarus and Ukraine.JPG|значак|299x299пкс|Бітвы і сутычкі ва Ўкраіне, [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Жамойце]]]] Паўстаньне 1863—1864 гадоў у [[Паўднёва-Заходні край|Паўднёва-Заходнім краі]] ў канцы красавіка зьявіліся групы паўстанцаў з Валынскай губэрні, якія перайшлі з [[Галічына|Галіцыі]], а затым у [[Кіеўская губэрня|Кіеўскай губэрні]], асабліва ў [[Васількаўскі павет|Васількаўскім павеце]], у маёнтку графаў [[Браніцкія|Браніцкіх]]. Усяго на тэрыторыі Паўднёва-Заходняга краю адбылося 35 боесутыкненьняў рэгулярных войскаў з паўстанцамі. На піку паўстаньня ў Паўднёва-Заходнім краі агульная колькасьць як прамых так і ўскосных удзельнікаў наўрад ці перавышала 3000 чалавек, у тым ліку каля 1500 былі членамі паўстанцкіх фармаваньняў.<ref>[[:uk:Січневе_повстання_(1863)|Січневе повстання (1863) — Вікіпедія]]</ref> Чэскі гісторык і палітычны дзеяч Францішак Палацкі пісаў пра гэта так:<ref>[[:ru:Польское_восстание_(1863—1864)|Польское восстание (1863—1864) — Википедия]]</ref><blockquote>Тыя [[Украінцы|маларосы]], якія, можа быць, зараз разам з палякамі змагаюцца супраць расейцаў, ваююць не пад сьцягамі маларасейскімі за палітычную самастойнасьць [[Малая Русь|Малой Русі]], але, як і [[палякі]], за аднаўленьне [[Рэч Паспалітая|старой Польшчы]].</blockquote> [[Файл:Мар'ян Дубецький.jpg|зьлева|значак|185x185пкс|[[Мар'ян Дубецкі]] — сакратар, які прадстаўляў [[Украіна|Русь]] у [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|Нацыянальным урадзе]] падчас Студзеньскага паўстаньня]] [[Файл:Флаг «федерации трех народов» 1863.jpg|значак|279x279пкс|Флаг паўстання 1863 года з гербамі: [[Ліцьвіны|Літвы]], [[Палякі|Польшча]], і [[Украінцы|Ўкраіны]]]] У [[Падольская губэрня|Падольскай губэрні]] паўстаньня не было, галоўным чынам з прычыны яе бязьлесься. У Кіеўскай акрузе было расейскіх войскаў да 45 тысяч. Гэтага аказалася ня толькі дастатковым для падаўленьня паўстаньня ў межах акругі, але нават для дапамогі ў сумежных частках [[Люблінская губэрня|Люблінскай]] і [[Гарадзенская губэрня|Гродзенскай]] губэрняў. Закарпацкі русіны прынялі актыўны ўдзел у разгроме паўстанчых атрадаў.<ref>[[:ru:Польское_восстание_(1863—1864)|Польское восстание (1863—1864) — Википедия]]</ref> У лютым 1863 году [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|ЦНК]] зьвярнуўся да ўкраінскіх сялян з заклікам далучыцца да паўстаньня. Аднак сяляне не падтрымалі гэты рух, паколькі не падзялялі прэтэнзій польскай шляхты на ўкраінскія землі. Узброеныя атрады ў Кіеўскай і Валынскай губэрнях складаліся пераважна з прадстаўнікоў польскай шляхты. Найбуйнейшыя з гэтых фармаваньняў, якімі камандавалі [[В. Рудніцкі]] і [[Э. Ружыцкі]], спрабавалі аказваць супраціў імпэрскім войскам, але да канца траўня былі вымушаныя перайсьці аўстрыйскую мяжу.<ref>[[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|Паўстаньне 1863—1864 гадоў — Вікіпэдыя]]</ref> [[Файл:Українські етнічні землі за Грушевським.jpg|значак|264x264пкс|Украінскія [[Этнічная тэрыторыя|этнічныя землі]] па [[Міхайла Грушэўскі|М. Грушаўскаму]]]] На ўкраінскіх тэрыторыях з канца XVIII стагодзьдзя пачынаецца [[рух украінскага адраджэньня]]. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — празь меншую жорсткасьць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхаіл Грушэўскі]] ды іншыя асобы ўкраінскага адраджэньня. Нацыянальная палітыка на расейскіх тэрыторыях Украіны адзначаецца шэрагам заканадаўчых актаў, прадпрынятых у мэтах прадухіленьня ўкраінскага выданьня; праводзілася нацыяналістычная палітыка г. зв. трыадзінага расейскага народу, згодна зь якой існаваньне асобнай украінскай нацыі і ўкраінскай нематэрыяльнай культуры адмаўлялася. === Нацыянальная Дзяржава і савецкая акупацыя (1917—1991) === {{Глядзіце таксама|Савецкая акупацыя Ўкраіны}} [[Файл:Symon Petlura, 1917 (cropped).jpg|зьлева|значак|232x232пкс|[[Сымон Пятлюра]]]] [[Файл:1918. Карта УНР.jpg|значак|Мапа [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] 1918 г.]] Першая Сусьветная вайна прывяла да краху некалькіх імпэрыяў, у ліку якіх былі Расея й Аўстра-Вугоршчына. Такім чынам, у народаў, што ня мелі ўласнае дзяржаўнасьці, узьнікла мажлівасьць самавызначэньня. 17 сакавіка 1917 году, хутка пасьля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]], была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. 20 лістапада 1917 году была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінская Народная Рэспубліка]] як аўтаномія ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскай рэспублікі]], а 25 студзеня 1918 году была абвешчаная яе незалежнасьць. На аўстра-вугорскай тэрыторыі была створаная [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР. Крымскататарскія нацыянальныя арганізацыі стварылі Крымскую Народную Рэспубліку, між якой і УНР абмяркоўвалася мажлівасьць палітычнага збліжэньня. У той жа час, 25 сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] бальшавікі старылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 годзе была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]] на чале зь Яўхім Мядзьведзевым . Пачалася барацьба паміж гэтымі дзьвюма дзяржавамі. УССР абапіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а потым — на палякаў. [[Файл:Administrative map of the Ukrainian Socialist Soviet Republic, 1922.png|значак|Мапа Ўкраіны ([[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]), 1922 г.]] [[Файл:Медведєв Юхим Григорович.jpg|зьлева|значак|216x216пкс|[[Яўхім Мядзьведзеў]]]] Па выніку [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|хлебнага]] [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|міру]], суверынітэт УНР прызнаваўся [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. У абмен на гэта УНР абавязалася не ўступаць у саюзы, накіраваныя супраць Цэнтральных дзяржаў, і пастаўляць Цэнтральным дзяржавам харчаваньне і сыравіну. 29 красавіка 1918 г. пры непасрэдным удзеле камандаваньня германскіх войскаў адбыўся дзяржаўны пераварот. Цэнтральная рада была распушчана, а замест рэспублікі абвясьцілі [[Украінская дзяржава|Ўкраінскую дзяржаву]] на чале з гетманам [[Павал Скарападзкі|Паўлам Скарападзкім]]. УНР была адноўлена 26 сьнежня 1918 году пасьля перамогі антыгетманскага паўстаньня, арганізаванага Дырэкторыяй. 22 студзеня 1919 году Дырэкторыя УНР абвясьціла абʼяднаньне УНР з [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|ЗУНР]]. Пасьля ў ходзе мірных перагавораў паміж Украінскай дзяржавай і [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Бальшавікамі]], бакі заключылі 12 чэрвеня 1918 году прэлімінарнае мірнае пагадненьне, у сьнежні 1918 году ва УНР уварваліся савецкія войскі. У адказ Дырэкторыя абʼявіла 16 студзеня 1919 году вайну [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расеі]]. З красавіка 1919 году УНР таксама знаходзілася ў ваеннай канфрантацыі з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], армія якой вяла барацьбу супраць ЗУНР, а з 24 верасьня 1919 году - у стане вайны з Узброенымі сіламі Поўдня Расіі. У выніку УНР спыніла існаваньне да канца лістапада 1920 году, калі Чырвоная армія канчаткова авалодала ўкраінскай тэрыторыяй. 18 сакавіка 1921 паміж [[Расейская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917—1922)|Бальшавіцкай Расеяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] адбыўся [[Рыская мірная дамова 1921 году|рыскі падзел]]. Па выніках якога на большай частцы Ўкраіны ўсталявалася савецкая ўлада. Крым быў уключаны ў склад [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] на правах аўтаномнай рэспублікі. Таксама Галічына й Валынь адышлі да Польшчы, Закарпацьце — спачатку да Вугоршчыны й потым да [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], [[Букавіна]] й украінскія часткі [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] — да [[Румынія|Румыніі]]. [[Файл:Жертви голоду.jpg|зьлева|значак|149x149пкс|Ахвяры [[Галадамор ва Ўкраіне|голаду]]. [[Харкаўская вобласьць]], 1933 г.]] 1921—1923, 1932—1933 на тэрыторыі [[УССР]] ды Кубані (дзе бальшыня насельніцтва была [[Украінцы|ўкраінскае нацыянальнасьці]]). Выкліканы масавы штучны голад, арганізаваны савецкім рэжымам на чале зь [[Ёсіф Сталін|Ёсіфам Сталіным]]. Паводле розных ацэнак, яе ахвярамі сталі ад 2 да 7 млн чалавек. 30 сьнежня 1922 годзе УССР ўвайшла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У 1934 годзе сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў [[Кіеў]]. У 1938 годзе ў выніку [[Падзел Чэхаславаччыны (1938)|падзелу Чэхаславаччыны]] поўдзень Закарпацьця адышоў да [[Вугоршчына|Вугоршчыны]], на астатняй частцы ўтвораная [[Карпацкая Ўкраіна|аўтаномія]] ў складзе чэхаславацкай дзяржавы. 15 сакавіка 1939 г. Карпацкая Ўкраіна абвясьціла незалежнасьць, але празь дзень была акупаваная Вугоршчынай. У верасьні 1939 году ў выніку [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ўварваньня СССР]] [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну]], Савецкія ўлады ажыцьцявілі далучэньне [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Ўкраіна|Заходняй Украіны]] да адпаведных савецкіх рэспублік . У 1940 годзе да УССР была далучаная [[Паўночная Букавіна]] й [[Паўднёвая Бэсарабія]]. [[Файл:Ruda_Różaniecka_1945.jpg|значак|226x226пкс|Перамовы паміж украінскімі і польскімі паўстанцамі ў вёсцы Руда Ружанецкая на Любліншчыне. 21 траўня 1945]] У 1941—1942 гг. тэрыторыя Ўкраіны была акупаваная нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акуп ацыйны рэжым. Былі зьнішчаныя сотні тысячаў мірных жыхароў. У 1943—1944 гг. Украіна была вызваленая ад нацыстаў, але [[Украінская паўстанчая армія|ўкраінскае нацыянальнае, антысавецкае падпольле]] дзейнічала у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і за мяжой. Пасьля [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]] да Ўкраіны было далучанае Закарпацьце. Частка Галіччыны была перададзеная Польшчы, пры гэтым адбываліся савецка-польскія абмены тэрыторыяй на ўкраінска-польскім памежжы. У 1950 годзе зацьвердзілі новы [[Сьцяг Украінскай ССР|сьцяг]] [[Сьцяг Украінскай ССР|УССР]], у 1949 годзе — [[Гімн Украінскай ССР|рэспубліканскі гімн]]. <ref>[[:ru:Гимн_Украинской_ССР|Гимн Украинской ССР — Википедия]]</ref> [[Файл:Tchernobyl radiation 1996-ru be-x-old.svg|значак|238x238пкс|Мапа радыяактыўнага забруджваньня у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС.]]]] У 1954 годзе Ўкраіне быў перададзены [[Крым]], які існаваў у складзе УССР як Крымская вобласьць і асобнае места рэспубліканскага падпарадкаваньня Севастопаль. 26 красавіка 1986 г. з -за выпрабаваньняў на Чарнобыльскай АЭС, памылак у праектаваньні станцыі й будаўніцтве, ігнаруючы праблемы, якія ўзьніклі на станцыі, адбылася Чарнобыльская катастрофа. 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, і Крэмль прымусіў кіраўнікоў Украінскай ССР правесьці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасьля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджваньня была заплянавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэньні ўрада СССР і ЦК КПСС.<ref name="dopovid1">{{Cite web|url=http://mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|title=Національна доповідь «20 років Чорнобильської катастрофи: погляд в майбутнє» (сторінка 8)|accessdate=26 квітень 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://www.mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|archivedate=4 березень 2016|deadurl=yes}}</ref> Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадзка-палітычнае жыцьцё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Зьвяза. Працэс адраджэньня ЎГКЦ пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзыдэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990 -х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы сьвятароў і сьвецкіх у Львове было абвешчана адраджэньне Ўкраінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Боднарчук), епіскап -фрылянсэр Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Ўкраіны афіцыйна зарэгістравалі ЎАПЦ. 16 ліпеня 1990 году абвешчана Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Ўкраіне адбылася [[Рэвалюцыя на граніце|'''Рэвалюцыя на граніце''']], асноўнай мэтай акцыі было не дапусьціць падпісаньня новай зьвязнай дамовы СССР. Патрабаваньні студэнтаў былі задаволены падпісаньнем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананьне.<ref>[https://web.archive.org/web/20210817153059/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Сучасны (незалежны) пэрыяд (з 1991 г.) === {{Глядзіце таксама|Эўрамайдан|Крымскі крызіс (2014)|Вайна на Данбасе}} Пасьля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла Акт абвяшчэньня Незалежнасьці Ўкраіны. Тэкст акту быў напісаны й абвешчаны Леўкам Лук’яненкам. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне, а сучасная [[Украіна|Ўкраіна]] зьявілася на геапалітычнай карце сьвету. Па выніках Усеўкраінскага рэфэрэндуму 1991 г. 90,32% грамадзянаў Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасьці Ўкраіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|accessdate=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзыдэнт Украіны]], якім стаў [[Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасьля рэфэрэндуму Ўкраіну прызналі [[Канада]] й [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 году — 91 дзяржава. [[Файл:RIAN archive 52076 Leonid Kravchuk, Stanislav Shushkevich and Boris Yeltsin (cropped).jpg|зьлева|значак|[[Станіслаў Шушкевіч|Шушкевіч]], [[Леанід Краўчук|Краўчук]], [[Барыс Ельцын|Ельцын]] у Белавескай пушчы]] 8 сьнежня ў Белавескай пушчы прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук, прэзыдэнт РСФСР Борыс Ельцын і старшыня Вярхоўнай Рады Рэспублікі Беларусь Станіслаў Шушкевіч падпісалі пагадненьне аб стварэньні [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. Але Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала далучэньне, гэта значыць Украіна не ўваходзіла ў [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]].<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> Нягледзячы на ​​тое, што ён меў асацыяванае сяброўства, спынены ў 2018 годзе ўказам прэзыдэнта Ўкраіны [[Пятро Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. Прэзыдэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку й быў канчаткова канстатаваны факт роспуску Зьвяза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. Пасьля распаду СССР былыя савецкія рэспублікі, у тым ліку й Украіна, трапілі ў глыбокі крызіс, які прывёў да зьбядненьня насельніцтва, гіпэрінфляцыі, масавага беспрацоўя. У 1992 годзе адбыўся [[Царкоўны раскол ва Ўкраіне|царкоўны раскол]], калі былы [[Мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт]] абвесьціў сябе [[Патрыярх Кіеўскі й усёй Украіны|Кіеўскім Патрыярхам]]. [[Кіеўскі патрыярхат]] ня быў вызнаны ніводным зь іншых праваслаўных патрыярхатаў, але быў падтрыманы ўкраінскімі ўладамі. У 1994 годзе на [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 1994 году|датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах]] перамогу атрымаў [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў шляхам пераабраньня на другі тэрмін. 28 чэрвеня 1996 году Вярхоўная Рада ўхваліла [[Канстытуцыя Ўкраіны|Канстытуцыю Ўкраіны]]. У лістападзе 2004 году адбыліся [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году|прэзыдэнцкія выбары]], на якіх перамогу атрымаў [[Віктар Януковіч]]. Але яго супраціўнік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікі выбараў, заявіўшы аб іх фальсыфікацыі. Яго падтрымалі шырокія колы грамадзтва, асабліва ў заходняй частцы краіны, а таксама ЗША і краіны Эўразьвязу. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як [[Аранжавая рэвалюцыя]]. Яе вынікам стала скасаваньне вынікаў выбараў і правядзеньне паўторнага галасаваньня, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла зьмены да Канстытуцыі, зьмяніўшы выбарчую сыстэму й пазбавіўшы Прэзыдэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фармаваньня ўраду. У сакавіку 2006 году адбыліся [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2006)|парлямэнцкія выбары]], на якіх найбольшую колькасьць галасоў набрала [[Партыя рэгіёнаў]]. Але партыі «[[Наша Ўкраіна]]» ды [[Усеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына»]] разам набралі прыкладна такую ж колькасьць галасоў. У выніку вырашальнаю стала пазыцыя больш дробных партыяў. Кааліцыя між «аранжавымі» партыямі не была створаная, а [[Сацыялістычная Партыя Ўкраіны|Сацыялістычная партыя]] [[Аляксандар Мароз|Аляксандра Мароза]] перайшла ад «аранжавага» блёку да Партыі Рэгіёнаў і разам зь імі ды [[Камуністычная партыя Ўкраіны|камуністамі]] стварыла [[Антыкрызісная кааліцыя|Антыкрызісную кааліцыю]]. [[Прэм'ер-міністар Украіны|Прэм’ер-міністрам Украіны]] стаў Віктар Януковіч. У [[травень|траўні]] 2007 году Прэзыдэнт Украіны [[Віктар Юшчанка]] распусьціў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду Ўкраіны]] і прызначыў [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2007)|датэрміновыя выбары]]. Праз супраціў апазыцыі, гэтыя выбары адбыліся толькі 30 верасьня. Паводле вынікаў гэтых выбараў, у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радзе Ўкраіны]] была сфармавана кааліцыя з [[Блёк Юліі Цімашэнкі|БЮЦ]] і [[Наша Ўкраіна — Народная Самаабарона|НУ — НС]]. [[Юлія Цімашэнка]] зноў стала прэм’ер-міністрам. [[Файл:Euromaidan_01.JPG|спасылка=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Euromaidan_01.JPG|справа|значак|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] У канцы 2009 году на пасаду прэзыдэнта краіны абраны [[Віктар Януковіч]], які знаходзіўся на гэтай пасадзе з 2010 да пачатку 2014 году. 23 лістапада 2013 году пачаліся акцыі ў знак пратэсту '''[[Эўрамайдан]]''' супраць прыпыненьня тагачасным урадам на чале зь [[Мікола Азараў|Міколам Азаравым]] працэсу асацыяцыі Ўкраіны з [[ЭЗ]], якія праз шэраг жорсткіх урадавых супрацьдзейных актаў і дзеяньняў у сьнежні—студзені перарасьлі ў пратэсты з мэтаю адстаўкі ўраду й прэзыдэнта. 16 студзеня 2014 году былі прынятыя дыктатарскія «законы» з грубым парушэньнем нарматыўных актаў і заканадаўчай працэдуры і, нягледзячы на ​​рэзкую крытыку, падпісаны прэзыдэнтам на наступны дзень, 17 студзеня. Яны былі атрыманы падняцьцем рук, без выкарыстаньня сыстэмы «Рада» і без абмеркаваньня, а іх тэксты сталі даступныя толькі пасьля таго, як за іх прагаласавалі дэпутаты. Гэтыя законы абмяжоўвалі правы грамадзянаў, давалі дзяржаўным уладам больш свабоды для пакараньня пратэстоўцаў і накаваны на крыміналізацыю апазыцыі й грамадзянскай супольнасьці. У выніку бітваў паміж пратэстоўцамі й паліцыяй у лютым 2014 году загінула каля 80 чалавек пачалася '''Рэвалюцыя годнасьці'''. У лютым 2014 году была вернутая канстытуцыя ўзору 2004 году, якая дазваляла парлямэнцкай большасьцю зацьвердзіць імпічмэнт прэзыдэнта. 23 лютага Вярхоўная Рада абрала выканаўцам абавязкаў прэзыдэнта [[Аляксандар Турчынаў|Аляксандра Турчынава]], датэрміновыя выбары прэзыдэнта прызначаныя на 25 траўня гэтага ж году. Януковіч апынуўся на тэрыторыі Расеі, дзе даў некалькі прэс-канфэрэнцыяў і заявіў, што дагэтуль лічыў сябе прэзыдэнтам і вярхоўным галоўнакамандуючым; у якасьці легітымнага прэзыдэнта ён да самай інаўгурацыі новаабранага прэзыдэнта Парашэнкі (гл. ніжэй) лічыўся Расеяй і некаторымі іншымі краінамі сьвету (напрыклад, [[Вэнэсуэла]]й). У лютым—сакавіку 2014 году ўзброеныя прарасейскія актывісты пры падтрымцы неідэнтыфікаваных вайскоўцаў (пазьней прызнаных у якасьці расейскіх) пачалі захоп адміністрацыйных будынкаў у Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і Севастопалі. У выніку гэтага быў створаны самаабвешчаны ўрад АРК і Севастопалю на чале з Аксёнавым і Чалым адпаведна, на 16 сакавіка іх структурамі быў абвешчаны рэфэрэндум аб статусе АРК і Севастопалю. 17 сакавіка самаабвешчаныя ўлады АРК і Севастопалю аб’явілі, што на рэфэрэндуме большасьць галасоў атрымаў варыянт за ўваходжаньне ў склад Расеі, у гэты ж дзень з тэрыторыяў АРК і Севастопалю была абвешчаная г.зв. Рэспубліка Крым. На наступны дзень прэзыдэнт Расеі Ўладзімер Пуцін, а таксама самаабвешчаныя кіраўнікі Аксёнаў ды Чалы падпісалі пагадненьне аб уваходжаньні Рэспублікі Крым у склад Расеі, яе тэрыторыя Расеяй дэ-факта была падзеленая на два суб’екты фэдэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспубліку Крым]] (тэрытарыяльна адпавядае АРК) і места фэдэральнага значэньня Севастопаль (адпавядае ўкраінскай севастопальскай мескай радзе, што не ўваходзіць у АРК). Украінскім заканадаўствам, а таксама большасьцю краінаў сьвету прыход да ўлады Аксёнава й Чалава, рэфэрэндум і фактычная зьмена статусу гэтай украінскай тэрыторыі лічацца незаконнымі. У канцы лютага 2014 году ў сувязі з імпічмэнтам Януковіча прэзыдэнцкія выбары былі перанесеныя з 2015 году на 25 траўня 2014 году, якія й адбыліся ў гэты тэрмін. Перамогу на выбарах у першым туры (больш за 50%) атрымаў пазапартыйны кандыдат, бізнэсмэн [[Пятро Парашэнка]], інаўгурацыя якога адбылася 7 чэрвеня<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Парашэнка прыняў прысягу, на інаўгурацыю прыляцеў Лукашэнка. Анлайн|арыгінал=|спасылка=http://nn.by/?c=ar&i=129771|аўтар выданьня=|выданьне=Наша Ніва|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Зь лютага—красавіка гэтага ж году ў паўднёва-ўсходніх абласьцях Украіны праводзіліся прарасейскія мітынгі, якія ўрэшце ў красавіку перарасьлі ва ўзброеныя захопы адміністрацыяў Луганскае й Данецкае абласьцей, якія абвясьцілі сябе ўладай гэтых рэгіёнаў, у адказ на што Ўкраіна распачала [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|антытэрарыстычную апэрацыю]]. 11 красавіка самаабвешчаныя ўлады двух рэгіёнаў абвясьцілі незалежнасьць г.зв. Данецкай і Луганскай народных рэспублік, пасьля чаго быў адзначаны рэзкі рост вайсковага забесьпячэньня сэпаратыстаў, а таксама вялікая прысутнасьць наймітаў з Расеі ў зоне канфлікту, адзначаліся выпадкі агнявой падтрымкі сэпаратыстаў з боку памежных раёнаў Расеі. Цягам антытэрарыстычнай апэрацыі канстытуцыйны лад Украіны адноўлены прыкладна на трох чвэрцях тэрыторыі, раней узятай пад кантроль незаконнымі ўзброенымі прарасейскімі сэпаратысцкімі фармаваньнямі<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Антытэрарыстычная аперацыя ва Украіне|арыгінал=|спасылка=http://euroradio.fm/antyterarystychnaya-aperacyya-va-ukraine|аўтар выданьня=|выданьне=Эўрарадыё|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013—2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. На датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 году перамог Пётар Парашэнка, які прывёў краіну ў горшы стан за ўсіх папярэднікаў — парлямэнцкую апазыцыю, эканамічны крызыс, вайну. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасейскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасьля чаго пачалося вызваленьне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсыяй Расеі. З дапамогай заходніх краінаў Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі разьмежаваньня, а Расеі замацаваць пастаянны стан нявызначанасьці на Данбасе ў Менскіх пагадненьнях. Эканамічная частка Пагадненьня аб асацыяцыі паміж Украінай і Эўрапэйскім зьвязам была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзыдэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 году Ўкраіна далучылася да зоны зоны свабоднага разьвіцьця зь ЭЗ. Грамадзяне Ўкраіны атрымалі дазвол на бязьвізавы ўезд у Шэнгенскую зону на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага пэрыяду 11 чэрвеня 2017 году, а Пагадненьне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасьня 2017 году.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> Значныя дасягненьні на зьнешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманьне бязьвізавага рэжыму з краінамі Эўразьвяза ў спалучэньні зь неабходнасьцю пераадоленьня надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зьменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэклярацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэньнем старых, скампраметаваных судзьдзяў. Расьсьледаваньне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяньня масавай ґлябальнай маскальскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэньнем забароны Лябараторыі Касьперскага, Dr.Web, 1С, Maіl.ru, Яндэкс і маскальскія сацыяльныя сеткі «Укантакце» альбо «Аднакласьнікі» і прапагандысцкія СЬМІ не паказалі эфэктыўнай працы. У 2017 годзе прэзыдэнт падпісаў закон «Аб адукацыі», які сустрэў супраціў прадстаўнікоў нацыянальных меншасьцяў і пасварыўся з урадам Вугоршчыны. 19 мая 2018 г. Парашэнка падпісаў дэкрэт, які ўвёў у дзеяньне рашэньне Нацыянальнага савета па бясьпецы й абароне аб заключным тэрміне ўдзелу Ўкраіны ў статутных органах Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў.<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|accessdate=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2018-05-19}}</ref> Па стане на люты 2019 г. Украіна мінімізавала сваю частку ў Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў да крытычнага мінімуму й фактычна завяршыла яе вывад. Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала доступ, і Ўкраіна ніколі не была членам СНД.<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> [[Файл:Ukraine_–_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|значак|Генэральны сакратар НАТА [[Енс Стольтэнбэрг]] і [[Пятро Парашэнка]], 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 году ў '''Канстытуцыю Ўкраіны''' былі ўнесены зьмяненьні, нормы аб стратэгічным курсе Ўкраіны на сяброўства ў Эўрапэйскім зьвязе й НАТА замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэньнях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|accessdate=2021-03-23}}</ref> Зацягваньне з продажам уласнай кандытарскай фабрыкі ў Ліпецкай вобласьці Расеі, скандал з выкарыстаньнем афшораў для мінімізацыі выплачаных падаткаў (Panamagate) таксама не спрыялі высокаму рэйтынгу прэзыдэнта. Нават гістарычнае [[Наданьне аўтакефаліі Ўкраінскай праваслаўнай царкве|набыцьцё аўтакефаліі]] ад Усяленскага патрыярха [[Барталамей І|Барталамея І]] (Томас) і стварэньне незалежнай [[Праваслаўная царква Ўкраіны|Праваслаўнай Царквы Ўкраіны]] не дапамаглі аднавіць страчаны давер да ўкраінцаў. Гэта быў адзін з самых эфэктыўных пяці гадоў украінскага дзяржаўнага будаўніцтва, але й адзін з самых супярэчлівых, калі прэзыдэнту давялося пераадольваць надзённыя выклікі сучаснасьці, не ў стане парваць зь мінулым. 21 красавіка 2019 г. у другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог актор і шоумен [[Уладзімер Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]], якому ўдалося кансалідаваць пратэстныя настроі розных палітычных спэктраў вакол уласнай харызматычнай асобы й атрымаць 73,23% галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасьля чаго Зяленскі абвясьціў аб роспуску Вярхоўнай Рады й прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парлямэнцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзыдэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасьць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Сьпікерам парлямэнта абраны старшыня партыі Дзьмітрый Разумкоў. Большасьць змагла сфармаваць урад самастойна, без стварэньня кааліцый, і зацьвердзіць Аляксея Гончарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|accessdate=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 году з -за падзеньня ВУП на 1,5% (замест павелічэньня на 4,5% на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|accessdate=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2020-07-06}}</ref> 3 сакавіка 2020 году ва Ўкраіне быў зафіксаваны першы выпадак заражэньня коронавірусам COVІD-19.<ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували перший випадок коронавірусу|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2888412-v-ukraini-zareestruvali-persij-vipadok-koronavirusu.html|website=www.ukrinform.ua|accessdate=2020-07-06|language=uk}}</ref> Кожны дзень Міністэрства аховы здароўя публікуе новую інфармацыю аб распаўсюджваньні пандэміі. З -за карантынных абмежаваньняў у краіне ўзмацніўся эканамічны крызыс, колькасьць афіцыйна беспрацоўных павялічылася на 67%. 28 ліпеня 2020 г. у [[Люблін]]е [[Летува]], [[Польшча]] й Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трыкутнік]]», якая накавана на стварэньне далейшага супрацоўніцтва паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Ўкраіны й уступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 году ўказ прэзыдэнта забараніў тэлевізійнае вяшчаньне прамаскальскіх тэлеканалаў 112 Ukraіne, NewsOne і ZІK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|accessdate=2021-02-06}}</ref> Рашэньнем Савета нацыянальнай бясьпекі й абароны й Указам прэзыдэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзеныя санкцыі супраць 8 фізычных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку прамаскальскага палітыка Пуціна й хроснага бацькі Пуціна Віктара Мядзьведчука й яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2021-02-20}}</ref> 23 лютага 2021 г. ва Ўкраіне былі зарэгістраваны 2 вакцыны супраць коронавірусу: AstraZeneca і Pfіzer — BіoNTech.<ref>{{Cite web|title=МОЗ: в Україні зареєстрували вакцину Oxford/AstraZeneca (Covishield)|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-ukraina-zareestruvala-vaktsynu-covishield/31116982.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували вакцину Pfizer від COVID-19 – МОЗ|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zareestrovana-vaktsyna-pfizer/31117706.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> 24 лютага першы чалавек быў прышчэплены.<ref>{{Cite web|title=В Україні вже вакцинували від коронавірусу першу людину: хто отримав щеплення|url=https://tsn.ua/ukrayina/v-ukrayini-vzhe-vakcinuvali-vid-koronavirusu-pershu-lyudinu-hto-neyu-stav-1732645.html|website=ТСН.ua|date=2021-02-24|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> [[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|значак|[[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт Грузыі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзыдэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], [[прэзыдэнт Украіны]] [[Уладзімер Зяленскі|Ўладзімір Зяленскі]] й старшыня Эўрапэйскай рады Шарль Мішэль падчас Батумскай міжнароднай канфэрэнцыі 2021 году. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненьні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Брусэлі ў чэрвені 2021 году лідэры НАТА паўтарылі рашэньне, прынятае на саміце ў Бухарэсьце 2008 году, паводле якога Ўкраіна стане членам Альянсу з Плянам дзеяньняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу й правам Украіны вызначаць сваю будучыню й зьнешняя палітыка, вядома, без умяшаньня звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 году была ўтворана [[Асацыяванае трыа]] шляхам падпісаньня сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных справаў Грузыі, Малдовы й Украіны. Асацыяванае трыа — гэта трохбаковы фармат для пашырэньня супрацоўніцтва, каардынацыі й дыялёгу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненьне аб асацыяцыі зь ЭЗ) па пытаньнях агульнага інтарэсу, зьвязаных з эўрапэйскай інтэграцыяй. Усходняга партнэрства й абавязацельстваў па далучэньні да Эўрапэйскага зьвяза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Па стане на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленьне ў ЭЗ у 2024 годзе, каб далучыцца да Эўрапэйскага Зьвяза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> == Прыродныя ўмовы == Украіна разьмяшчаецца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Усходне-Эўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м). Найважнейшымі мінэральнымі багацьцямі Ўкраіны зьяўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, Крамянчуг, Запарожжа, Керчанская пярэспа) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых мэталаў (Запароская вобласьць). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацьці ёсьць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжаньня (заліў [[Сіваш]] у Азоўскім моры) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласьці). На поўдні краіны ёсьць вялікія радовішчы крэйды і кааліну. У кліматычных адносінах раўнінная тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палесьсі, дзе разьмяшчаецца зона зьмешаных лясоў, лета прахалоднае, зіма сьнежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозьніваецца спрыяльным умерана кантынэнтальным кліматам з прахалоднай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражываньня людзей і вядзеньня гаспадаркі. Разьмешчаная на поўдні зона стэпу адрозьніваецца найбольшай кантынэнтальнасьцю, гарачым сухім летам і маласьнежнай зімой. Своеасаблівы клімат горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат зь вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозьніваюцца ўмерана кантынэнтальным кліматам зь вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасьць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшае ў Заходнім Крыме (каля 300 мм у год). Галоўная рака Ўкраіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Ўкраіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзьве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Ўкраіны з Румыніяй. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёраў, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка разьмешчана ў [[Палесьсе|Палесьсі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласьці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Ўкраіны|група азёраў]], якія сфармаваліся як затопленыя вусьці прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Ўкраіны — [[Сасык]] ([[Кундук]]) (210 м²) у [[Адэская вобласьць|Адэскай вобласьці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (55 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласьць|Валынскай вобласьці]]. На Дняпры створаныя вадасховішчы (Кіеўскае і інш.). Нягледзячы на сваю шматлікасьць, рэкі Ўкраіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і Крымскі паўвостраў. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі. Дзьве траціны тэрыторыі Ўкраіны пакрытыя ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]]. На раўніннай частцы краіны выдзяляюцца тры прыродныя зоны: [[лес|лясная]] (на поўначы), [[лесастэп]]авая (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авая (на поўдні). Лясной зоне ўласьцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы зь [[піхта|белай піхтай]], [[Хвоя звычайная|хвояй]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расьце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарох — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыму шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флёры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш. Ва Ўкраіне жывуць каля 28 тысячаў розных відаў жывёлаў, у тым ліку 101 від [[сысуны|сысуноў]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзьведзь|мядзьведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[Рысь эўрапейская|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[сава (птушка)|совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі. Ва Ўкраіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі. == Насельніцтва == === Агульныя зьвесткі === Агульная колькасьць насельніцтва Ўкраіны, паводле зьвестак [[перапіс насельніцтва ва Ўкраіне (2001)|перапісу 2001 году]], складае 48 млн 457 тыс. чалавек. Гэта на 3 мільёны менш, чым у 1989 годзе, калі праводзіўся [[перапіс насельніцтва ў СССР (1989)|папярэдні перапіс]]. Гарадзкое насельніцтва складае 32,6 млн чалавек або 67,2% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Суадносіны між гарадзкім і сельскім насельніцтвам з 1989 году не зьмяніліся. Колькасьць гарадоў ва Ўкраіне — 454; гэта на 20 болей, чым у 1989 годзе. Ва Ўкраіне 5 [[гарады з насельніцтвам больш за 1 млн жыхароў|гарадоў з насельніцтвам больш за мільён жыхароў]]: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Данецк]] і [[Адэса]]. Дынаміка зьмены векавога складу насельніцтва за апошняе дзесяцігодзьдзе была абумоўленая зьніжэньнем нараджальнасьці й зьніжэньнем сярэдняй працягласьці жыцьця. Праз гэтыя фактары зьнізілася доля жыхароў як наймалодшага, так і найстарэйшага (больш 80 гадоў) узросту. Адбываецца працэс [[старэньне насельніцтва|старэньня насельніцтва]]. === Нацыянальны й моўны склад === {{Глядзіце таксама|мовы Ўкраіны}} Нацыянальны склад насельніцтва Ўкраіны ў параўнаньні з 1989 годам зьмяніўся на карысьць тытульнай нацыі: 37,5 млн, або 77,8% жыхароў назвалі сябе [[украінцы|ўкраінцамі]], што на 5% больш, чым у 1989 годзе. Другім па колькасьці народам застаюцца [[расейцы]]: у 2001 годзе іх было 8,3 млн, або 17,3% (у 1989 годзе — 22,1%). Колькасьць [[беларусы|беларусаў]] зьменшылася ў параўнаньні з 1989 годам больш чым на 50%, але яны застаюцца трэцім па колькасьці народам Украіны: 275,8 тыс. жыхароў. Найбольш павялічылася за пэрыяд з 1989 па 2001 год колькасьць [[крымскія татары|крымскіх татараў]]: у 2001 годзе іх было 248,2 тыс. чалавек — гэта ў 5,3 разоў больш, чым у 1989 годзе. Найбольшы адток насельніцтва адбыўся сярод [[габрэі|габрэяў]]: у 2001 годзе іх засталося 103,6 тыс. — амаль у 5 разоў менш, чым у 1989 годзе. [[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|міні|240пкс|Доля насельніцтва, якія назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай (2001)]] [[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|міні|240пкс|Дыялекты ўкраінскай мовы]] Усяго паводле зьвестак перапісу 2001 году ва Ўкраіне пражывалі прадстаўнікі 130 розных нацыянальнасьцяў. Насельніцтва розных нацыянальнасьцяў нераўнамерна разьмеркаванае па тэрыторыі Ўкраіны. Украінцы складаюць большасьць ва ўсіх рэгіёнах Украіны, акрамя гораду [[Севастопаль|Севастопалю]] (дзе іх 22,4%) і [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыму]] (24,3%). Доля расейскага насельніцтва найбольшая ва ўсходніх і паўднёвых рэгіёнах: Севастопаль — 71,6%, Крым — 58,3%, [[Луганская вобласьць]] — 39%, [[Данецкая вобласьць]] — 38,2%; найменшая — у заходніх рэгіёнах: [[Ровенская вобласьць]] — 2,6%, [[Валынская вобласьць|Валынская]] — 2,4%, [[Івана-Франкоўская вобласьць|Івана-Франкоўская]] — 1,8%, [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальская]] — 1,2%. Амаль ва ўсіх рэгіёнах Украіны ўкраінцы й расейцы зьяўляюцца дзьвюма найбольшымі паводле колькасьці народамі. Выключэньнямі зьяўляюцца: * [[Закарпацкая вобласьць]]. Тут другой па колькасьці жыхароў нацыянальнасьцю пасьля ўкраінцаў зьяўляюцца [[вугорцы]]: 151,5 тыс.; гэта 12,1% насельніцтва вобласьці й 97% колькасьці ўкраінскіх вугорцаў. Трэція па колькасьці [[румыны]]: 2,6% насельніцтва вобласьці; * [[Чарнавіцкая вобласьць]]. Другой і трэцяй па колькасьці насельнікаў нацыянальнасьцямі зьяўляюцца адпаведна румыны (114,6 тыс. — гэта 12,5% насельніцтва вобласьці 76% усіх румынаў Украіны) і [[малдаване]] (67,2 тыс. — 7,3% насельніцтва вобласьці). Даволі шматнацыянальнай зьяўляецца таксама [[Адэская вобласьць]]. Тут жыве 150,6 тыс. [[баўгары|баўгараў]] (6,1% насельніцтва вобласьці й 74% колькасьці ўкраінскіх баўгараў), 123,7 тыс. малдаванаў (адпаведна 5% і 48%), а таксама 27,6 тыс. [[гагавузы|гагавузаў]] (1,1% і 87%). У Крыме жыве 98% крымскіх татараў Украіны; тут яны складаюць 12% насельніцтва. У Данецкай вобласьці пражываюць 77,5 тыс. [[грэкі|грэкаў]] — гэта 85% ўсяго грэцкага насельніцтва Ўкраіны. Тут іх доля складае 1,6%. 67,5% насельнікаў Украіны назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай. 29,6% назвалі такой [[расейская мова|расейскую мову]]. Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў): {|class=wikitable |- !Народы||2001 г.||1989 г. |- |[[Украінцы]]||77,8||72,7 |- ||[[Расейцы]]||17,3||22,1 |- |[[Беларусы]]||0,6||0,9 |- |[[Малдаване]]||0,5||0,6 |- |[[Крымскія татары]]||0,5||0 |- |[[Баўгары]]||0,4||0,5 |- |[[Вугорцы]]||0,3||0,4 |- |[[Румыны]]||0,3||0,3 |- |[[Палякі]]||0,3||0,4 |- |[[Габрэі]]||0,2||0,9 |} [[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвалі роднаю 67,5% насельніцтва, што на 2,8 адсоткавага пункту больш, чым падчас перапісу 1989 г. [[Расейская мова ва Ўкраіне|Расейскую мову]] вызначылі як родную 29,6% насельніцтва, у параўнаньні зь мінулым перапісам гэты паказчык зьменшыўся на 3,2 пункты. Частка іншых моваў склала 2,9%, апошні паказчык вырас на 0,4 адсоткавага пункту. Украінская мова ў найбольшай ступені распаўсюджаная на захадзе, поўначы, цэнтры краіны, а таксама ў сельскай мясцовасьці ўсходу й поўдня Ўкраіны. У мескай мясцовасьці поўдня й усходу, а таксама сярод расейскай грамады распаўсюджаная расейская мова. Акрамя гэтых моваў, ва Ўкраіне пражываюць вялікія грамады носьбітаў такіх моваў як вугорская, румынская, малдоўская, польская, крымскататарская, баўгарская й беларуская — носьбіты гэтых моваў у асноўным сканцэнтраваныя ля мяжы з уласнымі дзяржавамі (за выключэньнем польскай, баўгарскай і крымскататарскай). === Дэмаграфія === {{Глядзіце таксама|Сьпіс гарадоў Украіны паводле насельніцтва}} Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасьцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай сьмяротнасьцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек). У пэрыяд 1991—2004 імігравала ва Ўкраіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі). Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадох. Найбуйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасьць насельніцтва ў [[Данецкая вобласьць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўскай абласьцях]]. {| style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласьць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласьць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! rowspan=11 | |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align="left" | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327 |align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align="left" | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласьць|Луганская]] || 463 097 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align="left" | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласьць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align="left" | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 389 589 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align="left" | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 || align="left" | '''[[Сімфэропаль]]''' || [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]] || 358 108 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align="left" | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласьць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align="left" | '''[[Віньніца]]''' || [[Віньніцкая вобласьць|Віньніцкая]] || 356 665 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align="left" | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align="left" | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align="left" | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запароская вобласьць|Запароская]] || 815 256 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align="left" | '''[[Хэрсон]]''' || [[Хэрсонская вобласьць|Хэрсонская]] || 328 360 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align="left" | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласьць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align="left" | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласьць|Палтаўская]] || 317 998 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align="left" | '''[[Крывы Рог (горад)|Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align="left" | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласьць|Чарнігаўская]] || 304 994 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align="left" | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласьць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласьць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align="left" | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласьць|Чаркаская]] || 295,414 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align="left" | '''[[Марыюпаль]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align="left" | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласьць|Сумская]] || 293,141 |- |colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | |} Дамінуючай рэлігіяй ва Ўкраіне зьяўляецца [[хрысьціянства]]. Большасьць вернікаў належыць да Ўкраінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату (каля 50%) і Ўкраінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату (26,1%). Да Ўкраінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8%, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7%, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2%. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Ўкраіны}} Пасьля распаду Савецкага Саюзу і абвяшчэньня ў 1991 годзе незалежнасьці Ўкраіна ўспадкавала адну з найболей магутных груповак войскаў у Эўропе, абсталяваную ядзернай зброяй і досыць сучаснымі ўзорамі ўзбраеньня ды вайсковай тэхнікі. Ядзерная зброя ў 1990-х гадох перададзеная Расеі. 24 жніўня 1991 году Вярхоўная Рада Ўкраіны прыняла рашэньне пра ўзяцьце пад сваю юрысдыкцыю ўсіх разьмешчаных ва Ўкраіне вайсковых фармаваньняў Узброеных Сілаў СССР і пра стварэньне [[міністэрства абароны Ўкраіны]]. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украіны}} [[Файл:Зміни адміністративного поділу сучасної території України 1921–1994.gif|значак|Зьмены ў адміністрацыйным падзеле тэрыторыі сучаснай Украіны, 1921–1994 гг.]] Тэрыторыя Ўкраіны ўключае: * 24 вобласьці * 1 аўтаномную рэспубліку (Крым) * 454 гарады, у тым ліку 172 гарады абласнога (рэспубліканскага ў Крыме) падпарадкаваньня й 2 гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль) * 490 раёнаў * 118 раёнаў у гарадах * 889 пасёлкаў гарадзкога тыпу * 10 272 сельскія рады * 28 619 населеных пунктаў сельскага тыпу Найбуйнейшай тэрытарыяльнай адзінкай Украіны зьяўляецца вобласьць. Падобны да абласнога статус мае аўтаномная рэспубліка (Крым) ды гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль), але гэты статус мае асаблівасьці, якія вызначаюцца асобнымі законамі. Аўтаномная Рэспубліка Крым мае ўласную канстытуцыю, якая, у прыватнасьці, вызначае падзел паўнамоцтваў між урадам Украіны і ўрадам аўтаноміі. Вобласьці, аўтаномная рэспубліка, а таксама буйныя гарады Ўкраіны дзеляцца на раёны. Раёны вобласьцяў і аўтаномнай рэспублікі складаюцца зь сельскіх, мескіх і пасялковых радаў. Апрача таго, вобласьць і аўтаномная рэспубліка маюць гарады абласнога (рэспубліканскага) падпарадкаваньня (вядомыя як мескія рады, ня блытаць зь мескай радай у раёне), што не ўваходзяць у ніводны з раёнаў. Сярэдняя плошча раёну 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек. Старшыні абласных і раённых дзяржаўных адміністрацыяў прызначаюцца Прэзыдэнтам Украіны; старшыні гарадзкіх, пасялковых ды сельскіх радаў абіраюцца непасрэдна насельніцтвам адпаведных тэрытарыяльных адзінак. Старшыня (прэм’ер-міністар) Аўтаномнай Рэспублікі Крым прызначаецца Вярхоўнай Радай АРК і ўзгадняецца з Прэзыдэнтам Украіны. Усяго ва Ўкраіне налічваецца 457 гарадоў, зь якіх 176 — абласнога значэньня, 279 — раённага значэньня і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадзкога тыпу і 28 552 вёскі. == Геаграфія == [[Файл:Ukraine topo en.jpg|міні|350пкс|Мапа Ўкраіны]] {{Асноўны артыкул|Геаграфія Ўкраіны}} Украіна займае плошчу 603,7 тыс. км² і зьяўляецца самай буйной краінай, што цалкам разьмешчаная ў [[Эўропа|Эўропе]] (эўрапейская плошча [[Расея|Расеі]] значна большая, але Расея разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова). Плошча тэрытарыяльных вод Украіны — 20 тыс. км². Крайнія пункты Ўкраіны: * на захадзе: сяло [[Саламонава (сяло)|Саламонава]] бліз гораду [[Чоп]] [[Закарпацкая вобласьць]] (48°25′50″ пн. ш. 22°09′50″ у. д.) * на ўсходзе: сяло Чырвоная Зорка, [[Луганская вобласьць]] (49°15′33″ пн. ш. 40°11′53″ у. д.) * на поўначы: сяло Грамяч, [[Чарнігаўская вобласьць]] (52°20′04″ пн. ш. 33°17′19″ у. д.) * на поўдні: мыс Сарыч, [[Паўднёвы бераг Крыму]] (44°23′14″ пн. ш. 33°44′17″ у. д.) Геаграфічны цэнтар Украіны знаходзіцца ля мястэчка [[Добравялічкаўка]] [[Кіраваградзкая вобласьць|Кіраваградзкай вобласьці]]. Геаграфічныя суседзі Ўкраіны — [[Расея]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Славаччына]], [[Вугоршчына]], [[Румынія]] й [[Малдова]]. Агульная працягласьць дзяржаўнай мяжы Ўкраіны — 6500 км. На поўдні Ўкраіна мае выхад да [[Чорнае мора|Чорнага]] й [[Азоўскае мора|Азоўскага]] мораў. [[Файл:Hoverla.jpg|міні|зьлева|200пкс|Гара [[Гавэрла]] ([[Карпаты]])]] 95% тэрыторыі Ўкраіны займаюць раўніны, у тым ліку 70% — нізіны і 25% — узвышша. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзяцца два горныя масівы: [[Карпаты]] й [[Крымскія горы]]. На [[Керчанскі паўвостраў|Керчанскім паўвостраве]] ёсьць брудавыя вулканы. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найглыбейшае возера Ўкраіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (найбуйнейшае з Шацкіх азёраў, валынскае Палесьсе): 58,4 м. Найбуйнейшае возера Ўкраіны — Сасык (Кундук), Адэская вобласьць: 210 км² Найдаўжэйшая рака Ўкраіны — [[Дняпро]]: 2285 км, па тэрыторыі Ўкраіны — 981 км. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]], [[Паўднёвы Буг]]. Гэтыя рэкі належаць да басэйну Чорнага мора. Тэрыторыю Ўкраіны кранаюць таксама басэйны [[Дунай|Дунаю]] (басэйн Чорнага мора), Дону (басэйн Азоўскага мора) ды Заходняга Бугу (басэйн Балтыйскага мора). == Кухня == {{Асноўны артыкул|Украінская кухня}} [[Файл:Ruskie.jpg|значак|[[Варэнікі]]]] [[Файл:Borshch2.jpg|зьлева|значак|[[Боршч]] з пампушкамі]] [[Украінская кухня]] фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў. Украінская кухня налічвае сотні рэцэптаў: [[Боршч|баршчы]] й [[пампушкі]], [[Паляніца|паляніцы]] й [[галушкі]], грыбная юшка, грыбны соўс, [[бануш]], [[варэнікі]] й [[Каўбаса|каўбасы]], [[Смажаніна|пячыстае]] ды напоі з садавіны й [[Мёд|мёду]], вядомыя далёка па-за межамі Ўкраіны. Некаторыя стравы маюць шматвекавую гісторыю, напрыклад, украінскі [[боршч]]. Ужо ў пэрыяд [[Трыпольская культура|трыпольскай культуры]] (5—6 тысячаў гадоў тому), якую прынялі ўсходнія славяне, насельніцтва [[Правабярэжная Ўкраіна|Правабярэжнай Украіны]] вырошчвала [[Збожжа|збожжавыя]] культуры&#x20;— [[Пшаніца|пшаніцу]], [[ячмень]] і [[проса]]<ref name="УкрСтрави" />. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Ўкраіны}} Паводле структуры СУП асноўную частку эканомікі Ўкраіны складае перапрацоўчая прамысловасьць (40,23% агульнага аб’ёму вырабу СУП). Сельская гаспадарка складае адпаведна 10,58%, транспарт і сувязь — 9,29%, гандаль — 8,83%. Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш разьвітымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], энэргетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцыяў на рацэ [[Дняпро]]), машынабудаўніцтва, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасьці (здабыча вуглю, руды). Найбольш разьвітыя ў эканамічным дачыненьні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласьць і Луганская вобласьць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласьць і Запароская вобласьць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасьля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэньня каапэрацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозьненьне ад заходніх краінаў, ня мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Ўкраіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Чалец Сусьветнай гандлёвай арганізацыі (з траўня 2008). Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсьць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацьце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласьць, уключаючы чарнаморскі шэльф (уласныя рэсурсы нафты пакрываюць ўнутраныя патрэбнасьці эканомікі на 15—20%, газу — на 25%). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасьць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70% шахтаў падлягаюць закрыцьцю як стратныя. Больш за палову тэрыторыі краіны займае ральля, шмат садоў. Спэцыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчваньне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду. Украіна мае шырокія магчымасьці для разьвіцьця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзьбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінэральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі зьяўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месьцяцца марскія і горныя курорты. У 2014 годзе зьнешні доўг Украіны дасягнуў 140 млрд даляраў, што складала 80% [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]]. Пры гэтым, 8 грамадзянаў Украіны былі [[мільярдэр]]амі<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Аляксандар Шпакоўскі]].|загаловак=Украінскі ўрок|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140305/1393970245-ukrainski-urok|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 сакавіка 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/41-27651 41 (27651)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/03/5sak-2.indd_.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. === Рэгіянальны падзел === Тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры эканамічныя рэгіёны, якія не зьяўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі краіны: * усходні (данецка-падняпроўскі). Тут сканцэтраваная асноўная частка цяжкой прамысловасьці, разьмешчаныя найбуйнейшыя прамысловыя цэнтры * заходне-цэнтральны. Найбольш разьвітая лёгкая й харчовая прамысловасьць * паўднёвы. Пашыранае судабудаваньне, партовая індустрыя, а таксама рэкрэацыйная дзейнасьць == Дзяржаўны лад == Украіна — парлямэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзыдэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваньнем на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парлямэнтам, [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радай]]. Парлямэнт фармуе ўрад, Кабінэт міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам. Вярхоўны суд — вышэйшы орган сыстэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыцьцяўляе Канстытуцыйны суд. == Культура == Для ўкраінскай нацыянальнай культуры вытворнай і базіснай зьяўлецца народная культура, на аснове якое паступова сфармаваліся прафэсійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасьць украінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасьці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеяньне зь іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам разьвіцьця культуры стала прыняцьце [[хрысьціянства]] ў X стагодзьдзі. З прычыны цяжкасьцяў гістарычнага шляху Ўкраіны (мангола-татарскае заваяваньне ў XIII стагодзьдзі, польская экспансія ў XIV—XVI стагодзьдзях, залежнасьць ад Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў у XIX — пачатку XX стагодзьдзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося таму, што ў XVI стагодзьдзі, калі фэадальна-баярская знаць успрыняла [[каталіцтва]] й польскую культуру, і да канца XVIII стагодзьдзя, калі вярхушка казацкае старшыны была русіфікаванай, украінскае грамадзтва разьвівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты. Сапраўднымі творцамі й носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадзтва — сяляне, [[казакі]], рамесьнікі. Украінская культура на працягу доўгіх пэрыядаў сваёй гісторыі разьвівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклёр]], народныя традыцыі, якія дадавалі ёй асаблівыя зачараваньне й калярыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песьнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захоўваньню й працягу традыцыяў, карані якіх паходзяць да культуры [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], сталі магчымымі ўздым украінскай культуры ў XVI—XVII стагодзьдзях і культурнае адраджэньне ў XIX стагодзьдзі. Разьвіцьцю нацыянальнае культуры сучаснае Ўкраіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасьці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існаваньня. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданьняў, камэрцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расеі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.president.gov.ua Прэзыдэнт Украіны] * [http://www.kmu.gov.ua Кабінэт міністраў Украіны] * [https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ Вярхоўная Рада Ўкраіны] {{Украіна ў тэмах}} {{Украіна}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}} {{АБСЭ}} {{Славянскія краіны}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] bw9txx1q8i3orjnpythr95uo3emtxje 2697511 2697509 2026-10-23T19:58:42Z Dymitr 10914 артаграфія, стыль 2697511 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Краіна |Назва = Украіна |НазваЎРоднымСклоне = Украіны |НазваНаДзяржаўнайМове = {{мова-uk||скарочана}} Україна |Сьцяг = Flag of Ukraine.svg |Герб = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |НацыянальныДэвіз = |Месцазнаходжаньне = Europe-Ukraine (with Crimea).svg |АфіцыйнаяМова = [[украінская мова|украінская]] |Сталіца = [[Кіеў]] |НайбуйнейшыГорад = Кіеў |ТыпУраду = Парлямэнцка-<br/>прэзыдэнцкая рэспубліка<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Рада вярнула Канстытуцыю-2004|арыгінал=|спасылка=http://www.svaboda.org/content/канстытуцыя-2004-вярнулася/25272625.html|аўтар выданьня=|выданьне=[[Радыё Свабода]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2004|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref> |ПасадыКіраўнікоў = <br />[[Прэзыдэнт Украіны|Прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністар]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Уладзімер Зяленскі]]<br />[[Дзяніс Шмыгаль]] |Плошча = 603 628 |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 44-е |АдсотакВады = 7% |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2013 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 29-е |Насельніцтва = 45 439 822<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn1213_e.html Апэратыўныя зьвесткі Укрстату]</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 76 |ГодАцэнкіСУП = 2008 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 34-е |СУП = $337,268 млрд |СУПНаДушуНасельніцтва = $7342 |Валюта = [[Грыўна]] |КодВалюты = UAH |ЧасавыПас = [[Усходнеэўрапейскі час|EET]] |ЧасРозьніцаUTC = +2 |ЧасавыПасУлетку = [[Усходнеэўрапейскі летні час|EEST]] |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +3 |НезалежнасьцьПадзеі = — ад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |НезалежнасьцьДаты = <br />24 жніўня 1991 |ДзяржаўныГімн = Ще не вмерла України |АўтамабільныЗнак = UA |ДамэнВерхнягаЎзроўню = ua |ТэлефонныКод = 380 |Дадаткі = [[Файл:Mapa_haradoŭ_Ŭkrainy.png|280пкс|цэнтар|Мапа Ўкраіны]] |Лацінка=Ukraina}} [[Файл:Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann (Nuremberg, 1720).jpg|значак|331x331пкс|На карце Ёганэса Гомана 1720 года пазначана Ўкраіна як «''Vkraina»''. (таксама вядомая як «[[Чырвоная Русь]]»), якая распасьціраецца ад [[Пярэмышль|Пярэмышля]] да [[Паставы|Палтавы]] і ад [[Почап|Почапа]] да Бага-Дняпроўскага лімана. ]] '''Украі́на''' ({{мова-uk|Україна}}) — дзяржава ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]], мяжуе зь [[Беларусь]]сю на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе, [[Вугоршчына]]й, [[Польшча]]й і [[Славаччына]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Амываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Паводле плошчы Ўкраіна займае 44-е месца ў сьвеце і першае месца — сярод краінаў, цалкам разьмешчаных у [[Эўропа|Эўропе]] ([[Расея]], эўрапейская плошча якой значна большая, разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова)<ref>[https://web.archive.org/web/20101130222543/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm Basic Facts about Unraine] Агульная інфармацыя пра краіну на сайце Ўкраінскага консульства ў Нью-Ёрку</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Назвы Ўкраіны}} Існуюць дзьве асноўныя вэрсіі паходжаньня назвы Ўкраіны. Першая вэрсія палягае ў тым, што назва «Ўкраіна» азначае «ля краю», ля мяжы (сугучна беларускаму «ўскраіна»), бо ўкраінскі этнас сфармаваўся на славянска-татарскім памежжы. Прыхільнікі другой вэрсіі сьцьвярджаюць, што назва «Ўкраіна» паходзіць ад слова «краіна» і прыводзяць той факт, што гэтая назва зьяўляецца ў гістарычных дакумэнтах значна раней, чым узьнікла казацтва. Слова краіны («країна») азначала “тэрыторыя племя”. Слова вельмі азначала «адрэзак ад участку, аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя, крайняя мяжа аддзеленай часткі племянной тэрыторыі». Пасьля распаду славянскай агульнасьці, прыкладна ў IV—VI стагодзьдзі — час антаў — ва ўсходніх славян з украй зьяўляецца ўкраіна (україна)— «аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя». У VI-VIII стагодзьдзях, калі на тэрыторыях усходнеславянскіх плямёнаў пачалі фармавацца фэадальныя княствы, а затым - дзяржава [[Русь]], слова ''краіна'' набыло значэньне "тэрыторыя фэадальнага княства", а затым - "тэрыторыя Русі". Слова ''ўкраіна'' атрымала значэньне "аддзеленая частка тэрыторыі фэадальнага княства", а затым - "аддзеленая частка тэрыторыі Русі". З XII стагодзьдзі Русь распалася на асобныя княствы. Слова ''ўкраіна'' набыло значэньне «княства» і ўпершыню згадваецца ў Іпацьеўскім сьпісе [[Аповесьць мінулых гадоў|Аповесьці мінулых гадоў]]. Слова ''ўкраіна'' азначала ўсю аддзеленую частку тэрыторыі племя а затым — усю тэрыторыю княства і, паводле Піўтарака, выразна адрозьнівалася са словам ''ускраіны'', утвораным ад краю «край, абрэз» — «памежная тэрыторыя племя», пазьней — «памежная тэрыторыя. А таксама [[Ёган Баптыст Хоманна|Ёган Баптыст Хоман]] на мапе 1720 г. «Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann» пазначыў тэрыторыі сучаснай Украіны як '''''Vkraina.'''''<ref>[https://www.facebook.com/Uyghursbookshelf/posts/ukraine-on-a-17th-century-european-maplong-before-the-rise-of-modern-nation-stat/1503103664952407/ Ukraine on a 17th-Century... - Maps, History & Geography | Facebook]</ref> == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Ўкраіны}} Тэрыторыя Ўкраіны ў сучасных межах сфармавалася ў 1954 годзе, а дагэтуль яе часткі часам належалі да дзяржаваў абсалютна розных культураў. === Даславянскі пэрыяд (да VIII ст.) === На ўзьбярэжжы [[Крым]]у з VIII стагодзьдзя да н. э. узьнікаюць [[грэцкія калёніі]], галоўныя зь якіх — [[Херсанэс Таўрыйскі|Херсанэс]] (каля сучаснага Севастопалю) і [[Пантыкапэй]] — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных фармаваньняў. Гэтыя землі з I стагодзьдзя да н. э. трапілі пад уплыў [[Рымская імпэрыя|Рым]]у. На стэпавай частцы Ўкраіны панавалі качавыя плямёны: [[кімэрыйцы]] (IX—VII стагодзьдзі да н. э.), [[скіфы]] (VII—III стагодзьдзі да н. э.), [[сарматы]] (III ст. да н. э. — III стагодзьдзе). Пра насельнікаў паўночнае Ўкраіны гэтага часу вядома зусім мала. === Пэрыяд Кіеўскай Русі й Бізантыйскай імпэрыі (VIII—XIV стст.) === З IV стагодзьдзя пачынаецца эпоха [[Вялікае Перасяленьне народаў|Вялікага Перасяленьня народаў]]. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазьней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагодзьдзя Паўночную і цэнтральную Ўкраіну засяляюць [[усходнія славяне|усходнеславянскія]] плямёны, сярод якіх былі [[паляне]], [[драўляне]], [[севяране]] ды іншыя. Паступова на гэтых землях фармуецца г.зв. [[Кіеўская Русь]] — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэньне. З 862 году Кіеўскай Русьсю кіруе [[Вікінгі|вараская]] дынастыя [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X стагодзьдзе, калі [[Кіеў]] пазбаўляецца ад [[хазары|хазарскай]] залежнасьці, а потым і цалкам зьнішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікненьня качавых плямёнаў: [[печанегі|печанегаў]], [[торкі|торкаў]] ды [[полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынесьлі старажытнарускай дзяржаве багата клапот. З XII стагодзьдзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Ўкраіны галоўнымі княствамі сталі [[Кіеўскае княства|Кіеўскае]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]], [[Галіцкае княства|Галіцкае]] ды [[Валынскае княства|Валынскае]] княствы. У пачатку ХІ стагодзьдзя Закарпацьцем авалодвае Вугоршчына. У XIII стагодзьдзі праз Кіеўскую Русь праходзяць орды [[мангола-татары|мангола-татар]]. Карыстаючыся фэадальнай раздробленасьцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады даніной. Антычныя гарады чарнаморскага ўзьбярэжжа пасьля распаду Рымскай імпэрыі трапляюць пад палітычны й культурны ўплыў [[Бізантыя|Бізантыі]]. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанэс (у Сярэднявеччы вядомы як Херсон). У XII стагодзьдзі ў горнай частцы [[Крымскі паўвостраў|Крыму]] ўзьнікла дзяржава [[княства Тэадора|Тэадора]], на базе насельнікаў якой узьнікла [[народнасьць]] [[крымскія грэкі|крымскіх грэкаў]], або тэадарытаў. Яе помнікамі зьяўляюцца [[пячорныя гарады Крыму]] — Чуфут-Кале, Эскі-Кермэн ды іншыя. Стэпавы Крым ад XIII стагодзьдзя трапляе пад уладу татараў. === Польска-літоўскі й турэцкі пэрыяд (XIV ст. — канец XVIII ст.) === Ад XIV стагодзьдзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам празь міжусобіцы, аслабляецца. Затое ўплыў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое ўзьнікла ў XIII стагодзьдзі, істотна ўзмацніўся ад часоў княжаньня [[Гедымін]]а (пачатак XIV ст.). Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У 1362 годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разьбіў татар у [[бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] і далучыў Кіеў да Вялікага княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сымбалічнае значэньне, бо Літва, як і [[Масква]], прэтэндавала на званьне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідэрам у «зьбіраньні» рускіх земляў. [[Файл:Borders of Poland before 1660 (128904766).jpg|значак|Украіна на мапе Рэчы Паспалітай 1892 году]] У канцы XIV стагодзьдзя пачынаецца палітычная й культурная экспансія [[Польшча|Польшчы]]. У 1387 годзе Польшча захапіла Галічыну. З канца XV стагодзьдзя ўзмацняецца [[Расея|Маскоўская дзяржава]], якая ў канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзяў захапіла ў Літвы частку земляў. З XV ст. пачынаюцца працэсы засяленьня сучасных усходу і, пазьней, поўдня Ўкраіны. Засяленьне ў асноўным адбывалася за кошт украінцаў, але ўдзельнічалі таксама й іншыя этнасы. З XV стагодзьдзя на літоўска-крымскім памежжы ўзьнікае [[казакі|казацтва]], якое аказала вырашальны ўплыў на фармаваньне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Ўкраіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між Літвою (Польшчаю) ды Крымскім ханствам. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам Літвы, якая вяла вайну з Масковіяй, Польшча захапіла Валынь, Кіеўшчыну й Падольле, г. зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі Літве. 1596 годзе была заключаная [[Берасьцейская унія]], паводле якой [[Кіеўская мітраполія]] перайшла пад уладу Рыму. [[Файл:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|міні|Багдан Хмяльніцкі]] Палітыка палянізацыі ды акаталічваньня прывяла да антыпольскіх паўстаньняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае зь іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў 1648 годзе. Пасьля шэрагу паразаў Хмяльніцкі быў вымушаны перайсьці пад пратэктарат Масковіі, што адбылося ў 1654 годзе на [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай радзе]]. Гэтая падзея выклікала [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расеі з Рэччу Паспалітай]], у выніку якой да Масковіі адышлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|зьлева|значак|Украіна на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] Крым з XV стагодзьдзя цалкам падпарадкоўваецца [[Крымскае ханства|Крымскаму ханству]], адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасьцяў, тут фармуецца [[крымскія татары|крымскататарскі этнас]], які складаў значную дзелю ад насельніцтва на паўвостраве да сталінскай дэпартацыі 1944 году. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоўя, а таксама вялікую частку сёньняшняга [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] Расеі. У 1775 годзе ўкраінскае казацтва было ліквідавана, а ўвесь яго архіў доўгі час захоўваўся ў крэпасьці Сьвятой Лізаветы (сучасны горад [[Крапіўніцкі]]). У XVIII стагодзьдзі Польшча ды Крымскае ханства аслаблі й сталі ахвярамі суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) украінскія землі Польшчы адышлі да Расеі, акрамя [[Галіччына|Галіччыны]]. Галіччына ды [[Букавіна]] (большая частка цяперашняй [[Чарнавіцкая вобласьць|Чарнавіцкай вобласьці]]) адышлі да [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]]. Закарпацьце, як і ўся Вугоршчына, увайшло ў склад Аўстрыі ў другой палове XVII ст. Крымскае ханства было анэксаванае Расеяй у 1783 годзе. === Пэрыяд Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў (канец XVIII ст. — 1917) === [[Файл:Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg|зьлева|значак|192x192пкс|[[Тарас Шаўчэнка]]]] З канца XVIII стагодзьдзя і да [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расея й [[Аўстра-Вугоршчына]]. Усходнія землі Ўкраіны напачатку мелі аўтаномію ў складзе Расеі, якая была паступова скасаваная, пазьней расейская частка Ўкраіны падзеленая між губэрнямі. У 1867 годзе Аўстрыя рэарганізоўваецца ў фэдэрацыйную Аўстра-Вугоршчыну зь дзьвюма роўнапраўнымі часткамі — Аўстрыяй і Вугоршчынай. У аўстрыйскую частку дзяржавы пераходзяць Галіччына й Букавіна, у вугорскую — Закарпацьце (якое належала Вугоршчыне да ўваходжаньня краіны ў склад Аўстрыі). У 1840 годзе выйшаў Паэтычны зборнік «Кабзар» [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], які фактычна стаў абвяшчэньнем літаратурнай і інтэлектуальнай незалежнасьці ўкраінцаў<ref>Луцький Ю. Між Гоголем і Шевченком. — К.,1998. — С.140;</ref> Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці ўкраінскае літаратуры ([[Янка Купала|Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Катлярэўскі]], [[Леся Ўкраінка]], [[Міхаіл Кацюбінскі]]). [[Файл:Battles of January Uprising in Lithuania, Belarus and Ukraine.JPG|значак|299x299пкс|Бітвы і сутычкі ва Ўкраіне, [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Жамойце]]]] Паўстаньне 1863—1864 гадоў у [[Паўднёва-Заходні край|Паўднёва-Заходнім краі]] ў канцы красавіка зьявіліся групы паўстанцаў з Валынскай губэрні, якія перайшлі з [[Галічына|Галіцыі]], а затым у [[Кіеўская губэрня|Кіеўскай губэрні]], асабліва ў [[Васількаўскі павет|Васількаўскім павеце]], у маёнтку графаў [[Браніцкія|Браніцкіх]]. Усяго на тэрыторыі Паўднёва-Заходняга краю адбылося 35 боесутыкненьняў рэгулярных войскаў з паўстанцамі. На піку паўстаньня ў Паўднёва-Заходнім краі агульная колькасьць як прамых так і ўскосных удзельнікаў наўрад ці перавышала 3000 чалавек, у тым ліку каля 1500 былі членамі паўстанцкіх фармаваньняў. Чэскі гісторык і палітычны дзеяч Францішак Палацкі пісаў пра гэта так:<blockquote>Тыя [[Украінцы|маларосы]], якія, можа быць, зараз разам з палякамі змагаюцца супраць расейцаў, ваююць не пад сьцягамі маларасейскімі за палітычную самастойнасьць [[Малая Русь|Малой Русі]], але, як і [[палякі]], за аднаўленьне [[Рэч Паспалітая|старой Польшчы]].</blockquote> [[Файл:Мар'ян Дубецький.jpg|зьлева|значак|185x185пкс|[[Мар'ян Дубецкі]] — сакратар, які прадстаўляў [[Украіна|Русь]] у [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|Нацыянальным урадзе]] падчас Студзеньскага паўстаньня]] [[Файл:Флаг «федерации трех народов» 1863.jpg|значак|279x279пкс|Флаг паўстання 1863 года з гербамі: [[Ліцьвіны|Літвы]], [[Палякі|Польшча]], і [[Украінцы|Ўкраіны]]]] У [[Падольская губэрня|Падольскай губэрні]] паўстаньня не было, галоўным чынам з прычыны яе бязьлесься. У Кіеўскай акрузе было расейскіх войскаў да 45 тысяч. Гэтага аказалася ня толькі дастатковым для падаўленьня паўстаньня ў межах акругі, але нават для дапамогі ў сумежных частках [[Люблінская губэрня|Люблінскай]] і [[Гарадзенская губэрня|Гродзенскай]] губэрняў. Закарпацкі русіны прынялі актыўны ўдзел у разгроме паўстанчых атрадаў. У лютым 1863 году [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|ЦНК]] зьвярнуўся да ўкраінскіх сялян з заклікам далучыцца да паўстаньня. Аднак сяляне не падтрымалі гэты рух, паколькі не падзялялі прэтэнзій польскай шляхты на ўкраінскія землі. Узброеныя атрады ў Кіеўскай і Валынскай губэрнях складаліся пераважна з прадстаўнікоў польскай шляхты. Найбуйнейшыя з гэтых фармаваньняў, якімі камандавалі [[В. Рудніцкі]] і [[Э. Ружыцкі]], спрабавалі аказваць супраціў імпэрскім войскам, але да канца траўня былі вымушаныя перайсьці аўстрыйскую мяжу. [[Файл:Українські етнічні землі за Грушевським.jpg|значак|264x264пкс|Украінскія [[Этнічная тэрыторыя|этнічныя землі]] па [[Міхайла Грушэўскі|М. Грушаўскаму]]]] На ўкраінскіх тэрыторыях з канца XVIII стагодзьдзя пачынаецца [[рух украінскага адраджэньня]]. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — празь меншую жорсткасьць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхаіл Грушэўскі]] ды іншыя асобы ўкраінскага адраджэньня. Нацыянальная палітыка на расейскіх тэрыторыях Украіны адзначаецца шэрагам заканадаўчых актаў, прадпрынятых у мэтах прадухіленьня ўкраінскага выданьня; праводзілася нацыяналістычная палітыка г. зв. трыадзінага расейскага народу, згодна зь якой існаваньне асобнай украінскай нацыі і ўкраінскай нематэрыяльнай культуры адмаўлялася. === Нацыянальная Дзяржава і савецкая акупацыя (1917—1991) === {{Глядзіце таксама|Савецкая акупацыя Ўкраіны}} [[Файл:Symon Petlura, 1917 (cropped).jpg|зьлева|значак|232x232пкс|[[Сымон Пятлюра]]]] [[Файл:1918. Карта УНР.jpg|значак|Мапа [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] 1918 г.]] Першая Сусьветная вайна прывяла да краху некалькіх імпэрыяў, у ліку якіх былі Расея й Аўстра-Вугоршчына. Такім чынам, у народаў, што ня мелі ўласнае дзяржаўнасьці, узьнікла мажлівасьць самавызначэньня. 17 сакавіка 1917 году, хутка пасьля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]], была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. 20 лістапада 1917 году была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінская Народная Рэспубліка]] як аўтаномія ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскай рэспублікі]], а 25 студзеня 1918 году была абвешчаная яе незалежнасьць. На аўстра-вугорскай тэрыторыі была створаная [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР. Крымскататарскія нацыянальныя арганізацыі стварылі Крымскую Народную Рэспубліку, між якой і УНР абмяркоўвалася мажлівасьць палітычнага збліжэньня. У той жа час, 25 сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] бальшавікі старылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 годзе была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]] на чале зь Яўхім Мядзьведзевым . Пачалася барацьба паміж гэтымі дзьвюма дзяржавамі. УССР абапіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а потым — на палякаў. [[Файл:Administrative map of the Ukrainian Socialist Soviet Republic, 1922.png|значак|Мапа Ўкраіны ([[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]), 1922 г.]] [[Файл:Медведєв Юхим Григорович.jpg|зьлева|значак|216x216пкс|[[Яўхім Мядзьведзеў]]]] Па выніку [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|хлебнага]] [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|міру]], суверынітэт УНР прызнаваўся [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. У абмен на гэта УНР абавязалася не ўступаць у саюзы, накіраваныя супраць Цэнтральных дзяржаў, і пастаўляць Цэнтральным дзяржавам харчаваньне і сыравіну. 29 красавіка 1918 г. пры непасрэдным удзеле камандаваньня германскіх войскаў адбыўся дзяржаўны пераварот. Цэнтральная рада была распушчана, а замест рэспублікі абвясьцілі [[Украінская дзяржава|Ўкраінскую дзяржаву]] на чале з гетманам [[Павал Скарападзкі|Паўлам Скарападзкім]]. УНР была адноўлена 26 сьнежня 1918 году пасьля перамогі антыгетманскага паўстаньня, арганізаванага Дырэкторыяй. 22 студзеня 1919 году Дырэкторыя УНР абвясьціла абʼяднаньне УНР з [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|ЗУНР]]. Пасьля ў ходзе мірных перагавораў паміж Украінскай дзяржавай і [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Бальшавікамі]], бакі заключылі 12 чэрвеня 1918 году прэлімінарнае мірнае пагадненьне, у сьнежні 1918 году ва УНР уварваліся савецкія войскі. У адказ Дырэкторыя абʼявіла 16 студзеня 1919 году вайну [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расеі]]. З красавіка 1919 году УНР таксама знаходзілася ў ваеннай канфрантацыі з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], армія якой вяла барацьбу супраць ЗУНР, а з 24 верасьня 1919 году - у стане вайны з Узброенымі сіламі Поўдня Расіі. У выніку УНР спыніла існаваньне да канца лістапада 1920 году, калі Чырвоная армія канчаткова авалодала ўкраінскай тэрыторыяй. 18 сакавіка 1921 паміж [[Расейская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917—1922)|Бальшавіцкай Расеяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] адбыўся [[Рыская мірная дамова 1921 году|рыскі падзел]]. Па выніках якога на большай частцы Ўкраіны ўсталявалася савецкая ўлада. Крым быў уключаны ў склад [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] на правах аўтаномнай рэспублікі. Таксама Галічына й Валынь адышлі да Польшчы, Закарпацьце — спачатку да Вугоршчыны й потым да [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], [[Букавіна]] й украінскія часткі [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] — да [[Румынія|Румыніі]]. [[Файл:Жертви голоду.jpg|зьлева|значак|149x149пкс|Ахвяры [[Галадамор ва Ўкраіне|голаду]]. [[Харкаўская вобласьць]], 1933 г.]] 1921—1923, 1932—1933 на тэрыторыі [[УССР]] ды Кубані (дзе бальшыня насельніцтва была [[Украінцы|ўкраінскае нацыянальнасьці]]). Выкліканы масавы штучны голад, арганізаваны савецкім рэжымам на чале зь [[Ёсіф Сталін|Ёсіфам Сталіным]]. Паводле розных ацэнак, яе ахвярамі сталі ад 2 да 7 млн чалавек. 30 сьнежня 1922 годзе УССР увайшла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У 1934 годзе сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў [[Кіеў]]. У 1938 годзе ў выніку [[Падзел Чэхаславаччыны (1938)|падзелу Чэхаславаччыны]] поўдзень Закарпацьця адышоў да [[Вугоршчына|Вугоршчыны]], на астатняй частцы ўтвораная [[Карпацкая Ўкраіна|аўтаномія]] ў складзе чэхаславацкай дзяржавы. 15 сакавіка 1939 г. Карпацкая Ўкраіна абвясьціла незалежнасьць, але празь дзень была акупаваная Вугоршчынай. У верасьні 1939 году ў выніку [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ўварваньня СССР]] [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну]], Савецкія ўлады ажыцьцявілі далучэньне [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Ўкраіна|Заходняй Украіны]] да адпаведных савецкіх рэспублік . У 1940 годзе да УССР была далучаная [[Паўночная Букавіна]] й [[Паўднёвая Бэсарабія]]. [[Файл:Ruda_Różaniecka_1945.jpg|значак|226x226пкс|Перамовы паміж украінскімі і польскімі паўстанцамі ў вёсцы Руда Ружанецкая на Любліншчыне. 21 траўня 1945]] У 1941—1942 гг. тэрыторыя Ўкраіны была акупаваная нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акуп ацыйны рэжым. Былі зьнішчаныя сотні тысячаў мірных жыхароў. У 1943—1944 гг. Украіна была вызваленая ад нацыстаў, але [[Украінская паўстанчая армія|ўкраінскае нацыянальнае, антысавецкае падпольле]] дзейнічала у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і за мяжой. Пасьля [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]] да Ўкраіны было далучанае Закарпацьце. Частка Галіччыны была перададзеная Польшчы, пры гэтым адбываліся савецка-польскія абмены тэрыторыяй на ўкраінска-польскім памежжы. У 1950 годзе зацьвердзілі новы [[Сьцяг Украінскай ССР|сьцяг]] [[Сьцяг Украінскай ССР|УССР]], у 1949 годзе — [[Гімн Украінскай ССР|рэспубліканскі гімн]]. [[Файл:Tchernobyl radiation 1996-ru be-x-old.svg|значак|238x238пкс|Мапа радыяактыўнага забруджваньня у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС.]]]] У 1954 годзе Ўкраіне быў перададзены [[Крым]], які існаваў у складзе УССР як Крымская вобласьць і асобнае места рэспубліканскага падпарадкаваньня Севастопаль. 26 красавіка 1986 г. з -за выпрабаваньняў на Чарнобыльскай АЭС, памылак у праектаваньні станцыі й будаўніцтве, ігнаруючы праблемы, якія ўзьніклі на станцыі, адбылася Чарнобыльская катастрофа. 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, і Крэмль прымусіў кіраўнікоў Украінскай ССР правесьці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасьля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджваньня была заплянавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэньні ўрада СССР і ЦК КПСС.<ref name="dopovid1">{{Cite web|url=http://mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|title=Національна доповідь «20 років Чорнобильської катастрофи: погляд в майбутнє» (сторінка 8)|accessdate=26 квітень 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://www.mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|archivedate=4 березень 2016|deadurl=yes}}</ref> Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадзка-палітычнае жыцьцё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Зьвяза. Працэс адраджэньня ЎГКЦ пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзыдэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфэсійнай канфрантацыяй на тле маёмасных спрэчак, ускладненай расколам унутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы сьвятароў і сьвецкіх у Львове было абвешчана адраджэньне Ўкраінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Боднарчук), епіскап -фрылянсэр Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Ўкраіны афіцыйна зарэгістравалі ЎАПЦ. 16 ліпеня 1990 году абвешчана Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Ўкраіне адбылася [[Рэвалюцыя на граніце|'''Рэвалюцыя на граніце''']], асноўнай мэтай акцыі было не дапусьціць падпісаньня новай зьвязнай дамовы СССР. Патрабаваньні студэнтаў былі задаволены падпісаньнем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананьне.<ref>[https://web.archive.org/web/20210817153059/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Сучасны (незалежны) пэрыяд (з 1991 г.) === {{Глядзіце таксама|Эўрамайдан|Крымскі крызіс (2014)|Вайна на Данбасе}} Пасьля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла Акт абвяшчэньня Незалежнасьці Ўкраіны. Тэкст акту быў напісаны й абвешчаны Леўкам Лук’яненкам. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне, а сучасная [[Украіна|Ўкраіна]] зьявілася на геапалітычнай карце сьвету. Па выніках Усеўкраінскага рэфэрэндуму 1991 г. 90,32% грамадзянаў Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасьці Ўкраіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|accessdate=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзыдэнт Украіны]], якім стаў [[Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасьля рэфэрэндуму Ўкраіну прызналі [[Канада]] й [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 году — 91 дзяржава. [[Файл:RIAN archive 52076 Leonid Kravchuk, Stanislav Shushkevich and Boris Yeltsin (cropped).jpg|зьлева|значак|[[Станіслаў Шушкевіч|Шушкевіч]], [[Леанід Краўчук|Краўчук]], [[Барыс Ельцын|Ельцын]] у Белавескай пушчы]] 8 сьнежня ў Белавескай пушчы прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук, прэзыдэнт РСФСР Борыс Ельцын і старшыня Вярхоўнай Рады Рэспублікі Беларусь Станіслаў Шушкевіч падпісалі пагадненьне аб стварэньні [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. Але Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала далучэньне, гэта значыць Украіна не ўваходзіла ў [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]].<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> Нягледзячы на ​​тое, што ён меў асацыяванае сяброўства, спынены ў 2018 годзе ўказам прэзыдэнта Ўкраіны [[Пятро Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. Прэзыдэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку й быў канчаткова канстатаваны факт роспуску Зьвяза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. Пасьля распаду СССР былыя савецкія рэспублікі, у тым ліку й Украіна, трапілі ў глыбокі крызіс, які прывёў да зьбядненьня насельніцтва, гіпэрінфляцыі, масавага беспрацоўя. У 1992 годзе адбыўся [[Царкоўны раскол ва Ўкраіне|царкоўны раскол]], калі былы [[Мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт]] абвесьціў сябе [[Патрыярх Кіеўскі й усёй Украіны|Кіеўскім Патрыярхам]]. [[Кіеўскі патрыярхат]] ня быў вызнаны ніводным зь іншых праваслаўных патрыярхатаў, але быў падтрыманы ўкраінскімі ўладамі. У 1994 годзе на [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 1994 году|датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах]] перамогу атрымаў [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў шляхам пераабраньня на другі тэрмін. 28 чэрвеня 1996 году Вярхоўная Рада ўхваліла [[Канстытуцыя Ўкраіны|Канстытуцыю Ўкраіны]]. У лістападзе 2004 году адбыліся [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году|прэзыдэнцкія выбары]], на якіх перамогу атрымаў [[Віктар Януковіч]]. Але яго супраціўнік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікі выбараў, заявіўшы аб іх фальсыфікацыі. Яго падтрымалі шырокія колы грамадзтва, асабліва ў заходняй частцы краіны, а таксама ЗША і краіны Эўразьвязу. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як [[Аранжавая рэвалюцыя]]. Яе вынікам стала скасаваньне вынікаў выбараў і правядзеньне паўторнага галасаваньня, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла зьмены да Канстытуцыі, зьмяніўшы выбарчую сыстэму й пазбавіўшы Прэзыдэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фармаваньня ўраду. У сакавіку 2006 году адбыліся [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2006)|парлямэнцкія выбары]], на якіх найбольшую колькасьць галасоў набрала [[Партыя рэгіёнаў]]. Але партыі «[[Наша Ўкраіна]]» ды [[Усеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына»]] разам набралі прыкладна такую ж колькасьць галасоў. У выніку вырашальнаю стала пазыцыя больш дробных партыяў. Кааліцыя між «аранжавымі» партыямі не была створаная, а [[Сацыялістычная Партыя Ўкраіны|Сацыялістычная партыя]] [[Аляксандар Мароз|Аляксандра Мароза]] перайшла ад «аранжавага» блёку да Партыі Рэгіёнаў і разам зь імі ды [[Камуністычная партыя Ўкраіны|камуністамі]] стварыла [[Антыкрызісная кааліцыя|Антыкрызісную кааліцыю]]. [[Прэм'ер-міністар Украіны|Прэм’ер-міністрам Украіны]] стаў Віктар Януковіч. У [[травень|траўні]] 2007 году Прэзыдэнт Украіны [[Віктар Юшчанка]] распусьціў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду Ўкраіны]] і прызначыў [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2007)|датэрміновыя выбары]]. Праз супраціў апазыцыі, гэтыя выбары адбыліся толькі 30 верасьня. Паводле вынікаў гэтых выбараў, у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радзе Ўкраіны]] была сфармавана кааліцыя з [[Блёк Юліі Цімашэнкі|БЮЦ]] і [[Наша Ўкраіна — Народная Самаабарона|НУ — НС]]. [[Юлія Цімашэнка]] зноў стала прэм’ер-міністрам. [[Файл:Euromaidan_01.JPG|спасылка=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Euromaidan_01.JPG|справа|значак|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] У канцы 2009 году на пасаду прэзыдэнта краіны абраны [[Віктар Януковіч]], які знаходзіўся на гэтай пасадзе з 2010 да пачатку 2014 году. 23 лістапада 2013 году пачаліся акцыі ў знак пратэсту '''[[Эўрамайдан]]''' супраць прыпыненьня тагачасным урадам на чале зь [[Мікола Азараў|Міколам Азаравым]] працэсу асацыяцыі Ўкраіны з [[ЭЗ]], якія праз шэраг жорсткіх урадавых супрацьдзейных актаў і дзеяньняў у сьнежні—студзені перарасьлі ў пратэсты з мэтаю адстаўкі ўраду й прэзыдэнта. 16 студзеня 2014 году былі прынятыя дыктатарскія «законы» з грубым парушэньнем нарматыўных актаў і заканадаўчай працэдуры і, нягледзячы на ​​рэзкую крытыку, падпісаны прэзыдэнтам на наступны дзень, 17 студзеня. Яны былі атрыманы падняцьцем рук, без выкарыстаньня сыстэмы «Рада» і без абмеркаваньня, а іх тэксты сталі даступныя толькі пасьля таго, як за іх прагаласавалі дэпутаты. Гэтыя законы абмяжоўвалі правы грамадзянаў, давалі дзяржаўным уладам больш свабоды для пакараньня пратэстоўцаў і накаваны на крыміналізацыю апазыцыі й грамадзянскай супольнасьці. У выніку бітваў паміж пратэстоўцамі й паліцыяй у лютым 2014 году загінула каля 80 чалавек пачалася '''Рэвалюцыя годнасьці'''. У лютым 2014 году была вернутая канстытуцыя ўзору 2004 году, якая дазваляла парлямэнцкай большасьцю зацьвердзіць імпічмэнт прэзыдэнта. 23 лютага Вярхоўная Рада абрала выканаўцам абавязкаў прэзыдэнта [[Аляксандар Турчынаў|Аляксандра Турчынава]], датэрміновыя выбары прэзыдэнта прызначаныя на 25 траўня гэтага ж году. Януковіч апынуўся на тэрыторыі Расеі, дзе даў некалькі прэс-канфэрэнцыяў і заявіў, што дагэтуль лічыў сябе прэзыдэнтам і вярхоўным галоўнакамандуючым; у якасьці легітымнага прэзыдэнта ён да самай інаўгурацыі новаабранага прэзыдэнта Парашэнкі (гл. ніжэй) лічыўся Расеяй і некаторымі іншымі краінамі сьвету (напрыклад, [[Вэнэсуэла]]й). У лютым—сакавіку 2014 году ўзброеныя прарасейскія актывісты пры падтрымцы неідэнтыфікаваных вайскоўцаў (пазьней прызнаных у якасьці расейскіх) пачалі захоп адміністрацыйных будынкаў у Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і Севастопалі. У выніку гэтага быў створаны самаабвешчаны ўрад АРК і Севастопалю на чале з Аксёнавым і Чалым адпаведна, на 16 сакавіка іх структурамі быў абвешчаны рэфэрэндум аб статусе АРК і Севастопалю. 17 сакавіка самаабвешчаныя ўлады АРК і Севастопалю аб’явілі, што на рэфэрэндуме большасьць галасоў атрымаў варыянт за ўваходжаньне ў склад Расеі, у гэты ж дзень з тэрыторыяў АРК і Севастопалю была абвешчаная г.зв. Рэспубліка Крым. На наступны дзень прэзыдэнт Расеі Ўладзімер Пуцін, а таксама самаабвешчаныя кіраўнікі Аксёнаў ды Чалы падпісалі пагадненьне аб уваходжаньні Рэспублікі Крым у склад Расеі, яе тэрыторыя Расеяй дэ-факта была падзеленая на два суб’екты фэдэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспубліку Крым]] (тэрытарыяльна адпавядае АРК) і места фэдэральнага значэньня Севастопаль (адпавядае ўкраінскай севастопальскай мескай радзе, што не ўваходзіць у АРК). Украінскім заканадаўствам, а таксама большасьцю краінаў сьвету прыход да ўлады Аксёнава й Чалава, рэфэрэндум і фактычная зьмена статусу гэтай украінскай тэрыторыі лічацца незаконнымі. У канцы лютага 2014 году ў сувязі з імпічмэнтам Януковіча прэзыдэнцкія выбары былі перанесеныя з 2015 году на 25 траўня 2014 году, якія й адбыліся ў гэты тэрмін. Перамогу на выбарах у першым туры (больш за 50%) атрымаў пазапартыйны кандыдат, бізнэсмэн [[Пятро Парашэнка]], інаўгурацыя якога адбылася 7 чэрвеня<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Парашэнка прыняў прысягу, на інаўгурацыю прыляцеў Лукашэнка. Анлайн|арыгінал=|спасылка=http://nn.by/?c=ar&i=129771|аўтар выданьня=|выданьне=Наша Ніва|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Зь лютага—красавіка гэтага ж году ў паўднёва-ўсходніх абласьцях Украіны праводзіліся прарасейскія мітынгі, якія ўрэшце ў красавіку перарасьлі ва ўзброеныя захопы адміністрацыяў Луганскае й Данецкае абласьцей, якія абвясьцілі сябе ўладай гэтых рэгіёнаў, у адказ на што Ўкраіна распачала [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|антытэрарыстычную апэрацыю]]. 11 красавіка самаабвешчаныя ўлады двух рэгіёнаў абвясьцілі незалежнасьць г.зв. Данецкай і Луганскай народных рэспублік, пасьля чаго быў адзначаны рэзкі рост вайсковага забесьпячэньня сэпаратыстаў, а таксама вялікая прысутнасьць наймітаў з Расеі ў зоне канфлікту, адзначаліся выпадкі агнявой падтрымкі сэпаратыстаў з боку памежных раёнаў Расеі. Цягам антытэрарыстычнай апэрацыі канстытуцыйны лад Украіны адноўлены прыкладна на трох чвэрцях тэрыторыі, раней узятай пад кантроль незаконнымі ўзброенымі прарасейскімі сэпаратысцкімі фармаваньнямі<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Антытэрарыстычная аперацыя ва Украіне|арыгінал=|спасылка=http://euroradio.fm/antyterarystychnaya-aperacyya-va-ukraine|аўтар выданьня=|выданьне=Эўрарадыё|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013—2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. На датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 году перамог Пётар Парашэнка, які прывёў краіну ў горшы стан за ўсіх папярэднікаў — парлямэнцкую апазыцыю, эканамічны крызыс, вайну. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасейскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасьля чаго пачалося вызваленьне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсыяй Расеі. З дапамогай заходніх краінаў Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі разьмежаваньня, а Расеі замацаваць пастаянны стан нявызначанасьці на Данбасе ў Менскіх пагадненьнях. Эканамічная частка Пагадненьня аб асацыяцыі паміж Украінай і Эўрапэйскім зьвязам была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзыдэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 году Ўкраіна далучылася да зоны зоны свабоднага разьвіцьця з ЭЗ. Грамадзяне Ўкраіны атрымалі дазвол на бязьвізавы ўезд у Шэнгенскую зону на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага пэрыяду 11 чэрвеня 2017 году, а Пагадненьне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасьня 2017 году.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> Значныя дасягненьні на зьнешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманьне бязьвізавага рэжыму з краінамі Эўразьвяза ў спалучэньні зь неабходнасьцю пераадоленьня надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зьменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэклярацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэньнем старых, скампраметаваных судзьдзяў. Расьсьледаваньне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяньня масавай ґлябальнай маскальскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэньнем забароны Лябараторыі Касьперскага, Dr.Web, 1С, Maіl.ru, Яндэкс і маскальскія сацыяльныя сеткі «Укантакце» альбо «Аднакласьнікі» і прапагандысцкія СЬМІ не паказалі эфэктыўнай працы. У 2017 годзе прэзыдэнт падпісаў закон «Аб адукацыі», які сустрэў супраціў прадстаўнікоў нацыянальных меншасьцяў і пасварыўся з урадам Вугоршчыны. 19 мая 2018 г. Парашэнка падпісаў дэкрэт, які ўвёў у дзеяньне рашэньне Нацыянальнага савета па бясьпецы й абароне аб заключным тэрміне ўдзелу Ўкраіны ў статутных органах Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў.<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|accessdate=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2018-05-19}}</ref> Па стане на люты 2019 г. Украіна мінімізавала сваю частку ў Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў да крытычнага мінімуму й фактычна завяршыла яе вывад. Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала доступ, і Ўкраіна ніколі не была членам СНД.<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> [[Файл:Ukraine_–_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|значак|Генэральны сакратар НАТА [[Енс Стольтэнбэрг]] і [[Пятро Парашэнка]], 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 году ў '''Канстытуцыю Ўкраіны''' былі ўнесены зьмяненьні, нормы аб стратэгічным курсе Ўкраіны на сяброўства ў Эўрапэйскім зьвязе й НАТА замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэньнях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|accessdate=2021-03-23}}</ref> Зацягваньне з продажам уласнай кандытарскай фабрыкі ў Ліпецкай вобласьці Расеі, скандал з выкарыстаньнем афшораў для мінімізацыі выплачаных падаткаў (Panamagate) таксама не спрыялі высокаму рэйтынгу прэзыдэнта. Нават гістарычнае [[Наданьне аўтакефаліі Ўкраінскай праваслаўнай царкве|набыцьцё аўтакефаліі]] ад Усяленскага патрыярха [[Барталамей І|Барталамея І]] (Томас) і стварэньне незалежнай [[Праваслаўная царква Ўкраіны|Праваслаўнай Царквы Ўкраіны]] не дапамаглі аднавіць страчаны давер да ўкраінцаў. Гэта быў адзін з самых эфэктыўных пяці гадоў украінскага дзяржаўнага будаўніцтва, але й адзін з самых супярэчлівых, калі прэзыдэнту давялося пераадольваць надзённыя выклікі сучаснасьці, ня ў стане парваць зь мінулым. 21 красавіка 2019 г. у другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог актор і шоўмэн [[Уладзімер Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]], якому ўдалося кансалідаваць пратэстныя настроі розных палітычных спэктраў вакол уласнай харызматычнай асобы й атрымаць 73,23% галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасьля чаго Зяленскі абвясьціў аб роспуску Вярхоўнай Рады й прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парлямэнцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзыдэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасьць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Сьпікерам парлямэнта абраны старшыня партыі Дзьмітрый Разумкоў. Большасьць змагла сфармаваць урад самастойна, без стварэньня кааліцый, і зацьвердзіць Аляксея Гончарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|accessdate=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 году з -за падзеньня ВУП на 1,5% (замест павелічэньня на 4,5% на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|accessdate=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2020-07-06}}</ref> 3 сакавіка 2020 году ва Ўкраіне быў зафіксаваны першы выпадак заражэньня коронавірусам COVІD-19.<ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували перший випадок коронавірусу|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2888412-v-ukraini-zareestruvali-persij-vipadok-koronavirusu.html|website=www.ukrinform.ua|accessdate=2020-07-06|language=uk}}</ref> Кожны дзень Міністэрства аховы здароўя публікуе новую інфармацыю аб распаўсюджваньні пандэміі. З -за карантынных абмежаваньняў у краіне ўзмацніўся эканамічны крызыс, колькасьць афіцыйна беспрацоўных павялічылася на 67%. 28 ліпеня 2020 г. у [[Люблін]]е [[Летува]], [[Польшча]] й Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трыкутнік]]», якая накавана на стварэньне далейшага супрацоўніцтва паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Ўкраіны й уступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 году ўказ прэзыдэнта забараніў тэлевізійнае вяшчаньне прамаскальскіх тэлеканалаў 112 Ukraіne, NewsOne і ZІK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|accessdate=2021-02-06}}</ref> Рашэньнем Савета нацыянальнай бясьпекі й абароны й Указам прэзыдэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзеныя санкцыі супраць 8 фізычных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку прамаскальскага палітыка Пуціна й хроснага бацькі Пуціна Віктара Мядзьведчука й яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2021-02-20}}</ref> 23 лютага 2021 г. ва Ўкраіне былі зарэгістраваны 2 вакцыны супраць коронавірусу: AstraZeneca і Pfіzer — BіoNTech.<ref>{{Cite web|title=МОЗ: в Україні зареєстрували вакцину Oxford/AstraZeneca (Covishield)|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-ukraina-zareestruvala-vaktsynu-covishield/31116982.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували вакцину Pfizer від COVID-19 – МОЗ|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zareestrovana-vaktsyna-pfizer/31117706.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> 24 лютага першы чалавек быў прышчэплены.<ref>{{Cite web|title=В Україні вже вакцинували від коронавірусу першу людину: хто отримав щеплення|url=https://tsn.ua/ukrayina/v-ukrayini-vzhe-vakcinuvali-vid-koronavirusu-pershu-lyudinu-hto-neyu-stav-1732645.html|website=ТСН.ua|date=2021-02-24|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> [[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|значак|[[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт Грузыі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзыдэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], [[прэзыдэнт Украіны]] [[Уладзімер Зяленскі|Ўладзімір Зяленскі]] й старшыня Эўрапэйскай рады Шарль Мішэль падчас Батумскай міжнароднай канфэрэнцыі 2021 году. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненьні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Брусэлі ў чэрвені 2021 году лідэры НАТА паўтарылі рашэньне, прынятае на саміце ў Бухарэсьце 2008 году, паводле якога Ўкраіна стане членам Альянсу з Плянам дзеяньняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу й правам Украіны вызначаць сваю будучыню й зьнешняя палітыка, вядома, без умяшаньня звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 году была ўтворана [[Асацыяванае трыа]] шляхам падпісаньня сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных справаў Грузыі, Малдовы й Украіны. Асацыяванае трыа — гэта трохбаковы фармат для пашырэньня супрацоўніцтва, каардынацыі й дыялёгу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненьне аб асацыяцыі з ЭЗ) па пытаньнях агульнага інтарэсу, зьвязаных з эўрапэйскай інтэграцыяй. Усходняга партнэрства й абавязацельстваў па далучэньні да Эўрапэйскага зьвяза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Па стане на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленьне ў ЭЗ у 2024 годзе, каб далучыцца да Эўрапэйскага Зьвяза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> == Прыродныя ўмовы == Украіна разьмяшчаецца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Усходне-Эўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м). Найважнейшымі мінэральнымі багацьцямі Ўкраіны зьяўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, Крамянчуг, Запарожжа, Керчанская пярэспа) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых мэталаў (Запароская вобласьць). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацьці ёсьць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжаньня (заліў [[Сіваш]] у Азоўскім моры) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласьці). На поўдні краіны ёсьць вялікія радовішчы крэйды і кааліну. У кліматычных адносінах раўнінная тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палесьсі, дзе разьмяшчаецца зона зьмешаных лясоў, лета прахалоднае, зіма сьнежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозьніваецца спрыяльным умерана кантынэнтальным кліматам з прахалоднай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражываньня людзей і вядзеньня гаспадаркі. Разьмешчаная на поўдні зона стэпу адрозьніваецца найбольшай кантынэнтальнасьцю, гарачым сухім летам і маласьнежнай зімой. Своеасаблівы клімат горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат зь вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозьніваюцца ўмерана кантынэнтальным кліматам зь вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасьць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшае ў Заходнім Крыме (каля 300 мм у год). Галоўная рака Ўкраіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Ўкраіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзьве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Ўкраіны з Румыніяй. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёраў, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка разьмешчана ў [[Палесьсе|Палесьсі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласьці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Ўкраіны|група азёраў]], якія сфармаваліся як затопленыя вусьці прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Ўкраіны — [[Сасык]] ([[Кундук]]) (210 м²) у [[Адэская вобласьць|Адэскай вобласьці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (55 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласьць|Валынскай вобласьці]]. На Дняпры створаныя вадасховішчы (Кіеўскае і інш.). Нягледзячы на сваю шматлікасьць, рэкі Ўкраіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і Крымскі паўвостраў. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі. Дзьве траціны тэрыторыі Ўкраіны пакрытыя ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]]. На раўніннай частцы краіны выдзяляюцца тры прыродныя зоны: [[лес|лясная]] (на поўначы), [[лесастэп]]авая (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авая (на поўдні). Лясной зоне ўласьцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы зь [[піхта|белай піхтай]], [[Хвоя звычайная|хвояй]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расьце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарох — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыму шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флёры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш. Ва Ўкраіне жывуць каля 28 тысячаў розных відаў жывёлаў, у тым ліку 101 від [[сысуны|сысуноў]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзьведзь|мядзьведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[Рысь эўрапейская|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[сава (птушка)|совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі. Ва Ўкраіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі. == Насельніцтва == === Агульныя зьвесткі === Агульная колькасьць насельніцтва Ўкраіны, паводле зьвестак [[перапіс насельніцтва ва Ўкраіне (2001)|перапісу 2001 году]], складае 48 млн 457 тыс. чалавек. Гэта на 3 мільёны менш, чым у 1989 годзе, калі праводзіўся [[перапіс насельніцтва ў СССР (1989)|папярэдні перапіс]]. Гарадзкое насельніцтва складае 32,6 млн чалавек або 67,2% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Суадносіны між гарадзкім і сельскім насельніцтвам з 1989 году не зьмяніліся. Колькасьць гарадоў ва Ўкраіне — 454; гэта на 20 болей, чым у 1989 годзе. Ва Ўкраіне 5 [[гарады з насельніцтвам больш за 1 млн жыхароў|гарадоў з насельніцтвам больш за мільён жыхароў]]: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Данецк]] і [[Адэса]]. Дынаміка зьмены векавога складу насельніцтва за апошняе дзесяцігодзьдзе была абумоўленая зьніжэньнем нараджальнасьці й зьніжэньнем сярэдняй працягласьці жыцьця. Праз гэтыя фактары зьнізілася доля жыхароў як наймалодшага, так і найстарэйшага (больш 80 гадоў) узросту. Адбываецца працэс [[старэньне насельніцтва|старэньня насельніцтва]]. === Нацыянальны й моўны склад === {{Глядзіце таксама|мовы Ўкраіны}} Нацыянальны склад насельніцтва Ўкраіны ў параўнаньні з 1989 годам зьмяніўся на карысьць тытульнай нацыі: 37,5 млн, або 77,8% жыхароў назвалі сябе [[украінцы|ўкраінцамі]], што на 5% больш, чым у 1989 годзе. Другім па колькасьці народам застаюцца [[расейцы]]: у 2001 годзе іх было 8,3 млн, або 17,3% (у 1989 годзе — 22,1%). Колькасьць [[беларусы|беларусаў]] зьменшылася ў параўнаньні з 1989 годам больш чым на 50%, але яны застаюцца трэцім па колькасьці народам Украіны: 275,8 тыс. жыхароў. Найбольш павялічылася за пэрыяд з 1989 па 2001 год колькасьць [[крымскія татары|крымскіх татараў]]: у 2001 годзе іх было 248,2 тыс. чалавек — гэта ў 5,3 разоў больш, чым у 1989 годзе. Найбольшы адток насельніцтва адбыўся сярод [[габрэі|габрэяў]]: у 2001 годзе іх засталося 103,6 тыс. — амаль у 5 разоў менш, чым у 1989 годзе. [[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|міні|240пкс|Доля насельніцтва, якія назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай (2001)]] [[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|міні|240пкс|Дыялекты ўкраінскай мовы]] Усяго паводле зьвестак перапісу 2001 году ва Ўкраіне пражывалі прадстаўнікі 130 розных нацыянальнасьцяў. Насельніцтва розных нацыянальнасьцяў нераўнамерна разьмеркаванае па тэрыторыі Ўкраіны. Украінцы складаюць большасьць ва ўсіх рэгіёнах Украіны, акрамя гораду [[Севастопаль|Севастопалю]] (дзе іх 22,4%) і [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыму]] (24,3%). Доля расейскага насельніцтва найбольшая ва ўсходніх і паўднёвых рэгіёнах: Севастопаль — 71,6%, Крым — 58,3%, [[Луганская вобласьць]] — 39%, [[Данецкая вобласьць]] — 38,2%; найменшая — у заходніх рэгіёнах: [[Ровенская вобласьць]] — 2,6%, [[Валынская вобласьць|Валынская]] — 2,4%, [[Івана-Франкоўская вобласьць|Івана-Франкоўская]] — 1,8%, [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальская]] — 1,2%. Амаль ва ўсіх рэгіёнах Украіны ўкраінцы й расейцы зьяўляюцца дзьвюма найбольшымі паводле колькасьці народамі. Выключэньнямі зьяўляюцца: * [[Закарпацкая вобласьць]]. Тут другой па колькасьці жыхароў нацыянальнасьцю пасьля ўкраінцаў зьяўляюцца [[вугорцы]]: 151,5 тыс.; гэта 12,1% насельніцтва вобласьці й 97% колькасьці ўкраінскіх вугорцаў. Трэція па колькасьці [[румыны]]: 2,6% насельніцтва вобласьці; * [[Чарнавіцкая вобласьць]]. Другой і трэцяй па колькасьці насельнікаў нацыянальнасьцямі зьяўляюцца адпаведна румыны (114,6 тыс. — гэта 12,5% насельніцтва вобласьці 76% усіх румынаў Украіны) і [[малдаване]] (67,2 тыс. — 7,3% насельніцтва вобласьці). Даволі шматнацыянальнай зьяўляецца таксама [[Адэская вобласьць]]. Тут жыве 150,6 тыс. [[баўгары|баўгараў]] (6,1% насельніцтва вобласьці й 74% колькасьці ўкраінскіх баўгараў), 123,7 тыс. малдаванаў (адпаведна 5% і 48%), а таксама 27,6 тыс. [[гагавузы|гагавузаў]] (1,1% і 87%). У Крыме жыве 98% крымскіх татараў Украіны; тут яны складаюць 12% насельніцтва. У Данецкай вобласьці пражываюць 77,5 тыс. [[грэкі|грэкаў]] — гэта 85% ўсяго грэцкага насельніцтва Ўкраіны. Тут іх доля складае 1,6%. 67,5% насельнікаў Украіны назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай. 29,6% назвалі такой [[расейская мова|расейскую мову]]. Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў): {|class=wikitable |- !Народы||2001 г.||1989 г. |- |[[Украінцы]]||77,8||72,7 |- ||[[Расейцы]]||17,3||22,1 |- |[[Беларусы]]||0,6||0,9 |- |[[Малдаване]]||0,5||0,6 |- |[[Крымскія татары]]||0,5||0 |- |[[Баўгары]]||0,4||0,5 |- |[[Вугорцы]]||0,3||0,4 |- |[[Румыны]]||0,3||0,3 |- |[[Палякі]]||0,3||0,4 |- |[[Габрэі]]||0,2||0,9 |} [[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвалі роднаю 67,5% насельніцтва, што на 2,8 адсоткавага пункту больш, чым падчас перапісу 1989 г. [[Расейская мова ва Ўкраіне|Расейскую мову]] вызначылі як родную 29,6% насельніцтва, у параўнаньні зь мінулым перапісам гэты паказчык зьменшыўся на 3,2 пункты. Частка іншых моваў склала 2,9%, апошні паказчык вырас на 0,4 адсоткавага пункту. Украінская мова ў найбольшай ступені распаўсюджаная на захадзе, поўначы, цэнтры краіны, а таксама ў сельскай мясцовасьці ўсходу й поўдня Ўкраіны. У мескай мясцовасьці поўдня й усходу, а таксама сярод расейскай грамады распаўсюджаная расейская мова. Акрамя гэтых моваў, ва Ўкраіне пражываюць вялікія грамады носьбітаў такіх моваў як вугорская, румынская, малдоўская, польская, крымскататарская, баўгарская й беларуская — носьбіты гэтых моваў у асноўным сканцэнтраваныя ля мяжы з уласнымі дзяржавамі (за выключэньнем польскай, баўгарскай і крымскататарскай). === Дэмаграфія === {{Глядзіце таксама|Сьпіс гарадоў Украіны паводле насельніцтва}} Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасьцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай сьмяротнасьцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек). У пэрыяд 1991—2004 імігравала ва Ўкраіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі). Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадох. Найбуйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасьць насельніцтва ў [[Данецкая вобласьць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўскай абласьцях]]. {| style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласьць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласьць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! rowspan=11 | |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align="left" | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327 |align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align="left" | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласьць|Луганская]] || 463 097 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align="left" | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласьць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align="left" | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 389 589 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align="left" | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 || align="left" | '''[[Сімфэропаль]]''' || [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]] || 358 108 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align="left" | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласьць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align="left" | '''[[Віньніца]]''' || [[Віньніцкая вобласьць|Віньніцкая]] || 356 665 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align="left" | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align="left" | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align="left" | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запароская вобласьць|Запароская]] || 815 256 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align="left" | '''[[Хэрсон]]''' || [[Хэрсонская вобласьць|Хэрсонская]] || 328 360 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align="left" | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласьць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align="left" | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласьць|Палтаўская]] || 317 998 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align="left" | '''[[Крывы Рог (горад)|Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align="left" | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласьць|Чарнігаўская]] || 304 994 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align="left" | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласьць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласьць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align="left" | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласьць|Чаркаская]] || 295,414 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align="left" | '''[[Марыюпаль]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align="left" | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласьць|Сумская]] || 293,141 |- |colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | |} Дамінуючай рэлігіяй ва Ўкраіне зьяўляецца [[хрысьціянства]]. Большасьць вернікаў належыць да Ўкраінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату (каля 50%) і Ўкраінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату (26,1%). Да Ўкраінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8%, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7%, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2%. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Ўкраіны}} Пасьля распаду Савецкага Саюзу і абвяшчэньня ў 1991 годзе незалежнасьці Ўкраіна ўспадкавала адну з найболей магутных груповак войскаў у Эўропе, абсталяваную ядзернай зброяй і досыць сучаснымі ўзорамі ўзбраеньня ды вайсковай тэхнікі. Ядзерная зброя ў 1990-х гадох перададзеная Расеі. 24 жніўня 1991 году Вярхоўная Рада Ўкраіны прыняла рашэньне пра ўзяцьце пад сваю юрысдыкцыю ўсіх разьмешчаных ва Ўкраіне вайсковых фармаваньняў Узброеных Сілаў СССР і пра стварэньне [[міністэрства абароны Ўкраіны]]. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украіны}} [[Файл:Зміни адміністративного поділу сучасної території України 1921–1994.gif|значак|Зьмены ў адміністрацыйным падзеле тэрыторыі сучаснай Украіны, 1921–1994 гг.]] Тэрыторыя Ўкраіны ўключае: * 24 вобласьці * 1 аўтаномную рэспубліку (Крым) * 454 гарады, у тым ліку 172 гарады абласнога (рэспубліканскага ў Крыме) падпарадкаваньня й 2 гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль) * 490 раёнаў * 118 раёнаў у гарадах * 889 пасёлкаў гарадзкога тыпу * 10 272 сельскія рады * 28 619 населеных пунктаў сельскага тыпу Найбуйнейшай тэрытарыяльнай адзінкай Украіны зьяўляецца вобласьць. Падобны да абласнога статус мае аўтаномная рэспубліка (Крым) ды гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль), але гэты статус мае асаблівасьці, якія вызначаюцца асобнымі законамі. Аўтаномная Рэспубліка Крым мае ўласную канстытуцыю, якая, у прыватнасьці, вызначае падзел паўнамоцтваў між урадам Украіны і ўрадам аўтаноміі. Вобласьці, аўтаномная рэспубліка, а таксама буйныя гарады Ўкраіны дзеляцца на раёны. Раёны вобласьцяў і аўтаномнай рэспублікі складаюцца зь сельскіх, мескіх і пасялковых радаў. Апрача таго, вобласьць і аўтаномная рэспубліка маюць гарады абласнога (рэспубліканскага) падпарадкаваньня (вядомыя як мескія рады, ня блытаць зь мескай радай у раёне), што не ўваходзяць у ніводны з раёнаў. Сярэдняя плошча раёну 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек. Старшыні абласных і раённых дзяржаўных адміністрацыяў прызначаюцца Прэзыдэнтам Украіны; старшыні гарадзкіх, пасялковых ды сельскіх радаў абіраюцца непасрэдна насельніцтвам адпаведных тэрытарыяльных адзінак. Старшыня (прэм’ер-міністар) Аўтаномнай Рэспублікі Крым прызначаецца Вярхоўнай Радай АРК і ўзгадняецца з Прэзыдэнтам Украіны. Усяго ва Ўкраіне налічваецца 457 гарадоў, зь якіх 176 — абласнога значэньня, 279 — раённага значэньня і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадзкога тыпу і 28 552 вёскі. == Геаграфія == [[Файл:Ukraine topo en.jpg|міні|350пкс|Мапа Ўкраіны]] {{Асноўны артыкул|Геаграфія Ўкраіны}} Украіна займае плошчу 603,7 тыс. км² і зьяўляецца самай буйной краінай, што цалкам разьмешчаная ў [[Эўропа|Эўропе]] (эўрапейская плошча [[Расея|Расеі]] значна большая, але Расея разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова). Плошча тэрытарыяльных вод Украіны — 20 тыс. км². Крайнія пункты Ўкраіны: * на захадзе: сяло [[Саламонава (сяло)|Саламонава]] бліз гораду [[Чоп]] [[Закарпацкая вобласьць]] (48°25′50″ пн. ш. 22°09′50″ у. д.) * на ўсходзе: сяло Чырвоная Зорка, [[Луганская вобласьць]] (49°15′33″ пн. ш. 40°11′53″ у. д.) * на поўначы: сяло Грамяч, [[Чарнігаўская вобласьць]] (52°20′04″ пн. ш. 33°17′19″ у. д.) * на поўдні: мыс Сарыч, [[Паўднёвы бераг Крыму]] (44°23′14″ пн. ш. 33°44′17″ у. д.) Геаграфічны цэнтар Украіны знаходзіцца ля мястэчка [[Добравялічкаўка]] [[Кіраваградзкая вобласьць|Кіраваградзкай вобласьці]]. Геаграфічныя суседзі Ўкраіны — [[Расея]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Славаччына]], [[Вугоршчына]], [[Румынія]] й [[Малдова]]. Агульная працягласьць дзяржаўнай мяжы Ўкраіны — 6500 км. На поўдні Ўкраіна мае выхад да [[Чорнае мора|Чорнага]] й [[Азоўскае мора|Азоўскага]] мораў. [[Файл:Hoverla.jpg|міні|зьлева|200пкс|Гара [[Гавэрла]] ([[Карпаты]])]] 95% тэрыторыі Ўкраіны займаюць раўніны, у тым ліку 70% — нізіны і 25% — узвышша. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзяцца два горныя масівы: [[Карпаты]] й [[Крымскія горы]]. На [[Керчанскі паўвостраў|Керчанскім паўвостраве]] ёсьць брудавыя вулканы. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найглыбейшае возера Ўкраіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (найбуйнейшае з Шацкіх азёраў, валынскае Палесьсе): 58,4 м. Найбуйнейшае возера Ўкраіны — Сасык (Кундук), Адэская вобласьць: 210 км² Найдаўжэйшая рака Ўкраіны — [[Дняпро]]: 2285 км, па тэрыторыі Ўкраіны — 981 км. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]], [[Паўднёвы Буг]]. Гэтыя рэкі належаць да басэйну Чорнага мора. Тэрыторыю Ўкраіны кранаюць таксама басэйны [[Дунай|Дунаю]] (басэйн Чорнага мора), Дону (басэйн Азоўскага мора) ды Заходняга Бугу (басэйн Балтыйскага мора). == Кухня == {{Асноўны артыкул|Украінская кухня}} [[Файл:Ruskie.jpg|значак|[[Варэнікі]]]] [[Файл:Borshch2.jpg|зьлева|значак|[[Боршч]] з пампушкамі]] [[Украінская кухня]] фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў. Украінская кухня налічвае сотні рэцэптаў: [[Боршч|баршчы]] й [[пампушкі]], [[Паляніца|паляніцы]] й [[галушкі]], грыбная юшка, грыбны соўс, [[бануш]], [[варэнікі]] й [[Каўбаса|каўбасы]], [[Смажаніна|пячыстае]] ды напоі з садавіны й [[Мёд|мёду]], вядомыя далёка па-за межамі Ўкраіны. Некаторыя стравы маюць шматвекавую гісторыю, напрыклад, украінскі [[боршч]]. Ужо ў пэрыяд [[Трыпольская культура|трыпольскай культуры]] (5—6 тысячаў гадоў тому), якую прынялі ўсходнія славяне, насельніцтва [[Правабярэжная Ўкраіна|Правабярэжнай Украіны]] вырошчвала [[Збожжа|збожжавыя]] культуры&#x20;— [[Пшаніца|пшаніцу]], [[ячмень]] і [[проса]]<ref name="УкрСтрави" />. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Ўкраіны}} Паводле структуры СУП асноўную частку эканомікі Ўкраіны складае перапрацоўчая прамысловасьць (40,23% агульнага аб’ёму вырабу СУП). Сельская гаспадарка складае адпаведна 10,58%, транспарт і сувязь — 9,29%, гандаль — 8,83%. Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш разьвітымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], энэргетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцыяў на рацэ [[Дняпро]]), машынабудаўніцтва, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасьці (здабыча вуглю, руды). Найбольш разьвітыя ў эканамічным дачыненьні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласьць і Луганская вобласьць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласьць і Запароская вобласьць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасьля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэньня каапэрацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозьненьне ад заходніх краінаў, ня мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Ўкраіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Чалец Сусьветнай гандлёвай арганізацыі (з траўня 2008). Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсьць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацьце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласьць, уключаючы чарнаморскі шэльф (уласныя рэсурсы нафты пакрываюць унутраныя патрэбнасьці эканомікі на 15—20%, газу — на 25%). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасьць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70% шахтаў падлягаюць закрыцьцю як стратныя. Больш за палову тэрыторыі краіны займае ральля, шмат садоў. Спэцыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчваньне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду. Украіна мае шырокія магчымасьці для разьвіцьця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзьбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінэральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі зьяўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месьцяцца марскія і горныя курорты. У 2014 годзе зьнешні доўг Украіны дасягнуў 140 млрд даляраў, што складала 80% [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]]. Пры гэтым, 8 грамадзянаў Украіны былі [[мільярдэр]]амі<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Аляксандар Шпакоўскі]].|загаловак=Украінскі ўрок|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140305/1393970245-ukrainski-urok|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 сакавіка 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/41-27651 41 (27651)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/03/5sak-2.indd_.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. === Рэгіянальны падзел === Тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры эканамічныя рэгіёны, якія не зьяўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі краіны: * усходні (данецка-падняпроўскі). Тут сканцэтраваная асноўная частка цяжкой прамысловасьці, разьмешчаныя найбуйнейшыя прамысловыя цэнтры * заходне-цэнтральны. Найбольш разьвітая лёгкая й харчовая прамысловасьць * паўднёвы. Пашыранае судабудаваньне, партовая індустрыя, а таксама рэкрэацыйная дзейнасьць == Дзяржаўны лад == Украіна — парлямэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзыдэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваньнем на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парлямэнтам, [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радай]]. Парлямэнт фармуе ўрад, Кабінэт міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам. Вярхоўны суд — вышэйшы орган сыстэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыцьцяўляе Канстытуцыйны суд. == Культура == Для ўкраінскай нацыянальнай культуры вытворнай і базіснай зьяўлецца народная культура, на аснове якое паступова сфармаваліся прафэсійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасьць украінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасьці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеяньне зь іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам разьвіцьця культуры стала прыняцьце [[хрысьціянства]] ў X стагодзьдзі. З прычыны цяжкасьцяў гістарычнага шляху Ўкраіны (мангола-татарскае заваяваньне ў XIII стагодзьдзі, польская экспансія ў XIV—XVI стагодзьдзях, залежнасьць ад Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў у XIX — пачатку XX стагодзьдзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося таму, што ў XVI стагодзьдзі, калі фэадальна-баярская знаць успрыняла [[каталіцтва]] й польскую культуру, і да канца XVIII стагодзьдзя, калі вярхушка казацкае старшыны была русіфікаванай, украінскае грамадзтва разьвівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты. Сапраўднымі творцамі й носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадзтва — сяляне, [[казакі]], рамесьнікі. Украінская культура на працягу доўгіх пэрыядаў сваёй гісторыі разьвівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклёр]], народныя традыцыі, якія дадавалі ёй асаблівыя зачараваньне й калярыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песьнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захоўваньню й працягу традыцыяў, карані якіх паходзяць да культуры [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], сталі магчымымі ўздым украінскай культуры ў XVI—XVII стагодзьдзях і культурнае адраджэньне ў XIX стагодзьдзі. Разьвіцьцю нацыянальнае культуры сучаснае Ўкраіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасьці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існаваньня. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданьняў, камэрцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расеі. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.president.gov.ua Прэзыдэнт Украіны] * [http://www.kmu.gov.ua Кабінэт міністраў Украіны] * [https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ Вярхоўная Рада Ўкраіны] {{Украіна ў тэмах}} {{Украіна}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}} {{АБСЭ}} {{Славянскія краіны}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] pqv6bkagukl0dwjdvkd69yi0ek1yyxy 2697557 2697511 2026-10-24T11:07:19Z Франак Радзівіл 96369 2697557 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Краіна |Назва = Украіна |НазваЎРоднымСклоне = Украіны |НазваНаДзяржаўнайМове = {{мова-uk||скарочана}} Україна |Сьцяг = Flag of Ukraine.svg |Герб = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |НацыянальныДэвіз = |Месцазнаходжаньне = Europe-Ukraine (with Crimea).svg |АфіцыйнаяМова = [[украінская мова|украінская]] |Сталіца = [[Кіеў]] |НайбуйнейшыГорад = Кіеў |ТыпУраду = Парлямэнцка-<br/>прэзыдэнцкая рэспубліка<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Рада вярнула Канстытуцыю-2004|арыгінал=|спасылка=http://www.svaboda.org/content/канстытуцыя-2004-вярнулася/25272625.html|аўтар выданьня=|выданьне=[[Радыё Свабода]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2004|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref> |ПасадыКіраўнікоў = <br />[[Прэзыдэнт Украіны|Прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністар]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Уладзімер Зяленскі]]<br />[[Дзяніс Шмыгаль]] |Плошча = 603 628 |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 44-е |АдсотакВады = 7% |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2013 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 29-е |Насельніцтва = 45 439 822<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn1213_e.html Апэратыўныя зьвесткі Укрстату]</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 76 |ГодАцэнкіСУП = 2008 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 34-е |СУП = $337,268 млрд |СУПНаДушуНасельніцтва = $7342 |Валюта = [[Грыўна]] |КодВалюты = UAH |ЧасавыПас = [[Усходнеэўрапейскі час|EET]] |ЧасРозьніцаUTC = +2 |ЧасавыПасУлетку = [[Усходнеэўрапейскі летні час|EEST]] |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +3 |НезалежнасьцьПадзеі = — ад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |НезалежнасьцьДаты = <br />24 жніўня 1991 |ДзяржаўныГімн = Ще не вмерла України |АўтамабільныЗнак = UA |ДамэнВерхнягаЎзроўню = ua |ТэлефонныКод = 380 |Дадаткі = [[Файл:Mapa_haradoŭ_Ŭkrainy.png|280пкс|цэнтар|Мапа Ўкраіны]] |Лацінка=Ukraina}} [[Файл:Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann (Nuremberg, 1720).jpg|значак|331x331пкс|На карце Ёганэса Гомана 1720 года пазначана Ўкраіна як «''Vkraina»''. (таксама вядомая як «[[Чырвоная Русь]]»), якая распасьціраецца ад [[Пярэмышль|Пярэмышля]] да [[Паставы|Палтавы]] і ад [[Почап|Почапа]] да Бага-Дняпроўскага лімана. ]] '''Украі́на''' ({{мова-uk|Україна}}) — дзяржава ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]], мяжуе зь [[Беларусь]]сю на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе, [[Вугоршчына]]й, [[Польшча]]й і [[Славаччына]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Амываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Паводле плошчы Ўкраіна займае 44-е месца ў сьвеце і першае месца — сярод краінаў, цалкам разьмешчаных у [[Эўропа|Эўропе]] ([[Расея]], эўрапейская плошча якой значна большая, разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова)<ref>[https://web.archive.org/web/20101130222543/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm Basic Facts about Unraine] Агульная інфармацыя пра краіну на сайце Ўкраінскага консульства ў Нью-Ёрку</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Назвы Ўкраіны}} Існуюць дзьве асноўныя вэрсіі паходжаньня назвы Ўкраіны. Першая вэрсія палягае ў тым, што назва «Ўкраіна» азначае «ля краю», ля мяжы (сугучна беларускаму «ўскраіна»), бо ўкраінскі этнас сфармаваўся на славянска-татарскім памежжы. Прыхільнікі другой вэрсіі сьцьвярджаюць, што назва «Ўкраіна» паходзіць ад слова «краіна» і прыводзяць той факт, што гэтая назва зьяўляецца ў гістарычных дакумэнтах значна раней, чым узьнікла казацтва. Слова краіны («країна») азначала “тэрыторыя племя”. Слова вельмі азначала «адрэзак ад участку, аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя, крайняя мяжа аддзеленай часткі племянной тэрыторыі». Пасьля распаду славянскай агульнасьці, прыкладна ў IV—VI стагодзьдзі — час антаў — ва ўсходніх славян з украй зьяўляецца ўкраіна (україна)— «аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя». У VI-VIII стагодзьдзях, калі на тэрыторыях усходнеславянскіх плямёнаў пачалі фармавацца фэадальныя княствы, а затым - дзяржава [[Русь]], слова ''краіна'' набыло значэньне "тэрыторыя фэадальнага княства", а затым - "тэрыторыя Русі". Слова ''ўкраіна'' атрымала значэньне "аддзеленая частка тэрыторыі фэадальнага княства", а затым - "аддзеленая частка тэрыторыі Русі". З XII стагодзьдзі Русь распалася на асобныя княствы. Слова ''ўкраіна'' набыло значэньне «княства» і ўпершыню згадваецца ў Іпацьеўскім сьпісе [[Аповесьць мінулых гадоў|Аповесьці мінулых гадоў]]. Слова ''ўкраіна'' азначала ўсю аддзеленую частку тэрыторыі племя а затым — усю тэрыторыю княства і, паводле Піўтарака, выразна адрозьнівалася са словам ''ускраіны'', утвораным ад краю «край, абрэз» — «памежная тэрыторыя племя», пазьней — «памежная тэрыторыя. А таксама [[Ёган Баптыст Хоманна|Ёган Баптыст Хоман]] на мапе 1720 г. «Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann» пазначыў тэрыторыі сучаснай Украіны як '''''Vkraina.'''''<ref>[https://www.facebook.com/Uyghursbookshelf/posts/ukraine-on-a-17th-century-european-maplong-before-the-rise-of-modern-nation-stat/1503103664952407/ Ukraine on a 17th-Century... - Maps, History & Geography | Facebook]</ref> == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Ўкраіны}} Тэрыторыя Ўкраіны ў сучасных межах сфармавалася ў 1954 годзе, а дагэтуль яе часткі часам належалі да дзяржаваў абсалютна розных культураў. === Даславянскі пэрыяд (да VIII ст.) === На ўзьбярэжжы [[Крым]]у з VIII стагодзьдзя да н. э. узьнікаюць [[грэцкія калёніі]], галоўныя зь якіх — [[Херсанэс Таўрыйскі|Херсанэс]] (каля сучаснага Севастопалю) і [[Пантыкапэй]] — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных фармаваньняў. Гэтыя землі з I стагодзьдзя да н. э. трапілі пад уплыў [[Рымская імпэрыя|Рым]]у. На стэпавай частцы Ўкраіны панавалі качавыя плямёны: [[кімэрыйцы]] (IX—VII стагодзьдзі да н. э.), [[скіфы]] (VII—III стагодзьдзі да н. э.), [[сарматы]] (III ст. да н. э. — III стагодзьдзе). Пра насельнікаў паўночнае Ўкраіны гэтага часу вядома зусім мала. === Пэрыяд Кіеўскай Русі й Бізантыйскай імпэрыі (VIII—XIV стст.) === З IV стагодзьдзя пачынаецца эпоха [[Вялікае Перасяленьне народаў|Вялікага Перасяленьня народаў]]. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазьней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагодзьдзя Паўночную і цэнтральную Ўкраіну засяляюць [[усходнія славяне|усходнеславянскія]] плямёны, сярод якіх былі [[паляне]], [[драўляне]], [[севяране]] ды іншыя. Паступова на гэтых землях фармуецца г.зв. [[Кіеўская Русь]] — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэньне. З 862 году Кіеўскай Русьсю кіруе [[Вікінгі|вараская]] дынастыя [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X стагодзьдзе, калі [[Кіеў]] пазбаўляецца ад [[хазары|хазарскай]] залежнасьці, а потым і цалкам зьнішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікненьня качавых плямёнаў: [[печанегі|печанегаў]], [[торкі|торкаў]] ды [[полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынесьлі старажытнарускай дзяржаве багата клапот. З XII стагодзьдзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Ўкраіны галоўнымі княствамі сталі [[Кіеўскае княства|Кіеўскае]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]], [[Галіцкае княства|Галіцкае]] ды [[Валынскае княства|Валынскае]] княствы. У пачатку ХІ стагодзьдзя Закарпацьцем авалодвае Вугоршчына. У XIII стагодзьдзі праз Кіеўскую Русь праходзяць орды [[мангола-татары|мангола-татар]]. Карыстаючыся фэадальнай раздробленасьцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады даніной. Антычныя гарады чарнаморскага ўзьбярэжжа пасьля распаду Рымскай імпэрыі трапляюць пад палітычны й культурны ўплыў [[Бізантыя|Бізантыі]]. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанэс (у Сярэднявеччы вядомы як Херсон). У XII стагодзьдзі ў горнай частцы [[Крымскі паўвостраў|Крыму]] ўзьнікла дзяржава [[княства Тэадора|Тэадора]], на базе насельнікаў якой узьнікла [[народнасьць]] [[крымскія грэкі|крымскіх грэкаў]], або тэадарытаў. Яе помнікамі зьяўляюцца [[пячорныя гарады Крыму]] — Чуфут-Кале, Эскі-Кермэн ды іншыя. Стэпавы Крым ад XIII стагодзьдзя трапляе пад уладу татараў. === Польска-літоўскі й турэцкі пэрыяд (XIV ст. — канец XVIII ст.) === Ад XIV стагодзьдзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам празь міжусобіцы, аслабляецца. Затое ўплыў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое ўзьнікла ў XIII стагодзьдзі, істотна ўзмацніўся ад часоў княжаньня [[Гедымін]]а (пачатак XIV ст.). Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У 1362 годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разьбіў татар у [[бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] і далучыў Кіеў да Вялікага княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сымбалічнае значэньне, бо Літва, як і [[Масква]], прэтэндавала на званьне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідэрам у «зьбіраньні» рускіх земляў. [[Файл:Borders of Poland before 1660 (128904766).jpg|значак|Украіна на мапе Рэчы Паспалітай 1892 году]] У канцы XIV стагодзьдзя пачынаецца палітычная й культурная экспансія [[Польшча|Польшчы]]. У 1387 годзе Польшча захапіла Галічыну. З канца XV стагодзьдзя ўзмацняецца [[Расея|Маскоўская дзяржава]], якая ў канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзяў захапіла ў Літвы частку земляў. З XV ст. пачынаюцца працэсы засяленьня сучасных усходу і, пазьней, поўдня Ўкраіны. Засяленьне ў асноўным адбывалася за кошт украінцаў, але ўдзельнічалі таксама й іншыя этнасы. З XV стагодзьдзя на літоўска-крымскім памежжы ўзьнікае [[казакі|казацтва]], якое аказала вырашальны ўплыў на фармаваньне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Ўкраіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між Літвою (Польшчаю) ды Крымскім ханствам. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам Літвы, якая вяла вайну з Масковіяй, Польшча захапіла Валынь, Кіеўшчыну й Падольле, г. зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі Літве. 1596 годзе была заключаная [[Берасьцейская унія]], паводле якой [[Кіеўская мітраполія]] перайшла пад уладу Рыму. [[Файл:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|міні|Багдан Хмяльніцкі]] Палітыка палянізацыі ды акаталічваньня прывяла да антыпольскіх паўстаньняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае зь іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў 1648 годзе. Пасьля шэрагу паразаў Хмяльніцкі быў вымушаны перайсьці пад пратэктарат Масковіі, што адбылося ў 1654 годзе на [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай радзе]]. Гэтая падзея выклікала [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расеі з Рэччу Паспалітай]], у выніку якой да Масковіі адышлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|зьлева|значак|Украіна на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] Крым з XV стагодзьдзя цалкам падпарадкоўваецца [[Крымскае ханства|Крымскаму ханству]], адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасьцяў, тут фармуецца [[крымскія татары|крымскататарскі этнас]], які складаў значную дзелю ад насельніцтва на паўвостраве да сталінскай дэпартацыі 1944 году. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоўя, а таксама вялікую частку сёньняшняга [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] Расеі. У 1775 годзе ўкраінскае казацтва было ліквідавана, а ўвесь яго архіў доўгі час захоўваўся ў крэпасьці Сьвятой Лізаветы (сучасны горад [[Крапіўніцкі]]). У XVIII стагодзьдзі Польшча ды Крымскае ханства аслаблі й сталі ахвярамі суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) украінскія землі Польшчы адышлі да Расеі, акрамя [[Галіччына|Галіччыны]]. Галіччына ды [[Букавіна]] (большая частка цяперашняй [[Чарнавіцкая вобласьць|Чарнавіцкай вобласьці]]) адышлі да [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]]. Закарпацьце, як і ўся Вугоршчына, увайшло ў склад Аўстрыі ў другой палове XVII ст. Крымскае ханства было анэксаванае Расеяй у 1783 годзе. === Пэрыяд Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў (канец XVIII ст. — 1917) === [[Файл:Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg|зьлева|значак|192x192пкс|[[Тарас Шаўчэнка]]]] З канца XVIII стагодзьдзя і да [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расея й [[Аўстра-Вугоршчына]]. Усходнія землі Ўкраіны напачатку мелі аўтаномію ў складзе Расеі, якая была паступова скасаваная, пазьней расейская частка Ўкраіны падзеленая між губэрнямі. У 1867 годзе Аўстрыя рэарганізоўваецца ў фэдэрацыйную Аўстра-Вугоршчыну зь дзьвюма роўнапраўнымі часткамі — Аўстрыяй і Вугоршчынай. У аўстрыйскую частку дзяржавы пераходзяць Галіччына й Букавіна, у вугорскую — Закарпацьце (якое належала Вугоршчыне да ўваходжаньня краіны ў склад Аўстрыі). У 1840 годзе выйшаў Паэтычны зборнік «Кабзар» [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], які фактычна стаў абвяшчэньнем літаратурнай і інтэлектуальнай незалежнасьці ўкраінцаў<ref>Луцький Ю. Між Гоголем і Шевченком. — К.,1998. — С.140;</ref> Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці ўкраінскае літаратуры ([[Янка Купала|Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Катлярэўскі]], [[Леся Ўкраінка]], [[Міхаіл Кацюбінскі]]). [[Файл:Battles of January Uprising in Lithuania, Belarus and Ukraine.JPG|значак|299x299пкс|Бітвы і сутычкі ва Ўкраіне, [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Жамойце]]]] Паўстаньне 1863—1864 гадоў у [[Паўднёва-Заходні край|Паўднёва-Заходнім краі]] ў канцы красавіка зьявіліся групы паўстанцаў з Валынскай губэрні, якія перайшлі з [[Галічына|Галіцыі]], а затым у [[Кіеўская губэрня|Кіеўскай губэрні]], асабліва ў [[Васількаўскі павет|Васількаўскім павеце]], у маёнтку графаў [[Браніцкія|Браніцкіх]]. Усяго на тэрыторыі Паўднёва-Заходняга краю адбылося 35 боесутыкненьняў рэгулярных войскаў з паўстанцамі. На піку паўстаньня ў Паўднёва-Заходнім краі агульная колькасьць як прамых так і ўскосных удзельнікаў наўрад ці перавышала 3000 чалавек, у тым ліку каля 1500 былі членамі паўстанцкіх фармаваньняў. Чэскі гісторык і палітычны дзеяч Францішак Палацкі пісаў пра гэта так:<blockquote>Тыя [[Украінцы|маларосы]], якія, можа быць, зараз разам з палякамі змагаюцца супраць расейцаў, ваююць не пад сьцягамі маларасейскімі за палітычную самастойнасьць [[Малая Русь|Малой Русі]], але, як і [[палякі]], за аднаўленьне [[Рэч Паспалітая|старой Польшчы]].</blockquote> [[Файл:Zlota HRAMOTA.jpg|значак|Залатая грамата]] [[Файл:Мар'ян Дубецький.jpg|зьлева|значак|185x185пкс|[[Мар'ян Дубецкі]] — сакратар, які прадстаўляў [[Украіна|Русь]] у [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|Нацыянальным урадзе]] падчас Студзеньскага паўстаньня]] [[Файл:Флаг «федерации трех народов» 1863.jpg|значак|279x279пкс|сьцяг паўстання 1863 года з гербамі: [[Ліцьвіны|Літвы]], [[Палякі|Польшча]], і [[Украінцы|Ўкраіны]]]] У [[Падольская губэрня|Падольскай губэрні]] паўстаньня не было, галоўным чынам з прычыны яе бязьлесься. У Кіеўскай акрузе было расейскіх войскаў да 45 тысяч. Гэтага аказалася ня толькі дастатковым для падаўленьня паўстаньня ў межах акругі, але нават для дапамогі ў сумежных частках [[Люблінская губэрня|Люблінскай]] і [[Гарадзенская губэрня|Гродзенскай]] губэрняў. Закарпацкі русіны прынялі актыўны ўдзел у разгроме паўстанчых атрадаў. У лютым 1863 году [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|ЦНК]] зьвярнуўся да ўкраінскіх сялян з заклікам далучыцца да паўстаньня. Аднак сяляне не падтрымалі гэты рух, паколькі не падзялялі прэтэнзій польскай шляхты на ўкраінскія землі. Узброеныя атрады ў Кіеўскай і Валынскай губэрнях складаліся пераважна з прадстаўнікоў польскай шляхты. Найбуйнейшыя з гэтых фармаваньняў, якімі камандавалі [[В. Рудніцкі]] і [[Э. Ружыцкі]], спрабавалі аказваць супраціў імпэрскім войскам, але да канца траўня былі вымушаныя перайсьці аўстрыйскую мяжу. [[Файл:Українські етнічні землі за Грушевським.jpg|значак|264x264пкс|Украінскія [[Этнічная тэрыторыя|этнічныя землі]] па [[Міхайла Грушэўскі|М. Грушаўскаму]]]] На ўкраінскіх тэрыторыях з канца XVIII стагодзьдзя пачынаецца [[рух украінскага адраджэньня]]. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — празь меншую жорсткасьць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхаіл Грушэўскі]] ды іншыя асобы ўкраінскага адраджэньня. Нацыянальная палітыка на расейскіх тэрыторыях Украіны адзначаецца шэрагам заканадаўчых актаў, прадпрынятых у мэтах прадухіленьня ўкраінскага выданьня; праводзілася нацыяналістычная палітыка г. зв. трыадзінага расейскага народу, згодна зь якой існаваньне асобнай украінскай нацыі і ўкраінскай нематэрыяльнай культуры адмаўлялася. === Нацыянальная Дзяржава і савецкая акупацыя (1917—1991) === {{Глядзіце таксама|Савецкая акупацыя Ўкраіны}} [[Файл:Symon Petlura, 1917 (cropped).jpg|зьлева|значак|232x232пкс|[[Сымон Пятлюра]]]] [[Файл:1918. Карта УНР.jpg|значак|Мапа [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] 1918 г.]] Першая Сусьветная вайна прывяла да краху некалькіх імпэрыяў, у ліку якіх былі Расея й Аўстра-Вугоршчына. Такім чынам, у народаў, што ня мелі ўласнае дзяржаўнасьці, узьнікла мажлівасьць самавызначэньня. 17 сакавіка 1917 году, хутка пасьля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]], была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. 20 лістапада 1917 году была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінская Народная Рэспубліка]] як аўтаномія ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскай рэспублікі]], а 25 студзеня 1918 году была абвешчаная яе незалежнасьць. На аўстра-вугорскай тэрыторыі была створаная [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР. Крымскататарскія нацыянальныя арганізацыі стварылі Крымскую Народную Рэспубліку, між якой і УНР абмяркоўвалася мажлівасьць палітычнага збліжэньня. У той жа час, 25 сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] бальшавікі старылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 годзе была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]] на чале зь Яўхім Мядзьведзевым . Пачалася барацьба паміж гэтымі дзьвюма дзяржавамі. УССР абапіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а потым — на палякаў. [[Файл:Administrative map of the Ukrainian Socialist Soviet Republic, 1922.png|значак|Мапа Ўкраіны ([[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]), 1922 г.]] [[Файл:Медведєв Юхим Григорович.jpg|зьлева|значак|216x216пкс|[[Яўхім Мядзьведзеў]]]] Па выніку [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|хлебнага]] [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|міру]], суверынітэт УНР прызнаваўся [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. У абмен на гэта УНР абавязалася не ўступаць у саюзы, накіраваныя супраць Цэнтральных дзяржаў, і пастаўляць Цэнтральным дзяржавам харчаваньне і сыравіну. 29 красавіка 1918 г. пры непасрэдным удзеле камандаваньня германскіх войскаў адбыўся дзяржаўны пераварот. Цэнтральная рада была распушчана, а замест рэспублікі абвясьцілі [[Украінская дзяржава|Ўкраінскую дзяржаву]] на чале з гетманам [[Павал Скарападзкі|Паўлам Скарападзкім]]. УНР была адноўлена 26 сьнежня 1918 году пасьля перамогі антыгетманскага паўстаньня, арганізаванага Дырэкторыяй. 22 студзеня 1919 году Дырэкторыя УНР абвясьціла абʼяднаньне УНР з [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|ЗУНР]]. Пасьля ў ходзе мірных перагавораў паміж Украінскай дзяржавай і [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Бальшавікамі]], бакі заключылі 12 чэрвеня 1918 году прэлімінарнае мірнае пагадненьне, у сьнежні 1918 году ва УНР уварваліся савецкія войскі. У адказ Дырэкторыя абʼявіла 16 студзеня 1919 году вайну [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расеі]]. З красавіка 1919 году УНР таксама знаходзілася ў ваеннай канфрантацыі з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], армія якой вяла барацьбу супраць ЗУНР, а з 24 верасьня 1919 году - у стане вайны з Узброенымі сіламі Поўдня Расіі. У выніку УНР спыніла існаваньне да канца лістапада 1920 году, калі Чырвоная армія канчаткова авалодала ўкраінскай тэрыторыяй. 18 сакавіка 1921 паміж [[Расейская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917—1922)|Бальшавіцкай Расеяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] адбыўся [[Рыская мірная дамова 1921 году|рыскі падзел]]. Па выніках якога на большай частцы Ўкраіны ўсталявалася савецкая ўлада. Крым быў уключаны ў склад [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] на правах аўтаномнай рэспублікі. Таксама Галічына й Валынь адышлі да Польшчы, Закарпацьце — спачатку да Вугоршчыны й потым да [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], [[Букавіна]] й украінскія часткі [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] — да [[Румынія|Румыніі]]. [[Файл:Жертви голоду.jpg|зьлева|значак|149x149пкс|Ахвяры [[Галадамор ва Ўкраіне|голаду]]. [[Харкаўская вобласьць]], 1933 г.]] 1921—1923, 1932—1933 на тэрыторыі [[УССР]] ды Кубані (дзе бальшыня насельніцтва была [[Украінцы|ўкраінскае нацыянальнасьці]]). Выкліканы масавы штучны голад, арганізаваны савецкім рэжымам на чале зь [[Ёсіф Сталін|Ёсіфам Сталіным]]. Паводле розных ацэнак, яе ахвярамі сталі ад 2 да 7 млн чалавек. 30 сьнежня 1922 годзе УССР увайшла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У 1934 годзе сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў [[Кіеў]]. У 1938 годзе ў выніку [[Падзел Чэхаславаччыны (1938)|падзелу Чэхаславаччыны]] поўдзень Закарпацьця адышоў да [[Вугоршчына|Вугоршчыны]], на астатняй частцы ўтвораная [[Карпацкая Ўкраіна|аўтаномія]] ў складзе чэхаславацкай дзяржавы. 15 сакавіка 1939 г. Карпацкая Ўкраіна абвясьціла незалежнасьць, але празь дзень была акупаваная Вугоршчынай. У верасьні 1939 году ў выніку [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ўварваньня СССР]] [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну]], Савецкія ўлады ажыцьцявілі далучэньне [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Ўкраіна|Заходняй Украіны]] да адпаведных савецкіх рэспублік . У 1940 годзе да УССР была далучаная [[Паўночная Букавіна]] й [[Паўднёвая Бэсарабія]]. [[Файл:Ruda_Różaniecka_1945.jpg|значак|226x226пкс|Перамовы паміж украінскімі і польскімі паўстанцамі ў вёсцы Руда Ружанецкая на Любліншчыне. 21 траўня 1945]] У 1941—1942 гг. тэрыторыя Ўкраіны была акупаваная нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акуп ацыйны рэжым. Былі зьнішчаныя сотні тысячаў мірных жыхароў. У 1943—1944 гг. Украіна была вызваленая ад нацыстаў, але [[Украінская паўстанчая армія|ўкраінскае нацыянальнае, антысавецкае падпольле]] дзейнічала у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і за мяжой. Пасьля [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]] да Ўкраіны было далучанае Закарпацьце. Частка Галіччыны была перададзеная Польшчы, пры гэтым адбываліся савецка-польскія абмены тэрыторыяй на ўкраінска-польскім памежжы. У 1950 годзе зацьвердзілі новы [[Сьцяг Украінскай ССР|сьцяг]] [[Сьцяг Украінскай ССР|УССР]], у 1949 годзе — [[Гімн Украінскай ССР|рэспубліканскі гімн]]. [[Файл:Tchernobyl radiation 1996-ru be-x-old.svg|значак|238x238пкс|Мапа радыяактыўнага забруджваньня у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС.]]]] У 1954 годзе Ўкраіне быў перададзены [[Крым]], які існаваў у складзе УССР як Крымская вобласьць і асобнае места рэспубліканскага падпарадкаваньня Севастопаль. 26 красавіка 1986 г. з -за выпрабаваньняў на Чарнобыльскай АЭС, памылак у праектаваньні станцыі й будаўніцтве, ігнаруючы праблемы, якія ўзьніклі на станцыі, адбылася Чарнобыльская катастрофа. 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, і Крэмль прымусіў кіраўнікоў Украінскай ССР правесьці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасьля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджваньня была заплянавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэньні ўрада СССР і ЦК КПСС.<ref name="dopovid1">{{Cite web|url=http://mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|title=Національна доповідь «20 років Чорнобильської катастрофи: погляд в майбутнє» (сторінка 8)|accessdate=26 квітень 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://www.mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|archivedate=4 березень 2016|deadurl=yes}}</ref> Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадзка-палітычнае жыцьцё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Зьвяза. Працэс адраджэньня ЎГКЦ пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзыдэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфэсійнай канфрантацыяй на тле маёмасных спрэчак, ускладненай расколам унутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы сьвятароў і сьвецкіх у Львове было абвешчана адраджэньне Ўкраінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Боднарчук), епіскап -фрылянсэр Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Ўкраіны афіцыйна зарэгістравалі ЎАПЦ. 16 ліпеня 1990 году абвешчана Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Ўкраіне адбылася [[Рэвалюцыя на граніце|'''Рэвалюцыя на граніце''']], асноўнай мэтай акцыі было не дапусьціць падпісаньня новай зьвязнай дамовы СССР. Патрабаваньні студэнтаў былі задаволены падпісаньнем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананьне.<ref>[https://web.archive.org/web/20210817153059/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Сучасны (незалежны) пэрыяд (з 1991 г.) === {{Глядзіце таксама|Эўрамайдан|Крымскі крызіс (2014)|Вайна на Данбасе}} Пасьля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла Акт абвяшчэньня Незалежнасьці Ўкраіны. Тэкст акту быў напісаны й абвешчаны Леўкам Лук’яненкам. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне, а сучасная [[Украіна|Ўкраіна]] зьявілася на геапалітычнай карце сьвету. Па выніках Усеўкраінскага рэфэрэндуму 1991 г. 90,32% грамадзянаў Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасьці Ўкраіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|accessdate=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзыдэнт Украіны]], якім стаў [[Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасьля рэфэрэндуму Ўкраіну прызналі [[Канада]] й [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 году — 91 дзяржава. [[Файл:RIAN archive 52076 Leonid Kravchuk, Stanislav Shushkevich and Boris Yeltsin (cropped).jpg|зьлева|значак|[[Станіслаў Шушкевіч|Шушкевіч]], [[Леанід Краўчук|Краўчук]], [[Барыс Ельцын|Ельцын]] у Белавескай пушчы]] 8 сьнежня ў Белавескай пушчы прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук, прэзыдэнт РСФСР Борыс Ельцын і старшыня Вярхоўнай Рады Рэспублікі Беларусь Станіслаў Шушкевіч падпісалі пагадненьне аб стварэньні [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. Але Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала далучэньне, гэта значыць Украіна не ўваходзіла ў [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]].<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> Нягледзячы на ​​тое, што ён меў асацыяванае сяброўства, спынены ў 2018 годзе ўказам прэзыдэнта Ўкраіны [[Пятро Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. Прэзыдэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку й быў канчаткова канстатаваны факт роспуску Зьвяза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. Пасьля распаду СССР былыя савецкія рэспублікі, у тым ліку й Украіна, трапілі ў глыбокі крызіс, які прывёў да зьбядненьня насельніцтва, гіпэрінфляцыі, масавага беспрацоўя. У 1992 годзе адбыўся [[Царкоўны раскол ва Ўкраіне|царкоўны раскол]], калі былы [[Мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт]] абвесьціў сябе [[Патрыярх Кіеўскі й усёй Украіны|Кіеўскім Патрыярхам]]. [[Кіеўскі патрыярхат]] ня быў вызнаны ніводным зь іншых праваслаўных патрыярхатаў, але быў падтрыманы ўкраінскімі ўладамі. У 1994 годзе на [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 1994 году|датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах]] перамогу атрымаў [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў шляхам пераабраньня на другі тэрмін. 28 чэрвеня 1996 году Вярхоўная Рада ўхваліла [[Канстытуцыя Ўкраіны|Канстытуцыю Ўкраіны]]. У лістападзе 2004 году адбыліся [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году|прэзыдэнцкія выбары]], на якіх перамогу атрымаў [[Віктар Януковіч]]. Але яго супраціўнік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікі выбараў, заявіўшы аб іх фальсыфікацыі. Яго падтрымалі шырокія колы грамадзтва, асабліва ў заходняй частцы краіны, а таксама ЗША і краіны Эўразьвязу. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як [[Аранжавая рэвалюцыя]]. Яе вынікам стала скасаваньне вынікаў выбараў і правядзеньне паўторнага галасаваньня, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла зьмены да Канстытуцыі, зьмяніўшы выбарчую сыстэму й пазбавіўшы Прэзыдэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фармаваньня ўраду. У сакавіку 2006 году адбыліся [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2006)|парлямэнцкія выбары]], на якіх найбольшую колькасьць галасоў набрала [[Партыя рэгіёнаў]]. Але партыі «[[Наша Ўкраіна]]» ды [[Усеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына»]] разам набралі прыкладна такую ж колькасьць галасоў. У выніку вырашальнаю стала пазыцыя больш дробных партыяў. Кааліцыя між «аранжавымі» партыямі не была створаная, а [[Сацыялістычная Партыя Ўкраіны|Сацыялістычная партыя]] [[Аляксандар Мароз|Аляксандра Мароза]] перайшла ад «аранжавага» блёку да Партыі Рэгіёнаў і разам зь імі ды [[Камуністычная партыя Ўкраіны|камуністамі]] стварыла [[Антыкрызісная кааліцыя|Антыкрызісную кааліцыю]]. [[Прэм'ер-міністар Украіны|Прэм’ер-міністрам Украіны]] стаў Віктар Януковіч. У [[травень|траўні]] 2007 году Прэзыдэнт Украіны [[Віктар Юшчанка]] распусьціў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду Ўкраіны]] і прызначыў [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2007)|датэрміновыя выбары]]. Праз супраціў апазыцыі, гэтыя выбары адбыліся толькі 30 верасьня. Паводле вынікаў гэтых выбараў, у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радзе Ўкраіны]] была сфармавана кааліцыя з [[Блёк Юліі Цімашэнкі|БЮЦ]] і [[Наша Ўкраіна — Народная Самаабарона|НУ — НС]]. [[Юлія Цімашэнка]] зноў стала прэм’ер-міністрам. [[Файл:Euromaidan_01.JPG|спасылка=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Euromaidan_01.JPG|справа|значак|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] У канцы 2009 году на пасаду прэзыдэнта краіны абраны [[Віктар Януковіч]], які знаходзіўся на гэтай пасадзе з 2010 да пачатку 2014 году. 23 лістапада 2013 году пачаліся акцыі ў знак пратэсту '''[[Эўрамайдан]]''' супраць прыпыненьня тагачасным урадам на чале зь [[Мікола Азараў|Міколам Азаравым]] працэсу асацыяцыі Ўкраіны з [[ЭЗ]], якія праз шэраг жорсткіх урадавых супрацьдзейных актаў і дзеяньняў у сьнежні—студзені перарасьлі ў пратэсты з мэтаю адстаўкі ўраду й прэзыдэнта. 16 студзеня 2014 году былі прынятыя дыктатарскія «законы» з грубым парушэньнем нарматыўных актаў і заканадаўчай працэдуры і, нягледзячы на ​​рэзкую крытыку, падпісаны прэзыдэнтам на наступны дзень, 17 студзеня. Яны былі атрыманы падняцьцем рук, без выкарыстаньня сыстэмы «Рада» і без абмеркаваньня, а іх тэксты сталі даступныя толькі пасьля таго, як за іх прагаласавалі дэпутаты. Гэтыя законы абмяжоўвалі правы грамадзянаў, давалі дзяржаўным уладам больш свабоды для пакараньня пратэстоўцаў і накаваны на крыміналізацыю апазыцыі й грамадзянскай супольнасьці. У выніку бітваў паміж пратэстоўцамі й паліцыяй у лютым 2014 году загінула каля 80 чалавек пачалася '''Рэвалюцыя годнасьці'''. У лютым 2014 году была вернутая канстытуцыя ўзору 2004 году, якая дазваляла парлямэнцкай большасьцю зацьвердзіць імпічмэнт прэзыдэнта. 23 лютага Вярхоўная Рада абрала выканаўцам абавязкаў прэзыдэнта [[Аляксандар Турчынаў|Аляксандра Турчынава]], датэрміновыя выбары прэзыдэнта прызначаныя на 25 траўня гэтага ж году. Януковіч апынуўся на тэрыторыі Расеі, дзе даў некалькі прэс-канфэрэнцыяў і заявіў, што дагэтуль лічыў сябе прэзыдэнтам і вярхоўным галоўнакамандуючым; у якасьці легітымнага прэзыдэнта ён да самай інаўгурацыі новаабранага прэзыдэнта Парашэнкі (гл. ніжэй) лічыўся Расеяй і некаторымі іншымі краінамі сьвету (напрыклад, [[Вэнэсуэла]]й). У лютым—сакавіку 2014 году ўзброеныя прарасейскія актывісты пры падтрымцы неідэнтыфікаваных вайскоўцаў (пазьней прызнаных у якасьці расейскіх) пачалі захоп адміністрацыйных будынкаў у Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і Севастопалі. У выніку гэтага быў створаны самаабвешчаны ўрад АРК і Севастопалю на чале з Аксёнавым і Чалым адпаведна, на 16 сакавіка іх структурамі быў абвешчаны рэфэрэндум аб статусе АРК і Севастопалю. 17 сакавіка самаабвешчаныя ўлады АРК і Севастопалю аб’явілі, што на рэфэрэндуме большасьць галасоў атрымаў варыянт за ўваходжаньне ў склад Расеі, у гэты ж дзень з тэрыторыяў АРК і Севастопалю была абвешчаная г.зв. Рэспубліка Крым. На наступны дзень прэзыдэнт Расеі Ўладзімер Пуцін, а таксама самаабвешчаныя кіраўнікі Аксёнаў ды Чалы падпісалі пагадненьне аб уваходжаньні Рэспублікі Крым у склад Расеі, яе тэрыторыя Расеяй дэ-факта была падзеленая на два суб’екты фэдэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспубліку Крым]] (тэрытарыяльна адпавядае АРК) і места фэдэральнага значэньня Севастопаль (адпавядае ўкраінскай севастопальскай мескай радзе, што не ўваходзіць у АРК). Украінскім заканадаўствам, а таксама большасьцю краінаў сьвету прыход да ўлады Аксёнава й Чалава, рэфэрэндум і фактычная зьмена статусу гэтай украінскай тэрыторыі лічацца незаконнымі. У канцы лютага 2014 году ў сувязі з імпічмэнтам Януковіча прэзыдэнцкія выбары былі перанесеныя з 2015 году на 25 траўня 2014 году, якія й адбыліся ў гэты тэрмін. Перамогу на выбарах у першым туры (больш за 50%) атрымаў пазапартыйны кандыдат, бізнэсмэн [[Пятро Парашэнка]], інаўгурацыя якога адбылася 7 чэрвеня<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Парашэнка прыняў прысягу, на інаўгурацыю прыляцеў Лукашэнка. Анлайн|арыгінал=|спасылка=http://nn.by/?c=ar&i=129771|аўтар выданьня=|выданьне=Наша Ніва|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Зь лютага—красавіка гэтага ж году ў паўднёва-ўсходніх абласьцях Украіны праводзіліся прарасейскія мітынгі, якія ўрэшце ў красавіку перарасьлі ва ўзброеныя захопы адміністрацыяў Луганскае й Данецкае абласьцей, якія абвясьцілі сябе ўладай гэтых рэгіёнаў, у адказ на што Ўкраіна распачала [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|антытэрарыстычную апэрацыю]]. 11 красавіка самаабвешчаныя ўлады двух рэгіёнаў абвясьцілі незалежнасьць г.зв. Данецкай і Луганскай народных рэспублік, пасьля чаго быў адзначаны рэзкі рост вайсковага забесьпячэньня сэпаратыстаў, а таксама вялікая прысутнасьць наймітаў з Расеі ў зоне канфлікту, адзначаліся выпадкі агнявой падтрымкі сэпаратыстаў з боку памежных раёнаў Расеі. Цягам антытэрарыстычнай апэрацыі канстытуцыйны лад Украіны адноўлены прыкладна на трох чвэрцях тэрыторыі, раней узятай пад кантроль незаконнымі ўзброенымі прарасейскімі сэпаратысцкімі фармаваньнямі<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Антытэрарыстычная аперацыя ва Украіне|арыгінал=|спасылка=http://euroradio.fm/antyterarystychnaya-aperacyya-va-ukraine|аўтар выданьня=|выданьне=Эўрарадыё|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013—2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. На датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 году перамог Пётар Парашэнка, які прывёў краіну ў горшы стан за ўсіх папярэднікаў — парлямэнцкую апазыцыю, эканамічны крызыс, вайну. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасейскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасьля чаго пачалося вызваленьне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсыяй Расеі. З дапамогай заходніх краінаў Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі разьмежаваньня, а Расеі замацаваць пастаянны стан нявызначанасьці на Данбасе ў Менскіх пагадненьнях. Эканамічная частка Пагадненьня аб асацыяцыі паміж Украінай і Эўрапэйскім зьвязам была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзыдэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 году Ўкраіна далучылася да зоны зоны свабоднага разьвіцьця з ЭЗ. Грамадзяне Ўкраіны атрымалі дазвол на бязьвізавы ўезд у Шэнгенскую зону на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага пэрыяду 11 чэрвеня 2017 году, а Пагадненьне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасьня 2017 году.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> Значныя дасягненьні на зьнешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманьне бязьвізавага рэжыму з краінамі Эўразьвяза ў спалучэньні зь неабходнасьцю пераадоленьня надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зьменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэклярацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэньнем старых, скампраметаваных судзьдзяў. Расьсьледаваньне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяньня масавай ґлябальнай маскальскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэньнем забароны Лябараторыі Касьперскага, Dr.Web, 1С, Maіl.ru, Яндэкс і маскальскія сацыяльныя сеткі «Укантакце» альбо «Аднакласьнікі» і прапагандысцкія СЬМІ не паказалі эфэктыўнай працы. У 2017 годзе прэзыдэнт падпісаў закон «Аб адукацыі», які сустрэў супраціў прадстаўнікоў нацыянальных меншасьцяў і пасварыўся з урадам Вугоршчыны. 19 мая 2018 г. Парашэнка падпісаў дэкрэт, які ўвёў у дзеяньне рашэньне Нацыянальнага савета па бясьпецы й абароне аб заключным тэрміне ўдзелу Ўкраіны ў статутных органах Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў.<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|accessdate=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2018-05-19}}</ref> Па стане на люты 2019 г. Украіна мінімізавала сваю частку ў Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў да крытычнага мінімуму й фактычна завяршыла яе вывад. Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала доступ, і Ўкраіна ніколі не была членам СНД.<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> [[Файл:Ukraine_–_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|значак|Генэральны сакратар НАТА [[Енс Стольтэнбэрг]] і [[Пятро Парашэнка]], 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 году ў '''Канстытуцыю Ўкраіны''' былі ўнесены зьмяненьні, нормы аб стратэгічным курсе Ўкраіны на сяброўства ў Эўрапэйскім зьвязе й НАТА замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэньнях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|accessdate=2021-03-23}}</ref> Зацягваньне з продажам уласнай кандытарскай фабрыкі ў Ліпецкай вобласьці Расеі, скандал з выкарыстаньнем афшораў для мінімізацыі выплачаных падаткаў (Panamagate) таксама не спрыялі высокаму рэйтынгу прэзыдэнта. Нават гістарычнае [[Наданьне аўтакефаліі Ўкраінскай праваслаўнай царкве|набыцьцё аўтакефаліі]] ад Усяленскага патрыярха [[Барталамей І|Барталамея І]] (Томас) і стварэньне незалежнай [[Праваслаўная царква Ўкраіны|Праваслаўнай Царквы Ўкраіны]] не дапамаглі аднавіць страчаны давер да ўкраінцаў. Гэта быў адзін з самых эфэктыўных пяці гадоў украінскага дзяржаўнага будаўніцтва, але й адзін з самых супярэчлівых, калі прэзыдэнту давялося пераадольваць надзённыя выклікі сучаснасьці, ня ў стане парваць зь мінулым. 21 красавіка 2019 г. у другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог актор і шоўмэн [[Уладзімер Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]], якому ўдалося кансалідаваць пратэстныя настроі розных палітычных спэктраў вакол уласнай харызматычнай асобы й атрымаць 73,23% галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасьля чаго Зяленскі абвясьціў аб роспуску Вярхоўнай Рады й прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парлямэнцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзыдэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасьць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Сьпікерам парлямэнта абраны старшыня партыі Дзьмітрый Разумкоў. Большасьць змагла сфармаваць урад самастойна, без стварэньня кааліцый, і зацьвердзіць Аляксея Гончарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|accessdate=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 году з -за падзеньня ВУП на 1,5% (замест павелічэньня на 4,5% на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|accessdate=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2020-07-06}}</ref> 3 сакавіка 2020 году ва Ўкраіне быў зафіксаваны першы выпадак заражэньня коронавірусам COVІD-19.<ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували перший випадок коронавірусу|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2888412-v-ukraini-zareestruvali-persij-vipadok-koronavirusu.html|website=www.ukrinform.ua|accessdate=2020-07-06|language=uk}}</ref> Кожны дзень Міністэрства аховы здароўя публікуе новую інфармацыю аб распаўсюджваньні пандэміі. З -за карантынных абмежаваньняў у краіне ўзмацніўся эканамічны крызыс, колькасьць афіцыйна беспрацоўных павялічылася на 67%. 28 ліпеня 2020 г. у [[Люблін]]е [[Летува]], [[Польшча]] й Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трыкутнік]]», якая накавана на стварэньне далейшага супрацоўніцтва паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Ўкраіны й уступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 году ўказ прэзыдэнта забараніў тэлевізійнае вяшчаньне прамаскальскіх тэлеканалаў 112 Ukraіne, NewsOne і ZІK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|accessdate=2021-02-06}}</ref> Рашэньнем Савета нацыянальнай бясьпекі й абароны й Указам прэзыдэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзеныя санкцыі супраць 8 фізычных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку прамаскальскага палітыка Пуціна й хроснага бацькі Пуціна Віктара Мядзьведчука й яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2021-02-20}}</ref> 23 лютага 2021 г. ва Ўкраіне былі зарэгістраваны 2 вакцыны супраць коронавірусу: AstraZeneca і Pfіzer — BіoNTech.<ref>{{Cite web|title=МОЗ: в Україні зареєстрували вакцину Oxford/AstraZeneca (Covishield)|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-ukraina-zareestruvala-vaktsynu-covishield/31116982.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували вакцину Pfizer від COVID-19 – МОЗ|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zareestrovana-vaktsyna-pfizer/31117706.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> 24 лютага першы чалавек быў прышчэплены.<ref>{{Cite web|title=В Україні вже вакцинували від коронавірусу першу людину: хто отримав щеплення|url=https://tsn.ua/ukrayina/v-ukrayini-vzhe-vakcinuvali-vid-koronavirusu-pershu-lyudinu-hto-neyu-stav-1732645.html|website=ТСН.ua|date=2021-02-24|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> [[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|значак|[[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт Грузыі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзыдэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], [[прэзыдэнт Украіны]] [[Уладзімер Зяленскі|Ўладзімір Зяленскі]] й старшыня Эўрапэйскай рады Шарль Мішэль падчас Батумскай міжнароднай канфэрэнцыі 2021 году. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненьні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Брусэлі ў чэрвені 2021 году лідэры НАТА паўтарылі рашэньне, прынятае на саміце ў Бухарэсьце 2008 году, паводле якога Ўкраіна стане членам Альянсу з Плянам дзеяньняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу й правам Украіны вызначаць сваю будучыню й зьнешняя палітыка, вядома, без умяшаньня звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 году была ўтворана [[Асацыяванае трыа]] шляхам падпісаньня сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных справаў Грузыі, Малдовы й Украіны. Асацыяванае трыа — гэта трохбаковы фармат для пашырэньня супрацоўніцтва, каардынацыі й дыялёгу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненьне аб асацыяцыі з ЭЗ) па пытаньнях агульнага інтарэсу, зьвязаных з эўрапэйскай інтэграцыяй. Усходняга партнэрства й абавязацельстваў па далучэньні да Эўрапэйскага зьвяза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Па стане на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленьне ў ЭЗ у 2024 годзе, каб далучыцца да Эўрапэйскага Зьвяза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> == Прыродныя ўмовы == Украіна разьмяшчаецца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Усходне-Эўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м). Найважнейшымі мінэральнымі багацьцямі Ўкраіны зьяўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, Крамянчуг, Запарожжа, Керчанская пярэспа) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых мэталаў (Запароская вобласьць). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацьці ёсьць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжаньня (заліў [[Сіваш]] у Азоўскім моры) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласьці). На поўдні краіны ёсьць вялікія радовішчы крэйды і кааліну. У кліматычных адносінах раўнінная тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палесьсі, дзе разьмяшчаецца зона зьмешаных лясоў, лета прахалоднае, зіма сьнежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозьніваецца спрыяльным умерана кантынэнтальным кліматам з прахалоднай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражываньня людзей і вядзеньня гаспадаркі. Разьмешчаная на поўдні зона стэпу адрозьніваецца найбольшай кантынэнтальнасьцю, гарачым сухім летам і маласьнежнай зімой. Своеасаблівы клімат горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат зь вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозьніваюцца ўмерана кантынэнтальным кліматам зь вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасьць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшае ў Заходнім Крыме (каля 300 мм у год). Галоўная рака Ўкраіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Ўкраіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзьве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Ўкраіны з Румыніяй. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёраў, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка разьмешчана ў [[Палесьсе|Палесьсі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласьці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Ўкраіны|група азёраў]], якія сфармаваліся як затопленыя вусьці прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Ўкраіны — [[Сасык]] ([[Кундук]]) (210 м²) у [[Адэская вобласьць|Адэскай вобласьці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (55 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласьць|Валынскай вобласьці]]. На Дняпры створаныя вадасховішчы (Кіеўскае і інш.). Нягледзячы на сваю шматлікасьць, рэкі Ўкраіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і Крымскі паўвостраў. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі. Дзьве траціны тэрыторыі Ўкраіны пакрытыя ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]]. На раўніннай частцы краіны выдзяляюцца тры прыродныя зоны: [[лес|лясная]] (на поўначы), [[лесастэп]]авая (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авая (на поўдні). Лясной зоне ўласьцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы зь [[піхта|белай піхтай]], [[Хвоя звычайная|хвояй]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расьце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарох — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыму шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флёры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш. Ва Ўкраіне жывуць каля 28 тысячаў розных відаў жывёлаў, у тым ліку 101 від [[сысуны|сысуноў]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзьведзь|мядзьведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[Рысь эўрапейская|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[сава (птушка)|совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі. Ва Ўкраіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі. == Насельніцтва == === Агульныя зьвесткі === Агульная колькасьць насельніцтва Ўкраіны, паводле зьвестак [[перапіс насельніцтва ва Ўкраіне (2001)|перапісу 2001 году]], складае 48 млн 457 тыс. чалавек. Гэта на 3 мільёны менш, чым у 1989 годзе, калі праводзіўся [[перапіс насельніцтва ў СССР (1989)|папярэдні перапіс]]. Гарадзкое насельніцтва складае 32,6 млн чалавек або 67,2% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Суадносіны між гарадзкім і сельскім насельніцтвам з 1989 году не зьмяніліся. Колькасьць гарадоў ва Ўкраіне — 454; гэта на 20 болей, чым у 1989 годзе. Ва Ўкраіне 5 [[гарады з насельніцтвам больш за 1 млн жыхароў|гарадоў з насельніцтвам больш за мільён жыхароў]]: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Данецк]] і [[Адэса]]. Дынаміка зьмены векавога складу насельніцтва за апошняе дзесяцігодзьдзе была абумоўленая зьніжэньнем нараджальнасьці й зьніжэньнем сярэдняй працягласьці жыцьця. Праз гэтыя фактары зьнізілася доля жыхароў як наймалодшага, так і найстарэйшага (больш 80 гадоў) узросту. Адбываецца працэс [[старэньне насельніцтва|старэньня насельніцтва]]. === Нацыянальны й моўны склад === {{Глядзіце таксама|мовы Ўкраіны}} Нацыянальны склад насельніцтва Ўкраіны ў параўнаньні з 1989 годам зьмяніўся на карысьць тытульнай нацыі: 37,5 млн, або 77,8% жыхароў назвалі сябе [[украінцы|ўкраінцамі]], што на 5% больш, чым у 1989 годзе. Другім па колькасьці народам застаюцца [[расейцы]]: у 2001 годзе іх было 8,3 млн, або 17,3% (у 1989 годзе — 22,1%). Колькасьць [[беларусы|беларусаў]] зьменшылася ў параўнаньні з 1989 годам больш чым на 50%, але яны застаюцца трэцім па колькасьці народам Украіны: 275,8 тыс. жыхароў. Найбольш павялічылася за пэрыяд з 1989 па 2001 год колькасьць [[крымскія татары|крымскіх татараў]]: у 2001 годзе іх было 248,2 тыс. чалавек — гэта ў 5,3 разоў больш, чым у 1989 годзе. Найбольшы адток насельніцтва адбыўся сярод [[габрэі|габрэяў]]: у 2001 годзе іх засталося 103,6 тыс. — амаль у 5 разоў менш, чым у 1989 годзе. [[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|міні|240пкс|Доля насельніцтва, якія назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай (2001)]] [[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|міні|240пкс|Дыялекты ўкраінскай мовы]] Усяго паводле зьвестак перапісу 2001 году ва Ўкраіне пражывалі прадстаўнікі 130 розных нацыянальнасьцяў. Насельніцтва розных нацыянальнасьцяў нераўнамерна разьмеркаванае па тэрыторыі Ўкраіны. Украінцы складаюць большасьць ва ўсіх рэгіёнах Украіны, акрамя гораду [[Севастопаль|Севастопалю]] (дзе іх 22,4%) і [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыму]] (24,3%). Доля расейскага насельніцтва найбольшая ва ўсходніх і паўднёвых рэгіёнах: Севастопаль — 71,6%, Крым — 58,3%, [[Луганская вобласьць]] — 39%, [[Данецкая вобласьць]] — 38,2%; найменшая — у заходніх рэгіёнах: [[Ровенская вобласьць]] — 2,6%, [[Валынская вобласьць|Валынская]] — 2,4%, [[Івана-Франкоўская вобласьць|Івана-Франкоўская]] — 1,8%, [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальская]] — 1,2%. Амаль ва ўсіх рэгіёнах Украіны ўкраінцы й расейцы зьяўляюцца дзьвюма найбольшымі паводле колькасьці народамі. Выключэньнямі зьяўляюцца: * [[Закарпацкая вобласьць]]. Тут другой па колькасьці жыхароў нацыянальнасьцю пасьля ўкраінцаў зьяўляюцца [[вугорцы]]: 151,5 тыс.; гэта 12,1% насельніцтва вобласьці й 97% колькасьці ўкраінскіх вугорцаў. Трэція па колькасьці [[румыны]]: 2,6% насельніцтва вобласьці; * [[Чарнавіцкая вобласьць]]. Другой і трэцяй па колькасьці насельнікаў нацыянальнасьцямі зьяўляюцца адпаведна румыны (114,6 тыс. — гэта 12,5% насельніцтва вобласьці 76% усіх румынаў Украіны) і [[малдаване]] (67,2 тыс. — 7,3% насельніцтва вобласьці). Даволі шматнацыянальнай зьяўляецца таксама [[Адэская вобласьць]]. Тут жыве 150,6 тыс. [[баўгары|баўгараў]] (6,1% насельніцтва вобласьці й 74% колькасьці ўкраінскіх баўгараў), 123,7 тыс. малдаванаў (адпаведна 5% і 48%), а таксама 27,6 тыс. [[гагавузы|гагавузаў]] (1,1% і 87%). У Крыме жыве 98% крымскіх татараў Украіны; тут яны складаюць 12% насельніцтва. У Данецкай вобласьці пражываюць 77,5 тыс. [[грэкі|грэкаў]] — гэта 85% ўсяго грэцкага насельніцтва Ўкраіны. Тут іх доля складае 1,6%. 67,5% насельнікаў Украіны назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай. 29,6% назвалі такой [[расейская мова|расейскую мову]]. Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў): {|class=wikitable |- !Народы||2001 г.||1989 г. |- |[[Украінцы]]||77,8||72,7 |- ||[[Расейцы]]||17,3||22,1 |- |[[Беларусы]]||0,6||0,9 |- |[[Малдаване]]||0,5||0,6 |- |[[Крымскія татары]]||0,5||0 |- |[[Баўгары]]||0,4||0,5 |- |[[Вугорцы]]||0,3||0,4 |- |[[Румыны]]||0,3||0,3 |- |[[Палякі]]||0,3||0,4 |- |[[Габрэі]]||0,2||0,9 |} [[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвалі роднаю 67,5% насельніцтва, што на 2,8 адсоткавага пункту больш, чым падчас перапісу 1989 г. [[Расейская мова ва Ўкраіне|Расейскую мову]] вызначылі як родную 29,6% насельніцтва, у параўнаньні зь мінулым перапісам гэты паказчык зьменшыўся на 3,2 пункты. Частка іншых моваў склала 2,9%, апошні паказчык вырас на 0,4 адсоткавага пункту. Украінская мова ў найбольшай ступені распаўсюджаная на захадзе, поўначы, цэнтры краіны, а таксама ў сельскай мясцовасьці ўсходу й поўдня Ўкраіны. У мескай мясцовасьці поўдня й усходу, а таксама сярод расейскай грамады распаўсюджаная расейская мова. Акрамя гэтых моваў, ва Ўкраіне пражываюць вялікія грамады носьбітаў такіх моваў як вугорская, румынская, малдоўская, польская, крымскататарская, баўгарская й беларуская — носьбіты гэтых моваў у асноўным сканцэнтраваныя ля мяжы з уласнымі дзяржавамі (за выключэньнем польскай, баўгарскай і крымскататарскай). === Дэмаграфія === {{Глядзіце таксама|Сьпіс гарадоў Украіны паводле насельніцтва}} Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасьцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай сьмяротнасьцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек). У пэрыяд 1991—2004 імігравала ва Ўкраіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі). Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадох. Найбуйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасьць насельніцтва ў [[Данецкая вобласьць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўскай абласьцях]]. {| style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласьць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласьць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! rowspan=11 | |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align="left" | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327 |align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align="left" | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласьць|Луганская]] || 463 097 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align="left" | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласьць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align="left" | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 389 589 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align="left" | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 || align="left" | '''[[Сімфэропаль]]''' || [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]] || 358 108 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align="left" | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласьць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align="left" | '''[[Віньніца]]''' || [[Віньніцкая вобласьць|Віньніцкая]] || 356 665 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align="left" | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align="left" | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align="left" | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запароская вобласьць|Запароская]] || 815 256 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align="left" | '''[[Хэрсон]]''' || [[Хэрсонская вобласьць|Хэрсонская]] || 328 360 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align="left" | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласьць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align="left" | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласьць|Палтаўская]] || 317 998 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align="left" | '''[[Крывы Рог (горад)|Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align="left" | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласьць|Чарнігаўская]] || 304 994 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align="left" | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласьць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласьць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align="left" | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласьць|Чаркаская]] || 295,414 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align="left" | '''[[Марыюпаль]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align="left" | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласьць|Сумская]] || 293,141 |- |colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | |} Дамінуючай рэлігіяй ва Ўкраіне зьяўляецца [[хрысьціянства]]. Большасьць вернікаў належыць да Ўкраінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату (каля 50%) і Ўкраінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату (26,1%). Да Ўкраінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8%, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7%, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2%. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Ўкраіны}} Пасьля распаду Савецкага Саюзу і абвяшчэньня ў 1991 годзе незалежнасьці Ўкраіна ўспадкавала адну з найболей магутных груповак войскаў у Эўропе, абсталяваную ядзернай зброяй і досыць сучаснымі ўзорамі ўзбраеньня ды вайсковай тэхнікі. Ядзерная зброя ў 1990-х гадох перададзеная Расеі. 24 жніўня 1991 году Вярхоўная Рада Ўкраіны прыняла рашэньне пра ўзяцьце пад сваю юрысдыкцыю ўсіх разьмешчаных ва Ўкраіне вайсковых фармаваньняў Узброеных Сілаў СССР і пра стварэньне [[міністэрства абароны Ўкраіны]]. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украіны}} [[Файл:Зміни адміністративного поділу сучасної території України 1921–1994.gif|значак|Зьмены ў адміністрацыйным падзеле тэрыторыі сучаснай Украіны, 1921–1994 гг.]] Тэрыторыя Ўкраіны ўключае: * 24 вобласьці * 1 аўтаномную рэспубліку (Крым) * 454 гарады, у тым ліку 172 гарады абласнога (рэспубліканскага ў Крыме) падпарадкаваньня й 2 гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль) * 490 раёнаў * 118 раёнаў у гарадах * 889 пасёлкаў гарадзкога тыпу * 10 272 сельскія рады * 28 619 населеных пунктаў сельскага тыпу Найбуйнейшай тэрытарыяльнай адзінкай Украіны зьяўляецца вобласьць. Падобны да абласнога статус мае аўтаномная рэспубліка (Крым) ды гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль), але гэты статус мае асаблівасьці, якія вызначаюцца асобнымі законамі. Аўтаномная Рэспубліка Крым мае ўласную канстытуцыю, якая, у прыватнасьці, вызначае падзел паўнамоцтваў між урадам Украіны і ўрадам аўтаноміі. Вобласьці, аўтаномная рэспубліка, а таксама буйныя гарады Ўкраіны дзеляцца на раёны. Раёны вобласьцяў і аўтаномнай рэспублікі складаюцца зь сельскіх, мескіх і пасялковых радаў. Апрача таго, вобласьць і аўтаномная рэспубліка маюць гарады абласнога (рэспубліканскага) падпарадкаваньня (вядомыя як мескія рады, ня блытаць зь мескай радай у раёне), што не ўваходзяць у ніводны з раёнаў. Сярэдняя плошча раёну 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек. Старшыні абласных і раённых дзяржаўных адміністрацыяў прызначаюцца Прэзыдэнтам Украіны; старшыні гарадзкіх, пасялковых ды сельскіх радаў абіраюцца непасрэдна насельніцтвам адпаведных тэрытарыяльных адзінак. Старшыня (прэм’ер-міністар) Аўтаномнай Рэспублікі Крым прызначаецца Вярхоўнай Радай АРК і ўзгадняецца з Прэзыдэнтам Украіны. Усяго ва Ўкраіне налічваецца 457 гарадоў, зь якіх 176 — абласнога значэньня, 279 — раённага значэньня і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадзкога тыпу і 28 552 вёскі. == Геаграфія == [[Файл:Ukraine topo en.jpg|міні|350пкс|Мапа Ўкраіны]] {{Асноўны артыкул|Геаграфія Ўкраіны}} Украіна займае плошчу 603,7 тыс. км² і зьяўляецца самай буйной краінай, што цалкам разьмешчаная ў [[Эўропа|Эўропе]] (эўрапейская плошча [[Расея|Расеі]] значна большая, але Расея разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова). Плошча тэрытарыяльных вод Украіны — 20 тыс. км². Крайнія пункты Ўкраіны: * на захадзе: сяло [[Саламонава (сяло)|Саламонава]] бліз гораду [[Чоп]] [[Закарпацкая вобласьць]] (48°25′50″ пн. ш. 22°09′50″ у. д.) * на ўсходзе: сяло Чырвоная Зорка, [[Луганская вобласьць]] (49°15′33″ пн. ш. 40°11′53″ у. д.) * на поўначы: сяло Грамяч, [[Чарнігаўская вобласьць]] (52°20′04″ пн. ш. 33°17′19″ у. д.) * на поўдні: мыс Сарыч, [[Паўднёвы бераг Крыму]] (44°23′14″ пн. ш. 33°44′17″ у. д.) Геаграфічны цэнтар Украіны знаходзіцца ля мястэчка [[Добравялічкаўка]] [[Кіраваградзкая вобласьць|Кіраваградзкай вобласьці]]. Геаграфічныя суседзі Ўкраіны — [[Расея]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Славаччына]], [[Вугоршчына]], [[Румынія]] й [[Малдова]]. Агульная працягласьць дзяржаўнай мяжы Ўкраіны — 6500 км. На поўдні Ўкраіна мае выхад да [[Чорнае мора|Чорнага]] й [[Азоўскае мора|Азоўскага]] мораў. [[Файл:Hoverla.jpg|міні|зьлева|200пкс|Гара [[Гавэрла]] ([[Карпаты]])]] 95% тэрыторыі Ўкраіны займаюць раўніны, у тым ліку 70% — нізіны і 25% — узвышша. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзяцца два горныя масівы: [[Карпаты]] й [[Крымскія горы]]. На [[Керчанскі паўвостраў|Керчанскім паўвостраве]] ёсьць брудавыя вулканы. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найглыбейшае возера Ўкраіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (найбуйнейшае з Шацкіх азёраў, валынскае Палесьсе): 58,4 м. Найбуйнейшае возера Ўкраіны — Сасык (Кундук), Адэская вобласьць: 210 км² Найдаўжэйшая рака Ўкраіны — [[Дняпро]]: 2285 км, па тэрыторыі Ўкраіны — 981 км. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]], [[Паўднёвы Буг]]. Гэтыя рэкі належаць да басэйну Чорнага мора. Тэрыторыю Ўкраіны кранаюць таксама басэйны [[Дунай|Дунаю]] (басэйн Чорнага мора), Дону (басэйн Азоўскага мора) ды Заходняга Бугу (басэйн Балтыйскага мора). == Кухня == {{Асноўны артыкул|Украінская кухня}} [[Файл:Ruskie.jpg|значак|[[Варэнікі]]]] [[Файл:Borshch2.jpg|зьлева|значак|[[Боршч]] з пампушкамі]] [[Украінская кухня]] фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў. Украінская кухня налічвае сотні рэцэптаў: [[Боршч|баршчы]] й [[пампушкі]], [[Паляніца|паляніцы]] й [[галушкі]], грыбная юшка, грыбны соўс, [[бануш]], [[варэнікі]] й [[Каўбаса|каўбасы]], [[Смажаніна|пячыстае]] ды напоі з садавіны й [[Мёд|мёду]], вядомыя далёка па-за межамі Ўкраіны. Некаторыя стравы маюць шматвекавую гісторыю, напрыклад, украінскі [[боршч]]. Ужо ў пэрыяд [[Трыпольская культура|трыпольскай культуры]] (5—6 тысячаў гадоў тому), якую прынялі ўсходнія славяне, насельніцтва [[Правабярэжная Ўкраіна|Правабярэжнай Украіны]] вырошчвала [[Збожжа|збожжавыя]] культуры&#x20;— [[Пшаніца|пшаніцу]], [[ячмень]] і [[проса]]<ref name="УкрСтрави" />. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Ўкраіны}} Паводле структуры СУП асноўную частку эканомікі Ўкраіны складае перапрацоўчая прамысловасьць (40,23% агульнага аб’ёму вырабу СУП). Сельская гаспадарка складае адпаведна 10,58%, транспарт і сувязь — 9,29%, гандаль — 8,83%. Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш разьвітымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], энэргетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцыяў на рацэ [[Дняпро]]), машынабудаўніцтва, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасьці (здабыча вуглю, руды). Найбольш разьвітыя ў эканамічным дачыненьні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласьць і Луганская вобласьць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласьць і Запароская вобласьць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасьля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэньня каапэрацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозьненьне ад заходніх краінаў, ня мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Ўкраіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Чалец Сусьветнай гандлёвай арганізацыі (з траўня 2008). Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсьць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацьце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласьць, уключаючы чарнаморскі шэльф (уласныя рэсурсы нафты пакрываюць унутраныя патрэбнасьці эканомікі на 15—20%, газу — на 25%). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасьць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70% шахтаў падлягаюць закрыцьцю як стратныя. Больш за палову тэрыторыі краіны займае ральля, шмат садоў. Спэцыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчваньне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду. Украіна мае шырокія магчымасьці для разьвіцьця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзьбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінэральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі зьяўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месьцяцца марскія і горныя курорты. У 2014 годзе зьнешні доўг Украіны дасягнуў 140 млрд даляраў, што складала 80% [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]]. Пры гэтым, 8 грамадзянаў Украіны былі [[мільярдэр]]амі<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Аляксандар Шпакоўскі]].|загаловак=Украінскі ўрок|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140305/1393970245-ukrainski-urok|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 сакавіка 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/41-27651 41 (27651)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/03/5sak-2.indd_.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. === Рэгіянальны падзел === Тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры эканамічныя рэгіёны, якія не зьяўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі краіны: * усходні (данецка-падняпроўскі). Тут сканцэтраваная асноўная частка цяжкой прамысловасьці, разьмешчаныя найбуйнейшыя прамысловыя цэнтры * заходне-цэнтральны. Найбольш разьвітая лёгкая й харчовая прамысловасьць * паўднёвы. Пашыранае судабудаваньне, партовая індустрыя, а таксама рэкрэацыйная дзейнасьць == Дзяржаўны лад == Украіна — парлямэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзыдэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваньнем на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парлямэнтам, [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радай]]. Парлямэнт фармуе ўрад, Кабінэт міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам. Вярхоўны суд — вышэйшы орган сыстэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыцьцяўляе Канстытуцыйны суд. == Культура == Для ўкраінскай нацыянальнай культуры вытворнай і базіснай зьяўлецца народная культура, на аснове якое паступова сфармаваліся прафэсійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасьць украінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасьці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеяньне зь іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам разьвіцьця культуры стала прыняцьце [[хрысьціянства]] ў X стагодзьдзі. З прычыны цяжкасьцяў гістарычнага шляху Ўкраіны (мангола-татарскае заваяваньне ў XIII стагодзьдзі, польская экспансія ў XIV—XVI стагодзьдзях, залежнасьць ад Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў у XIX — пачатку XX стагодзьдзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося таму, што ў XVI стагодзьдзі, калі фэадальна-баярская знаць успрыняла [[каталіцтва]] й польскую культуру, і да канца XVIII стагодзьдзя, калі вярхушка казацкае старшыны была русіфікаванай, украінскае грамадзтва разьвівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты. Сапраўднымі творцамі й носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадзтва — сяляне, [[казакі]], рамесьнікі. Украінская культура на працягу доўгіх пэрыядаў сваёй гісторыі разьвівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклёр]], народныя традыцыі, якія дадавалі ёй асаблівыя зачараваньне й калярыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песьнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захоўваньню й працягу традыцыяў, карані якіх паходзяць да культуры [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], сталі магчымымі ўздым украінскай культуры ў XVI—XVII стагодзьдзях і культурнае адраджэньне ў XIX стагодзьдзі. Разьвіцьцю нацыянальнае культуры сучаснае Ўкраіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасьці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існаваньня. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданьняў, камэрцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расеі. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.president.gov.ua Прэзыдэнт Украіны] * [http://www.kmu.gov.ua Кабінэт міністраў Украіны] * [https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ Вярхоўная Рада Ўкраіны] {{Украіна ў тэмах}} {{Украіна}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}} {{АБСЭ}} {{Славянскія краіны}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] jjgvza01adpx7j9jxc38o2bv2dyfq5k 0 6813 2697496 2696942 2026-10-23T14:36:35Z Summershell67 98737 /* */ 2697496 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі}} {{Іншыя значэньні}} {{Краіна |Назва = Беларусь |НазваЎРоднымСклоне = Беларусі |Лацінка = Biełaruś |НазваНаДзяржаўнайМове = Рэспубліка Беларусь |Сьцяг =Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg |Герб =Coat of arms of Belarus (1991–1995).svg |НацыянальныДэвіз = неафіцыйна [[Жыве Беларусь!]]{{Няма крыніцы}} |Месцазнаходжаньне = Europe-Belarus (orthographic projection).svg |АфіцыйнаяМова = [[беларуская мова|беларуская]]{{Заўвага|У 1995 годзе [[Аляксандар Лукашэнка]] незаконна ([[De facto|дэ-факта]]) надаў дзяржаўны статус [[Расейская мова|расейскай мове]]}} |Сталіца = [[Менск]] |НайбуйнейшыГорад = [[Менск]] |ТыпУраду = [[Прэзыдэнцкая рэспубліка]] |ПасадыКіраўнікоў = Кіраўнік [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыйнай <br> адміністрацыі]]{{Заўвага|абвешчаны [[Расея]]й «[[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнтам]]»}} |ІмёныКіраўнікоў = [[Аляксандар Лукашэнка]]<br>([[інаўгурацыя]] [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году#Рэакцыі|аспрэчвалася]]) |Плошча = 207 596,76<ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (на 1 студзеня 2010 г.)</ref> |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 83-е |АдсотакВады = 2,26% (4702 км²)<ref name="gki" /> |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2019 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 91-е |Насельніцтва = 9 413 446<ref name="nn2019">[https://nn.by/?c=ar&i=246398 Нас засталося 9,41 мільёна чалавек. Па выніках перапісу насельніцтва скарацілася на 41 тысячу] NN.by</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 45,3 |ЭтнічныСклад = [[беларусы]] (84,9%),<br />[[расейцы]] (7,5%),<br />[[палякі]] (3,1%),<br />[[украінцы]] (1,7%)<ref name="belstat-perapis">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Перепись населения 2009 г. Выходные регламентрые таблицы. Национальный состав населения, гражданство: население по национальности и родному языку]{{ref-ru}}</ref> |КанфэсійныСклад = [[праваслаўны]]я (60%),<br />[[каталік]]і (15—20%)<ref name="DieWelt">{{Літаратура/DieWelt}}{{ref-de}}</ref> |Пісьменнасьць = 98%<ref name="DieWelt"/> |ГодАцэнкіСУП = 2012 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = |СУП = $146,745 млрд<ref>{{спасылка|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=913&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=103&pr.y=5 |загаловак=Belarus |выдавец=International Monetary Fund |дата=3 лістапада 2014}}</ref><!--PPP--> |СУПНаДушуНасельніцтва = $15 633 |Валюта = [[Беларускі рубель]] [[Файл:BYN symbol.svg|9px|baseline|link=Сымбаль беларускага рубля|class=skin-invert-image]] |КодВалюты = BYN |ЧасавыПас = [[UTC+3|FET]] |ЧасРозьніцаUTC = +3 |ЧасавыПасУлетку = |ЧасРозьніцаUTCУлетку = |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— згубленая<br /><br />— абвешчаная<br />— прызнаная |НезалежнасьцьДаты = ад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<br />25 сакавіка 1918<br />1 студзеня 1919<br />ад [[СССР]]<br />27 ліпеня 1990<br />25 жніўня 1991 |ДзяржаўныГімн =My Belarusy vocal.ogg |АўтамабільныЗнак = BY |ДамэнВерхнягаЎзроўню = [[.бел]], [[.by]] |ТэлефонныКод = 375 |Дадаткі = [[Файл:Рэґіёны_Беларусі.svg|284пкс|цэнтар|Мапа Беларусі]] |ПодпісПадВыявайМесцазнаходжаньня=Рэспубліка Беларусь на мапе сьвету}} '''Белару́сь''', '''Рэспу́бліка Белару́сь''' — [[нацыянальная дзяржава]] [[Беларусы|беларусаў]] у [[Геаграфічны цэнтар Эўропы|геаграфічным цэнтры]] [[Эўропа|Эўропы]], на захадзе [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Ўсходне-Эўрапейскае раўніны]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе й [[Украіна]]й на поўдні. [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Тэрыторыя краіны]] — 207,6 тыс. км² ([[Сьпіс краінаў паводле плошчы|84-я ў сьвеце]]). Колькасьць насельніцтва на 1 кастрычніка [[2019]] году — 9 413 446 чалавекі. Працягласьць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход 650 км<ref>{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 11.</ref>. Сталіца й найбуйнейшае места — [[Менск]], сярод іншых буйных местаў [[Берасьце]], [[Віцебск]], [[Гомель]], [[Горадня]] й [[Магілёў]]. Больш за 40% тэрыторыі краіны мае [[Лес|лясны покрыў]]. [[Гісторыя]] Беларускае дзяржаўнасьці пачалася ад [[Полацкае княства|Полацкага княства]], вядомага паводле пісьмовых крыніцаў з ІХ стагодзьдзя. У [[1307]] годзе яно далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ)]], якое ўтварылася ў сярэдзіне XIII ст. вакол [[Наваградак|Наваградку]] й неўзабаве аб’яднала ўсе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя беларускія землі]]. У 1569 годзе [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] утварыла [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] з [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўствам Польскім]], на карысьць якога страціла [[Падляшша]] й украінскія землі. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у 1772—1795 гадох землі Беларусі апынуліся пад уладай [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]], якая праводзіла [[Русіфікацыя Беларусі|палітыку ґвалтоўнае русіфікацыі]]. У пэрыяд распаду Расейскае імпэрыі [[Дзень Волі|25 сакавіка]] 1918 году [[беларусы]] абвясьцілі пра сваю незалежнасьць утварэньнем [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі (БНР)]]. Аднак БНР [[Слуцкі збройны чын|ня здолела абараніць]] сваю тэрыторыю ад [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія 1 студзеня 1919 году ўтварылі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку (БССР)]]. Тым часам [[Заходняя Беларусь|заходняя частка краіны]] ў выніку складзенага бальшавікамі [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскага міру 1921 году]] апынулася пад уладай міжваеннае [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскае Рэспублікі]] й была далучаная да БССР толькі ў [[1939]] годзе ў выніку агрэсіі ў бок Польшчы [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] й [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу (СССР)]]. Беларусь страціла кожнага трэцяга свайго жыхара ў час спусташальнае [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнае вайны]]<ref>Axell A. Russia’s Heroes, 1941-45. — Carroll & Graf Publishers, 2002. P. 247. {{ISBN|0-7867-1011-X}}.</ref>, па сканчэньні якое ў [[1945]] годзе стала адным зь сяброў-заснавальнікаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]]. У час [[Распад СССР|распаду СССР]] 27 ліпеня 1990 году [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнт БССР]] [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|абвясьціў пра дзяржаўны сувэрэнітэт рэспублікі]], а 25 жніўня 1991 году — пра незалежнасьць Беларусі. Першы прэзыдэнт [[Аляксандар Лукашэнка]] ў 1995 годзе ўсталяваў у краіне [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]]<ref>[http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm «Essential Background — Belarus»]. Human Rights Watch.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus «Human rights by country — Belarus»]. Amnesty International Report 2007.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12037486 «'Hundreds of protesters arrested' in Belarus»]. BBC News.</ref>, які выявіўся ґвалтам, катаваньнямі й [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] беларусаў у час здушэньньня [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсыфікацыі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкіх выбараў 2020 году]]<ref>[https://www.radabnr.org/belarus-sanctions-nov-2020/ Рада БНР заклікае да санкцый супраць рэжыму Лукашэнкі і да ціску на Расею], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]], 16 лістапада 2020 г.</ref>. Больш за 70% грамадзянаў Беларусі пражывае ў местах. Больш за 80% грамадзянаў этнічныя [[беларусы]], этнічную меншасьць складаюць пераважна [[расейцы]], [[палякі]] й [[украінцы]]. Дзяржаўная мова — [[беларуская мова|беларуская]], аднак адным з наступстваў [[Русіфікацыя Беларусі|шматгадовае палітыкі ґвалтоўнае русіфікацыі]] (у тым ліку [[Рэфэрэндум 1995 году ў Беларусі|рэфэрэндуму 1995 году]]) стаў [[De facto|фактычны]] афіцыйны статус [[расейская мова|расейскае мовы]]. Згодна з [[канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|канстытуцыяй]] краіна ня мае афіцыйнае [[рэлігія|рэлігіі]], тым часам асноўнай [[Хрысьціянства|хрысьціянскай]] канфэсіяй лічыцца [[праваслаўе]]. Другая паводле папулярнасьці хрысьціянская канфэсія — [[каталіцтва]], праваслаўныя й каталіцкія [[Каляды]] й [[Вялікдзень]] традыцыйна адзначаюцца як дзяржаўныя [[Сьвята|сьвяты]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org66/master/text1400.htm Закон Республики Беларусь от 19 декабря 1991 г. № 1317-XII «О праздничных днях в Республике Беларусь»]</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Назвы Беларусі|Белая Русь|Літва}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|300пкс|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва ''[[Белая Русь]]'' пачала ўжывацца датычна часткі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] у XIV—XVI стагодзьдзях, тым часам датычна ўсёй тэрыторыі сучаснае Беларусі выкарыстоўвалася назва ''[[Літва]]''<ref name="CR-1982">Congressional Record; Proceedings and Debates of the Congress. Vol. 128, March 15—24, 1982. [https://archive.org/details/sim_congressional-record-proceedings-and-debates_march-15-24-1982_128-redacted/page/5066/mode/2up?q=licviny P. 5066].</ref>, бо гэтыя землі складалі тэрытарыяльнае ядро [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref>. Да XVII стагодзьдзя назва ''Белая Русь'' часткова замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускімі землямі]], тым часам дзеля ейных жыхароў існавалі азначэньні ''[[ліцьвіны]]''<ref name="CR-1982"/> й ''[[русіны]]''<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя'' / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі земляў Вялікага Княства Літоўскага]] ўлады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] спрыялі пашырэньню назвы ''беларусы'' (адначасна з фактычнай забаронай афіцыйнага ўжываньня назваў ''Літва'' і ''ліцьвіны'' датычна ''Беларусі'' і ''беларусаў''<ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 97].</ref><ref>Ethnic groups in Michigan. — Detroit, 1983. [https://archive.org/details/ethnicgroupsinmi0000unse/page/54/mode/2up?q=licviny P. 54].</ref>), бо гэтая назва больш адпавядала [[Імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць гістарычных ''ліцьвінаў'' як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]] дзеля іх [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі]] і [[Летувізацыя|сьціраньня памяці пра шматвекавую ўласную Літоўскую дзяржаўнасьць]]<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. Пазьней, аднак, замест назвы ''Беларусь'' расейскія ўлады пачалі выкарыстоўвацца [[Каляніялізм|каляніяльны]] тэрмін «''[[Паўночна-Заходні край|Северо-западный край]]''». У канцы XIX стагодзьдзя ідэолягі нацыянальнага руху прынялі ''Беларусь'' як нацыянальную саманазву. У 1918 годзе ўтварылася ''[[Беларуская Народная Рэспубліка]]'', а ў 1919 годзе — ''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]''. 19 верасьня 1991 году назву БССР зьмянілі на ''Рэспубліку Беларусь''<ref>[http://www.svaboda.org/content/backgrounderembedded/25110956.html 19 верасьня 1991 году], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2013 г.</ref>. У 1993 годзе дэпутаты [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнту Беларусі]] ад [[Апазыцыя БНФ|Апазыцыі БНФ]] выступілі з прапановай прыняць назву ''Беларусь'' замест ''Рэспублікі Беларусь'' — бо слова «[[рэспубліка]]» ў масавай сьвядомасьці асацыявалася ня з формай дзяржаўнага ладу, а з [[Каляніялізм|каляніяльным]] статусам Беларусі ў складзе СССР і не замацоўвала ўсьведамленьне Беларусі як незалежнае краіны. Аднак актывізацыя прарасейскіх настрояў у значнай часткі дэпутацкага корпусу перашкодзіла прыняцьцю гэтае прапановы<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. З улікам гістарычнае дзяржаўнае пераемнасьці ў 2005 годзе вылучалася прапанова прыняць поўную назву краіны ''[[Вялікае Княства Літоўскае]] Беларусь'' з захаваньнем скарочанай назвы — ''Беларусь''<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=100976 Вялікае Княства Літоўскае Беларусь — пражэкцёрства ці візіянэрства?], [[Наша Ніва]], 11 лістапада 2005 г.</ref><ref>[http://pazniak.info/page_belarus-litva Беларусь-Літва], Пэрсанальны сайт [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>. Раней з 1950-х гадоў беларускі мовазнаўца й гісторык [[Ян Станкевіч]] укараняў датычна Беларусі назву ''Вялікалітва''<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Як беларусы называлі сябе і сваю мову ў розныя часы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 76.</ref>. == Сымболіка == {{Асноўны артыкул|Сымболіка Беларусі|Герб Беларусі|Сьцяг Беларусі}} {{Падвойная выява|справа|Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|145|Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|145|Беларускія дзяржаўныя герб [[Пагоня]] (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг]] (направа) на паштоўках часоў змаганьня за незалежнасьць [[Беларуская Народная Рэспубліка|першай нацыянальнай дзяржавы]]}} З 1995 году ў Беларусі паралельна існуюць дзьве сыстэмы сымбаляў<ref name="Lalkou">[[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002. С. 98—112.</ref> — традыцыйная гістарычная беларуская (законная дзяржаўная сымболіка Беларусі) і незаконна абвешчаная «дзяржаўнай» штучная сымболіка [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]]. [[Беларусы|Беларуская]] [[нацыянальная сымболіка]], якая захоўвае дзяржаўны статус [[de jure]]<ref name="Navumcyk"/><ref>[https://www.svaboda.org/a/24978195.html «Афіцыйны беларускі сьцяг — таксама палітычны сымбаль»], [[Радыё Свабода]], 6 траўня 2013 г.</ref>: * [[Бел-чырвона-белы сьцяг]]{{Заўвага|У назьве сьцяга ўжываецца адметная скарочаная форма прыметніка (''бел-''), якая ёсьць адзнакай высокага (паэтычнага) стылю. Таксама сустракаецца азначэньне сьцяга з звычайнай поўнай формай прыметніка — ''бела-чырвона-белы сьцяг''. Тым часам скарот ''БЧБ'', на думку мовазнаўцы [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]], у гутарковай мове лепей замяняць на ''наш сьцяг''.}}<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/biel-cyrvona-biely/30172690.html Ці правільна казаць «бел-чырвона-белы»? А слову ўжо сто гадоў], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref> — гістарычны нацыянальны сьцяг беларусаў<ref name="Tkacou-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>, дзяржаўны сьцяг Беларусі (з 1918 году). Гэта палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзьвюх белых і адной чырвонай між імі. Утвараецца зь беларускіх нацыянальных колераў<ref>Пастанова Вучонага савета [[Інстытут гісторыі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] ад 12 верасня 1991 года // Народная газета. 7 лютага 1995. С. 1.</ref> на аснове традыцыйнага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]<ref name="Tkacou-391"/>. Гістарычна-культурная каштоўнасьць беларускага народа<ref name="tut.by_11.11.2020">[https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.</ref>, зьвязаная зь дзьвюма найважнейшымі падзеямі беларускае гісторыі — [[Трэцяя Ўстаўная грамата|абвяшчэньнем незалежнасьці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|нацыянальнае дзяржавы]] 25 сакавіка 1918 году й [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|ейным аднаўленьнем]] 25 жніўня 1991 году<ref name="Navumcyk-10.11.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30940395.html Ці патаптаўся б амапавец па фатаздымку сваёй маці], [[Радыё Свабода]], 10 лістапада 2020 г.</ref>. * [[Пагоня|Герб Пагоня]] — дзяржаўны герб Беларусі, традыцыйны нацыянальны герб беларусаў<ref name="Tkacou-391"/>, з колераў якога ўтвараецца нацыянальны [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. Гэта выява ўзброенага вершніка на белым кані на чырвонай [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]. Вершнік трымае ў паднятай правай руцэ меч, у левай — [[Тарча (дасьпехі)|тарчу]] з [[Крыж#Патрыяршы|шасьціканцовым крыжам]]. Дзяржаўны герб [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] й [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі]], [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|гістарычна-культурная каштоўнасьць Беларусі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=C20700578 Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 14 траўня 2007 г. № 578 «Аб статусе гісторыка-культурных каштоўнасцей»]</ref> {{Падвойная выява|справа|Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1951–1991).svg|145|Flag of Belarus.svg|145|[[Сьцяг БССР]] (налева) і [[Чырвона-зялёны сьцяг|яго мадыфікацыя]] для [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] (направа)}} {{Падвойная выява|справа|Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1981–1991).svg|145|Coat of arms of Belarus (2020–present).svg|145|[[Герб БССР]] (налева) і [[Герб расейскай акупацыйнай адміністрацыі ў Беларусі|яго мадыфікацыя]] для рэжыму Лукашэнкі (направа)}} Афіцыйныя сымбалі [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]] ў Беларусі ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>[http://www.bielarus.org/open.php?n=508&a=5 Антыбеларуская дзейнасьць прыхільнікаў Лукашэнкі] // [[Беларус (газэта)|Беларус]]. № 508, травень 2005 г.</ref><ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://pazniak.info/page_dziynyiya_spravyi_y_belaruskim_zamejjyi Дзіўныя справы ў беларускім замежжы], Афіцыйны сайт Зянона Пазьняка, 19 красавіка 2005 г.</ref>), незаконна абвешчаныя «дзяржаўнымі сымбалямі Беларусі» ўказам [[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнкі]] ад 12 чэрвеня 1995 году на фармальнай падставе сфальсыфікаванага [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 14 траўня 1995 году]], які праводзіўся ва ўмовах [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|тэрору супраць беларусаў]]<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>: * [[Чырвона-зялёны сьцяг]]<ref name="NN-2020">[https://nn.by/?c=ar&i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2020 г.</ref> (''ЧЗ-сьцяг'') — [[Расея|расейскі]] [[Каляніялізм|каляніяльны]]<ref name="NN-2020"/> сьцяг рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі (этнацыду) беларусаў]]. Гэта палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную й зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка разьмяшчаецца арнамэнт, чырвоны на белым фоне. Мадыфікацыя [[Сьцяг Беларускай ССР|сьцяга БССР]] часоў кіраваньня [[Ёсіф Сталін|Сталіна]], распрацаванага мастаком [[Мікалай Гусеў|Мікалаем Гусевым]], ураджэнцам [[Уладзімерская губэрня|Уладзімерскае губэрні]] [[Расея|Расеі]], які ў 1940 годзе стварыў плякат «Няхай жыве Сталінская Канстытуцыя перамогшага сацыялізму й сапраўднага дэмакратызму», а ў 1941—1944 гадох маляваў партрэты афіцэраў [[Трэці Райх|Нацысцкае Нямеччыны]] й ейнага кіраўніка [[Гітлер]]а<ref>[[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://web.archive.org/web/20210124120522/https://news.tut.by/culture/710425.html Изобразил Гитлера и спасал военнопленного. Кто нарисовал красно-зеленый флаг], [[TUT.BY]], 8.12.2020 г.</ref>. * [[Герб рэжыму Лукашэнкі]] — прыніжальны для [[Беларусы|беларусаў]]<ref>[[Алесь Чайчыц]], [https://www.svaboda.org/a/30435918.html 10 аргумэнтаў за «Пагоню»], [[Радыё Свабода]], 15 лютага 2020 г.</ref> расейскі каляніяльны<ref>Мікулевіч С., Гезгала С. [https://nn.by/?c=ar&i=80310 Сёння — Дзень Пагоні і нацыянальнага сцяга], [[Наша Ніва]], 19 верасьня 2012 г.</ref> герб рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі русіфікацыі ([[этнацыд]]у) беларусаў. Гэта зялёны контур тэрыторыі Беларусі ў залатых промнях сонца над зямною куляй. Над контурам знаходзіцца чырвоная зорка, зьлева й справа контур абкружае вянок з залатых каласоў, пераплеценых кветкамі [[канюшына|канюшыны]] й [[лён|льну]]. Каласы абвіваюць стужкі колераў [[Чырвона-зялёны сьцяг|чырвона-зялёнага сьцяга]], унізе на стужцы разьмяшчаецца залаты надпіс «Рэспубліка Беларусь». Мадыфікацыя [[герб Беларускай ССР|гербу БССР]], распрацаванага на ўзор [[Герб СССР|савецкага гербу]] [[Расея|Расеі]] й зацьверджанага ў час кульмінацыі [[Ёсіф Сталін|Сталінскага]] [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|тэрору]] ([[генацыд]]у) у 1938 годзе<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}}</ref>. Разам з чырвона-зялёным сьцягам не супадае з [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнымі сымбалямі]] беларусаў і асацыюецца найперш з асобай Лукашэнкі й той палітычнай і сацыяльна-эканамічнай мадэльлю, якую ён увасабляе<ref name="salanda-2019-10">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 10.</ref>. У 2020 годзе пры здушэньні [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў беларусаў супраць фальсыфікацыі выбараў, ґвалту й беззаконьня]] прыхільнікі сыстэмы сымбаляў рэжыму Лукашэнкі адзначыліся дзеяньнямі, якімі канчаткова дыскрэдытавалі гэтую сымболіку<ref name="Paskievic">[https://nn.by/?c=ar&i=265062 «Будучыня гэтага сцяга ім глыбока да аднаго месца»], [[Наша Ніва]], 10 сьнежня 2020 г.</ref> (вывешваньне чырвона-зялёных сьцягоў над [[аўтазак]]амі й будынкамі [[Турма|турмаў]], дзе паводле сьведчаньняў затрыманых, учыняюцца катаваньні, допыты на фоне ЧЗ-сьцяга затрыманых беларусаў з пазнакамі фарбай на твары, якіх здымаюць на відэа<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=262494 Сілавікі пачалі праводзіць допыты затрыманых на фоне чырвона-зялёнага сцяга і здымаць гэта на відэа], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2020 г.</ref>). Сярод іншага, адзначаліся факты катаваньняў (зьбіцьцё непаўналетніх<ref>[https://www.svaboda.org/a/30781512.html «Прымушалі сьпяваць гімн, хто ня ведаў — зьбівалі». У Берасьці вызвалены зь міліцыі падлетак заявіў пра катаваньні], [[Радыё Свабода]], 13 жніўня 2020 г.</ref>, засоўваньне [[АМАП]]аўскіх дручкоў у горла<ref>[https://www.svaboda.org/a/30785310.html «Пхалі дубінку ў горла, білі ў вочы». Школьнік трапіў у кому пасьля нападу АМАПу. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 15 жніўня 2020 г.</ref> й задні праход<ref>[https://www.svaboda.org/a/30850657.html «Разрэзалі шорты ззаду нажом». Мянчук расказаў аб згвалтаваньні АМАПам падчас затрыманьня. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 21 верасьня 2020 г.</ref>) пад гімн «[[Мы, беларусы]]», які таксама ёсьць мадыфікацыяй [[Ёсіф Сталін|сталінскага]] [[Гімн|гімну]] БССР і складае адно цэлае зь незаконна абвешчанымі «дзяржаўнымі» сьцягам і гербам<ref name="Fralou">[https://web.archive.org/web/20160304135848/http://afn.by/news/i/18676 Старая мелодия Государственного гимна с новыми словами вполне соответствуют переживаемому страной трагическому периоду отечественной истории, считает изветный музыкант А. Фролов], [[БелаПАН]], 11.06.2002 г.</ref>. 24 траўня 2021 году мэр [[Рыга|Рыгі]] [[Мартыньш Стакіс]] разам зь міністрам замежных справаў [[Латвія|Латвіі]] [[Эдгарс Рынкевічс|Эдгарсам Рынкевічсам]] замяніў на адным з пляцаў места чырвона-зялёны сьцяг на [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальны]] [[беларусы|беларускі]] [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белы сьцяг]] з [[Пагоня]]й з наступным абгрунтаваньнем: ''«Сьцяг, што сымбалізуе [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым]], які займаецца дзяржаўным [[тэрарызм]]ам, недарэчны ў мескім асяродзьдзі Рыгі»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/31271172.html Зь Беларусі высылаюць амбасадара Латвіі, дыпляматаў і тэхнічных супрацоўнікаў], [[Радыё Свабода]], 24 траўня 2021 г.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Беларусі}} === Раньнія часы === Першыя спробы [[чалавек]]а ([[нэандэрталец|нэандэртальца]]) пранікнуць на тэрыторыі Беларусі датуюцца часам 100—35 тысячаў гадоў таму. Пра гэта сьведчаць знаходкі [[Крэмн|крамянёвых]] вырабаў [[Муст’ерская культура|муст’ерскага тыпу]] каля вёскі [[Абідавічы|Абідавічаў]] ([[Быхаўскі раён]]), [[Падлужжа (Чачэрскі раён)|Падлужжа]] ([[Чачэрскі раён]]), [[Сьвяцілавічы (Гомельская вобласьць)|Сьвяцілавічаў]] ([[Веткаўскі раён]]). Найбольш старажытныя паселішчы чалавека, выяўленыя каля вёсак [[Юравічы|Юравічаў]] ([[Каленкавіцкі раён]]) і [[Бердыж]]у ([[Чачэрскі раён]]), адносяцца да эпохі верхняга [[палеаліт]]у, іхны век 26—23 тысячаў гадоў. Яны належалі радавым грамадам [[краманьёнец|краманьёнцаў]]. У сувязі з моцным пахаладаньнем і наступаньнем ледавіка 22—14 тысячаў гадоў таму людзі адышлі з тэрыторыі Беларусі на поўдзень. Па заканчэньні ледавіковай эпохі чалавек зноў вярнуўся на тэрыторыю Беларусі. Цалкам яе тэрыторыю засялілі ў эпоху [[мэзаліт]]у (IX—VI тысячаў да н. э.). Эпоха новага каменнага веку ([[нэаліт]]у) на Беларусі пачалася ў канцы V—IV тысячагодзьдзяў да н. э. і доўжылася каля 2 тыс. гадоў. Значнае павелічэньне насельніцтва ў нэаліце спрыяла ўзьнікненьню новых этнічных супольнасьцяў людзей. На тэрыторыі Беларусі было 5 археалягічных культур: [[дняпроўска-данецкая культура|дняпроўска-данецкая]], [[верхнедняпроўская культура|верхнедняпроўская]], [[нёманская культура|нёманская]], [[нарвенская культура|нарвенская]] і тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі. На Беларусі вядома каля 600 нэалітычных паселішчаў, бальшыня іх сканцэнтраваная ў далінах рэк, басэйнаў [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Сож]]у, [[Нёман]]у. У канцы III — пачатку II тысячагодзьдзя да н. э. на тэрыторыю Беларусі праніклі плямёны шнуравой керамікі культуры, якія былі часткай [[індаэўрапейцы|індаэўрапейцаў]] — продкаў сучасных народаў Эўропы, у тым ліку [[славяне|славянаў]] і [[балты|балтаў]]. Узаемадачыненьні прышлых плямёнаў і абарыгенаў характарызаваліся рознымі формамі гаспадаркі і культурнага ўзаемаўплыву і этнічнай асыміляцыі. Мова індаэўрапейцаў мела шмат дыялектаў. Разьвіцьцё ўзаемадачыненьняў прывяло да стварэньня розных індаэўрапейскіх групаў і народаў. Тэрыторыя паўднёвага ўсходу Беларусі і суседнія раёны Ўкраіны займалі плямёны [[сярэдненяпроўская культура|сярэдненяпроўскай культуры]]. Пад уплывам прышлых плямёнаў адбыўся пераход мясцовага насельніцтва да [[бронзавы век|бронзавага веку]] (канец III — пачатак I тысячагодзьдзя да н. э.). У гэты пэрыяд паўднёва-заходнюю тэрыторыю Беларусі сьпярша займалі культуры шнуравой керамікі Палесься, заходняй Беларусі — прыбалтыйскай, Паазер’е — [[Паўночна-беларуская культура|паўночна-беларускай культуры]]. Да сярэдзіны II тысячагодзьдзя да н. э. ў Палесьсі й Прыдняпроўі сфармаваліся [[тшцінецкая культура]] й [[сосьніцкая культура]]. У [[жалезны век|жалезным веку]] (працягваўся ад VIII—VI ст. да н. э. да VIII ст. н. э.) на Беларусі было некалькі археалягічных культур штрыхаванай керамікі, дняпроўска-дзьвінская, мілаградзкая, зарубінецкая, паморская. У асобную культурна-гістарычную групу ў паўднёва-ўсходняй Беларусі вылучаюць помнікі [[Кіеўская культура|кіеўскай культуры]] II—IV ст. н. э., якія бальшыня навукоўцаў лічаць славянскімі<ref name="БелЭН-21">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 21.</ref>. === Утварэньне дзяржаўнасьці === {{Асноўны артыкул|Полацкае княства|Тураўскае княства|Смаленскае княства}} [[Файл:Połacak. Полацак (C. Faber du Faur, 25.07.1812).jpg|значак|300пкс|[[Полацак]]]] [[Файл:Jazep Drazdovič. Usiaslaŭ.jpg|150px|значак|зьлева|[[Усяслаў Чарадзей|Усяслаў Брачыславіч]]]] У V—VIII ст. у паўднёвай частцы Беларусі расьсяліліся славянскія плямёны [[Праская культура|праскай культуры]], сярэднюю і паўночную частку займалі плямёны [[Банцараўская культура|банцараўскай культуры]]. Працэс расьсяленьня славянаў у 2-й палове I тысячагодзьдзя суправаджаўся міжэтнічнымі кантактамі зь мясцовымі балцкімі плямёнамі ([[Літва (племя)|літвой]], [[яцьвягі|яцьвягамі]] і інш.). У IX—XI ст. сфармаваліся супольнасьці [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[Радзімічы|радзімічаў]]. Крывічы ўтваралі тры вялікія групы — полацкую, смаленскую і пскоўскую (паводле назваў іх галоўных [[горад|гарадоў]])<ref name="HB-138">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 138.</ref>. Першая згадка пра дзяржаўныя ўтварэньні на тэрыторыі Беларусі датуецца 862 годам, калі паводле паведамленьня летапісе, князь [[Рурык]], які знаходзіўся ў [[Ноўгарад]]зе, раздаў «''мужам сваім, таму — [[Полацак]], таму — Растоў, таму — Белавозера''»{{зноска|Нарысы|1994|Касцюк|80}}. У замежнай гістарыяграфіі існуе меркаваньне пра тое, што на Русі было дзьве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і Рагвалодавічы</small><ref name="Stender-Petersen">''Stender-Petersen А.'' Varangica. — Aarhus, 1953. Р. 130—131.</ref><ref name="Pritsak">''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. — Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.</ref><ref name="Duczko">''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. — Leiden, 2004. Р. 126—127.</ref>. Навуковец з [[Данія|Даніі]] [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсэн]] лічыў, што на Русі ўтварылася дзьве скандынаўска-славянскія дзяржавы — Наўгародзка-Кіеўская і Полацкая. Аўтар падмацоўвае гэта сьведчаньнем з [[Аповесьць мінулых часоў|Аповесьці мінулых часоў]] пра княжаньне ў Полацку Рагвалода, пра скандынаўскае паходжаньне яго імя. Амэрыканскі гісторык [[Амельян Прыцак]] лічыў, што полацкая дынастыя была адзінай з старажытных скандынаўскіх дынастыяў, якая змагла захавацца ў змаганьні з Рурыкавічамі</small><ref name="Мартынюк">''Мартынюк А. В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (Х—ХVI вв.). — Москва, 2015. С. 9.</ref>. Прыкладна ў гэты час на аснове племянного княжаньня крывічоў-палачанаў склалася буйное [[Полацкае княства]] — самастойная моцная сярэднявечная дзяржава на тэрыторыі Беларусі<ref name="HB-138"/>. Яго насельнікі называюцца крывічамі ў летапісах пад 1127, 1129, 1140 і 1162 гадох, таксама ўжывалася назва палачане. Апроч [[Полацак|Полацку]], да яго належалі гарады: [[Віцебск]], [[Менск]], [[Лукомаль]], [[Браслаў]], [[Заслаўе]], [[Лагойск]], [[Ворша]], [[Копысь]], [[Барысаў]]<ref name="HB-139">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 139.</ref>. Полацкае княства мела ўсе атрыбуты дзяржаўнай самастойнасьці — сувэрэнную ўладу князя і [[веча]], адміністрацыю, сталіцу, войска, грашовую сыстэму і іншае<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 3.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 24.</ref>. Адным з такіх атрыбутаў было правядзеньне ўласнай геапалітыкі, якая палягала на супрацьстаяньні агрэсіі [[Кіеўскае княства|Кіеўскага княства]] і ўласнай экспансіі ў бок [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. У 980 годзе кіеўскі князь [[Уладзімер Сьвятаславіч]] захапіў Полацак, забіў яго гаспадара [[Рагвалод]]а і далучыў Полацкае княства да Кіеўскага. Аднак ужо за князем [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяславам]], сынам Уладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], унукам Рагвалода, Полацак аднавіў сваю незалежнасьць. Найбольшага росквіту Полацкае княства дасягнула ў XI—XII ст. у час княжаньня [[Усяслаў Брачыславіч|Ўсяслава Брачыславіча]] (1044—1101), які збудаваў [[Сафійскі сабор (Полацак)|Сафійскую саборную царкву]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] У якім часе Полацкае княства дасягнула найбольшае велічы // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 6.</ref>. Пазьней яно падзялілася на ўдзельныя княствы — [[Менскае княства|Менскае]], [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]]. [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (XIX).jpg|150px|значак|зьлева|[[Крыж Эўфрасіньні Полацкай]]]] [[Файл:Smalensk, Dniapro. Смаленск, Дняпро (1787).jpg|значак|300px|[[Смаленск]]]] У сярэдзіне X ст. на землях дрыгавічоў вылучылася [[Тураўскае княства]], якое прыкладна з 988 году трапіла ў залежнасьць ад Кіева. Звычайна вялікія князі кіеўскія надавалі Тураў сваім трэцім сынам. 3 другой паловы XII ст. Тураўскае княства здабыла незалежнасьць і неўзабаве падзялілася на [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Клецкае княства|Клецкае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Дубровіцкае княства|Дубровіцкае]], [[Капыльскае княства|Капыльскае]] і іншыя ўдзельныя княствы. З канца XI ст. тэрыторыю радзімічаў падзялілі паміж сабой [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]] і [[Смаленскае княства|Смаленскае]] княствы. Палітычнае адасабленьне Смаленску ад Кіева пачалося ў ХІ ст., а ў 1120-я гады тут усталявалася самастойная дынастыя на чале з [[Расьціслаў Мсьціславіч|Расьціславам Мсьціславічам]] (1125—1259). У гэты час Смаленскае княства дасягнула найбольшага пашырэньня, калі ў яго склад увайшлі [[Крычаў]], [[Прапойск]], [[Амсьціслаў]] (пазьней вылучыўся ва ўдзельнае [[Амсьціслаўскае княства]]), а таксама адабраныя ў Менску [[Копысь]] і [[Ворша]]. У XII—XIII стагодзьдзях удзельныя княствы ўзьніклі на землях Верхняга Панямоньня. Найбольш значную ролю адыгрывалі [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і [[Наваградзкае княства|Наваградзкае]] княствы. Грамадзкае разьвіцьцё зямель Беларусі праходзіла аднолькавы шлях зь іншымі [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнімі славянамі]], якія ўваходзілі ў склад [[Кіеўская Русь|Русі]]. Тут у X—XII ст. перапляталіся 3 асноўныя сацыяльна-эканамічныя ўклады: [[Першабытнае грамадзтва|грамадзкі]], [[Рабаўладальніцкі лад|рабаўладальніцкі]] і [[Фэадалізм|фэўдальны]], які паступова станавіўся паноўным<ref name="БелЭН-21"/>. У канцы X ст. пачало пашырацца [[хрысьціянства]] паводле [[Бізантыя|бізантыйскага]] абраду. У 992 годзе зьявілася першая [[Полацкая япархія|япархія ў Полацку]], у 1005 годзе — [[Тураўская япархія]], у 1136 годзе — [[Смаленская япархія]]. Аднак элемэнты [[язычніцтва]] ў некаторых мясцовасьцях захоўваліся многія стагодзьдзі. Хрысьціянская царква спрыяла разьвіцьцю беларускае культуры, у тым ліку манумэнтальнага дойлідзтва, малярства, прыкладнога мастацтва, літаратуры<ref name="БелЭН-22">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 22.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{Асноўны артыкул|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Mindaugas 1831 (117707054).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міндоўг]]]] [[Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (A. Alés, 1835).jpg|300px|значак|[[Наваградак]]]] Створаная за часамі ўдзельных княстваў матэрыяльная і духоўная культура стала падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў ў XIII—XIV стагодзьдзях<ref name="ehb387">{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 387.</ref>. Падобныя працэсы былі праявай і арганічнай часткай мірнага [[балты|балта]]-[[славяне|славянскага]] ўзаемадзеяньня ў біэтнічным рэгіёне верхняга Панямоньня<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 2.</ref>. Пераход балта-славянскага сымбіёзу на новую ступень эвалюцыі адбыўся з прычыны разбурэньня палітычнай сыстэмы Ўсходняй Эўропы (агрэсія [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў, [[мангола-татарская навала]])<ref name="kraucevic175">{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 175.</ref>. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага дало магчымасьць насельніцтву краю абараніць сваю незалежнасьць і стварыць умовы для далейшага сацыяльнага, палітычнага, эканамічнага і культурнага разьвіцьця. Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у [[Наваградак|Наваградку]] паўстала каля 1240-х гадоў, калі на запросіны мясцовых баяраў тут пачаў княжыць [[Міндоўг]]. Абарону краю ачоліў наймацнейшы, правераны ў баёх і выправах ваенны правадыр, этнічнае паходжаньне якога ня мела істотнага значэньня, асабліва ў рэгіёне, дзе два этнасы вякамі жылі ўперамешку<ref name="kraucevic175"/>. Да прыходу Міндоўга цэнтар Гарадзенскага княства перасунуўся ў Наваградак, дзе валадарыў князь Ізяслаў, які, хутчэй за ўсё, мірна перадаў уладу й некаторы час браў удзел у выправах Міндоўга на польскія землі. Працэс фармаваньня новай дзяржавы быў даволі працяглым і адбываўся шляхам дынастычных шлюбаў, пагадненьняў (у рэдкіх выпадках захопу) паміж асобнымі княствамі пры захаваньні палёгак, прывілеяў і пэўнага самакіраваньня (паводле прынцыпу «''старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць''»). Упершыню гэты мэханізм быў выкарыстаны ў дачыненьні Полацку ў 1307 годзе па ўваходжаньні Полацкага княства ў склад ВКЛ, хоць да ўваходжаньня княства ў ім і раней кіравалі літоўскія князі ([[Таўцівіл]]). У дачыненьні да Панямоньня прынцып падобнай аўтаноміі невядомы. [[Файл:Giedzimin. Гедзімін (1709).jpg|150px|значак|зьлева|[[Гедзімін]]]] [[Файл:Vilnius - map by Braun Hogenberg (middle size) (34065617).jpg|300px|значак|[[Вільня]]]] Неўзабаве да Вялікага Княства Літоўскага добраахвотна<ref name="ehb387"/> далучылася рэшта ўдзельных княстваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: [[Полацкае княства|Полацак]] — у 1307 годзе; [[Віцебскае княства|Віцебск]] — у 1320 годзе; [[Берасьцейскае княства|Берасьце]], [[Менскае княства|Менск]], [[Тураўскае княства|Тураў і Пінск]] — у 1320—1330-я<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|к}} С. 8.</ref> гады; [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаў]] — у 1358 годзе. Найбольш пасьпяхова працэсы аб’яднаньня беларускіх зямель праходзілі ў часе княжаньня [[Гедзімін]]а (1316—1341), які перанёс сталіцу дзяржавы з Наваградку ў [[Вільня|Вільню]]. Важным ягоным дасягненьнем было стварэньне незалежнай ад [[Расейская праваслаўная царква|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай праваслаўнай мітраполіі]] з цэнтрам у Наваградку. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак [[Русь|рускаму]] вэктару палітыкі Вялікага Княства Літоўскага, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі. Значныя тэрытарыяльныя набыткі Вялікае Княства Літоўскае атрымала ў часе княжаньня [[Альгерд]]а (1345—1377). За ім у склад дзяржавы ўвайшлі [[Севершчына|Чарнігаўска-Северская]], [[Падольле|Падольская]], [[Валынь|Валынская]] і [[Кіеўскае княства|Кіеўская]] землі, [[Смаленскае княства]], а таксама [[Жамойць]]<ref name="ehb389">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 389.</ref>. У выніку, землі сучаснай Беларусі занялі цэнтральнае месца, што забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай]] (гістарычнай [[старабеларуская мова|рускай]] або [[літоўская мова|літоўскай]]) мовы як афіцыйнай<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 223.</ref><ref>[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 105.</ref>. Вялікае значэньня дзеля ўмацаваньня ВКЛ мела перамога над [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году. За вялікім князем [[Вітаўт]]ам (1392—1430) ВКЛ значна пашырыла сваю тэрыторыю, якая расьцягнулася ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў<ref name="БелЭН-22"/>. [[Файл:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Вітаўт Вялікі]]]] [[Файл:Battle of Grunwald - Kronika tho iesth Historya swiata 1564 (109729736).jpg|значак|300px|[[Грунвальдзкая бітва]]]] На лёс беларускіх зямель у ВКЛ значна паўплываў пераход літоўскае знаці ў канцы XIV ст. у [[каталіцтва]]. Вялікі князь [[Ягайла]] (1377—1392) у 1385 годзе пагадзіўся хрысьціць насельніцтва Літвы паводле каталіцкага абраду ў якасьці адной з умоваў атрыманьня трону польскага караля ([[Крэўская унія|Крэўская унія 1385 году]]). Адгэтуль у ВКЛ пачало насьпяваць нутранае напружаньне паміж праваслаўным і каталіцкім насельніцтвам. З часоў прыняцьця [[Гарадзельскі прывілей|Гарадзельскага прывілею 1413 году]] палітычнае становішча ў ВКЛ пачало характарызавацца дамінаваньнем каталіцкае знаці, якая атрымала вынятковае права на заняцьце дзяржаўных пасадаў і тытул паноў. Усходне-славянскія баяры й князі захавалі свае ўдзелы ў ВКЛ, яны падтрымлівалі дзяржаву, спрыялі росту яе магутнасьці, але імкнуліся павялічыць свой уплыў на прыняцьце палітычных пастановаў. Выразьнікам іх інтарэсаў стаў вялікі князь [[Сьвідрыгайла]] (1430—1432), які пачаў раздаваць дзяржаўныя пасады, замкі і воласьці праваслаўным [[русіны (гістарычны этнонім)|рускім]] фэўдалам, што прывяло да працяглай фэўдальнай вайны ([[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1432—1438 гадоў]]). У 1432 годзе Сьвідрыгайла ўцёк у Полацак, дзе беларускія князі й баяры пасадзілі яго на пасад [[Вялікае Княства Рускае|Вялікага Княства Рускага]], такім чынам адбыўся кароткачасовы раскол ВКЛ, і [[Полацак]] на пэўны час стаў сталіцай беларускае дзяржавы. Каталіцкія вярхі ВКЛ пайшлі на кампраміс. Ягайла [[Прывілей 1432 году|прывілеем 1432 году]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]] [[Прывілей 1434 году|прывілеем 1434 году]] ўраўнавалі праваслаўных фэўдалаў у некаторых эканамічных і палітычных правох з каталікамі. За вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]] (1440—1492) асобным землям (Наваградзкай, Полацкай, Віцебскай, Смаленскай і інш.) пацьверджаныя правы на аўтаномнае кіраваньне. Казімер зацьвердзіў [[Судзебнік Казімера|судзебнік 1468 году]] — першы ўпарадкаваны збор законаў. Па ягонай сьмерці [[Маскоўская дзяржава]] распачала некалькі войнаў з мэтай супрацьстаяць аб’яднаньню земляў Русі вакол Вялікага Княства Літоўскага. У ходзе гэтых войнаў да Маскоўскай дзяржавы ў XV—XVI ст. адышлі некаторыя ўсходнеславянскія землі ВКЛ. Па няўдачах у войнах палітычныя вярхі ВКЛ пачалі залучаць да больш актыўнага кіраваньня дзяржавай буйных праваслаўных фэўдалаў; праваслаўным ужо фактычна не забаранялася займаць найважнейшыя дзяржаўныя пасады. У 1563 годзе юрыдычна скасавалі палажэньне, паводле якога праваслаўныя фэўдалы не маглі засядаць у гаспадарскай радзе. Вялікі ўплыў на дзяржаўныя справы мелі магнаты [[Астроскія]], [[Хадкевічы]], [[Сапегі]], [[Ільлінічы]] і іншыя<ref name="БелЭН-22"/>. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|150px|значак|зьлева|[[Леў Сапега]]]] [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (1613).jpg|значак|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1613 год]] Да сярэдзіны XVI ст. канчаткова аформіўся дзяржаўны лад ВКЛ, асновы якога замацаваныя ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1529 году]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1566 году]]. Дзяржаўнай мовай ВКЛ была [[старабеларуская мова]]. Кіраўніком дзяржавы лічыўся [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] (гаспадар). Сумесна з [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай]] ён ажыцьцяўляў найвышэйшы суд. Рада ВКЛ ([[паны-рада]]) узьнікла ў XV ст. як дарадчы орган пры вялікім князю, а да канца XV — пачатку XVI ст. ператварылася ў найвышэйшы орган дзяржаўнае ўлады. З XV ст. на паседжаньні рады запрашаліся прадстаўнікі мясцовых фэўдалаў, г. зн. зьбіраўся [[сойм]]. У 1413 годзе тэрыторыя ВКЛ падзялілася на [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] й [[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] ваяводзтвы. У пачатку XVI ст. утварыліся [[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]], [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]], [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]] й [[Падляскае ваяводзтва|Падляскае]] ваяводзтвы; у выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнае рэформы 1565—1566 гадоў — [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]], [[Менскае ваяводзтва|Менскае]], [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] ваяводзтвы, большасьць зь іх былі падзяляліся на паветы ([[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага]]). [[Шляхта]] атрымала права браць удзел у [[Павятовы соймік|павятовых сойміках]], дзе выбіраліся паслы (дэпутаты) на [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальны сойм]]. Вялікі ўплыў на лёс ВКЛ зрабіла [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкая вайна 1558—1583 гадоў]]<ref name="БелЭН-22"/>. ==== Рэч Паспалітая ==== {{Асноўны артыкул|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Horadnia. Горадня (1575).jpg|300px|значак|[[Горадня]]]] [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|150пкс|зьлева|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|III Статут ВКЛ]], 1588 г.]] Няўдачы войска Вялікага Княства Літоўскага, у тым ліку заняцьце маскоўскімі войскамі ў 1563 годзе Полацку, падштурхнулі вялікага князя ВКЛ і шляхту да больш цеснага вайсковага і дзяржаўнага зьвязу з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]]. У выніку [[Люблінская унія|Люблінскае уніі 1569 году]] ВКЛ і Каралеўства Польскае аб’ядналіся ў [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Паводле ўмоваў уніі, ВКЛ захоўвала свае адміністрацыйны апарат, заканадаўства, армію, герб [[Пагоня|Пагоню]], дзяржаўную пячатку. Найвышэйшым органам аб’яднанае дзяржавы стаў агульны сойм, які спачатку зьбіраўся на тэрыторыі Каралеўства Польскага, а зь сярэдзіны XVII ст. кожны трэці сойм склікаўся ў [[Горадня|Горадні]] як сымбаль асобнага становішча ВКЛ. Кіраўніком дзяржавы быў кароль Рэчы Паспалітае, якога абірала шляхта. Адначасна ён быў і вялікім князем ВКЛ. У часе работы Люблінскага сойму землі Ўкраіны адышлі да Польшчы, таму ў 1569 году ВКЛ складалася ў асноўным зь літоўскіх і жамойцкіх зямель. Кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторы]] (1576—1586) на чале аб’яднанае арміі вызваліў у 1579 годзе Полацак і перанёс ваенныя дзеяньні на тэрыторыю Масковіі. Пасьпяховае завяршэньне Інфлянцкае вайны паспрыяла ўзмацненьню ролі ВКЛ у Рэчы Паспалітай. Прыняцьце [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага 1588 году]] падкрэсьліла асобае становішча ВКЛ у фэдэрацыйнай дзяржаве з сваім войскам, заканадаўствам, гербам. Скасоўваліся палажэньні уніі, паводле якіх палякі і іншыя замежныя падданыя маглі атрымліваць у ВКЛ зямельныя ўладаньні і адміністрацыйныя пасады<ref name="БелЭН-23">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 23.</ref>. [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XVII) (4).jpg|150px|значак|зьлева|[[Ян Караль Хадкевіч]]]] [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1770 год]] У 1596 годзе прымаецца [[Берасьцейская унія]], да яе складаньня падштурхнула стварэньне ў Маскоўскай дзяржаве ў 1589 годзе [[Расейская праваслаўная царква|патрыярхату]], які намагаўся падначаліць сабе праваслаўных жыхароў ВКЛ. Паводле ўмоваў уніі, праваслаўная царква ВКЛ прызнавала вяршэнства [[Папа|папы рымскага]], прыняла каталіцкую дагматыку, аднак захавала сваю абраднасьць і асобную арганізацыю. Да канца XVIII ст. да грэка-каталіцкай (уніяцкай) царквы належала каля 80% насельніцтва Беларусі, у асноўным сялянаў. Праваслаўныя, што не прынялі унію, у пачатку XVII ст. стварылі ўласную царкоўную арганізацыю, узаконеную дзяржаўнай уладай<ref name="БелЭН-24">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 24.</ref>. У выніку [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]] да ВКЛ вярнулася [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчына]]. Катастрафічны ўплыў на гаспадарку і культурнае жыцьцё зрабіла [[вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. Перад ёй была [[Паўстаньне Хмяльніцкага|антыфэўдальная вайна 1647—1651 гадоў]], распачатая ўкраінскімі казакамі. Скарыстаўшы сьмерць караля і вялікага князя [[Уладзіслаў Ваза|Ўладзіслава Вазы]] (1633—1648), казакі ўварваліся на [[Палесьсе]] і ўзначалілі мясцовыя выступленьні. У 1654 годзе маскоўскія войскі занялі ўсходнюю Беларусь да Дзьвіны й Дняпра, у 1655 годзе — большую ейную частку. Паводле ўмоваў [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня 1667 году]], якое завяршыла гэтую вайну, беларускія землі засталіся ў Рэчы Паспалітай. Да Маскоўскай дзяржавы адышлі Кіеў, левабярэжная Ўкраіна, Севершчына ды Смаленскае ваяводзтва. Масавае вынішчэньне гарадзкога насельніцтва прывяло да заняпаду гарадоў, умацаваньня ў іх пазыцыяў шляхты і да запаволеньня разьвіцьця капіталістычных дачыненьняў. Па вайне ўзмацнілася [[палянізацыя]], якая ахапіла шырокія колы беларускае шляхты й мяшчанаў. [[Ян Казімер]] (1648—1668) празь няўдачы зрокся стальцу. Наступныя каралі й вялікія князі [[Міхал Вішнявецкі]] (1669—1673) і [[Ян Сабескі]] (1674—1696) ня здолелі прадухіліць рост уплыву шляхты і ўтаймаваць яе свавольствы. Абраны на пасад Рэчы Паспалітай саксонскі [[курфюрст]] [[Аўгуст Моцны]] у час [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікае Паўночнае вайны 1700—1721 гадоў]] выступіў хаўрусьнікам маскоўскага гаспадара [[Пётар I|Пятра I]]. Швэды, якія часткова акупавалі Беларусь, падтрымлівалі свайго стаўленіка на стальцы [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. Ваенныя дзеяньні й нутранае змаганьне шляхецкіх груповак прывялі да заняпаду гаспадаркі, якую здолелі адбудаваць толькі да сярэдзіны XVIII ст. Унутрыпалітычная анархія ў краіне працягвалася, звычайным стаў зрыў працы соймаў праз свавольства шляхты. Рэч Паспалітая пачала трапляць пад палітычны ўплыў суседніх дзяржаваў. Апошні кароль й вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (1764—1795) быў стаўленьнікам маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]], але імкнуўся праводзіць незалежную палітыку. Частка дзяржаўных колаў Рэчы Паспалітае ўзяла курс на мадэрнізацыю палітычнага ладу краіны, найперш на ўмацаваньне цэнтральнае ўлады. У 1764 годзе ўтварыліся Вайсковая й Скарбовая камісіі ВКЛ, у 1773 годзе — [[Адукацыйная камісія]], у 1791 годзе — Камісія паліцыі. [[Файл:Vilenski ŭniversytet, Pahonia. Віленскі ўнівэрсытэт, Пагоня (1781).jpg|300px|значак|[[Віленскі ўнівэрсытэт]]]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] Разьвіцьцю капіталістычных дачыненьняў перашкаджалі панаваньне магнатаў, нацыянальныя й рэлігійныя супярэчнасьці. Складанае ўнутрыпалітычнае становішча Рэчы Паспалітай імкнуліся выкарыстаць у сваіх інтарэсах Расея, Прусія і Аўстрыя. На іхную карысьць дзеялі розныя групоўкі шляхты. У 1786 годзе ўтварылася [[Барская канфэдэрацыя]] — зьвяз шляхты, накіраваны і супраць ўмяшаньня Расеі ў нутраныя справы дзяржавы, і супраць палітычных рэформаў. Разгром канфэдэрацыі расейскімі войскамі прывёў у 1772 годзе да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітае]] паміж Расеяй, Прусіяй і Аўстрыяй. Пад уладу Расеі трапілі ўсходнія землі Беларусі з [[Полацак|Полацкам]], [[Віцебск]]ам, [[Магілёў|Магілёвам]], [[Гомель|Гомлем]]. Частка кіроўных колаў бачыла ўратаваньне дзяржавы ў антыфэўдальных рэформах. [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовы сойм 1788—1792 гадоў]] прыняў [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня 1791 году]], паводле якое ўсталяваў апеку дзяржавы над прыгоннымі сялянамі і пашырыў палітычныя правы мяшчанаў, рэарганізаваў і цэнтралізаваў дзяржаўнае кіраваньне. У адказ кансэрватарская шляхта пры дапамозе Расеі стварыла [[Таргавіцкая канфэдэрацыя|Таргавіцкую канфэдэрацыю]], з фармальных запросінаў якой ажыцьцявілася новае ўмяшаньне Расеі. У 1793 годзе адбыўся [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другі падзел Рэчы Паспалітае]], у выніку якога пад уладу Расеі трапілі землі цэнтральнае Беларусі з [[Барысаў|Барысавам]], [[Менск]]ам, [[Слуцак|Слуцкам]], [[Пінск]]ам. Згодніцкая пазыцыя кіроўных колаў Рэчы Паспалітае стала прычынай палітычнага ўздыму, які прывёў да [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]], узначаленага [[Тадэвуш Касьцюшка|Тадэвушам Касьцюшкам]]. Расея накіравала дадатковыя войскі, якія ў шэрагу бітваў здушылі паўстаньне. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітае]] пад уладу Расеі трапілі землі заходняе Беларусі зь Вільняй, Горадняй, Наваградкам, Берасьцем. [[Падляшша]] адышло да Прусіі. Рэч Паспалітая перастала існаваць<ref name="БелЭН-24"/>. === Пад уладай Расейскае імпэрыі === {{Асноўны артыкул|Паўночна-Заходні край|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Michał Kleafas Aginski. Міхал Клеафас Агінскі (J. Grassi, 1782-92).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міхал Клеафас Агінскі]]]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (Lauvergne, 1840) (2).jpg|300px|значак|[[Менск]]]] На [[анэксія|анэксаваных]]<ref>[[Кастусь Тарасаў|Тарасаў К.]] На чыім баку былі беларусы ў вайне 1812 году? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 51.</ref> Расейскай імпэрыяй землях усталёўваўся тэрытарыяльна-адміністрацыйны падзел на расейскі ўзор — паветы, правінцыі, губэрні і генэрал-губэрнатарствы. У 1772 годзе ўтварылася [[Беларускае генэрал-губэрнатарства]] ў складзе 2 губэрняў — [[Пскоўская губэрня|Пскоўскай]] (з 1776 году [[Полацкая губэрня|Полацкай]], потым [[Віцебская губэрня|Віцебскай]]) і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай]]. У 1793 годзе ўтварыліся [[Менская губэрня|Менская]], у 1795 — [[Слонімская губэрня|Слонімская]] і [[Віленская губэрня|Віленская]] губэрні. У 1796—1801 гадох тэрыторыя Беларусі ўваходзіла ў [[Беларуская губэрня|Беларускую]], Менскую і [[Літоўская губэрня|Літоўскую губэрні]], якіх у 1801 годзе падзялілі на Віцебскую, Магілёўскую, Менскую, [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] і Віленскую губэрні. У губэрнях ствараліся палаты крымінальнага (дзеялі на аснове права Расейскай імпэрыі) і цывільнага (разьвязвалі цывільныя справы паводле нормаў Статуту ВКЛ 1588 году) судоў. Па прыняцьці прысягі на вернасьць маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыне II]] шляхта Беларусі атрымала правы і прывілеі расейскага дваранства. Пры гэтым шляхта страціла права абіраць манарха, разьвязваць мясцовыя справы на ваяводзкіх і павятовых сойміках, ствараць канфэдэрацыі дзеля абароны сваіх вольнасьцяў і прывілеяў. Магнатаў пазбавілі права мець уласныя фартэцыі і войска. Праводзілася чыстка шляхецкага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] ([[Разбор шляхты]]). Кацярына II і [[Павал I]] практыкавалі раздачу дзяржаўных зямель з прыгоннымі сялянамі расейскім [[абшарнік]]ам, вайскоўцам і буйным чыноўнікам. На Беларусь пашыралася агульнарасейская сыстэма дзяржаўных падаткаў і павіннасьцяў. Галоўным падаткам стаў падушны, які быў значна цяжэйшы за ранейшы падымны. Сяляне выконвалі паншчыну, плацілі чынш, натуральныя даніны і інш. На мяшчанаў ускладаліся выдаткі на ўтрыманьні выйсковых гарнізонаў, паліцыі, турмаў, гарадзкога магістрату, паштовае службы, навучальных і мэдычных установаў. Цяжкай павіннасьцю для сялянаў і мяшчанаў Беларусі стаў абавязак пастаўляць рэкрутаў на 25-гадовую (з 1834 году — на 20-гадовую, з 1856 году — на 15-гадовую) службу ў войска. Шэраг законаў абмяжоўваў правы [[жыды|жыдоўскага]] насельніцтва: [[мяжа жыдоўскае аселасьці]], падушны падатак і рэкруцкія павіннасьці ўдвая вышэйшыя, чым для хрысьціянаў, кампаніі па прымусовым высяленьні ў гарады й мястэчкі зь сельскае мясцовасьці. [[Урадавы сынод Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўская царква]]) на Беларусі атрымаў дзяржаўны статус, тым часам каталіцкая царква страціла прывілеяванае становішча і трапіла пад кантроль расейскага ўраду. Рымска-каталіцкаму духавенству давалася свабода ў выкананьні рэлігійных абрадаў, але забаранялася схіляць праваслаўных (у тым ліку [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|тых, што прынялі Берасьцейскую унію]]) да пераходу ў рыма-каталіцтва. Каб заахвоціць далучэньне вернікаў [[уніяцтва|ўніяцкае царквы]] да Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы) выкарыстоўваліся агітацыя, прымус, матэрыяльныя ўзнагароды ўніяцкага духавенства<ref name="БелЭН-25">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 25.</ref>. [[Файл:Kastuś Kalinoŭski. Кастусь Каліноўскі (G. Bonoldi, 1862-63).jpg|150px|значак|зьлева|[[Кастусь Каліноўскі]]]] [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|300px|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] Беларуская шляхта ў часе [[Вайна 1812 году|вайны 1812 году]] падтрымала імпэратара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона]], маючы спадзеў пры ягонай дапамозе аднавіць ВКЛ і Рэч Паспалітую. 1 ліпеня 1812 году Напалеон падпісаў указ аб утварэньні ВКЛ у складзе Віленскага, Гарадзенскага, Менскага і Беластоцкага дэпартамэнтаў і прызначыў [[Камісія часовага ўраду Вялікага Княства Літоўскага|Часовы ўрад]] з прадстаўнікоў мясцовае шляхты. Галоўнымі ягонымі задачамі былі: мабілізацыя насельніцтва ў францускую армію, яе матэрыяльнае забесьпячэньне, ахова камунікацыў, падтрыманьне парадкаў у тыле і г. д. Напалеон не зрабіў захадаў дзеля ліквідацыі прыгоннага права, таму сярод сялянства ён не атрымаў падтрымкі, якое адказвала на паборы й марадэрства партызанскім рухам<ref name="БелЭН-25"/>. Уплыў [[Француская рэвалюцыя|Францускае рэвалюцыі 1789—1799 гадоў]] і падзеяў 1812 году спрыяў пашырэньню на Беларусі дэмакратычных і нацыянальна-вызвольных ідэяў. У пачатку XIX ст. у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] й шэрагу навучальных установаў, у [[Літоўскі асобны корпус|Літоўскім асобным корпусе]] дзеялі гурткі мясцовае моладзі, якія выступалі за аднаўленьне Рэчы Паспалітае. Дзеялі таварыства [[Таварыства філяматаў|філяматаў]] і [[Таварыства філярэтаў|філярэтаў]], таварыства «[[Вайсковыя сябры]]». У 1830—1831 гадох адбываецца [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнае паўстаньне]], мэтай якога было аднаўленьне дзяржаўнасьці ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Па ягоным здушэньні расейскі ўрад узяў курс на паступовае аслабленьне эканамічных і палітычных пазыцыяў шляхты й каталіцкага духавенства. Канфіскоўваліся маёнткі ўдзельнікаў паўстаньня, зачыняліся касьцёлы й кляштары, пробашчы і насельнікі якіх мелі дачыненьне да паўстаньня. Узмацніўся «разбор» шляхты. Больш за 10 тысячаў шляхціцаў вылучылі з дваранскага стану. Справаводзтва ў мясцовых дзяржаўных установах і навучаньне ў школах пераводзілася з польскай на расейскую мову. У 1832 годзе расейскія ўлады зачынілі Віленскі ўнівэрсытэт за ўдзел студэнтаў і выкладчыкаў у паўстаньні і «прапольскі дух» выхаваньня. У студзені 1831 году яны скасавалі дзеяньне Статуту ВКЛ 1588 году ў Віцебскай і Магілёўская, у чэрвені 1840 — у Менскай, Гарадзенскай і Віленскай губэрнях. Узмацніліся рэпрэсіі супраць уніяцкай царквы. 12 лютага 1839 году Сабор вышэйшага ўніяцкага духавенства ў Полацку прыняў акт аб «узьяднаньні» ўніятаў з Урадавым сынодам Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквой). Узмацнілася залежнасьць праваслаўнай і каталіцкай царквы ад дзяржавы. У 1841—1843 гадох іх перавялі на дзяржаўнае ўтрыманьне<ref name="БелЭН-26">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 26.</ref>. [[Файл:Congress_Poland_and_Lithuanian_governorates_-_by_Alexander_Voschinin_-_1851_AD.jpg|міні|300пкс|[[Беларусы]] ([[Ліцьвіны|«літоўцы і беларусы»]]) на мапе № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.). Аўтар — тапограф і картограф Аляксандр Ваўчынін (капітан корпусу тапографаў Расейскай імпэрыі)]] Асновай эканомікі беларускіх земляў у XIX стагодзьдзі заставалася сельская гаспадарка, у якой панавала буйнамаянтковае дваранскае землеўладаньне. Попыт на збожжа ў Заходняй Эўропе стымуляваў абшарнікаў да пашырэньня фальваркаў. Да сярэдзіны XIX ст. 97% абшарніцкіх сялянаў беларускіх земляў знаходзіліся на паншчыне, гэта значыць былі прымацаваныя да панскіх фальваркаў і пазбаўленыя магчымасьці пошукаў іншых заработкаў, перасяленьня ў месты, выяўленьня прадпрымальніцкае ініцыятывы ў сфэры прамысловасьці й гандлю, якую мелі аброчныя сяляне ў цэнтральных губэрнях Расейскай імппэрыі. У 1840—1850 гадох на Беларусі выявіўся крызіс фэўдальна-прыгоньніцкіх дачыненьняў: скарачаліся пасевы, зьніжалася ўраджайнасьць, усё большая колькасьць сялянаў ня здольная была плаціць падаткі й выконваць павіннасьці на карысьць дзяржавы; у банкаўска-крэдытных установах было закладзена каля 70% прыгонных сялянаў: нарастаў антыпрыгоньніцкі рух сялянаў. У 1856—1860 гадох масавыя выступленьні сялянаў адбыліся ў 66 маёнтках, 11 зь іх здушаныя войскамі й паліцыяй. Параза ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне 1853—1856 гадоў]] і пагроза сялянскае рэвалюцыі вымусілі маскоўскага гаспадара [[Аляксандар II|Аляксандра II]] распачаць буржуазныя рэформы. 19 лютага 1861 году ён падпісаў Маніфэст і «Палажэньне» аб вызваленьні абшарніцкіх сялянаў ад прыгоннае залежнасьці. У выніку аграрны рэформаў на Беларусі абшарнікі захавалі больш за палову зямлі<ref name="БелЭН-26"/>. [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1880-89).jpg|150px|значак|зьлева|[[Францішак Багушэвіч]]]] [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|300px|значак|Беларусы на этнаграфічнай мапе Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.)]] Адбываецца [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнае паўстаньне 1863—1864 гадоў]] супраць расейскага панаваньня і за аднаўленьне Рэчы Паспалітай у межах 1772 году, якое пачалося абвяшчэньнем [[Маніфэст 22 студзеня|Маніфэсту Часовага нацыянальнага ўраду]] 10 студзеня 1863 году. На тэрыторыі колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] паўстаньнем кіраваў [[Кастусь Каліноўскі]], які ачоліў [[Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі]]. Удзельнікі паўстаньня, найперш Кастусь Каліноўскі і яго блізкае кола, карысталіся паролем «''Каго любіш — Люблю Беларусь — То ўзаемна''», вярнулі [[Беларуская мова|беларускую мову]] ва ўрадавае справаводзтва, а таксама выдавалі па-беларуску газэту «[[Мужыцкая праўда]]», праклямацыі і ўлёткі. Гэта прымусіла Нацыянальны ўрад у Варшаве прызнаць гістарычную суб’ектнасьць [[беларусы|беларусаў]] 3 траўня 1863 году ў форме прыняцьця адозвы «Да братоў-беларусаў»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/31162393.html Каліноўскі быў беларусам. Даказаць адваротнае немагчыма], [[Радыё Свабода]], 22 сакавіка 2021 г.</ref>. Расейскія ўлады здолелі здушыць гэтае выступленьне, яго ўдзельнікаў рэпрэсавалі. Маёнткі датычных да паўстаньня забіраліся ў расейскі дзяржаўны скарб і на льготных умовах прадаваліся выхадцам з цэнтральных расейскіх губэрняў<ref name="БелЭН-26"/>. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|300пкс|значак|[[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнаграфічная мапа беларусаў]] (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г.]] Па рэформе 1861 году паскорылася фармаваньне рабочае клясы. Ідэолягамі й выразьнікамі інтарэсаў сялянаў і іншых дробных вытворцаў Расейская імпэрыі выступалі арганізацыі рэвалюцыйных народнікаў («[[Зямля і воля]]», «[[Народная воля]]»). У 2-й палове 1870 — пачатку 1880-х гадоў народніцкія гурткі існавалі ў Магілёве, Менску, Віцебску, Горадні, Пінску, Горы-Горках, Слуцку, Воршы. пераважна сярод вучнёўскае моладзі, вайскоўцаў, работнікаў. Пад уплывам выданьняў польскае сацыялістычнае партыя «[[Пралетарыят (партыя)|Пралетарыят]]» і расейскае групы «Вызваленьне працы» частка народнікаў Беларусі ў сярэдзіне 1880-х гадоў перайшло на пазыцыі [[марксізм]]у. У 1895—1900 гадох у 23 населеных пунктах Беларсі адбыліся 292 эканамічныя стачкі, у якіх брала ўдзел каля 11,5 тысячаў работнікаў. У 1896 годзе ўварыўся [[Рабочы саюз Літвы]], у 1897 годзе — [[Бунд]] (Усеагульны жыдоўскі хаўрус у Літве, Польшчы і Расеі). У 1898 годзе зьезд прадстаўнікоў сацыял-дэмакратычных арганізацыяў Пецярбургу, Масквы, Кіева, [[Екацярынаслаў|Екацярынаслава]] і Бунда, што адбыўся ў Менску, абвясьціў пра ўтварэньне [[Расейская сацыял-дэмакратычная работніцкая партыя|Расейскай сацыял-дэмакратычнай работніцкай партыі]] (РСДРП). У пачатку 1900-х гадоў рабочым рухам у гарадох і мястэчках Беларусі кіравалі арганізацыі Бунду. У Горадні й Берасьці ўплыў на рабочых мелі арганізацыі [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве (ППС)]]. У 1902—1904 гадох на Беларусі зьявіліся арганізацыі партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў (ПСР). У 1903 годзе ўтварылася [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ)]]. У 1903—1904 гадох узьніклі арганізацыі РСДРП ([[Паўночна-заходні камітэт РСДРП]], [[Палескі камітэт РСДРП]]). Сярод жыдоўскага насельніцтва Беларусі з 1890-х гадоў шырокую агітацыю вялі сіяністы. У часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расеі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] на Беларусі завяршылася партыйнае афармленьне 3 палітычных лягераў: рэвалюцыйнага (РСДРП, ПСР, ППС, БСГ, Бунд, паалей-сіяністаў, сіяністаў-сацыялістаў і інш.), лібэральнага (КДП, Хаўрус дасягненьня раўнапраўя жыдоў у Расеі, сіяністы, Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы й Беларусі), урадавага (Хаўрус расейскага народу, Саюз 17 кастрычніка). У I Дзяржаўную думу ад 5 заходніх губэрняў абралі 36 дэпутатаў, у тым ліку 29 прыхільнікаў кадэтаў. На выбарах у II Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях перамаглі 2 контрарэвалюцыйныя нацыяналістычныя групоўкі — расейская й польская<ref name="БелЭН-27">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 27.</ref>. [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (1921).jpg|150px|значак|зьлева|[[Янка Купала]]]] [[Файл:Vilnia, Zavalnaja. Вільня, Завальная (1907).jpg|значак|300пкс|Рэдакцыя [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] на [[Вуліца Завальная (Вільня)|вуліцы Завальнай]] у Вільні, 1907 г.]] Аграрны й палітычны рух сялянаў прымусіў расейскі ўрад прызнаць неабходнасьць рэформаў, вынікам чаго стала [[Сталыпінская аграрная рэформа]]. На выбарах у III Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях чарнасоценцы й акцябрысты заваявалі 29 і 36 месцаў. Каталіцкае насельніцтва Віленскае й Гарадзенскае губэрняў абралі 6 прадстаўнікоў беларуска-польскіх аўтанамістаў («краёўцаў»). З падобнымі вынікамі прайшлі выбары і ў IV Дзяржаўную думу (1912). Чарнасоценна-акцябрысцкія групоўкі і іхныя органы друку адмаўлялі самастойнасьць беларускага этнасу, зьвінавачвалі беларускі нацыянальны рух і ягоную газэту «[[Наша Ніва]]» ў сэпаратызьме. Супраць [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] выступалі і польскія абшарніцка-клерыкальныя групоўкі. У 1907 годзе амаль усе мясцовыя арганізацыі левых партыяў былі разгромленыя ці вельмі аслабленыя. Сярод меншавікоў і бундаўцаў пашыралася ліквідатарская плынь. Згарнула свае падпольныя структуры БСГ і як партыя часова прыпыніла дзейнасьць. Ейныя кіраўнікі засяродзіліся на легальнай дзейнасьці ў газэце «Наша Ніва» і ўзначалілі беларускі нацыянальна-культурны рух. У 1905—1915 гадох ён прыкметна пашырыўся й набыў міжнародную вядомасьць. Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці беларускае літаратуры ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Цётка]], [[Максім Багдановіч]])<ref name="БелЭН-27"/>. 1 жніўня 1914 году Расейская імпэрыя ўступіла ў вайну зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] ([[Першая сусьветная вайна]]). Беларускія губэрні ў ліку першых перавялі на ваеннае становішча. У выніку наступленьня ([[Сьвянцянскі прарыў]], 1915) нямецкія войскі занялі заходнюю частка Беларусі. Да кастрычніка 1915 году фронт стабілізаваўся на лініі [[Дзьвінск]] — [[Паставы]] — [[Баранавічы]] — [[Пінск]]. Вайна прывяла эканоміку Беларусі да заняпаду. У сельскай мясцовасьці адчуваўся недахоп працоўных рук, скараціліся пасяўныя плошчы, паменшала колькасьць жывёлы. Каля 1/3 прамысловых прадпрыемстваў Беларусі былі эвакуяваныя або дэмантаваныя. Гарады Беларусі перапоўнілі вайскоўцы і ўцекачы<ref name="БелЭН-27"/>. Заняцьце амаль усёй Віленскае, Гарадзенскае і заходняе часткі Менскае губэрняў войскамі Нямецкае імпэрыі, мабілізацыя ў войска, масавае бежанства на ўсход на пэўны час дэзарганізавалі беларускі рух. Беларускі нацыянальна-культурныя арганізацыі распадаліся, спынялася выданьне беларускіх газэтаў і кніг. Частка кіраўнікоў «Нашае Нівы» (браты [[Антон Луцкевіч|Антон]] і [[Іван Луцкевіч]]ы, [[Вацлаў Ластоўскі]] і іншыя) засталіся ў Вільні і ўзначалілі камітэт дапамогі пацярпелым ад вайны. У Вільні дзеялі [[Беларуская сацыял-дэмакратычная работніцкая група]], [[Сувязь незалежнасьці і непадзельнасьці Беларусі]]. У якасьці каардынатара беларускага нацыянальнага руху выступаў Цэнтральны саюз беларускіх нацыянальных арганізацыяў на чале зь [[Беларускі народны камітэт|Беларускім народным камітэтам]], пад кіраўніцтвам якога ў 1916—1917 гадох з дазволу уладаў Нямецкае імпэрыі пачалося выданьне школьных падручнікаў, газэты «[[Гоман (1916)|Гоман]]». У 1916 годзе ў Петраградзе зьявіліся штотыднёвыя газэты «[[Дзяньніца]]» й «[[Сьветач (газэта)|Сьветач]]»<ref name="БелЭН-27"/>. === Беларуская Народная Рэспубліка і Беларуская ССР === {{Асноўны артыкул|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|міні|300пкс|Мапа [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], 1918 г.]] [[Файл:Raman Skirmunt. Раман Скірмунт (1906).jpg|150px|значак|зьлева|[[Раман Скірмунт]]]] [[Першая сусьветная вайна]] паскорыла перамогу [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскае рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]]. У выніку зрынаньня самадзяржаўя ўлада перайшла да [[Часовы ўрад Расеі|Часовага ўраду]]. Паводле прыкладу Петраграду на Беларусі ствараліся Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў, народная міліцыя. У Менскім Савеце адзначаўся ўплыў бальшавікоў. Па [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі]] аднавіла сваю дзейнасьць і [[Беларуская сацыялістычная грамада|БСГ]]<ref name="БелЭН-28">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 28.</ref>. Адначасна ўзьнікла шмат іншых беларускі нацыянальных арганізацыяў і суполак ня толькі на тэрыторыі Беларусі, але і ў гарадох Расеі, дзе было шмат беларусаў-уцекачоў. 25—27 сакавіка 1917 году ў Менску адбыўся [[Зьезд беларускіх нацыянальных арганізацыяў]], які выставіў патрабаваньне дзяржаўнае аўтаноміі для Беларусі ў складзе Расейскае фэдэрацыйнае дэмакратычнае рэспублікі, абвясьціў сябе «найвышэйшай краёвай інстытуцыя» да скліканьня Беларускае краёвае рады (БКР), а сваім выканаўчым органам — [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускі нацыянальны камітэт (БНК)]], якому даручыў падрыхтаваць выбары БКР. Ягоным старшынём абралі [[Раман Скірмунт|Рамана Скірмунта]]. Ён жа ўзначаліў дэлегацыю перамоваў з Часовым урадам у пытаньнях аўтаноміі Беларусі. Але ўрад адмовіўся разьвязваць гэтае пытаньне да Ўстаноўчага сходу. Паводле ініцыятывы БСГ у ліпені 1917 году адбыўся [[Зьезд беларускіх арганізацыяў і партыяў]]. На ім БНК замяніла [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацыяў]], рэарганізаваная ў кастрычніку 1917 году ў [[Вялікая беларуская рада|Вялікую беларускую раду (ВБР)]]<ref name="БелЭН-28"/>. 25 кастрычніка 1917 году ў выніку ўзначаленага бальшавікамі ўзброенага паўстаньня ў Петраградзе Часовы ўрад быў скінуты і ўлада перайшла да Савету Народных Камісараў на чале з [[Уладзімер Ленін|Уладзімерам Ульянавым (Леніным)]]. 26 кастрычніка савецкую ўладу абвясьцілі ў Менску. У пачатку лістапада найвышэйшым бальшавіцкім органам улады ў краі стаў Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту. 18—25 лістапада савецкую ўладу прызналі зьезд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, III зьезд сялянскіх дэпутатаў Менскае й Віленскае губэрняў і II зьезд арміяў Заходняга фронту. 26 лістапада абраныя зьездамі выканаўчыя камітэты аб’ядналіся і ўтварылі [[Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту|Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту (Аблвыкамзах)]]. У сьнежні 1917 — студзені 1918 году адбыліся зьезды Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Віцебскае й Магілёўскае губэрняў, на якіх завяршылася праца з усталяваньня бальшавіцкае ўлады ў гэтых губэрнях. Аблвыкамзах ігнараваў беларускае нацыянальнае пытаньне й не прызнаваў існаваньня самастойнага беларускага народу<ref name="БелЭН-28"/>. [[Файл:Źmicier Žyłunovič (Ciška Hartny). Зьміцер Жылуновіч (Цішка Гартны) (1910-19) (3).jpg|150px|значак|зьлева|[[Зьміцер Жылуновіч]]]] [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1919).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]), 1919 г.]] У адказ на [[Кастрычніцкі пераварот 1917 году ў Расеі]] ВБР разам з Цэнтральнай беларускай вайсковай радай зьвярнулася з «Граматай да беларускага народу», дзе асудзіла дзейнасьць бальшавікоў. ВБР склікала ў Менску [[Першы Ўсебеларускі кангрэс]] 1917 году. I зьезд прызнаў неабходным стварэньне Беларускае дзяржаўнасьці, не прызнаў улады Аблвыкамзаху, таму на загад яго кіраўнікоў быў разагнаны з выкарыстаньнем вайсковае сілы. Частка дэлегатаў стварыла выканаўчы камітэт, а потым Раду зьезду, якая [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] 25 сакавіка 1918 году абвясьціла Беларусь незалежнай і свабоднай дзяржавай — [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай (БНР)]]<ref name="БелЭН-28"/>. Ваенна-палітычныя разьлікі Расеі, міжнароднае становішча, дзейнасьць БНР сталі прычынамі фармальнага прызнаньня бальшавіцкімі ўладамі ў Маскве права беларускага народу на нацыянальную дзяржаўнасьць. Выконваючы пастанову ЦК РКП(б), VI Паўночна-Заходняя абласная канфэрэнцыя ў Смаленску пастанавіла аб абвяшчэньні [[БССР|Беларускае Савецкае Сацыялістычнае Рэспублікі (БССР)]] у межах Віцебскае, Гарадзенскае, Магілёўскае, Менскае, беларускіх паветаў Віленскае, Ковенскае і Смаленскае губэрняў. Утварэньне БССР з сталіцай у Менску 1 студзеня 1919 году абвешчанае маніфэстам [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі|Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Беларусі]]. Паводле патрабаваньня ЦК РКП(б) 27 лютага 1919 году ўтварылася [[ЛітБел|Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (ЛітБел) ]] з сталіцай у Вільні. Другое абвяшчэньне БССР адбылося 31 ліпеня 1920 году ў Менску<ref name="БелЭН-28"/>. Утварэньне БССР фактычна стала адказам на абвяшчэньне незалежнасьці Беларускае Народнае Рэспублікі, што ад пачатку прызнавалася на афіцыйным узроўні — як зазначаў першы савецкі камісар фінансаў Беларусі [[Ісак Рэйнгольд]] на паседжаньні Цэнтральнага Бюро [[Камуністычная партыя Беларусі|КП(б)Б]] 22 студзеня 1919 году<ref>[[Дзьмітры Гурневіч|Гурневіч Д.]] [https://www.svaboda.org/a/31168020.html «Былі крыкі ў экстазе». (Не)прыдуманае інтэрвію з прэм’ерам БНР Луцкевічам пра 25 сакавіка 1918 году], [[Радыё Свабода]], 25 сакавіка 2021 г.</ref>: {{Цытата| Існаваньне Беларускай Рады змусіла вылучыць Беларускую [Савецкую] Рэспубліку {{арыгінал|ru|Существование Белорусской Рады заставило выдвинуть Белорусскую [Советскую] Республику}} }} У лістападзе — сьнежні 1920 году адбыўся [[Слуцкі збройны чын]], мэтай якога была абарона непадзельнае Беларусі ў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічных межах]], усталяваньне рэспублікі і прызнаньне Беларускай Народнай Рэспублікі, а таксама незалежнасьць ад Польшчы й Расеі. Слуцкі фронт БНР стаў рэальным вайсковым змаганьнем за незалежнасьць, а [[Першы Слуцкі полк|Слуцкая брыгада]] — увасабленьнем волі беларусаў да свае дзяржаўнасьці<ref name="Viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/himn-i-dziejaslovy/29837829.html Чаму дзяржаўным гімнам БНР стаў ваяцкі марш «Мы выйдзем шчыльнымі радамі»?], [[Радыё Свабода]], 23 сакавіка 2019 г.</ref>. Аднак Слуцкае выступленьне, урэшце, здушыла [[Чырвоная армія]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Іван Саверчанка]], [[Зьміцер Санько]].|частка=[https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html#chapter117 117. Што такое Слуцкі збройны чын]|загаловак=150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html|адказны=|выданьне=|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=[[Наша Будучыня]]|год=2002|старонкі=|старонак=238|сэрыя=|isbn=9986-9229-6-1|наклад=}}</ref>. === Сярэдняя Літва === [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|300пкс|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і [[Летува]] («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] {{Асноўны артыкул|Сярэдняя Літва}} Рэспубліка [[Сярэдняя Літва]] — дзяржаўна-палітычнае ўтварэньне на тэрыторыі Віленшчыны і Гарадзеншчыны ў 1920—1922 гадох. Рэспубліка была апошняй спробай аднавіць [[Літва|Літву]] ў гістарычным і [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыйным]] сэнсе (таксама плянавалася ўтварыць Літву Верхнюю і Літву Ніжнюю). Стварэньне дзяржавы стала магчымым у выніку «Бунту Жалігоўскага» дзякуючы Першай [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]] польскай арміі пад кіраўніцтвам ураджэнца [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыны]] [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]]. Разьмешчаная вакол гістарычнай сталіцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Вільня|Вільні]] — дзяржава 18 месяцаў была [[буфэрная зона|буфэрнай зонай]] паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], ад якой залежала, і [[Летува|Летувой]], якая дэкляравала свае правы на гэтую тэрыторыю<ref name="von Rauch">{{Кніга| first=Georg von |last=Rauch |authorlink=Georg von Rauch | editor=Gerald Onn | title =The Baltic States: Years of Independence – Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–40 | year =1974 | pages = 100–102 | chapter =The Early Stages of Independence | chapterurl= https://books.google.com/books?id=emBIdi4LPz8C&pg=PA101 |publisher =C. Hurst & Co| isbn=0-903983-00-1 }}</ref>. [[Файл:Rzeczpospolita Central Lithuania.png|зьлева|значак|Мапа Рэспублікі Сярэдняй Літвы]] Па некаторых затрымках, зьвязаных з пратэстам [[Ліга народаў|Лігі народаў]] ([[Жэнэва]], [[Швайцарыя]]), якая плянавала ўвод міжнародных войскаў, 8 студзеня 1922 году адбыліся выбары ў Сойм і тэрыторыя рэспублікі была [[Анэксія|анэксаваная]] Польшчай. Люцыян Жалігоўскі пазьней у сваіх мэмуарах, выдадзеных у Лёндане ў 1943 годзе, асудзіў палітыку анэксіі і закрыцьця беларускіх школаў ды адмаўленьня ад канфэдэрацыйных плянаў маршалка [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфа Пілсудзкага]] польскім «саюзьнікам»<ref>{{Спасылка|url=http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|title=Zapomniane prawdy|author=Żeligowski, Lucjan|year=1943|publisher=F. Mildner & Sons|language = pl}}</ref>. {{Цытата|9 кастрычніка 1920 году заняў Вільню ня польскі генэрал Жалігоўскі, а [[літвін]] Жалігоўскі. Мараю гэтага апошняга было жыць сярод суайчыньнікаў на літоўскай зямлі. Я не вылучаў сярод іх ні палякаў, ні русінаў, ні жмудзінаў. Будучы літвінам, я ніколі не пераставаў быць палякам. Два гэтыя паняцьці зьвязаныя між сабою. Яны ўзаемна дапаўняюць адно другое. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}} Таксама генэрал захапляўся ідэямі [[панславізм]]у: «''Але ня толькі геаграфічна Літва была сэрцам славянства. Была ім маральна. Яна, адна з усіх славянскіх народаў, магла лёгка пагаварыць з усімі. Як з Польшчай, так з Расеяй, так з Украінай. Уклад псыхічны літоўскіх народаў быў як бы створаны, каб прымірыць усіх. У яго ніколі не было варожасьці, ні нацыянальнай, ні рэлігійнай, ні культурнай''». Некалькімі ж дзесягодзьдзямі раней у пратаколе допыту 19-гадовага рэвалюцыянэра 10 сакавіка 1887 году пазначана, што Юзэф Пілсудзкі казаў:<ref>{{Спасылка|language = be|url = https://euroradio.fm/25-gadou-tamu-bylo-abyaulena-shto-yazep-pilsudski-belarus-fota|title = 25 гадоў таму было аб'яўлена, што Язэп Пілсудскі — беларус (фота)}}</ref> {{Цытата|Завуць мяне Восіп Восіпавіч Пілсудскі; ад роду маю 19 гадоў; паходжаньне і народнасьць дваранін, беларус… | Пратакол допыту Юзэфа Пілсудскага ад 10 сакавіка 1887 г. }} === Беларуская ССР і Заходняя Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1924).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі 1924 году з пазначэньнем тагачасных граніцаў БССР і беларускіх тэрыторыяў у межах іншых дзяржаваў]] Тэрыторыя адноўленае БССР складалася толькі з 6 паветаў Менскае губэрні. Паводле [[Рыская мірная дамова|Рыскае мірнае дамовы]] 1921 году да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] адышла [[Заходняя Беларусь]]. 30 сьнежня 1922 году ўтварыўся [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР), у які ўвайшла і БССР. Паводле прапановы партыйна-савецкага кіраўніцтва БССР цэнтральныя ўлады згадзіліся ў 1924 і 1926 гадох на [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьне БССР]] шляхам улучэньне ў яе склад часткі Віцебскае і Гомельскае губэрняў. У 1920-я — пачатку 1930-х гадоў у Беларусі праводзіліся сацыялістычная індустрыялізацыя і масавая калектывізацыя сельскае гаспадаркі, у 1924—1929 гадох праводзілася палітыка [[беларусізацыя|беларусізацыі]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1929 пачалася [[Расеізацыя|палітыка абмежаваньня мовы тытульнай нацыі Беларусі]], працягам якой стала [[рэформа беларускага правапісу 1933 году]], якая штучна наблізіла беларускую мову да расейскай. Цяжкім злачынствам супраць усіх пластоў грамадзтва сталі [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычныя рэпрэсіі]], якія набылі сыстэмны характар у пачатку 1930-х гадоў, а найбольшы размах мелі ў 1937—1938 гадох, адна з найстрашнейшых акцыяў — [[Чорная ноч|Ноч расстраляных паэтаў]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Ўкраіну 1939 году|паходу Чырвонае Арміі ў верасьні 1939 году ў Заходнюю Беларусь]] ейную тэрыторыю далучылі да БССР, аднак Віленшчыну перадалі Летуве. Летува атрымала каля 6880 квадратных кілямэтраў (2660 квадратных міляў) тэрыторыі Віленскага краю (у тым ліку Вільню, гістарычную сталіцу Вялікага Княства Літоўскага). Сярод жыхароў Вільні прадстаўнікі сучаснае летувіскае нацыянальнасьці складалі тады ўсяго 3%. Далучэньне земляў ажыцьцяўлялася ў адпаведнасьці з сакрэтным пратаколам да [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа|Дамовы аб ненападзе паміж Нямеччынай і СССР]]<ref name="БелЭН-28"/>. [[Файл:Tchernobyl radiation 1996-ru be-x-old.svg|значак|229x229пкс|Мапа радыяактыўнага забруджваньня у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС.]]]] У час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]] 1941—1945 гадоў (эпізоду [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]) на тэрыторыі Беларусі разгарнулася партызанскае і падпольнае змаганьне. Паводле афіцыйных савецкіх зьвестак, у Савецкай Арміі, савецкіх партызанскі фармаваньнях і шэрагах савецкіх падпольнікаў супраць арміі [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] змагалася больш за 1,5 млн жыхароў Беларусі. Вайна нанесла рэспубліцы велізарныя страты. Паводле сучасных ацэнак, загінуў кожны трэці жыхар Беларусі. Рэспубліка страціла больш за палову нацыянальнага багацьця. У 1945 годзе паводле савецка-польскае дамовы аб дзяржаўнай граніцы ад 18 жніўня 1945 году, 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласьць|Беластоцкае вобласьці]] з горадам [[Беласток]]ам і 3 раёны Берасьцейскае вобласьці ўлады СССР перадалі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1945 годзе Беларусь стала сузаснавальніцай [[ААН]], аднак яе ўдзел ня быў самастойным, а падпарадкоўваўся дэлегацыі [[СССР]]. У 1951 годзе зацьвердзілі [[Сьцяг Беларускай ССР|новы сьцяг БССР]], у 1955 годзе — [[Гімн Беларускай ССР|рэспубліканскі гімн]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1986 годзе Беларусь сталася асноўнай ахвярай [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскае катастрофы]]. === Рэcпубліка Беларусь === [[Файл:RIAN archive 52076 Leonid Kravchuk, Stanislav Shushkevich and Boris Yeltsin (cropped).jpg|зьлева|значак| [[Станіслаў Шушкевіч|Шушкевіч]], [[Леанід Краўчук|Краўчук]], [[Барыс Ельцын|Ельцын]] у Белавескай пушчы]] Сацыяльна-эканамічны крызіс другое паловы 1980 — пачатку 1990-х гадоў спрыяў нарастаньню дэзінтэграцыйных працэсаў у СССР. 27 ліпеня 1990 году Вярхоўны савет БССР прыняў [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі|Дэклярацыю аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. [[Жнівеньскі путч]] у Маскве (19—21 жніўня 1991) і падтрымка яго кіраўніцтвам КПБ паглыбіла крызіс сыстэму ўлады, якая існавала ў той час у Беларусі. 25 жніўня 1991 году Вярхоўны савет БССР прыпыніў дзейнасьць КПБ на тэрыторыі Беларусі. 19 верасьня 1991 году афіцыйную назву Беларускай дзяржавы зьмянілі на Рэспубліку Беларусь. У якасьці дзяржаўных сымбаляў аднавілі [[Беларусы|беларускія]] [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальныя]] герб [[Пагоня|Пагоню]] і [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. У сьнежні 1991 году ў выніку дэнансацыі дамовы 1922 году СССР спыніў існаваньне. 8 сьнежня 1991 году лідэры Беларусі ([[Станіслаў Шушкевіч]]), Украіны ([[Леанід Краўчук]]) і Расеі ([[Барыс Ельцын]]) у [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] падпісалі [[Белавескія пагадненьні|пагадненьне]] аб утварэньні [[Садружнасьць Незалежных Дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. У 1994 годзе прынялі [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыю Беларусі]], адбыліся першыя [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 1994 году|прэзыдэнцкія выбары]]. Паводле вынікаў другога туру, першым прэзыдэнтам краіны абралі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]]. Актывізацыя прарасейскіх настрояў ва ўладных колах Беларусі адзначалася яшчэ з восені 1993 году, што выявілася ў працы Канстытуцыйнай Камісіі: большасьць яе сябраў выказаліся за тое, каб упамінаньне крыніцаў Беларускай дзяржаўнасьці — ня толькі Вялікага Княства Літоўскага і Беларускай Народнай Рэспублікі, але і Беларускай ССР — выключыць з тэксту [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]. Такую пастанову падтрымала большасьць [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|дэпутацкага корпусу]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. Увогуле, у 1991—1994 гадох Беларусь была адзінай краінай з былых рэспублік СССР, дзе нацыянальныя палітычныя сілы ня мелі прадстаўніцтва ў міністэрствах і структурах мясцовай выканаўчай улады — фактычна ня мелі доступу да рэальнага кіраваньня дзяржавы<ref name="navumcyk_15.04.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30555697.html Беларусь як унікум. Адказ Прэйгерману], [[Радыё Свабода]], 15 красавіка 2020 г.</ref>. Аднак поўнае аднаўленьне [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыйнай]] [[Моўная палітыка|моўнай]] і культурнай палітыкі адбылося толькі па ўсталяваньні Лукашэнкам [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]], што стала вынікам супадзеньня інтарэсаў уладаў Расеі, якія рэанімавалі [[Імпэрыялізм|імпэрскую ідэю]], і Лукашэнкі, які меў спадзяваньні праз далучэньне Беларусі да Расеі замяніць яе нямоглага прэзыдэнта [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.</ref>. У 1995 годзе па [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|акце тэрору ў парлямэнце Беларусі]] ён правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству<ref name="МП">[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]] [https://knihi.com/none/Aniamiennie_Z_kroniki_zniscennia_bielaruskaj_movy.html#chapter13 Ці законны рэфэрэндум 1995 году адносна наданьня дзяржаўнага статусу расейскай мове?] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.</ref><ref name="zapr">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20170814200257/http://jivebelarus.net/language/language-defeat-06.html Грамадзкае сьцьвярджэньне беларускай мовы і парушэньні правоў беларускамоўных людзей] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.</ref><ref name="zapr1">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20110722003014/http://arche.bymedia.net/2002-1/zapr102.html Моўная палітыка ў Беларусі ў 1990-я гады] // [[Архэ Пачатак]]. №1 (21), 2002.</ref>, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. Па рэфэрэндуме, Лукашэнка пазбавіў беларускія [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальныя сымбалі]] бел-чырвона-белы сьцяг і герб Пагоню статусу афіцыйнай дзяржаўнай сымболікі і надаў дзяржаўны статус [[расейская мова|расейскай мове]]. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|значак|296пкс|[[Марш за свабоду (Менск, 2020)|300-тысячны мітынг супраць фальсыфікацыі выбараў, гвалту і беззаконьня]]. Менск, {{nowrap|16 жніўня 2020 г.}}]] Улетку 1996 году 70 дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня|Вярхоўнага Савету]] паставілі подпісы пад [[імпічмэнт]]ам прэзыдэнту з прычыны парушэньня ім Канстытуцыі Беларусі. У адказ Лукашэнка з парушэньнем Канстытуцыі і закону «Аб народным галасаваньні (рэфэрэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» правёў 24 лістапада 1996 году [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|чарговы рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога разагнаў Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня і ўтварыў цалкам падкантрольны [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які стаў найвышэйшым заканадаўчым органам рэжыму ў Беларусі. Адначасна апазыцыю цалкам выціснулі з тэлевізіі і радыё, а апазыцыйным газэтам не давалі друкавацца. У знак пратэсту ў адстаўку падалі прэм’ер-міністар Беларусі, два іншыя міністры і сем судзьдзяў [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага суду]]. У гэтых умовах [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаныя Штаты]] і [[Эўразьвяз]] адмовіліся прызнаваць легітымнасьць рэфэрэндуму. Тым часам Лукашэнка канцэнтраваў у сваіх руках уладу з дапамогаю ўзмацненьня спэцыяльных службаў, у прыватнасьці [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. У красавіку 1998 году Лукашэнка стварыў г. зв. «[[Саюз Расеі і Беларусі]]», пазьней абвясьціў пра стварэньне г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расеі]]». Улады [[Расея|Расеі]] актыўна падтрымлівалі аўтарытарны рэжым у Беларусі ад часоў палітычнай крызы 1996 году, калі Лукашэнку зь іх дапамогай удалося ўнікнуць імпічмэнту і здабыць абсалютную ўладу ў краіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/27138163.html За што Селязьнёў атрымаў ад Лукашэнкі ордэн Скарыны?], [[Радыё Свабода]], 20 ліпеня 2015 г.</ref>. Незаконныя прэзыдэнцкія выбары з падкантрольнай Лукашэнку працэдурай падліку галасоў праходзілі ў 2001, 2006, 2010 і 2015 гадох. Кожныя зь іх выклікалі пратэсты грамадзянаў Беларусі і крытыку з боку ЗША і краінаў Эўразьвязу — найперш праз працэдуру падліку галасоў, якая дазваляла цалкам фальсыфікаваць вынікі і адкідала ўсякі кантроль за падлікам галасоў для не зьвязаных з рэжымам Лукашэнкі грамадзянаў Беларусі. 8 жніўня 2020 году прайшлі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|чарговыя незаконныя прэзыдэнцкія выбары]], па якіх адбыліся [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя пратэсты супраць іх фальсыфікацыі, гвалту і беззаконьня]]. Пратэсты адзначаліся найбольшай за ўсю гісторыю колькасьцю ўдзельнікаў (у Менску выходзілі сотні тысячаў чалавек, у абласных цэнтрах — дзясяткі, у многіх раённых — тысячы) і праходзілі пад [[беларусы|беларускай]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнай сымболікай]]. У час здушэньня гэтых пратэстаў гвалт рэжыму Лукашэнкі над грамадзянамі Беларусі перайшоў на прынцыпова новы ўзровень, калі ён выявіўся [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] і масавымі катаваньнямі, а маштаб рэпрэсіяў у краіне наблізіўся да часоў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/30935222.html Партыя БНФ: «Беларусь ня ведала такога маштабу зьверстваў з часоў бальшавіцкага тэрору і нацысцкай акупацыі»], [[Радыё Свабода]], 7 лістапада 2020 г.</ref>. [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну]] 24 лютага 2022 году адкрыта прадэманстравала, што Беларусь знаходзіцца пад [[Гібрыдная вайна|гібрыднай]]<ref name="Litwin-2024"/><ref name="Usov-2023"/><ref name="UW-2022"/><ref name="BRN"/> [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыяй Расеі]]<ref name="Lichtarovic-24-02-2022"/><ref name="Hurnievic-26-02-2022"/><ref name="Daskievic-25-02-2022"/><ref name="AC-2022"/><ref name="Korsunau-2022">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=285495 Генадзь Коршунаў: Каб у свой час сусветная супольнасць так стала побач з беларусамі, як сёння з украінцамі, то нішто не ляцела б з акупаванай тэрыторыі], [[Наша Ніва]], 27 лютага 2022 г.</ref><ref name="Dubaviec-2022">[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]] [https://www.svaboda.org/a/31742497.html Як «беларуская» ўлада ператварылася ў акупацыю і ўсім нам стала сорамна, — Дубавец], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 25 сакавіка 2023 году [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімер Пуцін]] заявіў, што Расея разьмяшчае у Беларусі сваю тактычную ядзерную зброю, што неўзабаве ажыцьцявілі<ref>[https://www.svaboda.org/a/32336402.html Сахашчык: Ядзерная зброя моцна актывізуе партызанскі рух у Беларусі], [[Радыё Свабода]], 27 сакавіка 2023 г.</ref><ref name="Usau-29-03-2023"/>. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Рэспублікі Беларусь}} Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. Тэрмін для кожнага прэзыдэнту складае пяць гадоў. Паводле [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі 1994 году]], прэзыдэнт [[дэ-юрэ]] можа займаць пасаду ня больш за два тэрміны, аднак у 2004 годзе на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў [[Рэфэрэндум у Беларусі 2004 году|рэфэрэндуму]] [[рэжым Лукашэнкі]] [[дэ-факта]] прыбраў гэтае абмежаваньне<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm Profile: Alexander Lukashenko], [[BBC|BBC News]]</ref>. Першым прэзыдэнтам стаў [[Аляксандар Лукашэнка]], абраны на гэтую пасаду ў другім туры [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 1994 году|выбараў 1994 году]]. У 1996 годзе з ініцыятывы Лукашэнкі прайшоў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога ў Канстытуцыю ўнесьлі шэраг зьменаў, а Лукашэнка павялічыў свой тэрмін на 2 гады, такім чынам наступныя афіцыйныя прэзыдэнцкія выбары адбыліся ў 2001 годзе. Галоўны орган [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчай улады]] — [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]], ліквідаваны Лукашэнкам на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў рэфэрэндуму 1996 году і заменены на падкантрольны рэжыму [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] (ніжняя палата) і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савету Рэспублікі]] (верхняя палата). З улікам таго, што назва «Вярхоўны [[Савет]]» небеларуская і паходзіць ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], выказваюцца прапановы вярнуць парлямэнту краіны традыцыйную ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назву — [[Сойм]]<ref name="Cajcyc">Чайчыц А. [https://www.svaboda.org/a/28449360.html Карыснае практыкаваньне ад Зянона Пазьняка], [[Радыё Свабода]], 24 красавіка 2017 г.</ref><ref>[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 13.</ref>. [[Судовая ўлада]] ажыцьцяўляецца судамі, найвышэйшы судовы орган — [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны суд]]. Гаспадарчыя спрэчкі паміж прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі разглядае [[Вышэйшы гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь|Вышэйшы гаспадарчы суд]]. Кантроль за канстытуцыйнасьцю нарматыўных актаў у дзяржаве ажыцьцяўляе [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйны суд]], легітымны склад якога, аднак, разагнаны па рэфэрэндуме 1996 году<ref name="Пастухоў-2021">{{артыкул||дата публікацыі=2021-03-12|загаловак=Канстытуцыя: шматкроць перапісаная і не дзеючая|год=2021|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|мова=be|нумар=10 (718)|старонкі=4|дата доступу=2021-03-20|аўтар=[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]], Пульша С.}}</ref>. Нагляд за дакладным і аднастайным выкананьнем законаў ускладаецца на [[Генэральны пракурор Рэспублікі Беларусь|Генэральнага пракурора]]. Кантроль за выкананьнем дзяржаўнага бюджэту і выкарыстаньнем дзяржаўнай уласнасьці ажыцьцяўляе [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref name="BE-12">{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 12.</ref>. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі}} [[Файл:Belarus, administrative divisions - be-x-old - colored.svg|значак|421x421пкс|Мапа]] Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь падзяляецца на тэрыторыю [[сталіца|сталіцы]] і тэрыторыі [[вобласьць|вобласьцяў]]. Тэрыторыя вобласьці падзяляецца на тэрыторыю [[раён]]аў і гарадоў абласнога падпарадкаваньня. Тэрыторыя раёну падзяляецца на тэрыторыю [[сельсавет]]аў, [[пасёлак|пасёлкаў]] і гарадоў раённага падпарадкаваньня. Беларусь падзяляецца на шэсьць вобласьцяў, якія маюць назву паводле свайго адміністрацыйнага цэнтру. У сваю чаргу гэтыя вобласьці падзяляюцца на 118 раёнаў. Сталіца краіны Менск мае адмысловы статус. Цяперашні адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі фактычна застаўся з часоў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Адміністрацыйна-тэрытарыльныя адзінкі маюць савецкія небеларускія афіцыйныя назвы, з гэтай прычыны прапануецца вярнуць традыцыйныя ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назвы — [[Ваяводзтва|ваяводзтвы]] (замест вобласьцяў), [[павет]]ы (замест раёнаў) і [[Староства (Вялікае Княства Літоўскае)|староствы]] (замест сельсаветаў)<ref name="Cajcyc"/>. З улікам таго, што наяўны падзел забясьпечвае моцную цэнтралізацыю і адміністрацыйна-палітычны кантроль над мясцовай ўладай з боку цэнтральных ворганаў улады, дзеля зьмяншэньня цэнтралізацыі, адміністрацыйнай і бюджэтнай нагрузкі выказваюцца прапановы павялічыць колькасьць адзінак самакіраваньня першага ўзроўню {| class="wikitable sortable" !Нумар {{Заўвага|Коды 1-7, пазначаныя на нумарах аўтамабіляў, азначаюць адпаведную адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку, дзе гэты аўтамабіль зарэгістраваны.}} ! class="unsortable" style="line-height:95%; width:2em" |Герб !Вобласьць !Плошча (км²) !Насельніцтва !Сталіца |- |#1 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Brest_Region.svg|24x24пкс]] |[[Файл:Flag_of_Brest_Voblast,_Belarus.svg|26x26пкс]] [[Берасьцейская вобласьць]] | style="text-align:right;" |32786,44 | style="text-align:right;" |1 384 476 |[[Берасьце]] |- |#2 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Vitsebsk_Voblasts.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Vitsebsk_Voblasts.svg|26x26пкс]] [[Віцебская вобласьць]] | style="text-align:right;" |40051,34 | style="text-align:right;" |1 180 202 |[[Віцебск]] |- |#3 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_arms_of_Homyel_Voblast.svg|21x21пкс]] |[[Файл:Flag_of_Homyel_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Гомельская вобласьць]] | style="text-align:right;" |40371,36 | style="text-align:right;" |1 415 749 |[[Гомель]] |- |#4 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Hrodna_Voblasts.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Hrodna_Voblasts.svg|26x26пкс]] [[Гарадзенская вобласьць]] | style="text-align:right;" |25126,98 | style="text-align:right;" |1 043 681 |[[Горадня]] |- |#5 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Minsk_province.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Minsk_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Менская вобласьць]] | style="text-align:right;" |39849,00 | style="text-align:right;" |1 426 525 |[[Менск]] |- |#6 | style="text-align:center;" |[[Файл:Escut_Oblast_Mohilev.png|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Mahilyow_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Магілёўская вобласьць]] | style="text-align:right;" |29067,62 | style="text-align:right;" |1 058 746 |[[Магілёў]] |- |#7 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_arms_of_Minsk.svg|24x24пкс]] |[[Файл:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|26x26пкс]] [[Менск]] | style="text-align:right;" |353,00 | style="text-align:right;" |2 020 600 |[[Менск]] |- ! colspan="3" |[[Беларусь]] ! style="text-align:right;" |207596,76 ! style="text-align:right;" |9 413 446 ! |} (ваяводзтваў)<ref>[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 17.</ref>. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|міні|300пкс|Беларусь з космасу, чэрвень 2010 г.]] Беларусь знаходзіцца ў цэнтры [[Эўропа|Эўропы]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе і [[Украіна|Ўкраінай]] на поўдні. Агульная працягласьць [[Дзяржаўная граніца Рэспублікі Беларусь|дзяржаўнай граніцы]] складае 2969 км. Адлегласьць ад Менску да сталіц суседніх дзяржаваў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470, [[Варшава|Варшавы]] — 550, [[Кіеў|Кіева]] — 580, [[Масква|Масквы]] — 700 км. Плошча Беларусі — 207,598 тыс. км². Найбольшая працягласьць краіны з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Эўропе Беларусь паводле плошчы нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], больш чым у 2,2 разу пераўзыходзіць [[Партугалія|Партугалію]] і [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] і прыкладна ў 5 разоў — [[Нідэрлянды]], [[Швайцарыя|Швайцарыю]]. === Рэльеф і карысныя выкапні === {{Асноўны артыкул|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Dzyarzhynskaya Hara 3.jpg|значак|300пкс|На [[Сьвятая (гара)|Сьвятой гары]] (345 м), найвышэйшым пункце Беларусі]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходнеэўрапейская раўніна|Ўсходнеэўрапейскай раўніне]]. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі ([[Менскае ўзвышша|Менскае]], [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкае]], [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] і іншыя), якія разьмяшчаюцца пераважна ў цэнтральнай частцы краіны і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Найвышэйшы пункт — [[Сьвятая (гара)|Сьвятая гара]], 345 м; найніжэйшы — на рацэ [[Нёман]]е, 90 м над узроўнем мора. Асаблівасьці рэльефу Беларусі вызначаюцца геалягічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых частак крышталічнага падмурка прымяркоўваюцца ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганьнем крышталічнага падмурка звычайна займаюць нізіны. Вызначальным фактарам фармаваньня рэльефу Беларусі сталі [[Ледавік|ледавікі]]. За апошнія 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя краіны спазнала ня менш за 5 зьледзяненьняў. На тэрыторыі Беларусі выявілі больш за 5 тысячаў радовішчаў і пакладаў карыстных выкапняў<ref name="BE-12"/>. Сярод іх можна выдзяліць [[нафта|нафту]], [[прыродны газ]], [[жалезная руда|жалезную руду]], [[даляміт]]ы, будаўнічыя матэрыялы — [[жвір]], [[гліна|гліны]], [[пясок]], [[крэйда|крэйду]], [[граніт]], [[торф]], [[сапрапэль]] і іншыя. === Глебы === {{Асноўны артыкул|Глебы Беларусі}} Асаблівасьці геалягічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расьліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды адпавядаюць зоне ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, [[Марэна (геалёгія)|марэнавыя]], водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, [[торф]]. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расьліннасьцю), падзолісты (пад лясной расьліннасьцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэньні. З улікам ступені праяўленьня асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаюцца тыпы глебаў: [[дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]], [[Дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы|дзярнова-падзолістыя забалочаныя]], [[тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]], [[абалонавыя глебы|абалонавыя]], [[дзярнова-карбанатныя глебы|дзярнова-карбанатныя]], [[Дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы|дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя]]. Паводле мэханічнага складу адрозьніваюць гліністыя, сугліністыя, супясковыя, пясковыя і тарфяныя глебы. === Клімат === {{Асноўны артыкул|Клімат Беларусі}} [[Файл:Паміж ноччу і днём.jpg|значак|300пкс|Краявід Беларусі ўлетку]] [[Файл:Печерский лесопарк — Прекрасная зима.jpg|300px|значак|Краявід Беларусі ўзімку]] Беларусь мае [[Мерны клімат|мерны]] [[кантынэнтальны клімат]], бо месьціцца ў мерным пасе на шляху заходніх паветраных масаў з [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]]. У роўнадзеньні 21 сакавіка і 23 верасьня вышыня сонца роўная 90° і 23,5°. Гадавая сумарная [[радыяцыя]] ў Беларусі складала 3500 мэга[[Джоўль|джоўляў]]/м² на поўначы і 4100 мэгаджоўляў/м² на поўначы (85—97 кіля[[калёрыя]]ў/см). У [[Ліпень|ліпені]], які ёсьць найцяплейшым месяцам, сумарная радыяцыя 9-кратна большая, чым у найхаладнейшым месяцы — [[Студзень|студзені]]. Улетку пераважае наўпроставая сонечная радыяцыя, што складае 52% ад сумарнай. Узімку — расьсеяная радыяцыя, што складае 70% ад сумарнай. Гадавая расьсеяная радыяцыя розьнілася ад 2100 мэгаджоўляў/м² на поўдні да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы. Сярэднегадавая працягласьць сонечнага зьзяньня вагалася ад 73 дзён на поўначы да 78 на поўдні. Найбольшая яго працягласьць назіралася ў чэрвені (11—12 дзён), найменшая — у сьнежні (25-30 гадзінаў). На цёплае паўгодзьдзе прыпадала каля 80% гадавой працягласьці сонечнага зьзяньня. Гадавая сума [[Фотасынтэз|фотасынтэтычнаактыўнай]] радыяцыі, 1% якой спажывалі [[зялёныя расьліны]], складала да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы да 2200 мэгаджоўляў/м² на поўдні. Дадатны радыяцыйны балянс краіны складаў 1500—1800 мэгаджоўляў/м² у сярэднім за год і паступова нарастаў з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад<ref name="г">{{Кніга|аўтар=[[Павал Каўрыга]].|частка=Клімат|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2004|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.18-2.djvu 18. Кн. 2: Рэспубліка Беларусь]|старонкі=40-43|старонак=760|сэрыя=|isbn=985-11-0295-4|наклад=10 000}}</ref>. Цягам году над Беларусьсю пераважаюць заходнія вятры, якія пераносяць марское атлянтычнае паветра, разам зь якім перамяшчаюцца [[цыклён]]ы. Узімку пануюць паўднёва-заходнія і заходнія вятры. Паступленьне цыклёнаў зімой вядзе да павышэньня [[Вільготнасьць паветра|вільготнасьці]] і воблачнасьці, што выклікае [[Адліга|адлігу]] і туманы. Пранікненьне кантынэнтальнага паветра мерных шыротаў прыносіць марознае надвор’е з паніжэньнем сярэднесодневай тэмпэратуры да −10—15 [[°C]]. Звычайна арктычнае паветра ўрываецца пасьля адлігі, што выклікае рэзкае пахаладаньне з парывістым ветрам. Морскае арктычнае паветра стварае воблачнае надвор’е, а кантынэнтальнае з усходняй [[Арктыка|Арктыкі]] — яснае, што паніжае тэмпэратуру паветра да −40&nbsp;°C. Улетку пераважаюць паўночна-заходнія і заходнія вятры. Арктычнае паветра праграецца ў ніжніх слаях і выклікае працяглыя [[Засуха|засухі]]. На паўднёвым усходзе пераважае трапічнае паветра, што пры руху на поўнач абумоўлівае рэзкае пацяпленьне і вылікае засушлівае надвор’е ўлетку да 38&nbsp;°C і адлігу ўзімку. Сярэднегадавая хуткасьць ветру складае 3,5—4 м/с на раўнінах і ўзвышшах, 3—3,5 м/с у [[нізіна]]х і далінах рэк. Увосень і ўзімку праз цыклёны хуткасьць ветру павялічваецца, а ўвесну і ўлетку памяншаецца на 0,5 м/с. Сярэднегадавая тэмпэратура для ўсёй Беларусі складала 5,8&nbsp;°C. Сярэднегадавая ізатэрма вагаецца ад 7&nbsp;°C у Берасьцейскай вобласьці да 4,5&nbsp;°C у Віцебскай. У асобныя гады сярэдняя тэмпэратура сягае ад 4,5—5&nbsp;°C да 7—9,5&nbsp;°C. Працягласьць цёплага пэрыяду году з тэмпэратурай вышэйшай за 0&nbsp;°C складае 250—260 дзён на паўднёвым захадзе і 220—230 на паўночным усходзе. У ліпені сярэднямесячная тэмпэратура вагаецца ад 17,5&nbsp;°C на поўначы да 19&nbsp;°C на поўдні. Адхіленьні ад звычайнай тэмпэратуры можа складаць 3—4&nbsp;°C. Найбольшая тэмпэратура расьце ад 35&nbsp;°C у Віцебску да 38&nbsp;°C у Гомлі. У студзені сярэдняя тэмпэратура складала −6,7&nbsp;°C са зьмяненьнем ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. На захадзе звычайна цяплей амаль на 2&nbsp;°C, чым на ўсходзе празь пераважнае ўзьдзеяньне атлянтычнага паветра. Адхіленьні тэмпэратуры могуць дасягаць 3—6&nbsp;°C. Найменшыя тэмпэратуры зьмяняліся ад −41&nbsp;°C у Віцебску да −35&nbsp;°C у Гомлі<ref name="г"/>. У гадавым ходзе найбольш пругкасьці вадзяной пары прыпадае на ліпень — 14-15 гэкта[[Паскаль (адзінка вымярэньня)|паскаляў]] (ГПа), найменш на студзень — 3-4 ГПа. Узімку пругкасьць складае ад 3,5 ГПа на поўначы да 4 ГПа на поўдні. Улетку — ад 14,5 ГПа да 15 ГПа. На марэнных узвышшах пругкасьць меншая на 0,5—1 ГПа, чым на раўнінах. Сярэднегадавая вільготнасьць складала каля 80%. Найбольшая ў сьнежні-студзені — каля 90%. Найменшая ў траўні-чэрвені — 65%. Павялічаная на 3—5% вільготнасьць адзначалася каля вадаёмаў, на балотах, у лясах і на ўзвышшах. У сухія летнія дні віготнасьць апускалася менш за 30%. У сярэднім налічвалася 5—7 сухіх дзён на поўначы і ўзвышшах і 13—17 на поўдні. Часам іх лік дасягаў 20—40 за год. Больш за ўсё сухіх дзён назіралася ў траўні. На поўначы і ўсходзе налічвалася 136—145 дзён зь вільготнасьцю звыш 80% за год, на поўдні і паўднёвым захадзе — 107—113. На ўзвышшах налічвалася да 152 вільготных дзён за год. Узімку было больш вільготных дзён, чым улетку. У сьнежні налічвалася 23—27 вільготных дзён. У траўні 2-4 такіх дні. Высокая вільготнасьць спрыяла [[туман]]ам, што часьцей узьнікалі ў замкнёных катлавінах, на балотах і азёрах. За год здаралася ад 35 да 100 дзён з туманам. На Менскім і [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкім узвышшах]] 65—100 такіх дзён. Звыш 60% дзён з туманамі адбывалася ў халодную пару году з кастрычніка па [[сакавік]]. Пахмурных дзён налічвалася ад 135 на паўднёвым усходзе да 175 на паўночным захадзе. Узімку верагоднасьць пахмурнага неба складала 80—85%. У сьнежні ў сярэднім 21—23 дні бяз сонечнага надвор’я. У цёплую пару году воблачнасьць складала да 45—55%. У сярэднім за год у Беларусі выпадала звыш 600—700 мм. Марэнныя ўзвышшы сярэдзіннай Беларусі атрымлівалі звыш 650—700 мм. На Наваградзкім узвышшы выпадала 769 мм ападкаў, што было найбольшым паказьнікам у Беларусі. На нізінах выпадала 600—650 мм. Адхіленьні ад сярэднегадавой нормы складалі 100—200 мм ападкаў. Найбольш ападкаў выпадала ў [[Васілевічы|Васілевічах]] — 1115 мм, найменш у [[Брагін]]е — 298 мм. На цёплую пару з [[красавік]]а па кастрычнік прыпадала каля 70% ападкаў за год. У гадавым ходзе найбольш ападкаў выпадала ў ліпені — 75—95 мм, найменш у лютым — 30-40 мм. У цёплую пару пераважалі [[Залева|залевы]], якія перавышалі сярэднемесячныя ападкі ў 2—3 разы. Найбольшы ўлічаны ўзровень быў у жніўні ў [[Пружаны|Пружанах]] — 329 мм. Часам улетку ападкі не выпадаюць да месяца. Лік дзён з ападкамі складаў ад 193—195 на паўночным захадзе да 145 на паўднёвым усходзе. У сярэднім кожны другі-трэці дзень з ападкамі. Зрэдку за дзень выпадае месячная норма ападкаў. Найбольшы содневы лік атмасфэрнай вільгаці адзначылі ў ліпені 1973 году на станцыі [[Слаўнае (Віцебская вобласьць)|Слаўнае]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёну]] (Віцебская вобласьць). У халодную пару зь лістапада па сакавік утвараецца [[Сьнег|сьнегавое]] покрыва, якое ляжыць ад 75 дзён на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Часам выпадзеньне сьнегу адзначаецца ў кастрычніку. Устойлівае сьнегавое покрыва ўсталёўваецца ў сьнежні. Яго разбурэньне назіраецца ў пачатку сакавіка на паўднёвым захадзе (ПдЗ) і пры канцы сакавіка на паўночным усходзе (ПнУ). Найбольшая сярэдняя вышыня сьнегу складае ад 15 см на ПдЗ да звыш 30 см на ПнУ. У цёплыя маласьнегавыя зімы вышыня сьнегу ўдвая меншая. Запас вады ў сьнегавым покрыве складае ад 30-40 мм на ПдЗ да 80-100 мм на ўсходзе ПнУ<ref name="г"/>. === Водныя багацьці === {{Асноўны артыкул|Рэкі Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Narač - 2.jpg|міні|300пкс|[[Нарач]] — найбольшае возера Беларусі]] Тэрыторыя Беларусі знаходзіцца ў басэйне [[Чорнае мора|Чорнага]] (58% тэрыторыі) і [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] (42%) мораў<ref name="BE-16">{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 16.</ref>. Агульная даўжыня 20,8 тысячаў рэк краіны складае 90,6 тыс. кілямэтраў. 7 рэк маюць даўжыню звыш 500 км: [[Бярэзіна]], [[Вяльля]], [[Дзьвіна]], [[Дняпро]], [[Нёман]], [[Прыпяць]] і [[Сож]]. Шэсьць зь іх, апроч Бярэзіны, ёсьць церазьмежнымі. Агульны аб’ём воднага сьцёку рэк — 57,9 млрд кубічных мэтраў у сярэднім у год. Азёраў каля 11 тыс., 75% зь іх з плошчай люстэрка да 0,1 км². Найбольшае [[возера]] — [[Нарач]] (плошча 79,6 км²), найглыбейшае — [[Доўгае возера (Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,6 м). Агульны аб’ём вады ў азёрах плошчай больш за 1 км² складае 6—7 млрд м³. Найбольшы аб’ём вады ў азёрах [[вадазбор]]аў рэк Дзьвіны (72% усіх запасаў) і Нёмана (20%)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Рэкі і азёры Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1347|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=14 сакавіка 2013|дата доступу=19 сакавіка 2013}}</ref>. Таксама краіна багатая на балоты, найбольшая колькасьць якіх знаходзіцца на [[Палесьсе|Палесьсі]]. === Расьліннасьць і жывёльны сьвет === [[Файл:Zubr BPN 02.jpg|150px|значак|зьлева|[[Зубар]] — жывёла-сымбаль Беларусі]] [[Файл:Восень у Белавескай пушчы.jpg|міні|300пкс|[[Белавеская пушча]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]] На 21 сакавіка 2013 году амаль 40% плошчы Беларусі займаў [[лес]], агульная плошча якога складала 9,5 мільёну [[гектар]]аў. Запас [[Драўніна|драўніны]] складаў 1,6 млрд кубічных мэтраў. Паводле мэтавага прызначэньня лясы падзяляліся на: эксплюатацыйныя (49%), аздараўленчыя (17%), вадаахоўныя (16%), прыродаахоўныя (14%) і ахоўныя (4%). Налічвалася 107 відаў дзікарослых [[дрэва]]ў і 1,5 тыс. увезеных зь іншых краёў, сярод іх — 28 мясцовых відаў дрэваў, каля 60 відаў [[хмызьняк]]оў, 15 — паўхмызьнякоў і 8 — хмызьнячкоў<ref>{{Спасылка|аўтар =[[Канстанцін Карнялюк]]| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =9 лютага 2011| url =http://zil.mogved.by/content/my-tut-dushoj-chysceem/stati| копія = | загаловак =Мы тут душой чысьцеем| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Газэта]] «[[Зямля і людзі]]»| дата = 25 студзеня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Пераважнымі пародамі былі: хвойныя (60%; [[Хвоя звычайная|хвоя]] ды [[елка]]), мяккалістыя (36,5%; [[асіна]], [[бяроза (дрэва)|бяроза]] і [[вольха]]) і цьвёрдалістыя (3,5%; [[дуб]]). Іншыя важныя лесаўтваральныя пароды: [[ясень]], [[ліпа]], [[клён (род)|клён]] і [[граб]]. Найбольш пашыраныя ўвезеныя віды дрэваў: [[Лістоўніца|лістоўніцы]] сыбірская і эўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя і Веймутава, [[паўночны дуб]], [[таполя|таполі]] пірамідальная, ляўралістая і бальзамічная. 70% плошчы займае прыродная расьліннасьць, што налічвае 12 тыс. відаў. Звыш 200 відаў ахоўваецца дзяржавай. У гадавальніках лясных гаспадарак за год вырошчваецца звыш 280 відаў [[расьліна]]ў, больш за 310 млн лясных высадкаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лясы Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1351|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=21 сакавіка 2013|дата доступу=27 сакавіка 2013}}</ref>. [[Файл:Cornflowers Centaurea cyanus.jpg|150px|значак|зьлева|[[Валошка]] — кветка-сымбаль Беларусі]] [[Файл:XN Ciconia ciconia 86.jpg|300пкс|значак|[[Белы бусел]] — птушка-сымбаль Беларусі]] Жывёльны сьвет налічвае 457 відаў [[Хрыбетныя|хрыбетных]] (у тым ліку 73 віды [[сысун]]оў, 290 відаў [[Птушкі|птушак]], каля 60 відаў [[Рыбы|рыб]]) і больш за 20 тысячаў [[Бесхрыбетныя|бесхрыбетных]] [[жывёла]]ў. Гаспадарчае значэньне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёлаў — [[Звычайная лісіца|лісіца]], [[Лясная куніца|куніца]], [[Трусы|трус]], [[выдра]], [[Тхор лясны|тхор]], [[гарнастай]], [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды [[Земнаводныя|земнаводных]], 10 відаў рыб, 72 віды [[Вусякі|вусякоў]] — улучаныя ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах расьсяленьня існуюць дзяржаўныя запаведнікі і заказьнікі. У студзені 2011 году 1459 сяброў [[Грамадзкае аб’яднаньне|грамадзкага аб’яднаньня]] «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]» налічылі ў краіне 39 882 птахі 58 відаў, што засталіся зімаваць<ref>{{Артыкул|аўтар=Сяргей Куркач.|загаловак=Каля 40 тысяч птушак маразоў не баяцца|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=75755|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=12 сакавіка 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-03-12 46 (26910)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/75720/12sak-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. === Экалёгія === Беларусь больш за іншыя краіны пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні па аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[цэз]]у-137, які выпаў ў Эўропе, каля 70% прыпала на тэрыторыю Беларусі. На пачатак 2016 году на забруджаных тэрыторыях знаходзіцца 2371 населены пункт (зь іх 28 местаў і мястэчак), дзе пражывае 1141,8 тысячы чалавек (12% насельніцтва Беларусі)<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/27691336.html 12% беларусаў жывуць на радыяцыйна забруджаных тэрыторыях], [[Радыё Свабода]], 22 красавіка 2016 г.</ref>. == Насельніцтва == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфія === [[Файл:Насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.pdf|значак|317x317пкс|Зьмяненьне колькасьці насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.]] Колькасьць насельніцтва Беларусі на 1 кастрычніка 2019 году склала 9 413 446 чалавек<ref name="nn2019"/>. Пры гэтым у параўнаньні з уліковымі зьвесткамі колькасьць насельніцтва меншая на {{лік|41000}} чалавек. Аднак, паводле спэцыялістаў, да гэтага прычынілася памяншэньне наяўнага насельніцтва за кошт павелічэньня колькасьці мігрантаў. Сапраўдная колькасьць жыхароў зьмяняецца, бо колькасьць мігрантаў зьніжаецца, але яны не паведамляюць пра свой ад’езд у міліцыю. Таксама значны ўнёсак у станоўчы дэмаграфічны балянс зрабіў [[міграцыя|міграцыйны]] прырост, які за 2014 год склаў 15,7 тысячаў чалавек, даволі вялікі адсотак зь іх склалі грамадзяне [[Украіна|Ўкраіны]], якія пакінулі месца свайго жыхарства з прычыны [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|ваенных дзеяньняў]]<ref name="nasielnictwa-naviny">[https://web.archive.org/web/20150629150716/http://naviny.by/rubrics/society/2015/01/26/ic_articles_116_188082/ Население Беларуси прибавляет второй год подряд], [[Naviny.by]], 26 студзеня 2015 г.</ref>. Сумарны каэфіцыент нараджальнасьці ў Беларусі складае 1,7 на адну жанчыну. У апошні час назіраецца павелічэньне сумарнага [[каэфіцыент нараджальнасьці|каэфіцыенту нараджальнасьці]]. Аднак, як і раней, ён не забясьпечвае ў краіне ўзроўню простага ўзнаўленьня насельніцтва. Сталіца Беларусі [[Менск]] — найбуйнейшы горад, насельніцтва якога на ліпень 2015 году складала 1,938 млн чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20150730173731/http://blr.belta.by/all_news/society/Belarus-pa-kolkasts-naselntstva-zajmae-16-e-mestsa--Erope--5-e---u-SND_i_81591.html Беларусь па колькасці насельніцтва займае 16-е месца ў Еўропе і 5-е — у СНД], [[БЕЛТА]]</ref>. Такім чынам у галоўным горадзе краіны пражывае 20,4% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Сярод вобласьцяў лідыруе [[Гомельская вобласьць]], дзе пражывае амаль кожны сёмы жыхар, а [[Гомель]] зьяўляецца другім паводле велічыні горадам у краіне, у ім на 2014 год налічвалася 512 тысячаў чалавек. Іншыя буйныя гарады: [[Магілёў]] (371 тыс.), [[Віцебск]] (363 тыс.), [[Горадня]] (357 тыс.) і [[Берасьце]] (331 тыс.). Да гарадоў, у якіх пражываюць больш за 100 тысячаў чалавек, належаць [[Бабруйск]], [[Баранавічы]], [[Барысаў]], [[Пінск]], [[Ворша]], [[Мазыр]], [[Салігорск]] і [[Наваполацак]]<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Chislennost-naselenija-prevyshaet-100-tys-chelovek-v-14-gorodax-Belarusi_i_674382.html Численность населения превышает 100 тыс. человек в 14 городах Беларуси], [[БЕЛТА]]</ref>. Паводле этнічнага складу пераважаюць [[беларусы]], якія складаюць 83,7% ад агульнай колькасьці насельніцтва Беларусі<ref name="belstat-perapis" />. Наступнымі найбуйнейшымі этнічнымі групамі зьяўляюцца [[расейцы]] (8,3%), [[палякі]] (3,1%) і [[украінцы|ўкраінцы]] (1,7%)<ref name="belstat-perapis" />. Шчыльнасьць насельніцтва складае каля 50 чалавек на квадратны кілямэтар. 70% ад агульнай колькасьці насельніцтва канцэнтруецца ў гарадзкіх раёнах. === Рэлігія === {{Асноўны артыкул|Рэлігія ў Беларусі|Канфэсійная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600).jpg|150px|значак|зьлева|[[Эўфрасіньня Полацкая]] — нябесная заступніца Беларусі]] [[Файл:Сафійскі сабор.jpg|значак|300пкс|[[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]] (XI ст.) — найстарэйшая [[Хрысьціянства|хрысьціянская]] царква Беларусі]] Паводле ацэнак, 60—70% жыхароў Беларусі лічаць сябе праваслаўнымі, 15—20% — рыма-каталікамі, 5—10% — пратэстантамі, грэка-каталікамі (уніятамі). Праз савецкае змаганьне з рэлігіяй у краіне пашырыўся [[атэізм]]. У старажытнасьці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. У Х—ХІ стагодзьдзях пачало пашырацца [[хрысьціянства]]. Адным зь першых місіянэраў быў ісляндзкі вандроўнік [[Торвальд]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] Калі прыйшло на Беларусь хрысціянства // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. Першая [[Полацкая япархія|хрысьціянская япархія]] зьявілася ў 992 годзе. Гэта была адміністрацыйная адзінка [[Кіеўская мітраполія|Кіеўскай мітраполіі]] [[Канстантынопальскі патрыярхат|Канстантынопальскага патрыярхату]]. У 1387 годзе ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] зьявілася першае біскупства [[Рымска-каталіцкая царква|Сьвятога Пасаду (Рымска-каталіцкай царквы)]]. У XVI ст. з пачаткам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] многія адукаваныя жыхары ВКЛ прынялі [[пратэстантызм]]. У 1596 годзе ў выніку [[Берасьцейская унія|Берасьцейскай уніі]] праваслаўныя япіскапы перападпарадкавалі [[Літоўская мітраполія|Літоўскую (Кіеўскую) мітраполію]] Сьвятому Пасаду ў выглядзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Рускай уніяцкай царквы]]. Тым часам супольнасьці [[Беларускія татары|беларускіх татараў]] і [[Жыды ў Беларусі|жыдоў]] традыцыйна спавядалі адпаведна [[іслам]] і [[юдаізм]]. На канец XVIII ст. каля 70% беларусаў належалі да ўніяцкае (грэцка-каталіцкае) царквы, 15% былі рыма-каталікамі, 7% — юдэямі і толькі 6% — праваслаўнымі [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]). У 1839 годзе расейскія ўлады забаранілі ўніяцкую царкву і гвалтоўна далучылі яе паству да Ўрадавага сыноду. З прыходу да ўлады ў 1994 годзе [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і аднаўленьнем [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]] [[Беларускі экзархат]] [[Расейская праваслаўная царква|Расейскай праваслаўнай царквы]] карыстаецца ў Беларусі значнымі прывілеямі. Актыўна дзее [[Рымска-каталіцкі касьцёл у Беларусі|Рымска-каталіцкі касьцёл]], структуры якога аб’ядноўваюцца ў 4 дыяцэзіі. Агулам паводле зьвестак Касьцёлу ў краіне налічваюцца 1 402 605 вернікаў, большасьць зь якіх прыпадаюць на [[Менска-Магілёўская архідыяцэзія|Менска-Магілёўскую архідыяцэзію]]<ref>[http://catholic.by/2/belarus/dioceses.html Дыяцэзіі], [[Catholic.by]]</ref>. Колькасьць пратэстантаў (розных дэнамінацыяў) ацэньваюць у больш за паўмільёна чалавек. Паводле інфармацыі мусульманскага рэлігійнага аб’яднаньня Беларусі на лістапад 2009 году ў краіне жылі амаль 120 тысячаў [[іслам|мусульманаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110825222048/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=31566 У Беларусі жывуць 120 тысяч мусульман], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2009 г.</ref>. Таксама ёсьць прадстаўнікі іншых веравызнаньняў: юдэі, стараверы і іншыя. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> [[Беларуская мова]] — нацыянальная мова асноўнага насельніцтва краіны [[беларусы|беларусаў]]. Афіцыйны дзяржаўны статус яна атрымала ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а ў 1918 годзе стала адзінай дзяржаўнай мовай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аднаўленьне статусу беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай адбылося ў 1990 годзе, калі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|Вярхоўны Савет БССР 12-га скліканьня]] прыняў Закон аб мовах. Матывацыяй прыняцьця гэтага закону была абарона беларускай мовы, існаваньне якой апынулася пад пагрозай у выніку шматгадовай [[Русіфікацыя Беларусі|ґвалтоўнай палітыкі русіфікацыі]]<ref name="zapr"/>. Статус беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай таксама засьведчыла [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя Беларусі 1994 году]], прытым [[расейская мова]] ў ёй вызначаецца як мова міжнацыянальных зносінаў. Гэтыя акты практычна не пагоршылі веданьня [[Расейская мова ў Беларусі|расейскай мовы ў Беларусі]] (згодна з Законам аб мовах «''вывучэньне расейскай мовы ва ўсіх школах Беларусі зьяўляецца абавязковым''»<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 95.</ref>), у той жа час за кошт далучэньня да беларускай мовы ў краіне значна павялічылася колькасьць дзьвюхмоўных людзей<ref name="zapr"/>. У 1995 годзе па ўсталяваньні [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]] [[Аляксандар Лукашэнка]] правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня. На падставе афіцыйны агучаных вынікаў рэфэрэндуму Лукашэнка [[дэ-факта]] надаў дзяржаўны статус расейскай мове. Па рэфэрэндуме, нягледзячы на абвешчаную поўную роўнасьць беларускай і расейскай моваў на дзяржаўным узроўні, афіцыйныя асобы (у тым ліку сам Лукашэнка) выступаюць пераважна па-расейску, расейская мова дамінуе ў дзейнасьці большасьці афіцыйных дзяржаўных інстытуцыяў. Адзначаецца бесьперапыннае скарачэньне выкарыстаньня беларускай мовы ў адукацыі. Паводле перапісаў 1999 і 2009 гадоў за 10 гадоў больш чым на 20 адсоткавых пунктаў (з 73% да 53%) зьнізілася доля жыхароў Беларусі, якія вызначылі сваёй [[Родная мова|роднай мовай]] беларускую, на 14 адсоткавых пунктаў (з 37% да 23%) стала менш беларускамоўных<ref>{{Навіна|аўтар=[[Юры Дракахруст|Дракахруст Ю.]]|загаловак=Беларуская нацыя ў люстэрку моўна-этнічных вынікаў перапісу|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/2156104.html|выдавец=[[Радыё Свабода]]|дата публікацыі=13 верасьня 2010|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. У 1990—2000-х гадох фактычна аформілася існаваньне двух [[правапіс]]аў (шырэй — [[Моўная норма|моўных нормаў]]): [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага беларускага (тарашкевіцы)]] і [[Наркамаўка|наркамаўкі]], якая ўтварылася ў выніку савецкай русіфікацыйнай палітыкі і ва ўмовах [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскай акупацыі]] дазваляецца да ўжытку ў Беларусі ў [[Кірыліца|кірылічным альфабэце]]. Замест вяртаньня традыцыйнага [[Лацінка|беларускага лацінскага альфабэту]] [[рэжым Лукашэнкі|расейская акупацыйная адміністрацыя]] часткова (дзеля геаграфічных назваў) выкарыстоўвала [[Інструкцыя па трансьлітарацыі|Інструкцыю па трансьлітарацыі]], створаную на яго аснове, аднак у 2023 годзе яе значна наблізілі да [[Расейская мова|расейскага]] [[Трансьлітарацыя|трансьліту]]. == Адукацыя == {{Асноўны артыкул|Адукацыя ў Беларусі}} [[Файл:BSU Physics Faculty.jpg|значак|300пкс|[[Фізычны факультэт БДУ|Фізычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (БДУ)]]]] Паводле 12-га артыкула Кодэксу Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» 2011 году, асноўная адукацыя ўлучала 6 узроўняў: дашкольную, агульную сярэднюю, прафэсійна-тэхнічную, сярэднюю спэцыяльную, вышэйшую і пасьляўнівэрсытэцкую. Дадатковая асьвета падзялялася на 2 віды: для дзяцей і моладзі і для дарослых. Адмысловае навучаньне прызначалася для людзей з душэўнымі і цялеснымі парушэньнямі зь іх улікам і для іх выпраўленьня і ажыцьцяўлялася на дашкольным і агульным сярэднім узроўнях. Паводле 19-га артыкула Кодэксу, установы асьветы падзяляліся на 12 відаў: 1) дашкольнай адукацыі, 2) агульнай сярэдняй, 3) прафэсійна-тэхнічнай, 4) сярэдняй спэцыяльнай, 5) [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай]], 6) спэцыяльнай адукацыі, 7) дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, 8) дадатковай адукацыі дарослых, 9) выхаваўча-аздараўленчая ўстанова адукацыі, 10) сацыяльна-пэдадагічная, 11) спэцыяльная навучальна-выхаваўчая, 12) спэцыяльная лекавальна-выхаваўчая. 18 ліпеня 2011 году [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] ухваліла Пастанову № 84 «Аб зацьвярджэньні Палажэньня аб савеце ўстановы адукацыі», паводле якога прадстаўнікі навучэнцаў утваралі 25% яго складу. Паводле 30-га артыкула Кодэксу, налічвалася 10 відаў навучэнцаў: выхаванец, вучань, курсант, [[студэнт]], стажор, магістрант, слухач, [[Асьпірантура|асьпірант]], сушукальнік і дактарант. Паводле 42-га артыкула, стыпэндыі падзяляліся на 8 відаў: навучальная, асьпіранцкая, сацыяльная, прэзыдэнцкая, спэцыяльная, імянная, пэрсанальная і кіраўнічая. У 59-м артыкуле прыдугледжвалася 3 спосабы дамовы на адукацыю: «на платнай аснове», «за кошт сродкаў рэспубліканскага (мясцовага) бюджэту» і «мэтава»<ref name="в">{{Навіна|аўтар=А.Лукашэнка|загаловак=Кодэкс Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» ад 23 студзеня 2011 году № 243-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=hk1100243|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 студзеня 2014|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На 2016 год 99,7% дарослага насельніцтва Беларусі (старэйшае за 18 гадоў) былі [[Пісьменнасьць|пісьменнымі]]. Ахоп базавай (9 клясаў), агульнай сярэдняй і прафэсійнай асьветай складаў 98% занятага насельніцтва краіны. У больш як 8000 установаў асьветы налічвалася звыш 3 млн навучэнцаў (1/3 насельніцтва) і каля 430 000 выкладнікаў, выхавальнікаў і настаўнікаў (7 навучэнцаў на 1). З 2002/2003 навучальнага году ўвялі 10-бальны парадак адзнакі ведаў замест 5-бальнага<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Школьная і дашкольная адукацыя|спасылка=http://president.gov.by/by/school_by/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Агульная сярэдняя асьвета ўлучала 3 прыступкі: 1) пачатковая (1—4 клясы); 2) базавая (5—9 клясы); 3) сярэдняя (10—11 клясы). Абедзьве дзяржаўныя мовы (беларуская і расейская) зьяўляліся абавязкоымі для вывучэньня разам з адной замежнай. З 2015/2016 нав. г. на 3-й ступені агульнай сярэдняй асьветы (10—11 клясы) увялі профільнае навучаньне. У выніку з 1 верасьня 2015 г. у 1118 установах агульнай сярэдняй асьветы (36,8%) адчынілі 10-я профільныя клясы. Каля 29 000 вучняў 10-х клясаў (1/3) сталі вывучаць навучальныя прадметы на павышаным узроўні. У 2015/2016 навучальным годзе 958,8 тыс. вучняў навучаліся ў 3038 школах, у тым ліку ў 212 [[гімназія]]х (7%) і 29 агульнаадукацыйных ліцэях (1%) з асвойваньнем навучальнай праграмы на павышаным узроўні. Залічэньне ў [[ВНУ Беларусі]] ажыцьцяўлялі па конкурсе на аснове вынікаў [[Цэнтралізаванае тэставаньне|цэнтралізаванага тэставаньня]]. Існавала 5 відаў ВНУ: клясычны [[Унівэрсытэт|ўнівэрсытэт]], профільны ўнівэрсытэт, акадэмія, інстытут і вышэйшы каледж. У траўні 2015 году ўрад Беларусі стаў удзельнікам [[Балёнскі працэс|Балёнскага працэсу]] ў выглядзе Эўрапейскай прасторы вышэйшай адукацыі паводле Лісабонскага пагадненьня 1997 году «Аб прызнаньні кваліфікацыяў датычна вышэйшай адукацыі ў Эўрапейскім рэгіёне». На 2020 год у Беларусі налічалася 51 ВНУ<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адукацыя ў Беларусі|спасылка=http://www.belarus.by/by/about-belarus/education?_print=1|выдавец=Belarus.by|дата публікацыі=2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. У 2013/2014 нав.годзе было 430 тыс. студэнтаў. 85% моладзі атрымлівалі вышэйшую асьвету. 1,5% студэнтаў складалі магістранты<ref>{{Артыкул|аўтар=Мікалай Анішчук.|загаловак=Прымусовыя людзі не прыдатныя да рэформаў|спасылка=http://novychas.by/hramadstva/prymusovyja_liudzi_nie_prydatn|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|тып=газэта|год=25 ліпеня 2014|нумар=[http://novychas.by/pdf/nch_2014_29.pdf 29 (398)]|старонкі=4|issn=2218-2244}}</ref>. У 2014/2015 нав.г. студэнты складалі 4% насельніцтва Беларусі, што было 4-м паказьнікам сярод краінаў сьвету. Палова студэнтаў атрымлівала вышэйшую асьвету завочна. У дзяржаўных ВНУ 53% студэнтаў навучаліся платна, 34% — за кошт бюджэтных сродкаў з наступнай 2-гадовай адпрацоўкай па разьмеркаваньні, 13% — праходзілі мэтавую падрыхтоўку за кошт сродкаў прадпрыемстваў-наймальнікаў, што прадугледжвала ў наступным больш працяглую адпрацоўку. Студэнты пераважна вывучалі [[зносіны]], [[права]], эканоміку і арганізацыю вытворчасьці ([[мэнэджмэнт]]). Да 95% студэнтаў прыватных ВНУ атрымлівалі грамадзка-гаспадарчую асьвету. ВНУ Беларусі рыхтавалі на 1-й ступені навучаньня ([[бакаляўр]]) па 382 спэцыяльнасьцях, па 2-й ступені (магістар) — па 331 спэцыяльнасьці<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Балёнскі працэс: набыць новае і не страціць найлепшае|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20150512/1431378926-balonski-praces-nabyc-novae-i-ne-stracic-naylepshae|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=12 траўня 2015|нумар=[http://zviazda.by/be/number/87-27945 87 (27945)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/05/ZV_20150512_05.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref>. Паводле 90-га артыкула Кодэксу «Аб адукацыі», «пры атрыманьні прафэсійна-тэхнічнай, сярэдняй спэцыяльнай і вышэйшай адукацыі вывучэньне беларускай мовы навучэнцамі … зьяўляецца абавязковым»<ref name="в"/>. Аднак прынамсі з 2006 году ўсе 43 дзяржаўныя і 9 прыватных ВНУ Беларусі былі расейскамоўнымі<ref>{{Кніга|аўтар=[[Станіслаў Суднік]], [[Тацяна Вабішчэвіч]].|частка=|загаловак=Летапіс дзейнасьці грамадзкага аб'яднаньня «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны». 1989-2009|арыгінал=|спасылка=http://www.tbm-mova.by/files/blocks/летапіс%20тбм%202009.pdf|адказны=рэд. [[Алег Трусаў]]|выданьне=|месца=[[Ліда]]|выдавецтва=[[Наша слова]]|год=2009|том=|старонкі=110|старонак=164|сэрыя=|isbn=|наклад=299}}</ref>, акрамя беларускамоўнага патоку [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэту БДУ]], дзе навучалася 0,1% студэнтаў краіны. У 2016/2017 нав.годзе па-беларуску навучалася 13,3% (128 600) школьнікаў<ref>{{Навіна|аўтар=Ягор Марціновіч|загаловак=Моўная катастрофа|спасылка=https://m.nn.by/articles/191559/|выдавец=Газэта «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=31 траўня 2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. == Ахова здароўя == {{Асноўны артыкул|Ахова здароўя ў Беларусі}} На канец 2016 году ў Беларусі было 41 517 занятых [[лекар]]аў (0,4% насельніцтва) і 125 849 [[Мэдычная сястра|мэдычных сясьцёр]] (3:1 да лекараў). Налічвалася 636 [[лякарня]]ў на 80 278 месцаў (0,8% насельніцтва), якія падзялялі на 5 відаў ложкаў: 1) тэрапэўтычныя — 28,8% (23 094), 2) [[Хірургія|хірургічныя]] — 20,3% (16 309), 3) дзіцячыя — 9,8% (7887), 4) радзільныя — 6,5% (5225), 5) гінэкалягічныя — 4,7%% (3798). Працавала 2 311 [[Паліклініка|паліклінік]] для дарослых, зь іх 97 дыспансэраў, а таксама 408 дзіцячых паліклінік. Дзеяла 2099 фэльчарска-акушэрскіх і 836 фэльчарскіх пунктаў, 142 жаночых кансультацыяў. За 2016 год лекары правялі 133,613 млн прыёмаў, што склала па 14 прыёмаў на жыхара. У Беларусі прынялі 116 935 [[Роды|родаў]], якія склалі 5,17% ад ліку плодных жанчынаў (у веку ад 15 да 49 гадоў). Таксама ўчынілі 27 467 спаронаў, што склалі 23,5% ад родаў. Сярод 7 911 002 (83,3% ад насельніцтва) улічаных выпадкаў захворваньняў 41,8% (3 306 201) выявілі ў дзяцей да 18 гадоў. У сярэднім на дзіця прыпала 1,8 хваробы за год. На хваробы органаў дыханьня прыпала звыш 52% (4 113 931) захваральнасьці насельніцтва. Пагатоў сярод дзяцей такія хваробы склалі 75,2% (2 487 546) выпадкаў. Таксама на [[Вострая рэсьпіраторная інфэкцыя|інфэкцыі дыхальных шляхоў]] прыпала 3 324 873 выпадкі — 35% ад усяго насельніцтва, і 121% ад ліку дзяцей (2 227 432). За год налічылі 2 286 497 выпадкаў часовай непрацаздольнасьці праз хваробу, што склала 75% ад занятых. Зь іх на хваробы органаў дыханьня прыпала 45,7% выпадкаў. Агульная працягласьць непрацаздольнасьці праз хваробу склала 26 043 593 дзён або 11,4 дня ў сярэднім<ref>{{Навіна|аўтар=Жанна Васілеўская|загаловак=Сетка, кадры арганізацыяў аховы здароўя і захваральнасьць насельніцтва ў Рэспубліцы Беларусь за 2016 год|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/051/0518bbdb986950b3230dfc21e8e63c3f.zip|выдавец=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 красавіка 2017|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] ўлучала Аддзяленьне мэдычных навук, што налічвала 3 навукова-дасьледчыя ўстановы: УП «[[Інстытут біяхіміі біялягічна актыўных злучэньняў]]» у Горадні, «[[Інстытут радыябіялёгіі]]» ў Гомелі і «[[Інстытут фізыялёгіі]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аддзяленьне мэдычных навук|спасылка=http://nasb.gov.by/bel/about/otdeleniya-nauk/medical.php|выдавец=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] мела ў падпарадкаваньні 16 навукова-практычных цэнтраў: 1) [[Анкалёгія|анкалёгіі]] і мэдычнай радыялёгіі ([[Лясны (Менская вобласьць)|Лясны пасёлак]], Менскі раён), 2) [[Гігіена|гігіены]], 3) дзіцячай анкалёгіі (в. [[Бараўляны (Менскі раён)|Бараўляны]], Менскі раён), 4) дзіцячай хірургіі, 5) «[[Кардыялёгія]]», 6) «Маці і дзіця», 7) мэдычнай экспэртызы і рэабілітацыі (пас. [[Гарадзішча (Калодзішчанскі сельсавет)|Гарадзішча]], Менскі раён), 8) мэдычных тэхналёгіяў, 9) нэўралёгіі і [[Нэўрахірургія|нэўрахірургіі]], 10) отарыналярынгалёгіі, 11) псыхічнага здароўя, 12) [[Пульманалёгія|пульманалёгіі]] і фтызіятрыі, 13) радыяцыйнай мэдыцыны і экалёгіі чалавека, 14) [[Трансфузіялёгія|трансфузіялёгіі]] і мэдычных біятэхналёгіяў, 15) [[Траўматалёгія|траўматалёгіі]] і артапэдыі, 16) [[Эпідэміялёгія|эпідэміялёгіі]] і мікрабіялёгіі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Падведамасныя арганізацыі|спасылка=http://minzdrav.gov.by/ministerstvo/struktura/podvedomstvennye-organizatsii.php|выдавец=[[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Беларусі}} Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яе адметнасьць — сынтэз старажытных мясцовых традыцыяў з заходнімі (каталіцкімі) і ўсходнімі (праваслаўнымі) уплывамі, вынікамі чаго стала зьяўленьне ўнікальных архітэктурных, музычных і літаратурных твораў. Вялікія страты беларуская культура спазнала ў выніку [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|савецкіх рэпрэсіяў]], калі большасьць вядомых беларускіх інтэлектуалаў і прыхільнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|нацыянальнага адраджэньня]] маральна або фізычна зьнішчылі<ref>Tereshkovich P., Valliere R. The Belarusian Road to Modernity // International Journal of Sociology. Belarus: Between the East and the West. Vol. 31 (3), 2001. P. 78—89.</ref>. === Літаратура === {{Асноўны артыкул|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|значак|150px|зьлева|[[Францішак Скарына]] — беларускі першадрукар]] [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała), Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas). Ян Луцэвіч (Янка Купала), Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас) (1920-29).jpg|значак|300px|Клясыкі беларускай літаратуры [[Янка Купала|Янка Купала (Ян Луцэвіч)]] і [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]]]] Літаратура стагодзьдзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. [[Беларуская літаратура]] бярэ свой пачатак ад рэлігійных тэкстаў XI стагодзьдзя. У XII стагодзьдзі працаваў вядомы рэлігійны дзяяч [[Кірыла Тураўскі]]<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/literature/Old_Poetry.html Old Belarusian Poetry], Virtual Guide to Belarus</ref>. У XVI стагодзьдзі ўраджэнец Полацку [[Францішак Скарына]] пераклаў [[Біблія|Біблію]] на [[беларуская мова|беларускую рэдакцыю]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] і апублікаваў яе ў [[Прага|Празе]] і [[Вільня|Вільні]] паміж 1517 і 1525 гадамі як першую друкаваную кнігу ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] (Беларусі) і ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]]<ref>[http://www.belhistory.com/skaryna.shtml Францішак Скарына], Беларусі гістарычны партал</ref>. Сучасная эпоха беларускай літаратуры пачалася ў канцы XIX стагодзьдзя. Найбольш вядомыя пісьменьнікі і паэты Беларусі — [[Мікола Гусоўскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]], [[Васіль Цяпінскі]] (XVI стагодзьдзе); [[Лаўрэнці Зізані]], [[Сьпірыдон Собаль]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII стагодзьзе); [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Ядвігін Ш.]] (XIX стагодзьдзе); [[Алаіза Пашкевіч]], [[Максім Багдановіч]], [[Янка Купала]], [[Зьмітрок Бядуля]], [[Кузьма Чорны]], [[Якуб Колас]], [[Міхась Лынькоў]], [[Аркадзь Куляшоў]], [[Ларыса Геніюш]], [[Уладзімер Караткевіч]], [[Пятрусь Броўка]], [[Максім Танк]], [[Янка Маўр]], [[Іван Мележ]], [[Андрэй Макаёнак]], [[Кандрат Крапіва]], [[Зоська Верас]], [[Пімен Панчанка]], [[Максім Танк]], [[Васіль Быкаў]], [[Іван Шамякін]], [[Анатоль Сыс]], [[Янка Брыль]], [[Рыгор Барадулін]], [[Ніл Гілевіч]], [[Вольга Іпатава]] (XX—XXI стагодзьдзі). Працэсы [[Палянізацыя|палянізацыі]] і [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] прычыніліся да таго, што многія пісьменьнікі і паэты, якія мелі беларускае паходжаньне і жылі ў межах [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнаграфічнай Беларусі]], стваралі свае творы па-польску або па-расейску ([[Адам Міцкевіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан]], [[Сьвятлана Алексіевіч]] і інш.). === Архітэктура === {{Асноўны артыкул|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Hłybokaje, Bieraźviečča, Bazylanski. Глыбокае, Беразьвечча, Базылянскі (A. Visłocki, 1930).jpg|значак|150px|зьлева|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Беразьвечча)|Беразьвецкая царква]], узор [[Віленскае барока|віленскага барока]], [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зьнішчаная за саветамі]]]] [[Файл:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|значак|300пкс|[[Мірскі замак]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]] Архітэктура Беларусі вызначаецца разнастайнасьцю — найперш праз гістарычныя зьмены геапалітычнага стану краіны. Тут можна знайсьці ўзоры [[Традыцыйная беларуская драўляная архітэктура|традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры]], будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[Готыка|готыкі]], [[барока]] і [[клясыцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Гісторыя мураванай архітэктуры Беларусі пачалася з часоў прыняцьця хрысьціянства, калі пад [[Бізантыйская імпэрыя|бізантыйскім]] уплывам тут збудавалі першыя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Царква Сьвятых Барыса і Глеба (Горадня)|Калоская царква ў Горадні]] і інш.). У XIV стагодзьдзі пачалося будаваньне замкаў ([[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Крэўскі замак|Крэўскі]], [[Стары замак (Горадня)|Гарадзенскі]] і інш.), у XVI ст. — цэркваў-фартэцыяў ([[Царква Сьвятога Міхала Арханёла (Сынковічы)|Сынковіцкая]], [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Маламажэйкаўская]] і інш.). Тады ж сфармавалася самабытная [[Гатычная архітэктура ВКЛ|гатычная архітэктура Вялікага Княства Літоўскага (беларуская готыка)]], адметнасьцю якой ёсьць спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. С. 355—369.</ref>. У другой палове XVI стагодзьдзя ў Нясьвіжы паўстаў другі ў Эўропе твор архітэктуры стылю барока — [[Фарны касьцёл (Нясьвіж)|Фарны касьцёл]]. Менавіта ў гэтым стылі выявіўся найбольшы ўнёсак беларусаў у агульнаэўрапейскае мастацтва праз самабытную архітэктуру [[Віленскае барока|віленскага]]<ref name="bielarus-vkl-293">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 293.</ref> і [[Магілёўскае барока|магілёўскага]] барока<ref>Якімовіч Ю. Магілёўская школа дойлідства // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 248.</ref>. Значныя страты архітэктурная спадчына Беларусі спазнала праз шматлікія войны, аднак найбольшую шкоду ўчыніла [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|палітыка савецкіх уладаў з руйнаваньня помнікаў архітэктуры]]. === Музыка і тэатар === {{Асноўны артыкул|Музыка Беларусі|Тэатар Беларусі}} [[Файл:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|міні|300пкс|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету|Тэатар опэры і балету]] ў Менску]] Музыка ў Беларусі ў значнай ступені выяўляецца багатымі народнымі традыцыямі і рэлігійнымі ўплывамі. Народную музычную традыцыю краіны можна прасачыць да часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У XIX стагодзьдзі кампазытар [[Станіслаў Манюшка]] стварыў у Менску свае сусьветна вядомыя опэры, у тым ліку «[[Сялянка (опэра)|Сялянку]]» ў супрацы зь беларускім паэтам [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]]. У канцы XIX стагодзьдзя асноўныя беларускія гарады ўжо мелі ўласныя опэрныя і балетныя калектывы. Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] музыка [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] засяродзілася на тэме цяжкасьці лёсу беларускага народу або ўслаўленьня памяці ўдзельнікаў вайны. У гэты час [[Анатоль Багатыроў]], стваральнік опэры «[[У пушчах Палесься]]», быў адным з найбольш яскравых прадстаўнікоў сярод беларускіх кампазытараў<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/music/Belarusian_composers_&_classical_music.htm Classical Music of Belarus], BelarusGuide.com</ref>. А таксама выбітны дзеяч культуры [[Уладзімер Мулявін|Ўладзімер Мулявін]], [[Лявон Вольскі]], гурт [[Molchat Doma]], спявачка Мэйбі Бэйбі.<ref>[[Molchat Doma|Molchat Doma — Вікіпэдыя]]</ref> Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасна разьвіваючы папулярныя ў сьвеце стылі і кірункі. Творы беларускіх кампазытараў, сусьветнай клясычнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананьні як прафэсійных, гэтак і самадзейных музыкаў. === Кухня === {{Асноўны артыкул|Беларуская кухня}} [[Файл:Potato pancakes.jpg|міні|300пкс|[[Дранікі]], адна з найбольш вядомых страваў беларускай кухні]] [[Беларуская кухня]] фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў, у тым ліку балцкіх і германскіх. У мінулым у рацыёне насельніцтва Беларусі пераважалі [[Пост|посныя]] стравы з [[збожжа]], бабовых культур, [[Гародніна|агародніны]], [[Малако|малака]] і малочных прадуктаў, насеньня [[лён]]у, а таксама прадуктаў [[зьбіральніцтва]], як то [[грыбы|грыбоў]], [[ягада]]ў, [[Садавіна|садавіны]] і [[мёд]]у. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да [[летувіская кухня|летувіскай]]. У XIII—XIX стагодзьдзяў на яе фармаваньне, асабліва ў прывілеяваных клясаў, значна ўплывалі [[польская кухня|польская]] і [[нямецкая кухня|нямецкая кухні]], а таксама кухні нацыянальных меншасьцяў, як то [[габрэйская кухня|габрэйская]] і [[татарская кухня|татарская кухні]]. З XIX стагодзьдзя найбольшы ўплыў адзначаецца з боку [[расейская кухня|расейскай кухні]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Алесь Белы|Белы А.]]|частка=[http://prastora.by/knihi/biely-alies-nasa-strava-sapraudnaia-bielaruskaia-kuchnia Прадмова]|загаловак=Наша страва|арыгінал=|спасылка=https://lohvinau.by/product/наша-страва-сапраўдная-беларуская-ку/|адказны=|выданьне=2-е выд|месца=Менск|выдавецтва=[[Логвінаў]]|год=2010|том=|старонкі=|старонак=288|сэрыя=Кнігарня «Наша Ніва»|isbn=978-985-6901-72-3|наклад=}}</ref>. У пачатку XXI стагодзьдзя ў сталіцы і абласных цэнтрах набылі пашырэньне хуткія страўні замежнай кухні. На 2020 год у Менску прынамсі 53 страўні прапаноўвалі беларускую кухню<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць беларускую кухню (53)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/belarusian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>. Іншымі 10 найбольш пашыранымі напрамкамі сярод страўняў сталіцы былі: [[шавэрма]] — прынамсі 77 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шавэрму (77)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/shawarma.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[эўрапейская кухня]] — 70 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць эўрапейскую кухню (70)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/european.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[піца]], [[бургер]]ы і [[сэндвіч]]ы — па 69 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць піцу (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pizza.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref><ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць бургеры і сэндвічы (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/burger-and-sandwich.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[дранікі]] і [[бліны]] — 43<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць дранікі і бліны (43)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/draniki-pancake.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[азіяцкая кухня]] — 40<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць азіяцкую кухню (40)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/asian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[шашлык]], [[грыль]] і [[кебаб]] — 36<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шашлык, грыль і кебаб (36)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/bbq-grill-kebab.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[італьянская кухня]] — 32<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць італьянскую кухню (32)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/italian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[паста]] — 30<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць пасту (30)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pasta.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref> і [[сушы]] — 26<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць сушы (26)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/sushi.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Tree map export 2009 Belarus.jpeg|міні|300пкс|Графічнае адлюстраваньне асноўных экспартных пазыцыяў Беларусі на 2009 год]] [[Файл:GDP_per_capita_development_of_Belarus.svg|міні|300пкс|Рост СУП у 1973—2018 гг.]] Беларуская эканоміка не рэфармуецца ў бок рынкавай. З савецкіх часоў дзяржаве дагэтуль належыць паноўная роля ў эканоміцы. Прадпрыемствы, збудаваныя за савецкім часам, моцна залежаць ад паставак сыравіны з [[Расея|Расеі]]. [[Сельская гаспадарка Беларусі]] дагэтуль складаецца пераважна з [[калгас]]аў. Эканамічна Беларусь арыентуецца на інтэграцыю на постсавецкай прасторы. Апроч нагрузкі, зьвязанай з [[інфляцыя]]й, бізнэс у Беларусі мусіць цярпець ціск з боку дзяржаўнае ўлады, увядзеньне ўсё большых абмежаваньняў дзейнасьці. Многія прыбытковыя прадпрыемствы, прыватызаваныя ў пачатку 1990-х гадоў, [[рэжым Лукашэнкі]] нацыяналізаваў назад або ўзяў пад кантроль [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|сваёй адміністрацыі]]. Пры гэтым Беларусь, паводле ацэнак [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], мае найвышэйшы ўзровень жыцьця ў СНД. У 2018 годзе намінальны налічаны сярэднемесячны заробак вырас на 18,1% (+12,6 з улікам зьняцэньваньня) да 971,4 рубля ($465,07)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лік і заработная плата работнікаў, затраты арганізацыяў Рэспублікі Беларусь на працоўную сілу ў 2018 годзе (c. 4)|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/844/8444d474777fed5cfb71521f4ee41c34.pdf|выдавец=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=24 траўня 2019|дата доступу=14 студзеня 2020}}</ref>. Беларусь ёсьць важнай транзытнай краінай паміж Цэнтральнай Эўропай і [[Расея]]й. 50% расейскае нафты і 25% прыроднага газу, якія імпартуюцца на захад, ідуць празь Беларусь. Для Расеі Беларусь разам зь [[Летува|Летувой]] — асноўны шлях, што спалучае яе з [[экскляў|эксклявам]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Беларусь уваходзіць у г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзную дзяржаву Беларусі і Расеі]]», а таксама ў [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]]. У 2018 годзе адмоўнае сальда аплатнага балянсу Беларусі па рахунку бягучых апэрацыяў у замежным гандлі скарацілася да -$34,4 млн. Найбольшым гандлёвым партнэрам Беларусі была Расея, на якую прыпала 38,3% вывазу і 58,8% увозу тавараў. На 28 краінаў [[Эўразьвяз]]у прыпала 30% вывазу і 18,6% увозу. Сярод асобных краінаў 2-е месца паводле вывазу займала [[Украіна|Ўкраіна]] — 12%, а паводле ўвозу [[Кітай]] — 8,2%. Замежны гандаль [[паслуга]]мі вырас на 11,6% да $14,212 млрд і забясьпечыў дадатнае сальда ў памеры $3,423 млрд. У экспарце паслугаў большасьць складалі: [[Шляхі зносін Беларусі|перавозкі]] — 44,4%, у тым ліку 36,6% грузавыя; кампутарныя ([[Беларускі парк высокіх тэхналёгіяў]]) — 18% ($1,586 млрд); падарожжы для іншаземцаў — 10%; будаўнічыя — 9,4%<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Зьнешні гандаль Рэспублікі Беларусь: статыстычны зборнік|арыгінал=Внешняя торговля Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/7a0/7a00fbcc7c4ba0b529e873d099e6afab.pdf|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацстаткам Беларусі|год=2019|том=|старонкі=15, 19, 46, 207-211|старонак=212|сэрыя=|isbn=978-985-7184-78-1|наклад=}}</ref>. === Фінансы === [[Сукупны ўнутраны прадукт]] у 2014 годзе склаў больш за 75 мільярдаў даляраў, адпаведна каля 8 тысячаў даляраў на душу насельніцтва, што зьяўляецца гістарычным рэкордам у адносінах да каляндарнага году. Прырост СУП у 2014 годзе склаў 3,35%, а ў параўнаньні з паказчыкам 2012 году вырас ажно на 18,6%. Рэальны рост СУП з улікам інфляцыі склаў 1,6%<ref>[https://web.archive.org/web/20150712052225/http://bdg.by/news/economics/32547.html ВВП Беларуси в 2014 году — инфографика]. // Дзелавая газэта</ref>. Гадавая рублёвая [[інфляцыя]] ў 2014 годзе, якую можна вылічыць пры падліку СУП, склала 18,0%. У 2015 годзе СУП Беларусі зьменшыўся ў сувязі з падзеньнем гэтага паказчыку ў Расеі, асноўным гандлёвым партнэрам, што было выклікана зьмяншэньнем цэнаў на [[нафта|нафту]] і санкцыямі Эўразьвязу ў адносінах да Расеі. Сукупны вонкавы абавязак Беларусі на 1 студзеня 2015 году склаў 12,6 млрд [[Амэрыканскі даляр|даляраў ЗША]], пры гэтым нутраны дзяржаўны абавязак склаў 48,4 трлн рублёў, павялічыўшыся за год на 12,7 трлн рублёў ці 35,5%<ref>[http://www.minfin.gov.by/public_debt/pressreleases/d4ab11da7fc8023e.html Государственный долг на 1 января 2015 г]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]</ref>. 2 студзеня 2009 году адбылася [[дэвальвацыя беларускага рубля]], калі [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] усталяваў курс рубля адносна даляра ЗША на ўзроўні 2650 адзінак, за дзень дагэтуль курс быў роўны 2200 рублёў за даляр. Такім чынам, дэвальвацыя за адзіны дзень склала 20%. Да канца лютага рубель яшчэ некалькі страціў адносна даляра і каштаваў ужо 2850 рублёў<ref>[https://web.archive.org/web/20150629005559/http://news.tut.by/economics/307686.html История падения рубля на территории Беларуси. До наших дней]. Tut.by</ref>. [[Фінансавы крызіс у Беларусі 2011 году]] прывёў да паўторнай дэвальвацыі, бо перад [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2010 году|прэзыдэнцкімі выбарамі 2010 году]] ў Беларусі даволі хуткімі тэмпамі расьлі заработкі. У сувязі зь незабясьпечанасьцю рублёвай масы таварамі і паслугамі пачалі павялічвацца тэмпы скарачэньня залатавалютных рэзэрваў, гэтак у сьнежні 2010 году зьніжэньне адбылося на 11,8% (674,7 млн даляраў), за студзень рэзэрвы скараціліся ўжо на 13,7%. Акрамя таго, краіна ўжо доўгі час мела адмоўны зьнешнегандлёвы балянс. У лютым урад выказаўся за крэдытнае падсілкаваньне бюджэту ў памеры 2 млрд даляраў. Адпаведная заяўка была адпраўленая на адрас [[Антыкрызісны фонд ЭўраАзЭС|Антыкрызіснага фонду ЭўраАзЭС]]. Аднак ужо ў сакавіку Нацбанк спыніў продаж валюты камэрцыйным банкам для пунктаў абмену валюты, шэраг камэрцыйных банкаў абмежаваў валютныя апэрацыі па плястыкавых картках і выдачу крэдытаў у беларускіх рублях. У канцы месяца валюту ўжо амаль немагчыма было купіць, акрамя таго назіралася масавае скарачэньне дэпазытаў як у нацыянальнай, гэтак і ў замежнай валюце. У выніку такой сытуацыі продаж замежнай валюты перайшоў у цень, праз што адначасова ўтварыліся некалькі курсаў валюты<ref>[http://charter97.org/ru/news/2011/5/24/38868/ Девальвация. Хроника пикирующего рубля]. [[Хартыя’97]]</ref>. У выніку крызісу ўсталяваны Нацбанкам курс даляра за 2011 год вырас з 3000 да 8500 беларускіх рублёў, сукупная дэвальвацыя толькі за дзесяць месяцаў склала 189%. 1 ліпеня 2016 году Нацбанк Беларусі правёў [[Дэнамінацыі ў Беларусі|дэнамінацыю беларускага рубля]] 10 000 : 1. === Прамысловасьць === {{Асноўны артыкул|Прамысловасьць Беларусі}} У 2018 годзе 5 найбольшымі галінамі апрацоўчай прамысловасьці Беларусі былі: [[Харчовая прамысловасьць|харчовая]] — 22,8% усёй прамысловай вытворчасьці, [[нафтаперапрацоўка]] — 15,6%, [[Хімічная прамысловасьць|хімічная]] — 9,3%, [[машынабудаваньне]] — 7,2% і [[мэталюргія]] — 6,7%<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=2.6. Аб'ём прамысловай вытворчасьці паводле відаў гаспадарчай дзейнасьці|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=Промышленность Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/885/885bdb65fe7077005c7c47d2748bfad0.pdf|адказны=гал.рэд. [[Іна Мядзьведзева]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|год=2019|том=|старонкі=31-33|старонак=199|сэрыя=|isbn=978-985-7184-73-6|наклад=42}}</ref>. У 10-ку групаў асноўных тавараў, якія пастаўлялі за мяжу, уваходзілі: нафтапрадукты (11,9 млн тонаў) — $6986,9 млн («[[Нафтан (завод)|Нафтан]]» і «[[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод|Мазырскі НПЗ]]»), хімічныя валокны і ніці (148,1 тыс. тонаў) — $5353,9 млн («[[Магілёўхімвалакно]]»), мясныя (332,5 тыс. тонаў) і малочныя вырабы — $4696,9 млн («[[Магілёўскі мясакамбінат]]» і «[[Савачкаў прадукт]]» у Берасьці), [[Лядоўня|лядоўні]] (836 тыс.) і пад’ёмнікі — $2570,3 млн («[[Атлянт]]» і «[[Магілёўліфтмаш]]»), чорныя мэталы і сталёвыя трубы (241,4 тыс. тонаў) — $2321,8 млн («[[Беларускі мэталюргічны завод]]» у Жлобіне), шыны (5,554 млн) і плястмаса — $1886,3 млн («[[Белшына]]» ў Бабруйску), мэбля (310,1 тыс. тонаў) і [[ДСП]] — $1610,7 млн («[[Пінскдрэў]]»), аўтамабілі і трактары (40,2 тыс.) — $1447,2 млн («[[БелАЗ]]» у Жодзіне, «[[Менскі аўтамабільны завод|Менскі аўтазавод]]» і «[[МТЗ]]»), адзеньне і абутак (29,8 млн параў) — $1347,9 млн («[[Мілавіца]]», «[[Элема]]» і «[[Марко]]» ў Віцебску), калійныя ўгнаеньні (6,612 млн тонаў) — $1042,3 млн («[[Беларуськалій]]» у Салігорску)<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=6.2. Экспарт асноўных відаў тавараў|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|год=2019|том=|старонкі=154-155|старонак=199|сэрыя=|isbn=|наклад=}}</ref>. У 2015 годзе гаспадарка Беларусі зазнала [[Рэцэсія|рэцэсію]], што найперш тлумачылася спадам збыту машынабудаўнічых вырабаў. Самымі стратнымі прадпрыемствамі сталі «БелАЗ», «МАЗ» і «МТЗ»<ref>[https://web.archive.org/web/20150727011516/http://news.tut.by/economics/430246.html Топ-25 самых прибыльных и убыточных ОАО: калийщики увеличивают отрыв, крупнейшие машиностроители уходят в минус], [[TUT.BY]]</ref>. Рэцэсія выклікала скарачэньне абаротных сродкаў прадпрыемстваў, што прывяло да скарачэньня заробкаў і закупкі сыравіны. Самым прыбытковым стаў «Беларуськалій», які займаецца здабычай, вытворчасьцю і пастаўкамі калійных угнаеньняў. Пасьля калійнага крызісу, калі «Беларуськалій» разарваў партнэрства з расейскім прадпрыемствам «[[Уралкалій]]», прыбытак кампаніі за год з 2013 па 2014 год павялічыўся больш чым у 7 разоў да 5733,8 млрд рублёў. === Сельская гаспадарка === {{Асноўны артыкул|Сельская гаспадарка Беларусі}} Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі Беларусі — мяса-малочная [[жывёлагадоўля]], бульбаводзтва, ільнаводзтва і [[сьвінагадоўля]]. Паўсюдна разьвітыя [[збожжа]]вая гаспадарка і вырошчваньне тэхнічных расьлінаў. Вылучаюць 5 зонаў адмыслоўваньня. У [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай]] і Гарадзенскай абласьцях, а таксама на паўднёвым захадзе [[Менская вобласьць|Менскай]] і ўсходзе Гомельскай вобласьцяў мелі пашырэньне пасевы [[Пшаніца|пшаніцы]]. На [[Пяшчанік|пясковай]] і супясковай глебах Палесься часьцей сеялі [[жыта]] і кармавы [[лубін]]. У Віцебскай, [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай]] і Менскай абласьцях былі найбольшыя плошчы [[Авёс|аўса]] і ячменю. На поўначы і паўночным усходзе сеялі [[лён]]-даўгунец. Пасевы [[Цукровы бурак|цукровых буракоў]] засяроджваліся вакол 4 цукровых заводаў ([[Гарадзейскі цукровы камбінат|Гарадзейскі]], [[Жабінка]]ўскі, [[Скідзельскі цукровы камбінат|Скідзельскі]] і [[Слуцкі цукроварафінадны камбінат|Слуцкі]]). У Лідзкім і [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім]] раёнах вырошчалі этэраалейныя расьліны. У Берасьцейскай, [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]] і Менскай абласьцях было больш пасеваў [[Бульба|бульбы]]. У [[Менскі раён|Менскім раёне]] было разьвіта [[агародніцтва]]. У [[Гомельскі раён|Гомельскім]] і Менскім раёнах вылучалася [[садоўніцтва]]. [[Птушкагадоўля]] была найбольш аўтаматызаванай галіной жывёлагадоўлі. Буйнейшымі птушкафабрыкамі былі [[Ворша|Аршанская]], Баранавіцкая, [[Кобрын]]ская, Менская і [[Смалявічы|Смалявіцкая]]. На захадзе і поўдні больш разьвітая сьвінагадоўля. Сярод іншых галінаў жывёлагадоўлі разьвіцьцё атрымалі [[рыбаводзтва]], [[зьверагадоўля]] і [[пчалярства]]<ref name="EHB-Smalakou">{{Кніга|аўтар=[[Генадзь Смалякоў|Смалякоў Г.]]|частка=Сельская гаспадарка|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2002|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu 14]|старонкі=313-[http://files.knihi.com/preview/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu/314_866x9999.jpeg 314]|старонак=512|сэрыя=|isbn=985-11-0238-5|наклад=10 000}}</ref>. == Сувязь == {{Асноўны артыкул|Сувязь Беларусі}} На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 351 прыёмная станцыя [[спадарожнік]]авай [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]]<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб тэхнічным стане сродкаў электрасувязі па стане на 1 студзеня 2019 г.|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/forma_1-ts_na_sayt.pdf|выдавец=[[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. === Тэлебачаньне === На 1 студзеня 2019 году ў 262 паселішчах Беларусі дзеялі 422 сеткі кабэльнага [[Тэлебачаньне|тэлебачаньня]], зь іх 342 перадавалі [[лічбавае тэлебачаньне]]. Сярод 1 628 311 абанэнтаў кабэльнага тэлебачаньня 56% (919 503) падлучылі ў лічбавым выглядзе, у тым ліку 8,5% (139 376) да этэрнага тэлебачаньня. Таксама налічвалася 1 986 263 карыстальнікі тэлебачаньня па [[IP|міжсеткавым пратаколе]], якія складалі 55% агульнага ліку абанэнтаў тэлебачаньня<ref name="а"/>. === Сеціва === {{Асноўны артыкул|Байнэт}} На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 12 791 972 абанэнты [[Сеціва]], лік якіх на 35% перавышаў колькасьць насельніцтва Беларусі. Сярод іх 88,6% (11 338 275) належалі [[Фізычная асоба|фізычным асобам]] і лікам перавышалі насельніцтва на 19,6%. Пагатоў 73,2% (8 299 851) абанэнтаў фізычных асобаў мелі бяздротавы доступ да Сеціва, у тым ліку 64,7% (7 339 125) — шыракапалосны праз [[смартфон]]ы. Таксама фізычным асобам належала 95% (3 038 239) стацыянарных абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва, рэшта (163 280) — [[Юрыдычная асоба|юрыдычным асобам]] і [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальным прадпрымальнікам]]. Сярод 1 453 697 абанэнтаў Сеціва ў юр.асобаў і [[ІП]] 88,7% (1 290 340) былі бяздротавымі, у тым ліку 56,5% (821 887) — з шыракапалосным доступам праз смартфоны. Таксама налічвалася 608 244 грамадзкіх кропак [[Wi-Fi]] пры 492 064 карыстальніках (80,9%). Прапускная здольнасьць зьнешніх каналаў доступу да Сеціва складала 1 480 280 мэгабіт/сэкунда, а каналаў, падлучаных да кропкі абмену нац.трафікам — 106 810 Мбіт/сэк (7,2%). Стацыянарныя абанэнты спажылі 83,8% (2 949,7 [[пэтабайт]]) абсягу дадзеных, хоць складалі 28,2% (3 201 519) абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва ў Беларусі (920 гігабайт на абанэнт). Яны выкарыстоўвалі 4 асноўныя спосабы перадачы зьвестак: 1) [[оптавалакно]] (FTTx) — 1 479 457 (46,2%) абанэнтаў, зь іх 53,9% на хуткасьці 30—100 Мбіт/сэк, 2) [[Лічбавая абанэнцкая лінія|лічбавую тэлефонную лінію]] (xDSL) — 1 228 597 (38,4%) абанэнтаў, зь іх 88% пры 2—10 Мбіт/сэк, 3) [[Вітая пара|вітую пару]] (Этэрнэт) — 395 388, зь іх 44,3% пры 30—100 Мбіт/сэк, 4) [[Сувосевы кабэль|сувосевы тэлевізійны кабэль]] (DOCSIS) — 66 376, зь іх 63% пры 10—30 Мбіт/сэк<ref name="а"/>. === Пошта === {{Асноўны артыкул|Белпошта|Гісторыя пошты і паштовых марак Беларусі}} {{Падвойная выява|справа|Stemp Coat of arm of Belarus.jpg|145|Stemp Flag and map of Belarus.jpg|145|Маркі [[Белпошта|Белпошты]] зь дзяржаўнымі гербам [[Пагоня]]й (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]] (направа)}} За 2018 год УП «[[Белпошта]]» прыняла паводле падпіскі 4,923 млн асобнікаў [[газэта]]ў і [[часопіс]]аў (52% ад насельніцтва). Для дастаўкі прынялі: 201,571 млн выходных асобнікаў пэрыёдыкі (21 на душу насельніцтва), зь іх 74,3% (149,779 млн) для фізычных асобаў; 207,314 млн уваходных асобнікаў, зь іх 80,4% (166,677 млн) для фіз.асобаў; 173,782 млн транзытных асобнікаў (18 на душу). Таксама апрацавалі 284,629 транзытных пісьмовых адпраўленьняў (30 на душу), 213,139 млн уваходных (22 на душу) і 214,452 млн выходных. Сярод выходных пісьмовых адпраўленьняў: 1) 188,067 млн (87,7%) прыпала на простыя адпраўленьні, зь іх 41,5% (78,146 млн) склалі [[Паштоўка|паштоўкі]], 6% (11,301 млн) — пісьмовыя лісты, 2,4% (4,564 млн) — 2-складовыя адпраўленьні, 1% (1,985 млн) — міжнародныя адпраўленьні і 0,3% (0,596 млн) — [[Бандэроль|бандэролі]]; 2) 22,071 млн (11,7%) склалі заказныя адпраўленьні, зь іх 13,8% (3,041 млн) для фізычных асобаў, 4% (0,892 млн) міжнародныя і 2,4% 2-складовыя; 3) 2,3% (4,314 млн) былі з абвешчанай вартасьцю, зь іх 56% (2,445 млн) для фізычных асобаў. Урэшце поштай даставілі 8,93 млн транзытных пасылак, 5,719 млн уваходных, зь іх 52% для фіз.асобаў, і 5,554 млн выходных [[Пасылка|пасылак]], зь іх 49% платных і 35% для фіз.асобаў (94% платна). На паскораную пошту прыпала 4,737 млн (92%) унутраных і 0,416 млн міжнародных адпраўленьняў. Сярод унутраных 35,5% (1,679 млн) склалі выходныя, 34,3% (1,626 млн) уваходныя і 30,2% (1,432 млн) транзытныя. Сярод міжнародных 55,7% (0,232 млн) — транзытныя, 29,5% (0,123 млн) — выходныя і 14,8% (61 тыс.) — уваходныя<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб паслугах сувязі за 2018 год|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/otchet_1-uslugi_za_2018_god.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. У 2018 годзе поштай даставілі 13,055 млн выплатаў, у асноўным [[пэнсія]]ў. На вёскі прыпадала 48,5% (6,335 млн) такіх выплатаў, на [[раён]]ныя цэнтры — 25,2% (3,294 млн), на абласныя цэнтры — 15,5% (2,02 млн) і на Менск — 10,8% (1,406 млн). Выплаты поштай склалі 4,462 млрд рублёў ($2,136 млрд) сярэднім памерам па 342 рублі. Праз пошту прайшло 7,6 млн выходных [[Грашовы перавод|грашовых пераводаў]], зь іх 99,3% электронных, 84% для фіз.асобаў і 0,5% (40,6 тыс.) міжнародных. Таксама ажыцьцявілі 7,375 млн уваходных грашовых пераводаў, зь іх 69% для фіз.асобаў і 2% (151,5 тыс.) міжнародных (97% для фіз.асобаў). Сума аплачаных пераводаў склала 784,276 рублёў ($375,485 млн), зь іх 79% ад фізасобаў. Атрыманыя пераводы склалі 730,525 млн рублёў (93% ад аплачаных), зь іх 70% фіз.асобам. Урэшце 99,7% (8,497 млн) кур’ерскіх адпраўленьняў былі выходнымі, зь іх 33,5% для фіз.асобаў. Таксама даслалі 1,638 млн [[тэлеграма]]ў, зь іх 44,5 тыс. (2,7%) былі платнымі, у тым ліку 39,4 тыс. (2,4%) міжнароднымі і 14 тыс. (0,9%) для фізасобаў<ref name="б"/>. === Тэлефонная сувязь === {{Асноўны артыкул|Сеткі стацыянарнай тэлефоннай сувязі ў Беларусі}} У 2018 годзе УП «[[Белтэлекам]]» абслужыла 334,418 млн выходных тэлефанаваньняў між сеткамі, зь іх 39% (129,669 млн) ад фізычных асобаў (па 13 на жыхара). Сярод такіх тэлефанаваньняў 320,787 млн (96%) прыпала на міжгароднія, у тым ліку 38% на сотавы. Рэшта (13,631 млн) тэлефанаваньняў была міжнароднай. Працягласьць размоваў у гарадзкіх і сельскіх тэлефонных сетках склала 8,555 млрд хвілінаў (82% выходных), зь іх 83% прыпала на фізычных асобаў (751 хвіл. на жыхара). Рэшту склалі 1,823 млрд хвіл. (17,4%) міжгародніх званкоў, зь іх 17,6% на сотавы, і 69,932 млн хвіл. (6,7%) міжнародных, зь іх 83% у краіны [[СНД]] (у асноўным у Расею). Транзытны трафік «Белтэлекама» між сотавымі апэратарамі склаў 4,059 млрд хвілінаў (428 хвіл. на жыхара), зь іх 3% прыпала на міжнародны [[роўмінг]]. Уваходны трафік склаў 1,393 млрд хвілінаў<ref name="б"/>. На 31 сьнежня 2019 году ў Беларусі налічвалася 11 627 249 абанэнтаў [[Сотавая сувязь|сотавай сувязі]], што перавышала лік насельніцтва на 22,7%. У краіне працавалі 3 сотавыя апэратары: УП «[[А1 (тэлекам-правайдэр)|А1]]» з 1999 году, ТАА «[[Мабільныя ТэлеСыстэмы (Беларусь)|Мабільныя ТэлеСыстэмы]]» з 2002-га і ЗАТ «[[БеСТ|Беларуская сетка тэлекамунікацыяў]]» з 2004-га. Ім належала 33 268 базавых станцыяў, зь іх 48% (15 930) — [[3G|3-га пакаленьня]] (UMTS) і 8% (2 792) — 4-га (LTE). Станцыі налічвалі 175 648 прыёмаперадатчыкаў (па 5 на станцыю) агульнай ёмістасьцю 20,08 млн [[камутатар]]аў (па 114 на прыёмаперадатчык). Камутатары падтрымлівалі 18 550 патокаў па 2 Мбіт/сэк (каля 37,1 гігабіт/сэк). За 4-ы квартал 2019 году 6 823 417 (59%) сотавых абанэнтаў скарысталі доступ да Сеціва, зь іх 56% (3 817 030) праз сувязь 4-га пакаленьня. Прапускная здольнасьць сотавых каналаў доступу да Сеціва складала 312 636 Мбіт/сэк (0,045 Мбіт/с на карыстальніка). Сотавая сувязь была даступнай на 98,7% земляў Беларусі, у тым ліку на 98,4% — 3-га пакаленьня (2 Мбіт/с) і на 5% — 4-га (100 Мбіт/с). Ахоп насельніцтва сотавай сувязьзю ў паселішчах складаў 99,9%, у тым ліку сувязьзю 3-га пакаленьня, а таксама 76% — 4-га пакаленьня. Штомесячны трафік на абанэнта складаў: 794 хвіліны выходных выклікаў і 11 [[Паслуга кароткага паведамленьня|тэкставых паведамленьняў]]. Сярод выходных выклікаў 82% прыпадала на ўнутрысеткавыя, 16,5% — на тэлефанаваньні ў іншыя сотавыя сеткі, 1,3% — на званкі на стацыянарныя тэлефоны, рэшта (0,2%) — на міжнародныя званкі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб разьвіцьці сотавай рухомай электрасувязі за 4-ы квартал 2019 году|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/4_spe_na_sait.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. == Шляхі зносін == {{Асноўны артыкул|Шляхі зносін Беларусі}} На 2020 год у Беларусі існавала 6 відаў шляхоў зносінаў: * ''Чыгуначныя''. [[Беларуская чыгунка]] ахоплівала звыш 2100 паселішчаў краіны і прапаноўвала 4 лініі перавозак паяжджанаў: 1) гарадзкія — у межах сталіцы і абласных цэнтраў да станцыяў у гарадах-спадарожніках, 2) рэгіянальныя — у межах вобласьці і да бліжэйшага гораду абласнога падпарадкаваньня ў суседняй вобласьці, 3) міжрэгіянальныя — між сталіцай і абласнымі цэнтрамі ды між абласнымі цэнтрамі, 4) міжнародныя — між Беларусьсю і іньшымі краінамі. Паводле хуткасьці руху і працягласьці прыпынкаў рэгіянальныя і міжрэгіянальныя лініі падзялялі на 2 клясы: бізнэс і эканом. Квіткі на цягнік прадавалі он-лайн праз [[Аплатная картка|аплатную картку]] і [[электронныя грошы]], па тэлефоне і ў касах на станцыях. Электронная рэгістрацыя дазваляла сесьці ў цягнік па пашпарце. Паездка міжрэгіянальнымі лініямі праз усю краіну ад Берасьця да Віцебска каштавала ад 13,8 [[Беларускі рубель|рубля]] ($7-8) у пляцкарце і да 19,1 рубля ($11-12) у купэ. У Беларусі дзеяла 20 буйных чыгуначных вакзалаў. На меншых станцыях працавалі білетныя касы і гандлёвыя кіёскі. * ''Аўтамабільныя''. У кожным горадзе Беларусі дзеялі аўтавакзал і аўтастанцыя з заляй чаканьня, дзе прадавалі ежу і квіткі на прыгарадныя, міжгароднія і міжнародныя падарожжы. У Менску працавалі Цэнтральны аўтавакзал і Аўтазаводзкая ды Паўднёва-Заходняя аўтастанцыі, куды прыбывала большасьць міжнародных аўтобусаў. Квіткі на праезд у прыгарадных і міжгародніх аўтобусах перавозчыкаў [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Рэспублікі Беларусь]] прадавалі он-лайн за электронныя грошы. Большасьць аўтападарожжаў ажыцьцяўлялі прыватныя [[Маршрутнае таксі|маршрутныя таксі]] на мікраўтобусах. * ''Паветраныя''. Нацыянальны аэрапорт «[[Менск (нацыянальны аэрапорт)|Менск]]» прымаў палёты зь іншых краінаў. Лётнішчы абласных цэнтраў прымалі грузавыя і чартэрныя самалёты. Зь Берасьця, Гомеля і Горадні ладзілі палёты ў расейскі [[Калінінград]]. * ''Водныя''. У Беларусі налічвалася 10 рачных партоў, што прымалі караблі праз 8 водных шляхоў: [[Дняпроўска-Бужанскі канал]] і 8 рэк — Дняпро, [[Бярэзіна|Бярэзіну]], Сож, Прыпяць, [[Дзьвіна|Дзьвіну]], Нёман і [[Мухавец]]. Улетку ладзіліся прагулкі на [[цеплаход]]ах у 13 мясьцінах: Берасьці (Мухавец), Віцебску (Дзьвіна), Горадні (Нёман і [[Аўгустоўскі канал]]), Гомелі (Сож), Магілёве ([[Дняпро]]), Бабруйску (Бярэзіна), Мазыры і Пінску ([[Прыпяць]]), «Нарачанскім» (возера [[Нарач]]) і «[[Прыпяцкі нацыянальны парк|Прыпяцкім]]» нацыянальных парках, нацпарку «Браслаўскія азёры» (возера [[Дрывяты]]), на [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчы]] (Менскае мора) і [[Выганашчанскае возера|Выганашчанскім возеры]] (Івацэвіцкі раён). Па Аўгустоўскім канале хадзіў рачны трамвай. З [[Тураў|Турава]] плывучая гасьцініца «Палесьсе» ладзіла 3-дзённыя рачныя круізы па Прыпяці. * ''Гарадзкія''. У большасьці гарадоў краіны дзеяў [[грамадзкі транспарт]]: аўтобус — амаль ва ўсіх; [[тралейбус]] — у сталіцы, абласных цэнтрах і [[Бабруйск]]у; [[трамвай]] — у сталіцы, [[Віцебскі трамвай|Віцебску]], Мазыры і [[Наваполацак|Наваполацку]]; [[таксі]] і маршрутнае таксі — у Менску, абласных цэнтрах і іншых буйных гарадах; [[Менскі мэтрапалітэн]]. Квіткі на праезд прадавалі ў кіёску на прыпынку, кандуктары і кіроўцы. У сталіцы цана наземнага праезду складала 60 капеек, у мэтро — 65 капеек. У іншых гарадах Беларусі праезд быў таньнейшым. Шматразовыя праязныя білеты прадавалі на месяц, 15 і 10 дзён, у тым ліку на некалькі відаў перавозак<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Транспарт Беларусі|спасылка=https://www.belarus.by/by/travel/transport-in-belarus|выдавец=[[Belarus.by]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. * ''Трубаправодныя''. Улучалі 2861 км нафтаправодаў («[[Гомельтранснафта Дружба]]»), 1200 км нафтапрадуктаправодаў і 7,9 тыс. км [[газаправод]]аў пад кіраўніцтвам ААТ «[[Газпрам трансгаз Беларусь]]» разам з 7 магістральнымі, зь якіх 2,9 тыс. км (37%) былі транзытнымі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Галіна дзейнасьці|спасылка=http://www.btg.by/about/activities/|выдавец=«Газпрам трансгаз Беларусь»|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} [[Файл:Берет ВДВ.jpg|значак|300пкс|Барэт беларускіх [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|ПДВ]] да 1995 г.]] На 2020 год Узброеныя сілы Беларусі ўлучалі: 1) [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутныя войскі]], 2) [[Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны Беларусі|Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Структура Ўзброеных Сілаў Рэспублікі Беларусь|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/structure/|выдавец=[[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. [[Генэральны штаб Узброеных сілаў Беларусі]] меў у беспасярэднім падпарадкаваньні [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|Сілы спэцыяльных апэрацыяў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сілы спэцыяльных апэрацый|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sso/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Сухапутныя войскі знаходзіліся ў падпарадкаваньні [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] і ўлучалі 2 апэратыўныя камандаваньні: [[Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Заходняе]] (Горадня) і [[Паўночна-Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Паўночна-Заходняе]] (Барысаў, Менская вобласьць)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі (прызначэньне)|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sv/appointment/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На люты 2018 году Ўзброеныя сілы Беларусі налічвалі 70 000 [[Вайсковец|вайскоўцаў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Урачысты сход, прысьвечаны 100-годзьдзю Ўзброеных сілаў Беларусі|спасылка=http://president.gov.by/by/news_by/view/urachysty-sxod-prysvechany-100-goddzju-uzbroenyx-sil-belarusi-18170/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=22 лютага 2018|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год Сухапутныя войскі Беларусі лікам 29 600 чалавек мелі на ўзбраеньні: 469 [[Асноўны баявы танк|асноўных баявых танкаў]] (400 [[Т-72]]), 1111 [[Баявая машына пяхоты|баявых машынаў пяхоты]] (875 [[БМП-2]]), 247 [[бронетранспартэр]]аў (150 [[БТР-80]]), 434 [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|самаходных артылерыйскіх установак]] (САУ; 198 [[2С1]] «Гваздзік»), 228 палявых [[гармата]]ў (132 [[Гаўбіца|гаўбіцы]] [[2А65]]), 234 [[Рэактыўная сыстэма залпавага агню|рэактыўных сыстэмаў залпавага агню]] (РСЗА; 126 «[[Град (зброя)|Градаў]]»), 109 [[мінамёт]]аў (61 [[2С12]] «Сані»), 480 [[Супрацьтанкавы ракетны комплекс|супрацьтанкавых ракетных комплексаў]] (СТРК), 14 [[Зэнітны ракетны комплекс|зэнітных ракетных комплексаў]] (ЗРК) «[[Тор (зэнітны ракетны комплекс)|Тор]]» і 96 [[Апэратыўна-тактычны ракетны комплекс|апэратыўна-тактычных ракетных комплексаў]] (АТРК; 60 9К72 «Эльбрус»)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі Беларусі|спасылка=https://www.globalsecurity.org/military/world/belarus/army-equipment.htm|выдавец=Партал «Сусьветная бясьпека» (Александрыя, штат [[Вірджынія]], ЗША)|мова=en|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранае абароны Беларусі мелі на ўзбраеньні: 140 баявых самалётаў (70 [[Су-25]]), 10 транспартных (6 [[Ан-26]]) і 10 навучальных Л-39, 168 транспартных [[верталёт]]аў (125 [[Мі-8]]), 50 ударных [[Мі-24]] і 16 выведвальных Мі-24К і -Р, 2 [[дывізіён]]ы ЗРК [[С-300]], 4 дывізіёны [[С-200]], 12 [[Батарэя (войска)|батарэяў]] ЗРК «[[Бук (зброя)|Бук]]» і С-125. 22 жніўня 2016 году на ўзбраеньне 77-га дывізіёна [[336-я рэактыўная артылерыйская брыгада|336-й рэактыўнай артылерыйскай брыгады]] ў Асіпавічах (Магілёўская вобласьць) паставілі 1-ю РСЗА «[[Палянэз (зброя)|Палянэз]]»<ref>{{Навіна|аўтар=Эдуард Мартынюк|загаловак=«Палянэз» прынята на ўзбраеньне беларускай арміі|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/palanez-prynjata-na-uzbraenne-belaruskaj-armii-50074-2016/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=22 жніўня 2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. == Замежная палітыка == {{Асноўны артыкул|Замежная палітыка Беларусі}} Паводле 1-га артыкула Канстытуцыі 1994 году, Рэспубліка Беларусь самастойна ажыцьцяўляе [[Замежная палітыка|замежную палітыку]]. Згодна з 18-м артыкулам «Рэспубліка Беларусь у сваёй замежнай палітыцы зыходзіць з прынцыпаў роўнасьці дзяржаваў, непрымяненьня сілы або пагрозы сілай, непарушнасьці межаў, мірнага ўрэгуляваньня спрэчак, неўмяшаньня ва ўнутраныя справы і іншых агульнапрызнаных прынцыпаў і нормаў [[Міжнароднае права|міжнароднага права]]. Рэспубліка Беларусь ставіць за мэту зрабіць сваю тэрыторыю бязьядзернай зонай, а дзяржаву — нэўтральнай»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Канстытуцыя 1994 году (са зьмяненьнямі і дапаўненьнямі)|спасылка=http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/kanstytutsyya-1994-goda-sa-zmyanennyami-i-dapa-nennyami-/|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. 14 лістапада 2005 году А. Лукашэнка падпісаў Закон «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь». Паводле 24-га артыкула Закону, «стратэгічнымі мэтамі замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь ёсьць: абарона дзяржаўнага [[сувэрэнітэт]]у і тэрытарыяльнай цэласнасьці Рэспублікі Беларусь; абарона правоў, свабодаў і законных зацікаўленасьцяў грамадзянаў, грамадзкіх і дзяржаўных зацікаўленасьцяў»<ref>{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь» ад 14 лістапада 2005 г. № 60-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10500060|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=10 чэрвеня 2015|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год грамадзяне Беларусі маглі бязьвізава выяжджаць у 44 краіны, у тым ліку ў сумежныя Расею і Ўкраіну. У Беларусь маглі бязьвізава прыяжджаць грамадзяне 23 краінаў, у тым ліку Расеі і Ўкраіны. Таксама грамадзяне 74 дзяржаваў прыбывалі ў Беларусь бязьвізава праз нацыянальны [[Менск (нацыянальны аэрапорт)|аэрапорт «Менск»]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Бязьвізавы рух|спасылка=http://mfa.gov.by/be/visa/bezvizav_ruh/d13f36405deb6bb1.html|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. У 2017 годзе ўрад Беларусі падтрымліваў дыпляматычныя дачыненьні з 177 дзяржавамі (з 212). На 2020 год [[дыпляматычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] працавалі ў 57 дзяржавах. Амбасадары Беларусі мелі акрэдытацыю паводле сумяшчальніцтва ў яшчэ 52 дзяржавах. У Беларусі працавала 48 амбасадаў, 4 аддзяленьні амбасадаў, 3 гандлёвыя прадстаўніцтвы і 39 консульстваў замежных дзяржаваў. Міжнародныя арганізацыі мелі ў Беларусі 18 прадстаўніцтваў. Яшчэ 91 замежная амбасада ў Варшаве, Вільні, Кіеве і Маскве мела акрэдытацыю ў Беларусі па сумяшчальніцтве<ref name="mfa.gov.by">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Замежная палітыка|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 1 ліпеня 2019 году ўрад Беларусі браў удзел у 2566 двухбаковых і 1315 шматбаковых міжнародных дамовах<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжнароднае права|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/interlaw/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=1 ліпеня 2019|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. У Беларусі няма наўпроставага выхаду да адкрытага мора для беспасярэдніх зносінаў зь несумежнымі дзяржавамі. Таму ў замежнай палітыцы Беларусі павышанае значэньне маюць дачыненьні з 5 сумежнымі дзяржавамі, кожная зь якіх мае выхад да мора: [[Латвія]]й, [[Летува|Летувой]], Польшчай, Расеяй і Ўкраінай. Апасродкавана празь іх землі ўрад Беларусі ажыцьцяўляе стасункі з астатнімі дзяржавамі. На 2020 год урад Беларусі браў удзел у 10 міжурадавых арганізацыях Эўропы: [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў]] (1991), [[Арганізацыя бясьпекі і супрацы ў Эўропе]] (Вена, Аўстрыя; 1992), [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця]] (Лёндан, Ангельшчына; 1992), [[Нарада энэргетычнай хартыі]] (Брусэль, Бэльгія; 1994), [[Цэнтральна-эўрапейская ініцыятыва]] (Трыест, Італія; 1996), [[Рада эўраатлянтычнага партнэрства]] (Брусэль, 1997), [[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі]] (2000), [[Арганізацыя Дамовы аб калектыўнай бясьпецы]] (Масква, Расея; 2003) і [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]] (Масква, 2015). На сусьветным узроўні Беларусь была дзяржавай-удзельніцай 40 міжурадавых арганізацыяў, сярод якіх: [[Арганізацыя аб’яднаных нацыяў]] (Нью-Ёрк, ЗША; 1945), [[Сусьветны паштовы саюз]] (Бэрн, Швайцарыя; 1947), [[Міжнародны саюз электрасувязі]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1947), [[Сусьветная мэтэаралягічная арганізацыя]] (Жэнэва, 1948), [[Міжнароднае бюро выставаў]] (Парыж, Францыя; 1951), [[Міжнародная арганізацыя працы]] (Жэнэва; 1954), [[Міжнароднае агенцтва атамнай энэргіі]] (Вена, 1957), [[Пастаянны трацейскі суд]] (Гаага, Нідэрлянды; 1962), [[Сусьветная арганізацыя інтэлектуальнай уласнасьці]] (Жэнэва, 1967), [[Сусьветны банк]] (Вашынгтон, ЗША; 1992), [[Міжнародны валютны фонд]] (Вашынгтон, 1992), [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1992), [[Арганізацыя супрацы чыгунак]] (Варшава, Польшча; 1993), [[Сусьветная мытная арганізацыя]] (Брусэль, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па стандартызацыі]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па цукры]] (Лёндан, 1993), [[Міжнародная электратэхнічная камісія]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]] (Манрэаль, Канада; 1993), [[Сусьветная арганізацыя здароўя жывёлаў]] (Парыж, 1994), [[Міжпарлямэнцкі саюз]] (Парыж, 1995), [[Рух недалучэньня]] (Нью-Ёрк, 1998) і [[Міжнародная арганізацыя міграцыі]] (Жэнэва, 2005)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларусь і міжнародныя арганізацыі|спасылка=http://mfa.gov.by/be/mulateral/organization/|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Аўтамабільныя рэгістрацыйныя знакі Беларусі]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БелЭн|1}} * {{Літаратура/БелЭн|2}} * {{Літаратура/БелЭн|3}} * {{Літаратура/БелЭн|4}} * {{Літаратура/БелЭн|5}} * {{Літаратура/БелЭн|6}} * {{Літаратура/БелЭн|7}} * {{Літаратура/БелЭн|8}} * {{Літаратура/БелЭн|9}} * {{Літаратура/БелЭн|10}} * {{Літаратура/БелЭн|11}} * {{Літаратура/БелЭн|12}} * {{Літаратура/БелЭн|13}} * {{Літаратура/БелЭн|14}} * {{Літаратура/БелЭн|15}} * {{Літаратура/БелЭн|16}} * {{Літаратура/БелЭн|17}} * {{Літаратура/БелЭн|18-1}} * {{Літаратура/БелЭн|18-2}} * {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by Афіцыйны сайт Беларусі] * [https://web.archive.org/web/20180210152324/http://map.letapis.by/by/#intro Мапа станаўленьня Беларусі] * [http://www.bielarus.net/ Беларуская Салідарнасьць] * [http://radzima.org Беларусь: адметныя мясьціны і помнікі], [[Radzima.org]] {{Добры артыкул}} {{Беларусь у тэмах}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}} {{АБСЭ}} rvufxr00l7jq393ivvo7sj68c61pw3k 0 10304 2697514 2697319 2026-10-23T20:04:14Z Dymitr 10914 выпраўленьне 2697514 wikitext text/x-wiki {{Краіна |Назва = Палестынская нацыянальная ўлада |НазваЎРоднымСклоне = Палестынскай аўтаноміі |НазваНаДзяржаўнайМове = السلطة الوطنية الفلسطينية<br />''Ас-Су́льта Аль-Ватані́я Аль-Філястыні́я'' |Сьцяг = Flag of Palestine.svg |Герб = Coat of arms of the Palestinian National Authority.svg |НацыянальныДэвіз = «Biladi, Biladi…» |Месцазнаходжаньне = Palestine in its region.svg |АфіцыйнаяМова = [[арабская мова|арабская]] |Сталіца = [[Рамала]], Газа (дэ-факта)<br />[[Ерусалім|Усходні Ерусалім]] (дэ-юрэ) |НайбуйнейшыГорад = [[Ерусалім|Усходні Ерусалім]], Газа |ТыпУраду = [[Парлямэнцкая дэмакратыя]] |ПасадыКіраўнікоў = [[Прэзыдэнт Палестынскай аўтаноміі|Прэзыдэнт]]<br>Прэм’ер-міністар |ІмёныКіраўнікоў = [[Махмуд Абас]]<br>Мухамэд Штае |Плошча = 6020<ref>{{Спасылка|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2013/Table03.pdf|загаловак=Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density|мова=en|дата публікацыі=2013|выдавец=ААН}}</ref> |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2023 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 125-е |Насельніцтва = {{лік|5483450}}<ref>{{Спасылка|url=http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population|загаловак=Indicators|выдавец=Palestinian Central Bureau of Statistics|мова=en|дата=27 лістапада 2023}}</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 910,87 |ГодАцэнкіСУП = 2020 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 139 |СУП = $27,486 млрд |СУПНаДушуНасельніцтва = $2900 |Валюта = [[Новы шэкель]] |ЧасРозьніцаUTC = +2 |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +3 |НезалежнасьцьПадзеі = — Заснаваная |НезалежнасьцьДаты = <br>[[4 траўня]] [[1994]] |ДзяржаўныГімн = Biladi |ДамэнВерхнягаЎзроўню = ps |ТэлефонныКод = 970 |Дадаткі=Незалежнасьць прызнаюць 157 з 193 дзяржаў [[ААН]]}} {{Гісторыя Палестыны}} '''Палесты́нская аўтано́мія''' ('''ПА''') — назва, прынятая ў беларускай мове дзеля азначэньня '''Палесты́нскай нацыяна́льнай адміністра́цыі''' (السلطة الوطنية الفلسطينية}} — ''Ас-Су́льта Аль-Ватані́я Аль-Філястыні́я'', літаральны пераклад — ''Палестынская нацыянальная ўлада''). Была створаная ў 1994 годзе ў адпаведнасьці з дамовамі ад [[13 верасьня]] [[1993]] году ў якасьці часовай формы самакіраваньня арабскага народу [[Палестына|Палестыны]] на частцы тэрыторыі [[Заходні бераг ракі Ярдан|Заходняга берагу ракі Ярдан]] з цэнтрам у [[Ерыхон]]е. Тэрыторыя, кантралюемая ПА, за мінулы час пашырылася — на цяперашні момант уключае вялікую частку Заходняга берагу ракі Ярдан і [[Сэктар Газа|Сэктара Газа]]. [[Сэктар Газа]] кіруецца радыкальнай ісламісцкай групоўкай ХАМАС. == Органы ўлады == Органы ўлады ПА прадстаўляюць правы каля 3,7 млн жыхароў палестынскіх тэрыторыяў, тады як агульны лік палестынцаў, уключаючы ўцекачоў за мяжой, перавышае 9 млн (ад іх імя выступае Палестынская нацыянальная рада). Выбары ў Палестынскую заканадаўчую раду (ПЗР) [[25 студзеня]] 2006 году праводзіліся таксама на тэрыторыі [[Ерусалім|Ўсходняга Ерусаліму]]. == Афіцыйныя асобы ПА == === Прэзыдэнты === * [[Ясір Арафат]]: 5 ліпеня 1994 — 11 лістапада 2004 * в. а. Раўхі Фатух: 11 лістапада 2004 — 15 студзеня 2005 * [[Махмуд Абас]]: 15 студзеня 2005 — па гэты час === Старшыні ПЗР === * Ахмэд Курэі: студзень 1996—2003 * Раўхі Фатух: 10 сакавіка 2004 — 18 лютага 2006 * Абдэль Азіз: 18 лютага 2006 — па гэты час === Старшыні [[Палестынская рада міністраў|Палестынскай рады міністраў]] === * [[Махмуд Абас]]: 19 сакавіка 2003 — 6 верасьня 2003 * Ахмэд Курэі: 7 кастрычніка 2003 — 15 сьнежня 2005 * в. а. Набіль Шаат: 15 сьнежня 2005 — 24 сьнежня 2005 * Ахмэд Курэі: 24 сьнежня 2005 — 29 сакавіка 2006 * Ісмаіл Ханія: 29 сакавіка 2006 — 15 чэрвеня 2007 * Салям Фаяд: 15 чэрвеня 2007 — 6 студзеня 2013 ; Прэм’ер-міністры Дзяржавы Палестына * Салям Фаяд: 6 студзеня 2007 — 3 чэрвеня 2013 * Рамі Гамдаля: 3 чэрвеня 2013 — 14 красавіка 2019 * Мухамэд Штае: 14 красавіка 2019 — па гэты час Другой па значнасьці асобай ПА зьяўляецца старшыня парлямэнта — ён выконвае абавязкі прэзыдэнта ў выпадку сьмерці або адстаўкі апошняга. Першапачаткова органы ўлады аўтаноміі былі сфармаваныя кіраўніцтвам Арганізацыя вызваленьня Палестыны (АВП): 20-я сэсія Цэнтральнай рады Палестыны, якая праходзіла ў Тунісе 10—12 кастрычніка [[1993]] году, даручыла выканкаму АВП сфармаваць Раду ПА на пераходны пэрыяд і абрала [[Ясір Арафат|Ясіра Арафата]] прэзыдэнтам ПА 18 траўня 1994 году ў сэктар Газа прыбылі першыя падпадзяленьні палестынскай паліцыі. 1 ліпеня 1994 году Ясір Арафат прыбыў у Газа. 5 ліпеня кіраўнікі ПА прынесьлі прысягу ў Ерыхоне. Першыя прамыя выбары прэзыдэнта ПА і ПЗР адбыліся 20 студзеня 1996 на тэрмін «пераходнага пэрыяду» (да плянаванай у 2000 годзе незалежнасьці). Другія прэзыдэнцкія выбары — пасьля сьмерці Ясіра Арафата, 9 студзеня 2005 году. Другія выбары ў ПЗР — 25 студзеня 2006 году. Тэрмін паўнамоцтваў органаў улады, абраных у 2005—2006 — 4 гады. == Заканадаўства і межы == У ПА дзейнічае Асноўны закон, прыняты ПЗР у кастрычніку [[1997]] году і падпісаны Ясірам Арафатам [[29 траўня]] [[2002]] году. Гэтым законам [[Ерусалім]] абвешчаны [[сталіца]]й Палестынскай аўтаноміі. Папраўкамі, прынятымі [[10 сакавіка]] [[2003]] году і падпісанымі [[18 сакавіка]] [[2003]] году, у ПА ўведзены пост прэм’ер-міністра, адказнага перад парлямэнтам. Папраўкамі, прынятымі ПЗР [[27 ліпеня]] [[2005]] году і падпісанымі прэзыдэнтам [[Махмуд Абас|Махмудам Абасам]] [[13 жніўня]] [[2005]], усталяваныя: 4-гадовы тэрмін паўнамоцтваў прэзыдэнта; забарона абірацца прэзыдэнтам ПА больш чым на 2 тэрміна запар; 4-гадовы тэрмін паўнамоцтваў ПЗР. Палестына на цяперашні час ня мае рэальнага [[сувэрэнітэт]]у. Дзяржаўныя структуры сфармаваныя толькі часткова (напрыклад, няма войска, хоць ёсьць шматлікая паліцыя і пры гэтым актыўна дзейнічаюць разнастайныя напаўвайсковыя і фактычна тэрарыстычныя арганізацыі. Значная частка тэрыторыі Заходняга берагу ракі Ярдан і Ўсходні Ерусалім кантралюецца [[Ізраіль|ізраільскімі]] войскамі. Сэктар Газа і Заходні бераг ракі Ярдан уяўляюць сабою два анклявы, падзеленыя тэрыторыяй Ізраіля. Тэрыторыя Палестынскай аўтаноміі афіцыйна падзеленая на 16 мухафаз — правінцыяў: 11 на Заходнім беразе ракі Ярдан: Усходні Ерусалім, Джанін, Тулькарм, Тубас, Наблус, Калькілія, Сальфіт, Рамала і Эль-Біра, Ерыхон, Батлеем, Хеўрон (Эль-Халіль); 5 у Сэктары Газа: Паўночная Газа, Газа, Дзір эль-Балях, Хан-Юніс, Рафах. === Сьпіс гарадоў Палестынскай аўтаноміі === ==== Заходні бераг ракі Ярдан ==== * [[Батліем]] * [[Бэйт-Джала]] * [[Бэйт-Сахур]] * [[Джанін]] * [[Ерыхон]] (Арыха, Ерыхо) * [[Калькілія]] * [[Наблус]] (Шхем) * [[Рамала]] (Рамаллах) * [[Тулькарэм]] * [[Хеўрон]] (Эль-Халіль, Хеброн) ==== Спрэчныя тэрыторыі ==== * [[Ерусалім|Усходні Ерусалім]] (Эль-Кудс, Ерушалаім) ==== Сэктар Газа ==== * [[Абасан]] * [[Лязьні-Сухейля]] * [[Бэйт-Ляхія]] * [[Бэйт-Ханун]] * [[Бурэйдж]] * Газа (Аза) * [[Дыр-эль-Балях]] (Дэйр-эль-Балях, Дэйр-аль-Балях, Дыр-аль-Балях) * [[Муайджы]] * [[Рафіях]] (Рафах) * [[Хан-Юнэс]] (Хан-Юніс) * [[Джабалія]] == Праект Канстытуцыі [[Дзяржава Палестына|Дзяржавы Палестына]] == Распрацаваны ў 2003 годзе Канстытуцыйнай камісіяй Набіля Шаата, абвяшчае непарушнасьць межаў Палестыны паводле стану на 4 чэрвеня 1967 году. == Глядзіце таксама == * [[Палестына]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Азія}} * [https://web.archive.org/web/20080419135216/http://www.pna.gov.ps/ Палестынская нацыянальная адміністрацыя] * [https://web.archive.org/web/20080704122941/http://www.pmo.gov.ps/ Урад] * [https://web.archive.org/web/20160303202608/http://www.pal-plc.org/ Парлямэнт] * [https://web.archive.org/web/20151024104550/http://www.palestine-info.ru/ Палестынскі інфармацыйны цэнтар]{{Ref-ru}} {{Краіны Азіі}} rzs7rjbp3gf93oascrw5ee35nuhg3ws 0 19323 2697478 2348652 2026-10-23T12:41:01Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Абу Дабі]] у [[Абу-Дабі]] паўзьверх перанакіраваньня: Здаецца так больш пашырана 2348652 wikitext text/x-wiki {{Няма крыніц}} {{Населены пункт |Назва = Абу Дабі |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Абу Дабі |Назва на мове краіны = |Код мовы назвы краіны = |Краіна = Аб’яднаныя Арабскія Эміраты |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1760 |Статус з = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 67340 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 1463491 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Год падліку колькасьці = 2007 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Часавы пас = +4 |Летні час = |Сьпіс тэлефонных кодаў = |Тэлефонны код = +9712 |Паштовы індэкс = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Выява = AbuDhabi02.JPG |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 24 |Шырата хвілінаў = 28 |Шырата сэкундаў = 41 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 54 |Даўгата хвілінаў = 22 |Даўгата сэкундаў = 1 |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Абу́ Да́бі''' ({{мова-ar|أبو ظبي}}) — [[сталіца]] і адзін з самых вялікіх гарадоў [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]], і эмірату з такой жа назвай. Горад разьмешчаны на калябярэжнай высьпе [[Абу Дабі (выспа)|Абу Дабі]] ў [[Пэрсыдзкая затока|Пэрсыдзкай затоцы]]. Колькасьць жыхароў набліжаецца да 1 млн чалавек. == Клімат == Клімат пераважна пустэльны, тэмпэратура часта дасягае адзнакі 40°С, а ападкі дасягаюць толькі 100 мм за год. == Эканоміка == Абу Дабі — важны эканамічны, фінансавы і культурны цэнтар краіны, мае вялікі марскі порт (Міна Заед), міжнародны аэрапорт. Разьвіцьцё гораду зьвязанае з экспартам, здабываемай у краіне [[нафта|нафты]]. Тут знаходзяцца таксама і прадпрыемствы па перапрацоўцы нафты, апрасьненьня марской вады. З астатняй часткай краіны горад злучаны аўтастрадай. == Гісторыя == Горад быў заснаваны ў 1760 годзе. Пра гэта існуе прыгожая легенда: паляўнічыя прасьледавалі газэль, яна доўга скакала па пустэльні, а потым вывела паляўнічых на ўзьбярэжжа Пэрсыдзкай затокі, дзе кінулася ў ваду і пераплыла на выспу. Паляўнічыя, рушыўшы за ёй, выйшлі да крыніцы з чыстай вадой. Удзячныя паляўнічыя не адпусьцілі жывёлу, а заснаванае тут паселішча назвалі Абу Дабі (бацька газэлі). == Славутасьці == * [[Люўр Абу Дабі]] == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{Сталіцы Азіі}} [[Катэгорыя:Гарады Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] [[Катэгорыя:Сталіцы Азіі]] dfufwszulm5n1a69i7fubs1ow5psrjx 2697481 2697478 2026-10-23T12:43:06Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Abu_Dhabi?oldid=1381482600 2697481 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Абу-Дабі |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Абу-Дабі |Назва на мове краіны = أَبُو ظَبِي |Код мовы назвы краіны = ar |Першыя згадкі = 1760 |Часавы пас = +4 |Летні час = |Тэлефонны код = +9712 |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 24 |Шырата хвілінаў = 28 |Шырата сэкундаў = 41 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 54 |Даўгата хвілінаў = 22 |Даўгата сэкундаў = 1 }} '''Абу́-Да́бі''' ({{мова-ar|أبو ظبي}}) — [[сталіца]] і адзін з самых вялікіх гарадоў [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]], і эмірату з такой жа назвай. Горад разьмешчаны на калябярэжным востраве [[Абу-Дабі (востраў)|Абу-Дабі]] ў [[Пэрсыдзкая затока|Пэрсыдзкай затоцы]]. Колькасьць жыхароў перавысіла 2 млн чалавек. == Гісторыя == Горад быў заснаваны ў 1760 годзе. Пра гэта існуе прыгожая легенда: паляўнічыя прасьледавалі газэль, яна доўга скакала па пустэльні, а потым вывела паляўнічых на ўзьбярэжжа Пэрсыдзкай затокі, дзе кінулася ў ваду і пераплыла на востраў. Паляўнічыя, рушыўшы за ёй, выйшлі да крыніцы з чыстай вадой. Удзячныя паляўнічыя не адпусьцілі жывёлу, а заснаванае тут паселішча назвалі Абу-Дабі (бацька газэлі). [[Файл:Abu Dhabi - Chancery Office Building - 1987 - DPLA - 770673554703f720bcaa9abba2fe6c9f.jpg|значак|зьлева|Абу-Дабі ў 1987 годзе.]] Спачатку паселішча складалася з аднаго форта і дваццаці дамоў, але ўжо праз два гады тут налічвалася блізу 400 дамоў. Гэты форт захаваўся ў цэнтры Абу-Дабі да нашых дзён і вядомы як [[Белы форт|Каср аль-Госн]]<ref>{{кніга|імя=Alexander|прозьвішча=McNabb|загаловак=Children of the Seven Sands|месца=Dubai|выдавецтва=Motivate Media Group|год=2025|старонкі=182–3|isbn=978-1-86063-512-0}}</ref>. Прамысел па здабычы перлаў быў адной з галоўных галінаў эканомікі да адкрыцьця нафтавых радовішчаў. Паводле адной з крыніцаў, прысьвечаных гэтаму промыслу, [[Пэрсыдзкая затока]] была найлепшым месцам у сьвеце для здабычы [[перлы|перлаў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://traveltips.usatoday.com/pearl-diving-united-arab-emirates-27520.html|загаловак=Pearl Diving in the United Arab Emirates|выдавецтва=Travel Tips – USA Today|дата доступу=07.01.2020|копія=https://web.archive.org/web/20230418144200/https://traveltips.usatoday.com/pearl-diving-united-arab-emirates-27520.html|дата копіі=18.04.2023}}</ref>. Росквіт галіны прыпаў на канец XIX стагодзьдзя і трываў да другога дзесяцігодзьдзя XX стагодзьдзя, аднак лічыцца, што гісторыя гэтай галіны налічвае каля 7 тысячаў гадоў. Нырцы па перлы заставаліся пад вадою ад адной да трох хвілінаў і маглі рабіць да трыццаці апусканьняў за дзень. Выкарыстаньне паветраных балёнаў або любых іншых мэханічных прыладаў было забароненае. Каб абараніць сябе падчас пошукаў вустрыцаў, нырцы карысталіся скураным заціскачам для носа, а таксама скуранымі налепкамі на пальцы рук і вялікія пальцы ног<ref>{{кніга|імя=Richard|прозьвішча=Trench|загаловак=Arab Gulf Cities|месца=Oxford|выдавецтва=Archive International Group|год=1995}}</ref>. Нырцы ня бралі аплату за штодзённую працу, а замест гэтага мелі дзель у агульным прыбытку за ўвесь сэзон<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.sheikhmohammed.co.ae/|загаловак=Pearl Diving|выдавецтва=His Highness Sheikh Maktoum|дата доступу=13.04.2011|копія=https://web.archive.org/web/20071020194213/http://www.sheikhmohammed.co.ae/|дата копіі=20.10.2007}}</ref>. [[Файл:Абу-Даби (Abu Dhabi) - panoramio (1).jpg|значак|зьлева|Сучасны Абу-Дабі.]] У XIX стагодзьдзі, у выніку дамоваў, складзеных паміж [[Вялікабрытанія]]й і арабскімі шэйхамі Пэрсыдзкай затокі, Вялікабрытанія стала дамінуючай сілай у гэтым рэгіёне<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.eceme.ensino.eb.br/cihm/Arquivos/PDF%20Files/99.pdf|загаловак=Trucial Gulf Sheikdoms and Great Britain|копія=https://web.archive.org/web/20130624113052/http://www.eceme.ensino.eb.br/cihm/Arquivos/PDF%20Files/99.pdf|дата копіі=24.06.2013}}</ref>. Галоўнай прычынай брытанскай зацікаўленасьці была абарона гандлёвага шляху ў [[Брытанская Індыя|Індыю]] ад піратаў, таму раней гэты рэгіён называўся Пірацкім берагам. Па здушэньні пірацтва на першы плян выйшлі іншыя меркаваньні, у тым ліку стратэгічная неабходнасьць не дапусьціць узмацненьня іншых дзяржаваў у рэгіёне. Па выхадзе зь Індыі ў 1947 годзе брытанцы захавалі свой уплыў у Абу-Дабі, бо ўзрастала цікавасьць да нафтавага патэнцыялу Пэрсыдзкай затокі<ref>{{кніга|аўтар=Morton, Michael Quentin|спасылка=http://greenmountainpress.co.uk/keepersgoldenshore.html|загаловак=Keepers of the Golden Shore: A History of the United Arab Emirates|месца=London|выдавецтва=Reaktion Books|isbn=978-1-78023-580-6}}</ref>. У сярэдзіне і другой палове 1930-х гадоў, калі перлавы промысел трапіў у заняпад, пачаў узрастаць нафтавы сэктар. 5 студзеня 1936 году кампанія Petroleum Development Trucial Coast Ltd (PDTC), даччыная структура Iraq Petroleum Company, склала канцэсійную дамову з кіраўніком Абу-Дабі, шэйхам [[Шахбут бін Султан Аль-Нагаян|Шахбутам бін Султанам Аль-Нагаянам]], на пошук [[нафта|нафты]]. За гэтым у студзені 1939 году рушыла ўсьлед новая канцэсія тэрмінам на 75 гадоў. Аднак праз пустэльны рэльеф геалягічныя дасьледаваньні ў глыбіні краіны былі павязаныя з значнымі цяжкасьцямі<ref name="AB" >{{спасылка|спасылка=http://www.geoexpro.com/article/The_Abu_Dhabi_Oil_Discoveries/a3b23f12.aspx|загаловак=GEO ExPro – The Abu Dhabi Oil Discoveries|копія=https://web.archive.org/web/20120217233022/http://www.geoexpro.com/article/The_Abu_Dhabi_Oil_Discoveries/a3b23f12.aspx|дата копіі=17.02.2012}}</ref>. Уяўленьне пра няўдалае кіраваньне нафтавымі прыбыткамі эмірату, а таксама страх перад мажлівым панарабскім паўстаньнем прывялі да таго, што брытанцы падтрымалі бяскроўны дзяржаўны пераварот, арганізаваны малодшым братам Шахбута, [[Заед бін Султан Аль-Нагаян|Заедам Аль-Нагаянам]], які адбыўся 6 жніўня 1966 году<ref>{{кніга|аўтар=Bismarck, Helene von|спасылка=https://books.google.com/books?id=Iih_tdb1rlIC&pg=PT181|загаловак=British Policy in the Persian Gulf, 1961-1968: Conceptions of Informal Empire|выдавецтва=Springer|isbn=978-1-137-32672-0}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Abu Dhabi. 27 January 2019. European Space Agency. Copernicus. Sentinel-2.jpg|значак|зьлева|Спадарожнікавы фатаздымак Абу-Дабі, зроблены ў 2019 годзе.]] Места разьмешчаная на паўднёва-ўсходнім узьбярэжжы [[Арабійскі паўвостраў|Арабійскага паўвострава]] побач з Пэрсыдзкай затокай. Абу-Дабі знаходзіцца на востраве менш чым за 250 мэтраў ад мацерыка і павязаны зь ім праз масты Макта і Мусафа. Трэці мост, мост шэйха Заеда, спраектаваны [[Зага Гадыд|Загой Гадыд]], быў адкрыты напрыканцы 2010 году. Востраў Абу-Дабі таксама зьвязаны з востравам [[Саадыят]] аўтамабільным мостам зь пяцьцю палосамі. Мост Аль-Мафрак злучае горад з востравам [[Аль-Рым]] і быў завершаны на пачатку 2011 году. Гэта шматузроўневы транспартны вузел з 27 палосамі руху дазваляе прапускаць каля 25 тысяаў аўтамабіляў за гадзіну. У склад праекту ўваходзяць тры буйныя масты, найбуйнейшы зь якіх мае восем палосаў, зь якіх чатыры прызначаныя дзеля руху з Абу-Дабі і чатыры дзеля ўезду ў горад<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.adm.gov.ae/|загаловак=Abu Dhabi Municipality — Media Center|выдавецтва=Municipality of Abu Dhabi City|дата доступу=07.02.2011|копія=https://web.archive.org/web/20110202175555/http://www.adm.gov.ae/|дата копіі=02.02.2011}}</ref>. === Клімат === Клімат пераважна пустэльны, тэмпэратура часта дасягае адзнакі 40°С, а ападкі дасягаюць толькі 100 мм за год. Цягам усяго году тут звычайна пануе сонечнае надвор’е, а неба ў гэты час звыйчана бясхмарнае. Месяцы з траўня да верасьня звычайна вельмі гарачыя і вільготныя. Найбольш сьпякотныя летнія месяцы. Праз высокую вільготнасьць, асабліва ў прыбярэжных раёнах, адчувальная тэмпэратура можа быць значна вышэйшай за сапраўдную тэмпэратуру паветра. У гарачыя і сухія месяцы таксама часта здараюцца пылавыя буры, якія пагаршаюць якасьць паветра і бачнасьць. У асобных выпадках бачнасьць можа зьніжацца да некалькіх мэтраў<ref>{{спасылка|аўтар=McClenaghan, Gregor|спасылка=https://www.thenationalnews.com/uae/sandstorms-sweep-across-region-1.515828/|загаловак=Sandstorms sweep across region|выдавецтва=The National|дата публікацыі=13.02.2009|копія=https://web.archive.org/web/20121203081319/http://www.thenational.ae/news/uae-news/sandstorms-sweep-across-region|дата копіі=03.12.2012}}</ref>. Больш халодны сэзон доўжыцца зь лістапада да сакавіка, калі надвор’е вагаецца ад мерна гарачага да мяккага. У гэты час у некаторыя дні назіраюцца густыя туманы, а таксама выпадае невялікая колькасьць ападкаў. У сярэднім студзень ёсьць найбольш халодным месяцам году, а жнівень — найбольш гарачым. Паколькі тэрыторыю эмірату перацінае [[Паўночны тропік]], ягоная паўднёвая частка ляжыць у межах тропікаў. Аднак, не зважаючы на тое, што сярэдняя тэмпэратура самага халоднага месяца складае 18,8 °C, мясцовы клімат занадта сухі, каб лічыцца трапічным. == Эканоміка == [[Файл:Etihad Airways - Airbus A380-861.jpg|значак|зьлева|Самалёт авіякампаніі [[Etihad Airways]], якая ёсьць другой найбуйнейшай у краіне пасьля кампаніі [[Emirates]], якая базуецца ў [[Дубай|Дубаі]].]] Абу-Дабі ёсьць важным эканамічным, фінансавым і культурным цэнтрам краіны. Вялікія паклады вуглевадародаў у ААЭ забясьпечваюць гэтай краіне адзін з найвышэйшых паказьнікаў ВУП на душу насельніцтва ў сьвеце, прычым Абу-Дабі валодае асноўнай часткай гэтых рэсурсаў, то бок 95% [[нафта|нафты]] і 92% [[прыродны газ|газу]] ад усіх запасаў краіны<ref>{{спасылка|аўтар=Kapur, Shuchita|спасылка=http://www.emirates247.com/eb247/economy/uae-economy/abu-dhabi-s-oil-reserves-to-last-another-150-years-2010-03-31-1.100837|загаловак=Abu Dhabi's oil reserves to last another 150 years|дата публікацыі=31.03.2010|копія=https://web.archive.org/web/20150227104043/http://www.emirates247.com/eb247/economy/uae-economy/abu-dhabi-s-oil-reserves-to-last-another-150-years-2010-03-31-1.100837|дата копіі=27.02.2015}}</ref>. Такім чынам, толькі на Абу-Дабі прыпадае 9% сусьветных даказаных пакладаў нафты (98,2 млрд барэляў) і амаль 5% сусьветных запасаў прыроднага газу (5,8 млрд кубічных мэтраў). Паводле стану на красавік 2022 году, здабыча нафты ў ААЭ сягала блізу 3 мільёнаў барэляў за дзень<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.ceicdata.com/en/indicator/united-arab-emirates/crude-oil-production|загаловак=United Arab Emirates Crude Oil: Production, 2002 – 2022 — CEIC Data|выдавецтва=www.ceicdata.com|дата доступу=07.06.2022|копія=https://web.archive.org/web/20230127124946/https://www.ceicdata.com/en/indicator/united-arab-emirates/crude-oil-production|дата копіі=27.01.2023}}</ref>. ААЭ імкнуцца павялічыць сваю максымальную вытворчую магутнасьць з прыблізна 4 мільёнаў да 5 мільёнаў барэляў за дзень да 2030 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://oilprice.com/Energy/Energy-General/UAE-Fast-Tracks-Goal-To-Reach-5-Million-Bpd-Production-Capacity.html|загаловак=UAE Fast-Tracks Goal To Reach 5 Million Bpd Production Capacity|выдавецтва=OilPrice.com|дата доступу=07.06.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220629074726/https://oilprice.com/Energy/Energy-General/UAE-Fast-Tracks-Goal-To-Reach-5-Million-Bpd-Production-Capacity.html|дата копіі=29.06.2022}}</ref>. У апошнія гады ўвага ўсё больш засяроджваецца на прыродным газе, паколькі рост унутранага спажываньня дзеля вытворчасьці [[электраэнэргія|электраэнэргіі]], апрасьненьня вады і запампаваньня газу ў нафтавыя радовішчы павялічвае попыт. Аднак здабыча газу сутыкаецца з пэўнымі цяжкасьцямі, што добра відаць на прыкладзе праекту па асваеньні радовішча Шаг, дзе газ утрымлівае вялікую колькасьць серкавадароду, што робіць ягоную распрацоўку і перапрацоўку дарагімі<ref name="AB"/>. [[Файл:2011 Ales Jungmann The Yas Hotel Abu Dhabi Asymptote Jestico Whiles.jpg|значак|Адзін з гатэляў у Абу-Дабі.]] У 2009 годзе ўрад дывэрсыфікаваў свае эканамічныя пляны. Дзякуючы высокім цэнам на нафту, ВУП па-за нафтавым і газавым сэктарамі пераўзышоў дзель, што прыпадала на энэргетычны сэктар. Цяпер ня-нафтавы і ня-газавы ВУП складае 64% агульнага ВУП ААЭ. Гэтая тэндэнцыя адлюстроўваецца ў Абу-Дабі праз значныя новыя інвэстыцыі ў прамысловасьць, нерухомасьць, турызм і роздробны гандаль. Паколькі Абу-Дабі ёсьць найбуйнейшым вытворцам нафты ў ААЭ, ён атрымаў найбольшы плён ад гэтай тэндэнцыі. Эмірат ажыцьцяўляе актыўную праграму дывэрсыфікацыі і лібэралізацыі эканомікі, каб зьменшыць залежнасьць ААЭ ад вуглевадароднага сэктару. Гэта бачна ў акцэнце на прамысловую дывэрсыфікацыю праз стварэньне свабодных эканамічных зонаў, Прамысловага гораду Абу-Дабі, мэдыйнай свабоднай зоны [[Twofour54]] і будаўніцтва яшчэ адной прамысловай зоны. Таксама вялікая ўвага надаецца разьвіцьцю турызму і рынку нерухомасьці, чым займаюцца Ўправа турызму Абу-Дабі і Кампанія турыстычных і разьвіцьцёвых інвэстыцыяў. Таксама грошы ўкладаюцца на ўдасканаленьне транспартнай інфраструктуры, якая ўлучае будаўніцтва новага порту, пашырэньне аэрапорту і прапанаванае чыгуначнае злучэньне паміж Абу-Дабі і [[Дубай|Дубаем]]. З астатняй часткай краіны горад злучаны аўтастрадай. [[Файл:Abu Dhabi - Marina Shopping Mall - أبو ظبي - مارينا مول للتسوق - panoramio.jpg|значак|зьлева|Гандлёвы цэнтар Марына ўважаецца за найбуйнейшы ў месьце.]] Эмірат ёсьць найбагацейшым у ААЭ паводле памеру ВУП і прыбыткаў на душу насельніцтва. Больш за 1 трыльён даляраў інвэставаны ва ўсім сьвеце праз структуры, павязаныя з горадам. У 2010 годзе ВУП на душу насельніцтва сягаў {{Лік|49600}} даляраў ЗША, што ставіла яго на дзявятае месца ў сьвеце. Падаткаабкладаньне ў Абу-Дабі, як і ў астатніх ААЭ, адсутнічае для фізычных асобаў і для кампаніяў, якія не працуюць у банкаўскім або нафтавым сэктарах. Абу-Дабі таксама плянуе шмат будучых праектаў сумесна з [[Рада супрацы арабскіх дзяржаваў Пэрсыдзкай затокі|Радай супрацоўніцтва арабскіх дзяржаваў Пэрсыдзкай затокі]] і забясьпечвае 29% усіх будучых праектаў гэтай арганізацыі. Урад Абу-Дабі імкнецца пашырыць крыніцы прыбыткаў зь іншых сэктараў з выняткам здабычы нафты і газу, разьвіваючы турызм і іншыя сфэры, здольныя прыцягнуць розныя катэгорыі людзей. Гэтая мэта добра бачная праз тое, якую ўвагу ўлады надаюць свайму [[Абу-Дабі (аэрапорт)|міжнароднаму аэрапорту]]. У 2009 годзе аэрапорт прадэманстраваў рост пасажырапатоку больш чым на 30%<ref>{{спасылка|спасылка=http://forbescustom.com/EconomicDevelopmentPgs/AbuDhabiP1.html|загаловак=Abu Dhabi’s Urban Development Plan|выдавец=AbuDhabiP1|копія=https://web.archive.org/web/20110816135659/http://forbescustom.com/EconomicDevelopmentPgs/AbuDhabiP1.html|дата копіі=16.08.2011}}</ref>. Гэтая ідэя дывэрсыфікацыі эканомікі таксама адлюстраваная ў праграме «Эканамічнае бачаньне Абу-Дабі 2030»<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.upc.gov.ae/abu-dhabi-2030.aspx?lang=en-US|загаловак=Abu Dhabi Urban Planning Council – Abu Dhabi Vision 2030|выдавец=Abu Dhabi 2030|копія=https://web.archive.org/web/20110531161200/http://www.upc.gov.ae/abu-dhabi-2030.aspx?lang=en-US|дата копіі=31.05.2011}}</ref>, распрацаванай Радай гарадзкога плянаваньня Абу-Дабі. Паводле гэтага пляну, эканоміка Абу-Дабі павінна стаць устойлівай і не залежыць толькі ад адной крыніцы прыбыткаў. У прыватнасьці, дзель прыбыткаў, не павязаных з нафтай, павінна павялічыцца прыкладна з 40% да 70%<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=10533428|загаловак=Asset-backed insecurity|выдавец=The Economist|копія=https://web.archive.org/web/20090131224553/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=10533428|дата копіі=31.01.2009}}</ref>. У ліпені 2019 году Абу-Дабі вылучыў 163 мільёны даляраў ЗША на фінансаваньне міжнародных партнэраў у сфэры забаўляльнай індустрыі ў рамках свайго пляну па дывэрсыфікацыі эканомікі і зьмяншэньні залежнасьці ад нафты<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.channelnewsasia.com/news/world/abu-dhabi-creates-us-163-million-fund-for--mega-events--11765896|загаловак=Abu Dhabi creates US$163&nbsp;million funds for 'mega-events'|выдавецтва=CNA|дата доступу=30.07.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190730123927/https://www.channelnewsasia.com/news/world/abu-dhabi-creates-us-163-million-fund-for--mega-events--11765896|дата копіі=30.07.2019}}</ref>. У 2018 годзе Абу-Дабі запусьціў праграму Гадан-21, які ўяўляе сабою комплекс ініцыятываў, скіраваных на дывэрсыфікацыю эканомікі. Агульны аб’ём фінансаваньня склаў 50 мільярдаў дырхамаў ААЭ<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.thenationalnews.com/uae/government/ghadan-21-abu-dhabi-to-boost-business-and-ecotourism-with-major-new-reforms-1.878805|загаловак=Ghadan 21: Abu Dhabi to boost business and ecotourism with major new reforms|выдавецтва=The National|дата публікацыі=25.06.2019|дата доступу=10.10.2019|копія=https://web.archive.org/web/20191010093618/https://www.thenational.ae/uae/government/ghadan-21-abu-dhabi-to-boost-business-and-ecotourism-with-major-new-reforms-1.878805|дата копіі=10.10.2019}}</ref>. Усе гэтыя ініцыятывы павінны належаць да адной з чатырох галоўных сфэраў, як то прадпрымальніцтва і інвэстыцыі, грамадзтва, веды і інавацыі, а таксама якасьць жыцьця. Першы этап праграмы ўлучаў больш за 50 ініцыятываў, якія адлюстроўвалі прыярытэты грамадзянаў, жыхароў і інвэстараў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.government.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/government-accelerators|загаловак=Government Accelerators – The Official Portal of the UAE Government|выдавецтва=www.government.ae|дата доступу=10.10.2019|копія=https://web.archive.org/web/20191010093620/https://www.government.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/government-accelerators|дата копіі=10.10.2019}}</ref>. == Славутасьці == * [[Люўр Абу Дабі]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.tamm.abudhabi/ Афіцыйны сайт]. {{Сталіцы Азіі}} [[Катэгорыя:Гарады Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] [[Катэгорыя:Сталіцы Азіі]] jm2r6a30898yex7j6a3tbhldx0trq7b 2697482 2697481 2026-10-23T12:45:28Z Dymitr 10914 /* Гісторыя */ [[Вікіпэдыя:Выявы|выява]] 2697482 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Абу-Дабі |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Абу-Дабі |Назва на мове краіны = أَبُو ظَبِي |Код мовы назвы краіны = ar |Першыя згадкі = 1760 |Часавы пас = +4 |Летні час = |Тэлефонны код = +9712 |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 24 |Шырата хвілінаў = 28 |Шырата сэкундаў = 41 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 54 |Даўгата хвілінаў = 22 |Даўгата сэкундаў = 1 }} '''Абу́-Да́бі''' ({{мова-ar|أبو ظبي}}) — [[сталіца]] і адзін з самых вялікіх гарадоў [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]], і эмірату з такой жа назвай. Горад разьмешчаны на калябярэжным востраве [[Абу-Дабі (востраў)|Абу-Дабі]] ў [[Пэрсыдзкая затока|Пэрсыдзкай затоцы]]. Колькасьць жыхароў перавысіла 2 млн чалавек. == Гісторыя == Горад быў заснаваны ў 1760 годзе. Пра гэта існуе прыгожая легенда: паляўнічыя прасьледавалі газэль, яна доўга скакала па пустэльні, а потым вывела паляўнічых на ўзьбярэжжа Пэрсыдзкай затокі, дзе кінулася ў ваду і пераплыла на востраў. Паляўнічыя, рушыўшы за ёй, выйшлі да крыніцы з чыстай вадой. Удзячныя паляўнічыя не адпусьцілі жывёлу, а заснаванае тут паселішча назвалі Абу-Дабі (бацька газэлі). [[Файл:Qasr Al Hosn.jpg|значак|зьлева|[[Белы форт|Каср аль-Госн]] у пачатку XX стагодзьдзя.]] Спачатку паселішча складалася з аднаго форта і дваццаці дамоў, але ўжо праз два гады тут налічвалася блізу 400 дамоў. Гэты форт захаваўся ў цэнтры Абу-Дабі да нашых дзён і вядомы як [[Белы форт|Каср аль-Госн]]<ref>{{кніга|імя=Alexander|прозьвішча=McNabb|загаловак=Children of the Seven Sands|месца=Dubai|выдавецтва=Motivate Media Group|год=2025|старонкі=182–3|isbn=978-1-86063-512-0}}</ref>. Прамысел па здабычы перлаў быў адной з галоўных галінаў эканомікі да адкрыцьця нафтавых радовішчаў. Паводле адной з крыніцаў, прысьвечаных гэтаму промыслу, [[Пэрсыдзкая затока]] была найлепшым месцам у сьвеце для здабычы [[перлы|перлаў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://traveltips.usatoday.com/pearl-diving-united-arab-emirates-27520.html|загаловак=Pearl Diving in the United Arab Emirates|выдавецтва=Travel Tips – USA Today|дата доступу=07.01.2020|копія=https://web.archive.org/web/20230418144200/https://traveltips.usatoday.com/pearl-diving-united-arab-emirates-27520.html|дата копіі=18.04.2023}}</ref>. Росквіт галіны прыпаў на канец XIX стагодзьдзя і трываў да другога дзесяцігодзьдзя XX стагодзьдзя, аднак лічыцца, што гісторыя гэтай галіны налічвае каля 7 тысячаў гадоў. Нырцы па перлы заставаліся пад вадою ад адной да трох хвілінаў і маглі рабіць да трыццаці апусканьняў за дзень. Выкарыстаньне паветраных балёнаў або любых іншых мэханічных прыладаў было забароненае. Каб абараніць сябе падчас пошукаў вустрыцаў, нырцы карысталіся скураным заціскачам для носа, а таксама скуранымі налепкамі на пальцы рук і вялікія пальцы ног<ref>{{кніга|імя=Richard|прозьвішча=Trench|загаловак=Arab Gulf Cities|месца=Oxford|выдавецтва=Archive International Group|год=1995}}</ref>. Нырцы ня бралі аплату за штодзённую працу, а замест гэтага мелі дзель у агульным прыбытку за ўвесь сэзон<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.sheikhmohammed.co.ae/|загаловак=Pearl Diving|выдавецтва=His Highness Sheikh Maktoum|дата доступу=13.04.2011|копія=https://web.archive.org/web/20071020194213/http://www.sheikhmohammed.co.ae/|дата копіі=20.10.2007}}</ref>. [[Файл:Abu Dhabi - Chancery Office Building - 1987 - DPLA - 770673554703f720bcaa9abba2fe6c9f.jpg|значак|зьлева|Абу-Дабі ў 1987 годзе.]] У XIX стагодзьдзі, у выніку дамоваў, складзеных паміж [[Вялікабрытанія]]й і арабскімі шэйхамі Пэрсыдзкай затокі, Вялікабрытанія стала дамінуючай сілай у гэтым рэгіёне<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.eceme.ensino.eb.br/cihm/Arquivos/PDF%20Files/99.pdf|загаловак=Trucial Gulf Sheikdoms and Great Britain|копія=https://web.archive.org/web/20130624113052/http://www.eceme.ensino.eb.br/cihm/Arquivos/PDF%20Files/99.pdf|дата копіі=24.06.2013}}</ref>. Галоўнай прычынай брытанскай зацікаўленасьці была абарона гандлёвага шляху ў [[Брытанская Індыя|Індыю]] ад піратаў, таму раней гэты рэгіён называўся Пірацкім берагам. Па здушэньні пірацтва на першы плян выйшлі іншыя меркаваньні, у тым ліку стратэгічная неабходнасьць не дапусьціць узмацненьня іншых дзяржаваў у рэгіёне. Па выхадзе зь Індыі ў 1947 годзе брытанцы захавалі свой уплыў у Абу-Дабі, бо ўзрастала цікавасьць да нафтавага патэнцыялу Пэрсыдзкай затокі<ref>{{кніга|аўтар=Morton, Michael Quentin|спасылка=http://greenmountainpress.co.uk/keepersgoldenshore.html|загаловак=Keepers of the Golden Shore: A History of the United Arab Emirates|месца=London|выдавецтва=Reaktion Books|isbn=978-1-78023-580-6}}</ref>. У сярэдзіне і другой палове 1930-х гадоў, калі перлавы промысел трапіў у заняпад, пачаў узрастаць нафтавы сэктар. 5 студзеня 1936 году кампанія Petroleum Development Trucial Coast Ltd (PDTC), даччыная структура Iraq Petroleum Company, склала канцэсійную дамову з кіраўніком Абу-Дабі, шэйхам [[Шахбут бін Султан Аль-Нагаян|Шахбутам бін Султанам Аль-Нагаянам]], на пошук [[нафта|нафты]]. За гэтым у студзені 1939 году рушыла ўсьлед новая канцэсія тэрмінам на 75 гадоў. Аднак праз пустэльны рэльеф геалягічныя дасьледаваньні ў глыбіні краіны былі павязаныя з значнымі цяжкасьцямі<ref name="AB" >{{спасылка|спасылка=http://www.geoexpro.com/article/The_Abu_Dhabi_Oil_Discoveries/a3b23f12.aspx|загаловак=GEO ExPro – The Abu Dhabi Oil Discoveries|копія=https://web.archive.org/web/20120217233022/http://www.geoexpro.com/article/The_Abu_Dhabi_Oil_Discoveries/a3b23f12.aspx|дата копіі=17.02.2012}}</ref>. Уяўленьне пра няўдалае кіраваньне нафтавымі прыбыткамі эмірату, а таксама страх перад мажлівым панарабскім паўстаньнем прывялі да таго, што брытанцы падтрымалі бяскроўны дзяржаўны пераварот, арганізаваны малодшым братам Шахбута, [[Заед бін Султан Аль-Нагаян|Заедам Аль-Нагаянам]], які адбыўся 6 жніўня 1966 году<ref>{{кніга|аўтар=Bismarck, Helene von|спасылка=https://books.google.com/books?id=Iih_tdb1rlIC&pg=PT181|загаловак=British Policy in the Persian Gulf, 1961-1968: Conceptions of Informal Empire|выдавецтва=Springer|isbn=978-1-137-32672-0}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Abu Dhabi. 27 January 2019. European Space Agency. Copernicus. Sentinel-2.jpg|значак|зьлева|Спадарожнікавы фатаздымак Абу-Дабі, зроблены ў 2019 годзе.]] Места разьмешчаная на паўднёва-ўсходнім узьбярэжжы [[Арабійскі паўвостраў|Арабійскага паўвострава]] побач з Пэрсыдзкай затокай. Абу-Дабі знаходзіцца на востраве менш чым за 250 мэтраў ад мацерыка і павязаны зь ім праз масты Макта і Мусафа. Трэці мост, мост шэйха Заеда, спраектаваны [[Зага Гадыд|Загой Гадыд]], быў адкрыты напрыканцы 2010 году. Востраў Абу-Дабі таксама зьвязаны з востравам [[Саадыят]] аўтамабільным мостам зь пяцьцю палосамі. Мост Аль-Мафрак злучае горад з востравам [[Аль-Рым]] і быў завершаны на пачатку 2011 году. Гэта шматузроўневы транспартны вузел з 27 палосамі руху дазваляе прапускаць каля 25 тысяаў аўтамабіляў за гадзіну. У склад праекту ўваходзяць тры буйныя масты, найбуйнейшы зь якіх мае восем палосаў, зь якіх чатыры прызначаныя дзеля руху з Абу-Дабі і чатыры дзеля ўезду ў горад<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.adm.gov.ae/|загаловак=Abu Dhabi Municipality — Media Center|выдавецтва=Municipality of Abu Dhabi City|дата доступу=07.02.2011|копія=https://web.archive.org/web/20110202175555/http://www.adm.gov.ae/|дата копіі=02.02.2011}}</ref>. === Клімат === Клімат пераважна пустэльны, тэмпэратура часта дасягае адзнакі 40°С, а ападкі дасягаюць толькі 100 мм за год. Цягам усяго году тут звычайна пануе сонечнае надвор’е, а неба ў гэты час звыйчана бясхмарнае. Месяцы з траўня да верасьня звычайна вельмі гарачыя і вільготныя. Найбольш сьпякотныя летнія месяцы. Праз высокую вільготнасьць, асабліва ў прыбярэжных раёнах, адчувальная тэмпэратура можа быць значна вышэйшай за сапраўдную тэмпэратуру паветра. У гарачыя і сухія месяцы таксама часта здараюцца пылавыя буры, якія пагаршаюць якасьць паветра і бачнасьць. У асобных выпадках бачнасьць можа зьніжацца да некалькіх мэтраў<ref>{{спасылка|аўтар=McClenaghan, Gregor|спасылка=https://www.thenationalnews.com/uae/sandstorms-sweep-across-region-1.515828/|загаловак=Sandstorms sweep across region|выдавецтва=The National|дата публікацыі=13.02.2009|копія=https://web.archive.org/web/20121203081319/http://www.thenational.ae/news/uae-news/sandstorms-sweep-across-region|дата копіі=03.12.2012}}</ref>. Больш халодны сэзон доўжыцца зь лістапада да сакавіка, калі надвор’е вагаецца ад мерна гарачага да мяккага. У гэты час у некаторыя дні назіраюцца густыя туманы, а таксама выпадае невялікая колькасьць ападкаў. У сярэднім студзень ёсьць найбольш халодным месяцам году, а жнівень — найбольш гарачым. Паколькі тэрыторыю эмірату перацінае [[Паўночны тропік]], ягоная паўднёвая частка ляжыць у межах тропікаў. Аднак, не зважаючы на тое, што сярэдняя тэмпэратура самага халоднага месяца складае 18,8 °C, мясцовы клімат занадта сухі, каб лічыцца трапічным. == Эканоміка == [[Файл:Etihad Airways - Airbus A380-861.jpg|значак|зьлева|Самалёт авіякампаніі [[Etihad Airways]], якая ёсьць другой найбуйнейшай у краіне пасьля кампаніі [[Emirates]], якая базуецца ў [[Дубай|Дубаі]].]] Абу-Дабі ёсьць важным эканамічным, фінансавым і культурным цэнтрам краіны. Вялікія паклады вуглевадародаў у ААЭ забясьпечваюць гэтай краіне адзін з найвышэйшых паказьнікаў ВУП на душу насельніцтва ў сьвеце, прычым Абу-Дабі валодае асноўнай часткай гэтых рэсурсаў, то бок 95% [[нафта|нафты]] і 92% [[прыродны газ|газу]] ад усіх запасаў краіны<ref>{{спасылка|аўтар=Kapur, Shuchita|спасылка=http://www.emirates247.com/eb247/economy/uae-economy/abu-dhabi-s-oil-reserves-to-last-another-150-years-2010-03-31-1.100837|загаловак=Abu Dhabi's oil reserves to last another 150 years|дата публікацыі=31.03.2010|копія=https://web.archive.org/web/20150227104043/http://www.emirates247.com/eb247/economy/uae-economy/abu-dhabi-s-oil-reserves-to-last-another-150-years-2010-03-31-1.100837|дата копіі=27.02.2015}}</ref>. Такім чынам, толькі на Абу-Дабі прыпадае 9% сусьветных даказаных пакладаў нафты (98,2 млрд барэляў) і амаль 5% сусьветных запасаў прыроднага газу (5,8 млрд кубічных мэтраў). Паводле стану на красавік 2022 году, здабыча нафты ў ААЭ сягала блізу 3 мільёнаў барэляў за дзень<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.ceicdata.com/en/indicator/united-arab-emirates/crude-oil-production|загаловак=United Arab Emirates Crude Oil: Production, 2002 – 2022 — CEIC Data|выдавецтва=www.ceicdata.com|дата доступу=07.06.2022|копія=https://web.archive.org/web/20230127124946/https://www.ceicdata.com/en/indicator/united-arab-emirates/crude-oil-production|дата копіі=27.01.2023}}</ref>. ААЭ імкнуцца павялічыць сваю максымальную вытворчую магутнасьць з прыблізна 4 мільёнаў да 5 мільёнаў барэляў за дзень да 2030 году<ref>{{спасылка|спасылка=https://oilprice.com/Energy/Energy-General/UAE-Fast-Tracks-Goal-To-Reach-5-Million-Bpd-Production-Capacity.html|загаловак=UAE Fast-Tracks Goal To Reach 5 Million Bpd Production Capacity|выдавецтва=OilPrice.com|дата доступу=07.06.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220629074726/https://oilprice.com/Energy/Energy-General/UAE-Fast-Tracks-Goal-To-Reach-5-Million-Bpd-Production-Capacity.html|дата копіі=29.06.2022}}</ref>. У апошнія гады ўвага ўсё больш засяроджваецца на прыродным газе, паколькі рост унутранага спажываньня дзеля вытворчасьці [[электраэнэргія|электраэнэргіі]], апрасьненьня вады і запампаваньня газу ў нафтавыя радовішчы павялічвае попыт. Аднак здабыча газу сутыкаецца з пэўнымі цяжкасьцямі, што добра відаць на прыкладзе праекту па асваеньні радовішча Шаг, дзе газ утрымлівае вялікую колькасьць серкавадароду, што робіць ягоную распрацоўку і перапрацоўку дарагімі<ref name="AB"/>. [[Файл:2011 Ales Jungmann The Yas Hotel Abu Dhabi Asymptote Jestico Whiles.jpg|значак|Адзін з гатэляў у Абу-Дабі.]] У 2009 годзе ўрад дывэрсыфікаваў свае эканамічныя пляны. Дзякуючы высокім цэнам на нафту, ВУП па-за нафтавым і газавым сэктарамі пераўзышоў дзель, што прыпадала на энэргетычны сэктар. Цяпер ня-нафтавы і ня-газавы ВУП складае 64% агульнага ВУП ААЭ. Гэтая тэндэнцыя адлюстроўваецца ў Абу-Дабі праз значныя новыя інвэстыцыі ў прамысловасьць, нерухомасьць, турызм і роздробны гандаль. Паколькі Абу-Дабі ёсьць найбуйнейшым вытворцам нафты ў ААЭ, ён атрымаў найбольшы плён ад гэтай тэндэнцыі. Эмірат ажыцьцяўляе актыўную праграму дывэрсыфікацыі і лібэралізацыі эканомікі, каб зьменшыць залежнасьць ААЭ ад вуглевадароднага сэктару. Гэта бачна ў акцэнце на прамысловую дывэрсыфікацыю праз стварэньне свабодных эканамічных зонаў, Прамысловага гораду Абу-Дабі, мэдыйнай свабоднай зоны [[Twofour54]] і будаўніцтва яшчэ адной прамысловай зоны. Таксама вялікая ўвага надаецца разьвіцьцю турызму і рынку нерухомасьці, чым займаюцца Ўправа турызму Абу-Дабі і Кампанія турыстычных і разьвіцьцёвых інвэстыцыяў. Таксама грошы ўкладаюцца на ўдасканаленьне транспартнай інфраструктуры, якая ўлучае будаўніцтва новага порту, пашырэньне аэрапорту і прапанаванае чыгуначнае злучэньне паміж Абу-Дабі і [[Дубай|Дубаем]]. З астатняй часткай краіны горад злучаны аўтастрадай. [[Файл:Abu Dhabi - Marina Shopping Mall - أبو ظبي - مارينا مول للتسوق - panoramio.jpg|значак|зьлева|Гандлёвы цэнтар Марына ўважаецца за найбуйнейшы ў месьце.]] Эмірат ёсьць найбагацейшым у ААЭ паводле памеру ВУП і прыбыткаў на душу насельніцтва. Больш за 1 трыльён даляраў інвэставаны ва ўсім сьвеце праз структуры, павязаныя з горадам. У 2010 годзе ВУП на душу насельніцтва сягаў {{Лік|49600}} даляраў ЗША, што ставіла яго на дзявятае месца ў сьвеце. Падаткаабкладаньне ў Абу-Дабі, як і ў астатніх ААЭ, адсутнічае для фізычных асобаў і для кампаніяў, якія не працуюць у банкаўскім або нафтавым сэктарах. Абу-Дабі таксама плянуе шмат будучых праектаў сумесна з [[Рада супрацы арабскіх дзяржаваў Пэрсыдзкай затокі|Радай супрацоўніцтва арабскіх дзяржаваў Пэрсыдзкай затокі]] і забясьпечвае 29% усіх будучых праектаў гэтай арганізацыі. Урад Абу-Дабі імкнецца пашырыць крыніцы прыбыткаў зь іншых сэктараў з выняткам здабычы нафты і газу, разьвіваючы турызм і іншыя сфэры, здольныя прыцягнуць розныя катэгорыі людзей. Гэтая мэта добра бачная праз тое, якую ўвагу ўлады надаюць свайму [[Абу-Дабі (аэрапорт)|міжнароднаму аэрапорту]]. У 2009 годзе аэрапорт прадэманстраваў рост пасажырапатоку больш чым на 30%<ref>{{спасылка|спасылка=http://forbescustom.com/EconomicDevelopmentPgs/AbuDhabiP1.html|загаловак=Abu Dhabi’s Urban Development Plan|выдавец=AbuDhabiP1|копія=https://web.archive.org/web/20110816135659/http://forbescustom.com/EconomicDevelopmentPgs/AbuDhabiP1.html|дата копіі=16.08.2011}}</ref>. Гэтая ідэя дывэрсыфікацыі эканомікі таксама адлюстраваная ў праграме «Эканамічнае бачаньне Абу-Дабі 2030»<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.upc.gov.ae/abu-dhabi-2030.aspx?lang=en-US|загаловак=Abu Dhabi Urban Planning Council – Abu Dhabi Vision 2030|выдавец=Abu Dhabi 2030|копія=https://web.archive.org/web/20110531161200/http://www.upc.gov.ae/abu-dhabi-2030.aspx?lang=en-US|дата копіі=31.05.2011}}</ref>, распрацаванай Радай гарадзкога плянаваньня Абу-Дабі. Паводле гэтага пляну, эканоміка Абу-Дабі павінна стаць устойлівай і не залежыць толькі ад адной крыніцы прыбыткаў. У прыватнасьці, дзель прыбыткаў, не павязаных з нафтай, павінна павялічыцца прыкладна з 40% да 70%<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=10533428|загаловак=Asset-backed insecurity|выдавец=The Economist|копія=https://web.archive.org/web/20090131224553/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=10533428|дата копіі=31.01.2009}}</ref>. У ліпені 2019 году Абу-Дабі вылучыў 163 мільёны даляраў ЗША на фінансаваньне міжнародных партнэраў у сфэры забаўляльнай індустрыі ў рамках свайго пляну па дывэрсыфікацыі эканомікі і зьмяншэньні залежнасьці ад нафты<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.channelnewsasia.com/news/world/abu-dhabi-creates-us-163-million-fund-for--mega-events--11765896|загаловак=Abu Dhabi creates US$163&nbsp;million funds for 'mega-events'|выдавецтва=CNA|дата доступу=30.07.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190730123927/https://www.channelnewsasia.com/news/world/abu-dhabi-creates-us-163-million-fund-for--mega-events--11765896|дата копіі=30.07.2019}}</ref>. У 2018 годзе Абу-Дабі запусьціў праграму Гадан-21, які ўяўляе сабою комплекс ініцыятываў, скіраваных на дывэрсыфікацыю эканомікі. Агульны аб’ём фінансаваньня склаў 50 мільярдаў дырхамаў ААЭ<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.thenationalnews.com/uae/government/ghadan-21-abu-dhabi-to-boost-business-and-ecotourism-with-major-new-reforms-1.878805|загаловак=Ghadan 21: Abu Dhabi to boost business and ecotourism with major new reforms|выдавецтва=The National|дата публікацыі=25.06.2019|дата доступу=10.10.2019|копія=https://web.archive.org/web/20191010093618/https://www.thenational.ae/uae/government/ghadan-21-abu-dhabi-to-boost-business-and-ecotourism-with-major-new-reforms-1.878805|дата копіі=10.10.2019}}</ref>. Усе гэтыя ініцыятывы павінны належаць да адной з чатырох галоўных сфэраў, як то прадпрымальніцтва і інвэстыцыі, грамадзтва, веды і інавацыі, а таксама якасьць жыцьця. Першы этап праграмы ўлучаў больш за 50 ініцыятываў, якія адлюстроўвалі прыярытэты грамадзянаў, жыхароў і інвэстараў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.government.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/government-accelerators|загаловак=Government Accelerators – The Official Portal of the UAE Government|выдавецтва=www.government.ae|дата доступу=10.10.2019|копія=https://web.archive.org/web/20191010093620/https://www.government.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/government-accelerators|дата копіі=10.10.2019}}</ref>. == Славутасьці == * [[Люўр Абу Дабі]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.tamm.abudhabi/ Афіцыйны сайт]. {{Сталіцы Азіі}} [[Катэгорыя:Гарады Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] [[Катэгорыя:Сталіцы Азіі]] csj79anxfguljf4cxk55zqfb9y5gbns 0 22094 2697519 2691579 2026-10-23T22:20:10Z ~2026-56772-64 100817 /* Грамадзкая і літаратурна-перакладніцкая дзейнасьць */ 2697519 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Баршчэўскі}} {{Палітык |лацінка = Lavon Barščeŭski |імя = Лявон Баршчэўскі |выява = 2008.06.16. Lawon Barszczeuski Fot M Kubik.JPG |памер_выявы = |подпіс = |пасада = 2-і Старшыня [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] |пачатак_тэрміну = сьнежань 2007 |канец_тэрміну = верасень 2009 |папярэднік = [[Вінцук Вячорка]] |наступнік = [[Аляксей Янукевіч]] |месца_нараджэньня = [[Полацак]], БССР |выбарчая_акруга = |сужэнец = |прафэсія = філёляг |партыя = [[Партыя БНФ]] (1999—2011) }} '''Ляво́н Баршчэ́ўскі''' ({{н}} 4 сакавіка 1958 году) — беларускі філёляг, перакладнік, рэдактар, грамадзкі дзяяч і палітык, былы<ref name="yanuk">[https://web.archive.org/web/20090916001316/http://www.euroradio.fm/by/963/reports/37895/ Старшынём Партыі БНФ абраны Аляксей Янукевіч (онлайн+фотарэпартаж)] ''[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]''</ref> старшыня [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] і ГА [[Беларускі Народны Фронт Адраджэньне|БНФ Адраджэньне]]. == Грамадзкая і літаратурна-перакладніцкая дзейнасьць == Лявон Баршчэўскі нарадзіўся ў [[Полацак|Полацку]]. У 1975 годзе паступіў у Менскі пэдагагічны інстытут замежных моваў на спэцыяльнасьць [[нямецкая мова|нямецкая]] і [[ангельская мова|ангельская мовы]]. Працаваў выкладнікам нямецкай і ангельскай моваў у роднай школе № 10 Полацку, потым у Наваполацкім політэхнічным інстытуце (цяпер — [[Полацкі дзяржаўны ўнівэрсытэт]]). У 1987 годзе скончыў асьпірантуру пры Менскім пэдынстытуце замежных моваў, атрымаў ступень кандыдата [[Філялёгія|філялягічных]] навук. У 1985 годзе Лявон Баршчэўскі разам зь [[Сяргей Шупа|Сяргеем Шупам]] стварыў у Менску [[Бабілён (клюб)|клюб маладых перакладнікаў «Бабілён»]]. Перакладнік на беларускую мову клясычных эпічных твораў «[[Эпас пра Гільгамэша]]», «[[Іліяда]]» і «[[Адысэя]]» [[Гамэр]]а, «Паходжаньне багоў (Тэагонія)» і «[[Працы і дні]]» [[Гесіёд]]а, «[[Энэіда]]» [[Вэргілі|Вэргілія]], ананімнага старагішпанскага эпасу «[[Сьпеў пра Майго Сіда»]] (разам зь [[Якуб Лапатка|Я. Лапаткам]]), ананімнага эпасу народа майя-кічэ «[[Попаль-Вух]]»; перакладнік і ўкладальнік зборнікаў лірыкі [[Бэртальд Брэхт|Бэртальда Брэхта]], [[Нікаляўс Ленаў|Нікаляўса Ленаў]], [[Сапфо]], [[Франчэска Пэтрарка|Ф. Петраркі]], [[Фрыдрых Гёльдэрлін|Ф. Гёльдэрліна]], [[Яраслаў Вырхліцкі|Я. Вырхліцкага]], [[Канстанцінас Кавафіс|К. Кавафіса]], [[Анакрэон]]а, [[Ду Фу]], [[Гунар Экелёф|Г. Экелёфа]], [[Эрлінг Кітэльсэн|Э. Кітэльсэна]], [[Архілёх]]а, [[Бабур]]а, [[Стэйн Стэйнар|С. Стэйнара]], [[Назым Хікмэт|Назыма Хікмэта]], [[аль-Бухтуры]], [[Марына Цьвятаева|М. Цьвятаевай]],[[Нэлі Закс]], [[Рой Кэмпбэл|Р. Кэмпбэла]], [[Сальваторэ Квазімада]], [[Мацей Казімір Сарбеўскі|М. К. Сарбеўскага]], [[Генры Лоўсан|Г. Лоўсана]], [[Ян Сэкунд|Я. Сэкунда]], [[Генрыкас Радаўскас|Г. Радаўскаса]], [[Фрыдрых фон Лёгаў|Ф. фон Лёгаў]], [[Мідзьені]]; анталёгіі паэзіі нямецкага барока «Калі сьвет ашалеў...»; зборнікаў выбранай прозы [[Гайнрых Бёль|Г. Бёля]] (дзе зьмешчаны м. інш. яго пераклад рамана «Більярд а палове дзясятай»), [[Франц Кафка|Ф. Кафкі]] (улучна зь яго раманамі «Працэс», «Замак», «Зьніклы», выбранымі апавяданьнямі). Пераклаў трагедыі [[Эсхіл]]а «Прыкуты Прамэтэй», «Пэрсы», [[Сафокл]]а «Эдып-цар», [[Эўрыпід]]а «Мэдэя», камэдыі [[Арыстафан]]а «Жабы», «Люсістрата», [[Мэнандр]]а «Адлюднік», драму [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]] «Дон-Карлас»; раманы [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ёгана Вольфганга фон Гётэ]] «Пакуты маладога Вэртэра», [[Кнут Гамсун|Кнута Гамсуна]] «Голад»; аповесьці [[Г. Мастоўская-Радзівіл|Г. Мастоўскай-Радзівіл]] «Здань у Малым Замку», [[Астрыд Ліндгрэн]] «Усе нашы дзеці з Булербю», [[Яраслаў Івашкевіч|Яраслава Івашкевіча]] «Панны зь Вілька», паэмы [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]] («Тамерлан»), [[Хаім Нахман Бялік|Хаіма Нахмана Бяліка]] («У горадзе разьні»), [[Канстанты Ільдэфанс Галчынскі|К. І. Галчынскага]] («Баль у Саламона»), [[Чэслаў Мілаш|Ч. Мілаша]] («Маральны трактат», «Паэтычны трактат»); філязофскія працы [[Плятон]]а «Філеб», [[Арыстотэль|Арыстотэля]] «Арганон 1,2» і «Паэтыка», [[Імануіл Кант|Імануэля Канта]] «Пралегомэны да любой будучай мэтафізыкі», [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель|Г. В. Ф. Гегеля]] «Вучэньне аб паняцьці і Філязофская энцыкляпэдыя», [[Фрыдрых Вільгельм Ёзэф фон Шэлінг|Ф. В. Ё. Шэлінга]] «Філязофскія дасьледаваньні пра сутнасьць чалавечай свабоды», [[Эдмунд Гусэрль|Э. Гусэрля]] «Філязофія як дакладная навука» , дзьве працы па навукавучэньні [[Ёган Готліб Фіхтэ|Ё. Г. Фіхтэ]], «Ессе Homo» [[Фрыдрых Ніцшэ|Ф. Ніцшэ]], «Штудыі пра любоў і каханьне» [[Хасэ Артэга-і-Гасэт|Хасэ Артэгі-і-Гасэта]], «Лёгіка-філязофскі трактат» [[Людвіг Вітгенштайн|Л. Вітгенштайна]], «Пра пераклады». [[Раман Інгардэн|Р. Інгардэна]]; п’есы [[Славамір Мрожак|С. Мрожака]] («Танга»), [[Юльюш Славацкі|Ю. Славацкага]] («Балядына»), [[Станіслаў Высьпянскі|Станіслава Высьпянскага]] («Вясельле» і «Варшавянка»), [[Сэм’юэл Бэкет|Сэм’юэла Бэкета]] («Ня-я»), [[Фрыдрых Дурэнмат|Фрыдрыха Дурэнмата]] («Партрэт плянэты»), [[Вацлаў Гавэл|Вацлава Гаўла]] («Сьвята ў садзе»), [[Ўільям Шэксьпір|Ў. Шэксьпіра]] («Макбэт»); кнігі нямецкіх гісторыкаў [[Р. Лінднэр]]а («Гісторыкі і ўлада») і [[Б. К’яры]] («Штодзённасьць за лініяй фронту»); паасобныя паэтычныя творы і прозу [[Гіём Апалінэр|Г. Апалінэра]], апавяданьні [[Кнут Гамсун|К. Гамсуна]], [[Ю. Боргэн]]а, [[Бруна Шульц|Б. Шульца]], эсэй [[А. Міхнік]]а, вершы, урыўкі з паэмаў [[Анакрэонт]]а, [[Катул]]а, [[Вэргіліюс]]а, [[Авідыюс]]а, [[Бэртран дэ Борн|Б. дэ Борна]], [[Пэйрэ Відаль|П. Відаля]], [[Дантэ Аліг’еры]], [[П’ер дэ Рансар|П. дэ Рансара]], [[Камоэнс|Л. ды Камойнша]], [[Ян Каханоўскі з Чарналесься|Я. Каханоўскага]], [[Нікаля Буалё]], [[Джон Мілтан|Дж. Мілтана]], [[Юзаф Бака|Ю. Бакі]], Гётэ, [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адама Нарушэвіча]], [[Францішак Дыянізі Князьнін|Ф. Князьніна]], [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Ю. У. Нямцэвіча]], [[Гайнрых Гайнэ|Г. Гайнэ]], [[Джакама Леапардзі|Дж. Леапардзі]], [[Джон Кітс|Дж. Кітса]], [[Міхай Эмінэску|М. Эмінэску]], [[Вэрнэр Хайдэнстам|В. фон Хайдэнстама]], [[С. Обстфэльдэр]]а, [[Хаім Нахман Бялік|Х. Н. Бялік]]а, [[Хуан Рамон Хімэнэс|Х. Р. Хімэнэс]]а, [[Г. Ахтэрбэрг]]а, [[Я. Э. Волд]]а, [[Ю. Чаховіч]]а, [[Фэрнанду Пэсоа]], [[Нэлі Закс]], [[Ян Бжэхва|Я. Бжэхвы]], [[Гюнтэр Грас|Г. Граса]], [[Тумас Транстрэмэр|Т. Транстрэмэра]], [[Булат Акуджава|Б. Акуджавы]], [[Томас Вянцлава|Т. Вянцлавы]] і інш.; лібрэта опэры «Чужое каханьне наступстваў ня бачыць» [[Францішка Ўршуля Радзівіл|Ф. У. Радзівіл]]. Баршчэўскі — аўтар кніг папулярных нарысаў «Літаратура ад старажытнасьці да пачатку эпохі рамантызму» (2003) і «Беларуская літаратура і сьвет» (2006; разам зь [[Пятро Васючэнка|П. Васючэнкам]] і [[Міхась Тычына|М. Тычынам]]). Аўтар больш за 30 артыкулаў і навуковы кансультант 18-томнай «[[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]]» (1996—2004), а таксама шматлікіх артыкулаў па мэтодыцы выкладаньня літаратуры ў сярэдняй школе і ва ўстановах новага тыпу. Вядомы таксама як публіцыст: яго шматлікія артыкулы, інтэрвію публікаваліся ў незалежнай пэрыёдыцы ў Беларусі й па-за яе межамі. Суаўтар публікацыі «Справаздача аб стане незалежнай культуры ў Беларусі», прэзэнтаванай на сустрэчы кіраўнікоў ведамстваў культуры краінаў Эўразьвязу ў Любліне (2011). У 2014 годзе ў кракаўскім архіве (адзьдзел рукапісаў Бібліятэкі князёў Чартарыскіх) знайшоў рукапісы невядомых твораў беларускамоўнай літаратуры першай трэці ХІХ стагодзьдзя «Wiersz Ruski o Religii i Obyczayności» і «Jasno czerwony raczek po obłoku skacze…»<ref>Баршчэўскі Л., Янушкевіч Я. Два новыя тэксты беларускай літаратуры ХІХ ст.: Жанравая прыналежнасьць, моўныя асаблівасьці, праблема атрыбуцыі // Acta Albaruthenica-16. Warszawa 2016, s. 311—322.</ref> Баршчэўскі быў рэдактарам сэрыі «Biblioteka białoruska», якая пачала выходзіць у 2006 годзе ва [[Уроцлаў|Ўроцлаве]] ў выдавецтве Калегіюму Ўсходняй Эўропы. Рэдактар сэрыі «ЭўраГраматыкі» (з 2008). Ён уклаў 27-моўны «Эўраслоўнік» (2008), «Літоўска-беларускі, беларуска-літоўскі слоўнік» (2021), «Кароткі падручны беларуска-ангельскі слоўнік» (2023), ёсьць адным з укладальнікаў і рэдактараў «Нямецка-беларускага слоўніка» (2006) і «Беларуска-нямецкага слоўніка» (2010). Аўтар «Кароткай граматыкі польскай мовы» (2008), «Беларуска-польскага размоўніка-даведніка» (2011); адзін з аўтараў «Кароткай граматыкі латыскай мовы» (2008), «Кароткай граматыкі нідэрляндзкай мовы» (2009), «Кароткай граматыкі нямецкай мовы» (2012). Укладальнік хрэстаматыяў для сярэдняй школы «Літаратура народаў сьвету» (т. 1 і 2, 1995) і «Літаратура народаў сьвету: ХХ стагодзьдзе» (1999; разам зь Е.Лявонавай). Лявон Баршчэўскі працаваў намесьнікам дырэктара [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Беларускага гуманітарнага ліцэю імя Якуба Коласа]], які быў афіцыйна зачынены ўладамі ў 2003 годзе. Уганараваны Дыплёмам Таварыства беларускай школы «Беларускі настаўнік 2009 году» і [[мэдаль|мэдалём да 100-годзьдзя Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019). Ляўрэат [[прэмія імя Францішка Багушэвіча|прэміі імя Францішка Багушэвіча Беларускага ПЭН-Цэнтру (1997), [[прэмія імя Карласа Шэрмана|прэміі імя Карласа Шэрмана]] за пераклад «Іліяды» Гамэра (2025). == Палітычная дзейнасьць == У 1990—1995 гадах Баршчэўскі быў дэпутатам [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савету]] XII скліканьня, уваходзіў у склад парлямэнцкай апазыцыі БНФ. Быў сябрам камісіі ў пытаньнях адукацыі, культуры і захаваньня гістарычнай спадчыны, а таксама сябрам камісіі ў міжнародных справах і замежнаэканамічнай дзейнасьці. Быў суаўтарам канцэпцыяў прынятых у 1990—1992 гадах законаў «Аб грамадзянстве», «Аб адукацыі», «Аб рэфэрэндуме» і інш. У красавіку 1992 году на 9-й сэсіі ад імя Апазыцыі БНФ прадстаўляў распрацаваны адмыслоўцамі праект закону «Аб барацьбе з карупцыяй і арганізаванай злачыннасьцю», які ня быў прыняты бальшынёй Савету. З 1995 году — намесьнік старшыні Беларускага народнага фронту «Адраджэньне», у 1996—1999 гг. — выконваў абавязкі старшыні партыі пасьля эміграцыі [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]]. Пасьля расколу партыі ў 1999—2001 гг. быў дарадцам старшыні Партыі БНФ [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]]. На 10 зьезьдзе [[Беларускі Народны Фронт Адраджэньне|Партыі БНФ]] у сьнежні 2007 году Лявон Баршчэўскі абраны старшынём партыі. У верасьні 2009 году зыйшоў з пасады старшыні, на якой яго, па выніках зьезду партыі, замяніў [[Аляксей Янукевіч]]<ref name="yanuk" />. У 2011 годзе разам з групай паплечнікаў выйшаў з Партыі БНФ. == Выбраная бібліяграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * «На шалях праўды: Выбраная лірыка». [[Бэртальд Брэхт|Б. Брэхт]]. Укладаньне, прадмова, пераклад, 1988. {{ISBN|5-340-00175-х}} * «Танга». Пераклад п’есы [[Славамір Мрожак|С. Мрожака]]; паст. у 1989, апубл. у 2008 * «Зірні ў паток». [[Нікаляўс Ленаў|Н. Ленаў]]. Укладаньне, прадмова, пераклад, 1992. {{ISBN|5-340-01128-0}} * «Хрэстаматыя па літаратуры народаў сьвету. 8 кл.». Укладаньне, 1992. {{ISBN|5-86952-004-5}} * «Прыкуты Прамэтэй». [[Эсхіл]]. Пераклад, 1993. {{ISBN|5-86952-013-4}} * «Більярд а палове дзясятай: Раман, апавяданьні». [[Гайнрых Бёль]]. Укладаньне, прадмова, пераклад, 1993. {{ISBN|5-340-0094-9}} * Proverbia et dicta: Шасьцімоўны слоўнік прымавак, прыказак і крылатых слоў / Пад рэд. Н. А. Ганчаровай. Прадмова, 1993. * «Дон Карлас». [[Фрыдрых Шылер|Ф. Шылер]]. Пераклад, 1993. {{ISBN|5-340-00954-8}} * «Пры зачыненых дзьвярах: Драматычныя творы». Укладаньне, пераклад твораў Сэм’юэла Бэкета, Фрыдрыха Дурэнмата, Вацлава Гаўла, 1995. {{ISBN|5-340-01222-0}} * «Хрэстаматыя па літаратуры народаў сьвету. 9 кл., частка І». Укладаньне, 1995. {{ISBN|985-6012-12-0}} (ч. І) * «Літаратура народаў сьвету. 10 кл., часткі І і ІІ». Укладаньне, 1995. {{ISBN|985-6012-15-5}} (ч. І), {{ISBN|985-6012-16-3}} (ч. ІІ), * «Прысуд: Апавяданьні і мініятуры». [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Укладаньне, пераклад, 1996. {{ISBN|5-340-01368-5}} * «Літаратура народаў сьвету: ХХ стагодзьдзе. 11 кл.». Укладаньне (зь [[Ева Лявонава|Е. Лявонавай]]), 1999. {{ISBN|985-6521-03-3}} * «Пакуты маладога Вэртэра». [[Ёган Вольфганг Гётэ|Ё. В. Гётэ]]. Пераклад, 1999. {{ISBN|985-6318-55-6}} * «Жабы». [[Арыстафан]]. Пераклад, 1999 (апубл. часткова) * «Усе нашы дзеці з Булербю». [[Астрыд Ліндгрэн|А. Ліндгрэн]]. Пераклад, 2000. {{ISBN|9955-437-04-9}} * «Літаратура ад старажытнасьці да пачатку эпохі рамантызму: Папулярныя нарысы», 2003. {{ISBN|985-419-153-2}} * «Гісторыкі і ўлада». [[Райнэр Лінднэр|Р. Лінднэр]]. Пераклад, 2003. {{ISBN|5-94716-035-8}} * «Норвежско-русский, русско-норвежский словарь». (Зь Ю. Жалезкам і А. Нурданг), 2004. {{ISBN|5-8475-0218-4}} * «Штодзённасьць за лініяй фронту». [[Бэрнгард К’яры|Б. К’яры]]. Пераклад, 2005. {{ISBN|978-5272-20-6}} * «Беларуская літаратура і сьвет: Папулярныя нарысы». (З [[Пятро Васючэнка|П. Васючэнкам]] і [[Міхась Тычына|М. Тычынам]]), 2006. {{ISBN|978-985-448-065-8}} * «Пралегомэны да любой будучай мэтафізыкі». [[Імануіл Кант|І. Кант]]. Пераклад, 2006. {{ISBN|978-985-6783-13-5}} * «Беларуская літаратура і сьвет: Выбраныя тэксты». Укладаньне, пераклад (часткова), 2006. {{ISBN|978-985-448-066-6}} * «Качка-дзівачка: Анталёгія польскай паэзіі ХІХ-ХХ ст. для дзяцей». Укладаньне (з [[Уладзімер Сіўчыкаў|Ул. Сіўчыкавым]]), пераклад (часткова), 2006. {{ISBN|978-985-448-068-2}} * «Nie chyliłem czoła przed mocą: Antologia poezji białoruskiej ХV-ХХ w.». Укладаньне (з [[Адам Паморскі|А. Паморскім]]), прадмова, 2007. {{ISBN|978-83-89185-65-5}} * «[[Słownik białorusko-łacińsko-europejski]]», 2007. {{ISBN|978-83-89185-87-7}} * «Эўраслоўнік: 28 моў, каля 100 тыс. адзінак перакладу», 2008. {{ISBN|978-985-448-080-0}} * «Кароткая граматыка латыскай мовы». (З [[Андрэй Гуцаў|А. Гуцавым]]), 2008. {{ISBN|978-985-448-103-6}} * «Кароткая граматыка польскай мовы», 2008. {{ISBN|978-985-448-087-9}} * «Маральны трактат». [[Чэслаў Мілаш|Ч. Мілаш]]. Пераклад, 2008 * «Эдып-цар». [[Сафокл]]. Пераклад, 2009. * «Кароткая граматыка нідэрляндзкай мовы». (Зь Ю. Жалезкам), 2009. {{ISBN|978-985-448-103-6}} * «Беларуска-нямецкі слоўнік». Укладаньне, рэдагаваньне (з [[Мікалай Кур’янка|М. Кур’янкам]] і [[Томас Вайлер|Т. Вайлерам]]), 2010. {{ISBN|978-985-6783-98-5}} * «Тамэрлян». [[Эдгар Алан По|Э. А. По]]. Пераклад, 2011 * «Паэтычны трактат». [[Чэслаў Мілаш|Ч. Мілаш]]. Пераклад, 2011 * «Беларуска-польскі размоўнік-даведнік», 2011. {{ISBN|978-985-448-114-2}} * «Кароткая граматыка нямецкай мовы». (Зь [[Яўген Бяласін|Я. Бяласіным]]), 2012. {{ISBN|978-985-448-115-9}} * «Мэдэя». [[Эўрыпід]]. Пераклад, 2012, кніжнае выданьне 2018. {{ISBN|978-985-23-0009-4}} * Польска-беларускі тэматычны слоўнік для школьнікаў і студэнтаў = Polsko-białoruski słownik tematyczny dla uczniów i studentów. Укладаньне, 2012. {{ISBN|978-985-6992-26-4}} * «Архіў, 1863». [[Юдыта Вайчунайтэ|Ю. Вайчунайтэ]]. Пераклад, 2013 * «Вясельле», «Варшавянка». [[Станіслаў Высьпянскі|С. Высьпянскі]]. Пераклад, слова замест пасьлямоўя, 2014. {{ISBN|978-985-6992-40-0}} * «Мудрость слова. Сквозь века и народы: Десятиязычный словарь фразеологических эквивалентов». Укладаньне (з [[Нінэль Ганчарова|Н. Ганчаровай]], [[Андрэй Цісык|А. Цісыкам]], [[Ірына Шчарбакова|І. Шчарбаковай]], [[Алена Коршук|А. Коршук]] і інш.), 2014. {{ISBN|978-985-08-1754-9}}, 2-е, дапрац. выд. 2015. {{ISBN|978-985-08-1844-7}} * «Словы ў часе: Літаратура ад рамантызму да сымвалізму і нашаніўскага адраджэньня». (З [[Пятро Васючэнка|П. Васючэнкам]] і [[Міхась Тычына|М. Тычынам]]), 2014. {{ISBN|978-5-94716-255-4}} * «Жыцьцё ў праўдзе: Эсэ і прамовы». [[Вацлаў Гавэл|В. Гавэл]]. Слова замест уступу, 2014. {{ISBN|978-609-95632-6-8}} * «Мілаш. Біяграфія». [[Анджэй Франашак|А. Франашак]]. Рэдагаваньне перакладу, 2014. {{ISBN|978-608-8147-16-2}} * Беларуска-польскі тэматычна-тэрміналягічны слоўнік = Białorusko-polski słownik tematyczno-terminologiczny. Укладаньне, 2014. {{ISBN|978-985-6992-58-5}} * «Сьнег». [[Станіслаў Пшыбышэўскі|С. Пшыбышэўскі]]. Пераклад, 2015 * «Сіняя сьвіта: Казкі, легенды, паданьні». Апрацоўка паасобных казак, 2015. {{ISBN|978-985-15-2485-9}} * «Калевала». Пераклад зь фінскай [[Якуб Лапатка|Я. Лапаткі]]. Рэдагаваньне перакладу, 2015. {{ISBN|978-985-6783-73-2}} * «Словы ў часе і прасторы: Літаратура апошняга стагодзьдзя». (З [[Пятро Васючэнка|П. Васючэнкам]] і [[Міхась Тычына|М. Тычынам]]), 2015. {{ISBN|978-985-6992-77-6}} * Два новыя тэксты беларускай літаратуры ХІХ ст.: Жанравая прыналежнасьць, моўныя асаблівасьці, праблема атрыбуцыі (Зь [[Язэп Янушкевіч|Я. Янушкевічам]]) // Acta Albaruthenica-16. Warszawa 2016 * «І боль, і прыгажосьць. Выбраныя творы паэтаў Эўропы і Амэрыкі ў перакладах Лявона Баршчэўскага». 2016. {{ISBN|978-985-6992-86-8}} * «Песні». [[Сапфо]]. Пераклад, 2016. {{ISBN|978-985-7164-01-1}} * «Выбраныя песні з „Канцаньерэ“». [[Франчэска Пэтрарка|Ф. Пэтрарка]]. Пераклад, 2016. {{ISBN|978-985-7164-06-6}} * «Выбранае». [[П’ер дэ Рансар|П. дэ Рансар]]. Пераклад. (З [[Ніна Мацяш|Н. Мацяш]] і [[Зьміцер Колас|З. Коласам]]), 2016. {{ISBN|978-985-7164-02-8}} * «Выбраная паэзія». [[Ёган Вольфганг Гётэ|Ё. В. Гётэ]]. Пераклад. (З [[Васіль Сёмуха|В. Сёмухам]]), 2016. {{ISBN|978-985-7164-04-2}} * «Выбраная паэзія». [[Фрыдрых Гёльдэрлін|Ф. Гёльдэрлін]]. Пераклад, 2016. {{ISBN|978-985-7164-27-1}} * «Выбраныя вершы». [[Гіём Апалінэр|Г. Апалінэр]]. Пераклад. (З [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]], [[Уладзь Лянкевіч|У. Лянкевічам]], [[Ганна Янкута|Г. Янкутай]], [[Кацярына Маціеўская|К. Маціеўскай]], [[Зьміцер Колас|З. Коласам]]), 2016. {{ISBN|978-985-7164-30-1}} * «Выбранае». [[Джон Кітс|Дж. Кітс]]. Пераклад. (З [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]], [[Ігар Крэбс|І. Крэбсам]], [[Ганна Янкута|Г. Янкутай]], [[Кацярына Маціеўская|К. Маціеўскай]]), 2017. {{ISBN|978-985-7164-33-2}} * «Голад». [[Кнут Гамсун|К. Гамсун]]. Пераклад, 2017. {{ISBN|978-985-7165-10-0}} * «Выбраная паэзія». [[Яраслаў Вырхліцкі|Я. Вырхліцкі]]. Пераклад, 2017. {{ISBN|978-985-7164-49-3}} * «Пад вольным небам: Выбраныя вершы». [[Тумас Транстрэмэр|Т. Транстрэмэр]]. Пераклад часткі твораў, укладаньне, рэдагаваньне, 2017. {{ISBN|978-985-7164-56-1}} * «Чужое каханьне наступстваў ня бачыць». [[Францішка Уршуля Радзівіл|Ф. У. Радзівіл]]. Пераклад лібрэта опэры, 2017. {{ISBN|978-985-7185-04-7}} * «Гісторыя Латвіі». [[Ілгварс Бутуліс|І. Бутуліс]], [[Антоній Зунда|А. Зунда]]. Рэдагаваньне і пераклад асобных частак, 2017. {{ISBN|978-985-7164-60-8}} * «Выбранае». [[Ян Каханоўскі з Чарналесься|Я. Каханоўскі]]. Пераклад (З [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановіч]]ам), 2017. {{ISBN|978-985-7164-45-5}} * «Выбранае». [[Канстандзінас Кавафіс|К. Кавафіс]]. Пераклад, 2017. {{ISBN|978-985-7164-43-1}} * «Выбраная лірыка». [[Хуан Рамон Хімэнэс|Х. Р. Хімэнэс]]. Пераклад. (З [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]], [[Якуб Лапатка|Я. Лапаткам]]), 2017. {{ISBN|978-985-7164-62-2}} * «Выбраная паэзія». [[Хаім Нахман Бялік|Х. Н. Бялік]]. Пераклад. (З [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]]), 2017. {{ISBN|978-985-7164-65-3}} * «Словы і вобразы: Літаратура і мастацтва ад старажытнасьці да канца XVIII ст.». Ч. І., 2017. {{ISBN|978-985-7164-67-7}} * «Выбраная паэзія». [[Міхай Эмінэску|М. Эмінэску]]. Пераклад, (З [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]] і [[К. Коракс]]), 2017. {{ISBN|978-985-7164-33-2}} {{слупок-2}} * «Тэорыі літаратуры ХХ ст.». [[Анна Бужыньска|А. Бужыньска]], [[Міхал Павал Маркоўскі|М. П. Маркоўскі]]. Навуковае рэдагаваньне перакладу, 2017. {{ISBN|978-985-7136-66-7}} * «Выбраная лірыка». [[Геарг Тракль|Г. Тракль]]. Пераклад. (З [[Васіль Сёмуха|В. Сёмухам]]), 2018. {{ISBN|978-985-7164-61-5}} * «Словы і вобразы: Літаратура і мастацтва ад старажытнасьці да канца XVIII ст.». Ч. ІІ. 2018. {{ISBN|978-985-23-0004-9}} * «Балядына». [[Юльюш Славацкі|Ю. Славацкі]]. Пераклад, 2018. {{ISBN|978-985-7164-86-8}} * [[Томас Стэрнз Эліёт|Т. С. Эльёт]]. Парожнія людзі. Пераклад, 2018 * «Пігмаліён». [[Бэрнард Шоў|Б. Шоў]]. Пераклад (З [[Уладзімір Палупанаў|У. Палупанавым]]), камэнтар. 2018. {{ISBN|978-985-23-0005-6}} * «Выбраная паэзія». [[Сігб'ёрн Обстфэльдэр|С. Обстфэльдэр]]. Пераклад, 2018. {{ISBN|978-985-23-0011-7}} * «Выбраныя вершы». [[Умбэрта Саба|У. Саба]]. Пераклад, 2018. {{ISBN|978-985-23-0020-9}} * «Гісторыя Расіі ад Сярэднявечча да сучаснасьці. Нарысы». (З [[Алег Трусаў|А. Трусавым]] і [[Аляксей Хадыка|А. Хадыкам]]), 2018. {{ISBN|978-985-23-0012-4}} * «Выбраная лірыка». [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіч]]. Пераклад. (З [[Ірына Багдановіч|І. Багдановіч]], [[Серж Мінскевіч|С. Мінскевічам]] і інш.), 2018. {{ISBN|978-985-0031-5}} * «Культурная геаграфія». [[Павал Церашковіч|П. Церашковіч]]. Рэцэнзаваньне і рэдагаваньне, 2018. {{ISBN|978-985-23-0040-7}} * «Выбраная лірыка». [[Ду Фу]]. Пераклад, 2019. {{ISBN|978-985-23-0044-5}} * «Выбраная лірыка». [[Эрлінг Кітэльсэн|Э. Кітэльсэн]]. Пераклад, 2019. {{ISBN|978-985-23-0047-6}} * «Выбранае». [[Ўільям Блэйк|Ў. Блэйк]]. Пераклад (З [[Уладзімір Лянкевіч|У. Лянкевічам]], [[Ганна Янкута|Г. Янкутай]], [[Ірына Паўловіч|І. Паўловіч]]), 2019. {{ISBN|978-985-23-0046-9}} * «Выбраныя вершы». [[Томас Венцлава|Т. Вянцлава]]. Пераклад. (З [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]], [[Алесь Разанаў|А. Разанавым]], [[Алег Мінкін|А. Мінкіным]], [[Вінцук Вячорка|В. Вячоркам]]), 2019. {{ISBN|978-985-23-0053-7}} * «Песьні і фрагмэнты». [[Анакрэон]]. Пераклад, 2019. {{ISBN|978-985-23-0069-8}} * «Выбраная лірыка». [[Гунар Экелёф]]. Пераклад, 2019. {{ISBN|978-985-23-0068-1}} * «Гісторыя румынаў». [[Ёан Аўрэл Поп]]. Рэдагаваньне перакладу, 2019. {{ISBN|978-985-23-0072-8}} * «Уводзіны ў філязофію». Укладаньне (З [[Павел Баркоўскі|П. Баркоўскім]], [[Анатоль Сідарэвіч|А. Сідарэвічам]]), пераклад і рэдагаваньне шэрагу перакладаў тэкстаў, 2019. {{ISBN|978-985-23-0075-9}} * «Вершы і фрагмэнты». [[Архілёх]]. Пераклад, 2019. {{ISBN|978-985-23-0078-0}} * «Сакральная паэзія». [[Энхэдуанна]]. Пераклад (Зь [[Юлія Цімафеева|Ю. Цімафеевай]]), 2019. {{ISBN|978-985-0079-7}} * «Выбранае». [[Фэрнанду Пэсоа|Ф. Пэсоа]]. Пераклад (Зь [[Юлія Цімафеева|Ю. Цімафеевай]], [[Кацярына Маціеўская|К. Маціеўскай]], [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]], [[Ганна Янкута|Г. Янкутай]], [[Ігар Крэбс|І. Крэбсам]]), 2019. {{ISBN|978-985-23-0084-1}} * «Выбраная паэзія». [[Міхай Эмінэску|М. Эмінэску]]. Ілюстр. выданьне (кіраўнік праекту [[Алена Зэйбек]]). Пераклад, (З [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]] і [[К. Коракс]]), 2020. {{ISBN|978-985-23-0087-2}} * «Выбраныя песьні». [[Джакама Леапардзі|Дж. Леапардзі]]. Пераклад. (З [[Аксана Данільчык|А. Данільчык]]), 2020. {{ISBN|978-985-0089-6}} * «Выбраныя творы». [[Бабур]]. Пераклад, 2020. {{ISBN|978-985-0090-2}} * «Старагрэцкая драматургія». Укладаньне, пераклад (разам зь [[Юльян Дрэйзін|Ю. Дрэйзіным]]), камэнтар, 2020. {{ISBN|978-985-0088-9}} * «Перша Конституція України, написана гетьманом П. Орликом і узгоджена з козацькою радою 5 квітня 1710 року / Першая Канстытуцыя Ўкраіны, напісаная гетманам П. Орлікам і ўзгодненая з казацкай радай 5 красавіка 1710 году», рэдагаваньне перакладу, 2020. {{ISBN|978-985-7235-28-5}} * «Выбраная паэзія». [[Стэйн Стэйнар|С. Стэйнар]]. Пераклад, 2020. {{ISBN|978-985-23-0100-8}}, * «Асновы прадпрымальнасьці і прадпрымальніцкай дзейнасьці: Дапаможнік». Укладаньне. 2020; 2-е, папраўл. выд. 2021 * «Выбраная паэзія». [[Назым Хікмэт]]. Пераклад, 2020. {{ISBN|978-985-23-0114-5}} * «Выбраная паэзія». [[Цін Уевіч]]. Пераклад. (З [[Сяргей Шупа|С. Шупам]]), 2020. {{ISBN|978-985-23-0116-9}} * «Выбраныя творы». Том 1. «Працэс»: раман. [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Пераклад, 2020. {{ISBN|978-985-23-0131-2}} * «Выбраныя творы». Том 2. «Ператварэньне»: апавяданьні. [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Пераклад, 2020. {{ISBN|978-985-23-0132-9}} * «Румынскія казкі» (Аўтары: [[Іён Крангэ]], [[Пэтрэ Ісьпірэску]]). Пераклад. (З [[Зьміцер Колас|З. Коласам]]), 2021. {{ISBN|978-985-23-0144-2}} * Кароткі сучасны літоўска-беларускі і беларуска-літоўскі слоўнік = Dabartinis trumpas lietuvių-baltarusių, baltarusių-lietuvių kalbų žodynas. Укладаньне, 2021. {{ISBN|978-985-23-0152-7}} * «Выбраная паэзія». [[Аль-Бухтуры]]. Пераклад, 2021. {{ISBN|978-985-23-0149-7}} * «Выбраная лірыка». [[Марына Цьвятаева]]. Пераклад, 2021. {{ISBN|978-985-23-0150-3}} * «Лёгіка». [[Павал Баркоўскі]]. Агульнае рэдагаваньне, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0165-7}} * «Разьдзяўбуць нас крумкачы, вароны...». [[Стэфан Жаромскі]]. Пераклад. «ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 2 (186), люты 2022 г. * «Замак»: раман. [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0173-2}} * «Зьніклы»: раман; «Восем сшыткаў in octavo» [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0174-9}} * «Выбраная лірыка». [[Гэрыт Ахтэрбэрг]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0166-4}} * «Выбраныя айрэны». [[Нагапэт Кучак]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0168-8}} * «Выбраная лірыка». [[Поль Вэрлен]]. Пераклад (З [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]], [[Леанід Дранько-Майсюк|Л. Дранько-Майсюком]]), [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0176-3}} * «Выбраная лірыка». [[Нэлі Закс]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0177-0}} * «Выбраная паэзія». [[Рой Кэмпбэл]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0178-7}} * «Выбраная паэзія». [[Сальваторэ Квазымада]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0188-6}} * «Выбраная лірыка». [[Максім Багдановіч]]. Укладаньне, 2022. {{ISBN|978-985-23-0193-0}} * Кароткі падручны беларуска-ангельскі слоўнік, Укладаньне, 2023. {{ISBN|978-985-23-0204-3}} * «Выбраная паэзія». [[Мацей Казімір Сарбеўскі]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0206-7}} * «Паэзія аўстралійскіх абшараў». [[Генры Лоўсан]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0208-1}} * «Выбраная паэзія». [[Нікаляўс Ленаў]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0209-8}} * «Выбраныя вершы». [[Бэртальт Брэхт]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0211-1}} * «Выбраныя паэтычныя творы». [[Зьмітрок Бядуля]]. Укладаньне, 2023. {{ISBN|978-985-23-0210-4}} * «Шчырая лірыка». [[Язэп Пушча]]. Укладаньне, 2023. {{ISBN|978-985-23-0196-1}} * «Выбраная лірыка». [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]]. Укладаньне, 2023. {{ISBN|978-83-968534-0-0}} * «Вучэньне пра паняцьце і Філязофская энцыкляпэдыя». [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель|Г. В. Ф. Гегель]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0212-8}} * «Філеб». [[Плятон]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0215-9}} * «Паэтыка». [[Арыстотэль]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0214-2}} * «Макбэт». [[Ўільям Шэксьпір]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0219-7}} * «Філязофскія дасьледаваньні пра сутнасьць чалавечай свабоды». [[Фрыдрых Вільгельм Ёзэф фон Шэлінг|Ф. В. Ё. Шэлінг]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-7247-62-2}} * «Філязофія як дакладная навука». [[Эдмунд Гусэрль|Э. Гусэрль]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-7247-63-9}} * «Пра паняцьце навукавучэньня або так званай філязофіі. Першыя ўводзіны ў навукавучэньне». [[Ёган Готліб Фіхтэ|Ё. Г. Фіхтэ]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-7247-68-4}} * «Ecce homo». [[Фрыдрых Ніцшэ|Ф. Ніцшэ]]. Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7247-73-8}} * «Штудыі пра любоў і каханьне». [[Хасэ Артэга-і-Гасэт|Х. Артэга-і-Гасэт]]. Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7247-74-5}} * «Мастацтва філязофстваваньня». [[Бэртран Расэл|Б. Расэл]]. Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7247-79-0}} * «[[Іліяда]]». [[Гамэр]]. Том І: песьні І - ХІІ. Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7247-83-7}} * «[[Іліяда]]». [[Гамэр]]. Том ІІ: песьні ХІІІ - ХXIV. Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7247-91-2}}; 2-е выд. у адным томе, 2024. {{ISBN|978-83-965621-6-6}} * «[[Попаль-Вух]]». Эпас народу мая-кічэ. Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7334-02-5}} * «[[Эпас пра Гільгамэша]]». Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7334-09-4}}; 2-е выд. 2025. {{ISBN|978-985-7334-73-5}} * «Любоўная лірыка». [[Ян Сэкунд]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-16-2}} * «Лёгіка-філязофскі трактат». [[Людвіг Вітгенштайн|Л. Вітгенштайн]]. Пасьляслоўе [[Бэртран Расэл|Б. Расэла]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-18-6}} * «Маланкі і вятры: Выбраная лірыка». [[Генрыкас Радаўскас]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-20-9}} * «[[Энэіда]]». [[Вэргілі]]. Том І: Кнігі І — VІ. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-24-7}} * «[[Энэіда]]». [[Вэргілі]]. Том ІІ: Кнігі VІІ — ХІІ. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-34-6}} * «Апярэдзіць Госпада Бога». [[Ганна Краль]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-83-965621-8-0}} * «Сьпеў пра Майго Сіда». Пераклад (зь [[Якуб Лапатка|Я. Лапаткам]]), пасьляслоўе, 2025. {{ISBN|978-985-7334-41-4}} * «Эпіграмы і афарызмы». [[Фрыдрых фон Лёгаў]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-49-0}} * «Калі сьвет ашалеў... Анталёгія паэзіі нямецкага барока». Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-68-1}}; 2-е дапоўн. выд., 2026. {{ISBN|978-985-7374-10-6}} * «Пра пераклады». [[Раман Інгардэн]]. Пераклад і пасьляслоўе, 2025. {{ISBN|978-985-7334-69-8}} * [[Мідзьені]]. «Творы». Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-70-4}} * «Паходжаньне багоў (Тэагонія). Працы і дні» [[Гесіёд]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-76-6}} * «Арганон 1, 2 (Катэгорыі. Герменэўтыка)». [[Арыстотэль]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-73-40-25-5}} * «[[Энэіда]]». [[Вэргілі]]. 2-е выд. у адным томе, 2025. {{ISBN|978-83-68460-01-8}} * «Спроба трансцэндэнтальнай філязофіі. Выбраныя разьдзелы з трактату». [[Салямон Майман]]. Пераклад, 2026. {{ISBN|978-985-7340-27-9}} * «[[Адысэя]]». [[Гамэр]]. Пераклад. 2026. {{ISBN|978-83-982922-0-7}} * «Скнара». [[Мальер|Жан-Батыст Мальер]]. Пераклад (неапубл.) * «Запрашаем спадарства пад газ», «Людзі, якія ішлі». [[Тадэвуш Бароўскі]]. Пераклад (неапубл.) {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Літаратура/БелЭн|18—2}} * {{Літаратура/Беларускія пісьменьнікі (1992—1995)|1}} * Апазыцыя БНФ у Вярхоўным Савеце ХІІ скліканьня: Дакумэнты, факты, камэнтары [[Аляксандар Кур'яновіч|А. Кур’яновіча]]. Смаленск, 2015. * Лявон Барщевський: «Найкращі перекладачи — ті, хто займаються тільки перекладами…»: Розмова з Віталієм Пономарьовим // Акцент: Альманах. Вип. 2 (4). Київ: «Темпора», 2010. С. 452—455. {{слупок-2}} * Lawon Barszczeuski. Podwójne światy. Wywiad Małgorzaty Nocuń z Lawonem Barszczeuskim = Double Worlds. Małgorzata Nocuń Talks to Lavon Barshcheusky. Kraków 2014. * 6:0 на карысьць Лявона Баршчэўскага. Інтэрвію Марыны Коктыш зь Лявонам Баршчэўскім // Народная воля. 2018. 2 сак. * «Калі нейкі літаратурны шэдэўр не перакладзены на беларускую мову – гэта дакор нам усім». Інтэрвію Міхася Скоблы зь Лявонам Баршчэўскім // Народная воля. 2022. 23 сьнежня. * «Усё пачалося зь Гётэ, або Дарога даўжынёю ў 40 гадоў» (Гутарка Алеся Смаленчука зь Лявонам Баршчэўскім.) // Homo Historicus 2024. Гадавік антрапалягічнай гісторыі. Варшава, 2024. С. 240—246. {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.svaboda.org/content/article/782703.html Онлайн-канфэрэнцыя зь Лявонам Баршчэўскім] Радыё «Свабода», 11 сьнежня 2007 {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Баршчэўскі, Лявон}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Полацку]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня]] [[Катэгорыя:Сябры Партыі Беларускага народнага фронту]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Менскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана]] [[Катэгорыя:Сябры беларускага ПЭН-цэнтру]] [[Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]] [[Катэгорыя:Беларускія філёлягі]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі імя Багушэвіча (ПЭН-цэнтар)]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] 7bg5ahstte3vih1omf2jb666mc1inqx 2697520 2697519 2026-10-23T22:21:15Z ~2026-56772-64 100817 /* Грамадзкая і літаратурна-перакладніцкая дзейнасьць */ 2697520 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Баршчэўскі}} {{Палітык |лацінка = Lavon Barščeŭski |імя = Лявон Баршчэўскі |выява = 2008.06.16. Lawon Barszczeuski Fot M Kubik.JPG |памер_выявы = |подпіс = |пасада = 2-і Старшыня [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] |пачатак_тэрміну = сьнежань 2007 |канец_тэрміну = верасень 2009 |папярэднік = [[Вінцук Вячорка]] |наступнік = [[Аляксей Янукевіч]] |месца_нараджэньня = [[Полацак]], БССР |выбарчая_акруга = |сужэнец = |прафэсія = філёляг |партыя = [[Партыя БНФ]] (1999—2011) }} '''Ляво́н Баршчэ́ўскі''' ({{н}} 4 сакавіка 1958 году) — беларускі філёляг, перакладнік, рэдактар, грамадзкі дзяяч і палітык, былы<ref name="yanuk">[https://web.archive.org/web/20090916001316/http://www.euroradio.fm/by/963/reports/37895/ Старшынём Партыі БНФ абраны Аляксей Янукевіч (онлайн+фотарэпартаж)] ''[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]''</ref> старшыня [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] і ГА [[Беларускі Народны Фронт Адраджэньне|БНФ Адраджэньне]]. == Грамадзкая і літаратурна-перакладніцкая дзейнасьць == Лявон Баршчэўскі нарадзіўся ў [[Полацак|Полацку]]. У 1975 годзе паступіў у Менскі пэдагагічны інстытут замежных моваў на спэцыяльнасьць [[нямецкая мова|нямецкая]] і [[ангельская мова|ангельская мовы]]. Працаваў выкладнікам нямецкай і ангельскай моваў у роднай школе № 10 Полацку, потым у Наваполацкім політэхнічным інстытуце (цяпер — [[Полацкі дзяржаўны ўнівэрсытэт]]). У 1987 годзе скончыў асьпірантуру пры Менскім пэдынстытуце замежных моваў, атрымаў ступень кандыдата [[Філялёгія|філялягічных]] навук. У 1985 годзе Лявон Баршчэўскі разам зь [[Сяргей Шупа|Сяргеем Шупам]] стварыў у Менску [[Бабілён (клюб)|клюб маладых перакладнікаў «Бабілён»]]. Перакладнік на беларускую мову клясычных эпічных твораў «[[Эпас пра Гільгамэша]]», «[[Іліяда]]» і «[[Адысэя]]» [[Гамэр]]а, «Паходжаньне багоў (Тэагонія)» і «[[Працы і дні]]» [[Гесіёд]]а, «[[Энэіда]]» [[Вэргілі|Вэргілія]], ананімнага старагішпанскага эпасу «[[Сьпеў пра Майго Сіда»]] (разам зь [[Якуб Лапатка|Я. Лапаткам]]), ананімнага эпасу народа майя-кічэ «[[Попаль-Вух]]»; перакладнік і ўкладальнік зборнікаў лірыкі [[Бэртальд Брэхт|Бэртальда Брэхта]], [[Нікаляўс Ленаў|Нікаляўса Ленаў]], [[Сапфо]], [[Франчэска Пэтрарка|Ф. Петраркі]], [[Фрыдрых Гёльдэрлін|Ф. Гёльдэрліна]], [[Яраслаў Вырхліцкі|Я. Вырхліцкага]], [[Канстанцінас Кавафіс|К. Кавафіса]], [[Анакрэон]]а, [[Ду Фу]], [[Гунар Экелёф|Г. Экелёфа]], [[Эрлінг Кітэльсэн|Э. Кітэльсэна]], [[Архілёх]]а, [[Бабур]]а, [[Стэйн Стэйнар|С. Стэйнара]], [[Назым Хікмэт|Назыма Хікмэта]], [[аль-Бухтуры]], [[Марына Цьвятаева|М. Цьвятаевай]],[[Нэлі Закс]], [[Рой Кэмпбэл|Р. Кэмпбэла]], [[Сальваторэ Квазімада]], [[Мацей Казімір Сарбеўскі|М. К. Сарбеўскага]], [[Генры Лоўсан|Г. Лоўсана]], [[Ян Сэкунд|Я. Сэкунда]], [[Генрыкас Радаўскас|Г. Радаўскаса]], [[Фрыдрых фон Лёгаў|Ф. фон Лёгаў]], [[Мідзьені]]; анталёгіі паэзіі нямецкага барока «Калі сьвет ашалеў...»; зборнікаў выбранай прозы [[Гайнрых Бёль|Г. Бёля]] (дзе зьмешчаны м. інш. яго пераклад рамана «Більярд а палове дзясятай»), [[Франц Кафка|Ф. Кафкі]] (улучна зь яго раманамі «Працэс», «Замак», «Зьніклы», выбранымі апавяданьнямі). Пераклаў трагедыі [[Эсхіл]]а «Прыкуты Прамэтэй», «Пэрсы», [[Сафокл]]а «Эдып-цар», [[Эўрыпід]]а «Мэдэя», камэдыі [[Арыстафан]]а «Жабы», «Люсістрата», [[Мэнандр]]а «Адлюднік», драму [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]] «Дон-Карлас»; раманы [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ёгана Вольфганга фон Гётэ]] «Пакуты маладога Вэртэра», [[Кнут Гамсун|Кнута Гамсуна]] «Голад»; аповесьці [[Г. Мастоўская-Радзівіл|Г. Мастоўскай-Радзівіл]] «Здань у Малым Замку», [[Астрыд Ліндгрэн]] «Усе нашы дзеці з Булербю», [[Яраслаў Івашкевіч|Яраслава Івашкевіча]] «Панны зь Вілька», паэмы [[Эдгар Алан По|Эдгара Алана По]] («Тамерлан»), [[Хаім Нахман Бялік|Хаіма Нахмана Бяліка]] («У горадзе разьні»), [[Канстанты Ільдэфанс Галчынскі|К. І. Галчынскага]] («Баль у Саламона»), [[Чэслаў Мілаш|Ч. Мілаша]] («Маральны трактат», «Паэтычны трактат»); філязофскія працы [[Плятон]]а «Філеб», [[Арыстотэль|Арыстотэля]] «Арганон 1,2» і «Паэтыка», [[Імануіл Кант|Імануэля Канта]] «Пралегомэны да любой будучай мэтафізыкі», [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель|Г. В. Ф. Гегеля]] «Вучэньне аб паняцьці і Філязофская энцыкляпэдыя», [[Фрыдрых Вільгельм Ёзэф фон Шэлінг|Ф. В. Ё. Шэлінга]] «Філязофскія дасьледаваньні пра сутнасьць чалавечай свабоды», [[Эдмунд Гусэрль|Э. Гусэрля]] «Філязофія як дакладная навука» , дзьве працы па навукавучэньні [[Ёган Готліб Фіхтэ|Ё. Г. Фіхтэ]], «Ессе Homo» [[Фрыдрых Ніцшэ|Ф. Ніцшэ]], «Штудыі пра любоў і каханьне» [[Хасэ Артэга-і-Гасэт|Хасэ Артэгі-і-Гасэта]], «Лёгіка-філязофскі трактат» [[Людвіг Вітгенштайн|Л. Вітгенштайна]], «Пра пераклады». [[Раман Інгардэн|Р. Інгардэна]]; п’есы [[Славамір Мрожак|С. Мрожака]] («Танга»), [[Юльюш Славацкі|Ю. Славацкага]] («Балядына»), [[Станіслаў Высьпянскі|Станіслава Высьпянскага]] («Вясельле» і «Варшавянка»), [[Сэм’юэл Бэкет|Сэм’юэла Бэкета]] («Ня-я»), [[Фрыдрых Дурэнмат|Фрыдрыха Дурэнмата]] («Партрэт плянэты»), [[Вацлаў Гавэл|Вацлава Гаўла]] («Сьвята ў садзе»), [[Ўільям Шэксьпір|Ў. Шэксьпіра]] («Макбэт»); кнігі нямецкіх гісторыкаў [[Р. Лінднэр]]а («Гісторыкі і ўлада») і [[Б. К’яры]] («Штодзённасьць за лініяй фронту»); паасобныя паэтычныя творы і прозу [[Гіём Апалінэр|Г. Апалінэра]], апавяданьні [[Кнут Гамсун|К. Гамсуна]], [[Ю. Боргэн]]а, [[Бруна Шульц|Б. Шульца]], эсэй [[А. Міхнік]]а, вершы, урыўкі з паэмаў [[Анакрэонт]]а, [[Катул]]а, [[Вэргіліюс]]а, [[Авідыюс]]а, [[Бэртран дэ Борн|Б. дэ Борна]], [[Пэйрэ Відаль|П. Відаля]], [[Дантэ Аліг’еры]], [[П’ер дэ Рансар|П. дэ Рансара]], [[Камоэнс|Л. ды Камойнша]], [[Ян Каханоўскі з Чарналесься|Я. Каханоўскага]], [[Нікаля Буалё]], [[Джон Мілтан|Дж. Мілтана]], [[Юзаф Бака|Ю. Бакі]], Гётэ, [[Адам Станіслаў Нарушэвіч|Адама Нарушэвіча]], [[Францішак Дыянізі Князьнін|Ф. Князьніна]], [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Ю. У. Нямцэвіча]], [[Гайнрых Гайнэ|Г. Гайнэ]], [[Джакама Леапардзі|Дж. Леапардзі]], [[Джон Кітс|Дж. Кітса]], [[Міхай Эмінэску|М. Эмінэску]], [[Вэрнэр Хайдэнстам|В. фон Хайдэнстама]], [[С. Обстфэльдэр]]а, [[Хаім Нахман Бялік|Х. Н. Бялік]]а, [[Хуан Рамон Хімэнэс|Х. Р. Хімэнэс]]а, [[Г. Ахтэрбэрг]]а, [[Я. Э. Волд]]а, [[Ю. Чаховіч]]а, [[Фэрнанду Пэсоа]], [[Нэлі Закс]], [[Ян Бжэхва|Я. Бжэхвы]], [[Гюнтэр Грас|Г. Граса]], [[Тумас Транстрэмэр|Т. Транстрэмэра]], [[Булат Акуджава|Б. Акуджавы]], [[Томас Вянцлава|Т. Вянцлавы]] і інш.; лібрэта опэры «Чужое каханьне наступстваў ня бачыць» [[Францішка Ўршуля Радзівіл|Ф. У. Радзівіл]]. Баршчэўскі — аўтар кніг папулярных нарысаў «Літаратура ад старажытнасьці да пачатку эпохі рамантызму» (2003) і «Беларуская літаратура і сьвет» (2006; разам зь [[Пятро Васючэнка|П. Васючэнкам]] і [[Міхась Тычына|М. Тычынам]]). Аўтар больш за 30 артыкулаў і навуковы кансультант 18-томнай «[[Беларуская энцыкляпэдыя|Беларускай энцыкляпэдыі]]» (1996—2004), а таксама шматлікіх артыкулаў па мэтодыцы выкладаньня літаратуры ў сярэдняй школе і ва ўстановах новага тыпу. Вядомы таксама як публіцыст: яго шматлікія артыкулы, інтэрвію публікаваліся ў незалежнай пэрыёдыцы ў Беларусі й па-за яе межамі. Суаўтар публікацыі «Справаздача аб стане незалежнай культуры ў Беларусі», прэзэнтаванай на сустрэчы кіраўнікоў ведамстваў культуры краінаў Эўразьвязу ў Любліне (2011). У 2014 годзе ў кракаўскім архіве (адзьдзел рукапісаў Бібліятэкі князёў Чартарыскіх) знайшоў рукапісы невядомых твораў беларускамоўнай літаратуры першай трэці ХІХ стагодзьдзя «Wiersz Ruski o Religii i Obyczayności» і «Jasno czerwony raczek po obłoku skacze…»<ref>Баршчэўскі Л., Янушкевіч Я. Два новыя тэксты беларускай літаратуры ХІХ ст.: Жанравая прыналежнасьць, моўныя асаблівасьці, праблема атрыбуцыі // Acta Albaruthenica-16. Warszawa 2016, s. 311—322.</ref> Баршчэўскі быў рэдактарам сэрыі «Biblioteka białoruska», якая пачала выходзіць у 2006 годзе ва [[Уроцлаў|Ўроцлаве]] ў выдавецтве Калегіюму Ўсходняй Эўропы. Рэдактар сэрыі «ЭўраГраматыкі» (з 2008). Ён уклаў 27-моўны «Эўраслоўнік» (2008), «Літоўска-беларускі, беларуска-літоўскі слоўнік» (2021), «Кароткі падручны беларуска-ангельскі слоўнік» (2023), ёсьць адным з укладальнікаў і рэдактараў «Нямецка-беларускага слоўніка» (2006) і «Беларуска-нямецкага слоўніка» (2010). Аўтар «Кароткай граматыкі польскай мовы» (2008), «Беларуска-польскага размоўніка-даведніка» (2011); адзін з аўтараў «Кароткай граматыкі латыскай мовы» (2008), «Кароткай граматыкі нідэрляндзкай мовы» (2009), «Кароткай граматыкі нямецкай мовы» (2012). Укладальнік хрэстаматыяў для сярэдняй школы «Літаратура народаў сьвету» (т. 1 і 2, 1995) і «Літаратура народаў сьвету: ХХ стагодзьдзе» (1999; разам зь Е.Лявонавай). Лявон Баршчэўскі працаваў намесьнікам дырэктара [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Беларускага гуманітарнага ліцэю імя Якуба Коласа]], які быў афіцыйна зачынены ўладамі ў 2003 годзе. Уганараваны Дыплёмам Таварыства беларускай школы «Беларускі настаўнік 2009 году» і [[мэдаль|мэдалём да 100-годзьдзя Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019). Ляўрэат [[прэмія імя Францішка Багушэвіча|прэміі імя Францішка Багушэвіча]] Беларускага ПЭН-Цэнтру (1997), [[прэмія імя Карласа Шэрмана|прэміі імя Карласа Шэрмана]] за пераклад «Іліяды» Гамэра (2025). == Палітычная дзейнасьць == У 1990—1995 гадах Баршчэўскі быў дэпутатам [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савету]] XII скліканьня, уваходзіў у склад парлямэнцкай апазыцыі БНФ. Быў сябрам камісіі ў пытаньнях адукацыі, культуры і захаваньня гістарычнай спадчыны, а таксама сябрам камісіі ў міжнародных справах і замежнаэканамічнай дзейнасьці. Быў суаўтарам канцэпцыяў прынятых у 1990—1992 гадах законаў «Аб грамадзянстве», «Аб адукацыі», «Аб рэфэрэндуме» і інш. У красавіку 1992 году на 9-й сэсіі ад імя Апазыцыі БНФ прадстаўляў распрацаваны адмыслоўцамі праект закону «Аб барацьбе з карупцыяй і арганізаванай злачыннасьцю», які ня быў прыняты бальшынёй Савету. З 1995 году — намесьнік старшыні Беларускага народнага фронту «Адраджэньне», у 1996—1999 гг. — выконваў абавязкі старшыні партыі пасьля эміграцыі [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]]. Пасьля расколу партыі ў 1999—2001 гг. быў дарадцам старшыні Партыі БНФ [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]]. На 10 зьезьдзе [[Беларускі Народны Фронт Адраджэньне|Партыі БНФ]] у сьнежні 2007 году Лявон Баршчэўскі абраны старшынём партыі. У верасьні 2009 году зыйшоў з пасады старшыні, на якой яго, па выніках зьезду партыі, замяніў [[Аляксей Янукевіч]]<ref name="yanuk" />. У 2011 годзе разам з групай паплечнікаў выйшаў з Партыі БНФ. == Выбраная бібліяграфія == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * «На шалях праўды: Выбраная лірыка». [[Бэртальд Брэхт|Б. Брэхт]]. Укладаньне, прадмова, пераклад, 1988. {{ISBN|5-340-00175-х}} * «Танга». Пераклад п’есы [[Славамір Мрожак|С. Мрожака]]; паст. у 1989, апубл. у 2008 * «Зірні ў паток». [[Нікаляўс Ленаў|Н. Ленаў]]. Укладаньне, прадмова, пераклад, 1992. {{ISBN|5-340-01128-0}} * «Хрэстаматыя па літаратуры народаў сьвету. 8 кл.». Укладаньне, 1992. {{ISBN|5-86952-004-5}} * «Прыкуты Прамэтэй». [[Эсхіл]]. Пераклад, 1993. {{ISBN|5-86952-013-4}} * «Більярд а палове дзясятай: Раман, апавяданьні». [[Гайнрых Бёль]]. Укладаньне, прадмова, пераклад, 1993. {{ISBN|5-340-0094-9}} * Proverbia et dicta: Шасьцімоўны слоўнік прымавак, прыказак і крылатых слоў / Пад рэд. Н. А. Ганчаровай. Прадмова, 1993. * «Дон Карлас». [[Фрыдрых Шылер|Ф. Шылер]]. Пераклад, 1993. {{ISBN|5-340-00954-8}} * «Пры зачыненых дзьвярах: Драматычныя творы». Укладаньне, пераклад твораў Сэм’юэла Бэкета, Фрыдрыха Дурэнмата, Вацлава Гаўла, 1995. {{ISBN|5-340-01222-0}} * «Хрэстаматыя па літаратуры народаў сьвету. 9 кл., частка І». Укладаньне, 1995. {{ISBN|985-6012-12-0}} (ч. І) * «Літаратура народаў сьвету. 10 кл., часткі І і ІІ». Укладаньне, 1995. {{ISBN|985-6012-15-5}} (ч. І), {{ISBN|985-6012-16-3}} (ч. ІІ), * «Прысуд: Апавяданьні і мініятуры». [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Укладаньне, пераклад, 1996. {{ISBN|5-340-01368-5}} * «Літаратура народаў сьвету: ХХ стагодзьдзе. 11 кл.». Укладаньне (зь [[Ева Лявонава|Е. Лявонавай]]), 1999. {{ISBN|985-6521-03-3}} * «Пакуты маладога Вэртэра». [[Ёган Вольфганг Гётэ|Ё. В. Гётэ]]. Пераклад, 1999. {{ISBN|985-6318-55-6}} * «Жабы». [[Арыстафан]]. Пераклад, 1999 (апубл. часткова) * «Усе нашы дзеці з Булербю». [[Астрыд Ліндгрэн|А. Ліндгрэн]]. Пераклад, 2000. {{ISBN|9955-437-04-9}} * «Літаратура ад старажытнасьці да пачатку эпохі рамантызму: Папулярныя нарысы», 2003. {{ISBN|985-419-153-2}} * «Гісторыкі і ўлада». [[Райнэр Лінднэр|Р. Лінднэр]]. Пераклад, 2003. {{ISBN|5-94716-035-8}} * «Норвежско-русский, русско-норвежский словарь». (Зь Ю. Жалезкам і А. Нурданг), 2004. {{ISBN|5-8475-0218-4}} * «Штодзённасьць за лініяй фронту». [[Бэрнгард К’яры|Б. К’яры]]. Пераклад, 2005. {{ISBN|978-5272-20-6}} * «Беларуская літаратура і сьвет: Папулярныя нарысы». (З [[Пятро Васючэнка|П. Васючэнкам]] і [[Міхась Тычына|М. Тычынам]]), 2006. {{ISBN|978-985-448-065-8}} * «Пралегомэны да любой будучай мэтафізыкі». [[Імануіл Кант|І. Кант]]. Пераклад, 2006. {{ISBN|978-985-6783-13-5}} * «Беларуская літаратура і сьвет: Выбраныя тэксты». Укладаньне, пераклад (часткова), 2006. {{ISBN|978-985-448-066-6}} * «Качка-дзівачка: Анталёгія польскай паэзіі ХІХ-ХХ ст. для дзяцей». Укладаньне (з [[Уладзімер Сіўчыкаў|Ул. Сіўчыкавым]]), пераклад (часткова), 2006. {{ISBN|978-985-448-068-2}} * «Nie chyliłem czoła przed mocą: Antologia poezji białoruskiej ХV-ХХ w.». Укладаньне (з [[Адам Паморскі|А. Паморскім]]), прадмова, 2007. {{ISBN|978-83-89185-65-5}} * «[[Słownik białorusko-łacińsko-europejski]]», 2007. {{ISBN|978-83-89185-87-7}} * «Эўраслоўнік: 28 моў, каля 100 тыс. адзінак перакладу», 2008. {{ISBN|978-985-448-080-0}} * «Кароткая граматыка латыскай мовы». (З [[Андрэй Гуцаў|А. Гуцавым]]), 2008. {{ISBN|978-985-448-103-6}} * «Кароткая граматыка польскай мовы», 2008. {{ISBN|978-985-448-087-9}} * «Маральны трактат». [[Чэслаў Мілаш|Ч. Мілаш]]. Пераклад, 2008 * «Эдып-цар». [[Сафокл]]. Пераклад, 2009. * «Кароткая граматыка нідэрляндзкай мовы». (Зь Ю. Жалезкам), 2009. {{ISBN|978-985-448-103-6}} * «Беларуска-нямецкі слоўнік». Укладаньне, рэдагаваньне (з [[Мікалай Кур’янка|М. Кур’янкам]] і [[Томас Вайлер|Т. Вайлерам]]), 2010. {{ISBN|978-985-6783-98-5}} * «Тамэрлян». [[Эдгар Алан По|Э. А. По]]. Пераклад, 2011 * «Паэтычны трактат». [[Чэслаў Мілаш|Ч. Мілаш]]. Пераклад, 2011 * «Беларуска-польскі размоўнік-даведнік», 2011. {{ISBN|978-985-448-114-2}} * «Кароткая граматыка нямецкай мовы». (Зь [[Яўген Бяласін|Я. Бяласіным]]), 2012. {{ISBN|978-985-448-115-9}} * «Мэдэя». [[Эўрыпід]]. Пераклад, 2012, кніжнае выданьне 2018. {{ISBN|978-985-23-0009-4}} * Польска-беларускі тэматычны слоўнік для школьнікаў і студэнтаў = Polsko-białoruski słownik tematyczny dla uczniów i studentów. Укладаньне, 2012. {{ISBN|978-985-6992-26-4}} * «Архіў, 1863». [[Юдыта Вайчунайтэ|Ю. Вайчунайтэ]]. Пераклад, 2013 * «Вясельле», «Варшавянка». [[Станіслаў Высьпянскі|С. Высьпянскі]]. Пераклад, слова замест пасьлямоўя, 2014. {{ISBN|978-985-6992-40-0}} * «Мудрость слова. Сквозь века и народы: Десятиязычный словарь фразеологических эквивалентов». Укладаньне (з [[Нінэль Ганчарова|Н. Ганчаровай]], [[Андрэй Цісык|А. Цісыкам]], [[Ірына Шчарбакова|І. Шчарбаковай]], [[Алена Коршук|А. Коршук]] і інш.), 2014. {{ISBN|978-985-08-1754-9}}, 2-е, дапрац. выд. 2015. {{ISBN|978-985-08-1844-7}} * «Словы ў часе: Літаратура ад рамантызму да сымвалізму і нашаніўскага адраджэньня». (З [[Пятро Васючэнка|П. Васючэнкам]] і [[Міхась Тычына|М. Тычынам]]), 2014. {{ISBN|978-5-94716-255-4}} * «Жыцьцё ў праўдзе: Эсэ і прамовы». [[Вацлаў Гавэл|В. Гавэл]]. Слова замест уступу, 2014. {{ISBN|978-609-95632-6-8}} * «Мілаш. Біяграфія». [[Анджэй Франашак|А. Франашак]]. Рэдагаваньне перакладу, 2014. {{ISBN|978-608-8147-16-2}} * Беларуска-польскі тэматычна-тэрміналягічны слоўнік = Białorusko-polski słownik tematyczno-terminologiczny. Укладаньне, 2014. {{ISBN|978-985-6992-58-5}} * «Сьнег». [[Станіслаў Пшыбышэўскі|С. Пшыбышэўскі]]. Пераклад, 2015 * «Сіняя сьвіта: Казкі, легенды, паданьні». Апрацоўка паасобных казак, 2015. {{ISBN|978-985-15-2485-9}} * «Калевала». Пераклад зь фінскай [[Якуб Лапатка|Я. Лапаткі]]. Рэдагаваньне перакладу, 2015. {{ISBN|978-985-6783-73-2}} * «Словы ў часе і прасторы: Літаратура апошняга стагодзьдзя». (З [[Пятро Васючэнка|П. Васючэнкам]] і [[Міхась Тычына|М. Тычынам]]), 2015. {{ISBN|978-985-6992-77-6}} * Два новыя тэксты беларускай літаратуры ХІХ ст.: Жанравая прыналежнасьць, моўныя асаблівасьці, праблема атрыбуцыі (Зь [[Язэп Янушкевіч|Я. Янушкевічам]]) // Acta Albaruthenica-16. Warszawa 2016 * «І боль, і прыгажосьць. Выбраныя творы паэтаў Эўропы і Амэрыкі ў перакладах Лявона Баршчэўскага». 2016. {{ISBN|978-985-6992-86-8}} * «Песні». [[Сапфо]]. Пераклад, 2016. {{ISBN|978-985-7164-01-1}} * «Выбраныя песні з „Канцаньерэ“». [[Франчэска Пэтрарка|Ф. Пэтрарка]]. Пераклад, 2016. {{ISBN|978-985-7164-06-6}} * «Выбранае». [[П’ер дэ Рансар|П. дэ Рансар]]. Пераклад. (З [[Ніна Мацяш|Н. Мацяш]] і [[Зьміцер Колас|З. Коласам]]), 2016. {{ISBN|978-985-7164-02-8}} * «Выбраная паэзія». [[Ёган Вольфганг Гётэ|Ё. В. Гётэ]]. Пераклад. (З [[Васіль Сёмуха|В. Сёмухам]]), 2016. {{ISBN|978-985-7164-04-2}} * «Выбраная паэзія». [[Фрыдрых Гёльдэрлін|Ф. Гёльдэрлін]]. Пераклад, 2016. {{ISBN|978-985-7164-27-1}} * «Выбраныя вершы». [[Гіём Апалінэр|Г. Апалінэр]]. Пераклад. (З [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]], [[Уладзь Лянкевіч|У. Лянкевічам]], [[Ганна Янкута|Г. Янкутай]], [[Кацярына Маціеўская|К. Маціеўскай]], [[Зьміцер Колас|З. Коласам]]), 2016. {{ISBN|978-985-7164-30-1}} * «Выбранае». [[Джон Кітс|Дж. Кітс]]. Пераклад. (З [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]], [[Ігар Крэбс|І. Крэбсам]], [[Ганна Янкута|Г. Янкутай]], [[Кацярына Маціеўская|К. Маціеўскай]]), 2017. {{ISBN|978-985-7164-33-2}} * «Голад». [[Кнут Гамсун|К. Гамсун]]. Пераклад, 2017. {{ISBN|978-985-7165-10-0}} * «Выбраная паэзія». [[Яраслаў Вырхліцкі|Я. Вырхліцкі]]. Пераклад, 2017. {{ISBN|978-985-7164-49-3}} * «Пад вольным небам: Выбраныя вершы». [[Тумас Транстрэмэр|Т. Транстрэмэр]]. Пераклад часткі твораў, укладаньне, рэдагаваньне, 2017. {{ISBN|978-985-7164-56-1}} * «Чужое каханьне наступстваў ня бачыць». [[Францішка Уршуля Радзівіл|Ф. У. Радзівіл]]. Пераклад лібрэта опэры, 2017. {{ISBN|978-985-7185-04-7}} * «Гісторыя Латвіі». [[Ілгварс Бутуліс|І. Бутуліс]], [[Антоній Зунда|А. Зунда]]. Рэдагаваньне і пераклад асобных частак, 2017. {{ISBN|978-985-7164-60-8}} * «Выбранае». [[Ян Каханоўскі з Чарналесься|Я. Каханоўскі]]. Пераклад (З [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановіч]]ам), 2017. {{ISBN|978-985-7164-45-5}} * «Выбранае». [[Канстандзінас Кавафіс|К. Кавафіс]]. Пераклад, 2017. {{ISBN|978-985-7164-43-1}} * «Выбраная лірыка». [[Хуан Рамон Хімэнэс|Х. Р. Хімэнэс]]. Пераклад. (З [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]], [[Якуб Лапатка|Я. Лапаткам]]), 2017. {{ISBN|978-985-7164-62-2}} * «Выбраная паэзія». [[Хаім Нахман Бялік|Х. Н. Бялік]]. Пераклад. (З [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]]), 2017. {{ISBN|978-985-7164-65-3}} * «Словы і вобразы: Літаратура і мастацтва ад старажытнасьці да канца XVIII ст.». Ч. І., 2017. {{ISBN|978-985-7164-67-7}} * «Выбраная паэзія». [[Міхай Эмінэску|М. Эмінэску]]. Пераклад, (З [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]] і [[К. Коракс]]), 2017. {{ISBN|978-985-7164-33-2}} {{слупок-2}} * «Тэорыі літаратуры ХХ ст.». [[Анна Бужыньска|А. Бужыньска]], [[Міхал Павал Маркоўскі|М. П. Маркоўскі]]. Навуковае рэдагаваньне перакладу, 2017. {{ISBN|978-985-7136-66-7}} * «Выбраная лірыка». [[Геарг Тракль|Г. Тракль]]. Пераклад. (З [[Васіль Сёмуха|В. Сёмухам]]), 2018. {{ISBN|978-985-7164-61-5}} * «Словы і вобразы: Літаратура і мастацтва ад старажытнасьці да канца XVIII ст.». Ч. ІІ. 2018. {{ISBN|978-985-23-0004-9}} * «Балядына». [[Юльюш Славацкі|Ю. Славацкі]]. Пераклад, 2018. {{ISBN|978-985-7164-86-8}} * [[Томас Стэрнз Эліёт|Т. С. Эльёт]]. Парожнія людзі. Пераклад, 2018 * «Пігмаліён». [[Бэрнард Шоў|Б. Шоў]]. Пераклад (З [[Уладзімір Палупанаў|У. Палупанавым]]), камэнтар. 2018. {{ISBN|978-985-23-0005-6}} * «Выбраная паэзія». [[Сігб'ёрн Обстфэльдэр|С. Обстфэльдэр]]. Пераклад, 2018. {{ISBN|978-985-23-0011-7}} * «Выбраныя вершы». [[Умбэрта Саба|У. Саба]]. Пераклад, 2018. {{ISBN|978-985-23-0020-9}} * «Гісторыя Расіі ад Сярэднявечча да сучаснасьці. Нарысы». (З [[Алег Трусаў|А. Трусавым]] і [[Аляксей Хадыка|А. Хадыкам]]), 2018. {{ISBN|978-985-23-0012-4}} * «Выбраная лірыка». [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіч]]. Пераклад. (З [[Ірына Багдановіч|І. Багдановіч]], [[Серж Мінскевіч|С. Мінскевічам]] і інш.), 2018. {{ISBN|978-985-0031-5}} * «Культурная геаграфія». [[Павал Церашковіч|П. Церашковіч]]. Рэцэнзаваньне і рэдагаваньне, 2018. {{ISBN|978-985-23-0040-7}} * «Выбраная лірыка». [[Ду Фу]]. Пераклад, 2019. {{ISBN|978-985-23-0044-5}} * «Выбраная лірыка». [[Эрлінг Кітэльсэн|Э. Кітэльсэн]]. Пераклад, 2019. {{ISBN|978-985-23-0047-6}} * «Выбранае». [[Ўільям Блэйк|Ў. Блэйк]]. Пераклад (З [[Уладзімір Лянкевіч|У. Лянкевічам]], [[Ганна Янкута|Г. Янкутай]], [[Ірына Паўловіч|І. Паўловіч]]), 2019. {{ISBN|978-985-23-0046-9}} * «Выбраныя вершы». [[Томас Венцлава|Т. Вянцлава]]. Пераклад. (З [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]], [[Алесь Разанаў|А. Разанавым]], [[Алег Мінкін|А. Мінкіным]], [[Вінцук Вячорка|В. Вячоркам]]), 2019. {{ISBN|978-985-23-0053-7}} * «Песьні і фрагмэнты». [[Анакрэон]]. Пераклад, 2019. {{ISBN|978-985-23-0069-8}} * «Выбраная лірыка». [[Гунар Экелёф]]. Пераклад, 2019. {{ISBN|978-985-23-0068-1}} * «Гісторыя румынаў». [[Ёан Аўрэл Поп]]. Рэдагаваньне перакладу, 2019. {{ISBN|978-985-23-0072-8}} * «Уводзіны ў філязофію». Укладаньне (З [[Павел Баркоўскі|П. Баркоўскім]], [[Анатоль Сідарэвіч|А. Сідарэвічам]]), пераклад і рэдагаваньне шэрагу перакладаў тэкстаў, 2019. {{ISBN|978-985-23-0075-9}} * «Вершы і фрагмэнты». [[Архілёх]]. Пераклад, 2019. {{ISBN|978-985-23-0078-0}} * «Сакральная паэзія». [[Энхэдуанна]]. Пераклад (Зь [[Юлія Цімафеева|Ю. Цімафеевай]]), 2019. {{ISBN|978-985-0079-7}} * «Выбранае». [[Фэрнанду Пэсоа|Ф. Пэсоа]]. Пераклад (Зь [[Юлія Цімафеева|Ю. Цімафеевай]], [[Кацярына Маціеўская|К. Маціеўскай]], [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]], [[Ганна Янкута|Г. Янкутай]], [[Ігар Крэбс|І. Крэбсам]]), 2019. {{ISBN|978-985-23-0084-1}} * «Выбраная паэзія». [[Міхай Эмінэску|М. Эмінэску]]. Ілюстр. выданьне (кіраўнік праекту [[Алена Зэйбек]]). Пераклад, (З [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]] і [[К. Коракс]]), 2020. {{ISBN|978-985-23-0087-2}} * «Выбраныя песьні». [[Джакама Леапардзі|Дж. Леапардзі]]. Пераклад. (З [[Аксана Данільчык|А. Данільчык]]), 2020. {{ISBN|978-985-0089-6}} * «Выбраныя творы». [[Бабур]]. Пераклад, 2020. {{ISBN|978-985-0090-2}} * «Старагрэцкая драматургія». Укладаньне, пераклад (разам зь [[Юльян Дрэйзін|Ю. Дрэйзіным]]), камэнтар, 2020. {{ISBN|978-985-0088-9}} * «Перша Конституція України, написана гетьманом П. Орликом і узгоджена з козацькою радою 5 квітня 1710 року / Першая Канстытуцыя Ўкраіны, напісаная гетманам П. Орлікам і ўзгодненая з казацкай радай 5 красавіка 1710 году», рэдагаваньне перакладу, 2020. {{ISBN|978-985-7235-28-5}} * «Выбраная паэзія». [[Стэйн Стэйнар|С. Стэйнар]]. Пераклад, 2020. {{ISBN|978-985-23-0100-8}}, * «Асновы прадпрымальнасьці і прадпрымальніцкай дзейнасьці: Дапаможнік». Укладаньне. 2020; 2-е, папраўл. выд. 2021 * «Выбраная паэзія». [[Назым Хікмэт]]. Пераклад, 2020. {{ISBN|978-985-23-0114-5}} * «Выбраная паэзія». [[Цін Уевіч]]. Пераклад. (З [[Сяргей Шупа|С. Шупам]]), 2020. {{ISBN|978-985-23-0116-9}} * «Выбраныя творы». Том 1. «Працэс»: раман. [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Пераклад, 2020. {{ISBN|978-985-23-0131-2}} * «Выбраныя творы». Том 2. «Ператварэньне»: апавяданьні. [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Пераклад, 2020. {{ISBN|978-985-23-0132-9}} * «Румынскія казкі» (Аўтары: [[Іён Крангэ]], [[Пэтрэ Ісьпірэску]]). Пераклад. (З [[Зьміцер Колас|З. Коласам]]), 2021. {{ISBN|978-985-23-0144-2}} * Кароткі сучасны літоўска-беларускі і беларуска-літоўскі слоўнік = Dabartinis trumpas lietuvių-baltarusių, baltarusių-lietuvių kalbų žodynas. Укладаньне, 2021. {{ISBN|978-985-23-0152-7}} * «Выбраная паэзія». [[Аль-Бухтуры]]. Пераклад, 2021. {{ISBN|978-985-23-0149-7}} * «Выбраная лірыка». [[Марына Цьвятаева]]. Пераклад, 2021. {{ISBN|978-985-23-0150-3}} * «Лёгіка». [[Павал Баркоўскі]]. Агульнае рэдагаваньне, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0165-7}} * «Разьдзяўбуць нас крумкачы, вароны...». [[Стэфан Жаромскі]]. Пераклад. «ЛІТАРАТУРНАЯ БЕЛАРУСЬ» | № 2 (186), люты 2022 г. * «Замак»: раман. [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0173-2}} * «Зьніклы»: раман; «Восем сшыткаў in octavo» [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0174-9}} * «Выбраная лірыка». [[Гэрыт Ахтэрбэрг]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0166-4}} * «Выбраныя айрэны». [[Нагапэт Кучак]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0168-8}} * «Выбраная лірыка». [[Поль Вэрлен]]. Пераклад (З [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]], [[Леанід Дранько-Майсюк|Л. Дранько-Майсюком]]), [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0176-3}} * «Выбраная лірыка». [[Нэлі Закс]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0177-0}} * «Выбраная паэзія». [[Рой Кэмпбэл]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0178-7}} * «Выбраная паэзія». [[Сальваторэ Квазымада]]. Пераклад, [[2022]]. {{ISBN|978-985-23-0188-6}} * «Выбраная лірыка». [[Максім Багдановіч]]. Укладаньне, 2022. {{ISBN|978-985-23-0193-0}} * Кароткі падручны беларуска-ангельскі слоўнік, Укладаньне, 2023. {{ISBN|978-985-23-0204-3}} * «Выбраная паэзія». [[Мацей Казімір Сарбеўскі]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0206-7}} * «Паэзія аўстралійскіх абшараў». [[Генры Лоўсан]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0208-1}} * «Выбраная паэзія». [[Нікаляўс Ленаў]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0209-8}} * «Выбраныя вершы». [[Бэртальт Брэхт]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0211-1}} * «Выбраныя паэтычныя творы». [[Зьмітрок Бядуля]]. Укладаньне, 2023. {{ISBN|978-985-23-0210-4}} * «Шчырая лірыка». [[Язэп Пушча]]. Укладаньне, 2023. {{ISBN|978-985-23-0196-1}} * «Выбраная лірыка». [[Уладзімер Аляксеевіч Арлоў|Уладзімер Арлоў]]. Укладаньне, 2023. {{ISBN|978-83-968534-0-0}} * «Вучэньне пра паняцьце і Філязофская энцыкляпэдыя». [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель|Г. В. Ф. Гегель]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0212-8}} * «Філеб». [[Плятон]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0215-9}} * «Паэтыка». [[Арыстотэль]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0214-2}} * «Макбэт». [[Ўільям Шэксьпір]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-23-0219-7}} * «Філязофскія дасьледаваньні пра сутнасьць чалавечай свабоды». [[Фрыдрых Вільгельм Ёзэф фон Шэлінг|Ф. В. Ё. Шэлінг]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-7247-62-2}} * «Філязофія як дакладная навука». [[Эдмунд Гусэрль|Э. Гусэрль]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-7247-63-9}} * «Пра паняцьце навукавучэньня або так званай філязофіі. Першыя ўводзіны ў навукавучэньне». [[Ёган Готліб Фіхтэ|Ё. Г. Фіхтэ]]. Пераклад, 2023. {{ISBN|978-985-7247-68-4}} * «Ecce homo». [[Фрыдрых Ніцшэ|Ф. Ніцшэ]]. Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7247-73-8}} * «Штудыі пра любоў і каханьне». [[Хасэ Артэга-і-Гасэт|Х. Артэга-і-Гасэт]]. Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7247-74-5}} * «Мастацтва філязофстваваньня». [[Бэртран Расэл|Б. Расэл]]. Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7247-79-0}} * «[[Іліяда]]». [[Гамэр]]. Том І: песьні І - ХІІ. Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7247-83-7}} * «[[Іліяда]]». [[Гамэр]]. Том ІІ: песьні ХІІІ - ХXIV. Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7247-91-2}}; 2-е выд. у адным томе, 2024. {{ISBN|978-83-965621-6-6}} * «[[Попаль-Вух]]». Эпас народу мая-кічэ. Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7334-02-5}} * «[[Эпас пра Гільгамэша]]». Пераклад, 2024. {{ISBN|978-985-7334-09-4}}; 2-е выд. 2025. {{ISBN|978-985-7334-73-5}} * «Любоўная лірыка». [[Ян Сэкунд]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-16-2}} * «Лёгіка-філязофскі трактат». [[Людвіг Вітгенштайн|Л. Вітгенштайн]]. Пасьляслоўе [[Бэртран Расэл|Б. Расэла]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-18-6}} * «Маланкі і вятры: Выбраная лірыка». [[Генрыкас Радаўскас]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-20-9}} * «[[Энэіда]]». [[Вэргілі]]. Том І: Кнігі І — VІ. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-24-7}} * «[[Энэіда]]». [[Вэргілі]]. Том ІІ: Кнігі VІІ — ХІІ. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-34-6}} * «Апярэдзіць Госпада Бога». [[Ганна Краль]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-83-965621-8-0}} * «Сьпеў пра Майго Сіда». Пераклад (зь [[Якуб Лапатка|Я. Лапаткам]]), пасьляслоўе, 2025. {{ISBN|978-985-7334-41-4}} * «Эпіграмы і афарызмы». [[Фрыдрых фон Лёгаў]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-49-0}} * «Калі сьвет ашалеў... Анталёгія паэзіі нямецкага барока». Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-68-1}}; 2-е дапоўн. выд., 2026. {{ISBN|978-985-7374-10-6}} * «Пра пераклады». [[Раман Інгардэн]]. Пераклад і пасьляслоўе, 2025. {{ISBN|978-985-7334-69-8}} * [[Мідзьені]]. «Творы». Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-70-4}} * «Паходжаньне багоў (Тэагонія). Працы і дні» [[Гесіёд]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-7334-76-6}} * «Арганон 1, 2 (Катэгорыі. Герменэўтыка)». [[Арыстотэль]]. Пераклад, 2025. {{ISBN|978-985-73-40-25-5}} * «[[Энэіда]]». [[Вэргілі]]. 2-е выд. у адным томе, 2025. {{ISBN|978-83-68460-01-8}} * «Спроба трансцэндэнтальнай філязофіі. Выбраныя разьдзелы з трактату». [[Салямон Майман]]. Пераклад, 2026. {{ISBN|978-985-7340-27-9}} * «[[Адысэя]]». [[Гамэр]]. Пераклад. 2026. {{ISBN|978-83-982922-0-7}} * «Скнара». [[Мальер|Жан-Батыст Мальер]]. Пераклад (неапубл.) * «Запрашаем спадарства пад газ», «Людзі, якія ішлі». [[Тадэвуш Бароўскі]]. Пераклад (неапубл.) {{слупок-канец}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Літаратура/БелЭн|18—2}} * {{Літаратура/Беларускія пісьменьнікі (1992—1995)|1}} * Апазыцыя БНФ у Вярхоўным Савеце ХІІ скліканьня: Дакумэнты, факты, камэнтары [[Аляксандар Кур'яновіч|А. Кур’яновіча]]. Смаленск, 2015. * Лявон Барщевський: «Найкращі перекладачи — ті, хто займаються тільки перекладами…»: Розмова з Віталієм Пономарьовим // Акцент: Альманах. Вип. 2 (4). Київ: «Темпора», 2010. С. 452—455. {{слупок-2}} * Lawon Barszczeuski. Podwójne światy. Wywiad Małgorzaty Nocuń z Lawonem Barszczeuskim = Double Worlds. Małgorzata Nocuń Talks to Lavon Barshcheusky. Kraków 2014. * 6:0 на карысьць Лявона Баршчэўскага. Інтэрвію Марыны Коктыш зь Лявонам Баршчэўскім // Народная воля. 2018. 2 сак. * «Калі нейкі літаратурны шэдэўр не перакладзены на беларускую мову – гэта дакор нам усім». Інтэрвію Міхася Скоблы зь Лявонам Баршчэўскім // Народная воля. 2022. 23 сьнежня. * «Усё пачалося зь Гётэ, або Дарога даўжынёю ў 40 гадоў» (Гутарка Алеся Смаленчука зь Лявонам Баршчэўскім.) // Homo Historicus 2024. Гадавік антрапалягічнай гісторыі. Варшава, 2024. С. 240—246. {{слупок-канец}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.svaboda.org/content/article/782703.html Онлайн-канфэрэнцыя зь Лявонам Баршчэўскім] Радыё «Свабода», 11 сьнежня 2007 {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Баршчэўскі, Лявон}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Полацку]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савету Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня]] [[Катэгорыя:Сябры Партыі Беларускага народнага фронту]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Менскага дзяржаўнага лінгвістычнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Беларускія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Літаратурнай прэміі імя Карласа Шэрмана]] [[Катэгорыя:Сябры беларускага ПЭН-цэнтру]] [[Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]] [[Катэгорыя:Беларускія філёлягі]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты прэміі імя Багушэвіча (ПЭН-цэнтар)]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] ln5513sq1b8d1td13s4ehnh3ddqidhs 10 29059 2697495 2055219 2026-10-23T13:35:14Z Vlad5250 57182 абнаўленьне зьвестак 2697495 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва = [[Ровенская вобласьць]]&nbsp;[[Файл:Flag of Rivne Oblast.svg|20пкс|Сьцяг Ровенскай вобласьці]] |назва_шаблёну = Ровенская вобласьць |выява = [[Файл:Coat of Arms of Rivne Oblast.svg|50пкс|Герб Ровенскай вобласьці]] |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Украіна}}; |кляса_карткі = hlist |стыль_групаў = width: 100px; text-align: right; |стыль_сьпісаў = background: #F7EFD9; text-align: left; |група_інфармацыі1 = Раёны |сьпіс1 = * [[Вараскі раён|Вараскі]] * [[Дубенскі раён|Дубенскі]] * [[Ровенскі раён|Ровенскі]] * [[Сарненскі раён|Сарненскі]] |група_інфармацыі2 = [[Горад|Гарады]] |сьпіс2 = * [[Астрог (горад)|Астрог]] * [[Бярэзна (горад)|Бярэзна]] * [[Вараш]] * [[Дубна]] * [[Дубровіца]] * [[Здалбунаў]] * [[Кастопаль]] * [[Корац]] * [[Радзівілаў (Украіна)|Радзівілаў]] * [[Роўна]] * [[Сарны]] |група_інфармацыі3 = [[Пасёлак гарадзкога тыпу|Мястэчкі]] |сьпіс3 = * [[Гошча]] * [[Дзямідаўка (Ровенская вобласьць)|Дзямідаўка]] * [[Пагост Зарэчны|Зарэчнае]] * [[Квасілаў]] * [[Клевань]] * [[Клесаў (пасёлак гарадзкога тыпу)|Клесаў]] * [[Мізач]] * [[Млынаў]] * [[Оржаў]] * [[Ракітнае (Ровенская вобласьць)|Ракітнае]] * [[Рафалаўка]] * [[Сасновае]] * [[Смыга]] * [[Стэпань]] * [[Тамашгорад]] * [[Уладзімерац]] |група_інфармацыі4 = Колішнія раёны |сьпіс4 = * [[Астроскі раён|Астроскі]] * [[Бярэзнаўскі раён|Бярэзнаўскі]] * [[Гашчанскі раён|Гашчанскі]] * [[Дзямідаўскі раён (Ровенская вобласьць)|Дзямідаўскі]] * [[Дубенскі раён (1939—2020)|Дубенскі]] * [[Дубровіцкі раён|Дубровіцкі]] * [[Зарачанскі раён|Зарачанскі]] * [[Здалбунаўскі раён|Здалбунаўскі]] * [[Кастопальскі раён|Кастопальскі]] * [[Корацкі раён|Корацкі]] * [[Млынаўскі раён|Млынаўскі]] * [[Радзівілаўскі раён|Радзівілаўскі]] * [[Ракітнаўскі раён|Ракітнаўскі]] * [[Ровенскі раён (1940—2020)|Ровенскі]] * [[Сарненскі раён (1940—2020)|Сарненскі]] * [[Уладзімерацкі раён|Уладзімерацкі]] }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Вобласьці Ўкраіны|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}]]</noinclude> 47g3aobfauo9nl7ll4e5am2lxdoj0uc 0 29471 2697483 2454243 2026-10-23T13:09:58Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Дубенскі раён]] у [[Дубенскі раён (1939—2020)]]: колішні раён 2454243 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Дубенскі раён | Арыгінальная назва = Дубенський район | Герб = Coat_of_Arms_of_Dubenskiy_Raion_in_Rivne_Oblast.svg | Сьцяг = Flag of Dubenskiy Raion in Rivne Oblast.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Ровенская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Дубна (Ровенская вобласьць)|Дубна]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 1939 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 49 тыс. |Год перапісу = 2005 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 40,59 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1200 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Dubenskyi-Raion.png | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = 356ХХ | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = http://www.rv.gov.ua/sitenew/dubensk/ua | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Дубенскі раён''' ({{мова-uk|Дубенський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні [[Ровенская вобласьць|Ровенскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Дубна (Ровенская вобласьць)|Дубна]]. {{Накід:Украіна}} {{Ровенская вобласьць}} [[Катэгорыя:Раёны Ровенскай вобласьці]] bib4s8tjiix2cs2vhutty98x9mqt1bd 2697485 2697483 2026-10-23T13:10:31Z Vlad5250 57182 2697485 wikitext text/x-wiki {{Пра|сучасны раён|Дубенскі раён|колішні раён}} {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Дубенскі раён | Арыгінальная назва = Дубенський район | Герб = Coat_of_Arms_of_Dubenskiy_Raion_in_Rivne_Oblast.svg | Сьцяг = Flag of Dubenskiy Raion in Rivne Oblast.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Ровенская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Дубна (Ровенская вобласьць)|Дубна]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 1939 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 49 тыс. |Год перапісу = 2005 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 40,59 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1200 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Dubenskyi-Raion.png | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = 356ХХ | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = http://www.rv.gov.ua/sitenew/dubensk/ua | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Дубенскі раён''' ({{мова-uk|Дубенський район}}) — колішняя адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні [[Ровенская вобласьць|Ровенскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Дубна (Ровенская вобласьць)|Дубна]]. {{Накід:Украіна}} {{Ровенская вобласьць}} [[Катэгорыя:Колішнія раёны Ровенскай вобласьці]] 22j11idif5sf8u4dj8qooqcthx7n9fu 10 45592 2697480 2592188 2026-10-23T12:41:31Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2697480 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва_шаблёну = Сталіцы Азіі |назва = [[Сталіца|Сталіцы]] [[Азія|Азіі]] |кляса_карткі = hlist |сьпіс1 = * [[Абу-Дабі]] * [[Аман (горад)|Аман]] * [[Анкара]] * [[Астана]] * [[Ашгабад]] * [[Багдад]] * [[Баку]] * [[Бангкок]] * [[Бандар-Сэры-Бэгаван]] * [[Бішкек]] * [[Бэйрут]] * [[Віент’ян]] * [[Дака]] * [[Дамаск]] * [[Доха]] * [[Душанбэ]] * [[Дылі]] * [[Ерусалім]] * [[Ерэван]] * [[Ісламабад]] * [[Кабул]] * [[Катманду]] * [[Куала Лумпур]] * [[Кувэйт (горад)|Кувэйт]] * [[Мале]] * [[Манама]] * [[Маніла]] * [[Маскат]] * [[Найп’іда]] * [[Нікасія]] * [[Нусантара (горад)|Нусантара]] * [[Нью-Дэлі]] * [[Пнампэнь]] * [[Пхэньян]] * [[Пэкін]] * [[Рыяд]] * [[Сана]] * [[Сынгапур]] * [[Сэул]] * [[Тайбэй]]¹ * [[Ташкент]] * [[Тбілісі]] * [[Токіё]] * [[Тхімпху]] * [[Тэгеран]] * [[Улан-Батар]] * [[Ханой]] * [[Шры-Джаявардэнэпура-Катэ]] |група_інфармацыі2 = Непрызнаныя дзяржавы |сьпіс2 = * [[Рамала]] * [[Сухумі]] * [[Цхінвалі]] |ніз = ¹ Тайвань не прызнаны большасьцю краін }}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Геаграфія]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Сталіцы|Азія]] </noinclude> dvmymmy2i48zwh6vgoxni1whv1zs6si 0 53074 2697554 2697410 2026-10-24T08:35:18Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне спасылка 2697554 wikitext text/x-wiki '''Ха́та''' — жылая, пераважна зрубная пабудова. == Хата ў Беларусі == [[Файл:Засценак Пунькі. 1924.jpg|міні|300пкс|[[Язэп Драздовіч]]. Засьценак [[Пунькі (Глыбоцкі раён)|Пунькі]]. 1924 год.]] Верагодна першай формай драўлянага жытла на Беларусі стаў просты [[курэнь]]. Далей атрымаў распаўсюджаньне аднакамэрны дом [[зруб]]най канструкцыі. Са зьяўленьнем [[Сенцы|сенцаў]] пляніроўка хаты ўскладнілася: узьнікла двухкамэрнае і трохкамэрнае жытло. Апошнія тыпы былі найбольш распаўсюджанай формай жыльля беларусаў на працягу сярэднявечча і Новага часу. Як тып жыльля гістарычна разьвілася зь зямлянкі (паўзямлянкі). На асаблівасьці плянаў і канструкцый уплываюць сацыяльна-эканамічныя і прыродна-кліматычныя ўмовы, [[будаўнічыя матэрыялы]] пэўных рэгіёнаў. Беларуская хата вызначаецца дасканаласьцю апрацоўкі будаўнічых матэрыялаў, пра- парцыянальнасьцю формаў, выразнасьцю кампанентаў, дэкаратыўным аздабленьнем. Функцыянальныя, канструкцыйныя і дэкаратыўныя элемэнты хаты (франтоны, ліштвы, вільчыкі, дымнікі, падзоры і інш.) часта ўпрыгожаны архітэктурнай разьбой. Важны элемэнт дэкору хаты — мастацкая шалёўка: пэўным нахілам дошак ствараюцца разнастайныя ўзоры (квадраты, ромбы, трохвугольнікі і інш.). <gallery caption=" " class="center" widths="250px" heights="250px" perrow="4"> Файл:Stroczycy 2008 06.jpg|Хата зь вёскі [[Бракава Слабада]] ў [[Чавускі раён|Чавускім раёне]] [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]], [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]]. Файл:2026.03.15 House from Brakava Slabada in State Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 05.jpg|Легенда вяночнага двара з Бракавай Слабады. Файл:2026.03.15 House from Volieva in State Museum of Belarusian Folk Architecture 02.jpg|Вяночны двор з [[Волева]]. [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]]. </gallery> == Архітэктура == На Беларусі з 1-2 ст. вядома 1-камэрнае жытло зь печчу бяз коміна (курная хата) і вузкімі акенцамі з засаўкамі. З 16 ст. існавалі таксама 2 і 3-камэрныя хаты (хата+сенцы+хата) (хата+сенцы+гаспадарчая пабудова — клець, варыўня). З 19 ст. пераважала т. зв. белая хата, якая мае печ з комінам. Будавалі хаты найчасьцей з хвоі і елкі. Хата на падмурку пашырана з 19 ст. Крылі хаты саломаю, чаротам, дранкай, гонтай, чарапіцай, з 20 ст. выкарыстоўваюць бляху. Да канца 19 ст. быў пашыраны тып падлогі земляны і глінабітны, які зьмяніла дашчаная падлога на лагах. == Інтэр’ер == Інтэр’ер традыцыйнай хаты строга рэглямэнтаваны. У куце каля дзьвярэй стаяла печ, вусьцем да прыпечнага акна, побач быў т. зв. бабін кут. Па дыяганалі ад печы знаходзілася покуць — пачэснае месца ў хаце, там стаялі стол, нерухомыя лавы пры сьценах, услон. Ад печы ўздоўж глухой сьцяны разьмяшчаліся палаці. На сьцяне каля дзьвярэй мацавалася паліца, дзе трымалі посуд і іншае начыньне. Інтэр’ер хаты паступова дапаўняўся інш. мэбляй. Удасканальвалася ўнутраная прастора хаты: некапітальнымі перагародкамі выдзялялі кухню, спальню, сьвятліцу. Знадворку перад уваходам пачалі прыбудоўваць ганак і веранду. <gallery caption="Інтэр'ер жылой часткі хаты з [[Волева]], [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]]." class="center" widths="250px" heights="250px" perrow="4"> Файл:2026.03.15 Interior of House from Volieva, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 04.jpg|Печ. Файл:2026.03.15 Interior of House from Volieva, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|Агульны выгляд. Файл:2026.03.15 Icon Corner in the Interior of House from Volieva, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|Чырвоны кут у інтэрʼеры хаты. </gallery> == Літаратура == {{слупок-пачатак-малы}} {{слупок-2}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Беларусы|арыгінал = |спасылка = https://csl.bas-net.by/oir/contents/1997/%D0%9B343376-%D0%9B352451.pdf |адказны = Рэдкал.: Бандарчык В. К., Лакотка А. І., Пiлiпенка М. Ф. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]] |год = 1997|том = 2: Дойлідства|старонкі = 242—291 |старонак = 391|сэрыя = |isbn =985-6234-28-Х |наклад =1000 }} * {{артыкул|аўтар = Магілеўчык В. | частка = |загаловак =Санітарна-гігіенічныя ўмовы хаты і двара беларускага сялянства.|арыгінал = |спасылка =http://kamunikat.org/nasz_kraj.html?pub_start=40&pubid=46250|адказны =[[Зьмітрок Бядуля|С. Плаўнік]]|выданьне=[[Наш край (1925)|Наш Край]]|тып=штомесячнік Цэнтральнага Бюро Краязнаўства пры Інстытуце Беларускай Культуры|месца=[[Менск]]|выдавецтва= |год=чэрвень—ліпень 1926|выпуск=|том=|нумар=6—7 (9—10)| старонкі=3—20|isbn=}} * {{Літаратура/Беларускае народнае жыльлё (1973)}} * {{Артыкул| аўтар = [[Янка Сіпакоў]].| загаловак = Нашы хаты. Эсэ. | спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.2005-04.pdf|адказны = | мова = | выданьне =[[Полымя (часопіс)|Полымя]] | тып =часопіс | год = 2005| том = | нумар = 4| старонкі = 170—175 | issn = 0130—8068| архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Галіна Флікоп-Сьвіта]]. | загаловак = Іконы ў хаце беларусаў. Рэгіянальныя і канфесійныя асаблівасці ўладкавання абразоў у інтэр’еры сялянскага жытла. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/download/n106.pdf | мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып = часопіс | год = 2023 | том = | нумар = 4(106) | старонкі = 42—47 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} {{слупок-2}} * {{Артыкул| аўтар = [[Галіна Флікоп-Сьвіта]]. | загаловак = Іконы ў хаце беларусаў. Рэгіянальныя і канфесійныя асаблівасці ўладкавання абразоў у інтэр’еры сялянскага жытла. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/download/n107.pdf | мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып = часопіс | год = 2024 | том = | нумар = 1(107) | старонкі = 34—39 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Артыкул| аўтар = [[Галіна Флікоп-Сьвіта]]. | загаловак = Іконы ў хаце беларусаў. Рэгіянальныя і канфесійныя асаблівасці ўладкавання абразоў у інтэр’еры сялянскага жытла. | спасылка = https://media.catholic.by/nv/download/n109.pdf | мова = | выданьне =[[Наша вера]] | тып = часопіс | год = 2024 | том = | нумар = 3(109) | старонкі = 14—19 | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}} * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя |арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/uploaded04/Ivan_Samiakin.Etnahrafija_Bielarusi._Encyklapiedyja.pdf |адказны = рэдкалегія: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (галоўны рэдактар) і інш. |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя (выдавецтва)|Беларуская Савецкая Энцыклапедыя]] |год = 1989|том = |старонкі = 512, 513 |старонак = 578 |сэрыя = |isbn = 5-85700-014-9|наклад = 20000}} * Якімовіч, Ю. А. Драўлянае дойлідства беларускага Палесся. Мн., 1978. * {{Кніга|аўтар =[[Лідзія Маўчанава|Л. А. Молчанова ]]. |частка = |загаловак = Материальная культура белорусов |арыгінал = |спасылка = |адказны = редакторы: [[Васіль Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Адам Залескі|А. И. Залесский]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1968 |том = |старонкі = 63—123 |старонак = 230 |сэрыя = |isbn = |наклад = 2400}} * {{Кніга|аўтар = Харузин, Алексей.|частка = |загаловак = Славянское жилище в Сѣверо-Западномъ краѣ. Изъ матеріаловъ по исторіи развтія славянскихъ жилищъ |арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/libgen_00155498 |адказны = |выданьне = |месца =[[Вільня|Вильна]] |выдавецтва = Типо-Литографія «Н. Мацъ и К°» |год = 1907 |том = |старонкі = |старонак = 342 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} {{слупок-канец}} {{Накід}} [[Катэгорыя:Драўляная архітэктура]] [[Катэгорыя:Беларускае народнае дойлідзтва]] [[Катэгорыя:Хата| ]] 4ib074qlsxuja9dm6mvgdidx6f1glez 0 80857 2697491 1924470 2026-10-23T13:32:09Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Сарненскі раён]] у [[Сарненскі раён (1940—2020)]]: колішні раён 1924470 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Сарненскі раён | Арыгінальная назва = Сарненський район | Герб = Sarnenskyy rayon gerb.png | Сьцяг = Flag of Sarny raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Ровенская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Сарны]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = [[1939]] | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 100 тыс. чал |Год перапісу = 2005 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1970 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Sarnenskyi-Raion.png | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Сарненскі раён''' ({{мова-uk|Сарненський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы цэнтральнай частцы [[Ровенская вобласьць|Ровенскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Сарны]]. {{Накід:Украіна}} {{Ровенская вобласьць}} [[Катэгорыя:Раёны Ровенскай вобласьці]] 4u0pnz9pdm585zlrx0fgla96o2ce747 2697493 2697491 2026-10-23T13:32:43Z Vlad5250 57182 2697493 wikitext text/x-wiki {{Пра|сучасны раён|Сарненскі раён|колішні раён}} {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Сарненскі раён | Арыгінальная назва = Сарненський район | Герб = Sarnenskyy rayon gerb.png | Сьцяг = Flag of Sarny raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Ровенская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Сарны]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = [[1939]] | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 100 тыс. чал |Год перапісу = 2005 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1970 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Sarnenskyi-Raion.png | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Сарненскі раён''' ({{мова-uk|Сарненський район}}) — колішняя адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы цэнтральнай частцы [[Ровенская вобласьць|Ровенскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Сарны]]. {{Накід:Украіна}} {{Ровенская вобласьць}} [[Катэгорыя:Колішнія раёны Ровенскай вобласьці]] igatalkt3n0hngprkdbtizh5st9lge7 0 82742 2697506 2370840 2026-10-23T16:54:28Z Wieralee 37131 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Nikolai Gogol - Revizor cover (1836).jpg]] → [[File:Nikolai Gogol, Revizor, 1836, title page.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · It is not the "cover" (see https://www.domgogolya.ru/exhibitions/14743/#) 2697506 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор | Назва = Рэвізор | Назва-арыгінал = {{мова-ru|}} Ревизор | Выява = Nikolai Gogol, Revizor, 1836, title page.jpg | Памер = | Подпіс выявы = Вокладка першага выданьня «Рэвізора» | Жанр = камэдыя | Аўтар = [[Мікалай Гогаль]] | Мова арыгіналу = расейская | Напісаны = | Публікацыя = 1836 | Асобнае выданьне = | Выдавецтва = | Пераклад = [[Кандрат Крапіва]] | Электронная вэрсія = | ВікіКрыніца-тэкст = :ru:s:Ревизор (Гоголь) }} '''«Рэвізор»''' ({{мова-ru|Ревизор}}) — [[Сатыра|сатырычная]] п’еса [[расейцы|расейскага]] [[пісьменьнік]]а і [[драматург]]а [[украінцы|ўкраінскага]] паходжаньня [[Мікалай Гогаль|Мікалая Гогаля]], апублікаваная ў 1836 і выпраўленая да выданьня 1842 году. Заснаваная на сюжэце, падказаным Гогалю [[Аляксандар Пушкін|Аляксандрам Пушкіным]], [[п’еса]] зьяўляецца ўзорам жанру камэдыі памылак, паказваючы людзкую хцівасьць, неадукаванасьць і суцэльную разбэшчанасьць чыноўніцтва царскай Расеі. == Гісторыя стварэньня == Работу над п’есай Гогаль пачаў увосень 1835. Традыцыйна лічыцца, што сюжэт быў падказаны яму А. С. Пушкіным. Пацьвярджэньнем гэтаму служаць успаміны расейскага пісьменьніка [[Уладзімер Салагуб|Ўладзімера Салагуба]]: «[[Аляксандар Пушкін|Пушкін]] пазнаёміўся з [[Мікалай Гогаль|Гогалем]] і распавёў яму пра выпадак, які адбыўся ў г. Усьцюжне Наўгародзкай губэрні — пра якогасьці праезджага гаспадына, які выдаў сябе за чыноўніка міністэрства і абабраў усіх гарадзкіх жыхароў». Таксама ёсьць меркаваньне, што ён узыходзіць да апавяданьняў пра камандзіроўку [[Павал Сьвіньін|Паўла Сьвіньіна]] ў [[Бэсарабія|Бэсарабію]] ў 1815<ref name=Ref503>[https://web.archive.org/web/20090122220633/http://nikolay.gogol.ru/articles/revizor/revizor_v_ocenke_sovremennikov «Ревизор» в оценке современников] ссылка от 1 ноября 2008 {{ref-ru}}</ref><ref name=Ref672>В. Гиппиус, «Литературное общение Гоголя с Пушкиным». Ученые записки Пермского государственного университета, отдел общественных наук, вып. 2, 1931, стр. 63—77 ссылка от 1 ноября 2008 {{ref-ru}}</ref>. Вядома, што падчас работы над п’есай Гогаль неаднаразова пісаў Аляксандру Пушкіну аб хадзе яе напісаньня, часам жадаючы яе кінуць, але Пушкін настойліва прасіў яго не прыпыняць работу над «Рэвізорам». У студзені 1836 Гогаль чытаў камэдыю на вечары ў [[Васілій Жукоўскі|Васілія Жукоўскага]] ў прысутнасьці вялікай групы літаратараў, сярод якіх былі [[Аляксандар Пушкін]], [[Пётр Вяземскі]] і многія іншыя. [[Іван Тургенеў|Тургенеў]] узгадваў аб гэтым вечары: {{Пачатак цытаты}}читал Гоголь превосходно…, поразил меня чрезвычайной простотой и сдержанностью манеры, какой-то важной и в то же время наивной искренностью, которой словно и дела нет — есть ли тут слушатели и что они думают. Казалось, Гоголь только и заботился о том, как бы вникнуть в предмет, для него самого новый, и как бы вернее передать собственное впечатление. Эффект выходил необычайный<ref name="Николай Васильевич Гоголь">[https://web.archive.org/web/20090725193629/http://www.school770.ru/gogol/theatre/index.html Николай Васильевич Гоголь] {{ref-ru}}</ref>. {{Канец цытаты}} Меркаваньні слухачоў наконт новай п’есы былі розныя. Гэта быў час станаўленьня рэалізму ў мастацтве, і прыхільнікі старых тэатральных традыцыяў высокага «прыгожага» відовішча абвінавачвалі п’есу ў «натуралізме». Вядома, што Пушкін і Жукоўскі былі ў поўным захапленьні. Але многія іншыя ня ўбачылі ці не пажадалі ўбачыць за клясычнай шырмай тыповага сюжэта «камэдыі памылак» грамадзянскі [[фарс]], у якім за павятовым гарадком абазначаная ўся [[Расея]]. {{Пачатак цытаты}} Впоследствии он (Барон Розен) гордился тем, что когда Гоголь, на вечере у Жуковского, в первый раз прочел своего «Ревизора», он один из всех присутствовавших не показал автору ни малейшего одобрения и даже ни разу не улыбнулся, и сожалел о Пушкине, который увлекся этим оскорбительным для искусства фарсом и во всё время чтения катался от смеха. В мнении о «Ревизоре» два драматических писателя-врага, Кукольник и Розен, всегда иронически посматривавшие друг на друга и ни в чём не сходившиеся, сошлись совершенно.<ref name="Страсти по «Ревизору»">[https://web.archive.org/web/20150909094644/http://www.gogol.ru/gogol/stati/strasti_po_revizoru/ Страсти по «Ревизору»] {{ref-ru}}</ref> {{Канец цытаты|крыніца=И. И. Панаев. «Литературные воспоминания»}} Сам Гогаль так адзываўся наконт сваёй работы: {{Пачатак цытаты}} В «Ревизоре» я решился собрать в одну кучу всё дурное в России, какое я тогда знал, все несправедливости, какие делаются в тех местах и в тех случаях, где больше всего требуется от человека справедливости, и за одним разом посмеяться над всем.<ref name=Ref1906>[https://web.archive.org/web/20081006054002/http://www.nikolaygogol.org.ru/lib/op/author/690 «Ревизор» — сатира на крепостническую Русь.] ссылка от 1 ноября 2008 {{ref-ru}}</ref> {{Канец цытаты}} Сцэнічны лёс п’есы склаўся не адразу. Дамагчыся дазволу на пастаноўку ўдалося толькі пасьля таго, як Жукоўскі здолеў пераканаць імпэртара асабіста, што «ў камэдыі няма нічога ненадзейнага, што гэта толькі вясёлая насьмешка над благімі правінцыяльнымі чыноўнікамі», п’еса была дапушчаная да пастаноўкі. Другая рэдакцыя п’есы адносіцца да 1842 году. == Дзейныя асобы == * '''Антон Антонавіч Сквозьнік-Дмуханоўскі''', гараднічы * '''Ганна Андрэеўна''', ягоная жонка * '''Мар’я Антонаўна''', ягоная дачка * '''Лука Лукашовіч Хлопаў''', інспэктар школаў * '''Жонка''' ягоная * '''Амос Хведаравіч Ляпкін-Цяпкін''', судзьдзя * '''Арцём Піліпавіч Земляніка''', апякун богугодных установаў * '''Іван Кузьмовііч Шпёкін''', паштмайстар * '''Пётра Іванавіч Добчынскі''', '''Пётра Іванавіч Бобчынскі''' — гарадзкія дамаўласьнікі * '''Іван Аляксандравіч Хлестакоў''', чыноўнік ізь Пецярбургу * '''Восіп''', ягоны служкаа * '''Хрысьціян Іванавіч Гібнэр''', паветавы лекар * '''Хведар Андрэевіч Люлюкоў''', '''Іван Лазаравіч Растакоўскі''', '''Сьцяпан Іванавіч Каробкін''' — адстаўныя чыноўнікі, паважаныя асобы ў горадзе * '''Сьцяпан Ільлёвіч Ухавёртаў''', паліцыйны прыстаў * '''Сьвістуноў''', '''Пугаўкін''', '''Дзяржыморда''' — паліцыянты * '''Абдулін''', купец * '''Хаўроньня Пётраўна Паплешына''', сьлесарыха * '''Жонка унтэр-афіцэра''' * '''Міхалка''', служка гараднічага * '''Служка''' заезду * Госьці, купцы, мяшчане, просьбіты. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Д. Л. Тальников. Новая ревизия «Ревизора»: опыт литературно-сценического изучения театральной постановки. М.-Л., Госиздат, 1927. {{ref-ru}} * Ю. В. Манн. Комедия Гоголя «Ревизор». М.: Худож. лит., 1966 {{ref-ru}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://prajdzisvet.org/text/1271-revizor.html Беларускі пераклад Антона Адамовіча] * [http://az.lib.ru/g/gogolx_n_w/text_0070.shtml Ревизор] у бібліятэцы Максіма Машкова {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:П’есы Мікалая Гогаля]] [[Катэгорыя:Камэдыі]] [[Катэгорыя:П’есы 1836 году]] iwyo10jeg22vyfp7w6p367xjzozusep 0 90368 2697517 2266633 2026-10-23T21:09:53Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Mahabharata?oldid=1378502504 2697517 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор | Назва = Магабгарата | Назва-арыгінал = {{мова-sa|महाभारत}} | Выява = Kurukshetra.jpg | Памер = 250пкс | Подпіс выявы = [[Бітва пры Курукшэтры]]. Выява з манускрыпту. | Жанр = эпас | Аўтар = [[В’яса]] | Мова арыгіналу = санскрыт | Напісаны = | Публікацыя = | Асобнае выданьне = | Выдавецтва = | Пераклад = | Электронная вэрсія = | ВікіКрыніца-тэкст = }} '''Магабга́рата''' ({{мова-sa|महाभारत}}, {{IAST|Mahābhārata}}, у перакладзе ''«Сказаньне пра вялікіх Бгаратаў»'') — [[Індыя|старажытнаіндыйскі]] эпас, адзін з найбуйнейшых літаратурных твораў сьвету. Паэма складаецца з 18 кнігаў, некалькіх уводных эпічных сказаньняў і многіх сказаньняў і легенд пераважна фальклёрнага характару, а таксама лірыка-дыдактычных дыялёгаў, дыдактычных разважаньняў багаслоўскага, палітычнага, прававога характару, касмаганічных мітаў, генеалёгій, гімнаў, плачаў, аб’яднаных па тыповаму для вялікіх форм індыйскай літаратуры прынцыпу абрамленьня; утрымлівае больш за 100 000 двухрадкоўяў, што ў чатыры разы даўжэй за [[Біблія|Біблію]] й у сем разоў — за ''«[[Іліяда|Іліяду]]»'' й ''«[[Адысэя|Адысэю]]»''. У індыйскай традыцыі лічыцца «пятай Вэдай». Эпас паступова склаўся на аснове вусных сказаньняў і легендаў плямёнаў і народнасьцей паўночна-заходняй і паўночнай Індыі пачынаючы з другой паловы 2-га тысячагодзьдзя да н. э. Сучасны выгляд набыў да V стагодзьдзя. Лічыцца, што першапачатковае сказаньне «Магабгараты» створана на пракрытах і толькі потым выкладзена на санскрыце. Аўтарства прыпісваецца легендарнаму мудрацу Віясу. У цэнтры ''«Магабгараты»'' аповед пра бітву двух родаў (Пандаваў і Каўраваў) і іх зьвязьнікаў за панаваньне над Хастынапурай (цяпер — [[Дэлі]]). Дасьледнікі лічаць, што ў аснову эпасу ляглі паданьні пра рэальныя падзеі, што адбываліся ў паўночнай Індыі ў позьневэдыйскі пэрыяд — вайну паміж зьвязамі плямёнаў куру й панчалаў, якая завяршылася перамогай апошніх. Радаводы старажытнаіндыйскіх уладароў дазваляюць датаваць бітву XI стагодзьдзем да н. э. «Магабгарата» — багатая крыніца сюжэтаў і вобразаў, якія атрымалі разьвіцьцё ў нацыянальных літаратурах народаў Індыі, [[Інданэзія|Інданэзіі]], [[М’янма|М’янмы]], [[Камбоджа|Камбоджы]], [[Тайлянд|Тайлянда]], [[Лаос|Лаоса]], [[Шры-Ланка|Шры-Ланкі]], а таксама адлюстраваліся ў літаратурах [[Тыбэт]]а й [[Манголія|Манголіі]]. У кожнай з нацыянальных літаратур сюжэты ''«Магабгараты»'' маюць сваю інтэрпрэтацыю ў адпаведнасьці з эпохай і канкрэтным нацыянальным асяродзьдзем. У [[Эўропа|Эўропе]] ''«Магабгарата»'' вядома з канца XVIII стагодзьдзя. == Гістарычны кантэкст == Гістарычнасьць [[бітва пры Курукшэтры|бітвы пры Курукшэтры]] застаецца нявызначанай. Шматлікія гісторыкі датуюць яе часам [[жалезны век|жалезнага веку]] ў Індыі, то бок прыкладна X стагодзьдзем да н. э. Падзеі эпасу маюць гістарычнае тло ў час жалезнага веку, то бок у вэдыйскай Індыі, дзе каралеўства [[Куру (каралеўства)|Куру]] было цэнтрам палітычнай улады прыблізна паміж 1200 і 800 гадамі да н. э.<ref>Witzel M., «Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state». EJVS vol.1 no.4 (1995); also in B. Kölver (ed.), «Recht, Staat und Verwaltung im klassischen Indien». München, R. Oldenbourg, 1997. — С. 27-52.</ref> Дынастычны канфлікт таго часу мог стаць натхненьнем для Джаі, як то першапачатковай асновы, на якой пазьней была пабудавана частка Магабгараты. Вырашальная бітва гэтага аповеду зь цягам часу пачала ўспрымацца як падзея эпахальнага маштабу. [[Файл:Painted Grey Ware Culture (1200-600 BCE).png|значак|Мапа з пазначэньнем месцаў распаўсюду культуры шэра-керамічнага росьпісу.]] Пуранічная літаратура зьмяшчае генэалягічныя сьпісы, павязаныя з аповядам ''«Магабгараты»''. Сьведчаньні Пуранаў падзяляюцца на два тыпы. Да першага належыць наўпроставае сьцьверджаньне, што паміж нараджэньнем [[Парыкшыт]]а (унукам Арджуны) і ўзыходжаньнем на трон [[Магападма Нанда|Магападмы Нанды]] прайшло 1015 або 1050 гадоў, што дае прыблізную дату ў 1400 год да н. э. для бітвы Бгаратаў<ref>Pusalker, A. D. «History and Culture of the Indian People». Vol I, Chapter XIV. — С. 273.</ref>. Аднак такое дапушчэньне азначала бы неверагодна доўгія тэрміны кіраваньня для цароў, пералічаных у генэалёгіях<ref>Pargiter, F. E. «Ancient Indian Historical Tradition». — С. 180.</ref>. Другі тып сьведчаньняў заснаваны на аналізе паралельных генэалёгіяў у Пуранах паміж часам Адгісымакрышны (праўнука Парыкшыта) і Магападмы Нанды. Адпаведна, Паргітэр ацаніў гэты пэрыяд у 26 пакаленьняў, выкарыстаўшы сярэднае значэньне зь дзесяці розных дынастычных сьпісаў. Зыходзячы зь меркаванага сярэдняга тэрміну кіраваньня ў 18 гадоў, ён атрымаў дату блізу 850 году да н. э. для Адгісымакрышны і, адпаведна, каля 950 году да н. э. для бітвы Бгаратаў. [[Брадж Басі Лал]] выкарыстаў той самы падыход, але зыходзіў з больш асьцярожнага дапушчэньня адносна сярэдняй працягласьці валадарства й атрымаў дату роўную 836 году да н. э. Ён таксама суаднёс гэты вынік з археалягічнымі сьведчаньнямі з помнікаў [[культура шэра-керамічнага росьпісу|культуры шэра-керамічнага росьпісу]], адзначыўшы трывалую повязь паміж артэфактамі гэтай культуры й мясцовасьцямі, згаданымі ў эпасе<ref>Lal, B. B. (1976). «Mahabharata and Archaeology» in Gupta and Ramachandran. — С. 57—58.</ref>. [[Джон Кі]] мяркуе, што «асноўныя сюжэты гэтых твораў, здаецца, зьвязаныя з падзеямі, якія папярэднічалі ўсім іншым тэкстам за выняткам Рыгвэды»<ref>{{кніга|імя=John|прозьвішча=Keay|спасылка=https://books.google.com/books?id=3aeQqmcXBhoC|загаловак=India: A History|месца=New York City|выдавецтва=Grove Press|год=2000|старонкі=42|isbn=978-0-8021-3797-5}}</ref>. Спробы датаваць падзеі з выкарыстаньнем мэтадаў археаастраноміі далі, у залежнасьці ад таго, якія ўрыўкі браліся пад увагу й як яны інтэрпрэтаваліся, ацэнкі ад канца IV тысячагодзьдзя да н. э. да сярэдзіны II тысячагодзьдзя да н. э. Дата канца IV тысячагодзьдзя мае гістарычны папярэднік у вылічэньні пачатку эпохі [[Калі-юга|Калі-югі]], заснаваным на ўзаемным становішчы плянэтаў, зробленым [[Арыябгата]]м у VI стагодзьдзі. Дата 18 лютага 3102 году да н. э., якую Арыябгата вызначыў як дату біты, апісанай у ''«Магабгараце»'', што шырока распаўсюдзілася ў індыйскай традыцыі. Некаторыя крыніцы зьвязваюць яе зь зьнікненьнем [[Крышна|Крышны]] зь Зямлі<ref>{{навіна|спасылка=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Lord-Krishna-lived-for-125-years/articleshow/844211.cms|загаловак=Lord Krishna lived for 125 years &#124; India News – Times of India|дата публікацыі=08.09.2004|копія=https://web.archive.org/web/20201023194614/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Lord-Krishna-lived-for-125-years/articleshow/844211.cms|дата копіі=23.10.2020}}</ref>. Надпіс з Айголе часоў [[Пулакешын II|Пулакешына II]], датаваны 556 годам эры Шака ці 634 годам н. э., сьцьвярджае, што ад Бгарацкай бітвы мінула 3735 гадоў, што адносіць вайну, апісаную ў творы, да 3137 году да н. э.<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.mid-day.com/articles/5151-years-of-gita/15033045|загаловак=5151 years of Gita|дата публікацыі=19.01.2014|дата доступу=15.05.2015|копія=https://web.archive.org/web/20171108190821/http://www.mid-day.com/articles/5151-years-of-gita/15033045|дата копіі=08.11.2017}}</ref> Іншая традыцыйная школа астраномаў і гісторыкаў, якую прадстаўляюць [[Вэрдга Гарга]], [[Варагамігіра]] й [[Калгана]], стасуюць Бгарацкую біту да часу, які трываў праз 653 гады пасьля пачатку Калі-югі, што адпавядае 2449 году да н. э. Паводле ''«[[Бргат-Самгіта|Бргат-Самгіты]]»'' Варагамігіры, які быў створаны ў VI стагодзьдзе, [[Юдгіштгіра]] жыў за 2526 гадоў да пачатку эры Шака, якая пачынаецца ў 78 годзе. Паводле гэтага дапушчэньня, Юдгіштгіра зьмяшчаецца, і, адпаведна, самая бітва таксама, прыкладна ў 2448—2449 гады да н. э. Некаторыя дасьледнікі спрабавалі атаясаміць згаданую Варагамігірам эру Шака зь іншымі летазьлічэньнямі, але такія інтэрпрэтацыі пераносяць самога Варагамігіру ў I стагодзьдзе да н. э., што немажліва, бо ён спасылаецца на астранома Арыябгату, які жыў у V стагодзьдзі н. э. ''«[[Раджатарангіні]]»'' працы Калганы, які жыў у XII стагодзьдзі, відавочна, абапіраецца на Варагамігіру, дзе таксама сьцьвярджаецца, што Пандавы ўзвысіліся праз 653 гады пасьля пачатку Калі-югі. Калгана дадае, што тыя, хто лічыць, быццам Бгарацкая бітва адбылася напрыканцы [[Двапара-юга|Двапара-югі]], ёсьць неразумнымі людзьмі<ref>{{кніга|аўтар=A.M. Shastri|спасылка=https://books.google.com/books?id=Mf0MAQAAMAAJ|загаловак=Varāhamihira and His Times|выдавецтва=Kusumanjali|год=1991|старонкі=31–33, 37}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * На сайце [https://web.archive.org/web/20170815064508/http://www.worldepos.ru/ «Эпічная сіла»] {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Магабгарата| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 4rrg9b9ir0l22ula3aju37ffl63oqgw 4 91685 2697518 2696112 2026-10-23T21:16:50Z DymitrBot 56484 робат: абнаўленьне зьвестак 2697518 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Уступ|23.10.2026 21:16 UTC|45,09|45,12|+0,03}}</noinclude> # [[Электрычны ток]] (<span style="color: #909090;">2579 сымб. → </span>3611 сымб.) # [[Дыхальная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2641 сымб. → </span>3697 сымб.) # [[Харчовая соль]] (<span style="color: #909090;">2714 сымб. → </span>3800 сымб.) # [[Сэрца]] (<span style="color: #909090;">2738 сымб. → </span>3833 сымб.) # [[Тэатар]] (<span style="color: #909090;">2739 сымб. → </span>3835 сымб.) # [[Гук]] (<span style="color: #909090;">2750 сымб. → </span>3850 сымб.) # [[Кут]] (<span style="color: #909090;">2775 сымб. → </span>3885 сымб.) # [[Мір]] (<span style="color: #909090;">2801 сымб. → </span>3921 сымб.) # [[Любоў]] (<span style="color: #909090;">2804 сымб. → </span>3926 сымб.) # [[Страўнікава-кішачны тракт]] (<span style="color: #909090;">2806 сымб. → </span>3928 сымб.) # [[Сьвятло]] (<span style="color: #909090;">2809 сымб. → </span>3933 сымб.) # [[Піраміда (архітэктура)]] (<span style="color: #909090;">2814 сымб. → </span>3940 сымб.) # [[Горная парода]] (<span style="color: #909090;">2824 сымб. → </span>3954 сымб.) # [[Фотасынтэз]] (<span style="color: #909090;">2833 сымб. → </span>3966 сымб.) # [[Граматыка]] (<span style="color: #909090;">2858 сымб. → </span>4001 сымб.) # [[Крывяносная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2873 сымб. → </span>4022 сымб.) # [[Свабода волі]] (<span style="color: #909090;">2890 сымб. → </span>4046 сымб.) # [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">2919 сымб. → </span>4087 сымб.) # [[Вірус]] (<span style="color: #909090;">2923 сымб. → </span>4092 сымб.) # [[Джаз]] (<span style="color: #909090;">2925 сымб. → </span>4095 сымб.) # [[Сіла (фізычная велічыня)]] (<span style="color: #909090;">2932 сымб. → </span>4105 сымб.) # [[Цэнтральны працэсар]] (<span style="color: #909090;">2941 сымб. → </span>4117 сымб.) # [[Тэрарызм]] (<span style="color: #909090;">2945 сымб. → </span>4123 сымб.) # [[Опэра]] (<span style="color: #909090;">2973 сымб. → </span>4162 сымб.) # [[Пандэмія]] (<span style="color: #909090;">2976 сымб. → </span>4166 сымб.) # [[Комікс]] (<span style="color: #909090;">2978 сымб. → </span>4169 сымб.) # [[Камэта]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Землятрус]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Фанэма]] (<span style="color: #909090;">3031 сымб. → </span>4243 сымб.) # [[Мова праграмаваньня]] (<span style="color: #909090;">3032 сымб. → </span>4245 сымб.) # [[Статыстыка]] (<span style="color: #909090;">3034 сымб. → </span>4248 сымб.) # [[Печань]] (<span style="color: #909090;">3037 сымб. → </span>4252 сымб.) # [[Электронная музыка]] (<span style="color: #909090;">3064 сымб. → </span>4290 сымб.) # [[Хуткасьць]] (<span style="color: #909090;">3079 сымб. → </span>4311 сымб.) # [[Мовазнаўства]] (<span style="color: #909090;">3127 сымб. → </span>4378 сымб.) # [[Прапаганда]] (<span style="color: #909090;">3142 сымб. → </span>4399 сымб.) # [[Журналістыка]] (<span style="color: #909090;">3145 сымб. → </span>4403 сымб.) # [[Плуг]] (<span style="color: #909090;">3146 сымб. → </span>4404 сымб.) # [[Баявыя мастацтвы]] (<span style="color: #909090;">3148 сымб. → </span>4407 сымб.) # [[Джайнізм]] (<span style="color: #909090;">3158 сымб. → </span>4421 сымб.) # [[Літар]] (<span style="color: #909090;">3176 сымб. → </span>4446 сымб.) # [[Антыбіётык]] (<span style="color: #909090;">3186 сымб. → </span>4460 сымб.) # [[Паводка]] (<span style="color: #909090;">3187 сымб. → </span>4462 сымб.) # [[Эпоха Асьветніцтва]] (<span style="color: #909090;">3197 сымб. → </span>4476 сымб.) # [[Дзяленьне ядра]] (<span style="color: #909090;">3201 сымб. → </span>4481 сымб.) # [[Хвароба]] (<span style="color: #909090;">3205 сымб. → </span>4487 сымб.) # [[Пісьменства]] (<span style="color: #909090;">3206 сымб. → </span>4488 сымб.) # [[Свойскі конь]] (<span style="color: #909090;">3209 сымб. → </span>4493 сымб.) # [[Малюскі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Солі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Мода]] (<span style="color: #909090;">3214 сымб. → </span>4500 сымб.) # [[Вымярэньне]] (<span style="color: #909090;">3218 сымб. → </span>4505 сымб.) # [[Рэпрадукцыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3232 сымб. → </span>4525 сымб.) # [[Тэктоніка пліт]] (<span style="color: #909090;">3261 сымб. → </span>4565 сымб.) # [[Лягарытм]] (<span style="color: #909090;">3278 сымб. → </span>4589 сымб.) # [[Сымэтрыя]] (<span style="color: #909090;">3280 сымб. → </span>4592 сымб.) # [[Бог]] (<span style="color: #909090;">3291 сымб. → </span>4607 сымб.) # [[Склад]] (<span style="color: #909090;">3295 сымб. → </span>4613 сымб.) # [[Шыізм]] (<span style="color: #909090;">3298 сымб. → </span>4617 сымб.) # [[Сымфонія]] (<span style="color: #909090;">3322 сымб. → </span>4651 сымб.) # [[Тэорыя лікаў]] (<span style="color: #909090;">3347 сымб. → </span>4686 сымб.) # [[Жывёлы]] (<span style="color: #909090;">3349 сымб. → </span>4689 сымб.) # [[Скульптура]] (<span style="color: #909090;">3353 сымб. → </span>4694 сымб.) # [[Жанчына]] (<span style="color: #909090;">3354 сымб. → </span>4696 сымб.) # [[Флямэнка]] (<span style="color: #909090;">3367 сымб. → </span>4714 сымб.) # [[Псыхалёгія]] (<span style="color: #909090;">3373 сымб. → </span>4722 сымб.) # [[Гадзіньнік]] (<span style="color: #909090;">3376 сымб. → </span>4726 сымб.) # [[Эпістэмалёгія]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Страваваньне]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Гастраэнтэрыт]] (<span style="color: #909090;">3385 сымб. → </span>4739 сымб.) # [[Флейта]] (<span style="color: #909090;">3389 сымб. → </span>4745 сымб.) # [[Сьлепата]] (<span style="color: #909090;">3394 сымб. → </span>4752 сымб.) # [[Біялягічная клясыфікацыя]] (<span style="color: #909090;">3410 сымб. → </span>4774 сымб.) # [[Павукі]] (<span style="color: #909090;">3411 сымб. → </span>4775 сымб.) # [[Біятэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">3424 сымб. → </span>4794 сымб.) # [[Рыс]] (<span style="color: #909090;">3438 сымб. → </span>4813 сымб.) # [[Арка]] (<span style="color: #909090;">3441 сымб. → </span>4817 сымб.) # [[Магніт]] (<span style="color: #909090;">3470 сымб. → </span>4858 сымб.) # [[Жалезны век]] (<span style="color: #909090;">3479 сымб. → </span>4871 сымб.) # [[Біяхімія]] (<span style="color: #909090;">3482 сымб. → </span>4875 сымб.) # [[Інфармацыя]] (<span style="color: #909090;">3495 сымб. → </span>4893 сымб.) # [[Паўзуны]] (<span style="color: #909090;">3496 сымб. → </span>4894 сымб.) # [[Камунізм]] (<span style="color: #909090;">3506 сымб. → </span>4908 сымб.) # [[Сунізм]] (<span style="color: #909090;">3510 сымб. → </span>4914 сымб.) # [[Этыка]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Закон захаваньня энэргіі]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Кветка]] (<span style="color: #909090;">3524 сымб. → </span>4934 сымб.) # [[Чалавек]] (<span style="color: #909090;">3526 сымб. → </span>4936 сымб.) # [[Эвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">3534 сымб. → </span>4948 сымб.) # [[Сталь]] (<span style="color: #909090;">3537 сымб. → </span>4952 сымб.) # [[Інфармацыйныя тэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3542 сымб. → </span>4959 сымб.) # [[Паўправаднік]] (<span style="color: #909090;">3556 сымб. → </span>4978 сымб.) # [[Агульная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">3563 сымб. → </span>4988 сымб.) # [[Нэматоды]] (<span style="color: #909090;">3565 сымб. → </span>4991 сымб.) # [[Мёд]] (<span style="color: #909090;">3570 сымб. → </span>4998 сымб.) # [[Вікінгі]] (<span style="color: #909090;">3576 сымб. → </span>5006 сымб.) # [[Раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">3583 сымб. → </span>5016 сымб.) # [[Вусякі]] (<span style="color: #909090;">3591 сымб. → </span>5027 сымб.) # [[Драўніна]] (<span style="color: #909090;">3598 сымб. → </span>5037 сымб.) # [[Шлюб]] (<span style="color: #909090;">3603 сымб. → </span>5044 сымб.) # [[Джэймз Прэскат Джоўль]] (<span style="color: #909090;">3614 сымб. → </span>5060 сымб.) # [[Монатэізм]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Цунамі]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Мора]] (<span style="color: #909090;">3630 сымб. → </span>5082 сымб.) # [[Тэарэма Пітагора]] (<span style="color: #909090;">3634 сымб. → </span>5088 сымб.) # [[Тоўстая кішка]] (<span style="color: #909090;">3642 сымб. → </span>5099 сымб.) # [[Аўстралія і Акіянія]] (<span style="color: #909090;">3650 сымб. → </span>5110 сымб.) # [[Моцнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">3658 сымб. → </span>5121 сымб.) # [[Паскарэньне]] (<span style="color: #909090;">3671 сымб. → </span>5139 сымб.) # [[СНІД]] (<span style="color: #909090;">3676 сымб. → </span>5146 сымб.) # [[Барабан]] (<span style="color: #909090;">3680 сымб. → </span>5152 сымб.) # [[Манархія]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Вялікая кітайская сьцяна]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Умар ібн аль-Хатаб]] (<span style="color: #909090;">3698 сымб. → </span>5177 сымб.) # [[Нанатэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3707 сымб. → </span>5190 сымб.) # [[Нос]] (<span style="color: #909090;">3728 сымб. → </span>5219 сымб.) # [[Дыёд]] (<span style="color: #909090;">3747 сымб. → </span>5246 сымб.) # [[Чорнае мора]] (<span style="color: #909090;">3748 сымб. → </span>5247 сымб.) # [[Акулы]] (<span style="color: #909090;">3757 сымб. → </span>5260 сымб.) # [[Дэзоксырыбануклійная кісьля]] (<span style="color: #909090;">3760 сымб. → </span>5264 сымб.) # [[Эндакрынная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3778 сымб. → </span>5289 сымб.) # [[Мангольская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">3783 сымб. → </span>5296 сымб.) # [[Ідэалёгія]] (<span style="color: #909090;">3790 сымб. → </span>5306 сымб.) # [[Фізыялёгія дыханьня]] (<span style="color: #909090;">3792 сымб. → </span>5309 сымб.) # [[Ганчарства]] (<span style="color: #909090;">3800 сымб. → </span>5320 сымб.) # [[Арганізм]] (<span style="color: #909090;">3814 сымб. → </span>5340 сымб.) # [[Газ]] (<span style="color: #909090;">3824 сымб. → </span>5354 сымб.) # [[Фізычная хімія]] (<span style="color: #909090;">3826 сымб. → </span>5356 сымб.) # [[Частасьць]] (<span style="color: #909090;">3827 сымб. → </span>5358 сымб.) # [[Расьліны]] (<span style="color: #909090;">3828 сымб. → </span>5359 сымб.) # [[Абрам]] (<span style="color: #909090;">3830 сымб. → </span>5362 сымб.) # [[Раман]] (<span style="color: #909090;">3838 сымб. → </span>5373 сымб.) # [[Грамадзянская вайна]] (<span style="color: #909090;">3848 сымб. → </span>5387 сымб.) # [[Паўднёва-Кітайскае мора]] (<span style="color: #909090;">3850 сымб. → </span>5390 сымб.) # [[Прамысловасьць]] (<span style="color: #909090;">3858 сымб. → </span>5401 сымб.) # [[Цяжарнасьць чалавека]] (<span style="color: #909090;">3859 сымб. → </span>5403 сымб.) # [[Хмара]] (<span style="color: #909090;">3861 сымб. → </span>5405 сымб.) # [[Юдаізм]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Цьвёрдае цела]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Каляндар]] (<span style="color: #909090;">3878 сымб. → </span>5429 сымб.) # [[Проза]] (<span style="color: #909090;">3885 сымб. → </span>5439 сымб.) # [[Веды]] (<span style="color: #909090;">3892 сымб. → </span>5449 сымб.) # [[Глухата]] (<span style="color: #909090;">3910 сымб. → </span>5474 сымб.) # [[Галаўны мозаг]] (<span style="color: #909090;">3920 сымб. → </span>5488 сымб.) # [[Выбуховае рэчыва]] (<span style="color: #909090;">3930 сымб. → </span>5502 сымб.) # [[Яблык]] (<span style="color: #909090;">3935 сымб. → </span>5509 сымб.) # [[Дзюдо]] (<span style="color: #909090;">3944 сымб. → </span>5522 сымб.) # [[Ісьціна]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Рэальнасьць]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Вялікі бар’ерны рыф]] (<span style="color: #909090;">3974 сымб. → </span>5564 сымб.) # [[Халодная вайна]] (<span style="color: #909090;">3978 сымб. → </span>5569 сымб.) # [[Самба]] (<span style="color: #909090;">3993 сымб. → </span>5590 сымб.) # [[Прыручэньне]] (<span style="color: #909090;">3999 сымб. → </span>5599 сымб.) # [[Водарасьці]] (<span style="color: #909090;">4004 сымб. → </span>5606 сымб.) # [[Лацінская мова]] (<span style="color: #909090;">4007 сымб. → </span>5610 сымб.) # [[Сьмяротная кара]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Грызуны]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Агонь]] (<span style="color: #909090;">4050 сымб. → </span>5670 сымб.) # [[Бясконцасьць]] (<span style="color: #909090;">4062 сымб. → </span>5687 сымб.) # [[Цывілізацыя]] (<span style="color: #909090;">4067 сымб. → </span>5694 сымб.) # [[Кўамэ Нкрума]] (<span style="color: #909090;">4078 сымб. → </span>5709 сымб.) # [[Функцыя (матэматыка)]] (<span style="color: #909090;">4081 сымб. → </span>5713 сымб.) # [[Інфаркт міякарда]] (<span style="color: #909090;">4107 сымб. → </span>5750 сымб.) # [[Дымны порах]] (<span style="color: #909090;">4129 сымб. → </span>5781 сымб.) # [[Права]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Кругазварот вады]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Рок-музыка]] (<span style="color: #909090;">4132 сымб. → </span>5785 сымб.) # [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] (<span style="color: #909090;">4146 сымб. → </span>5804 сымб.) # [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">4156 сымб. → </span>5818 сымб.) # [[Матэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">4160 сымб. → </span>5824 сымб.) # [[Тэорыя мностваў]] (<span style="color: #909090;">4162 сымб. → </span>5827 сымб.) # [[Скура]] (<span style="color: #909090;">4175 сымб. → </span>5845 сымб.) # [[Грып]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Квантавая мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Клясычная мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4198 сымб. → </span>5877 сымб.) # [[Трансфарматар]] (<span style="color: #909090;">4212 сымб. → </span>5897 сымб.) # [[Сат’яджыт Рай]] (<span style="color: #909090;">4217 сымб. → </span>5904 сымб.) # [[Антанін Леапольд Дворжак]] (<span style="color: #909090;">4227 сымб. → </span>5918 сымб.) # [[Гара]] (<span style="color: #909090;">4228 сымб. → </span>5919 сымб.) # [[Фэрмэнты]] (<span style="color: #909090;">4252 сымб. → </span>5953 сымб.) # [[Плоць]] (<span style="color: #909090;">4266 сымб. → </span>5972 сымб.) # [[Кандэнсатар]] (<span style="color: #909090;">4275 сымб. → </span>5985 сымб.) # [[Мастацтва вайны]] (<span style="color: #909090;">4278 сымб. → </span>5989 сымб.) # [[Вайна]] (<span style="color: #909090;">4281 сымб. → </span>5993 сымб.) # [[Аснова (хімія)]] (<span style="color: #909090;">4287 сымб. → </span>6002 сымб.) # [[Шкілет]] (<span style="color: #909090;">4288 сымб. → </span>6003 сымб.) # [[Срэбра]] (<span style="color: #909090;">4307 сымб. → </span>6030 сымб.) # [[Неарганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Вялікая дэпрэсія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Акіян]] (<span style="color: #909090;">4326 сымб. → </span>6056 сымб.) # [[Кітайскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">4334 сымб. → </span>6068 сымб.) # [[Даасізм]] (<span style="color: #909090;">4343 сымб. → </span>6080 сымб.) # [[Сысуны]] (<span style="color: #909090;">4345 сымб. → </span>6083 сымб.) # [[Зносіны]] (<span style="color: #909090;">4364 сымб. → </span>6110 сымб.) # [[Янцзы]] (<span style="color: #909090;">4369 сымб. → </span>6117 сымб.) # [[Бактэрыі]] (<span style="color: #909090;">4370 сымб. → </span>6118 сымб.) # [[Затаўка]] (<span style="color: #909090;">4374 сымб. → </span>6124 сымб.) # [[Рэгі]] (<span style="color: #909090;">4377 сымб. → </span>6128 сымб.) # [[Камплексны лік]] (<span style="color: #909090;">4383 сымб. → </span>6136 сымб.) # [[Кампутар]] (<span style="color: #909090;">4392 сымб. → </span>6149 сымб.) # [[Музыка]] (<span style="color: #909090;">4394 сымб. → </span>6152 сымб.) # [[Нэкропаль Гізы]] (<span style="color: #909090;">4402 сымб. → </span>6163 сымб.) # [[Эмоцыя]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Конга (рака)]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Партугальская мова]] (<span style="color: #909090;">4425 сымб. → </span>6195 сымб.) # [[Апартэід]] (<span style="color: #909090;">4429 сымб. → </span>6201 сымб.) # [[Грыгарыянскі каляндар]] (<span style="color: #909090;">4435 сымб. → </span>6209 сымб.) # [[Шумэр]] (<span style="color: #909090;">4436 сымб. → </span>6210 сымб.) # [[Камары]] (<span style="color: #909090;">4440 сымб. → </span>6216 сымб.) # [[Імунная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">4443 сымб. → </span>6220 сымб.) # [[Арганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Алмаз]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Пальная зброя]] (<span style="color: #909090;">4454 сымб. → </span>6236 сымб.) # [[Тонкая кішка]] (<span style="color: #909090;">4462 сымб. → </span>6247 сымб.) # [[Час]] (<span style="color: #909090;">4463 сымб. → </span>6248 сымб.) # [[Плошча]] (<span style="color: #909090;">4468 сымб. → </span>6255 сымб.) # [[Зьмеі]] (<span style="color: #909090;">4473 сымб. → </span>6262 сымб.) # [[Шпуля індуктыўнасьці]] (<span style="color: #909090;">4531 сымб. → </span>6343 сымб.) # [[Вуза]] (<span style="color: #909090;">4533 сымб. → </span>6346 сымб.) # [[Кампутарная гульня]] (<span style="color: #909090;">4535 сымб. → </span>6349 сымб.) # [[Віды пад пагрозай выміраньня]] (<span style="color: #909090;">4538 сымб. → </span>6353 сымб.) # [[Глябалізацыя]] (<span style="color: #909090;">4545 сымб. → </span>6363 сымб.) # [[Палітыка]] (<span style="color: #909090;">4557 сымб. → </span>6380 сымб.) # [[Аповесьць пра Гэндзі]] (<span style="color: #909090;">4561 сымб. → </span>6385 сымб.) # [[Кот]] (<span style="color: #909090;">4575 сымб. → </span>6405 сымб.) # [[Літаратура]] (<span style="color: #909090;">4579 сымб. → </span>6411 сымб.) # [[Ёган Гутэнбэрг]] (<span style="color: #909090;">4586 сымб. → </span>6420 сымб.) # [[Паэзія]] (<span style="color: #909090;">4588 сымб. → </span>6423 сымб.) # [[Цынь Шыхуандзі]] (<span style="color: #909090;">4606 сымб. → </span>6448 сымб.) # [[Мастацкая выдумка]] (<span style="color: #909090;">4610 сымб. → </span>6454 сымб.) # [[Поліяміеліт]] (<span style="color: #909090;">4611 сымб. → </span>6455 сымб.) # [[Кантынэнт]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Вялікія азёры]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Мультыплікацыя]] (<span style="color: #909090;">4638 сымб. → </span>6493 сымб.) # [[Сэкунда]] (<span style="color: #909090;">4643 сымб. → </span>6500 сымб.) # [[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">4649 сымб. → </span>6509 сымб.) # [[Зброя]] (<span style="color: #909090;">4681 сымб. → </span>6553 сымб.) # [[Мэтабалізм]] (<span style="color: #909090;">4707 сымб. → </span>6590 сымб.) # [[Падводная лодка]] (<span style="color: #909090;">4719 сымб. → </span>6607 сымб.) # [[Вікторыя (возера)]] (<span style="color: #909090;">4735 сымб. → </span>6629 сымб.) # [[Арэхі]] (<span style="color: #909090;">4741 сымб. → </span>6637 сымб.) # [[Матэматычны аналіз]] (<span style="color: #909090;">4742 сымб. → </span>6639 сымб.) # [[Сельская гаспадарка]] (<span style="color: #909090;">4745 сымб. → </span>6643 сымб.) # [[Батаніка]] (<span style="color: #909090;">4759 сымб. → </span>6663 сымб.) # [[Кніга]] (<span style="color: #909090;">4771 сымб. → </span>6679 сымб.) # [[Праграмнае забесьпячэньне]] (<span style="color: #909090;">4787 сымб. → </span>6702 сымб.) # [[Міталёгія]] (<span style="color: #909090;">4802 сымб. → </span>6723 сымб.) # [[Гольф]] (<span style="color: #909090;">4804 сымб. → </span>6726 сымб.) # [[Мінэрал]] (<span style="color: #909090;">4807 сымб. → </span>6730 сымб.) # [[Сьмерць]] (<span style="color: #909090;">4812 сымб. → </span>6737 сымб.) # [[Мурашкі (вусякі)]] (<span style="color: #909090;">4834 сымб. → </span>6768 сымб.) # [[Мэнструацыя]] (<span style="color: #909090;">4842 сымб. → </span>6779 сымб.) # [[Геамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">4845 сымб. → </span>6783 сымб.) # [[Розум]] (<span style="color: #909090;">4859 сымб. → </span>6803 сымб.) # [[Слова]] (<span style="color: #909090;">4862 сымб. → </span>6807 сымб.) # [[Археі]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Папера]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Грамадзтва]] (<span style="color: #909090;">4899 сымб. → </span>6859 сымб.) # [[Гародніна]] (<span style="color: #909090;">4911 сымб. → </span>6875 сымб.) # [[Інваліднасьць]] (<span style="color: #909090;">4919 сымб. → </span>6887 сымб.) # [[Леў Талстой]] (<span style="color: #909090;">4935 сымб. → </span>6909 сымб.) # [[Каляніялізм]] (<span style="color: #909090;">4936 сымб. → </span>6910 сымб.) # [[Мова]] (<span style="color: #909090;">4942 сымб. → </span>6919 сымб.) # [[Сьнег]] (<span style="color: #909090;">4950 сымб. → </span>6930 сымб.) # [[Цына]] (<span style="color: #909090;">4971 сымб. → </span>6959 сымб.) # [[Мая]] (<span style="color: #909090;">4978 сымб. → </span>6969 сымб.) # [[Статуя Свабоды]] (<span style="color: #909090;">5024 сымб. → </span>7034 сымб.) # [[Фэмінізм]] (<span style="color: #909090;">5031 сымб. → </span>7043 сымб.) # [[Паўднёвы полюс]] (<span style="color: #909090;">5049 сымб. → </span>7069 сымб.) # [[Вулькан]] (<span style="color: #909090;">5075 сымб. → </span>7105 сымб.) # [[Ячмень звычайны]] (<span style="color: #909090;">5080 сымб. → </span>7112 сымб.) # [[Часавы пас]] (<span style="color: #909090;">5083 сымб. → </span>7116 сымб.) # [[Віхраслуп]] (<span style="color: #909090;">5111 сымб. → </span>7155 сымб.) # [[Міжземнае мора]] (<span style="color: #909090;">5117 сымб. → </span>7164 сымб.) # [[Дыктатура]] (<span style="color: #909090;">5124 сымб. → </span>7174 сымб.) # [[Плястмаса]] (<span style="color: #909090;">5129 сымб. → </span>7181 сымб.) # [[Лёгіка]] (<span style="color: #909090;">5135 сымб. → </span>7189 сымб.) # [[Нагарджуна]] (<span style="color: #909090;">5145 сымб. → </span>7203 сымб.) # [[Джавагарлал Нэру]] (<span style="color: #909090;">5147 сымб. → </span>7206 сымб.) # [[Расізм]] (<span style="color: #909090;">5158 сымб. → </span>7221 сымб.) # [[Пісьменнасьць]] (<span style="color: #909090;">5165 сымб. → </span>7231 сымб.) # [[Кола]] (<span style="color: #909090;">5174 сымб. → </span>7244 сымб.) # [[Ганг]] (<span style="color: #909090;">5182 сымб. → </span>7255 сымб.) # [[Сьвіньня]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Місысыпі (рака)]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Вэнэрычныя хваробы]] (<span style="color: #909090;">5238 сымб. → </span>7333 сымб.) # [[Сэнсорная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">5263 сымб. → </span>7368 сымб.) # [[Вінаград (ягада)]] (<span style="color: #909090;">5273 сымб. → </span>7382 сымб.) # [[Лінейная альгебра]] (<span style="color: #909090;">5289 сымб. → </span>7405 сымб.) # [[Альпы]] (<span style="color: #909090;">5309 сымб. → </span>7433 сымб.) # [[Газэта]] (<span style="color: #909090;">5314 сымб. → </span>7440 сымб.) # [[Брагмагупта]] (<span style="color: #909090;">5321 сымб. → </span>7449 сымб.) # [[Сусьветнае павуціньне]] (<span style="color: #909090;">5322 сымб. → </span>7451 сымб.) # [[Вежа]] (<span style="color: #909090;">5341 сымб. → </span>7477 сымб.) # [[Акбар Вялікі]] (<span style="color: #909090;">5363 сымб. → </span>7508 сымб.) # [[Маса]] (<span style="color: #909090;">5376 сымб. → </span>7526 сымб.) # [[Матэматыка]] (<span style="color: #909090;">5397 сымб. → </span>7556 сымб.) # [[Лекі]] (<span style="color: #909090;">5414 сымб. → </span>7580 сымб.) # [[Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">5454 сымб. → </span>7636 сымб.) # [[Тамаш Аквінскі]] (<span style="color: #909090;">5475 сымб. → </span>7665 сымб.) # [[Вакцына]] (<span style="color: #909090;">5478 сымб. → </span>7669 сымб.) # [[Штучны інтэлект]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Галакост]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Індуізм]] (<span style="color: #909090;">5490 сымб. → </span>7686 сымб.) # [[Эль Ніньнё]] (<span style="color: #909090;">5541 сымб. → </span>7757 сымб.) # [[Плод]] (<span style="color: #909090;">5563 сымб. → </span>7788 сымб.) # [[Прыматы]] (<span style="color: #909090;">5568 сымб. → </span>7795 сымб.) # [[Пчолы]] (<span style="color: #909090;">5589 сымб. → </span>7825 сымб.) # [[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">5610 сымб. → </span>7854 сымб.) # [[Бібліятэка]] (<span style="color: #909090;">5654 сымб. → </span>7916 сымб.) # [[Лес]] (<span style="color: #909090;">5725 сымб. → </span>8015 сымб.) # [[Імпэрыя Гупта]] (<span style="color: #909090;">5785 сымб. → </span>8099 сымб.) # [[Хімічнае злучэньне]] (<span style="color: #909090;">5797 сымб. → </span>8116 сымб.) # [[Сыкхізм]] (<span style="color: #909090;">5807 сымб. → </span>8130 сымб.) # [[Каліграфія]] (<span style="color: #909090;">5854 сымб. → </span>8196 сымб.) # [[Мэталюргія]] (<span style="color: #909090;">5861 сымб. → </span>8205 сымб.) # [[Мужчына]] (<span style="color: #909090;">5864 сымб. → </span>8210 сымб.) # [[Нацыяналізм]] (<span style="color: #909090;">5886 сымб. → </span>8240 сымб.) # [[Жывапіс]] (<span style="color: #909090;">5913 сымб. → </span>8278 сымб.) # [[Пустэльня]] (<span style="color: #909090;">5938 сымб. → </span>8313 сымб.) # [[Інтэрнэт]] (<span style="color: #909090;">5942 сымб. → </span>8319 сымб.) # [[Хімічны элемэнт]] (<span style="color: #909090;">5999 сымб. → </span>8399 сымб.) # [[Балтыйскае мора]] (<span style="color: #909090;">6006 сымб. → </span>8408 сымб.) # [[Надвор’е]] (<span style="color: #909090;">6046 сымб. → </span>8464 сымб.) # [[Радыё]] (<span style="color: #909090;">6065 сымб. → </span>8491 сымб.) # [[Арабскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">6075 сымб. → </span>8505 сымб.) # [[Смак]] (<span style="color: #909090;">6079 сымб. → </span>8511 сымб.) # [[Капіталізм]] (<span style="color: #909090;">6097 сымб. → </span>8536 сымб.) # [[Абрагам Лінкальн]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Кулямёт]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]] (<span style="color: #909090;">6126 сымб. → </span>8576 сымб.) # [[Санскрыт]] (<span style="color: #909090;">6136 сымб. → </span>8590 сымб.) # [[Гармоны]] (<span style="color: #909090;">6157 сымб. → </span>8620 сымб.) # [[Грыбы]] (<span style="color: #909090;">6182 сымб. → </span>8655 сымб.) # [[Марксізм]] (<span style="color: #909090;">6188 сымб. → </span>8663 сымб.) # [[Арабская мова]] (<span style="color: #909090;">6215 сымб. → </span>8701 сымб.) # [[Парасілавая ўстаноўка]] (<span style="color: #909090;">6231 сымб. → </span>8723 сымб.) # [[Медзь]] (<span style="color: #909090;">6239 сымб. → </span>8735 сымб.) # [[Фрыдрых Ніцшэ]] (<span style="color: #909090;">6244 сымб. → </span>8742 сымб.) # [[Паводзіны]] (<span style="color: #909090;">6252 сымб. → </span>8753 сымб.) # [[Нэрва]] (<span style="color: #909090;">6322 сымб. → </span>8851 сымб.) # [[Авечка]] (<span style="color: #909090;">6324 сымб. → </span>8854 сымб.) # [[Чарлз Дарвін]] (<span style="color: #909090;">6328 сымб. → </span>8859 сымб.) # [[Чжу Сі]] (<span style="color: #909090;">6353 сымб. → </span>8894 сымб.) # [[Амэрыканскі даляр]] (<span style="color: #909090;">6370 сымб. → </span>8918 сымб.) # [[Лібэралізм]] (<span style="color: #909090;">6416 сымб. → </span>8982 сымб.) # [[Плаціна]] (<span style="color: #909090;">6444 сымб. → </span>9022 сымб.) # [[Лікавы аналіз]] (<span style="color: #909090;">6454 сымб. → </span>9036 сымб.) # [[Содні]] (<span style="color: #909090;">6457 сымб. → </span>9040 сымб.) # [[Імпэрыя інкаў]] (<span style="color: #909090;">6482 сымб. → </span>9075 сымб.) # [[Валюта]] (<span style="color: #909090;">6500 сымб. → </span>9100 сымб.) # [[Клясычная музыка]] (<span style="color: #909090;">6501 сымб. → </span>9101 сымб.) # [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">6513 сымб. → </span>9118 сымб.) # [[Недаяданьне]] (<span style="color: #909090;">6523 сымб. → </span>9132 сымб.) # [[Люі Пастэр]] (<span style="color: #909090;">6548 сымб. → </span>9167 сымб.) # [[Цацка]] (<span style="color: #909090;">6555 сымб. → </span>9177 сымб.) # [[Грошы]] (<span style="color: #909090;">6574 сымб. → </span>9204 сымб.) # [[Скрыпка]] (<span style="color: #909090;">6590 сымб. → </span>9226 сымб.) # [[Марк Твэн]] (<span style="color: #909090;">6599 сымб. → </span>9239 сымб.) # [[Лао-Цзы]] (<span style="color: #909090;">6656 сымб. → </span>9318 сымб.) # [[Брытанская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">6680 сымб. → </span>9352 сымб.) # [[Жалеза]] (<span style="color: #909090;">6721 сымб. → </span>9409 сымб.) # [[Хуанхэ]] (<span style="color: #909090;">6741 сымб. → </span>9437 сымб.) # [[Збожжа]] (<span style="color: #909090;">6784 сымб. → </span>9498 сымб.) # [[Тытунь]] (<span style="color: #909090;">6801 сымб. → </span>9521 сымб.) # [[Атлусьценьне]] (<span style="color: #909090;">6834 сымб. → </span>9568 сымб.) # [[Сафокл]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Падатак]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Беднасьць]] (<span style="color: #909090;">6879 сымб. → </span>9631 сымб.) # [[Песьня]] (<span style="color: #909090;">6914 сымб. → </span>9680 сымб.) # [[Вэнэра]] (<span style="color: #909090;">6917 сымб. → </span>9684 сымб.) # [[Рэзыстар]] (<span style="color: #909090;">6922 сымб. → </span>9691 сымб.) # [[Кроў]] (<span style="color: #909090;">6957 сымб. → </span>9740 сымб.) # [[Мяса]] (<span style="color: #909090;">6975 сымб. → </span>9765 сымб.) # [[Аднаўляльная энэргія]] (<span style="color: #909090;">7015 сымб. → </span>9821 сымб.) # [[Культура]] (<span style="color: #909090;">7031 сымб. → </span>9843 сымб.) # [[Лік]] (<span style="color: #909090;">7045 сымб. → </span>9863 сымб.) # [[Іліяда]] (<span style="color: #909090;">7087 сымб. → </span>9922 сымб.) # [[Гіндустані]] (<span style="color: #909090;">7143 сымб. → </span>10000 сымб.) # [[Амазонка]] (<span style="color: #909090;">7199 сымб. → </span>10079 сымб.) # [[Млечны Шлях]] (<span style="color: #909090;">7218 сымб. → </span>10105 сымб.) # [[Жытло]] (<span style="color: #909090;">7225 сымб. → </span>10115 сымб.) # [[Дынастыя Хань]] (<span style="color: #909090;">7227 сымб. → </span>10118 сымб.) # [[Дзіця]] (<span style="color: #909090;">7242 сымб. → </span>10139 сымб.) # [[Панамскі канал]] (<span style="color: #909090;">7261 сымб. → </span>10165 сымб.) # [[Марка Полё]] (<span style="color: #909090;">7267 сымб. → </span>10174 сымб.) # [[Сабака]] (<span style="color: #909090;">7271 сымб. → </span>10179 сымб.) # [[Мэтал]] (<span style="color: #909090;">7278 сымб. → </span>10189 сымб.) # [[Дагістарычны час]] (<span style="color: #909090;">7301 сымб. → </span>10221 сымб.) # [[Інсульт]] (<span style="color: #909090;">7307 сымб. → </span>10230 сымб.) # [[Сярэднявечча]] (<span style="color: #909090;">7309 сымб. → </span>10233 сымб.) # [[Цукровы дыябэт]] (<span style="color: #909090;">7319 сымб. → </span>10247 сымб.) # [[Канфуцыянства]] (<span style="color: #909090;">7323 сымб. → </span>10252 сымб.) # [[Нагіб Махфуз]] (<span style="color: #909090;">7346 сымб. → </span>10284 сымб.) # [[Дыпляматыя]] (<span style="color: #909090;">7373 сымб. → </span>10322 сымб.) # [[Рака]] (<span style="color: #909090;">7391 сымб. → </span>10347 сымб.) # [[Нэрвовая сыстэма]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Птушкі]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Дынастыя Цын]] (<span style="color: #909090;">7420 сымб. → </span>10388 сымб.) # [[Ангкор-Ват]] (<span style="color: #909090;">7421 сымб. → </span>10389 сымб.) # [[Меч]] (<span style="color: #909090;">7425 сымб. → </span>10395 сымб.) # [[Псыхічны разлад]] (<span style="color: #909090;">7457 сымб. → </span>10440 сымб.) # [[Цьвёрды дыск]] (<span style="color: #909090;">7473 сымб. → </span>10462 сымб.) # [[Вярблюд]] (<span style="color: #909090;">7485 сымб. → </span>10479 сымб.) # [[Стыхійнае бедзтва]] (<span style="color: #909090;">7498 сымб. → </span>10497 сымб.) # [[Залежнасьць]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Аналітычная хімія]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Геаграфія]] (<span style="color: #909090;">7541 сымб. → </span>10557 сымб.) # [[Карл Лінэй]] (<span style="color: #909090;">7550 сымб. → </span>10570 сымб.) # [[Байкал]] (<span style="color: #909090;">7559 сымб. → </span>10583 сымб.) # [[Канстытуцыя]] (<span style="color: #909090;">7562 сымб. → </span>10587 сымб.) # [[Душа]] (<span style="color: #909090;">7583 сымб. → </span>10616 сымб.) # [[Паветранае судна]] (<span style="color: #909090;">7590 сымб. → </span>10626 сымб.) # [[Правы чалавека]] (<span style="color: #909090;">7596 сымб. → </span>10634 сымб.) # [[Выкапнёвае паліва]] (<span style="color: #909090;">7634 сымб. → </span>10688 сымб.) # [[Трыганамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">7659 сымб. → </span>10723 сымб.) # [[Эпас пра Гільгамэша]] (<span style="color: #909090;">7663 сымб. → </span>10728 сымб.) # [[Імануіл Кант]] (<span style="color: #909090;">7665 сымб. → </span>10731 сымб.) # [[Руаль Амундсэн]] (<span style="color: #909090;">7682 сымб. → </span>10755 сымб.) # [[Каталіцкая Царква]] (<span style="color: #909090;">7689 сымб. → </span>10765 сымб.) # [[Джон Лок]] (<span style="color: #909090;">7691 сымб. → </span>10767 сымб.) # [[Вакуўм]] (<span style="color: #909090;">7714 сымб. → </span>10800 сымб.) # [[Сорга двухколернае]] (<span style="color: #909090;">7716 сымб. → </span>10802 сымб.) # [[Плаваньне]] (<span style="color: #909090;">7718 сымб. → </span>10805 сымб.) # [[Пратысты]] (<span style="color: #909090;">7723 сымб. → </span>10812 сымб.) # [[Стэнлі Кубрык]] (<span style="color: #909090;">7741 сымб. → </span>10837 сымб.) # [[Карл Вялікі]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Філязофія]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Транзыстар]] (<span style="color: #909090;">7816 сымб. → </span>10942 сымб.) # [[Ёзэф Гайдн]] (<span style="color: #909090;">7818 сымб. → </span>10945 сымб.) # [[Сацыялізм]] (<span style="color: #909090;">7846 сымб. → </span>10984 сымб.) # [[Атлянтычны акіян]] (<span style="color: #909090;">7850 сымб. → </span>10990 сымб.) # [[Адраджэньне]] (<span style="color: #909090;">7856 сымб. → </span>10998 сымб.) # [[Канфуцый]] (<span style="color: #909090;">7858 сымб. → </span>11001 сымб.) # [[Бэйсбол]] (<span style="color: #909090;">7868 сымб. → </span>11015 сымб.) # [[Галубовыя]] (<span style="color: #909090;">7879 сымб. → </span>11031 сымб.) # [[Гравітацыя]] (<span style="color: #909090;">7881 сымб. → </span>11033 сымб.) # [[Людвіг Вітгенштайн]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Вадкасьць]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Сыстэма каардынат]] (<span style="color: #909090;">7898 сымб. → </span>11057 сымб.) # [[Труба]] (<span style="color: #909090;">7905 сымб. → </span>11067 сымб.) # [[Вуха]] (<span style="color: #909090;">7922 сымб. → </span>11091 сымб.) # [[Радыяактыўнасьць]] (<span style="color: #909090;">7928 сымб. → </span>11099 сымб.) # [[Ціхі акіян]] (<span style="color: #909090;">7960 сымб. → </span>11144 сымб.) # [[Сыма Цянь]] (<span style="color: #909090;">7967 сымб. → </span>11154 сымб.) # [[Алюмін]] (<span style="color: #909090;">7971 сымб. → </span>11159 сымб.) # [[Арабская ліга]] (<span style="color: #909090;">7982 сымб. → </span>11175 сымб.) # [[Астэроід]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Гімалаі]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Месяц (спадарожнік)]] (<span style="color: #909090;">7996 сымб. → </span>11194 сымб.) # [[Пнэўманія]] (<span style="color: #909090;">7997 сымб. → </span>11196 сымб.) # [[Земнаводныя]] (<span style="color: #909090;">8000 сымб. → </span>11200 сымб.) # [[Марыя Складоўская-Кюры]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Хлеб]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Кукуруза]] (<span style="color: #909090;">8040 сымб. → </span>11256 сымб.) # [[Макс Плянк]] (<span style="color: #909090;">8043 сымб. → </span>11260 сымб.) # [[Мастацтва]] (<span style="color: #909090;">8045 сымб. → </span>11263 сымб.) # [[Мэтар]] (<span style="color: #909090;">8089 сымб. → </span>11325 сымб.) # [[Азот]] (<span style="color: #909090;">8102 сымб. → </span>11343 сымб.) # [[Горад]] (<span style="color: #909090;">8123 сымб. → </span>11372 сымб.) # [[Абвадненьне]] (<span style="color: #909090;">8130 сымб. → </span>11382 сымб.) # [[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)]] (<span style="color: #909090;">8131 сымб. → </span>11383 сымб.) # [[Адзеньне]] (<span style="color: #909090;">8137 сымб. → </span>11392 сымб.) # [[Фэрнан Магелан]] (<span style="color: #909090;">8148 сымб. → </span>11407 сымб.) # [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8155 сымб. → </span>11417 сымб.) # [[Плянэта]] (<span style="color: #909090;">8167 сымб. → </span>11434 сымб.) # [[Шруба]] (<span style="color: #909090;">8169 сымб. → </span>11437 сымб.) # [[Ўінстан Чэрчыль]] (<span style="color: #909090;">8171 сымб. → </span>11439 сымб.) # [[Юры Гагарын]] (<span style="color: #909090;">8189 сымб. → </span>11465 сымб.) # [[Кітападобныя]] (<span style="color: #909090;">8203 сымб. → </span>11484 сымб.) # [[Інд]] (<span style="color: #909090;">8224 сымб. → </span>11514 сымб.) # [[Тымур]] (<span style="color: #909090;">8229 сымб. → </span>11521 сымб.) # [[Касьмічны палёт]] (<span style="color: #909090;">8239 сымб. → </span>11535 сымб.) # [[Пшаніца]] (<span style="color: #909090;">8295 сымб. → </span>11613 сымб.) # [[Блюз]] (<span style="color: #909090;">8321 сымб. → </span>11649 сымб.) # [[Дождж]] (<span style="color: #909090;">8324 сымб. → </span>11654 сымб.) # [[Размнажэньне]] (<span style="color: #909090;">8326 сымб. → </span>11656 сымб.) # [[Фундамэнталізм]] (<span style="color: #909090;">8338 сымб. → </span>11673 сымб.) # [[Экалёгія]] (<span style="color: #909090;">8344 сымб. → </span>11682 сымб.) # [[Адукацыя]] (<span style="color: #909090;">8356 сымб. → </span>11698 сымб.) # [[Фрыда Калё]] (<span style="color: #909090;">8357 сымб. → </span>11700 сымб.) # [[Чэ Гевара]] (<span style="color: #909090;">8379 сымб. → </span>11731 сымб.) # [[Японская мова]] (<span style="color: #909090;">8412 сымб. → </span>11777 сымб.) # [[Самагубства]] (<span style="color: #909090;">8420 сымб. → </span>11788 сымб.) # [[Фартэпіяна]] (<span style="color: #909090;">8451 сымб. → </span>11831 сымб.) # [[Тым Бэрнэрз-Лі]] (<span style="color: #909090;">8463 сымб. → </span>11848 сымб.) # [[Гішпанская мова]] (<span style="color: #909090;">8480 сымб. → </span>11872 сымб.) # [[Гай Юліюс Цэзар]] (<span style="color: #909090;">8496 сымб. → </span>11894 сымб.) # [[Арытмэтыка]] (<span style="color: #909090;">8513 сымб. → </span>11918 сымб.) # [[Партэнон]] (<span style="color: #909090;">8531 сымб. → </span>11943 сымб.) # [[Свойскі бык]] (<span style="color: #909090;">8538 сымб. → </span>11953 сымб.) # [[Франц Шубэрт]] (<span style="color: #909090;">8543 сымб. → </span>11960 сымб.) # [[Гэнры Форд]] (<span style="color: #909090;">8544 сымб. → </span>11962 сымб.) # [[Слабое ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8549 сымб. → </span>11969 сымб.) # [[Ніл Армстранг]] (<span style="color: #909090;">8589 сымб. → </span>12025 сымб.) # [[Плятон]] (<span style="color: #909090;">8594 сымб. → </span>12032 сымб.) # [[Кіляграм]] (<span style="color: #909090;">8604 сымб. → </span>12046 сымб.) # [[Імавернасьць]] (<span style="color: #909090;">8611 сымб. → </span>12055 сымб.) # [[Мікалай Капэрнік]] (<span style="color: #909090;">8631 сымб. → </span>12083 сымб.) # [[Іслам]] (<span style="color: #909090;">8632 сымб. → </span>12085 сымб.) # [[Рыхард Вагнэр]] (<span style="color: #909090;">8641 сымб. → </span>12097 сымб.) # [[Іўрыт]] (<span style="color: #909090;">8645 сымб. → </span>12103 сымб.) # [[Трапічны цыклён]] (<span style="color: #909090;">8646 сымб. → </span>12104 сымб.) # [[Грэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">8648 сымб. → </span>12107 сымб.) # [[Палітычная партыя]] (<span style="color: #909090;">8656 сымб. → </span>12118 сымб.) # [[Паўночны полюс]] (<span style="color: #909090;">8660 сымб. → </span>12124 сымб.) # [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] (<span style="color: #909090;">8678 сымб. → </span>12149 сымб.) # [[Гітара]] (<span style="color: #909090;">8705 сымб. → </span>12187 сымб.) # [[Бавоўна]] (<span style="color: #909090;">8713 сымб. → </span>12198 сымб.) # [[Каменны век]] (<span style="color: #909090;">8723 сымб. → </span>12212 сымб.) # [[Нэльсан Мандэла]] (<span style="color: #909090;">8746 сымб. → </span>12244 сымб.) # [[Рабства]] (<span style="color: #909090;">8753 сымб. → </span>12254 сымб.) # [[Тэмпэратура]] (<span style="color: #909090;">8756 сымб. → </span>12258 сымб.) # [[Сынан]] (<span style="color: #909090;">8765 сымб. → </span>12271 сымб.) # [[Джэймз Кларк Максўэл]] (<span style="color: #909090;">8784 сымб. → </span>12298 сымб.) # [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] (<span style="color: #909090;">8793 сымб. → </span>12310 сымб.) # [[Брусэльскі сталічны рэгіён]] (<span style="color: #909090;">8816 сымб. → </span>12342 сымб.) # [[Эрнан Картэс]] (<span style="color: #909090;">8835 сымб. → </span>12369 сымб.) # [[Садружнасьць нацыяў]] (<span style="color: #909090;">8836 сымб. → </span>12370 сымб.) # [[Вуглярод]] (<span style="color: #909090;">8841 сымб. → </span>12377 сымб.) # [[Магабгарата]] (<span style="color: #909090;">8852 сымб. → </span>12393 сымб.) # [[Арыстотэль]] (<span style="color: #909090;">8881 сымб. → </span>12433 сымб.) # [[Шакаляд]] (<span style="color: #909090;">8922 сымб. → </span>12491 сымб.) # [[Ядзерная энэргетыка]] (<span style="color: #909090;">8967 сымб. → </span>12554 сымб.) # [[Адам Сьміт]] (<span style="color: #909090;">9003 сымб. → </span>12604 сымб.) # [[Фатаграфія]] (<span style="color: #909090;">9024 сымб. → </span>12634 сымб.) # [[Вайна ў Віетнаме]] (<span style="color: #909090;">9038 сымб. → </span>12653 сымб.) # [[Эндзі Ўоргал]] (<span style="color: #909090;">9061 сымб. → </span>12685 сымб.) # [[Спорт]] (<span style="color: #909090;">9069 сымб. → </span>12697 сымб.) # [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">9071 сымб. → </span>12699 сымб.) # [[Эвэрэст]] (<span style="color: #909090;">9072 сымб. → </span>12701 сымб.) # [[Чанак’я]] (<span style="color: #909090;">9081 сымб. → </span>12713 сымб.) # [[Інгмар Бэргман]] (<span style="color: #909090;">9082 сымб. → </span>12715 сымб.) # [[Гульня]] (<span style="color: #909090;">9090 сымб. → </span>12726 сымб.) # [[Кава]] (<span style="color: #909090;">9102 сымб. → </span>12743 сымб.) # [[Дэмакратыя]] (<span style="color: #909090;">9109 сымб. → </span>12753 сымб.) # [[Вялікі выбух]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Від (біялёгія)]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Віно]] (<span style="color: #909090;">9217 сымб. → </span>12904 сымб.) # [[Мэсапатамія]] (<span style="color: #909090;">9226 сымб. → </span>12916 сымб.) # [[Марсэль Пруст]] (<span style="color: #909090;">9231 сымб. → </span>12923 сымб.) # [[Волга]] (<span style="color: #909090;">9235 сымб. → </span>12929 сымб.) # [[Рафаэль]] (<span style="color: #909090;">9238 сымб. → </span>12933 сымб.) # [[Джэймз Джойс]] (<span style="color: #909090;">9245 сымб. → </span>12943 сымб.) # [[Сярэдні Ўсход]] (<span style="color: #909090;">9254 сымб. → </span>12956 сымб.) # [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Культурная соя]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Сымон Балівар]] (<span style="color: #909090;">9310 сымб. → </span>13034 сымб.) # [[Суставаногія]] (<span style="color: #909090;">9338 сымб. → </span>13073 сымб.) # [[Архітэктура]] (<span style="color: #909090;">9364 сымб. → </span>13110 сымб.) # [[Прырода]] (<span style="color: #909090;">9389 сымб. → </span>13145 сымб.) # [[Нямецкая мова]] (<span style="color: #909090;">9412 сымб. → </span>13177 сымб.) # [[Малекула]] (<span style="color: #909090;">9427 сымб. → </span>13198 сымб.) # [[Кітайская мова]] (<span style="color: #909090;">9429 сымб. → </span>13201 сымб.) # [[Мысьленьне]] (<span style="color: #909090;">9494 сымб. → </span>13292 сымб.) # [[Тэлефон]] (<span style="color: #909090;">9497 сымб. → </span>13296 сымб.) # [[Зыгмунд Фройд]] (<span style="color: #909090;">9511 сымб. → </span>13315 сымб.) # [[Хорхэ Люіс Борхэс]] (<span style="color: #909090;">9540 сымб. → </span>13356 сымб.) # [[Ровар]] (<span style="color: #909090;">9581 сымб. → </span>13413 сымб.) # [[Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">9597 сымб. → </span>13436 сымб.) # [[Крыжовыя паходы]] (<span style="color: #909090;">9601 сымб. → </span>13441 сымб.) # [[Вінцэнт ван Гог]] (<span style="color: #909090;">9657 сымб. → </span>13520 сымб.) # [[Саладын]] (<span style="color: #909090;">9738 сымб. → </span>13633 сымб.) # [[Паўднёвы акіян]] (<span style="color: #909090;">9750 сымб. → </span>13650 сымб.) # [[Бэнгальская мова]] (<span style="color: #909090;">9802 сымб. → </span>13723 сымб.) # [[Джэфры Чосэр]] (<span style="color: #909090;">9808 сымб. → </span>13731 сымб.) # [[Сяргей Эйзэнштэйн]] (<span style="color: #909090;">9864 сымб. → </span>13810 сымб.) # [[Франц Кафка]] (<span style="color: #909090;">9878 сымб. → </span>13829 сымб.) # [[Агрэгатны стан]] (<span style="color: #909090;">9887 сымб. → </span>13842 сымб.) # [[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]] (<span style="color: #909090;">9900 сымб. → </span>13860 сымб.) # [[Рыбы]] (<span style="color: #909090;">9925 сымб. → </span>13895 сымб.) # [[Матэматычны доказ]] (<span style="color: #909090;">10026 сымб. → </span>14036 сымб.) # [[Фізыка]] (<span style="color: #909090;">10030 сымб. → </span>14042 сымб.) # [[Абу Нувас]] (<span style="color: #909090;">10066 сымб. → </span>14092 сымб.) # [[Нобэлеўская прэмія]] (<span style="color: #909090;">10075 сымб. → </span>14105 сымб.) # [[Суэцкі канал]] (<span style="color: #909090;">10076 сымб. → </span>14106 сымб.) # [[Астраномія]] (<span style="color: #909090;">10084 сымб. → </span>14118 сымб.) # [[Ота фон Бісмарк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Друк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Джэймз Кук]] (<span style="color: #909090;">10147 сымб. → </span>14206 сымб.) # [[Кісьля]] (<span style="color: #909090;">10184 сымб. → </span>14258 сымб.) # [[Рэгбі]] (<span style="color: #909090;">10189 сымб. → </span>14265 сымб.) # [[Вадарод]] (<span style="color: #909090;">10203 сымб. → </span>14284 сымб.) # [[Міжнародны Суд ААН]] (<span style="color: #909090;">10225 сымб. → </span>14315 сымб.) # [[Дыега Вэляскес]] (<span style="color: #909090;">10226 сымб. → </span>14316 сымб.) # [[Магнітнае поле]] (<span style="color: #909090;">10279 сымб. → </span>14391 сымб.) # [[Дзяржава]] (<span style="color: #909090;">10318 сымб. → </span>14445 сымб.) # [[Цукар]] (<span style="color: #909090;">10319 сымб. → </span>14447 сымб.) # [[Кірыліца]] (<span style="color: #909090;">10322 сымб. → </span>14451 сымб.) # [[Год]] (<span style="color: #909090;">10331 сымб. → </span>14463 сымб.) # [[Луіс Армстранг]] (<span style="color: #909090;">10365 сымб. → </span>14511 сымб.) # [[Натуральная воспа]] (<span style="color: #909090;">10367 сымб. → </span>14514 сымб.) # [[Прыгажосьць]] (<span style="color: #909090;">10392 сымб. → </span>14549 сымб.) # [[Капітал]] (<span style="color: #909090;">10408 сымб. → </span>14571 сымб.) # [[Сакрат]] (<span style="color: #909090;">10419 сымб. → </span>14587 сымб.) # [[Хімія]] (<span style="color: #909090;">10431 сымб. → </span>14603 сымб.) # [[Атам]] (<span style="color: #909090;">10461 сымб. → </span>14645 сымб.) # [[Акіра Курасава]] (<span style="color: #909090;">10496 сымб. → </span>14694 сымб.) # [[Анархізм]] (<span style="color: #909090;">10515 сымб. → </span>14721 сымб.) # [[Кацусіка Хакусай]] (<span style="color: #909090;">10558 сымб. → </span>14781 сымб.) # [[Этаноль]] (<span style="color: #909090;">10559 сымб. → </span>14783 сымб.) # [[Карл Маркс]] (<span style="color: #909090;">10598 сымб. → </span>14837 сымб.) # [[Аборт]] (<span style="color: #909090;">10611 сымб. → </span>14855 сымб.) # [[Галілео Галілей]] (<span style="color: #909090;">10621 сымб. → </span>14869 сымб.) # [[Плязма]] (<span style="color: #909090;">10644 сымб. → </span>14902 сымб.) # [[Анды]] (<span style="color: #909090;">10647 сымб. → </span>14906 сымб.) # [[Эпілепсія]] (<span style="color: #909090;">10786 сымб. → </span>15100 сымб.) # [[Купал]] (<span style="color: #909090;">10798 сымб. → </span>15117 сымб.) # [[Калідаса]] (<span style="color: #909090;">10825 сымб. → </span>15155 сымб.) # [[Сям’я]] (<span style="color: #909090;">10881 сымб. → </span>15233 сымб.) # [[Ігар Стравінскі]] (<span style="color: #909090;">10894 сымб. → </span>15252 сымб.) # [[Нігер (рака)]] (<span style="color: #909090;">10900 сымб. → </span>15260 сымб.) # [[Альбрэхт Дурэр]] (<span style="color: #909090;">10974 сымб. → </span>15364 сымб.) # [[Альгарытм]] (<span style="color: #909090;">11008 сымб. → </span>15411 сымб.) # [[Джордж Вашынгтон]] (<span style="color: #909090;">11015 сымб. → </span>15421 сымб.) # [[Шагнамэ]] (<span style="color: #909090;">11037 сымб. → </span>15452 сымб.) # [[Золата]] (<span style="color: #909090;">11063 сымб. → </span>15488 сымб.) # [[Ніл]] (<span style="color: #909090;">11093 сымб. → </span>15530 сымб.) # [[Галаўны боль]] (<span style="color: #909090;">11142 сымб. → </span>15599 сымб.) # [[Тэлебачаньне]] (<span style="color: #909090;">11150 сымб. → </span>15610 сымб.) # [[Робат]] (<span style="color: #909090;">11199 сымб. → </span>15679 сымб.) # [[Карэйская мова]] (<span style="color: #909090;">11208 сымб. → </span>15691 сымб.) # [[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]] (<span style="color: #909090;">11227 сымб. → </span>15718 сымб.) # [[Вока]] (<span style="color: #909090;">11331 сымб. → </span>15863 сымб.) # [[Нэптун]] (<span style="color: #909090;">11374 сымб. → </span>15924 сымб.) # [[Пі]] (<span style="color: #909090;">11387 сымб. → </span>15942 сымб.) # [[Гафіз]] (<span style="color: #909090;">11411 сымб. → </span>15975 сымб.) # [[Навука]] (<span style="color: #909090;">11432 сымб. → </span>16005 сымб.) # [[Габрыель Гарсія Маркес]] (<span style="color: #909090;">11502 сымб. → </span>16103 сымб.) # [[Фашызм]] (<span style="color: #909090;">11544 сымб. → </span>16162 сымб.) # [[Магатма Гандзі]] (<span style="color: #909090;">11560 сымб. → </span>16184 сымб.) # [[Вецер]] (<span style="color: #909090;">11636 сымб. → </span>16290 сымб.) # [[Гарбата]] (<span style="color: #909090;">11651 сымб. → </span>16311 сымб.) # [[Лёгкая атлетыка]] (<span style="color: #909090;">11693 сымб. → </span>16370 сымб.) # [[Сухоты]] (<span style="color: #909090;">11702 сымб. → </span>16383 сымб.) # [[Гален]] (<span style="color: #909090;">11707 сымб. → </span>16390 сымб.) # [[Курыца]] (<span style="color: #909090;">11730 сымб. → </span>16422 сымб.) # [[Энэргія]] (<span style="color: #909090;">11758 сымб. → </span>16461 сымб.) # [[Тэрмадынаміка]] (<span style="color: #909090;">11776 сымб. → </span>16486 сымб.) # [[Давід Гільбэрт]] (<span style="color: #909090;">11812 сымб. → </span>16537 сымб.) # [[Аль-Газалі]] (<span style="color: #909090;">11823 сымб. → </span>16552 сымб.) # [[Сок]] (<span style="color: #909090;">11844 сымб. → </span>16582 сымб.) # [[Эўклід]] (<span style="color: #909090;">11886 сымб. → </span>16640 сымб.) # [[Пэрсыдзкая мова]] (<span style="color: #909090;">11919 сымб. → </span>16687 сымб.) # [[Рухавік унутранага згараньня]] (<span style="color: #909090;">11996 сымб. → </span>16794 сымб.) # [[Мэрылін Манро]] (<span style="color: #909090;">12114 сымб. → </span>16960 сымб.) # [[Чарлі Чаплін]] (<span style="color: #909090;">12124 сымб. → </span>16974 сымб.) # [[Нікалё Мак’явэльлі]] (<span style="color: #909090;">12142 сымб. → </span>16999 сымб.) # [[Паўднёвая Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">12164 сымб. → </span>17030 сымб.) # [[Альгебра]] (<span style="color: #909090;">12219 сымб. → </span>17107 сымб.) # [[Сонца]] (<span style="color: #909090;">12265 сымб. → </span>17171 сымб.) # [[Крыкет]] (<span style="color: #909090;">12284 сымб. → </span>17198 сымб.) # [[Кароткія нарды]] (<span style="color: #909090;">12291 сымб. → </span>17207 сымб.) # [[Майсей]] (<span style="color: #909090;">12376 сымб. → </span>17326 сымб.) # [[Імпэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">12465 сымб. → </span>17451 сымб.) # [[Малако]] (<span style="color: #909090;">12487 сымб. → </span>17482 сымб.) # [[Франсіска Гоя]] (<span style="color: #909090;">12578 сымб. → </span>17609 сымб.) # [[Атэізм]] (<span style="color: #909090;">12579 сымб. → </span>17611 сымб.) # [[Сулейман I]] (<span style="color: #909090;">12584 сымб. → </span>17618 сымб.) # [[Джэймз Ўат]] (<span style="color: #909090;">12618 сымб. → </span>17665 сымб.) # [[Геалёгія]] (<span style="color: #909090;">12624 сымб. → </span>17674 сымб.) # [[Эўра]] (<span style="color: #909090;">12800 сымб. → </span>17920 сымб.) # [[Адольф Гітлер]] (<span style="color: #909090;">12845 сымб. → </span>17983 сымб.) # [[Эрнэст Рэзэрфорд]] (<span style="color: #909090;">12937 сымб. → </span>18112 сымб.) # [[Урад]] (<span style="color: #909090;">12983 сымб. → </span>18176 сымб.) # [[Суахілі]] (<span style="color: #909090;">13063 сымб. → </span>18288 сымб.) # [[Жыцьцё]] (<span style="color: #909090;">13101 сымб. → </span>18341 сымб.) # [[Танец]] (<span style="color: #909090;">13142 сымб. → </span>18399 сымб.) # [[Малійская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">13178 сымб. → </span>18449 сымб.) # [[Зорка]] (<span style="color: #909090;">13336 сымб. → </span>18670 сымб.) # [[Людвіг ван Бэтговэн]] (<span style="color: #909090;">13344 сымб. → </span>18682 сымб.) # [[Рэлігія]] (<span style="color: #909090;">13404 сымб. → </span>18766 сымб.) # [[Готфрыд Ляйбніц]] (<span style="color: #909090;">13468 сымб. → </span>18855 сымб.) # [[Чарлз Дыкенз]] (<span style="color: #909090;">13484 сымб. → </span>18878 сымб.) # [[Азартная гульня]] (<span style="color: #909090;">13642 сымб. → </span>19099 сымб.) # [[Арктычны акіян]] (<span style="color: #909090;">13705 сымб. → </span>19187 сымб.) # [[Электронная пошта]] (<span style="color: #909090;">13806 сымб. → </span>19328 сымб.) # [[Томас Эдысан]] (<span style="color: #909090;">13856 сымб. → </span>19398 сымб.) # [[Мацуо Басё]] (<span style="color: #909090;">13925 сымб. → </span>19495 сымб.) # [[Уладзімер Ленін]] (<span style="color: #909090;">13932 сымб. → </span>19505 сымб.) # [[Колер]] (<span style="color: #909090;">13969 сымб. → </span>19557 сымб.) # [[Рак (захворваньне)]] (<span style="color: #909090;">14078 сымб. → </span>19709 сымб.) # [[Зямля]] (<span style="color: #909090;">14086 сымб. → </span>19720 сымб.) # [[Хвароба Альцгаймэра]] (<span style="color: #909090;">14220 сымб. → </span>19908 сымб.) # [[Жан-Поль Сартр]] (<span style="color: #909090;">14400 сымб. → </span>20160 сымб.) # [[Гіп-гоп]] (<span style="color: #909090;">14505 сымб. → </span>20307 сымб.) # [[Шкло]] (<span style="color: #909090;">14564 сымб. → </span>20390 сымб.) # [[Роза Люксэмбург]] (<span style="color: #909090;">14625 сымб. → </span>20475 сымб.) # [[Дунай]] (<span style="color: #909090;">14708 сымб. → </span>20591 сымб.) # [[Яганэс Брамс]] (<span style="color: #909090;">14858 сымб. → </span>20801 сымб.) # [[Машына]] (<span style="color: #909090;">14892 сымб. → </span>20849 сымб.) # [[Лё Карбюзье]] (<span style="color: #909090;">14959 сымб. → </span>20943 сымб.) # [[Ацтэкі]] (<span style="color: #909090;">15037 сымб. → </span>21052 сымб.) # [[Аўгустын]] (<span style="color: #909090;">15160 сымб. → </span>21224 сымб.) # [[Ібн Хальдун]] (<span style="color: #909090;">15234 сымб. → </span>21328 сымб.) # [[Ібн Батута]] (<span style="color: #909090;">15332 сымб. → </span>21465 сымб.) # [[Лацінскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">15342 сымб. → </span>21479 сымб.) # [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]] (<span style="color: #909090;">15393 сымб. → </span>21550 сымб.) # [[Рэстаўрацыя Мэйдзі]] (<span style="color: #909090;">15402 сымб. → </span>21563 сымб.) # [[Біблія]] (<span style="color: #909090;">15408 сымб. → </span>21571 сымб.) # [[Альфрэд Гічкок]] (<span style="color: #909090;">15429 сымб. → </span>21601 сымб.) # [[Тысяча і адна ноч]] (<span style="color: #909090;">15461 сымб. → </span>21645 сымб.) # [[ГЭС Тры цясьніны]] (<span style="color: #909090;">15488 сымб. → </span>21683 сымб.) # [[Сыр]] (<span style="color: #909090;">15506 сымб. → </span>21708 сымб.) # [[Ізраіль]] (<span style="color: #909090;">15645 сымб. → </span>21903 сымб.) # [[Грэцкі альфабэт]] (<span style="color: #909090;">15742 сымб. → </span>22039 сымб.) # [[Марлен Дытрых]] (<span style="color: #909090;">15875 сымб. → </span>22225 сымб.) # [[Ўолт Дыснэй]] (<span style="color: #909090;">16007 сымб. → </span>22410 сымб.) # [[Міжнародны валютны фонд]] (<span style="color: #909090;">16011 сымб. → </span>22415 сымб.) # [[Канал]] (<span style="color: #909090;">16091 сымб. → </span>22527 сымб.) # [[Леанарда да Вінчы]] (<span style="color: #909090;">16107 сымб. → </span>22550 сымб.) # [[Пераклад]] (<span style="color: #909090;">16161 сымб. → </span>22625 сымб.) # [[Джордж Байран]] (<span style="color: #909090;">16192 сымб. → </span>22669 сымб.) # [[Фёдар Дастаеўскі]] (<span style="color: #909090;">16314 сымб. → </span>22840 сымб.) # [[Фэдэрыка Фэліні]] (<span style="color: #909090;">16351 сымб. → </span>22891 сымб.) # [[Асманская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">16367 сымб. → </span>22914 сымб.) # [[Карыбскае мора]] (<span style="color: #909090;">16429 сымб. → </span>23001 сымб.) # [[Паўночнае мора]] (<span style="color: #909090;">16492 сымб. → </span>23089 сымб.) # [[Індыйскі акіян]] (<span style="color: #909090;">16554 сымб. → </span>23176 сымб.) # [[Клімат]] (<span style="color: #909090;">16615 сымб. → </span>23261 сымб.) # [[Цытрус]] (<span style="color: #909090;">16682 сымб. → </span>23355 сымб.) # [[Райн]] (<span style="color: #909090;">16764 сымб. → </span>23470 сымб.) # [[Ядзерная зброя]] (<span style="color: #909090;">16838 сымб. → </span>23573 сымб.) # [[Электрычнасьць]] (<span style="color: #909090;">16905 сымб. → </span>23667 сымб.) # [[Аль-Харэзьмі]] (<span style="color: #909090;">17459 сымб. → </span>24443 сымб.) # [[Жанна д’Арк]] (<span style="color: #909090;">17572 сымб. → </span>24601 сымб.) # [[Шарль дэ Голь]] (<span style="color: #909090;">17630 сымб. → </span>24682 сымб.) # [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (<span style="color: #909090;">17788 сымб. → </span>24903 сымб.) # [[Інжынэрная справа]] (<span style="color: #909090;">18103 сымб. → </span>25344 сымб.) # [[Сахара]] (<span style="color: #909090;">18181 сымб. → </span>25453 сымб.) # [[Мартын Гайдэгер]] (<span style="color: #909090;">18263 сымб. → </span>25568 сымб.) # [[Афрыканскі зьвяз]] (<span style="color: #909090;">18283 сымб. → </span>25596 сымб.) # [[Дыскрымінацыя]] (<span style="color: #909090;">18460 сымб. → </span>25844 сымб.) # [[Макс Вэбэр]] (<span style="color: #909090;">18464 сымб. → </span>25850 сымб.) # [[Вугляводы]] (<span style="color: #909090;">18492 сымб. → </span>25889 сымб.) # [[Аўстралія]] (<span style="color: #909090;">18599 сымб. → </span>26039 сымб.) # [[Этыёпія]] (<span style="color: #909090;">18988 сымб. → </span>26583 сымб.) # [[Ежа]] (<span style="color: #909090;">18991 сымб. → </span>26587 сымб.) # [[Базыліка Сьвятога Пятра]] (<span style="color: #909090;">19006 сымб. → </span>26608 сымб.) # [[Майкл Фарадэй]] (<span style="color: #909090;">19100 сымб. → </span>26740 сымб.) # [[Здароўе]] (<span style="color: #909090;">19381 сымб. → </span>27133 сымб.) # [[Танзанія]] (<span style="color: #909090;">19438 сымб. → </span>27213 сымб.) # [[Анры Матыс]] (<span style="color: #909090;">19497 сымб. → </span>27296 сымб.) # [[Куба]] (<span style="color: #909090;">19812 сымб. → </span>27737 сымб.) # [[Політэізм]] (<span style="color: #909090;">19829 сымб. → </span>27761 сымб.) # [[Кіліманджара]] (<span style="color: #909090;">19863 сымб. → </span>27808 сымб.) # [[Сусьвет]] (<span style="color: #909090;">19910 сымб. → </span>27874 сымб.) # [[Ум Кульсум]] (<span style="color: #909090;">19912 сымб. → </span>27877 сымб.) # [[Дантэ Аліг’еры]] (<span style="color: #909090;">19924 сымб. → </span>27894 сымб.) # [[Віетнам]] (<span style="color: #909090;">20101 сымб. → </span>28141 сымб.) # [[Халіфат Абасыдаў]] (<span style="color: #909090;">20271 сымб. → </span>28379 сымб.) # [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] (<span style="color: #909090;">20336 сымб. → </span>28470 сымб.) # [[Сунь Ятсэн]] (<span style="color: #909090;">20641 сымб. → </span>28897 сымб.) # [[Касьпійскае мора]] (<span style="color: #909090;">20710 сымб. → </span>28994 сымб.) # [[Тэніс]] (<span style="color: #909090;">20780 сымб. → </span>29092 сымб.) # [[Людовік XIV]] (<span style="color: #909090;">20795 сымб. → </span>29113 сымб.) # [[Банглядэш]] (<span style="color: #909090;">20877 сымб. → </span>29228 сымб.) # [[Ёсіф Сталін]] (<span style="color: #909090;">20994 сымб. → </span>29392 сымб.) # [[Бангкок]] (<span style="color: #909090;">21000 сымб. → </span>29400 сымб.) # [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (<span style="color: #909090;">21115 сымб. → </span>29561 сымб.) # [[Гамэр]] (<span style="color: #909090;">21357 сымб. → </span>29900 сымб.) # [[Армія]] (<span style="color: #909090;">21550 сымб. → </span>30170 сымб.) # [[Ёган Вольфганг фон Гётэ]] (<span style="color: #909090;">21557 сымб. → </span>30180 сымб.) # [[Стаматалёгія]] (<span style="color: #909090;">21592 сымб. → </span>30229 сымб.) # [[Жак Карт’е]] (<span style="color: #909090;">21603 сымб. → </span>30244 сымб.) # [[Ашока]] (<span style="color: #909090;">21736 сымб. → </span>30430 сымб.) # [[Гаўтама Буда]] (<span style="color: #909090;">21745 сымб. → </span>30443 сымб.) # [[Алан Т’юрынг]] (<span style="color: #909090;">21755 сымб. → </span>30457 сымб.) # [[Апэрацыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">21834 сымб. → </span>30568 сымб.) # [[Паблё Пікаса]] (<span style="color: #909090;">21867 сымб. → </span>30614 сымб.) # [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]] (<span style="color: #909090;">21896 сымб. → </span>30654 сымб.) # [[Польшча]] (<span style="color: #909090;">21919 сымб. → </span>30687 сымб.) # [[Джакама Пучыні]] (<span style="color: #909090;">21956 сымб. → </span>30738 сымб.) # [[Го]] (<span style="color: #909090;">21968 сымб. → </span>30755 сымб.) # [[Сонечная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">22009 сымб. → </span>30813 сымб.) # [[Малярыя]] (<span style="color: #909090;">22062 сымб. → </span>30887 сымб.) # [[Сынгапур]] (<span style="color: #909090;">22088 сымб. → </span>30923 сымб.) # [[Француская рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">22107 сымб. → </span>30950 сымб.) # [[Леанард Ойлер]] (<span style="color: #909090;">22121 сымб. → </span>30969 сымб.) # [[Ерусалім]] (<span style="color: #909090;">22149 сымб. → </span>31009 сымб.) # [[Дыназаўр]] (<span style="color: #909090;">22169 сымб. → </span>31037 сымб.) # [[Вэргіліюс]] (<span style="color: #909090;">22172 сымб. → </span>31041 сымб.) # [[Галяктыка]] (<span style="color: #909090;">22175 сымб. → </span>31045 сымб.) # [[Фрыдэрык Шапэн]] (<span style="color: #909090;">22185 сымб. → </span>31059 сымб.) # [[Энцыкляпэдыя]] (<span style="color: #909090;">22190 сымб. → </span>31066 сымб.) # [[Віктор Юго]] (<span style="color: #909090;">22210 сымб. → </span>31094 сымб.) # [[Сымона дэ Бавуар]] (<span style="color: #909090;">22217 сымб. → </span>31104 сымб.) # [[Джон Мэйнард Кейнз]] (<span style="color: #909090;">22221 сымб. → </span>31109 сымб.) # [[Турэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">22292 сымб. → </span>31209 сымб.) # [[Лізавета I]] (<span style="color: #909090;">22302 сымб. → </span>31223 сымб.) # [[Сатурн]] (<span style="color: #909090;">22305 сымб. → </span>31227 сымб.) # [[Канстантын I Вялікі]] (<span style="color: #909090;">22327 сымб. → </span>31258 сымб.) # [[Танк]] (<span style="color: #909090;">22331 сымб. → </span>31263 сымб.) # [[Хрысьціянства]] (<span style="color: #909090;">22341 сымб. → </span>31277 сымб.) # [[Авідыюс]] (<span style="color: #909090;">22343 сымб. → </span>31280 сымб.) # [[Піва]] (<span style="color: #909090;">22409 сымб. → </span>31373 сымб.) # [[Дынастыя Тан]] (<span style="color: #909090;">22412 сымб. → </span>31377 сымб.) # [[Сыднэй]] (<span style="color: #909090;">22417 сымб. → </span>31384 сымб.) # [[Уран]] (<span style="color: #909090;">22492 сымб. → </span>31489 сымб.) # [[Мэркурый]] (<span style="color: #909090;">22525 сымб. → </span>31535 сымб.) # [[Транспарт]] (<span style="color: #909090;">22582 сымб. → </span>31615 сымб.) # [[Француская мова]] (<span style="color: #909090;">22619 сымб. → </span>31667 сымб.) # [[Міжнародная сыстэма СІ]] (<span style="color: #909090;">22646 сымб. → </span>31704 сымб.) # [[Багдад]] (<span style="color: #909090;">22656 сымб. → </span>31718 сымб.) # [[Мухамад]] (<span style="color: #909090;">22663 сымб. → </span>31728 сымб.) # [[Сэул]] (<span style="color: #909090;">22722 сымб. → </span>31811 сымб.) # [[Ёган Кеплер]] (<span style="color: #909090;">22737 сымб. → </span>31832 сымб.) # [[Дака]] (<span style="color: #909090;">22750 сымб. → </span>31850 сымб.) # [[Лі Бо]] (<span style="color: #909090;">22869 сымб. → </span>32017 сымб.) # [[Архімэд]] (<span style="color: #909090;">22871 сымб. → </span>32019 сымб.) # [[Юпітэр]] (<span style="color: #909090;">22884 сымб. → </span>32038 сымб.) # [[Карачы]] (<span style="color: #909090;">22885 сымб. → </span>32039 сымб.) # [[Рэнэ Дэкарт]] (<span style="color: #909090;">22940 сымб. → </span>32116 сымб.) # [[Карл Фрыдрых Гаўс]] (<span style="color: #909090;">22961 сымб. → </span>32145 сымб.) # [[Мартын Лютэр Кінг]] (<span style="color: #909090;">23001 сымб. → </span>32201 сымб.) # [[Авіцэна]] (<span style="color: #909090;">23006 сымб. → </span>32208 сымб.) # [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]] (<span style="color: #909090;">23062 сымб. → </span>32287 сымб.) # [[Мікелянджэлё]] (<span style="color: #909090;">23076 сымб. → </span>32306 сымб.) # [[Эканоміка]] (<span style="color: #909090;">23094 сымб. → </span>32332 сымб.) # [[Фільм]] (<span style="color: #909090;">23103 сымб. → </span>32344 сымб.) # [[Мартын Лютэр]] (<span style="color: #909090;">23104 сымб. → </span>32346 сымб.) # [[Ліпіды]] (<span style="color: #909090;">23138 сымб. → </span>32393 сымб.) # [[Антарктыда]] (<span style="color: #909090;">23198 сымб. → </span>32477 сымб.) # [[Сінтаізм]] (<span style="color: #909090;">23205 сымб. → </span>32487 сымб.) # [[Мігель Сэрвантэс]] (<span style="color: #909090;">23240 сымб. → </span>32536 сымб.) # [[Старажытны Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">23268 сымб. → </span>32575 сымб.) # [[Анатомія]] (<span style="color: #909090;">23291 сымб. → </span>32607 сымб.) # [[Эрвін Шрэдынгер]] (<span style="color: #909090;">23320 сымб. → </span>32648 сымб.) # [[Антон Чэхаў]] (<span style="color: #909090;">23323 сымб. → </span>32652 сымб.) # [[Бізантыйская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">23333 сымб. → </span>32666 сымб.) # [[Тайлянд]] (<span style="color: #909090;">23339 сымб. → </span>32675 сымб.) # [[Калката]] (<span style="color: #909090;">23430 сымб. → </span>32802 сымб.) # [[Багата]] (<span style="color: #909090;">23542 сымб. → </span>32959 сымб.) # [[Мумбаі]] (<span style="color: #909090;">23559 сымб. → </span>32983 сымб.) # [[Дынастыя Мін]] (<span style="color: #909090;">23576 сымб. → </span>33006 сымб.) # [[Мальер]] (<span style="color: #909090;">23651 сымб. → </span>33111 сымб.) # [[Расейская мова]] (<span style="color: #909090;">23675 сымб. → </span>33145 сымб.) # [[Мэксыка]] (<span style="color: #909090;">23685 сымб. → </span>33159 сымб.) # [[Аргентына]] (<span style="color: #909090;">23702 сымб. → </span>33183 сымб.) # [[Дамаск]] (<span style="color: #909090;">23736 сымб. → </span>33230 сымб.) # [[Рэінкарнацыя]] (<span style="color: #909090;">23764 сымб. → </span>33270 сымб.) # [[Дэлі]] (<span style="color: #909090;">23819 сымб. → </span>33347 сымб.) # [[Пэкін]] (<span style="color: #909090;">23821 сымб. → </span>33349 сымб.) # [[Саудаўская Арабія]] (<span style="color: #909090;">23841 сымб. → </span>33377 сымб.) # [[Старажытная Грэцыя]] (<span style="color: #909090;">23982 сымб. → </span>33575 сымб.) # [[Мост]] (<span style="color: #909090;">24055 сымб. → </span>33677 сымб.) # [[Найробі]] (<span style="color: #909090;">24069 сымб. → </span>33697 сымб.) # [[Рыю-дэ-Жанэйру]] (<span style="color: #909090;">24100 сымб. → </span>33740 сымб.) # [[Ісак Ньютан]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Вальтэр]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Ўільям Шэксьпір]] (<span style="color: #909090;">24192 сымб. → </span>33869 сымб.) # [[Сальвадор Далі]] (<span style="color: #909090;">24254 сымб. → </span>33956 сымб.) # [[Бронзавы век]] (<span style="color: #909090;">24265 сымб. → </span>33971 сымб.) # [[Іран]] (<span style="color: #909090;">24270 сымб. → </span>33978 сымб.) # [[Турэччына]] (<span style="color: #909090;">24329 сымб. → </span>34061 сымб.) # [[Банан (плод)]] (<span style="color: #909090;">24344 сымб. → </span>34082 сымб.) # [[Мэхіка]] (<span style="color: #909090;">24407 сымб. → </span>34170 сымб.) # [[Будызм]] (<span style="color: #909090;">24434 сымб. → </span>34208 сымб.) # [[Электроніка]] (<span style="color: #909090;">24482 сымб. → </span>34275 сымб.) # [[Скалістыя горы]] (<span style="color: #909090;">24495 сымб. → </span>34293 сымб.) # [[Чжэн Хэ]] (<span style="color: #909090;">24644 сымб. → </span>34502 сымб.) # [[Пратэстанцтва]] (<span style="color: #909090;">24675 сымб. → </span>34545 сымб.) # [[Эўропа]] (<span style="color: #909090;">24678 сымб. → </span>34549 сымб.) # [[Тадж Магал]] (<span style="color: #909090;">24684 сымб. → </span>34558 сымб.) # [[Дзьмітры Мендзялееў]] (<span style="color: #909090;">24712 сымб. → </span>34597 сымб.) # [[Дрэва]] (<span style="color: #909090;">24747 сымб. → </span>34646 сымб.) # [[Бялкі]] (<span style="color: #909090;">24801 сымб. → </span>34721 сымб.) # [[Гандаль]] (<span style="color: #909090;">24824 сымб. → </span>34754 сымб.) # [[Арабска-ізраільскі канфлікт]] (<span style="color: #909090;">24850 сымб. → </span>34790 сымб.) # [[Джакарта]] (<span style="color: #909090;">24858 сымб. → </span>34801 сымб.) # [[Індыя]] (<span style="color: #909090;">25070 сымб. → </span>35098 сымб.) # [[Нігерыя]] (<span style="color: #909090;">25083 сымб. → </span>35116 сымб.) # [[Мэка]] (<span style="color: #909090;">25191 сымб. → </span>35267 сымб.) # [[Ангельская мова]] (<span style="color: #909090;">25312 сымб. → </span>35437 сымб.) # [[Біялёгія]] (<span style="color: #909090;">25344 сымб. → </span>35482 сымб.) # [[Кітай]] (<span style="color: #909090;">25413 сымб. → </span>35578 сымб.) # [[Карабель]] (<span style="color: #909090;">25428 сымб. → </span>35599 сымб.) # [[Зараастрызм]] (<span style="color: #909090;">25469 сымб. → </span>35657 сымб.) # [[Тлен]] (<span style="color: #909090;">25602 сымб. → </span>35843 сымб.) # [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">25629 сымб. → </span>35881 сымб.) # [[Аўганістан]] (<span style="color: #909090;">25734 сымб. → </span>36028 сымб.) # [[Марс]] (<span style="color: #909090;">25780 сымб. → </span>36092 сымб.) # [[Ватыкан]] (<span style="color: #909090;">25872 сымб. → </span>36221 сымб.) # [[Першая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">26005 сымб. → </span>36407 сымб.) # [[Антоніё Вівальдзі]] (<span style="color: #909090;">26242 сымб. → </span>36739 сымб.) # [[Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">26258 сымб. → </span>36761 сымб.) # [[Тэгеран]] (<span style="color: #909090;">26438 сымб. → </span>37013 сымб.) # [[Аўтамабіль]] (<span style="color: #909090;">26557 сымб. → </span>37180 сымб.) # [[Хуткасьць сьвятла]] (<span style="color: #909090;">26663 сымб. → </span>37328 сымб.) # [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] (<span style="color: #909090;">26975 сымб. → </span>37765 сымб.) # [[Лагас]] (<span style="color: #909090;">27063 сымб. → </span>37888 сымб.) # [[Судан]] (<span style="color: #909090;">27075 сымб. → </span>37905 сымб.) # [[Вашку да Гама]] (<span style="color: #909090;">27835 сымб. → </span>38969 сымб.) # [[Жан-Жак Русо]] (<span style="color: #909090;">28096 сымб. → </span>39334 сымб.) # [[Мустафа Кемаль Ататурк]] (<span style="color: #909090;">28159 сымб. → </span>39423 сымб.) # [[Японія]] (<span style="color: #909090;">29092 сымб. → </span>40729 сымб.) # [[Нацысцкая Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">29151 сымб. → </span>40811 сымб.) # [[Паўночная Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">29314 сымб. → </span>41040 сымб.) # [[Тэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">29652 сымб. → </span>41513 сымб.) # [[Эўрапейскі Зьвяз]] (<span style="color: #909090;">30051 сымб. → </span>42071 сымб.) # [[Вада]] (<span style="color: #909090;">30372 сымб. → </span>42521 сымб.) # [[Швайцарыя]] (<span style="color: #909090;">30660 сымб. → </span>42924 сымб.) # [[Баскетбол]] (<span style="color: #909090;">30786 сымб. → </span>43100 сымб.) # [[Ірак]] (<span style="color: #909090;">30866 сымб. → </span>43212 сымб.) # [[Сара Бэрнар]] (<span style="color: #909090;">31434 сымб. → </span>44008 сымб.) # [[Энрыка Фэрмі]] (<span style="color: #909090;">31649 сымб. → </span>44309 сымб.) # [[Застуда]] (<span style="color: #909090;">31856 сымб. → </span>44598 сымб.) # [[The Beatles]] (<span style="color: #909090;">31882 сымб. → </span>44635 сымб.) # [[Атэны]] (<span style="color: #909090;">31914 сымб. → </span>44680 сымб.) # [[Мэдыцына]] (<span style="color: #909090;">31921 сымб. → </span>44689 сымб.) # [[Кансэрватызм]] (<span style="color: #909090;">32008 сымб. → </span>44811 сымб.) # [[Пётар Чайкоўскі]] (<span style="color: #909090;">32079 сымб. → </span>44911 сымб.) # [[Гішпанія]] (<span style="color: #909090;">32166 сымб. → </span>45032 сымб.) # [[Цягліцы]] (<span style="color: #909090;">32174 сымб. → </span>45044 сымб.) # [[Санкт-Пецярбург]] (<span style="color: #909090;">32285 сымб. → </span>45199 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] (<span style="color: #909090;">33118 сымб. → </span>46365 сымб.) # [[Чынгісхан]] (<span style="color: #909090;">33122 сымб. → </span>46371 сымб.) # [[Азія]] (<span style="color: #909090;">33253 сымб. → </span>46554 сымб.) # [[Дыялектыка]] (<span style="color: #909090;">33477 сымб. → </span>46868 сымб.) # [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] (<span style="color: #909090;">33873 сымб. → </span>47422 сымб.) # [[Эйфэлева вежа]] (<span style="color: #909090;">34681 сымб. → </span>48553 сымб.) # [[Аляксандар Пушкін]] (<span style="color: #909090;">34752 сымб. → </span>48653 сымб.) # [[Афрыка]] (<span style="color: #909090;">35098 сымб. → </span>49137 сымб.) # [[Бульба]] (<span style="color: #909090;">35480 сымб. → </span>49672 сымб.) # [[Масква]] (<span style="color: #909090;">35575 сымб. → </span>49805 сымб.) # [[Кір II]] (<span style="color: #909090;">35642 сымб. → </span>49899 сымб.) # [[Джэйн Остын]] (<span style="color: #909090;">35786 сымб. → </span>50100 сымб.) # [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]] (<span style="color: #909090;">36226 сымб. → </span>50716 сымб.) # [[Ісус Хрыстос]] (<span style="color: #909090;">36531 сымб. → </span>51143 сымб.) # [[Нікола Тэсла]] (<span style="color: #909090;">36583 сымб. → </span>51216 сымб.) # [[Стамбул]] (<span style="color: #909090;">36643 сымб. → </span>51300 сымб.) # [[Ганконг]] (<span style="color: #909090;">37507 сымб. → </span>52510 сымб.) # [[Кіншаса]] (<span style="color: #909090;">37538 сымб. → </span>52553 сымб.) # [[Глябальнае пацяпленьне]] (<span style="color: #909090;">38115 сымб. → </span>53361 сымб.) # [[Ёган Сэбастыян Бах]] (<span style="color: #909090;">38796 сымб. → </span>54314 сымб.) # [[Альбэрт Айнштайн]] (<span style="color: #909090;">38873 сымб. → </span>54422 сымб.) # [[Калізэй]] (<span style="color: #909090;">38896 сымб. → </span>54454 сымб.) # [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (<span style="color: #909090;">39963 сымб. → </span>55948 сымб.) # [[Гісторыя]] (<span style="color: #909090;">41456 сымб. → </span>58038 сымб.) # [[Алімпійскія гульні]] (<span style="color: #909090;">41477 сымб. → </span>58068 сымб.) # [[Сусьветны банк]] (<span style="color: #909090;">41676 сымб. → </span>58346 сымб.) # [[Рабіндранат Тагор]] (<span style="color: #909090;">42841 сымб. → </span>59977 сымб.) # [[Рэмбрант]] (<span style="color: #909090;">44500 сымб. → </span>62300 сымб.) # [[Мао Дзэ-дун]] (<span style="color: #909090;">44938 сымб. → </span>62913 сымб.) # [[Расея]] (<span style="color: #909090;">45417 сымб. → </span>63584 сымб.) # [[Канада]] (<span style="color: #909090;">46191 сымб. → </span>64667 сымб.) # [[Вена]] (<span style="color: #909090;">46921 сымб. → </span>65689 сымб.) # [[Фрэнк Лойд Райт]] (<span style="color: #909090;">48046 сымб. → </span>67264 сымб.) # [[Хрыстафор Калюмб]] (<span style="color: #909090;">51150 сымб. → </span>71610 сымб.) # [[Футбол]] (<span style="color: #909090;">52261 сымб. → </span>73165 сымб.) # [[Шахматы]] (<span style="color: #909090;">53026 сымб. → </span>74236 сымб.) # [[Рэфармацыя]] (<span style="color: #909090;">53434 сымб. → </span>74808 сымб.) # [[Джузэпэ Вэрдзі]] (<span style="color: #909090;">53442 сымб. → </span>74819 сымб.) # [[Аўстрыя]] (<span style="color: #909090;">53739 сымб. → </span>75235 сымб.) # [[Бэрлін]] (<span style="color: #909090;">54057 сымб. → </span>75680 сымб.) # [[Шанхай]] (<span style="color: #909090;">54669 сымб. → </span>76537 сымб.) # [[Лос-Анджэлес]] (<span style="color: #909090;">56649 сымб. → </span>79309 сымб.) # [[Дубай]] (<span style="color: #909090;">56689 сымб. → </span>79365 сымб.) # [[Альжыр]] (<span style="color: #909090;">56691 сымб. → </span>79367 сымб.) # [[Амстэрдам]] (<span style="color: #909090;">57140 сымб. → </span>79996 сымб.) # [[Густаў Малер]] (<span style="color: #909090;">58733 сымб. → </span>82226 сымб.) # [[Сан-Паўлу]] (<span style="color: #909090;">59025 сымб. → </span>82635 сымб.) # [[Нідэрлянды]] (<span style="color: #909090;">60735 сымб. → </span>85029 сымб.) # [[Франклін Дэлана Рузвэлт]] (<span style="color: #909090;">61252 сымб. → </span>85753 сымб.) # [[Кейптаўн]] (<span style="color: #909090;">61579 сымб. → </span>86211 сымб.) # [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]] (<span style="color: #909090;">62400 сымб. → </span>87360 сымб.) # [[Аляксандар Македонскі]] (<span style="color: #909090;">63243 сымб. → </span>88540 сымб.) # [[Токіё]] (<span style="color: #909090;">65839 сымб. → </span>92175 сымб.) # [[Мадрыд]] (<span style="color: #909090;">66665 сымб. → </span>93331 сымб.) # [[Каір]] (<span style="color: #909090;">69375 сымб. → </span>97125 сымб.) # [[Італія]] (<span style="color: #909090;">71393 сымб. → </span>99950 сымб.) # [[Пётар I]] (<span style="color: #909090;">73835 сымб. → </span>103369 сымб.) # [[Украіна]] (<span style="color: #909090;">74102 сымб. → </span>103743 сымб.) # [[Другая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">74840 сымб. → </span>104776 сымб.) # [[Рым]] (<span style="color: #909090;">79729 сымб. → </span>111621 сымб.) # [[Напалеон I Банапарт]] (<span style="color: #909090;">80984 сымб. → </span>113378 сымб.) # [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (<span style="color: #909090;">80994 сымб. → </span>113392 сымб.) # [[Актавіян Аўгуст]] (<span style="color: #909090;">83740 сымб. → </span>117236 сымб.) # [[Сьпірт]] (<span style="color: #909090;">84834 сымб. → </span>118768 сымб.) # [[Буэнас-Айрэс]] (<span style="color: #909090;">85028 сымб. → </span>119039 сымб.) # [[Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">90307 сымб. → </span>126430 сымб.) # [[Партугалія]] (<span style="color: #909090;">92483 сымб. → </span>129476 сымб.) # [[Лёндан]] (<span style="color: #909090;">92546 сымб. → </span>129564 сымб.) # [[Парыж]] (<span style="color: #909090;">92614 сымб. → </span>129660 сымб.) # [[Калюмбія]] (<span style="color: #909090;">93460 сымб. → </span>130844 сымб.) # [[Пакістан]] (<span style="color: #909090;">96918 сымб. → </span>135685 сымб.) # [[Рэспубліка Карэя]] (<span style="color: #909090;">98190 сымб. → </span>137466 сымб.) # [[Вялікабрытанія]] (<span style="color: #909090;">102110 сымб. → </span>142954 сымб.) # [[Цягнік]] (<span style="color: #909090;">102352 сымб. → </span>143293 сымб.) # [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)]] (<span style="color: #909090;">103706 сымб. → </span>145188 сымб.) # [[Нью-Ёрк]] (<span style="color: #909090;">110237 сымб. → </span>154332 сымб.) # [[Бразылія]] (<span style="color: #909090;">111143 сымб. → </span>155600 сымб.) # [[Чорная дзірка]] (<span style="color: #909090;">117112 сымб. → </span>163957 сымб.) # [[Майкл Джэксан]] (<span style="color: #909090;">121672 сымб. → </span>170341 сымб.) # [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] (<span style="color: #909090;">123314 сымб. → </span>172640 сымб.) # [[Францыя]] (<span style="color: #909090;">125799 сымб. → </span>176119 сымб.) # [[Філіпіны]] (<span style="color: #909090;">128250 сымб. → </span>179550 сымб.) # [[Інданэзія]] (<span style="color: #909090;">152534 сымб. → </span>213548 сымб.) # [[Пітэр Паўль Рубэнс]] (<span style="color: #909090;">154183 сымб. → </span>215856 сымб.) # [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">162588 сымб. → </span>227623 сымб.) 1x45wyk8yblxz90kfybxsv5k3guhck5 0 101420 2697555 2632918 2026-10-24T08:52:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697555 wikitext text/x-wiki {{Таксанамічная інфармацыя |Назва = Качка шэрая |Выява = Anas strepera pair.jpg |Подпіс да выявы = Качка шэрая |Надцарства = |Царства = [[Жывёлы]] |Падцарства = [[Эўмэтазоі]] |Падраздзел = [[Другаснаротыя]] |Надтып = |Тып = [[Хордавыя]] |Падтып = [[Хрыбетныя]] |Інфратып = |Нададдзел = |Кляса = [[Птушкі]] |Падкляса = [[Новападнябенныя]] |Надатрад = [[Placentalia]] |Атрад = [[Гусепадобныя]] |Сямейства = [[Качыныя]] |Род = [[Рачныя качкі]] |від = '''Качка шэрая''' |Лацінская назва = Anas strepera |Commons = Anas strepera |ITIS = 175073 |NCBI = 75861 }} [[File:Mareca strepera MHNT.ZOO.2010.11.18.4.jpg|thumb| ''Mareca strepera'']] [[File:30.3.09 Canard chipeau (Anas strepera, Gadwall).webm|thumb|Качка шэрая]] '''Качка шэрая''' ці '''Качка-неразьня''' (''Anas strepera'') — вадаплаўная птушка роду [[рачныя качкі|рачных качак]] (''Anas'') [[сямейства]] [[качыныя|качыных]] (''Anatidae'') атраду [[гусепадобныя|гусепадобных]] (''Anseriformes''). == Арэал == Шэрая качка водзіцца ў паўночных вобласьцях [[Эўропа|Эўропы]] і [[Азія|Азіі]], у цэнтры [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыкі]]. У [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]] яе вобласьць распаўсюду ўключае [[рака Сьвятога Ляўрэнція|раку Сьвятога Ляўрэнція]], [[Вялікія азёры]], [[Альбэрта|Альбэрту]], [[Саскачэван]], [[Паўночная Дакота|Паўночную]] і [[Паўднёвая Дакота|Паўднёвую Дакоты]], поўдзень [[Канзас]]у, захад [[Каліфорнія|Каліфорніі]], узьбярэжжа [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] і паўднёвае ўзьбярэжжа [[Аляска|Аляскі]]. Вобласьць распаўсюду гэтай птушкі магчыма працягваецца на ўсход [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыкі]]. Гэта [[сапраўдныя качкі|сапраўдная качка]] строга пералётная і ўзімку мігруе паўднёвей за сваю вобласьць распаўсюду, з прыбярэжнай [[Аляска|Аляскі]] на поўдзень [[Цэнтральная Амэрыка|Цэнтральнай Амэрыкі]], на ўсход у [[Айдага]], [[Канзас]], [[Агаё]], [[Вірджынія|Вірджынію]], а затым на поўдзень усёй [[Цэнтральная Амэрыка|Цэнтральнай Амэрыкі]]. == Апісаньне == Шэрая качка даўжынёй 46—56 см і ў размаху крылаў 78—90 см. Самец трохі даўжэй за самку, важыць прыблізна 990 г, у той час як самка 850 г. У шлюбны пэрыяд самец пярэста-шэры, з чорным задам, сьветла-каштанавымі крыламі і бліскучым белым люстэркам, якія адкрываюцца падчас палёту ці ў супакоі. Па-за шлюбным сэзонам афарбоўкай апярэньня качар больш падобны на самку, але захоўвае плямістасьць крылаў і звычайна больш шэры, а дзюба ў яго меней памяранцавая. Самка светла-карычневая, афарбоўкай апярэньня вельмі падобная на самку [[крыжанка|крыжанкі]]. Яе можна адрозніць ад гэтага выгляду толькі па цёмна-памяранцавым аблямоўванні дзюбы, меншым памерам, беламу люстэрку і беламу жывату. Абодва полы ліняюць двойчы ў год і адзін раз на першым годзе жыцьця. == Літаратура == * Clements, James, (2007) [https://web.archive.org/web/20150923210713/http://www.cornellpress.cornell.edu/cup_detail.taf?ti_id=4566 ''The Clements Checklist of the Birds of the World''], Cornell University Press, Ithaca * Dunn, J. & Alderfer, J. (2006) ''National Geographic Field Guide to the Birds of North America'' 5th Ed. * Floyd, T (2008) ''Smithsonian Field Guide to the Birds of North America'' Harper Collins, New York * Linnaeus, C (1758). Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata.. Holmiae. (Laurentii Salvii). «A. macula alarum rufa nigra alba.» ('''Latin''') == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Качыныя]] 96jfjfdwsrnbcovnfinhwrrzjhodopj 0 102161 2697558 2675773 2026-10-24T11:20:35Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697558 wikitext text/x-wiki {{Таксанамічная інфармацыя |Назва = Ківі |Царства = [[Жывёлы]] |Тып = [[Хордавыя]] |Кляса = [[Птушкі]] |Інфракляса = [[Бескілявыя]] |Атрад = Ківіпадобныя |Сямейства = '''Ківі''' }} '''Кі́ві''' (''Apteryx Shaw'', 1813) — адзіны род [[бескілявыя|бескілявых]] птушак у аднайменным сямействе (''Apterygidae GR Gray'', 1840) і атрадзе ківіпадобных, або бяскрылыя (''Apterygiformes'' (''Haeckel'', 1866)). Уключае пяць відаў, эндэмічных для [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыі]]<ref name=cle>[https://web.archive.org/web/20091213052451/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view Clements, J. F. 2007. ''The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition''. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology]</ref><ref>Sibley, Charles Gald & Ahlquist, Jon Edward (1990) ''Phylogeny and classification of birds''. Yale University Press, New Haven, Conn</ref>. Усе віды ківі маюць моцныя чатырохпальцыя лапы і доўгую вузкую [[дзюба|дзюбу]] з ноздрамі на самым кончыку. [[Крыло птушкі|Крылы]] не разьвітыя, хвост адсутнічае. [[Пяро|Пер’е]] ківі больш нагадвае густую [[поўсьць]]. Вонкавым выглядам і звычкамі ківі настолькі адрозьніваюцца ад іншых птушак, што [[заалёгія|заоляг]] [[Ўільям Кальдэр]] даў ім мянушку «ганаровых [[сысуны|сысуноў]]». == Этымалёгія == Род ківі быў апісаны ўпершыню ў 1813 годзе ангелькім батанікам і заолягам [[Джордж Шоў|Джорджам Шоў]]. Імя, якое даў віду, ''Apteryx'', азначае «бяз крылаў»<ref name="knockonwood">{{cite book |title= Какво знаем за птиците |last=Боев |first=Златозар |authorlink= |year=1990 |publisher= Издателство Отечество |location=София |isbn= |pages=58 (197) }}</ref> і мае грэцкае паходжаньне (''α'' — без / не, ''πτέρυξ'' — крыло)<ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/apteryx|title=apteryx — definition of apteryx by the Free Online Dictionary |accessdate=01/10/2009 |publisher=Dictionary, Encyclopedia and Thesaurus |lang=en }}</ref>. Слова «ківі» ({{мова-en|kiwi|скарочана}} з вымаўленьнем [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/ˈkiːwiː/]])<ref>{{cite web | url = http://dictionary.cambridge.org/dictionary/british/kiwi_2 | title= kiwi | accessdate = 20/06/2011 | publisher = Cambridge University Press | lang= en }}</ref> паходзіць ад назвы птушкі на мове [[маары (мова)|маары]]: ''kiwi''. У сваю чаргу, слова ''kiwi'' мае палінэзійскія карані, што паходзіць да назвы пералётных шпакоў {{таксон-bellat||Numenius tahitiensis}}, якія адпачываюць сярод трапічных астравоў [[Палінэзія|Палінэзіі]]. Першыя пасяленцы Новай Зэляндыі паўторна выкарыстоўваюць гэтае слова дзеля абазначэньня мясцовых карычневых птушак. Слова зьмяшчае гукапераймальныя элементы «ki'» і «wi», якія маары перанялі ад птушкі. Некаторыя віды ківі маюць спэцыфічную назву на мове маары: {{таксон-bellat|малы шэры ківі|Apteryx owenii}} вядомы як «пукупуку» (''pukupuku''), {{таксон-bellat|вялікі шэры ківі|Apteryx haastii}} — як «рароа» (''roroa'') ці «роа» (''roa''), {{таксон-bellat||Apteryx rowi}} — «рові». Сёньня ўжываецца афіцыйная назва {{таксон-bellat|Паўднёвы ківі|Apteryx australis}} з Акарыту — «такаэка» (''tokoeka''). == Філягенэтычнае паходжаньне == Доўгі час меркавалася, што найбліжэйшым сваяком ківі ёсьць іншы новазэляндзкі від нялётных птушак, як вымерлы [[моа]]. Аднак нядаўнія дасьледаваньні, выкананыя на пачатку 2000-х гадоў на грунце параўнаньня поўных [[сэквэнаваньне|пасьлядоўнасьцей]] [[мітахондрыя|мітахандрыяльнай]] [[Дэзоксырыбануклійная кісьля|ДНК]] ківі і іхных нялётных сваякоў, дазволілі высьветліць, што гэтыя птушкі генэтычна бліжэйшыя да [[эму]] і [[казуары|казуараў]], чым да [[страўс]]аў, [[нанду]] і моа<ref name="Haddrath">Haddrath, Baker (2001).</ref><ref>Harshman, J. ''et al.'' (2008) [http://www.pnas.org/content/105/36/13462.full.pdf+html Phylogenomic evidence for multiple losses of flight in ratite birds] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924145935/http://www.pnas.org/content/105/36/13462.full.pdf+html |date=24 верасьня 2015 }}. ''PNAS'' 105:13462-12467.</ref><ref>Hackett S. J. ''et al.'' (2008) [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/320/5884/1763 A Phylogenomic Study of Birds Reveals Their Evolutionary History]. ''Science'' 320(5884):1763-1768.</ref>. Меркавана, продкі сучасных ківі патрапілі на [[Новая Зэляндыя|Новую Зэляндыю]] з [[Аўстралазія (геаграфія)|Аўстралазіі]] пазьней, чым моа, — блізу 30 млн гадоў таму. Паводле малекулярных зьвестак<ref name="Haddrath" />, гэта магло адбыцца яшчэ раней — блізу 62 млн гадоў таму, але ўжо пасьля аддзяленьня Новай Зэляндыі ад [[Гандвана|Гандваны]] (не пазьней за 75 млн гадоў таму) і [[Дывэргенцыя|дывэргенцыі]] [[эвалюцыя|эвалюцыйнай]] галіны моа (каля 78 млн гадоў таму), што можа сьведчыць аб першасным засяленьні моа на Новай Зэляндыі і другаразовым — ківі. == Вонкавы выгляд == [[Файл:Karuwai at August 2005 Health Check.JPG|значак|зьлева|Ківі мае вострыя кіпцюры (''Apteryx mantelli'').]] Ківі — [[нялётныя птушкі|нялётныя]] [[бескілявыя]] птушкі. Памеры невялікія, супастаўныя з звычайнай [[курыца|курыцай]]. Характэрны [[плоцевы дымарфізм]]<ref name="БК">[https://web.archive.org/web/20260215023029/https://www.zoopicture.ru/kiwi/ Птица киви — жить можно и без крыльев!] {{ref-ru}}</ref>: [[Саміца|саміцы]] буйнейшыя за [[Самец|самцоў]]. Цела ў ківі грушападобнай формы, з маленькай [[Галава|галавой]] і кароткай [[шыя]]й. Важаць ад 1,4 да 4 кг<ref name="БК"/>. Ківі ўласьцівая найбольшая рэдукцыя [[Крыло птушкі|крылаў]] сярод птушак: яны ўсяго 5 см у даўжыню і амаль незаўважныя сярод [[Апярэньне (біялёгія)|апярэньня]]<ref name="ПМ">[http://live.1001chudo.ru/newzealand_696.html Почетное млекопитающее] {{ref-ru}}</ref>. Аднак у ківі захавалася звычка, адпачываючы, хаваць [[дзюба|дзюбу]] пад крыло. Цела птушкі раўнамерна пакрытае мяккім, шэрым ці сьветла-бурым пер’ем, больш падобным на [[поўсьць]], у якім адсутнічаюць мікрабарозны<ref name="ПМ"/><ref name="СНЗ">[https://web.archive.org/web/20120130161734/http://www.nz-nz.com/nz-natural-world/kiwi КИВИ — Символ Новой Зеландии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120130161734/http://www.nz-nz.com/nz-natural-world/kiwi |date=30 студзеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. [[Хвост]] адсутнічае<ref name="СНЗ"/>. [[Нага|Лапы]] чатырохпальцыя, кароткія, але вельмі моцныя, з 4 вострымі [[кіпцюр]]амі<ref name="ПМ"/>; іхняя вага складае прыкладна ⅓ вагі цела. [[Шкілет]] не пнэўматычны, [[косьць|косьці]] цяжкія. Трубчастыя косьці запоўненыя касьцявым мозгам, а не парожнія і лёгкія, як у лятучых птушак<ref name="СНЗ"/><ref name="Ки">[http://kremenostrich.com.ua/farming/bird/apteryx.html Киви] {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:KiwiSkelettdUrville.jpg|значак|Шкілет звычайнага ківі (''Apteryx australis'').]] Ківі галоўным чынам абапіраюцца не на [[зрок]], бо [[вока|вочы]] ў іх вельмі маленькія, усяго 8 мм дыямэтрам, а на разьвітыя [[слых]] і [[нюх]]<ref name="БК"/><ref name="ПМ"/>. Сярод птушак больш моцны нюх ёсьць толькі ў [[Амэрыканскія грыфы|кондараў]]. У ківі вельмі доўгая, гнуткая, тонкая, простая ці зьлёгку выгнутая [[дзюба]], якая ў самцоў дасягае даўжыні 95—105 мм, а ў саміцаў — 110—120 мм. [[Нос|Ноздры]] ў ківі адкрываюцца на канцы дзюбы (у астатніх птушак — каля ейнай асновы)<ref>[https://web.archive.org/web/20111228112725/http://www.apus.ru/site.xp/057049049124049057057056.html Киви обыкновенный] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111228112725/http://www.apus.ru/site.xp/057049049124049057057056.html |date=28 сьнежня 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. [[Язык]] [[рудымэнт]]арны. Ля асновы дзюбы маюцца [[Орган (біялёгія)|органы]] [[дотык]]у — адчувальныя шчацінкі — [[вібрысы]]<ref name="ПМ"/>. Звычайная [[тэмпэратура цела]] ківі склааде 38&nbsp;°C, што на два градусы ніжэй, чым у іншых птушак, і бліжэй да тэмпэратуры цела [[сысуны|сысуноў]]<ref name="Ки"/>. Пер’е ківі мае спэцыфічны моцны [[пах]], які нагадвае грыбны. Гэта ў сучасных умовах робіць птушак уразьлівымі, бо наземныя драпежнікі, якія зьявіліся ў Новай Зэляндыі, лёгка знаходзяць іх дзякуючы паху<ref name="desod">{{cite web|date=27 верасьня 2010|url=http://www.membrana.ru/lenta/?10811|title=Біёлагі створаць дэзадарант для птушак ківі|publisher=Membrana|accessdate=2010-09-27|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120318184940/http://www.membrana.ru/particle/4485|archivedate=18 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. == Лад жыцьця і харчаваньне == Ківі насяляюць пераважна сырыя [[Вечназялёныя расьліны|вечназялёныя]] [[лес|лясы]]; доўгія [[Палец|пальцы]] на нагах дапамагаюць ім не загразнуць у багністым грунце. На найбольш населеных дзялянках на 1 км² прыпадае 4—5 птушак. Лад жыцьця яны вядуць выключна начны. [[Файл:Australisk fauna, Kivi, Nordisk familjebok.jpg|значак|зьлева|Ківі шукае доўгай дзюбай схаваных у зямлі чарвякоў.]] Цягам дня ківі хаваюцца ў пакапаных [[Нара|норах]], дупле ці пад каранямі [[Дрэва|дрэваў]]. У [[Вялікі шэры ківі|вялікага шэрага ківі]] норы ўяўляюць сабою лёхі, як сапраўдны [[лябірынт]] зь некалькімі выхадамі; у іншых ківі норы прасьцейшыя, з адным выхадам. На тэрытарыяльным участку ківі можа быць да 50 сховішчаў, якія птушка зьмяняе штодня. Нару ківі займае толькі празь некалькі тыдняў пасьля таго, як укапае як, бо за гэты час [[трава]] і [[мох]] пасьпяваюць забуяць, маскуючы ўваход<ref name="БК"/>. Часам ківі адмыслова маскуюць [[гняздо]], затуляючы ўваход [[Ліст|лісьцем]] і галінкамі. Днём яны пакідаюць свае сховішчы толькі ў выпадку небясьпекі. Скрытныя і нясьмелыя днём, уначы гэтыя птушкі робяцца [[Агрэсіўнасьць|агрэсіўнымі]]. Ківі — вельмі тэрытарыяльныя птушкі, і шлюбная пара, а асабліва самец, зь лютасьцю абараняе ад канкурэнтаў свае гнёзды, тэрыторыі якіх могуць сягаць ад 2 да 100 га. Моцныя лапы і дзюба ківі — небясьпечная зброя, і сутычкі паміж птушкамі могуць скончыцца сьмерцю. Аднак сур’ёзныя бойкі паміж ківі рэдкія; звычайна гнёздавы вучастак зьмяняе «ўладальніка» толькі пасьля натуральнай сьмерці самца. Межы свайго вучастка птушкі пазначаюць з дапамогай крыкаў, якія начамі чутныя за некалькі кілямэтраў. Меркаваньне, што ківі марудлівыя і нязграбныя птушкі, ёсьць хібным, бо ў прыродзе яны рухавыя і за адную ноч абыходзяць увесь гнёздавы вучастак. На паляваньне ківі выходзяць прыкладна праз 30 хвілінаў пасьля заходу [[сонца]]. Іхны корм складаюць [[вусякі]], [[малюскі]] і [[дажджавыя чарвякі|земляныя чарвякі]], а таксама апалыя [[Ягада|ягады]] і [[плод|плады]]. Здабычу ківі адшукваюць з дапамогай нюху і дотыку — разграбаючы зямлю лапамі і глыбока апускаючы да яе дзюбу, яны літаральна «вынюхваюць» чарвякоў і вусякоў. Час ад часу ківі не адмаўляюцца ад дробных [[земнаводныя|амфібіяў]] і [[ракападобныя|ракападобных]]. == Размнажэньне == [[Файл:Kiwi hg.jpg|значак|Ківі зь [[яйка]]м. Музэй Каўры ([[Новая Зэляндыя]]).]] Ківі — [[Манагамія|манагамныя]] птушкі, пары ў іх утвараюцца ня менш чым на 2—3 шлюбныя сэзоны, а часам на ўсё жыцьцё. Пара раз у тры дні сустракаецца ў гнёздавай нары і гучна перагукваецца начамі. Асноўны шлюбны сэзон у ківі доўжыцца з чэрвеня па сакавік. Праз тры тыдні пасьля [[Апладненьне|апладненьня]] самка зносіць у нары ці пад карані дрэва адно [[яйка]] (радзей — два). Ківі — рэкардсмэн сярод птушак у адносных памерах яйкаў, бо ў [[Звычайны ківі|звычайнага ківі]] яно важыць да 450 грамаў, ¼ масы самой птушкі. Яйка белае, колеру [[Слановая косьць|слановай косьці]] ці зеленкаватые, гладкае навобмацак<ref name="kiwiweb">{{cite web|url=http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm|title=The Kiwi Bird, New Zealand's Indigenous Flightless Bird|accessdate=2009-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210185436/http://www.chemistry.co.nz/kiwibird.htm|archivedate=10 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>, памерам 135х84 мм, і ўтрымлівае найбольшы адсотак [[Жаўток|жаўтка]] сярод птушыных яйкаў — 65 % (у большасьці птушак — 35—40 %)<ref name="СНЗ"/><ref>[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=639372 КИВИ (птицы)] {{ref-ru}}</ref>. Падчас выношваньня яйка саміца сілкуецца ў тры разы больш, чым звычайна; за 2—3 дні да адкладаньня яйка яна кідае есьці, паколькі яйка займае занадта шмат месца ўнутры ейнага цела<ref>Piper, Ross (2007), Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals, Greenwood Press</ref>. Зьнесенае яйка наседжвае самец, які пакідае яго толькі ў час кармленьня, на 2—3 гадзіны; часам яго падмяняе саміца. У ківі вострава [[Ст’юарт (востраў)|Ст’юарт]], якія жывуць самотна, а невялікімі стабільнымі групамі, [[наседжваньне]]м яйка займаюцца ня толькі самец і саміца, але і іншыя птушкі з групы. Часам праз 25 дзён саміца кладзе другое яйка. Інкубацыйны пэрыяд займае 75—85 дзён; птушаняці патрабуецца 2—3 дні на тое, каб з дапамогай лапаў і дзюбы выбрацца з шкарлупіны. Птушаняты нараджаюцца пакрытыя ня пухам, а пер’ем, і нагадваюць мініятурныя копіі дарослых асобінаў. Бацькі звычайна не клапоцяцца пра нашчадкаў і пакідаюць яго адразу па вылупленьні<ref name="БК"/>. Першыя тры дні птушаня ня можа стаяць на лапах і харчавацца, але падскурныя запасы, якія трапілі да яго з жаўтка, дазваляюць яму не галадаць<ref name="БК"/>. Да пятага дня яно пачынае выходзіць з гнязда, а да 10—14-га дня — самастойна шукаць ежу. Першыя шэсьць тыдняў жыцьця птушаня ківі можа карміцца і ў дзённыя часы, затым пераходзіць на начны лад жыцьця. Маладыя ківі практычна безабаронныя — да 90 % птушак гінуць у першыя шэсьць месяцаў жыцьця, зь іх 70 % робяцца ахвярай драпежнікаў. Узрастаюць маладыя ківі павольна: толькі ў 4—5 гадоў яны дасягаюць свайго канчатковага памеру. Плоцевая сталасьць надыходзіць у самцоў у 18 месяцаў, а ў саміцаў у 2—3 гады. Але класьці яйкі саміца звычайна пачынаюць толькі ў 3—5 гадоў. Працягласьць жыцьця ківі вялікая — да 50—60 гадоў<ref name="БК"/>. У адрозьненьне ад большасьці птушак, у саміцаў ківі функцыянуюць абодва [[яечнік|мацечнікі]], а ня толькі левы. За жыцьцё самка адкладае да 100 яйкаў<ref name="Ки"/>. == Ступень пагрозы існаваньню == [[Файл:kiwi sign.jpg|значак|Дарожны знак, які папярэджвае аб перасячэньні дарогі ківі.]] Праз скрытны лад жыцьця сустрэць гэтую птушку ў прыродзе вельмі складана. Нядзіўна, што катастрафічнае падзеньне ейнай колькасьці доўгі час заставалася незаўважаным. Паводле ацэнкі навукоўцаў, каля 1000 гадоў таму больш за 12 млн ківі насялялі лясы Новай Зэляндыі. Да 2004 году іхняя [[папуляцыя]] скарацілася да 70 тысячаў асобінаў. Да 1990-х гадоў ківі выміралі з хуткасьцю да 6 % папуляцыі на год, галоўным чынам, праз завезеныя на астравы эўрапейцамі драпежнікаў, як то [[кот]]ак, [[сабака|сабак]], [[ласка|ласак]], а таксама праз скарачэньні плошчы лясоў. Самі па сабе ківі — вельмі цягавітыя птушкі, мала схільныя да [[Хвароба|хваробаў]] і здольныя перажываць сур’ёзныя зьмены [[Прырода|навакольнага асяродзьдзя]]. Былі прынятыя меры па аднаўленьні колькасьці гэтай птушкі — у 1991 годзе была распачатая дзяржаўная праграма па аднаўленьні ківі. У выніку ахоўных захадаў колькасьць ківі, якія дажываюць да сталага веку, павялічылася з 5 % (1991 год) да 60 % (1998 год). Захады ў паўторным засяленьні [[арэал]]у пасяленьня ківі ўлучаюць гадоўлю гэтай птушкі ў няволі (першых птушанятаў атрымалася вывесьці ў няволі толькі ў 1989 годзе) і кантроль над колькасьцю драпежнікаў. Прафэсар Кентэрбэрыйскага ўнівэрсытэту Джэймз Брыскі мае намер стварыць дэзадарант для ківі, каб прыбраць пах пер’я, які іх выдае<ref name="desod" />. Тры віды ківі, звычайны, вялікі шэры і малы, занесеныя ў [[Чырвоная кніга|міжнародную Чырвоную кнігу]] з статусам ''уразьлівы від'', а новы від паўночнага ківі — як ''від, які знаходзіцца пад загрозай зьнікненьня''. Рові мае ''нацыянальна крытычны'' статус. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * Факты пра [http://www.kraynov.com/2006/12/30/facts-about-kiwi/ ківі] на сайце [http://www.kraynov.com/ Макса Крайнава] * [https://web.archive.org/web/20070203091408/http://www.southernencounter.co.nz/animal_info/kiwi.htm Ківі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070203091408/http://www.southernencounter.co.nz/animal_info/kiwi.htm |date=3 лютага 2007 }} на сайце [https://web.archive.org/web/20070205150136/http://www.southernencounter.co.nz/index.htm «Southern Encounter Aquarium and Kiwi House»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070205150136/http://www.southernencounter.co.nz/index.htm |date=5 лютага 2007 }}{{ref-en}} * [http://www.oiseaux.net/ Oiseaux.net] : [http://www.oiseaux.net/search.cgi?cx=006619950863001976020:e4ki7c-njoy&cof=FORID%3A9&ie=UTF-8&sa=ok&q=kiwi Kiwi] {{ref-fr}} * [http://nationalzoo.si.edu/default.cfm National Zoological Park] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100202232244/http://nationalzoo.si.edu/default.cfm |date=2 лютага 2010 }} : [http://nationalzoo.si.edu/Search/default.cfm?hpout=search&xtr= Kiwi]{{ref-en}} * [http://tolweb.org/tree/phylogeny.html Catalogue of Life] : [http://tolweb.org/Apterygidae/26285 Apterygidae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111221232051/http://tolweb.org/Apterygidae/26285 |date=21 сьнежня 2011 }}{{ref-en}} * [http://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List of Threatened Species] : [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search Apterygidae]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Бескілявыя]] mnsvefjarml1g6h6kx4nnym9d56aiup 0 116204 2697559 2572163 2026-10-24T11:26:36Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697559 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kyiv Urban Electric Train.svg|міні|250пкс|Ляґатып]] [[Файл:Кіеўская меская электрычка.png|міні|350пкс|Кіеўская мескі электравік]] '''Кі́еўскі ме́скі электравік''' ({{мова-uk|Київська міська електричка}}) — від грамадзкага транспарту ў сталіцы Ўкраіны, [[Кіеў|Кіеве]]. Адкрытая 2 верасьня 2009 року з двума прыпынкамі — «Пятроўка» ды «Траешчына». Ад 4 кастрычніка 2011 року маршрут быў пашыраны, цяпер мескі электравік уключае 14 прыпынкаў, а рух арґанізаваны па коле. ЭЎ 2011—2022 электравік працаваў толькі ранкам і ўвечары. Інтэрвал руху — 14—17 хвілінаў. Пасьля расейсага ўварваньня ва Ўкраіну 2022 году электравік перайшоў пад кіраваньне «Ўкраінскай чыгункі» (да гэтага кіравалася «Кіеўпастрансам»). Сталі эксплюатувацца новыя склады, інтэрвал складае 1 гадзіну, ў час пік ў буднія дні - паў гадзіны. Электравік таксама стаў спыняцца на новых плятформах. Кіеў-Дэміеўскі, Кіеў-Дняпроўскі, Русанаўка, Пратасаў Яр, а таксама разварот па станцыі Сьвяташын. Таксама электравік стаў працаваць і ў міжпікавы час. Зьменена і сыстэма кантролі аплаты праезду. == Вонкавыя спасылкі == * Афіцыйны сайт «[[Паўднёва-Заходняя чыгунка|Паўднёва-Заходняе чыгункі]]»: [https://web.archive.org/web/20120617052756/http://www.swrailway.gov.ua/newsline/?nid=1037 Паўднёва-Заходняя чыгунка сумесна з Кіеўскаю мескаю адміністрацыяю адкрыла рух мескага электравіка чыгуначным кальцом!] * [https://web.archive.org/web/20090908040240/http://kiev.unian.net/ukr/detail/1030 «Сёньня ў Кіеве пачаў курсаваць мескі электравік», УНІАН-Київ] * [https://web.archive.org/web/20090912002309/http://www.uz.gov.ua/index.php?m=info.news.news_region&f=Doc.View&p=news_4570.0.news «Адкрыты рух першага мескага электравіка ад Траешчыны да станцыі Кіеў-Пятроўка», «Украінскія чыгункі» — афіцыйны сайт Укрчыгункі] * [https://web.archive.org/web/20111007160846/http://www.kmv.gov.ua/divinfo.asp?Id=232988 Інфармацыйная даведка па рэалізацыі праекту «Мескі электравік»] * Меская інтэрнэт-ґазэта «The Village»: [https://web.archive.org/web/20111010192158/http://www.the-village.ru/village/city/transport/108923-nazemnoe-metro?utm_source=lj&utm_medium=interesniy_kiev&utm_campaign=108923 Круглявыя формы: Кіеўская кальцавая надземнага мэтро]{{ref-ru}} * Расклад руху кіеўскага мескага электравіку: [https://web.archive.org/web/20111027095945/http://swrailway.gov.ua/timetable/darn1.pdf па гадзіннай стрэлцы], [https://web.archive.org/web/20111027100453/http://swrailway.gov.ua/timetable/darn2.pdf супраць гадзіннае стрэлкі] * [https://web.archive.org/web/20120112054826/http://elektrichka.kiev.ua/ Неафіцыйны сайт Кіеўскага мескага электравіку] {{Славутасьці Кіеву}} [[Катэгорыя:Кіеў]] 6eai079ej4jnlo044kefrttdosqy5qk 0 135829 2697487 2130519 2026-10-23T13:26:13Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Ровенскі раён]] у [[Ровенскі раён (1940—2020)]]: колішні раён 2130519 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Ровенскі раён | Арыгінальная назва = Рівненський район | Герб = Rovenskiy rayon gerb.png | Сьцяг = Rovenskiy rayon prapor.png | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = Раён | Уваходзіць у = [[Ровенская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Роўна]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 89 302 |Год перапісу = 01.11.2012 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1176 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Rivnenskyi-Raion.png | Памер мапы = 150 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-362 | Паштовыя індэксы = 35301—35378 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Ровенскі раён''' ({{мова-uk|Рівненський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе [[Ровенская вобласьць|Ровенскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Роўна]]. {{Накід:Украіна}} {{Ровенская вобласьць}} [[Катэгорыя:Раёны Ровенскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Ровенскі раён]] kl2v4dladck9s5d77fhd00bmkix7zte 2697489 2697487 2026-10-23T13:26:44Z Vlad5250 57182 2697489 wikitext text/x-wiki {{Пра|сучасны раён|Ровенскі раён|колішні раён}} {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Ровенскі раён | Арыгінальная назва = Рівненський район | Герб = Rovenskiy rayon gerb.png | Сьцяг = Rovenskiy rayon prapor.png | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = Раён | Уваходзіць у = [[Ровенская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Роўна]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 89 302 |Год перапісу = 01.11.2012 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1176 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Rivnenskyi-Raion.png | Памер мапы = 150 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-362 | Паштовыя індэксы = 35301—35378 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Ровенскі раён''' ({{мова-uk|Рівненський район}}) — колішняя адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе [[Ровенская вобласьць|Ровенскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Роўна]]. {{Накід:Украіна}} {{Ровенская вобласьць}} [[Катэгорыя:Колішнія раёны Ровенскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Ровенскі раён]] msi62sx2fsncyuy4lrxhdoazp30i361 0 150644 2697530 2248341 2026-10-24T07:05:31Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697530 wikitext text/x-wiki {{Фільм |назва = Каломба |арыгназва = |выява = Peter Falk Colombo 1973.jpg |памер = 200пкс |подпіс = Пітэр Фальк у ролі Каломба |рэжысэр = |прадусар = [[Філіп Сальцман]] |сцэнарыст = [[Ўільям Лінк]], [[Рычард Левінсан]] |дыктар = |ролі = [[Пітэр Фальк]] |кампазытар = |апэратар = |мантаж = |вытворчасьць = |дата = 20 лютага 1968 — 30 студзеня 2003 |час = |мова = [[ангельская мова|ангельская]] |краіна = [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] |бюджэт = |прыбытак = |папярэдні = |наступны = |сайт = http://tv.com/shows/columbo |imdb = 1466074 }} «'''Каломба'''» — амэрыканскі [[тэлесэрыял]], які здымаўся ў пэрыяды з 1968 па 1978 гады, а таксама ў 1989—2003 гады. Галоўную ролю лейтэнанта Каломба, дэтэктыва аддзелу лос-анджэлескай паліцыі, згуляў [[Пітэр Фальк]]<ref>Collins, Glenn (November 28, 1990). [http://www.nytimes.com/1990/11/28/movies/falk-s-career-strategy-who-needs-a-strategy.html «New York Times»]. The New York Times</ref><ref>Hochswender, Woody (December 15, 1991). [http://www.nytimes.com/1991/12/15/arts/television-just-one-more-thing.html «New York Times»]. The New York Times</ref>. Аўтарам сцэнару зьяўляюцца [[Ўільям Лінк]] і [[Рычард Левінсан]]. Сюжэт сэрыялу часьцяком мае перавернуты фармат дэтэктыва, то бок амаль кожны эпізод пачынаецца са зьдзяйсьненьня злачынства й паказу злачынцаў. Потым сюжэт у асноўным круціцца вакол таго, як злачынец, асоба якая ўжо вядомая гледачам, нарэшце, будзе выкрыты й арыштаваны. Галоўным пэрсанажам зьяўляецца прыязны, шматслоўны, растрапаны, але вельмі пільны паліцыянт-вышукнік італьянскага паходжаньня ў старым балёневым плашчы й [[цыгара]]й у зубах, які кантактуе з забойцамі, амаль адразу здагадваецца на асобу забойцы, але зьбірае доказы перш чым іх выкрыць. Першапачаткова забойцы мірна ставяцца да лейтэнанта, прыдумваючы адказы на ягоныя пытаньні, але зь цягам часу Каломба ўсё больш раздражняе іх сваімі пытаньнямі. Нягледзячы на ​​ягоную несамавітую зьнешнасьць і ўяўную разгубленасьць, Каломба пранікліва вырашае ўсе справы й забясьпечвае ўсе зьвесткі, неабходныя для прад’яўленьня абвінавачваньня. Ягоная ўвага на дэталі й нястомны вылучаны падыход, хоць відавочны для гледача, часьцяком становіцца ясным для забойцы толькі ў канцы сюжэтнай лініі. Сэрыі ўсіх фільмаў, як правіла, маюць даўжыню ад 73 да 100 хвілінаў. Тэлесэрыял трансьляваўся больш чым на 80 тэлеканалах, якія ахопліваюць 44 краіны. У 1997 годзе эпізод «Забойства па кнізе» заняў 16 месца з 100 найвялікшых эпізодаў усіх часоў паводле вэрсіі часопісу [[TV Guide]]<ref>100 Greatest Episodes of All Time. TV Guide. 1997.</ref>. У 1999 годзе гэты ж часопіс зьмясьціў лейтэнанта Каломба на 7 радок свайго сьпісу 50 найвялікшых тэлевізійных пэрсанажаў усіх часоў<ref>TV Guide Guide to TV. Barnes and Noble. 2004. p. 651. {{ISBN|0-7607-5634-1}}.</ref>. У 2013 годзе [[Гільдыя пісьменьнікаў ЗША]] ўключыла сэрыял у свой сьпіс найлепшых сэрыялаў, паставіўшы яго на 57 радок<ref>[https://web.archive.org/web/20140905015721/http://www.wga.org/content/default.aspx?id=4857 101 Best Written TV Series]. WGA.org</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://www.imdb.com/title/tt1466074/ Каломба] на Internet Movie Database * [https://web.archive.org/web/20160930100632/http://www.peterfalk.com/ Сайт Пітэра Фалька] * [https://web.archive.org/web/20110804233153/http://www.museum.tv/archives/etv/C/htmlC/columbo/columbo.htm Каломба] ў энцыкляпэдыі тэлевізіі [[Катэгорыя:Тэлесэрыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлесэрыялы каналу NBC]] [[Катэгорыя:Тэлесэрыялы каналу ABC]] rbd9mrpjmj63ly86fk7qboo9wl6eoks 0 168336 2697507 2693068 2026-10-23T17:06:40Z Франак Радзівіл 96369 2697507 wikitext text/x-wiki '''Гісторыя Ўкраіны''' — падзеі на тэрыторыі сучаснай [[Украіна|Украіны]] з моманту пачатку расьсяленьня там людзей і дасюль. Тэрыторыя Ўкраіны ў сучасных межах сфармавалася ў 1954 годзе, а дагэтуль яе часткі часам належалі да дзяржаваў абсалютна розных культураў. === Даславянскі пэрыяд === На ўзьбярэжжы [[Крым]]у з [[8 стагодзьдзе да н. э.|8 ст. да н. э.]] узьнікаюць калёніі Старажытнай Грэцыі, галоўныя зь якіх — [[Хэрсанэс Таўрыйскі]] (каля сучаснага [[Севастопаль|Севастопалю]]) і [[Пантыкапэй]] — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных фармаваньняў. Гэтыя землі з [[1 стагодзьдзе да н. э.|1 ст. да н. э.]] трапілі пад уплыў [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. На стэпавай частцы Ўкраіны пануюць качавыя плямёны: [[кімэрыйцы]] ([[9 стагодзьдзе да н. э.|9 ст. да н. э.]] — [[7 стагодзьдзе да н. э.|7 ст. да н. э.]]), [[скіфы]] (7—[[3 стагодзьдзе да н. э.|3]] ст.ст. да н. э.), [[сарматы]] (3 ст. да н. э. — [[3 стагодзьдзе|3 ст.]]). Пра насельнікаў паўночнае Ўкраіны гэтага часу вядома зусім мала. Каля IV ст. н.э. поўнач сучаснае Ўкраіны трапляе па ўсёй бачнасьці ў склад протадзяржавы [[готы|готаў]], што было зьвязана з працэсам [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]]. Таксама тэрыторыяй сучаснай Украіны прайшлі [[гуны]] і [[аланы]], што, відаць, не паўплывала на стан дапісьмовага насельніцтва краіны. На крайнім паўночным захадзе сучаснай тэрыторыі краіны прасочваецца ўплыў гоцкай [[вельбарская культура|вельбарскай культуры]]. Яе сьляды, а таксама згадваньне зьвязанага з готамі [[Оюм]]у, што лякалізуецца ў цэнтральнай Украіне, сталі эпізадычнымі і нетрывалымі. Аналягічна сытуацыі на пачатак першага тысячагодзьдзя н.э. асноўны ўплыў на землях сучаснай Украіны захавала спачатку [[зарубінецкая культура]], пасьля чаго яе зьмяняюць паралельна [[кіеўская культура|кіеўская]] і [[чарняхоўская культура|чарняхоўская]] культуры. Ніводная з трох культураў у сучаснай гістарычнай навуцы дагэтуль ня мае дакладнага атаясамленьня з тымі ці іншымі этнічнымі групамі, але сярод іншых вэрсіяў вылучаецца [[славяне|славянская]] асацыяцыя носьбітаў гэтых культураў. У прыватнасьці, зьвесткі тапаніміі паказваюць на дастаткова імавернае імнаваньне на паўночным захадзе Ўкраіны (міжрэчча Дняпра і Віслы) прарадзімы славянаў, адкуль яны каля VII ст. н.э. пашырыліся ў астатнія рэгіёны Ўсходняй Эўропы. Прыкладна з VII—VIII стагодзьдзяў адбываецца працэс фэўдалізацыі славянскіх плямёнаў на тэрыторыі Ўкраіны. Археалягічныя зьвесткі пазьнейшых часоў дазваляюць вылучыць існаваньне такіх плямёнаў як паляне, драўляне, севяране, валыняне, дулебы, улічы, ціверцы. Утвараюцца першыя ўмацаваныя селішчы (напрыклад, пад часы кіеўскага князя Ігара вядомы ўмацаваны пляменны цэнтар [[Корасьцень|Іскарасьцень]]). Плямёны зьведваюць сацыяльную дыфэрэнцыяцыю і ўключаюцца ў гандлёвыя сувязі іншых рэгіёнаў сьвету, адкуль пра іх становіцца вядома ў гістарычных крыніцах. Урэшце, дробныя плямёны зьнікаюць і аб’ядноўваюцца ў пляменныя зьвязы, адкуль паўстаюць пляменныя протадзяржаўныя ўтварэньні, працэс чаго быў спынены вараскім уварваньнем. === Пэрыяд Кіеўскай Русі й Бізантыйскай імпэрыі === {{Асноўны артыкул|Кіеўская Русь}} З 862 году Кіеўскай Русьсю кіруе [[Вікінгі|вараская]] дынастыя [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]], якая перапыняе працэс складаньня племянных дзяржаваў і ўстанаўлівае параўнальна моцную ўладу, расставіўшы сваіх намесьнікаў па буйных рэгіёнах Русі. У Кіеве кіравалі вараскія ваяводы [[Аскольд]] і [[Дзір]], неўзабаве скінутыя на карысьць Рурыкавічаў. Кіеўскія землі кіруюцца паводле звычаёвага права, што практычна зводзіць да нулю ўплыў вараскае дынастыі. Так, гэта зусім не паўплывала на працэс культурнай і грамадзкай кансалідацыі ўсходнеславянскіх плямёнаў на тэрыторыі будучай Украіны, які праходзіў цяпер бадай пад агульным, дзяржаватворчым вяршэнствам. Шэраг этнографаў адносіць складаньне на той час протаэтнічнай агульнасьці, г. зв. паўднёварусаў у складзе севяранаў і палянаў. Пазьней гэтыя плямёны, а таксама суседнія зь імі валыняне, драўляне, улічы і ціверцы пад ХІІІ—XIV стагодзьдзямі складуць тэрыторыю [[украінцы|ўкраінскага]] этнасу. Першая спроба цэнтралізацыі была праведзеная княгіняй Вольгай, якая зьдзейсьніла карную выправу на драўлянаў і заснавала інстытут [[цівун]]оў, унармавала падаткі. Зь сярэдзіны Х ст. пачынаецца пэрыяд некаторага збліжэньня земляў сучаснай Украіны зь Бізантыяй. Умацоўваюцца і набываюць трывалы характар сувязі з грэцкімі калёніямі на поўдні Ўкраіны і ў Крыме. Згадваньне ў 907 годзе першай, хоць і вуснай, дыпляматычнай дамовы кіеўскіх князёў сьведчыць пра канчатковае складаньне дзяржаўнай арганізацыі на Русі ў яе раньнефэўдальнай форме. Да часткі багатага мяшчанства, дружыньнікаў і да т.п. пранікае [[хрысьціянства]], якое спачатку прымае княгіня [[Вольга (кіеўская княгіня)|Вольга]], пасьля чаго ў канцы таго ж стагодзьдзя масавы хрост у Кіеве робіць [[Уладзімер Сьвятаславіч|Уладзімер]]. Канчатковае пытаньне аб хрысьціянстве не было вырашана да таго часу, і асноўнымі чыньнікамі яго прыняцьця з боку Ўладзімера сталі жаданьне ўмацаваньня сувязяў зь Бізантыяй і эўрапейскімі краінамі ды пераход у зносінах зь імі на пазыцыі раўнапраўнага ўдзельніка, а таксама жаданьне стварэньня адзінай дзяржаўнай ідэалёгіі, патрэба якой выклікалася да жыцьця супрацівам паўночных частак Русі кіраваньню Ўладзімера. Прыняцьце хрысьціянства адбылося ў яго грэцкай форме і яно спрычынілася да калясальнага культурнага ўплыву, які да часоў Позьняга Сярэднявечча вызначаў фактычна ўвесь культурны код насельніцтва ўкраінскіх земляў. Гэты ўплыў выявіўся як у разьвіцьці кніжнасьці і пашырэньні [[кірыліца|пісьмовасьці]], так і ва ўзьніклым неўзабаве працэсе пабудовы манастыроў і цэркваў, якія сталі асяродкамі прагрэсіўнай на той час адукацыі. Адной зь вяршыняў гэтага стаў помнік старажытнага ўкраінскага дойлідзтва — [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскі сабор у Кіеве]]. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на [[10 стагодзьдзе|Х ст.]], калі [[Кіеў]] пазбаўляецца ад [[хазары|хазарскай]] залежнасьці, пасьля вызваляе ад іх севяранаў, а потым і цалкам зьнішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікненьня качавых плямёнаў: [[печанегі|печанегаў]], [[торкі|торкаў]] ды [[полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынесьлі старажытнарускай дзяржаве багата клапот. Аднак зь сярэдзіны ХІІ ст. Кіеўская Русь, як і асобныя ўдзельныя князі на тэрыторыі сучаснае Ўкраіны часта ладзяць супольную палітыку разам з полаўцамі, часткова — з торкамі і клобукамі, якія выкарыстоўваліся як хаўрусная сіла ў процістаяньнях з [[Каралеўства Вугоршчына|Вугоршчынай]], так і ў барацьбе зь няўгоднымі ўдзельнымі князямі іншых частак Русі. Гэта, аднак, не спыніла сыстэматычнага ўмяшаньня Вугоршчыны ў дынастычныя справы Рурыкавічаў, што ў тым ліку спрычынілася да страты Кіеўскай Русьсю Закарпацьця на карысьць гэтае краіны каля сярэдзіны ХІІ ст. Актыўны ўдзел полаўцы бяруць у канцы першай паловы таго ж стагодзьдзя, калі паводле летапісных крыніцаў яны выступаюць як хаўрусьнікі скінутай галіны Рурыкавічаў, Ольгавічаў. З таго ж часу ад земляў будучае Ўкраіны канчаткова адасабляюцца ў палітычным дачыненьні большая частка земляў сучаснае [[Беларусь|Беларусі]], а крыху пазьней — палітычныя ўтварэньні на землях [[вяцічы|вяцічаў]] і [[ільменскія славены|ільменскія славенаў]]. Ужо ў другой палове ХІІ ст. Кіеўскае княства ў вузкім сэнсе, а таксама прылеглыя да яго землі княжаньняў на іншых тэрыторыях сучаснай Украіны паводле летапісных крыніцаў выступаюць як асобная палітычная агульнасьць побач са [[Смаленскае княства|Смаленскам]], які доўгі час зьяўляўся фактычна «кармленьнем», воласьцю Кіева. Складаецца разьлеглая дынастыя Рурыкавічаў, якая мацуе сувязі між сабою як шляхам згаданых княжаньняў тэрыторыі Ўкраіны, так і сувязьзю з «валасьцямі» Смаленску і [[Тураўскае княства|Турава]]. У выніку, з [[12 стагодзьдзе|ХІІ ст.]] Кіеўская Русь выступае як асобныя княствы. На тэрыторыі Ўкраіны галоўнымі княствамі сталі [[Кіеўскае княства|Кіеўскае]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]], [[Галіцкае княства|Галіцкае]] ды [[Валынскае княства|Валынскае]] княствы. У пачатку ХІІ ст. [[Закарпацьце]]м у выніку дынастычнае барацьбы ў Кіеве, у якую ўмешвалася Вугоршчына, авалодвае гэтая краіна. У [[13 стагодзьдзе|ХІІІ ст.]] праз Кіеўскую Русь праходзяць орды [[мангола-татары|мангола-татар]]. Карыстаючыся фэўдальнай раздробленасьцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады данінай. З таго ж часу ці не адзіным палітычным асяродкам на тэрыторыі сучаснае Ўкраіны становіцца [[Галіцка-Валынскае княства]], якое вызначацьме гісторыю земляў Украіны да сярэдзіны XIV ст. Канчаткова яно фармуецца ў 1199 г., калі валынскі князь Раман аб’яднаў Галіцкае і Валынскае княствы, па чым ён захапіў Кіеў і прыняў тытул кіеўскага князя. Раман зрабіў пэўныя крокі па ўмацаваньні асабістае ўлады і прыпыненьні фэўдальнае міжусобіцы, бо Кіеўская Русь па-ранейшаму ўспрымалася Рурыкавічамі як адзіная вотчына, але ў 1205 г. Раман загінуў, а ягоныя сыны [[Даніла Раманавіч|Даніла]] і [[Васілька Раманавіч|Васілька]], ратуючыся ад змовы баяраў, уцяклі ў Вугоршчыну, а кіеўскі сталец імі быў страчаны. Гэта ўзнавіла практыку сталага ўмяшаньня краіны ў справы захаду сучаснае Ўкраіны, да гэтага працэсу падключаюцца і польскія князі. Даніла і Васілька сталі закладнікамі вугорцаў, а ў Галічы быў каранаваны як «кароль Галіччыны» сын вугорскага караля Андраша ІІ. Барацьба з вугорцамі, ускладненая дынастычнай барацьбой, не згасала да 1230-х гг. і характарызавалася імкненьнямі Данілы вярнуць галіцкі сталец, у чым яго часткова падтрымаў кіеўскі князь Расьціслаў, і імкненьнямі іншых галіцка-валынскіх князёў і нават баяраў абаперціся на вугорцаў у змаганьні з Данілам, што спалучалася з сыстэматычным умяшаньнем польскіх князёў. У 1221 г. Даніла атрымаў сталец, пасьля чаго спакваля Галіцка-Валынскае княства стала на шлях адноснай самастойнасьці. Пэўны ўздым княства спыняецца ўварваньнем [[татара-манголы|манголаў]], пасьля чаго Даніла быў змушаны атрымліваць ярлык на сваё княжаньне, а за ардынскага цемніка [[Бурундай|Бурундая]], які актыўна стаў умешвацца ў справы будучых украінскіх земляў, Даніла быў прымушаны зрыць новазбудаваныя гарады — [[Львоў]] і [[Холм]]. У той жа час на Чарнігаўшчыне і Кіеўшчыне былі рассаджаныя мангольскія баскакі, тады як Даніла Галіцкі, карыстаючыся пастаяннай адсутнасьцю манголаў і аддаленасьцю іх цэнтру, намагаўся прадаўжаць зьнешнепалітычную дзейнасьць. У 1240-х гг. ён два разы разьбіў пад Пінскам [[Літва старажытная|літву]] і аднавіў уладу ў Пінскім княстве, пасьля чаго ў 1245 г. разьбіў войскі Вугоршчыны, Чарнігава, польскіх князёў і мясцовых баяраў, а ў 1248 г. Даніла ваюе [[яцьвягі|яцьвяскія]] землі на тэрыторыі сучаснага [[Падляшша]], дзе часткова разгортваецца калянізацыя валынянамі. Кульмінацыяй гэтага становіцца выправа на [[Вялікае Княства Літоўскае|Літву]] 1252 г., што прывяло да барацьбы, якая доўжылася да 1277 г., але ўжо тады акрэсьліваецца аслабленьне княства, у тым ліку ў выніку сьмерці Данілы, а потым — яго наступніка, Уладзімера. Яшчэ Даніла намагаўся прадухіліць гэты заняпад, шукаючы падтрымку ў Заходняй Эўропе. У 1255 г. Даніла быў каранаваны як «кароль Русі» (тытул, аднак, не перайшоў да нашчадкаў), але ў 1261 г. Бурундай зноў падпарадкаваў княства. Антычныя гарады чарнаморскага ўзьбярэжжа пасьля распаду Рымскай імпэрыі трапляюць пад палітычны й культурны ўплыў [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыі]]. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Хэрсанэс (у Сярэднявеччы вядомы як Хэрсон). У ХІІ стагодзьдзі ў горнай частцы [[Крым]]у ўзьнікла дзяржава [[княства Тэадора|Тэадора]], на базе насельнікаў якой узьнікла [[народнасьць]] [[крымскія грэкі|крымскіх грэкаў]], або тэадарытаў. Яе помнікамі зьяўляюцца [[пячорныя гарады Крыму]] — Чуфут-Кале, Эскі-Кермэн ды іншыя. Стэпавы Крым ад ХІІІ стагодзьдзя трапляе пад уладу татараў, дзе фармуецца новы крымскататарскі этнас, а неўзабаве іх качэўі аддзяляюцца ў асобную дзяржаву. === Польска-літоўскі й турэцкі пэрыяд === Ад XIV стагодзьдзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам празь міжусобіцы, аслабляецца. Затое ўплыў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое ўзьнікла ў 13 стагодзьдзі, істотна ўзмацніўся ад часоў княжаньня [[Гедымін]]а (пачатак XIV ст.). Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. Мяркуецца, што ён рабіў гэта праз князя Фёдара, палітыка і нават існаваньне якога дакладна не ўсталяваны, але гэты ўплыў набывае выразныя абрысы за сына вялікага князя літоўскага Альгерда [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімер]]а, які фактычна кіруе самастойна і нават б’е асобную манэту, але трываля повязі сярод Гедымінавічаў не дазвалялі зьнікаць панятку аб агульнай вотчыне, у выніку чаго Ўладзімер праводзіць з Альгердам цалкам сумесную палітыку, і, такім чынам, Кіеў канчаткова страчвае палітычную самастойнасьць. У Чарнігаве княжыць іншы сын Альгерда, [[Канстантын Альгердавіч|Канстантын]]. Кожная зь земляў ва ўнутранай палітыцы захавалі асобнасьць і стары лад, якія нефармальна гарантаваліся на аснове тагачаснага фэўдальнага права. Нашмат складанейшай стала сытуацыя з былым Галіцка-Валынскім княствам. У 1340 г. памёр апошні галіцка-валынскі Рурыкавіч — князь Юры, што побач з пашырэньнем ВКЛ на поўдзень і Польшчы — на ўсход прывяло да барацьбы між дзьвюма краінамі за землі княства. Да гэтае барацьбы далучылася Вугоршчына. Першыя, «сымптаматычныя» праявы канца княства паўстаюць у пэрыяд 1315-1320 гг., калі ВКЛ адрывае Падляшша і [[Берасьцейская зямля|Берасьцейскую зямлю]], а ў 1320 г. [[Любарт Гедымінавіч]] становіцца валынскім князем. У канфлікт умешваецца Вугоршчына, і ён расьцягваецца да 1370 г. У 1340-х гг. у выніку няўдалае спробы ВКЛ асталявацца і ў Галіцкай зямлі ўспыхвае вайна з Польшчай, якая сканчваецца падзелам паводле статусу-кво і пераходу параўнальна буйнога валоданьня — [[Белз|Белскага княства]] — пад кандамініюм Польшчы і ВКЛ. У сярэдзіне 1360-х гг. праз караляваньне Людовіка Анжуйскага ў Польшчы канфлікт ускладняецца ўмяшаньнем Вугоршчыны, якая патрабуе ад князёў усяго былога княства леннае прысягі і захоплівае ўсю Валынь, але ў 1371 г. вайна сканчваецца. Вугоршчына не атрымлівае ніводнае зь земляў Галіцка-Валынскае зямлі, у той час Польшча і ВКЛ захоўваюць у рэгіёне ранейшыя межы. На ўсходзе Валыні, яшчэ да зацьвярджэньня на кіеўскім стальцы Ўладзімера, фармуецца ланцуг дробных княстваў дзеля абароны земляў ад набегаў Арды. У 1362 годзе Альгерд разьбіў татар у [[бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] і далучыў Кіеў да Вялікага княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сымбалічнае значэньне, бо Літва, як і [[Масква]], прэтэндавала на званьне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідэрам у «зьбіраньні» рускіх земляў. Засноўваецца Падольскае княства, дзе княжыць літоўская дынастыя [[Карыятавічы|Карыятавічаў]]. Некаторыя зь іх, па ўсёй бачнасьці, у 1380-х гг. далі ленную прысягу польскаму каралю, што дало глебу для актыўных тэрытарыяльных спрэчак за зямлю між Польшчай і ВКЛ, кульмінацыяй чаго стала выгнаньне Карыятавічаў Вітаўтам у 1393 г. Дзякуючы ўцёкам аднаго з Карыятавічаў, Фёдара, умацоўваюцца фэўдальныя сувязі большае часткі ўкраінскіх земляў (у складзе ВКЛ) з вугорскімі ўладаньнямі ва ўкраінскім Закарпацьці, дзе Фёдар становіцца ваяводам і шыруе ў галіне падтрымкі праваслаўнае царквы. Пасьля гэтага актыўнае палітычнае жыцьцё земляў цяперашняе Ўкраіны ў ВКЛ зводзіцца на не, што тлумачыцца палітыкай Альгерда, які, згодна з тагачаснымі фэўдальнымі традыцыямі, аддаваў землі мясцовым князям у амаль поўнае ўладаньне пад умовай захаваньня васалітэту. У 1385 годзе ВКЛ прымае [[Крэўская унія|Крэўскую унію]], што ў пэрспэктыве заклала на ўкраінскіх землях большага, літоўскага абшару падмуркі да пранікненьня польскае культуры і каталіцызму. Прыняты неўзабаве ў 1387 годзе прывілей фармальна забараняў некаталікам атрыманьне дзяржаўных пасадаў, а з 1392 году новы вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] адмаўляецца ад палітыкі Альгерда і атачае сябе дробным баярствам з паўночнага захаду ВКЛ, што выштурхоўвае такім чынам украінскіх Альгердавічаў і Гедымінавічаў ад мажлівасьцяў палітычнага ўплыву. У Падольлі і Валыні садзяцца намесьнікі вялікага князя, Кіеў надаецца князю [[Скіргайла|Скіргайлу]] (неўзабаве памёрламу), а ў Чарнігаве здушваецца паўстаньне [[Карыбут|Карыбута Альгердавіча]]. Цэнтралізацыйная палітыка і адхіленьне ранейшых князёў узмацняюцца ў 1413 г., калі ў валынскім мястэчку Гарадло прымаецца аднайменная [[Гарадзельская унія|унія]] на тых жа ўмовах. Зьнешнепалітычныя посьпехі Вітаўта, у прыватнасьці, яго мойны ўплыў у Залатой Ардзе і ў Крыме прыводзяць да таго, што пад уладай ВКЛ апынаюцца землі паўднёвага захаду Ўкраіны ў міжрэччы Днястра і Дняпра да Чорнага мора. На ўзьбярэжжы мора засноўваецца рад крэпасьцяў, а на ўзьбярэжжы Дняпра татарскаму перабежчыку Алексу вылучаецца княства з цэнтрам у месьце Глінск, што паклала пачатак дынастыі [[Глінскія|Глінскіх]]. На крайнім усходнім рубяжы ўкраінскіх земляў засноўваецца [[Пуціўль]]скі павет. У 1430 годзе вялікім князем літоўскім прызначаецца [[Сьвідрыгайла Альгердавіч]], які меў шырокія зьвязкі ва ўкраінскіх землях як дзякуючы падтрымцы буйных князёў, так і праз колішняе князяваньне ў Чарнігаве. У падтрымку Сьвідрыгайлы становяцца перадусім нашчадкі буйных князёў, у тым ліку і ўкраінскіх земляў (напрыклад, Фёдар Карыбутавіч), якія былі незадаволеныя вітаўтавым адхіленьнем іх ад уплыву ва ўладзе. Рэзка абвастраецца палітычная сытуацыя на Валыні і Падольлі. Польшча, прэтэндуючы на Валынь і Заходняе Падольле, бязь ведама Ягайлы арганізоўвае напад на гэтыя землі, а ў 1431 г. Ягайла афіцыйна ўхваляе гэтую вайну ў адказ за адмову Сьвідрыгайлы задаволіць патрабаваньні палякаў і прынесьці васальную прысягу Польшчы (г.зв. Валынская вайна). Найбольш актыўная барацьба вядзецца на ўсходзе Падольля Аляксандрам Носам і Фёдарам Несьвіцкім. Тым ня менш, большую частку згаданых земляў ВКЛ не змагло адстаяць, а ў 1432 г. новым вялікім князем абіраецца [[Жыгімонт Кейстутавіч]], які аднаўляе палітыку Вітаўта ў дачыненьні да фэўдальных вярхоў і падтрымлівае памкненьні Польшчы, прызнаючы за ёй пасьля сваёй сьмерці Валынь, Падольле і Кіеўшчыну. Актыўныя баявыя дзеяньні сканчваюцца. У 1436 г. унутрыпалітычная сытуацыя складваецца канчаткова на карысьць Жыгімонта, і яму амаль удаецца ўстанавіць кантроль над прыхільнай Сьвідрыгайлу Кіеўскай зямлёй, але беспасьпяхова. У 1437 г. Сьвідрыгайла ўцякае праз украінскія землі з ВКЛ, Падольле і Валынь прызнаюць вяршэнства Жыгімонта і Польшчы, а сам Сьвідрыгайла, жадаючы вярнуць уладу, уцякае ў Валынь і складае ленную прысягу новаму каралю Польшчы [[Уладыслаў ІІІ Варнэньчык|Ўладыславу]]. Адгэтуль Сьвідрыгайла фактычна задавальняецца ўдзельным валынскім княжаньнем, але тытулюецца як «вялікі князь». Толькі ў 1445 г. ён складае прысягу новаму вяікаму князю літоўскаму, [[Казімер Ягелончык|Казімеру]]. Адначасна, на поўдні левабярэжжа Дняпра адбудоўвае ўласную дзяржаву Сэід-Агмэт, якому Сьвідрыгайла, карыстаючыся ранейшым аўтарытэтам Вітаўта, вылучыў у гаспадараньне землі пры мяжы ВКЛ. За княжаньня Казімера ў склад гэтае дзяржавы паступова адыходзяць прычарнаморскія землі зь вітаўтавымі калёніямі. У 1440 г. новым вялікім князем літоўскім абраны Казімер Ягелончык, які па абраньні ў 1447 г. польскім каралём уступае ў паласу ўнутрыпалітычных спрэчак у сувязі зь незадаволенымі прэтэнзіямі Польшчы. Унутрыпалітычнымі манэўрамі і ціскам сярод польскае знаці Казімер пазьбягае дэтранізацыі і новае вайны, але ў 1453 г. быў вымушаны перадаць Польшчы Ўсходняе Падольле і паўночны захад Валыні зь местам [[Ратна]]. У 1440 г. малалетні Казімер па намове баярства ВКЛ, а таксама прыхільнікаў Сьвідрыгайлы, якія з шэрагу прычынаў не аказалі яму падтрымкі як мажліваму кандыдату на вялікакняскі сталец у 1440 г., «аднаўляе» Кіеўскае княства, дзе пачынае княжыць [[Алелька Ўладзімеравіч]]. У 1470 г. княства скасоўваецца, а Кіеўская зямля (намесьніцтва) атрымлівае [[абласныя прывілеі ВКЛ|прывілей]], які гарантаваў правамоцным жыхарам зямлі рад такіх даволі прагрэсіўных нормаў як індывідуальная адказнасьць, недатыкальнасьць маёмасьці і права ім вольнага распараджэньня. Аднак скасаваньне княства, а таксама адыход Казімера ад інтарэсаў былых князёў-вотчыньнікаў прычынілася да [[змова князёў ВКЛ 1481 году|змовы]] ў 1481 годзе, калі ставіліся пляны па адарваньні ад ВКЛ «Вялікага Княства Кіеўскага» і яго пераходу пад маскоўскі пратэктарат. З гэтага ж часу Вялікае Княства Літоўскае робіць стаўку на ўмацаваньне зносінаў з [[Залатая Арда|Залатой Ардой]] і яе ханам Ахматам дзеля аслабленьня даволі ўмацаванага ўжо на той час [[Маскоўскае княства|Маскоўскага княства]]. Апошняе разьбівае залатаардынскія войскі ў 1480 г. і ў процівагу ёй пачынае адбудоўваць зносіны з Крымскім ханствам, Малдовай і Сьвятой Рымскай імпэрыяй, апошняя зь якіх была ворагам ВКЛ праз умацаваньне гэтай дзяржавай Польшчы ў дынастычнай уніі. Гэта прывяло да складаньня кааліцыі дзяржаваў супраць ВКЛ, што спрычынілася да разбуральных і катастрафічных набегаў крымскіх татараў ва ўкраінскія землі ВКЛ. Падчас аднаго з набегаў у канцы XV ст. быў моцна пашкоджаны Кіеў, а яго жыхары разам з ваяводам кіеўскім Хадкевічам уведзеныя ў палон. Пазьней патрэба ў [[ясір]]ы — палоне — стане асноўным напрамкам крымскататарскіх набегаў, якія ладзіліся з канца XV ст. ці не штогод. Рабаўнічая дзейнасьць цюрак сягнула свайго піку да 1506 г., калі ў бітве пад Клецкам (цяперашняя Беларусь) татары былі разьбітыя, а іх напады пайшлі на спад. Умацаваньне Масквы прычынілася да прыняцьця яе князем у 1492 г. тытулу валадара «ўсяе Русі», што дало фармальныя прэтэнзіі ў тым ліку і на ўкраінскія землі. Цягам войнаў ВКЛ з Масковіяй 1492-1494 і 1500-1503 гг. да апошняй адышоў Пуціўль і Чарнігаўшчына адпаведна. Межы Масковіі выйшлі на Дняпро, але ў 1508 г. ВКЛ здолела вярнуць частку гэтае ўкраінскае тэрыторыі зь местам [[Любеч]]. З XV ст. пачынаюцца працэсы засяленьня сучасных усходу і, пазьней, поўдня Ўкраіны. Засяленьне ў асноўным адбывалася за кошт украінцаў, але ўдзельнічалі таксама й іншыя этнасы. З XV стагодзьдзя на літоўска-крымскім памежжы ўзьнікае [[казакі|казацтва]], якое аказала вырашальны ўплыў на фармаваньне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Ўкраіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між Літвою (Польшчаю) ды Крымскім ханствам. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам Літвы, якая вяла вайну з Масковіяй, Польшча захапіла Валынь, Кіеўшчыну й Падольле, г. зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі Літве. У 1596 годзе была заключаная [[Берасьцейская унія]], паводле якой [[Кіеўская мітраполія]] перайшла пад уладу Рыму. [[Файл:Bohdan Khmelnytsky.jpg|міні|Багдан Хмяльніцкі]] Палітыка палянізацыі ды акаталічваньня прывяла да антыпольскіх паўстаньняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае зь іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў 1648 годзе. Пасьля шэрагу паразаў Хмяльніцкі быў вымушаны перайсьці пад пратэктарат Масковіі, што адбылося ў 1654 годзе на [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай радзе]]. Гэтая падзея выклікала [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расеі з Рэччу Паспалітай]], у выніку якой да Масковіі адышлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. Крым з 15 стагодзьдзя цалкам падпарадкоўваецца [[Крымскае ханства|Крымскаму ханству]], адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасьцяў, тут фармуецца [[крымскія татары|крымскататарскі этнас]], які складаў значную дзелю ад насельніцтва на паўвостраве аж да сталінскай дэпартацыі 1944 году. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоўя, а таксама вялікую частку сёньняшняга [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] Расеі. У 18 стагодзьдзі Польшча ды Крымскае ханства аслаблі й сталі ахвярамі суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) украінскія землі Польшчы адышлі да Расеі, акрамя [[Галічына|Галічыны]]. Галічына ды [[Букавіна]] (большая частка цяперашняй [[Чарнавіцкая вобласьць|Чарнавіцкай вобласьці]]) адышлі да [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]]. Закарпацьце, як і ўся Вугоршчына, увайшло ў склад Аўстрыі ў другой палове XVII ст. Крымскае ханства было анэксаванае Расеяй у 1783 годзе. === Пэрыяд Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў (канец 18 ст. — 1917) === З канца 18 стагодзьдзя і да [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расея й [[Аўстра-Вугоршчына]]. Усходнія землі Ўкраіны напачатку мелі аўтаномію ў складзе Расеі, якая была паступова скасаваная, пазьней расейская частка Ўкраіны падзеленая між губэрнямі. У 1867 годзе Аўстрыя рэарганізоўваецца ў фэдэратыўную Аўстра-Вугоршчыну зь дзьвюма раўнапраўнымі часткамі — Аўстрыяй і Вугоршчынай. У аўстрыйскую частку дзяржавы пераходзяць Галічына й Букавіна, у вугорскую — Закарпацьце (якое належала Вугоршчыне да ўваходжаньня краіны ў склад Аўстрыі). На ўкраінскіх тэрыторыях з канца 18 стагодзьдзя пачынаецца [[рух украінскага адраджэньня]]. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галічына) — празь меншую жорсткасьць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхайла Грушэўскі]] ды іншыя выдатныя асобы ўкраінскага адраджэньня. Нацыянальная палітыка на расейскіх тэрыторыях Украіны адзначаецца шэрагам заканадаўчых актаў, прадпрынятых у мэтах прадухіленьня ўкраінскага выданьня; праводзілася нацыяналістычная палітыка г.зв. трыадзінага расейскага народу, згодна зь якой існаваньне асобнай украінскай нацыі і ўкраінскай нематэрыяльнай культуры адмаўлялася. === Нацыянальная Дзяржава і савецкая акупацыя (1917—1991) === {{Глядзіце таксама|Савецкая акупацыя Ўкраіны}} Першая Сусьветная вайна прывяла да краху некалькіх імпэрыяў, у ліку якіх былі Расея й Аўстра-Вугоршчына. Такім чынам, у народаў, што ня мелі ўласнае дзяржаўнасьці, узьнікла мажлівасьць самавызначэньня. [[Файл:Yuri Hasenko - World Peace in Ukraine.svg|значак|Плакат «Мір ва Украіне!» Юрыя Гасенкі]] 17 сакавіка 1917 году, хутка пасьля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]], была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада|Ўкраінская Цэнтральная Рада]]. 20 лістапада 1917 году была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінская Народная Рэспубліка]] як аўтаномія ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскай рэспублікі]], а 25 студзеня 1918 году была абвешчаная яе незалежнасьць. На аўстра-вугорскай тэрыторыі была створаная [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]], якая далучылася да УНР. Крымскататарскія нацыянальныя арганізацыі стварылі Крымскую Народную Рэспубліку, між якой і УНР абмяркоўвалася мажлівасьць палітычнага збліжэньня. [[Файл:Brest-litovsk-feb-9-1918b.jpg|зьлева|значак|Падпісаньне [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|хлебнага міру]] паміж [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінай]] і [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]] ў [[Берасьце-Літоўскае|Берасьце-Літоўскім]] 9 лютага 1918 году.]] У той жа час, 25 сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] бальшавікі старылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 годзе была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]]. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзьвюма дзяржавамі. УССР абапіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а потым — на палякаў. Па выніку [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|хлебнага]] [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|міру]], суверынітэт УНР прызнаваўся [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. У абмен на гэта УНР абавязалася не ўступаць у саюзы, накіраваныя супраць Цэнтральных дзяржаў, і пастаўляць Цэнтральным дзяржавам харчаваньне і сыравіну. 29 красавіка 1918 г. пры непасрэдным удзеле камандаваньня германскіх войскаў адбыўся дзяржаўны пераварот. Цэнтральная рада была распушчана, а замест рэспублікі абвясьцілі [[Украінская дзяржава|Ўкраінскую дзяржаву]] на чале з гетманам [[Павал Скарападзкі|Паўлам Скарападзкім]]. УНР была адноўлена 26 сьнежня 1918 году пасьля перамогі антыгетманскага паўстаньня, арганізаванага Дырэкторыяй. 22 студзеня 1919 году Дырэкторыя УНР абвясьціла абʼяднаньне УНР з [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|ЗУНР]]. Пасьля ў ходзе мірных перагавораў паміж Украінскай дзяржавай і [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Бальшавікамі]], бакі заключылі 12 чэрвеня 1918 году прэлімінарнае мірнае пагадненьне, у сьнежні 1918 году ва УНР уварваліся савецкія войскі. У адказ Дырэкторыя абʼявіла 16 студзеня 1919 году вайну [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расеі]]. З красавіка 1919 году УНР таксама знаходзілася ў ваеннай канфрантацыі з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], армія якой вяла барацьбу супраць ЗУНР, а з 24 верасьня 1919 году - у стане вайны з Узброенымі сіламі Поўдня Расіі. У выніку УНР спыніла існаваньне да канца лістапада 1920 году, калі Чырвоная армія канчаткова авалодала ўкраінскай тэрыторыяй. 18 сакавіка 1921 паміж [[Расейская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917—1922)|Бальшавіцкай Расеяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] адбыўся [[Рыская мірная дамова 1921 году|рыскі падзел]]. Па выніках якога на большай частцы Ўкраіны ўсталявалася савецкая ўлада. Крым быў уключаны ў склад [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] на правах аўтаномнай рэспублікі. Таксама Галічына й Валынь адышлі да Польшчы, Закарпацьце — спачатку да Вугоршчыны й потым да [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], [[Букавіна]] й украінскія часткі [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] — да [[Румынія|Румыніі]]. 30 сьнежня 1922 году УССР ўвайшла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У 1934 годзе сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў [[Кіеў]]. У 1938 годзе ў выніку [[падзел Чэхаславаччыны (1938)|падзелу Чэхаславаччыны]] поўдзень Закарпацьця адышоў да [[Вугоршчына|Вугоршчыны]], на астатняй частцы ўтвораная [[Карпацкая Ўкраіна|аўтаномія]] ў складзе чэхаславацкай дзяржавы. 15 сакавіка 1939 г. Карпацкая Ўкраіна абвясьціла незалежнасьць, але празь дзень была акупаваная Вугоршчынай. У верасьні 1939 году ў выніку [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ўварваньня СССР]] [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну]], Савецкія ўлады ажыцьцявілі далучэньне [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Ўкраіна|Заходняй Украіны]] да адпаведных савецкіх рэспублік . У 1940 годзе да УССР была далучаная [[Паўночная Букавіна]] й [[Паўднёвая Бэсарабія]]. [[Файл:Ruda Różaniecka 1945.jpg|значак|226x226пкс|Перамовы паміж украінскімі і польскімі паўстанцамі ў вёсцы Руда Ружанецкая на Любліншчыне. 21 траўня 1945]] У 1941—1942 гг. тэрыторыя Ўкраіны была акупаваная нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Былі зьнішчаныя сотні тысячаў мірных жыхароў. У 1943—1944 гг. Украіна была вызваленая ад нацыстаў, але [[Украінская паўстанчая армія|ўкраінскае нацыянальнае, антысавецкае падпольле]] дзейнічала у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і за мяжой. Пасьля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай Вайны]] да Ўкраіны было далучанае Закарпацьце. Частка Галічыны была перададзеная Польшчы, пры гэтым адбываліся савецка-польскія абмены тэрыторыяй на ўкраінска-польскім памежжы. У 1954 годзе Ўкраіне быў перададзены [[Крым]], які існаваў у складзе УССР як Крымская вобласьць і асобнае места рэспубліканскага падпарадкаваньня Севастопаль. 26 красавіка 1986 г. з -за выпрабаваньняў на Чарнобыльскай АЭС, памылак у праектаваньні станцыі й будаўніцтве, ігнаруючы праблемы, якія ўзьніклі на станцыі, адбылася Чарнобыльская катастрофа. 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, і Крэмль прымусіў кіраўнікоў Украінскай ССР правесьці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв'ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасьля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджваньня была заплянавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэньні ўрада СССР і ЦК КПСС.<ref name="dopovid1">{{Cite web|url=http://mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|title=Національна доповідь «20 років Чорнобильської катастрофи: погляд в майбутнє» (сторінка 8)|accessdate=26 квітень 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://www.mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|archivedate=4 березень 2016|deadurl=yes}}</ref> Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадзка-палітычнае жыцьцё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Зьвяза. Працэс адраджэньня ЎГКЦ пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзыдэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990 -х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы сьвятароў і сьвецкіх у Львове было абвешчана адраджэньне Ўкраінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Боднарчук), епіскап -фрылянсэр Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Ўкраіны афіцыйна зарэгістравалі ЎАПЦ. 16 ліпеня 1990 году абвешчана Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Ўкраіне адбылася [[Рэвалюцыя на граніце|'''Рэвалюцыя на граніце''']], асноўнай мэтай акцыі было не дапусьціць падпісаньня новай зьвязнай дамовы СССР. Патрабаваньні студэнтаў былі задаволены падпісаньнем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананьне.<ref>[https://web.archive.org/web/20210817153059/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Сучасны (незалежны) пэрыяд (з 1991 г.) === {{Глядзіце таксама|Эўрамайдан|Крымскі крызіс (2014)|Вайна на Данбасе}} Пасьля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла Акт абвяшчэньня Незалежнасьці Ўкраіны. Тэкст акту быў напісаны й абвешчаны Леўкам Лук’яненкам. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне, а сучасная [[Украіна|Ўкраіна]] зьявілася на геапалітычнай карце сьвету. Па выніках Усеўкраінскага рэфэрэндуму 1991 г. 90,32% грамадзянаў Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасьці Ўкраіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|accessdate=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзыдэнт Украіны]], якім стаў [[Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасьля рэфэрэндуму Ўкраіну прызналі [[Канада]] й [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 году — 91 дзяржава. 8 сьнежня ў Белавескай пушчы прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук, прэзыдэнт РСФСР Борыс Ельцын і старшыня Вярхоўнай Рады Рэспублікі Беларусь Станіслаў Шушкевіч падпісалі пагадненьне аб стварэньні [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. Але Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала далучэньне, гэта значыць Украіна не ўваходзіла ў [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]].<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''"''Україні не потрібно виходити із СНД – вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури"] ''– [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> Нягледзячы на ​​тое, што ён меў асацыяванае сяброўства, спынены ў 2018 годзе ўказам прэзыдэнта Ўкраіны [[Пятро Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. Прэзыдэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку й быў канчаткова канстатаваны факт роспуску Зьвяза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. Пасьля распаду СССР былыя савецкія рэспублікі, у тым ліку й Украіна, трапілі ў глыбокі крызіс, які прывёў да зьбядненьня насельніцтва, гіпэрінфляцыі, масавага беспрацоўя. У 1992 годзе адбыўся [[царкоўны раскол ва Ўкраіне|царкоўны раскол]], калі былы [[Мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт]] абвесьціў сябе [[Патрыярх Кіеўскі й усёй Украіны|Кіеўскім Патрыярхам]]. [[Кіеўскі патрыярхат]] ня быў вызнаны ніводным зь іншых праваслаўных патрыярхатаў, але быў падтрыманы ўкраінскімі ўладамі. У 1994 годзе на [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 1994 году|датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах]] перамогу атрымаў [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў шляхам пераабраньня на другі тэрмін. 28 чэрвеня 1996 году Вярхоўная Рада ўхваліла [[Канстытуцыя Ўкраіны|Канстытуцыю Ўкраіны]]. У лістападзе 2004 году адбыліся [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году|прэзыдэнцкія выбары]], на якіх перамогу атрымаў [[Віктар Януковіч]]. Але яго супраціўнік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікі выбараў, заявіўшы аб іх фальсыфікацыі. Яго падтрымалі шырокія колы грамадзтва, асабліва ў заходняй частцы краіны, а таксама ЗША і краіны Эўразьвязу. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як [[Аранжавая рэвалюцыя]]. Яе вынікам стала скасаваньне вынікаў выбараў і правядзеньне паўторнага галасаваньня, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла зьмены да Канстытуцыі, зьмяніўшы выбарчую сыстэму й пазбавіўшы Прэзыдэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фармаваньня ўраду. У сакавіку 2006 году адбыліся [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2006)|парлямэнцкія выбары]], на якіх найбольшую колькасьць галасоў набрала [[Партыя рэгіёнаў]]. Але партыі «[[Наша Ўкраіна]]» ды [[Усеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына»]] разам набралі прыкладна такую ж колькасьць галасоў. У выніку вырашальнаю стала пазыцыя больш дробных партыяў. Кааліцыя між «аранжавымі» партыямі не была створаная, а [[Сацыялістычная Партыя Ўкраіны|Сацыялістычная партыя]] [[Аляксандар Мароз|Аляксандра Мароза]] перайшла ад «аранжавага» блёку да Партыі Рэгіёнаў і разам зь імі ды [[Камуністычная партыя Ўкраіны|камуністамі]] стварыла [[Антыкрызісная кааліцыя|Антыкрызісную кааліцыю]]. [[Прэм’ер-міністар Украіны|Прэм’ер-міністрам Украіны]] стаў Віктар Януковіч. У [[травень|траўні]] 2007 году Прэзыдэнт Украіны [[Віктар Юшчанка]] распусьціў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду Ўкраіны]] і прызначыў [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2007)|датэрміновыя выбары]]. Праз супраціў апазыцыі гэтыя выбары адбыліся толькі 30 верасьня. Паводле вынікаў гэтых выбараў у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радзе Ўкраіны]] была сфармавана кааліцыя з [[Блёк Юліі Цімашэнкі|БЮЦ]] і [[Наша Ўкраіна — Народная Самаабарона|НУ — НС]]. [[Юлія Цімашэнка]] зноў стала прэм’ер-міністрам. === Эўрамайдан === [[File:Euromaidan_01.JPG|справа|значак|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] У канцы 2009 году на пасаду прэзыдэнта краіны абраны [[Віктар Януковіч]], які знаходзіўся на гэтай пасадзе з 2010 да пачатку 2014 году. 23 лістапада 2013 году пачаліся акцыі ў знак пратэсту '''[[Эўрамайдан]]''' супраць прыпыненьня тагачасным урадам на чале зь [[Мікола Азараў|Міколам Азаравым]] працэсу асацыяцыі Ўкраіны з [[ЭЗ]], якія праз шэраг жорсткіх урадавых супрацьдзейных актаў і дзеяньняў у сьнежні—студзені перарасьлі ў пратэсты з мэтаю адстаўкі ўраду й прэзыдэнта. 16 студзеня 2014 году былі прынятыя дыктатарскія ”законы” з грубым парушэньнем нарматыўных актаў і заканадаўчай працэдуры і, нягледзячы на ​​рэзкую крытыку, падпісаны прэзыдэнтам на наступны дзень, 17 студзеня. Яны былі атрыманы падняцьцем рук, без выкарыстаньня сыстэмы «Рада» і без абмеркаваньня, а іх тэксты сталі даступныя толькі пасьля таго, як за іх прагаласавалі дэпутаты. Гэтыя законы абмяжоўвалі правы грамадзянаў, давалі дзяржаўным уладам больш свабоды для пакараньня пратэстоўцаў і накаваны на крыміналізацыю апазыцыі й грамадзянскай супольнасьці. У выніку бітваў паміж пратэстоўцамі й паліцыяй у лютым 2014 году загінула каля 80 чалавек пачалася '''Рэвалюцыя годнасьці'''. У лютым 2014 году была вернутая канстытуцыя ўзору 2004 году, якая дазваляла парлямэнцкай большасьцю зацьвердзіць імпічмэнт прэзыдэнта. 23 лютага Вярхоўная Рада абрала выканаўцам абавязкаў прэзыдэнта [[Аляксандар Турчынаў|Аляксандра Турчынава]], датэрміновыя выбары прэзыдэнта прызначаныя на 25 траўня гэтага ж году. Януковіч апынуўся на тэрыторыі Расеі, дзе даў некалькі прэс-канфэрэнцыяў і заявіў, што дагэтуль лічыў сябе прэзыдэнтам і вярхоўным галоўнакамандуючым; у якасьці легітымнага прэзыдэнта ён да самай інаўгурацыі новаабранага прэзыдэнта Парашэнкі (гл. ніжэй) лічыўся Расеяй і некаторымі іншымі краінамі сьвету (напрыклад, [[Вэнэсуэла]]й). У лютым—сакавіку 2014 году ўзброеныя прарасейскія актывісты пры падтрымцы неідэнтыфікаваных вайскоўцаў (пазьней прызнаных у якасьці расейскіх) пачалі захоп адміністрацыйных будынкаў у Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і Севастопалі. У выніку гэтага быў створаны самаабвешчаны ўрад АРК і Севастопалю на чале з Аксёнавым і Чалым адпаведна, на 16 сакавіка іх структурамі быў абвешчаны рэфэрэндум аб статусе АРК і Севастопалю. 17 сакавіка самаабвешчаныя ўлады АРК і Севастопалю аб’явілі, што на рэфэрэндуме большасьць галасоў атрымаў варыянт за ўваходжаньне ў склад Расеі, у гэты ж дзень з тэрыторыяў АРК і Севастопалю была абвешчаная г.зв. Рэспубліка Крым. На наступны дзень прэзыдэнт Расеі Ўладзімер Пуцін, а таксама самаабвешчаныя кіраўнікі Аксёнаў ды Чалы падпісалі пагадненьне аб уваходжаньні Рэспублікі Крым у склад Расеі, яе тэрыторыя Расеяй дэ-факта была падзеленая на два суб’екты фэдэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспубліку Крым]] (тэрытарыяльна адпавядае АРК) і места фэдэральнага значэньня Севастопаль (адпавядае ўкраінскай севастопальскай мескай радзе, што не ўваходзіць у АРК). Украінскім заканадаўствам, а таксама большасьцю краінаў сьвету прыход да ўлады Аксёнава й Чалава, рэфэрэндум і фактычная зьмена статусу гэтай украінскай тэрыторыі лічацца незаконнымі. У канцы лютага 2014 году ў сувязі з імпічмэнтам Януковіча прэзыдэнцкія выбары былі перанесеныя з 2015 году на 25 траўня 2014 году, якія й адбыліся ў гэты тэрмін. Перамогу на выбарах у першым туры (больш за 50%) атрымаў пазапартыйны кандыдат, бізнэсмэн [[Пятро Парашэнка]], інаўгурацыя якога адбылася 7 чэрвеня<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Парашэнка прыняў прысягу, на інаўгурацыю прыляцеў Лукашэнка. Анлайн|арыгінал=|спасылка=http://nn.by/?c=ar&i=129771|аўтар выданьня=|выданьне=Наша Ніва|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Зь лютага—красавіка гэтага ж году ў паўднёва-ўсходніх абласьцях Украіны праводзіліся прарасейскія мітынгі, якія ўрэшце ў красавіку перарасьлі ва ўзброеныя захопы адміністрацыяў Луганскае й Данецкае абласьцей, якія абвясьцілі сябе ўладай гэтых рэгіёнаў, у адказ на што Ўкраіна распачала [[антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|антытэрарыстычную апэрацыю]]. 11 красавіка самаабвешчаныя ўлады двух рэгіёнаў абвясьцілі незалежнасьць г.зв. Данецкай і Луганскай народных рэспублік, пасьля чаго быў адзначаны рэзкі рост вайсковага забесьпячэньня сэпаратыстаў, а таксама вялікая прысутнасьць наймітаў з Расеі ў зоне канфлікту, адзначаліся выпадкі агнявой падтрымкі сэпаратыстаў з боку памежных раёнаў Расеі. Цягам антытэрарыстычнай апэрацыі канстытуцыйны лад Украіны адноўлены прыкладна на трох чвэрцях тэрыторыі, раней узятай пад кантроль незаконнымі ўзброенымі прарасейскімі сэпаратысцкімі фармаваньнямі<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Антытэрарыстычная аперацыя ва Украіне|арыгінал=|спасылка=http://euroradio.fm/antyterarystychnaya-aperacyya-va-ukraine|аўтар выданьня=|выданьне=Эўрарадыё|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013—2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. ==== Прэзыдэнцтва Парашэнкі ==== На датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 году перамог Пётар Парашэнка, які прывёў краіну ў горшы стан за ўсіх папярэднікаў - парлямэнцкую апазыцыю, эканамічны крызыс, вайну. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасейскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасьля чаго пачалося вызваленьне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсыяй Расеі. З дапамогай заходніх краінаў Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі разьмежаваньня, а Расеі замацаваць пастаянны стан нявызначанасьці на Данбасе ў Менскіх пагадненьнях. Эканамічная частка Пагадненьня аб асацыяцыі паміж Украінай і Эўрапэйскім зьвязам была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзыдэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 году Ўкраіна далучылася да зоны зоны свабоднага разьвіцьця зь ЭЗ. Грамадзяне Ўкраіны атрымалі дазвол на бязьвізавы ўезд у Шэнгенскую зону на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага пэрыяду 11 чэрвеня 2017 году, а Пагадненьне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасьня 2017 году.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> З дапамогай МВФ і жорсткай грашова -крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны й запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спэцыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзыдэнт Грузыі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазыцыю да прэзыдэнта й значна зьнізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных зьмен, за выключэньнем нацыяналізацыі банка ”Надра” Дзьмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэньня сыстэмы буйной уласнасьці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сэпаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасьці ў 1990 -я гады. Значныя дасягненьні на зьнешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманьне бязьвізавага рэжыму з краінамі Эўразьвяза ў спалучэньні зь неабходнасьцю пераадоленьня надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зьменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэклярацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэньнем старых, скампраметаваных судзьдзяў. Расьсьледаваньне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяньня масавай ґлябальнай маскальскай антыўкраінскай прапагандзе ў ”інфармацыйнай вайне” было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэньнем забароны Лябараторыі Касьперскага, Dr.Web, 1С, Maіl.ru, Яндэкс і маскальскія сацыяльныя сеткі «Укантакце» альбо «Аднакласьнікі» і прапагандысцкія СЬМІ не паказалі эфэктыўнай працы. У 2017 годзе прэзыдэнт падпісаў закон ”Аб адукацыі”, які сустрэў супраціў прадстаўнікоў нацыянальных меншасьцяў і пасварыўся з урадам Вугоршчыны. 19 мая 2018 г. Парашэнка падпісаў дэкрэт, які ўвёў у дзеяньне рашэньне Нацыянальнага савета па бясьпецы й абароне аб заключным тэрміне ўдзелу Ўкраіны ў статутных органах Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў.<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|accessdate=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2018-05-19}}</ref> Па стане на люты 2019 г. Украіна мінімізавала сваю частку ў Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў да крытычнага мінімуму й фактычна завяршыла яе вывад. Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала доступ, і Ўкраіна ніколі не была членам СНД.<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''"''Україні не потрібно виходити із СНД – вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури"] ''– [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> [[File:Ukraine_–_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|значак|Генэральны сакратар НАТА [[Енс Стольтэнбэрг]] і [[Пятро Парашэнка]], 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 году ў '''Канстытуцыю Ўкраіны''' былі ўнесены зьмяненьні, нормы аб стратэгічным курсе Ўкраіны на сяброўства ў Эўрапэйскім зьвязе й НАТА замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэньнях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|accessdate=2021-03-23}}</ref> Зацягваньне з продажам уласнай кандытарскай фабрыкі ў Ліпецкай вобласьці Расеі, скандал з выкарыстаньнем афшораў для мінімізацыі выплачаных падаткаў (Panamagate) таксама не спрыялі высокаму рэйтынгу прэзыдэнта. Нават гістарычнае [[Наданьне аўтакефаліі Ўкраінскай праваслаўнай царкве|набыцьцё аўтакефаліі]] ад Усяленскага патрыярха [[Барталамей І|Барталамея І]] (Томас) і стварэньне незалежнай [[Праваслаўная царква Ўкраіны|Праваслаўнай Царквы Ўкраіны]] не дапамаглі аднавіць страчаны давер да ўкраінцаў. Гэта быў адзін з самых эфэктыўных пяці гадоў украінскага дзяржаўнага будаўніцтва, але й адзін з самых супярэчлівых, калі прэзыдэнту давялося пераадольваць надзённыя выклікі сучаснасьці, не ў стане парваць зь мінулым. ==== Прэзыдэнцтва Зяленскага ==== 21 красавіка 2019 г. у другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог актор і шоумен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць пратэстныя настроі розных палітычных спэктраў вакол уласнай харызматычнай асобы й атрымаць 73,23% галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасьля чаго Зяленскі абвясьціў аб роспуску Вярхоўнай Рады й прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парлямэнцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзыдэнцкай партыі ”Слуга народа” атрымаць абсалютную большасьць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Сьпікерам парлямэнта абраны старшыня партыі Дзьмітрый Разумкоў. Большасьць змагла сфармаваць урад самастойна, без стварэньня кааліцый, і зацьвердзіць Аляксея Гончарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|accessdate=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 году з -за падзеньня ВУП на 1,5% (замест павелічэньня на 4,5% на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|accessdate=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2020-07-06}}</ref> 28 ліпеня 2020 г. у Любліне [[Летува]], [[Польшча]] й Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трыкутнік]]», якая накавана на стварэньне далейшага супрацоўніцтва паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Ўкраіны й уступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 году ўказ прэзыдэнта забараніў тэлевізійнае вяшчаньне прамаскальскіх тэлеканалаў 112 Ukraіne, NewsOne і ZІK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|accessdate=2021-02-06}}</ref> Рашэньнем Савета нацыянальнай бясьпекі й абароны й Указам прэзыдэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзеныя санкцыі супраць 8 фізычных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку прамаскальскага палітыка Пуціна й хроснага бацькі Пуціна Віктара Мядзьведчука й яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2021-02-20}}</ref> [[File:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|значак|[[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт Грузыі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзыдэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], [[прэзыдэнт Украіны]] [[Уладзімер Зяленскі|Ўладзімір Зяленскі]] й старшыня Эўрапэйскай рады Шарль Мішэль падчас Батумскай міжнароднай канфэрэнцыі 2021 году. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненьні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Брусэлі ў чэрвені 2021 году лідэры НАТА паўтарылі рашэньне, прынятае на саміце ў Бухарэсьце 2008 году, паводле якога Ўкраіна стане членам Альянсу з Плянам дзеяньняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу й правам Украіны вызначаць сваю будучыню й зьнешняя палітыка, вядома, без умяшаньня звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO - News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 году была ўтворана [[Асацыяванае трыа]] шляхам падпісаньня сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных справаў Грузыі, Малдовы й Украіны. Асацыяванае трыа — гэта трохбаковы фармат для пашырэньня супрацоўніцтва, каардынацыі й дыялёгу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненьне аб асацыяцыі зь ЭЗ) па пытаньнях агульнага інтарэсу, зьвязаных з эўрапэйскай інтэграцыяй. Усходняга партнэрства й абавязацельстваў па далучэньні да Эўрапэйскага зьвяза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Па стане на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленьне ў ЭЗ у 2024 годзе, каб далучыцца да Эўрапэйскага Зьвяза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> ===== Эпідэмія COVID-19 ===== 3 сакавіка 2020 году ва Ўкраіне быў зафіксаваны першы выпадак заражэньня коронавірусам COVІD-19.<ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували перший випадок коронавірусу|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2888412-v-ukraini-zareestruvali-persij-vipadok-koronavirusu.html|website=www.ukrinform.ua|accessdate=2020-07-06|language=uk}}</ref> Кожны дзень Міністэрства аховы здароўя публікуе новую інфармацыю аб распаўсюджваньні пандэміі. З -за карантынных абмежаваньняў у краіне ўзмацніўся эканамічны крызыс, колькасьць афіцыйна беспрацоўных павялічылася на 67%. 23 лютага 2021 г. ва Ўкраіне былі зарэгістраваны 2 вакцыны супраць коронавірусу: AstraZeneca і Pfіzer – BіoNTech.<ref>{{Cite web|title=МОЗ: в Україні зареєстрували вакцину Oxford/AstraZeneca (Covishield)|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-ukraina-zareestruvala-vaktsynu-covishield/31116982.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували вакцину Pfizer від COVID-19 – МОЗ|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zareestrovana-vaktsyna-pfizer/31117706.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> 24 лютага першы чалавек быў прышчэплены.<ref>{{Cite web|title=В Україні вже вакцинували від коронавірусу першу людину: хто отримав щеплення|url=https://tsn.ua/ukrayina/v-ukrayini-vzhe-vakcinuvali-vid-koronavirusu-pershu-lyudinu-hto-neyu-stav-1732645.html|website=ТСН.ua|date=2021-02-24|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Гісторыя Ўкраіны}} {{ВП-парталы|Гісторыя|Украіна}} [[Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны| ]] i3ugcsr9eyh7wo82uekatnb0njr8rlt 2697508 2697507 2026-10-23T18:08:26Z Франак Радзівіл 96369 2697508 wikitext text/x-wiki '''Гісторыя Ўкраіны''' — падзеі на тэрыторыі сучаснай [[Украіна|Украіны]] з моманту пачатку расьсяленьня там людзей і дасюль. Тэрыторыя Ўкраіны ў сучасных межах сфармавалася ў 1954 годзе, а дагэтуль яе часткі часам належалі да дзяржаваў абсалютна розных культураў. === Даславянскі пэрыяд === На ўзьбярэжжы [[Крым]]у з [[8 стагодзьдзе да н. э.|8 ст. да н. э.]] узьнікаюць калёніі Старажытнай Грэцыі, галоўныя зь якіх — [[Хэрсанэс Таўрыйскі]] (каля сучаснага [[Севастопаль|Севастопалю]]) і [[Пантыкапэй]] — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных фармаваньняў. Гэтыя землі з [[1 стагодзьдзе да н. э.|1 ст. да н. э.]] трапілі пад уплыў [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. На стэпавай частцы Ўкраіны пануюць качавыя плямёны: [[кімэрыйцы]] ([[9 стагодзьдзе да н. э.|9 ст. да н. э.]] — [[7 стагодзьдзе да н. э.|7 ст. да н. э.]]), [[скіфы]] (7—[[3 стагодзьдзе да н. э.|3]] ст.ст. да н. э.), [[сарматы]] (3 ст. да н. э. — [[3 стагодзьдзе|3 ст.]]). Пра насельнікаў паўночнае Ўкраіны гэтага часу вядома зусім мала. Каля IV ст. н.э. поўнач сучаснае Ўкраіны трапляе па ўсёй бачнасьці ў склад протадзяржавы [[готы|готаў]], што было зьвязана з працэсам [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]]. Таксама тэрыторыяй сучаснай Украіны прайшлі [[гуны]] і [[аланы]], што, відаць, не паўплывала на стан дапісьмовага насельніцтва краіны. На крайнім паўночным захадзе сучаснай тэрыторыі краіны прасочваецца ўплыў гоцкай [[вельбарская культура|вельбарскай культуры]]. Яе сьляды, а таксама згадваньне зьвязанага з готамі [[Оюм]]у, што лякалізуецца ў цэнтральнай Украіне, сталі эпізадычнымі і нетрывалымі. Аналягічна сытуацыі на пачатак першага тысячагодзьдзя н.э. асноўны ўплыў на землях сучаснай Украіны захавала спачатку [[зарубінецкая культура]], пасьля чаго яе зьмяняюць паралельна [[кіеўская культура|кіеўская]] і [[чарняхоўская культура|чарняхоўская]] культуры. Ніводная з трох культураў у сучаснай гістарычнай навуцы дагэтуль ня мае дакладнага атаясамленьня з тымі ці іншымі этнічнымі групамі, але сярод іншых вэрсіяў вылучаецца [[славяне|славянская]] асацыяцыя носьбітаў гэтых культураў. У прыватнасьці, зьвесткі тапаніміі паказваюць на дастаткова імавернае імнаваньне на паўночным захадзе Ўкраіны (міжрэчча Дняпра і Віслы) прарадзімы славянаў, адкуль яны каля VII ст. н.э. пашырыліся ў астатнія рэгіёны Ўсходняй Эўропы. Прыкладна з VII—VIII стагодзьдзяў адбываецца працэс фэўдалізацыі славянскіх плямёнаў на тэрыторыі Ўкраіны. Археалягічныя зьвесткі пазьнейшых часоў дазваляюць вылучыць існаваньне такіх плямёнаў як паляне, драўляне, севяране, валыняне, дулебы, улічы, ціверцы. Утвараюцца першыя ўмацаваныя селішчы (напрыклад, пад часы кіеўскага князя Ігара вядомы ўмацаваны пляменны цэнтар [[Корасьцень|Іскарасьцень]]). Плямёны зьведваюць сацыяльную дыфэрэнцыяцыю і ўключаюцца ў гандлёвыя сувязі іншых рэгіёнаў сьвету, адкуль пра іх становіцца вядома ў гістарычных крыніцах. Урэшце, дробныя плямёны зьнікаюць і аб’ядноўваюцца ў пляменныя зьвязы, адкуль паўстаюць пляменныя протадзяржаўныя ўтварэньні, працэс чаго быў спынены вараскім уварваньнем. === Пэрыяд Кіеўскай Русі й Бізантыйскай імпэрыі === {{Асноўны артыкул|Кіеўская Русь}} З 862 году Кіеўскай Русьсю кіруе [[Вікінгі|вараская]] дынастыя [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]], якая перапыняе працэс складаньня племянных дзяржаваў і ўстанаўлівае параўнальна моцную ўладу, расставіўшы сваіх намесьнікаў па буйных рэгіёнах Русі. У Кіеве кіравалі вараскія ваяводы [[Аскольд]] і [[Дзір]], неўзабаве скінутыя на карысьць Рурыкавічаў. Кіеўскія землі кіруюцца паводле звычаёвага права, што практычна зводзіць да нулю ўплыў вараскае дынастыі. Так, гэта зусім не паўплывала на працэс культурнай і грамадзкай кансалідацыі ўсходнеславянскіх плямёнаў на тэрыторыі будучай Украіны, які праходзіў цяпер бадай пад агульным, дзяржаватворчым вяршэнствам. Шэраг этнографаў адносіць складаньне на той час протаэтнічнай агульнасьці, г. зв. паўднёварусаў у складзе севяранаў і палянаў. Пазьней гэтыя плямёны, а таксама суседнія зь імі валыняне, драўляне, улічы і ціверцы пад ХІІІ—XIV стагодзьдзямі складуць тэрыторыю [[украінцы|ўкраінскага]] этнасу. Першая спроба цэнтралізацыі была праведзеная княгіняй Вольгай, якая зьдзейсьніла карную выправу на драўлянаў і заснавала інстытут [[цівун]]оў, унармавала падаткі. Зь сярэдзіны Х ст. пачынаецца пэрыяд некаторага збліжэньня земляў сучаснай Украіны зь Бізантыяй. Умацоўваюцца і набываюць трывалы характар сувязі з грэцкімі калёніямі на поўдні Ўкраіны і ў Крыме. Згадваньне ў 907 годзе першай, хоць і вуснай, дыпляматычнай дамовы кіеўскіх князёў сьведчыць пра канчатковае складаньне дзяржаўнай арганізацыі на Русі ў яе раньнефэўдальнай форме. Да часткі багатага мяшчанства, дружыньнікаў і да т.п. пранікае [[хрысьціянства]], якое спачатку прымае княгіня [[Вольга (кіеўская княгіня)|Вольга]], пасьля чаго ў канцы таго ж стагодзьдзя масавы хрост у Кіеве робіць [[Уладзімер Сьвятаславіч|Уладзімер]]. Канчатковае пытаньне аб хрысьціянстве не было вырашана да таго часу, і асноўнымі чыньнікамі яго прыняцьця з боку Ўладзімера сталі жаданьне ўмацаваньня сувязяў зь Бізантыяй і эўрапейскімі краінамі ды пераход у зносінах зь імі на пазыцыі раўнапраўнага ўдзельніка, а таксама жаданьне стварэньня адзінай дзяржаўнай ідэалёгіі, патрэба якой выклікалася да жыцьця супрацівам паўночных частак Русі кіраваньню Ўладзімера. Прыняцьце хрысьціянства адбылося ў яго грэцкай форме і яно спрычынілася да калясальнага культурнага ўплыву, які да часоў Позьняга Сярэднявечча вызначаў фактычна ўвесь культурны код насельніцтва ўкраінскіх земляў. Гэты ўплыў выявіўся як у разьвіцьці кніжнасьці і пашырэньні [[кірыліца|пісьмовасьці]], так і ва ўзьніклым неўзабаве працэсе пабудовы манастыроў і цэркваў, якія сталі асяродкамі прагрэсіўнай на той час адукацыі. Адной зь вяршыняў гэтага стаў помнік старажытнага ўкраінскага дойлідзтва — [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскі сабор у Кіеве]]. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на [[10 стагодзьдзе|Х ст.]], калі [[Кіеў]] пазбаўляецца ад [[хазары|хазарскай]] залежнасьці, пасьля вызваляе ад іх севяранаў, а потым і цалкам зьнішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікненьня качавых плямёнаў: [[печанегі|печанегаў]], [[торкі|торкаў]] ды [[полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынесьлі старажытнарускай дзяржаве багата клапот. Аднак зь сярэдзіны ХІІ ст. Кіеўская Русь, як і асобныя ўдзельныя князі на тэрыторыі сучаснае Ўкраіны часта ладзяць супольную палітыку разам з полаўцамі, часткова — з торкамі і клобукамі, якія выкарыстоўваліся як хаўрусная сіла ў процістаяньнях з [[Каралеўства Вугоршчына|Вугоршчынай]], так і ў барацьбе зь няўгоднымі ўдзельнымі князямі іншых частак Русі. Гэта, аднак, не спыніла сыстэматычнага ўмяшаньня Вугоршчыны ў дынастычныя справы Рурыкавічаў, што ў тым ліку спрычынілася да страты Кіеўскай Русьсю Закарпацьця на карысьць гэтае краіны каля сярэдзіны ХІІ ст. Актыўны ўдзел полаўцы бяруць у канцы першай паловы таго ж стагодзьдзя, калі паводле летапісных крыніцаў яны выступаюць як хаўрусьнікі скінутай галіны Рурыкавічаў, Ольгавічаў. З таго ж часу ад земляў будучае Ўкраіны канчаткова адасабляюцца ў палітычным дачыненьні большая частка земляў сучаснае [[Беларусь|Беларусі]], а крыху пазьней — палітычныя ўтварэньні на землях [[вяцічы|вяцічаў]] і [[ільменскія славены|ільменскія славенаў]]. Ужо ў другой палове ХІІ ст. Кіеўскае княства ў вузкім сэнсе, а таксама прылеглыя да яго землі княжаньняў на іншых тэрыторыях сучаснай Украіны паводле летапісных крыніцаў выступаюць як асобная палітычная агульнасьць побач са [[Смаленскае княства|Смаленскам]], які доўгі час зьяўляўся фактычна «кармленьнем», воласьцю Кіева. Складаецца разьлеглая дынастыя Рурыкавічаў, якая мацуе сувязі між сабою як шляхам згаданых княжаньняў тэрыторыі Ўкраіны, так і сувязьзю з «валасьцямі» Смаленску і [[Тураўскае княства|Турава]]. У выніку, з [[12 стагодзьдзе|ХІІ ст.]] Кіеўская Русь выступае як асобныя княствы. На тэрыторыі Ўкраіны галоўнымі княствамі сталі [[Кіеўскае княства|Кіеўскае]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]], [[Галіцкае княства|Галіцкае]] ды [[Валынскае княства|Валынскае]] княствы. У пачатку ХІІ ст. [[Закарпацьце]]м у выніку дынастычнае барацьбы ў Кіеве, у якую ўмешвалася Вугоршчына, авалодвае гэтая краіна. У [[13 стагодзьдзе|ХІІІ ст.]] праз Кіеўскую Русь праходзяць орды [[мангола-татары|мангола-татар]]. Карыстаючыся фэўдальнай раздробленасьцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады данінай. З таго ж часу ці не адзіным палітычным асяродкам на тэрыторыі сучаснае Ўкраіны становіцца [[Галіцка-Валынскае княства]], якое вызначацьме гісторыю земляў Украіны да сярэдзіны XIV ст. Канчаткова яно фармуецца ў 1199 г., калі валынскі князь Раман аб’яднаў Галіцкае і Валынскае княствы, па чым ён захапіў Кіеў і прыняў тытул кіеўскага князя. Раман зрабіў пэўныя крокі па ўмацаваньні асабістае ўлады і прыпыненьні фэўдальнае міжусобіцы, бо Кіеўская Русь па-ранейшаму ўспрымалася Рурыкавічамі як адзіная вотчына, але ў 1205 г. Раман загінуў, а ягоныя сыны [[Даніла Раманавіч|Даніла]] і [[Васілька Раманавіч|Васілька]], ратуючыся ад змовы баяраў, уцяклі ў Вугоршчыну, а кіеўскі сталец імі быў страчаны. Гэта ўзнавіла практыку сталага ўмяшаньня краіны ў справы захаду сучаснае Ўкраіны, да гэтага працэсу падключаюцца і польскія князі. Даніла і Васілька сталі закладнікамі вугорцаў, а ў Галічы быў каранаваны як «кароль Галіччыны» сын вугорскага караля Андраша ІІ. Барацьба з вугорцамі, ускладненая дынастычнай барацьбой, не згасала да 1230-х гг. і характарызавалася імкненьнямі Данілы вярнуць галіцкі сталец, у чым яго часткова падтрымаў кіеўскі князь Расьціслаў, і імкненьнямі іншых галіцка-валынскіх князёў і нават баяраў абаперціся на вугорцаў у змаганьні з Данілам, што спалучалася з сыстэматычным умяшаньнем польскіх князёў. У 1221 г. Даніла атрымаў сталец, пасьля чаго спакваля Галіцка-Валынскае княства стала на шлях адноснай самастойнасьці. Пэўны ўздым княства спыняецца ўварваньнем [[татара-манголы|манголаў]], пасьля чаго Даніла быў змушаны атрымліваць ярлык на сваё княжаньне, а за ардынскага цемніка [[Бурундай|Бурундая]], які актыўна стаў умешвацца ў справы будучых украінскіх земляў, Даніла быў прымушаны зрыць новазбудаваныя гарады — [[Львоў]] і [[Холм]]. У той жа час на Чарнігаўшчыне і Кіеўшчыне былі рассаджаныя мангольскія баскакі, тады як Даніла Галіцкі, карыстаючыся пастаяннай адсутнасьцю манголаў і аддаленасьцю іх цэнтру, намагаўся прадаўжаць зьнешнепалітычную дзейнасьць. У 1240-х гг. ён два разы разьбіў пад Пінскам [[Літва старажытная|літву]] і аднавіў уладу ў Пінскім княстве, пасьля чаго ў 1245 г. разьбіў войскі Вугоршчыны, Чарнігава, польскіх князёў і мясцовых баяраў, а ў 1248 г. Даніла ваюе [[яцьвягі|яцьвяскія]] землі на тэрыторыі сучаснага [[Падляшша]], дзе часткова разгортваецца калянізацыя валынянамі. Кульмінацыяй гэтага становіцца выправа на [[Вялікае Княства Літоўскае|Літву]] 1252 г., што прывяло да барацьбы, якая доўжылася да 1277 г., але ўжо тады акрэсьліваецца аслабленьне княства, у тым ліку ў выніку сьмерці Данілы, а потым — яго наступніка, Уладзімера. Яшчэ Даніла намагаўся прадухіліць гэты заняпад, шукаючы падтрымку ў Заходняй Эўропе. У 1255 г. Даніла быў каранаваны як «кароль Русі» (тытул, аднак, не перайшоў да нашчадкаў), але ў 1261 г. Бурундай зноў падпарадкаваў княства. Антычныя гарады чарнаморскага ўзьбярэжжа пасьля распаду Рымскай імпэрыі трапляюць пад палітычны й культурны ўплыў [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыі]]. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Хэрсанэс (у Сярэднявеччы вядомы як Хэрсон). У ХІІ стагодзьдзі ў горнай частцы [[Крым]]у ўзьнікла дзяржава [[княства Тэадора|Тэадора]], на базе насельнікаў якой узьнікла [[народнасьць]] [[крымскія грэкі|крымскіх грэкаў]], або тэадарытаў. Яе помнікамі зьяўляюцца [[пячорныя гарады Крыму]] — Чуфут-Кале, Эскі-Кермэн ды іншыя. Стэпавы Крым ад ХІІІ стагодзьдзя трапляе пад уладу татараў, дзе фармуецца новы крымскататарскі этнас, а неўзабаве іх качэўі аддзяляюцца ў асобную дзяржаву. === Польска-літоўскі й турэцкі пэрыяд === Ад XIV стагодзьдзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам празь міжусобіцы, аслабляецца. Затое ўплыў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое ўзьнікла ў 13 стагодзьдзі, істотна ўзмацніўся ад часоў княжаньня [[Гедымін]]а (пачатак XIV ст.). Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. Мяркуецца, што ён рабіў гэта праз князя Фёдара, палітыка і нават існаваньне якога дакладна не ўсталяваны, але гэты ўплыў набывае выразныя абрысы за сына вялікага князя літоўскага Альгерда [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімер]]а, які фактычна кіруе самастойна і нават б’е асобную манэту, але трываля повязі сярод Гедымінавічаў не дазвалялі зьнікаць панятку аб агульнай вотчыне, у выніку чаго Ўладзімер праводзіць з Альгердам цалкам сумесную палітыку, і, такім чынам, Кіеў канчаткова страчвае палітычную самастойнасьць. У Чарнігаве княжыць іншы сын Альгерда, [[Канстантын Альгердавіч|Канстантын]]. Кожная зь земляў ва ўнутранай палітыцы захавалі асобнасьць і стары лад, якія нефармальна гарантаваліся на аснове тагачаснага фэўдальнага права. Нашмат складанейшай стала сытуацыя з былым Галіцка-Валынскім княствам. У 1340 г. памёр апошні галіцка-валынскі Рурыкавіч — князь Юры, што побач з пашырэньнем ВКЛ на поўдзень і Польшчы — на ўсход прывяло да барацьбы між дзьвюма краінамі за землі княства. Да гэтае барацьбы далучылася Вугоршчына. Першыя, «сымптаматычныя» праявы канца княства паўстаюць у пэрыяд 1315-1320 гг., калі ВКЛ адрывае Падляшша і [[Берасьцейская зямля|Берасьцейскую зямлю]], а ў 1320 г. [[Любарт Гедымінавіч]] становіцца валынскім князем. У канфлікт умешваецца Вугоршчына, і ён расьцягваецца да 1370 г. У 1340-х гг. у выніку няўдалае спробы ВКЛ асталявацца і ў Галіцкай зямлі ўспыхвае вайна з Польшчай, якая сканчваецца падзелам паводле статусу-кво і пераходу параўнальна буйнога валоданьня — [[Белз|Белскага княства]] — пад кандамініюм Польшчы і ВКЛ. У сярэдзіне 1360-х гг. праз караляваньне Людовіка Анжуйскага ў Польшчы канфлікт ускладняецца ўмяшаньнем Вугоршчыны, якая патрабуе ад князёў усяго былога княства леннае прысягі і захоплівае ўсю Валынь, але ў 1371 г. вайна сканчваецца. Вугоршчына не атрымлівае ніводнае зь земляў Галіцка-Валынскае зямлі, у той час Польшча і ВКЛ захоўваюць у рэгіёне ранейшыя межы. На ўсходзе Валыні, яшчэ да зацьвярджэньня на кіеўскім стальцы Ўладзімера, фармуецца ланцуг дробных княстваў дзеля абароны земляў ад набегаў Арды. У 1362 годзе Альгерд разьбіў татар у [[бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] і далучыў Кіеў да Вялікага княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сымбалічнае значэньне, бо Літва, як і [[Масква]], прэтэндавала на званьне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідэрам у «зьбіраньні» рускіх земляў. Засноўваецца Падольскае княства, дзе княжыць літоўская дынастыя [[Карыятавічы|Карыятавічаў]]. Некаторыя зь іх, па ўсёй бачнасьці, у 1380-х гг. далі ленную прысягу польскаму каралю, што дало глебу для актыўных тэрытарыяльных спрэчак за зямлю між Польшчай і ВКЛ, кульмінацыяй чаго стала выгнаньне Карыятавічаў Вітаўтам у 1393 г. Дзякуючы ўцёкам аднаго з Карыятавічаў, Фёдара, умацоўваюцца фэўдальныя сувязі большае часткі ўкраінскіх земляў (у складзе ВКЛ) з вугорскімі ўладаньнямі ва ўкраінскім Закарпацьці, дзе Фёдар становіцца ваяводам і шыруе ў галіне падтрымкі праваслаўнае царквы. Пасьля гэтага актыўнае палітычнае жыцьцё земляў цяперашняе Ўкраіны ў ВКЛ зводзіцца на не, што тлумачыцца палітыкай Альгерда, які, згодна з тагачаснымі фэўдальнымі традыцыямі, аддаваў землі мясцовым князям у амаль поўнае ўладаньне пад умовай захаваньня васалітэту. У 1385 годзе ВКЛ прымае [[Крэўская унія|Крэўскую унію]], што ў пэрспэктыве заклала на ўкраінскіх землях большага, літоўскага абшару падмуркі да пранікненьня польскае культуры і каталіцызму. Прыняты неўзабаве ў 1387 годзе прывілей фармальна забараняў некаталікам атрыманьне дзяржаўных пасадаў, а з 1392 году новы вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] адмаўляецца ад палітыкі Альгерда і атачае сябе дробным баярствам з паўночнага захаду ВКЛ, што выштурхоўвае такім чынам украінскіх Альгердавічаў і Гедымінавічаў ад мажлівасьцяў палітычнага ўплыву. У Падольлі і Валыні садзяцца намесьнікі вялікага князя, Кіеў надаецца князю [[Скіргайла|Скіргайлу]] (неўзабаве памёрламу), а ў Чарнігаве здушваецца паўстаньне [[Карыбут|Карыбута Альгердавіча]]. Цэнтралізацыйная палітыка і адхіленьне ранейшых князёў узмацняюцца ў 1413 г., калі ў валынскім мястэчку Гарадло прымаецца аднайменная [[Гарадзельская унія|унія]] на тых жа ўмовах. Зьнешнепалітычныя посьпехі Вітаўта, у прыватнасьці, яго мойны ўплыў у Залатой Ардзе і ў Крыме прыводзяць да таго, што пад уладай ВКЛ апынаюцца землі паўднёвага захаду Ўкраіны ў міжрэччы Днястра і Дняпра да Чорнага мора. На ўзьбярэжжы мора засноўваецца рад крэпасьцяў, а на ўзьбярэжжы Дняпра татарскаму перабежчыку Алексу вылучаецца княства з цэнтрам у месьце Глінск, што паклала пачатак дынастыі [[Глінскія|Глінскіх]]. На крайнім усходнім рубяжы ўкраінскіх земляў засноўваецца [[Пуціўль]]скі павет. У 1430 годзе вялікім князем літоўскім прызначаецца [[Сьвідрыгайла Альгердавіч]], які меў шырокія зьвязкі ва ўкраінскіх землях як дзякуючы падтрымцы буйных князёў, так і праз колішняе князяваньне ў Чарнігаве. У падтрымку Сьвідрыгайлы становяцца перадусім нашчадкі буйных князёў, у тым ліку і ўкраінскіх земляў (напрыклад, Фёдар Карыбутавіч), якія былі незадаволеныя вітаўтавым адхіленьнем іх ад уплыву ва ўладзе. Рэзка абвастраецца палітычная сытуацыя на Валыні і Падольлі. Польшча, прэтэндуючы на Валынь і Заходняе Падольле, бязь ведама Ягайлы арганізоўвае напад на гэтыя землі, а ў 1431 г. Ягайла афіцыйна ўхваляе гэтую вайну ў адказ за адмову Сьвідрыгайлы задаволіць патрабаваньні палякаў і прынесьці васальную прысягу Польшчы (г.зв. Валынская вайна). Найбольш актыўная барацьба вядзецца на ўсходзе Падольля Аляксандрам Носам і Фёдарам Несьвіцкім. Тым ня менш, большую частку згаданых земляў ВКЛ не змагло адстаяць, а ў 1432 г. новым вялікім князем абіраецца [[Жыгімонт Кейстутавіч]], які аднаўляе палітыку Вітаўта ў дачыненьні да фэўдальных вярхоў і падтрымлівае памкненьні Польшчы, прызнаючы за ёй пасьля сваёй сьмерці Валынь, Падольле і Кіеўшчыну. Актыўныя баявыя дзеяньні сканчваюцца. У 1436 г. унутрыпалітычная сытуацыя складваецца канчаткова на карысьць Жыгімонта, і яму амаль удаецца ўстанавіць кантроль над прыхільнай Сьвідрыгайлу Кіеўскай зямлёй, але беспасьпяхова. У 1437 г. Сьвідрыгайла ўцякае праз украінскія землі з ВКЛ, Падольле і Валынь прызнаюць вяршэнства Жыгімонта і Польшчы, а сам Сьвідрыгайла, жадаючы вярнуць уладу, уцякае ў Валынь і складае ленную прысягу новаму каралю Польшчы [[Уладыслаў ІІІ Варнэньчык|Ўладыславу]]. Адгэтуль Сьвідрыгайла фактычна задавальняецца ўдзельным валынскім княжаньнем, але тытулюецца як «вялікі князь». Толькі ў 1445 г. ён складае прысягу новаму вяікаму князю літоўскаму, [[Казімер Ягелончык|Казімеру]]. Адначасна, на поўдні левабярэжжа Дняпра адбудоўвае ўласную дзяржаву Сэід-Агмэт, якому Сьвідрыгайла, карыстаючыся ранейшым аўтарытэтам Вітаўта, вылучыў у гаспадараньне землі пры мяжы ВКЛ. За княжаньня Казімера ў склад гэтае дзяржавы паступова адыходзяць прычарнаморскія землі зь вітаўтавымі калёніямі. У 1440 г. новым вялікім князем літоўскім абраны Казімер Ягелончык, які па абраньні ў 1447 г. польскім каралём уступае ў паласу ўнутрыпалітычных спрэчак у сувязі зь незадаволенымі прэтэнзіямі Польшчы. Унутрыпалітычнымі манэўрамі і ціскам сярод польскае знаці Казімер пазьбягае дэтранізацыі і новае вайны, але ў 1453 г. быў вымушаны перадаць Польшчы Ўсходняе Падольле і паўночны захад Валыні зь местам [[Ратна]]. У 1440 г. малалетні Казімер па намове баярства ВКЛ, а таксама прыхільнікаў Сьвідрыгайлы, якія з шэрагу прычынаў не аказалі яму падтрымкі як мажліваму кандыдату на вялікакняскі сталец у 1440 г., «аднаўляе» Кіеўскае княства, дзе пачынае княжыць [[Алелька Ўладзімеравіч]]. У 1470 г. княства скасоўваецца, а Кіеўская зямля (намесьніцтва) атрымлівае [[абласныя прывілеі ВКЛ|прывілей]], які гарантаваў правамоцным жыхарам зямлі рад такіх даволі прагрэсіўных нормаў як індывідуальная адказнасьць, недатыкальнасьць маёмасьці і права ім вольнага распараджэньня. Аднак скасаваньне княства, а таксама адыход Казімера ад інтарэсаў былых князёў-вотчыньнікаў прычынілася да [[змова князёў ВКЛ 1481 году|змовы]] ў 1481 годзе, калі ставіліся пляны па адарваньні ад ВКЛ «Вялікага Княства Кіеўскага» і яго пераходу пад маскоўскі пратэктарат. З гэтага ж часу Вялікае Княства Літоўскае робіць стаўку на ўмацаваньне зносінаў з [[Залатая Арда|Залатой Ардой]] і яе ханам Ахматам дзеля аслабленьня даволі ўмацаванага ўжо на той час [[Маскоўскае княства|Маскоўскага княства]]. Апошняе разьбівае залатаардынскія войскі ў 1480 г. і ў процівагу ёй пачынае адбудоўваць зносіны з Крымскім ханствам, Малдовай і Сьвятой Рымскай імпэрыяй, апошняя зь якіх была ворагам ВКЛ праз умацаваньне гэтай дзяржавай Польшчы ў дынастычнай уніі. Гэта прывяло да складаньня кааліцыі дзяржаваў супраць ВКЛ, што спрычынілася да разбуральных і катастрафічных набегаў крымскіх татараў ва ўкраінскія землі ВКЛ. Падчас аднаго з набегаў у канцы XV ст. быў моцна пашкоджаны Кіеў, а яго жыхары разам з ваяводам кіеўскім Хадкевічам уведзеныя ў палон. Пазьней патрэба ў [[ясір]]ы — палоне — стане асноўным напрамкам крымскататарскіх набегаў, якія ладзіліся з канца XV ст. ці не штогод. Рабаўнічая дзейнасьць цюрак сягнула свайго піку да 1506 г., калі ў бітве пад Клецкам (цяперашняя Беларусь) татары былі разьбітыя, а іх напады пайшлі на спад. Умацаваньне Масквы прычынілася да прыняцьця яе князем у 1492 г. тытулу валадара «ўсяе Русі», што дало фармальныя прэтэнзіі ў тым ліку і на ўкраінскія землі. Цягам войнаў ВКЛ з Масковіяй 1492-1494 і 1500-1503 гг. да апошняй адышоў Пуціўль і Чарнігаўшчына адпаведна. Межы Масковіі выйшлі на Дняпро, але ў 1508 г. ВКЛ здолела вярнуць частку гэтае ўкраінскае тэрыторыі зь местам [[Любеч]]. З XV ст. пачынаюцца працэсы засяленьня сучасных усходу і, пазьней, поўдня Ўкраіны. Засяленьне ў асноўным адбывалася за кошт украінцаў, але ўдзельнічалі таксама й іншыя этнасы. З XV стагодзьдзя на літоўска-крымскім памежжы ўзьнікае [[казакі|казацтва]], якое аказала вырашальны ўплыў на фармаваньне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Ўкраіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між Літвою (Польшчаю) ды Крымскім ханствам. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам Літвы, якая вяла вайну з Масковіяй, Польшча захапіла Валынь, Кіеўшчыну й Падольле, г. зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі Літве. У 1596 годзе была заключаная [[Берасьцейская унія]], паводле якой [[Кіеўская мітраполія]] перайшла пад уладу Рыму. [[Файл:Bohdan Khmelnytsky.jpg|міні|Багдан Хмяльніцкі]] Палітыка палянізацыі ды акаталічваньня прывяла да антыпольскіх паўстаньняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае зь іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў 1648 годзе. Пасьля шэрагу паразаў Хмяльніцкі быў вымушаны перайсьці пад пратэктарат Масковіі, што адбылося ў 1654 годзе на [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай радзе]]. Гэтая падзея выклікала [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расеі з Рэччу Паспалітай]], у выніку якой да Масковіі адышлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. Крым з 15 стагодзьдзя цалкам падпарадкоўваецца [[Крымскае ханства|Крымскаму ханству]], адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасьцяў, тут фармуецца [[крымскія татары|крымскататарскі этнас]], які складаў значную дзелю ад насельніцтва на паўвостраве аж да сталінскай дэпартацыі 1944 году. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоўя, а таксама вялікую частку сёньняшняга [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] Расеі. У 18 стагодзьдзі Польшча ды Крымскае ханства аслаблі й сталі ахвярамі суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) украінскія землі Польшчы адышлі да Расеі, акрамя [[Галічына|Галічыны]]. Галічына ды [[Букавіна]] (большая частка цяперашняй [[Чарнавіцкая вобласьць|Чарнавіцкай вобласьці]]) адышлі да [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]]. Закарпацьце, як і ўся Вугоршчына, увайшло ў склад Аўстрыі ў другой палове XVII ст. Крымскае ханства было анэксаванае Расеяй у 1783 годзе. === Пэрыяд Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў (канец 18 ст. — 1917) === З канца 18 стагодзьдзя і да [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расея й [[Аўстра-Вугоршчына]]. Усходнія землі Ўкраіны напачатку мелі аўтаномію ў складзе Расеі, якая была паступова скасаваная, пазьней расейская частка Ўкраіны падзеленая між губэрнямі. У 1867 годзе Аўстрыя рэарганізоўваецца ў фэдэратыўную Аўстра-Вугоршчыну зь дзьвюма раўнапраўнымі часткамі — Аўстрыяй і Вугоршчынай. У аўстрыйскую частку дзяржавы пераходзяць Галічына й Букавіна, у вугорскую — Закарпацьце (якое належала Вугоршчыне да ўваходжаньня краіны ў склад Аўстрыі). На ўкраінскіх тэрыторыях з канца 18 стагодзьдзя пачынаецца [[рух украінскага адраджэньня]]. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галічына) — празь меншую жорсткасьць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхайла Грушэўскі]] ды іншыя выдатныя асобы ўкраінскага адраджэньня. Нацыянальная палітыка на расейскіх тэрыторыях Украіны адзначаецца шэрагам заканадаўчых актаў, прадпрынятых у мэтах прадухіленьня ўкраінскага выданьня; праводзілася нацыяналістычная палітыка г.зв. трыадзінага расейскага народу, згодна зь якой існаваньне асобнай украінскай нацыі і ўкраінскай нематэрыяльнай культуры адмаўлялася. === Нацыянальная Дзяржава і савецкая акупацыя (1917—1991) === {{Глядзіце таксама|Савецкая акупацыя Ўкраіны}} Першая Сусьветная вайна прывяла да краху некалькіх імпэрыяў, у ліку якіх былі Расея й Аўстра-Вугоршчына. Такім чынам, у народаў, што ня мелі ўласнае дзяржаўнасьці, узьнікла мажлівасьць самавызначэньня. [[Файл:Yuri Hasenko - World Peace in Ukraine.svg|значак|Плакат «Мір ва Украіне!» Юрыя Гасенкі]] 17 сакавіка 1917 году, хутка пасьля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]], была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада|Ўкраінская Цэнтральная Рада]]. 20 лістапада 1917 году была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінская Народная Рэспубліка]] як аўтаномія ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскай рэспублікі]], а 25 студзеня 1918 году была абвешчаная яе незалежнасьць. На аўстра-вугорскай тэрыторыі была створаная [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]], якая далучылася да УНР. Крымскататарскія нацыянальныя арганізацыі стварылі Крымскую Народную Рэспубліку, між якой і УНР абмяркоўвалася мажлівасьць палітычнага збліжэньня. [[Файл:Brest-litovsk-feb-9-1918b.jpg|зьлева|значак|Падпісаньне [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|хлебнага міру]] паміж [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінай]] і [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]] ў [[Берасьце-Літоўскае|Берасьце-Літоўскім]] 9 лютага 1918 году.]] У той жа час, 25 сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] бальшавікі старылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 годзе была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]] на чале зь Яўхім Мядзьведзевым. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзьвюма дзяржавамі. УССР абапіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а потым — на палякаў. Па выніку [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|хлебнага]] [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|міру]], суверынітэт УНР прызнаваўся [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. У абмен на гэта УНР абавязалася не ўступаць у саюзы, накіраваныя супраць Цэнтральных дзяржаў, і пастаўляць Цэнтральным дзяржавам харчаваньне і сыравіну. 29 красавіка 1918 г. пры непасрэдным удзеле камандаваньня германскіх войскаў адбыўся дзяржаўны пераварот. Цэнтральная рада была распушчана, а замест рэспублікі абвясьцілі [[Украінская дзяржава|Ўкраінскую дзяржаву]] на чале з гетманам [[Павал Скарападзкі|Паўлам Скарападзкім]]. УНР была адноўлена 26 сьнежня 1918 году пасьля перамогі антыгетманскага паўстаньня, арганізаванага Дырэкторыяй. 22 студзеня 1919 году Дырэкторыя УНР абвясьціла абʼяднаньне УНР з [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|ЗУНР]]. Пасьля ў ходзе мірных перагавораў паміж Украінскай дзяржавай і [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Бальшавікамі]], бакі заключылі 12 чэрвеня 1918 году прэлімінарнае мірнае пагадненьне, у сьнежні 1918 году ва УНР уварваліся савецкія войскі. У адказ Дырэкторыя абʼявіла 16 студзеня 1919 году вайну [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расеі]]. З красавіка 1919 году УНР таксама знаходзілася ў ваеннай канфрантацыі з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], армія якой вяла барацьбу супраць ЗУНР, а з 24 верасьня 1919 году - у стане вайны з Узброенымі сіламі Поўдня Расіі. У выніку УНР спыніла існаваньне да канца лістапада 1920 году, калі Чырвоная армія канчаткова авалодала ўкраінскай тэрыторыяй. 18 сакавіка 1921 паміж [[Расейская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917—1922)|Бальшавіцкай Расеяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] адбыўся [[Рыская мірная дамова 1921 году|рыскі падзел]]. Па выніках якога на большай частцы Ўкраіны ўсталявалася савецкая ўлада. Крым быў уключаны ў склад [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] на правах аўтаномнай рэспублікі. Таксама Галічына й Валынь адышлі да Польшчы, Закарпацьце — спачатку да Вугоршчыны й потым да [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], [[Букавіна]] й украінскія часткі [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] — да [[Румынія|Румыніі]]. [[Файл:Жертви голоду.jpg|зьлева|значак|149x149пкс|Ахвяры [[Галадамор ва Ўкраіне|голаду]]. [[Харкаўская вобласьць]], 1933 г.]] Ахвяры [[Галадамор ва Ўкраіне|голаду]]. [[Харкаўская вобласьць]], 1933 г. 1921—1923, 1932—1933 на тэрыторыі [[УССР]] ды Кубані (дзе бальшыня насельніцтва была [[Украінцы|ўкраінскае нацыянальнасьці]]). Выкліканы масавы штучны голад, арганізаваны савецкім рэжымам на чале зь [[Ёсіф Сталін|Ёсіфам Сталіным]]. Паводле розных ацэнак, яе ахвярамі сталі ад 2 да 7 млн чалавек.<ref>[[Галадамор ва Ўкраіне#cite note-1|Галадамор ва Ўкраіне — Вікіпэдыя]]</ref> 30 сьнежня 1922 году УССР ўвайшла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У 1934 годзе сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў [[Кіеў]]. У 1938 годзе ў выніку [[падзел Чэхаславаччыны (1938)|падзелу Чэхаславаччыны]] поўдзень Закарпацьця адышоў да [[Вугоршчына|Вугоршчыны]], на астатняй частцы ўтвораная [[Карпацкая Ўкраіна|аўтаномія]] ў складзе чэхаславацкай дзяржавы. 15 сакавіка 1939 г. Карпацкая Ўкраіна абвясьціла незалежнасьць, але празь дзень была акупаваная Вугоршчынай. У верасьні 1939 году ў выніку [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ўварваньня СССР]] [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну]], Савецкія ўлады ажыцьцявілі далучэньне [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Ўкраіна|Заходняй Украіны]] да адпаведных савецкіх рэспублік . У 1940 годзе да УССР была далучаная [[Паўночная Букавіна]] й [[Паўднёвая Бэсарабія]]. [[Файл:Ruda Różaniecka 1945.jpg|значак|226x226пкс|Перамовы паміж украінскімі і польскімі паўстанцамі ў вёсцы Руда Ружанецкая на Любліншчыне. 21 траўня 1945]] У 1941—1942 гг. тэрыторыя Ўкраіны была акупаваная нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Былі зьнішчаныя сотні тысячаў мірных жыхароў. У 1943—1944 гг. Украіна была вызваленая ад нацыстаў, але [[Украінская паўстанчая армія|ўкраінскае нацыянальнае, антысавецкае падпольле]] дзейнічала у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і за мяжой. Пасьля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай Вайны]] да Ўкраіны было далучанае Закарпацьце. Частка Галічыны была перададзеная Польшчы, пры гэтым адбываліся савецка-польскія абмены тэрыторыяй на ўкраінска-польскім памежжы. У 1954 годзе Ўкраіне быў перададзены [[Крым]], які існаваў у складзе УССР як Крымская вобласьць і асобнае места рэспубліканскага падпарадкаваньня Севастопаль. 26 красавіка 1986 г. з -за выпрабаваньняў на Чарнобыльскай АЭС, памылак у праектаваньні станцыі й будаўніцтве, ігнаруючы праблемы, якія ўзьніклі на станцыі, адбылася Чарнобыльская катастрофа. 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, і Крэмль прымусіў кіраўнікоў Украінскай ССР правесьці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв'ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасьля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджваньня была заплянавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэньні ўрада СССР і ЦК КПСС.<ref name="dopovid1">{{Cite web|url=http://mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|title=Національна доповідь «20 років Чорнобильської катастрофи: погляд в майбутнє» (сторінка 8)|accessdate=26 квітень 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://www.mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|archivedate=4 березень 2016|deadurl=yes}}</ref> Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадзка-палітычнае жыцьцё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Зьвяза. Працэс адраджэньня ЎГКЦ пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзыдэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990 -х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы сьвятароў і сьвецкіх у Львове было абвешчана адраджэньне Ўкраінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Боднарчук), епіскап -фрылянсэр Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Ўкраіны афіцыйна зарэгістравалі ЎАПЦ. 16 ліпеня 1990 году абвешчана Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Ўкраіне адбылася [[Рэвалюцыя на граніце|'''Рэвалюцыя на граніце''']], асноўнай мэтай акцыі было не дапусьціць падпісаньня новай зьвязнай дамовы СССР. Патрабаваньні студэнтаў былі задаволены падпісаньнем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананьне.<ref>[https://web.archive.org/web/20210817153059/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Сучасны (незалежны) пэрыяд (з 1991 г.) === {{Глядзіце таксама|Эўрамайдан|Крымскі крызіс (2014)|Вайна на Данбасе}} Пасьля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла Акт абвяшчэньня Незалежнасьці Ўкраіны. Тэкст акту быў напісаны й абвешчаны Леўкам Лук’яненкам. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне, а сучасная [[Украіна|Ўкраіна]] зьявілася на геапалітычнай карце сьвету. Па выніках Усеўкраінскага рэфэрэндуму 1991 г. 90,32% грамадзянаў Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасьці Ўкраіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|accessdate=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзыдэнт Украіны]], якім стаў [[Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасьля рэфэрэндуму Ўкраіну прызналі [[Канада]] й [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 году — 91 дзяржава. 8 сьнежня ў Белавескай пушчы прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук, прэзыдэнт РСФСР Борыс Ельцын і старшыня Вярхоўнай Рады Рэспублікі Беларусь Станіслаў Шушкевіч падпісалі пагадненьне аб стварэньні [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. Але Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала далучэньне, гэта значыць Украіна не ўваходзіла ў [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]].<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''"''Україні не потрібно виходити із СНД – вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури"] ''– [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> Нягледзячы на ​​тое, што ён меў асацыяванае сяброўства, спынены ў 2018 годзе ўказам прэзыдэнта Ўкраіны [[Пятро Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. Прэзыдэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку й быў канчаткова канстатаваны факт роспуску Зьвяза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. Пасьля распаду СССР былыя савецкія рэспублікі, у тым ліку й Украіна, трапілі ў глыбокі крызіс, які прывёў да зьбядненьня насельніцтва, гіпэрінфляцыі, масавага беспрацоўя. У 1992 годзе адбыўся [[царкоўны раскол ва Ўкраіне|царкоўны раскол]], калі былы [[Мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт]] абвесьціў сябе [[Патрыярх Кіеўскі й усёй Украіны|Кіеўскім Патрыярхам]]. [[Кіеўскі патрыярхат]] ня быў вызнаны ніводным зь іншых праваслаўных патрыярхатаў, але быў падтрыманы ўкраінскімі ўладамі. У 1994 годзе на [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 1994 году|датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах]] перамогу атрымаў [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў шляхам пераабраньня на другі тэрмін. 28 чэрвеня 1996 году Вярхоўная Рада ўхваліла [[Канстытуцыя Ўкраіны|Канстытуцыю Ўкраіны]]. У лістападзе 2004 году адбыліся [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году|прэзыдэнцкія выбары]], на якіх перамогу атрымаў [[Віктар Януковіч]]. Але яго супраціўнік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікі выбараў, заявіўшы аб іх фальсыфікацыі. Яго падтрымалі шырокія колы грамадзтва, асабліва ў заходняй частцы краіны, а таксама ЗША і краіны Эўразьвязу. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як [[Аранжавая рэвалюцыя]]. Яе вынікам стала скасаваньне вынікаў выбараў і правядзеньне паўторнага галасаваньня, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла зьмены да Канстытуцыі, зьмяніўшы выбарчую сыстэму й пазбавіўшы Прэзыдэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фармаваньня ўраду. У сакавіку 2006 году адбыліся [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2006)|парлямэнцкія выбары]], на якіх найбольшую колькасьць галасоў набрала [[Партыя рэгіёнаў]]. Але партыі «[[Наша Ўкраіна]]» ды [[Усеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына»]] разам набралі прыкладна такую ж колькасьць галасоў. У выніку вырашальнаю стала пазыцыя больш дробных партыяў. Кааліцыя між «аранжавымі» партыямі не была створаная, а [[Сацыялістычная Партыя Ўкраіны|Сацыялістычная партыя]] [[Аляксандар Мароз|Аляксандра Мароза]] перайшла ад «аранжавага» блёку да Партыі Рэгіёнаў і разам зь імі ды [[Камуністычная партыя Ўкраіны|камуністамі]] стварыла [[Антыкрызісная кааліцыя|Антыкрызісную кааліцыю]]. [[Прэм’ер-міністар Украіны|Прэм’ер-міністрам Украіны]] стаў Віктар Януковіч. У [[травень|траўні]] 2007 году Прэзыдэнт Украіны [[Віктар Юшчанка]] распусьціў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду Ўкраіны]] і прызначыў [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2007)|датэрміновыя выбары]]. Праз супраціў апазыцыі гэтыя выбары адбыліся толькі 30 верасьня. Паводле вынікаў гэтых выбараў у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радзе Ўкраіны]] была сфармавана кааліцыя з [[Блёк Юліі Цімашэнкі|БЮЦ]] і [[Наша Ўкраіна — Народная Самаабарона|НУ — НС]]. [[Юлія Цімашэнка]] зноў стала прэм’ер-міністрам. === Эўрамайдан === [[File:Euromaidan_01.JPG|справа|значак|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] У канцы 2009 году на пасаду прэзыдэнта краіны абраны [[Віктар Януковіч]], які знаходзіўся на гэтай пасадзе з 2010 да пачатку 2014 году. 23 лістапада 2013 году пачаліся акцыі ў знак пратэсту '''[[Эўрамайдан]]''' супраць прыпыненьня тагачасным урадам на чале зь [[Мікола Азараў|Міколам Азаравым]] працэсу асацыяцыі Ўкраіны з [[ЭЗ]], якія праз шэраг жорсткіх урадавых супрацьдзейных актаў і дзеяньняў у сьнежні—студзені перарасьлі ў пратэсты з мэтаю адстаўкі ўраду й прэзыдэнта. 16 студзеня 2014 году былі прынятыя дыктатарскія ”законы” з грубым парушэньнем нарматыўных актаў і заканадаўчай працэдуры і, нягледзячы на ​​рэзкую крытыку, падпісаны прэзыдэнтам на наступны дзень, 17 студзеня. Яны былі атрыманы падняцьцем рук, без выкарыстаньня сыстэмы «Рада» і без абмеркаваньня, а іх тэксты сталі даступныя толькі пасьля таго, як за іх прагаласавалі дэпутаты. Гэтыя законы абмяжоўвалі правы грамадзянаў, давалі дзяржаўным уладам больш свабоды для пакараньня пратэстоўцаў і накаваны на крыміналізацыю апазыцыі й грамадзянскай супольнасьці. У выніку бітваў паміж пратэстоўцамі й паліцыяй у лютым 2014 году загінула каля 80 чалавек пачалася '''Рэвалюцыя годнасьці'''. У лютым 2014 году была вернутая канстытуцыя ўзору 2004 году, якая дазваляла парлямэнцкай большасьцю зацьвердзіць імпічмэнт прэзыдэнта. 23 лютага Вярхоўная Рада абрала выканаўцам абавязкаў прэзыдэнта [[Аляксандар Турчынаў|Аляксандра Турчынава]], датэрміновыя выбары прэзыдэнта прызначаныя на 25 траўня гэтага ж году. Януковіч апынуўся на тэрыторыі Расеі, дзе даў некалькі прэс-канфэрэнцыяў і заявіў, што дагэтуль лічыў сябе прэзыдэнтам і вярхоўным галоўнакамандуючым; у якасьці легітымнага прэзыдэнта ён да самай інаўгурацыі новаабранага прэзыдэнта Парашэнкі (гл. ніжэй) лічыўся Расеяй і некаторымі іншымі краінамі сьвету (напрыклад, [[Вэнэсуэла]]й). У лютым—сакавіку 2014 году ўзброеныя прарасейскія актывісты пры падтрымцы неідэнтыфікаваных вайскоўцаў (пазьней прызнаных у якасьці расейскіх) пачалі захоп адміністрацыйных будынкаў у Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і Севастопалі. У выніку гэтага быў створаны самаабвешчаны ўрад АРК і Севастопалю на чале з Аксёнавым і Чалым адпаведна, на 16 сакавіка іх структурамі быў абвешчаны рэфэрэндум аб статусе АРК і Севастопалю. 17 сакавіка самаабвешчаныя ўлады АРК і Севастопалю аб’явілі, што на рэфэрэндуме большасьць галасоў атрымаў варыянт за ўваходжаньне ў склад Расеі, у гэты ж дзень з тэрыторыяў АРК і Севастопалю была абвешчаная г.зв. Рэспубліка Крым. На наступны дзень прэзыдэнт Расеі Ўладзімер Пуцін, а таксама самаабвешчаныя кіраўнікі Аксёнаў ды Чалы падпісалі пагадненьне аб уваходжаньні Рэспублікі Крым у склад Расеі, яе тэрыторыя Расеяй дэ-факта была падзеленая на два суб’екты фэдэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспубліку Крым]] (тэрытарыяльна адпавядае АРК) і места фэдэральнага значэньня Севастопаль (адпавядае ўкраінскай севастопальскай мескай радзе, што не ўваходзіць у АРК). Украінскім заканадаўствам, а таксама большасьцю краінаў сьвету прыход да ўлады Аксёнава й Чалава, рэфэрэндум і фактычная зьмена статусу гэтай украінскай тэрыторыі лічацца незаконнымі. У канцы лютага 2014 году ў сувязі з імпічмэнтам Януковіча прэзыдэнцкія выбары былі перанесеныя з 2015 году на 25 траўня 2014 году, якія й адбыліся ў гэты тэрмін. Перамогу на выбарах у першым туры (больш за 50%) атрымаў пазапартыйны кандыдат, бізнэсмэн [[Пятро Парашэнка]], інаўгурацыя якога адбылася 7 чэрвеня<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Парашэнка прыняў прысягу, на інаўгурацыю прыляцеў Лукашэнка. Анлайн|арыгінал=|спасылка=http://nn.by/?c=ar&i=129771|аўтар выданьня=|выданьне=Наша Ніва|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Зь лютага—красавіка гэтага ж году ў паўднёва-ўсходніх абласьцях Украіны праводзіліся прарасейскія мітынгі, якія ўрэшце ў красавіку перарасьлі ва ўзброеныя захопы адміністрацыяў Луганскае й Данецкае абласьцей, якія абвясьцілі сябе ўладай гэтых рэгіёнаў, у адказ на што Ўкраіна распачала [[антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|антытэрарыстычную апэрацыю]]. 11 красавіка самаабвешчаныя ўлады двух рэгіёнаў абвясьцілі незалежнасьць г.зв. Данецкай і Луганскай народных рэспублік, пасьля чаго быў адзначаны рэзкі рост вайсковага забесьпячэньня сэпаратыстаў, а таксама вялікая прысутнасьць наймітаў з Расеі ў зоне канфлікту, адзначаліся выпадкі агнявой падтрымкі сэпаратыстаў з боку памежных раёнаў Расеі. Цягам антытэрарыстычнай апэрацыі канстытуцыйны лад Украіны адноўлены прыкладна на трох чвэрцях тэрыторыі, раней узятай пад кантроль незаконнымі ўзброенымі прарасейскімі сэпаратысцкімі фармаваньнямі<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Антытэрарыстычная аперацыя ва Украіне|арыгінал=|спасылка=http://euroradio.fm/antyterarystychnaya-aperacyya-va-ukraine|аўтар выданьня=|выданьне=Эўрарадыё|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013—2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. ==== Прэзыдэнцтва Парашэнкі ==== На датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 году перамог Пётар Парашэнка, які прывёў краіну ў горшы стан за ўсіх папярэднікаў - парлямэнцкую апазыцыю, эканамічны крызыс, вайну. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасейскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасьля чаго пачалося вызваленьне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсыяй Расеі. З дапамогай заходніх краінаў Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі разьмежаваньня, а Расеі замацаваць пастаянны стан нявызначанасьці на Данбасе ў Менскіх пагадненьнях. Эканамічная частка Пагадненьня аб асацыяцыі паміж Украінай і Эўрапэйскім зьвязам была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзыдэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 году Ўкраіна далучылася да зоны зоны свабоднага разьвіцьця зь ЭЗ. Грамадзяне Ўкраіны атрымалі дазвол на бязьвізавы ўезд у Шэнгенскую зону на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага пэрыяду 11 чэрвеня 2017 году, а Пагадненьне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасьня 2017 году.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> З дапамогай МВФ і жорсткай грашова -крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны й запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спэцыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзыдэнт Грузыі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазыцыю да прэзыдэнта й значна зьнізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных зьмен, за выключэньнем нацыяналізацыі банка ”Надра” Дзьмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэньня сыстэмы буйной уласнасьці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сэпаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасьці ў 1990 -я гады. Значныя дасягненьні на зьнешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманьне бязьвізавага рэжыму з краінамі Эўразьвяза ў спалучэньні зь неабходнасьцю пераадоленьня надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зьменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэклярацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэньнем старых, скампраметаваных судзьдзяў. Расьсьледаваньне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяньня масавай ґлябальнай маскальскай антыўкраінскай прапагандзе ў ”інфармацыйнай вайне” было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэньнем забароны Лябараторыі Касьперскага, Dr.Web, 1С, Maіl.ru, Яндэкс і маскальскія сацыяльныя сеткі «Укантакце» альбо «Аднакласьнікі» і прапагандысцкія СЬМІ не паказалі эфэктыўнай працы. У 2017 годзе прэзыдэнт падпісаў закон ”Аб адукацыі”, які сустрэў супраціў прадстаўнікоў нацыянальных меншасьцяў і пасварыўся з урадам Вугоршчыны. 19 мая 2018 г. Парашэнка падпісаў дэкрэт, які ўвёў у дзеяньне рашэньне Нацыянальнага савета па бясьпецы й абароне аб заключным тэрміне ўдзелу Ўкраіны ў статутных органах Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў.<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|accessdate=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2018-05-19}}</ref> Па стане на люты 2019 г. Украіна мінімізавала сваю частку ў Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў да крытычнага мінімуму й фактычна завяршыла яе вывад. Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала доступ, і Ўкраіна ніколі не была членам СНД.<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''"''Україні не потрібно виходити із СНД – вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури"] ''– [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> [[File:Ukraine_–_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|значак|Генэральны сакратар НАТА [[Енс Стольтэнбэрг]] і [[Пятро Парашэнка]], 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 году ў '''Канстытуцыю Ўкраіны''' былі ўнесены зьмяненьні, нормы аб стратэгічным курсе Ўкраіны на сяброўства ў Эўрапэйскім зьвязе й НАТА замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэньнях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|accessdate=2021-03-23}}</ref> Зацягваньне з продажам уласнай кандытарскай фабрыкі ў Ліпецкай вобласьці Расеі, скандал з выкарыстаньнем афшораў для мінімізацыі выплачаных падаткаў (Panamagate) таксама не спрыялі высокаму рэйтынгу прэзыдэнта. Нават гістарычнае [[Наданьне аўтакефаліі Ўкраінскай праваслаўнай царкве|набыцьцё аўтакефаліі]] ад Усяленскага патрыярха [[Барталамей І|Барталамея І]] (Томас) і стварэньне незалежнай [[Праваслаўная царква Ўкраіны|Праваслаўнай Царквы Ўкраіны]] не дапамаглі аднавіць страчаны давер да ўкраінцаў. Гэта быў адзін з самых эфэктыўных пяці гадоў украінскага дзяржаўнага будаўніцтва, але й адзін з самых супярэчлівых, калі прэзыдэнту давялося пераадольваць надзённыя выклікі сучаснасьці, не ў стане парваць зь мінулым. ==== Прэзыдэнцтва Зяленскага ==== 21 красавіка 2019 г. у другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог актор і шоумен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць пратэстныя настроі розных палітычных спэктраў вакол уласнай харызматычнай асобы й атрымаць 73,23% галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасьля чаго Зяленскі абвясьціў аб роспуску Вярхоўнай Рады й прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парлямэнцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзыдэнцкай партыі ”Слуга народа” атрымаць абсалютную большасьць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Сьпікерам парлямэнта абраны старшыня партыі Дзьмітрый Разумкоў. Большасьць змагла сфармаваць урад самастойна, без стварэньня кааліцый, і зацьвердзіць Аляксея Гончарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|accessdate=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 году з -за падзеньня ВУП на 1,5% (замест павелічэньня на 4,5% на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|accessdate=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2020-07-06}}</ref> 28 ліпеня 2020 г. у Любліне [[Летува]], [[Польшча]] й Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трыкутнік]]», якая накавана на стварэньне далейшага супрацоўніцтва паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Ўкраіны й уступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 году ўказ прэзыдэнта забараніў тэлевізійнае вяшчаньне прамаскальскіх тэлеканалаў 112 Ukraіne, NewsOne і ZІK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|accessdate=2021-02-06}}</ref> Рашэньнем Савета нацыянальнай бясьпекі й абароны й Указам прэзыдэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзеныя санкцыі супраць 8 фізычных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку прамаскальскага палітыка Пуціна й хроснага бацькі Пуціна Віктара Мядзьведчука й яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2021-02-20}}</ref> [[File:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|значак|[[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт Грузыі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзыдэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], [[прэзыдэнт Украіны]] [[Уладзімер Зяленскі|Ўладзімір Зяленскі]] й старшыня Эўрапэйскай рады Шарль Мішэль падчас Батумскай міжнароднай канфэрэнцыі 2021 году. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненьні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Брусэлі ў чэрвені 2021 году лідэры НАТА паўтарылі рашэньне, прынятае на саміце ў Бухарэсьце 2008 году, паводле якога Ўкраіна стане членам Альянсу з Плянам дзеяньняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу й правам Украіны вызначаць сваю будучыню й зьнешняя палітыка, вядома, без умяшаньня звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO - News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 году была ўтворана [[Асацыяванае трыа]] шляхам падпісаньня сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных справаў Грузыі, Малдовы й Украіны. Асацыяванае трыа — гэта трохбаковы фармат для пашырэньня супрацоўніцтва, каардынацыі й дыялёгу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненьне аб асацыяцыі зь ЭЗ) па пытаньнях агульнага інтарэсу, зьвязаных з эўрапэйскай інтэграцыяй. Усходняга партнэрства й абавязацельстваў па далучэньні да Эўрапэйскага зьвяза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Па стане на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленьне ў ЭЗ у 2024 годзе, каб далучыцца да Эўрапэйскага Зьвяза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> ===== Эпідэмія COVID-19 ===== 3 сакавіка 2020 году ва Ўкраіне быў зафіксаваны першы выпадак заражэньня коронавірусам COVІD-19.<ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували перший випадок коронавірусу|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2888412-v-ukraini-zareestruvali-persij-vipadok-koronavirusu.html|website=www.ukrinform.ua|accessdate=2020-07-06|language=uk}}</ref> Кожны дзень Міністэрства аховы здароўя публікуе новую інфармацыю аб распаўсюджваньні пандэміі. З -за карантынных абмежаваньняў у краіне ўзмацніўся эканамічны крызыс, колькасьць афіцыйна беспрацоўных павялічылася на 67%. 23 лютага 2021 г. ва Ўкраіне былі зарэгістраваны 2 вакцыны супраць коронавірусу: AstraZeneca і Pfіzer – BіoNTech.<ref>{{Cite web|title=МОЗ: в Україні зареєстрували вакцину Oxford/AstraZeneca (Covishield)|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-ukraina-zareestruvala-vaktsynu-covishield/31116982.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували вакцину Pfizer від COVID-19 – МОЗ|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zareestrovana-vaktsyna-pfizer/31117706.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> 24 лютага першы чалавек быў прышчэплены.<ref>{{Cite web|title=В Україні вже вакцинували від коронавірусу першу людину: хто отримав щеплення|url=https://tsn.ua/ukrayina/v-ukrayini-vzhe-vakcinuvali-vid-koronavirusu-pershu-lyudinu-hto-neyu-stav-1732645.html|website=ТСН.ua|date=2021-02-24|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Гісторыя Ўкраіны}} {{ВП-парталы|Гісторыя|Украіна}} [[Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны| ]] ey49gd4stzbs1mnb4lutnkhde4y7rx8 2697515 2697508 2026-10-23T20:05:28Z Dymitr 10914 выпраўленьне 2697515 wikitext text/x-wiki '''Гісторыя Ўкраіны''' — падзеі на тэрыторыі сучаснай [[Украіна|Украіны]] з моманту пачатку расьсяленьня там людзей і дасюль. Тэрыторыя Ўкраіны ў сучасных межах сфармавалася ў 1954 годзе, а дагэтуль яе часткі часам належалі да дзяржаваў абсалютна розных культураў. === Даславянскі пэрыяд === На ўзьбярэжжы [[Крым]]у з [[8 стагодзьдзе да н. э.|8 ст. да н. э.]] узьнікаюць калёніі Старажытнай Грэцыі, галоўныя зь якіх — [[Хэрсанэс Таўрыйскі]] (каля сучаснага [[Севастопаль|Севастопалю]]) і [[Пантыкапэй]] — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных фармаваньняў. Гэтыя землі з [[1 стагодзьдзе да н. э.|1 ст. да н. э.]] трапілі пад уплыў [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. На стэпавай частцы Ўкраіны пануюць качавыя плямёны: [[кімэрыйцы]] ([[9 стагодзьдзе да н. э.|9 ст. да н. э.]] — [[7 стагодзьдзе да н. э.|7 ст. да н. э.]]), [[скіфы]] (7—[[3 стагодзьдзе да н. э.|3]] ст.ст. да н. э.), [[сарматы]] (3 ст. да н. э. — [[3 стагодзьдзе|3 ст.]]). Пра насельнікаў паўночнае Ўкраіны гэтага часу вядома зусім мала. Каля IV ст. н.э. поўнач сучаснае Ўкраіны трапляе па ўсёй бачнасьці ў склад протадзяржавы [[готы|готаў]], што было зьвязана з працэсам [[Вялікае перасяленьне народаў|Вялікага перасяленьня народаў]]. Таксама тэрыторыяй сучаснай Украіны прайшлі [[гуны]] і [[аланы]], што, відаць, не паўплывала на стан дапісьмовага насельніцтва краіны. На крайнім паўночным захадзе сучаснай тэрыторыі краіны прасочваецца ўплыў гоцкай [[вельбарская культура|вельбарскай культуры]]. Яе сьляды, а таксама згадваньне зьвязанага з готамі [[Оюм]]у, што лякалізуецца ў цэнтральнай Украіне, сталі эпізадычнымі і нетрывалымі. Аналягічна сытуацыі на пачатак першага тысячагодзьдзя н.э. асноўны ўплыў на землях сучаснай Украіны захавала спачатку [[зарубінецкая культура]], пасьля чаго яе зьмяняюць паралельна [[кіеўская культура|кіеўская]] і [[чарняхоўская культура|чарняхоўская]] культуры. Ніводная з трох культураў у сучаснай гістарычнай навуцы дагэтуль ня мае дакладнага атаясамленьня з тымі ці іншымі этнічнымі групамі, але сярод іншых вэрсіяў вылучаецца [[славяне|славянская]] асацыяцыя носьбітаў гэтых культураў. У прыватнасьці, зьвесткі тапаніміі паказваюць на дастаткова імавернае імнаваньне на паўночным захадзе Ўкраіны (міжрэчча Дняпра і Віслы) прарадзімы славянаў, адкуль яны каля VII ст. н.э. пашырыліся ў астатнія рэгіёны Ўсходняй Эўропы. Прыкладна з VII—VIII стагодзьдзяў адбываецца працэс фэўдалізацыі славянскіх плямёнаў на тэрыторыі Ўкраіны. Археалягічныя зьвесткі пазьнейшых часоў дазваляюць вылучыць існаваньне такіх плямёнаў як паляне, драўляне, севяране, валыняне, дулебы, улічы, ціверцы. Утвараюцца першыя ўмацаваныя селішчы (напрыклад, пад часы кіеўскага князя Ігара вядомы ўмацаваны пляменны цэнтар [[Корасьцень|Іскарасьцень]]). Плямёны зьведваюць сацыяльную дыфэрэнцыяцыю і ўключаюцца ў гандлёвыя сувязі іншых рэгіёнаў сьвету, адкуль пра іх становіцца вядома ў гістарычных крыніцах. Урэшце, дробныя плямёны зьнікаюць і аб’ядноўваюцца ў пляменныя зьвязы, адкуль паўстаюць пляменныя протадзяржаўныя ўтварэньні, працэс чаго быў спынены вараскім уварваньнем. === Пэрыяд Кіеўскай Русі й Бізантыйскай імпэрыі === {{Асноўны артыкул|Кіеўская Русь}} З 862 году Кіеўскай Русьсю кіруе [[Вікінгі|вараская]] дынастыя [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]], якая перапыняе працэс складаньня племянных дзяржаваў і ўстанаўлівае параўнальна моцную ўладу, расставіўшы сваіх намесьнікаў па буйных рэгіёнах Русі. У Кіеве кіравалі вараскія ваяводы [[Аскольд]] і [[Дзір]], неўзабаве скінутыя на карысьць Рурыкавічаў. Кіеўскія землі кіруюцца паводле звычаёвага права, што практычна зводзіць да нулю ўплыў вараскае дынастыі. Так, гэта зусім не паўплывала на працэс культурнай і грамадзкай кансалідацыі ўсходнеславянскіх плямёнаў на тэрыторыі будучай Украіны, які праходзіў цяпер бадай пад агульным, дзяржаватворчым вяршэнствам. Шэраг этнографаў адносіць складаньне на той час протаэтнічнай агульнасьці, г. зв. паўднёварусаў у складзе севяранаў і палянаў. Пазьней гэтыя плямёны, а таксама суседнія зь імі валыняне, драўляне, улічы і ціверцы пад ХІІІ—XIV стагодзьдзямі складуць тэрыторыю [[украінцы|ўкраінскага]] этнасу. Першая спроба цэнтралізацыі была праведзеная княгіняй Вольгай, якая зьдзейсьніла карную выправу на драўлянаў і заснавала інстытут [[цівун]]оў, унармавала падаткі. Зь сярэдзіны Х ст. пачынаецца пэрыяд некаторага збліжэньня земляў сучаснай Украіны зь Бізантыяй. Умацоўваюцца і набываюць трывалы характар сувязі з грэцкімі калёніямі на поўдні Ўкраіны і ў Крыме. Згадваньне ў 907 годзе першай, хоць і вуснай, дыпляматычнай дамовы кіеўскіх князёў сьведчыць пра канчатковае складаньне дзяржаўнай арганізацыі на Русі ў яе раньнефэўдальнай форме. Да часткі багатага мяшчанства, дружыньнікаў і да т.п. пранікае [[хрысьціянства]], якое спачатку прымае княгіня [[Вольга (кіеўская княгіня)|Вольга]], пасьля чаго ў канцы таго ж стагодзьдзя масавы хрост у Кіеве робіць [[Уладзімер Сьвятаславіч|Уладзімер]]. Канчатковае пытаньне аб хрысьціянстве не было вырашана да таго часу, і асноўнымі чыньнікамі яго прыняцьця з боку Ўладзімера сталі жаданьне ўмацаваньня сувязяў зь Бізантыяй і эўрапейскімі краінамі ды пераход у зносінах зь імі на пазыцыі раўнапраўнага ўдзельніка, а таксама жаданьне стварэньня адзінай дзяржаўнай ідэалёгіі, патрэба якой выклікалася да жыцьця супрацівам паўночных частак Русі кіраваньню Ўладзімера. Прыняцьце хрысьціянства адбылося ў яго грэцкай форме і яно спрычынілася да калясальнага культурнага ўплыву, які да часоў Позьняга Сярэднявечча вызначаў фактычна ўвесь культурны код насельніцтва ўкраінскіх земляў. Гэты ўплыў выявіўся як у разьвіцьці кніжнасьці і пашырэньні [[кірыліца|пісьмовасьці]], так і ва ўзьніклым неўзабаве працэсе пабудовы манастыроў і цэркваў, якія сталі асяродкамі прагрэсіўнай на той час адукацыі. Адной зь вяршыняў гэтага стаў помнік старажытнага ўкраінскага дойлідзтва — [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскі сабор у Кіеве]]. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на [[10 стагодзьдзе|Х ст.]], калі [[Кіеў]] пазбаўляецца ад [[хазары|хазарскай]] залежнасьці, пасьля вызваляе ад іх севяранаў, а потым і цалкам зьнішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікненьня качавых плямёнаў: [[печанегі|печанегаў]], [[торкі|торкаў]] ды [[полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынесьлі старажытнарускай дзяржаве багата клапот. Аднак зь сярэдзіны ХІІ ст. Кіеўская Русь, як і асобныя ўдзельныя князі на тэрыторыі сучаснае Ўкраіны часта ладзяць супольную палітыку разам з полаўцамі, часткова — з торкамі і клобукамі, якія выкарыстоўваліся як хаўрусная сіла ў процістаяньнях з [[Каралеўства Вугоршчына|Вугоршчынай]], так і ў барацьбе зь няўгоднымі ўдзельнымі князямі іншых частак Русі. Гэта, аднак, не спыніла сыстэматычнага ўмяшаньня Вугоршчыны ў дынастычныя справы Рурыкавічаў, што ў тым ліку спрычынілася да страты Кіеўскай Русьсю Закарпацьця на карысьць гэтае краіны каля сярэдзіны ХІІ ст. Актыўны ўдзел полаўцы бяруць у канцы першай паловы таго ж стагодзьдзя, калі паводле летапісных крыніцаў яны выступаюць як хаўрусьнікі скінутай галіны Рурыкавічаў, Ольгавічаў. З таго ж часу ад земляў будучае Ўкраіны канчаткова адасабляюцца ў палітычным дачыненьні большая частка земляў сучаснае [[Беларусь|Беларусі]], а крыху пазьней — палітычныя ўтварэньні на землях [[вяцічы|вяцічаў]] і [[ільменскія славены|ільменскія славенаў]]. Ужо ў другой палове ХІІ ст. Кіеўскае княства ў вузкім сэнсе, а таксама прылеглыя да яго землі княжаньняў на іншых тэрыторыях сучаснай Украіны паводле летапісных крыніцаў выступаюць як асобная палітычная агульнасьць побач са [[Смаленскае княства|Смаленскам]], які доўгі час зьяўляўся фактычна «кармленьнем», воласьцю Кіева. Складаецца разьлеглая дынастыя Рурыкавічаў, якая мацуе сувязі між сабою як шляхам згаданых княжаньняў тэрыторыі Ўкраіны, так і сувязьзю з «валасьцямі» Смаленску і [[Тураўскае княства|Турава]]. У выніку, з [[12 стагодзьдзе|ХІІ ст.]] Кіеўская Русь выступае як асобныя княствы. На тэрыторыі Ўкраіны галоўнымі княствамі сталі [[Кіеўскае княства|Кіеўскае]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]], [[Галіцкае княства|Галіцкае]] ды [[Валынскае княства|Валынскае]] княствы. У пачатку ХІІ ст. [[Закарпацьце]]м у выніку дынастычнае барацьбы ў Кіеве, у якую ўмешвалася Вугоршчына, авалодвае гэтая краіна. У [[13 стагодзьдзе|ХІІІ ст.]] праз Кіеўскую Русь праходзяць орды [[мангола-татары|мангола-татар]]. Карыстаючыся фэўдальнай раздробленасьцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады данінай. З таго ж часу ці не адзіным палітычным асяродкам на тэрыторыі сучаснае Ўкраіны становіцца [[Галіцка-Валынскае княства]], якое вызначацьме гісторыю земляў Украіны да сярэдзіны XIV ст. Канчаткова яно фармуецца ў 1199 г., калі валынскі князь Раман аб’яднаў Галіцкае і Валынскае княствы, па чым ён захапіў Кіеў і прыняў тытул кіеўскага князя. Раман зрабіў пэўныя крокі па ўмацаваньні асабістае ўлады і прыпыненьні фэўдальнае міжусобіцы, бо Кіеўская Русь па-ранейшаму ўспрымалася Рурыкавічамі як адзіная вотчына, але ў 1205 г. Раман загінуў, а ягоныя сыны [[Даніла Раманавіч|Даніла]] і [[Васілька Раманавіч|Васілька]], ратуючыся ад змовы баяраў, уцяклі ў Вугоршчыну, а кіеўскі сталец імі быў страчаны. Гэта ўзнавіла практыку сталага ўмяшаньня краіны ў справы захаду сучаснае Ўкраіны, да гэтага працэсу падключаюцца і польскія князі. Даніла і Васілька сталі закладнікамі вугорцаў, а ў Галічы быў каранаваны як «кароль Галіччыны» сын вугорскага караля Андраша ІІ. Барацьба з вугорцамі, ускладненая дынастычнай барацьбой, не згасала да 1230-х гг. і характарызавалася імкненьнямі Данілы вярнуць галіцкі сталец, у чым яго часткова падтрымаў кіеўскі князь Расьціслаў, і імкненьнямі іншых галіцка-валынскіх князёў і нават баяраў абаперціся на вугорцаў у змаганьні з Данілам, што спалучалася з сыстэматычным умяшаньнем польскіх князёў. У 1221 г. Даніла атрымаў сталец, пасьля чаго спакваля Галіцка-Валынскае княства стала на шлях адноснай самастойнасьці. Пэўны ўздым княства спыняецца ўварваньнем [[татара-манголы|манголаў]], пасьля чаго Даніла быў змушаны атрымліваць ярлык на сваё княжаньне, а за ардынскага цемніка [[Бурундай|Бурундая]], які актыўна стаў умешвацца ў справы будучых украінскіх земляў, Даніла быў прымушаны зрыць новазбудаваныя гарады — [[Львоў]] і [[Холм]]. У той жа час на Чарнігаўшчыне і Кіеўшчыне былі рассаджаныя мангольскія баскакі, тады як Даніла Галіцкі, карыстаючыся пастаяннай адсутнасьцю манголаў і аддаленасьцю іх цэнтру, намагаўся прадаўжаць зьнешнепалітычную дзейнасьць. У 1240-х гг. ён два разы разьбіў пад Пінскам [[Літва старажытная|літву]] і аднавіў уладу ў Пінскім княстве, пасьля чаго ў 1245 г. разьбіў войскі Вугоршчыны, Чарнігава, польскіх князёў і мясцовых баяраў, а ў 1248 г. Даніла ваюе [[яцьвягі|яцьвяскія]] землі на тэрыторыі сучаснага [[Падляшша]], дзе часткова разгортваецца калянізацыя валынянамі. Кульмінацыяй гэтага становіцца выправа на [[Вялікае Княства Літоўскае|Літву]] 1252 г., што прывяло да барацьбы, якая доўжылася да 1277 г., але ўжо тады акрэсьліваецца аслабленьне княства, у тым ліку ў выніку сьмерці Данілы, а потым — яго наступніка, Уладзімера. Яшчэ Даніла намагаўся прадухіліць гэты заняпад, шукаючы падтрымку ў Заходняй Эўропе. У 1255 г. Даніла быў каранаваны як «кароль Русі» (тытул, аднак, не перайшоў да нашчадкаў), але ў 1261 г. Бурундай зноў падпарадкаваў княства. Антычныя гарады чарнаморскага ўзьбярэжжа пасьля распаду Рымскай імпэрыі трапляюць пад палітычны й культурны ўплыў [[Бізантыйская імпэрыя|Бізантыі]]. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Хэрсанэс (у Сярэднявеччы вядомы як Хэрсон). У ХІІ стагодзьдзі ў горнай частцы [[Крым]]у ўзьнікла дзяржава [[княства Тэадора|Тэадора]], на базе насельнікаў якой узьнікла [[народнасьць]] [[крымскія грэкі|крымскіх грэкаў]], або тэадарытаў. Яе помнікамі зьяўляюцца [[пячорныя гарады Крыму]] — Чуфут-Кале, Эскі-Кермэн ды іншыя. Стэпавы Крым ад ХІІІ стагодзьдзя трапляе пад уладу татараў, дзе фармуецца новы крымскататарскі этнас, а неўзабаве іх качэўі аддзяляюцца ў асобную дзяржаву. === Польска-літоўскі й турэцкі пэрыяд === Ад XIV стагодзьдзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам празь міжусобіцы, аслабляецца. Затое ўплыў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое ўзьнікла ў 13 стагодзьдзі, істотна ўзмацніўся ад часоў княжаньня [[Гедымін]]а (пачатак XIV ст.). Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. Мяркуецца, што ён рабіў гэта праз князя Фёдара, палітыка і нават існаваньне якога дакладна не ўсталяваны, але гэты ўплыў набывае выразныя абрысы за сына вялікага князя літоўскага Альгерда [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімер]]а, які фактычна кіруе самастойна і нават б’е асобную манэту, але трываля повязі сярод Гедымінавічаў не дазвалялі зьнікаць панятку аб агульнай вотчыне, у выніку чаго Ўладзімер праводзіць з Альгердам цалкам сумесную палітыку, і, такім чынам, Кіеў канчаткова страчвае палітычную самастойнасьць. У Чарнігаве княжыць іншы сын Альгерда, [[Канстантын Альгердавіч|Канстантын]]. Кожная зь земляў ва ўнутранай палітыцы захавалі асобнасьць і стары лад, якія нефармальна гарантаваліся на аснове тагачаснага фэўдальнага права. Нашмат складанейшай стала сытуацыя з былым Галіцка-Валынскім княствам. У 1340 г. памёр апошні галіцка-валынскі Рурыкавіч — князь Юры, што побач з пашырэньнем ВКЛ на поўдзень і Польшчы — на ўсход прывяло да барацьбы між дзьвюма краінамі за землі княства. Да гэтае барацьбы далучылася Вугоршчына. Першыя, «сымптаматычныя» праявы канца княства паўстаюць у пэрыяд 1315-1320 гг., калі ВКЛ адрывае Падляшша і [[Берасьцейская зямля|Берасьцейскую зямлю]], а ў 1320 г. [[Любарт Гедымінавіч]] становіцца валынскім князем. У канфлікт умешваецца Вугоршчына, і ён расьцягваецца да 1370 г. У 1340-х гг. у выніку няўдалае спробы ВКЛ асталявацца і ў Галіцкай зямлі ўспыхвае вайна з Польшчай, якая сканчваецца падзелам паводле статусу-кво і пераходу параўнальна буйнога валоданьня — [[Белз|Белскага княства]] — пад кандамініюм Польшчы і ВКЛ. У сярэдзіне 1360-х гг. праз караляваньне Людовіка Анжуйскага ў Польшчы канфлікт ускладняецца ўмяшаньнем Вугоршчыны, якая патрабуе ад князёў усяго былога княства леннае прысягі і захоплівае ўсю Валынь, але ў 1371 г. вайна сканчваецца. Вугоршчына не атрымлівае ніводнае зь земляў Галіцка-Валынскае зямлі, у той час Польшча і ВКЛ захоўваюць у рэгіёне ранейшыя межы. На ўсходзе Валыні, яшчэ да зацьвярджэньня на кіеўскім стальцы Ўладзімера, фармуецца ланцуг дробных княстваў дзеля абароны земляў ад набегаў Арды. У 1362 годзе Альгерд разьбіў татар у [[бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] і далучыў Кіеў да Вялікага княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сымбалічнае значэньне, бо Літва, як і [[Масква]], прэтэндавала на званьне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідэрам у «зьбіраньні» рускіх земляў. Засноўваецца Падольскае княства, дзе княжыць літоўская дынастыя [[Карыятавічы|Карыятавічаў]]. Некаторыя зь іх, па ўсёй бачнасьці, у 1380-х гг. далі ленную прысягу польскаму каралю, што дало глебу для актыўных тэрытарыяльных спрэчак за зямлю між Польшчай і ВКЛ, кульмінацыяй чаго стала выгнаньне Карыятавічаў Вітаўтам у 1393 г. Дзякуючы ўцёкам аднаго з Карыятавічаў, Фёдара, умацоўваюцца фэўдальныя сувязі большае часткі ўкраінскіх земляў (у складзе ВКЛ) з вугорскімі ўладаньнямі ва ўкраінскім Закарпацьці, дзе Фёдар становіцца ваяводам і шыруе ў галіне падтрымкі праваслаўнае царквы. Пасьля гэтага актыўнае палітычнае жыцьцё земляў цяперашняе Ўкраіны ў ВКЛ зводзіцца на не, што тлумачыцца палітыкай Альгерда, які, згодна з тагачаснымі фэўдальнымі традыцыямі, аддаваў землі мясцовым князям у амаль поўнае ўладаньне пад умовай захаваньня васалітэту. У 1385 годзе ВКЛ прымае [[Крэўская унія|Крэўскую унію]], што ў пэрспэктыве заклала на ўкраінскіх землях большага, літоўскага абшару падмуркі да пранікненьня польскае культуры і каталіцызму. Прыняты неўзабаве ў 1387 годзе прывілей фармальна забараняў некаталікам атрыманьне дзяржаўных пасадаў, а з 1392 году новы вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] адмаўляецца ад палітыкі Альгерда і атачае сябе дробным баярствам з паўночнага захаду ВКЛ, што выштурхоўвае такім чынам украінскіх Альгердавічаў і Гедымінавічаў ад мажлівасьцяў палітычнага ўплыву. У Падольлі і Валыні садзяцца намесьнікі вялікага князя, Кіеў надаецца князю [[Скіргайла|Скіргайлу]] (неўзабаве памёрламу), а ў Чарнігаве здушваецца паўстаньне [[Карыбут|Карыбута Альгердавіча]]. Цэнтралізацыйная палітыка і адхіленьне ранейшых князёў узмацняюцца ў 1413 г., калі ў валынскім мястэчку Гарадло прымаецца аднайменная [[Гарадзельская унія|унія]] на тых жа ўмовах. Зьнешнепалітычныя посьпехі Вітаўта, у прыватнасьці, яго мойны ўплыў у Залатой Ардзе і ў Крыме прыводзяць да таго, што пад уладай ВКЛ апынаюцца землі паўднёвага захаду Ўкраіны ў міжрэччы Днястра і Дняпра да Чорнага мора. На ўзьбярэжжы мора засноўваецца рад крэпасьцяў, а на ўзьбярэжжы Дняпра татарскаму перабежчыку Алексу вылучаецца княства з цэнтрам у месьце Глінск, што паклала пачатак дынастыі [[Глінскія|Глінскіх]]. На крайнім усходнім рубяжы ўкраінскіх земляў засноўваецца [[Пуціўль]]скі павет. У 1430 годзе вялікім князем літоўскім прызначаецца [[Сьвідрыгайла Альгердавіч]], які меў шырокія зьвязкі ва ўкраінскіх землях як дзякуючы падтрымцы буйных князёў, так і праз колішняе князяваньне ў Чарнігаве. У падтрымку Сьвідрыгайлы становяцца перадусім нашчадкі буйных князёў, у тым ліку і ўкраінскіх земляў (напрыклад, Фёдар Карыбутавіч), якія былі незадаволеныя вітаўтавым адхіленьнем іх ад уплыву ва ўладзе. Рэзка абвастраецца палітычная сытуацыя на Валыні і Падольлі. Польшча, прэтэндуючы на Валынь і Заходняе Падольле, бязь ведама Ягайлы арганізоўвае напад на гэтыя землі, а ў 1431 г. Ягайла афіцыйна ўхваляе гэтую вайну ў адказ за адмову Сьвідрыгайлы задаволіць патрабаваньні палякаў і прынесьці васальную прысягу Польшчы (г.зв. Валынская вайна). Найбольш актыўная барацьба вядзецца на ўсходзе Падольля Аляксандрам Носам і Фёдарам Несьвіцкім. Тым ня менш, большую частку згаданых земляў ВКЛ не змагло адстаяць, а ў 1432 г. новым вялікім князем абіраецца [[Жыгімонт Кейстутавіч]], які аднаўляе палітыку Вітаўта ў дачыненьні да фэўдальных вярхоў і падтрымлівае памкненьні Польшчы, прызнаючы за ёй пасьля сваёй сьмерці Валынь, Падольле і Кіеўшчыну. Актыўныя баявыя дзеяньні сканчваюцца. У 1436 г. унутрыпалітычная сытуацыя складваецца канчаткова на карысьць Жыгімонта, і яму амаль удаецца ўстанавіць кантроль над прыхільнай Сьвідрыгайлу Кіеўскай зямлёй, але беспасьпяхова. У 1437 г. Сьвідрыгайла ўцякае праз украінскія землі з ВКЛ, Падольле і Валынь прызнаюць вяршэнства Жыгімонта і Польшчы, а сам Сьвідрыгайла, жадаючы вярнуць уладу, уцякае ў Валынь і складае ленную прысягу новаму каралю Польшчы [[Уладыслаў ІІІ Варнэньчык|Ўладыславу]]. Адгэтуль Сьвідрыгайла фактычна задавальняецца ўдзельным валынскім княжаньнем, але тытулюецца як «вялікі князь». Толькі ў 1445 г. ён складае прысягу новаму вяікаму князю літоўскаму, [[Казімер Ягелончык|Казімеру]]. Адначасна, на поўдні левабярэжжа Дняпра адбудоўвае ўласную дзяржаву Сэід-Агмэт, якому Сьвідрыгайла, карыстаючыся ранейшым аўтарытэтам Вітаўта, вылучыў у гаспадараньне землі пры мяжы ВКЛ. За княжаньня Казімера ў склад гэтае дзяржавы паступова адыходзяць прычарнаморскія землі зь вітаўтавымі калёніямі. У 1440 г. новым вялікім князем літоўскім абраны Казімер Ягелончык, які па абраньні ў 1447 г. польскім каралём уступае ў паласу ўнутрыпалітычных спрэчак у сувязі зь незадаволенымі прэтэнзіямі Польшчы. Унутрыпалітычнымі манэўрамі і ціскам сярод польскае знаці Казімер пазьбягае дэтранізацыі і новае вайны, але ў 1453 г. быў вымушаны перадаць Польшчы Ўсходняе Падольле і паўночны захад Валыні зь местам [[Ратна]]. У 1440 г. малалетні Казімер па намове баярства ВКЛ, а таксама прыхільнікаў Сьвідрыгайлы, якія з шэрагу прычынаў не аказалі яму падтрымкі як мажліваму кандыдату на вялікакняскі сталец у 1440 г., «аднаўляе» Кіеўскае княства, дзе пачынае княжыць [[Алелька Ўладзімеравіч]]. У 1470 г. княства скасоўваецца, а Кіеўская зямля (намесьніцтва) атрымлівае [[абласныя прывілеі ВКЛ|прывілей]], які гарантаваў правамоцным жыхарам зямлі рад такіх даволі прагрэсіўных нормаў як індывідуальная адказнасьць, недатыкальнасьць маёмасьці і права ім вольнага распараджэньня. Аднак скасаваньне княства, а таксама адыход Казімера ад інтарэсаў былых князёў-вотчыньнікаў прычынілася да [[змова князёў ВКЛ 1481 году|змовы]] ў 1481 годзе, калі ставіліся пляны па адарваньні ад ВКЛ «Вялікага Княства Кіеўскага» і яго пераходу пад маскоўскі пратэктарат. З гэтага ж часу Вялікае Княства Літоўскае робіць стаўку на ўмацаваньне зносінаў з [[Залатая Арда|Залатой Ардой]] і яе ханам Ахматам дзеля аслабленьня даволі ўмацаванага ўжо на той час [[Маскоўскае княства|Маскоўскага княства]]. Апошняе разьбівае залатаардынскія войскі ў 1480 г. і ў процівагу ёй пачынае адбудоўваць зносіны з Крымскім ханствам, Малдовай і Сьвятой Рымскай імпэрыяй, апошняя зь якіх была ворагам ВКЛ праз умацаваньне гэтай дзяржавай Польшчы ў дынастычнай уніі. Гэта прывяло да складаньня кааліцыі дзяржаваў супраць ВКЛ, што спрычынілася да разбуральных і катастрафічных набегаў крымскіх татараў ва ўкраінскія землі ВКЛ. Падчас аднаго з набегаў у канцы XV ст. быў моцна пашкоджаны Кіеў, а яго жыхары разам з ваяводам кіеўскім Хадкевічам уведзеныя ў палон. Пазьней патрэба ў [[ясір]]ы — палоне — стане асноўным напрамкам крымскататарскіх набегаў, якія ладзіліся з канца XV ст. ці не штогод. Рабаўнічая дзейнасьць цюрак сягнула свайго піку да 1506 г., калі ў бітве пад Клецкам (цяперашняя Беларусь) татары былі разьбітыя, а іх напады пайшлі на спад. Умацаваньне Масквы прычынілася да прыняцьця яе князем у 1492 г. тытулу валадара «ўсяе Русі», што дало фармальныя прэтэнзіі ў тым ліку і на ўкраінскія землі. Цягам войнаў ВКЛ з Масковіяй 1492-1494 і 1500-1503 гг. да апошняй адышоў Пуціўль і Чарнігаўшчына адпаведна. Межы Масковіі выйшлі на Дняпро, але ў 1508 г. ВКЛ здолела вярнуць частку гэтае ўкраінскае тэрыторыі зь местам [[Любеч]]. З XV ст. пачынаюцца працэсы засяленьня сучасных усходу і, пазьней, поўдня Ўкраіны. Засяленьне ў асноўным адбывалася за кошт украінцаў, але ўдзельнічалі таксама й іншыя этнасы. З XV стагодзьдзя на літоўска-крымскім памежжы ўзьнікае [[казакі|казацтва]], якое аказала вырашальны ўплыў на фармаваньне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Ўкраіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між Літвою (Польшчаю) ды Крымскім ханствам. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам Літвы, якая вяла вайну з Масковіяй, Польшча захапіла Валынь, Кіеўшчыну й Падольле, г. зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі Літве. У 1596 годзе была заключаная [[Берасьцейская унія]], паводле якой [[Кіеўская мітраполія]] перайшла пад уладу Рыму. [[Файл:Bohdan Khmelnytsky.jpg|міні|Багдан Хмяльніцкі]] Палітыка палянізацыі ды акаталічваньня прывяла да антыпольскіх паўстаньняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае зь іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў 1648 годзе. Пасьля шэрагу паразаў Хмяльніцкі быў вымушаны перайсьці пад пратэктарат Масковіі, што адбылося ў 1654 годзе на [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай радзе]]. Гэтая падзея выклікала [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расеі з Рэччу Паспалітай]], у выніку якой да Масковіі адышлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. Крым з 15 стагодзьдзя цалкам падпарадкоўваецца [[Крымскае ханства|Крымскаму ханству]], адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасьцяў, тут фармуецца [[крымскія татары|крымскататарскі этнас]], які складаў значную дзелю ад насельніцтва на паўвостраве аж да сталінскай дэпартацыі 1944 году. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоўя, а таксама вялікую частку сёньняшняга [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] Расеі. У 18 стагодзьдзі Польшча ды Крымскае ханства аслаблі й сталі ахвярамі суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) украінскія землі Польшчы адышлі да Расеі, акрамя [[Галічына|Галічыны]]. Галічына ды [[Букавіна]] (большая частка цяперашняй [[Чарнавіцкая вобласьць|Чарнавіцкай вобласьці]]) адышлі да [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]]. Закарпацьце, як і ўся Вугоршчына, увайшло ў склад Аўстрыі ў другой палове XVII ст. Крымскае ханства было анэксаванае Расеяй у 1783 годзе. === Пэрыяд Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў (канец 18 ст. — 1917) === З канца 18 стагодзьдзя і да [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расея й [[Аўстра-Вугоршчына]]. Усходнія землі Ўкраіны напачатку мелі аўтаномію ў складзе Расеі, якая была паступова скасаваная, пазьней расейская частка Ўкраіны падзеленая між губэрнямі. У 1867 годзе Аўстрыя рэарганізоўваецца ў фэдэратыўную Аўстра-Вугоршчыну зь дзьвюма раўнапраўнымі часткамі — Аўстрыяй і Вугоршчынай. У аўстрыйскую частку дзяржавы пераходзяць Галічына й Букавіна, у вугорскую — Закарпацьце (якое належала Вугоршчыне да ўваходжаньня краіны ў склад Аўстрыі). На ўкраінскіх тэрыторыях з канца 18 стагодзьдзя пачынаецца [[рух украінскага адраджэньня]]. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галічына) — празь меншую жорсткасьць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхайла Грушэўскі]] ды іншыя выдатныя асобы ўкраінскага адраджэньня. Нацыянальная палітыка на расейскіх тэрыторыях Украіны адзначаецца шэрагам заканадаўчых актаў, прадпрынятых у мэтах прадухіленьня ўкраінскага выданьня; праводзілася нацыяналістычная палітыка г.зв. трыадзінага расейскага народу, згодна зь якой існаваньне асобнай украінскай нацыі і ўкраінскай нематэрыяльнай культуры адмаўлялася. === Нацыянальная Дзяржава і савецкая акупацыя (1917—1991) === {{Глядзіце таксама|Савецкая акупацыя Ўкраіны}} Першая Сусьветная вайна прывяла да краху некалькіх імпэрыяў, у ліку якіх былі Расея й Аўстра-Вугоршчына. Такім чынам, у народаў, што ня мелі ўласнае дзяржаўнасьці, узьнікла мажлівасьць самавызначэньня. [[Файл:Yuri Hasenko - World Peace in Ukraine.svg|значак|Плакат «Мір ва Украіне!» Юрыя Гасенкі]] 17 сакавіка 1917 году, хутка пасьля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]], была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада|Ўкраінская Цэнтральная Рада]]. 20 лістапада 1917 году была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінская Народная Рэспубліка]] як аўтаномія ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскай рэспублікі]], а 25 студзеня 1918 году была абвешчаная яе незалежнасьць. На аўстра-вугорскай тэрыторыі была створаная [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]], якая далучылася да УНР. Крымскататарскія нацыянальныя арганізацыі стварылі Крымскую Народную Рэспубліку, між якой і УНР абмяркоўвалася мажлівасьць палітычнага збліжэньня. [[Файл:Brest-litovsk-feb-9-1918b.jpg|зьлева|значак|Падпісаньне [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|хлебнага міру]] паміж [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінай]] і [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]] ў [[Берасьце-Літоўскае|Берасьце-Літоўскім]] 9 лютага 1918 году.]] У той жа час, 25 сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] бальшавікі старылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 годзе была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]] на чале зь Яўхім Мядзьведзевым. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзьвюма дзяржавамі. УССР абапіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а потым — на палякаў. Па выніку [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|хлебнага]] [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|міру]], суверынітэт УНР прызнаваўся [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. У абмен на гэта УНР абавязалася не ўступаць у саюзы, накіраваныя супраць Цэнтральных дзяржаў, і пастаўляць Цэнтральным дзяржавам харчаваньне і сыравіну. 29 красавіка 1918 г. пры непасрэдным удзеле камандаваньня германскіх войскаў адбыўся дзяржаўны пераварот. Цэнтральная рада была распушчана, а замест рэспублікі абвясьцілі [[Украінская дзяржава|Ўкраінскую дзяржаву]] на чале з гетманам [[Павал Скарападзкі|Паўлам Скарападзкім]]. УНР была адноўлена 26 сьнежня 1918 году пасьля перамогі антыгетманскага паўстаньня, арганізаванага Дырэкторыяй. 22 студзеня 1919 году Дырэкторыя УНР абвясьціла абʼяднаньне УНР з [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|ЗУНР]]. Пасьля ў ходзе мірных перагавораў паміж Украінскай дзяржавай і [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Бальшавікамі]], бакі заключылі 12 чэрвеня 1918 году прэлімінарнае мірнае пагадненьне, у сьнежні 1918 году ва УНР уварваліся савецкія войскі. У адказ Дырэкторыя абʼявіла 16 студзеня 1919 году вайну [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расеі]]. З красавіка 1919 году УНР таксама знаходзілася ў ваеннай канфрантацыі з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], армія якой вяла барацьбу супраць ЗУНР, а з 24 верасьня 1919 году - у стане вайны з Узброенымі сіламі Поўдня Расіі. У выніку УНР спыніла існаваньне да канца лістапада 1920 году, калі Чырвоная армія канчаткова авалодала ўкраінскай тэрыторыяй. 18 сакавіка 1921 паміж [[Расейская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917—1922)|Бальшавіцкай Расеяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] адбыўся [[Рыская мірная дамова 1921 году|рыскі падзел]]. Па выніках якога на большай частцы Ўкраіны ўсталявалася савецкая ўлада. Крым быў уключаны ў склад [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] на правах аўтаномнай рэспублікі. Таксама Галічына й Валынь адышлі да Польшчы, Закарпацьце — спачатку да Вугоршчыны й потым да [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], [[Букавіна]] й украінскія часткі [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] — да [[Румынія|Румыніі]]. [[Файл:Жертви голоду.jpg|зьлева|значак|149x149пкс|Ахвяры [[Галадамор ва Ўкраіне|голаду]]. [[Харкаўская вобласьць]], 1933 г.]] Ахвяры [[Галадамор ва Ўкраіне|голаду]]. [[Харкаўская вобласьць]], 1933 г. 1921—1923, 1932—1933 на тэрыторыі [[УССР]] ды Кубані (дзе бальшыня насельніцтва была [[Украінцы|ўкраінскае нацыянальнасьці]]). Выкліканы масавы штучны голад, арганізаваны савецкім рэжымам на чале зь [[Ёсіф Сталін|Ёсіфам Сталіным]]. Паводле розных ацэнак, яе ахвярамі сталі ад 2 да 7 млн чалавек. 30 сьнежня 1922 году УССР ўвайшла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У 1934 годзе сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў [[Кіеў]]. У 1938 годзе ў выніку [[падзел Чэхаславаччыны (1938)|падзелу Чэхаславаччыны]] поўдзень Закарпацьця адышоў да [[Вугоршчына|Вугоршчыны]], на астатняй частцы ўтвораная [[Карпацкая Ўкраіна|аўтаномія]] ў складзе чэхаславацкай дзяржавы. 15 сакавіка 1939 г. Карпацкая Ўкраіна абвясьціла незалежнасьць, але празь дзень была акупаваная Вугоршчынай. У верасьні 1939 году ў выніку [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ўварваньня СССР]] [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну]], Савецкія ўлады ажыцьцявілі далучэньне [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Ўкраіна|Заходняй Украіны]] да адпаведных савецкіх рэспублік . У 1940 годзе да УССР была далучаная [[Паўночная Букавіна]] й [[Паўднёвая Бэсарабія]]. [[Файл:Ruda Różaniecka 1945.jpg|значак|226x226пкс|Перамовы паміж украінскімі і польскімі паўстанцамі ў вёсцы Руда Ружанецкая на Любліншчыне. 21 траўня 1945]] У 1941—1942 гг. тэрыторыя Ўкраіны была акупаваная нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Былі зьнішчаныя сотні тысячаў мірных жыхароў. У 1943—1944 гг. Украіна была вызваленая ад нацыстаў, але [[Украінская паўстанчая армія|ўкраінскае нацыянальнае, антысавецкае падпольле]] дзейнічала у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і за мяжой. Пасьля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай Вайны]] да Ўкраіны было далучанае Закарпацьце. Частка Галічыны была перададзеная Польшчы, пры гэтым адбываліся савецка-польскія абмены тэрыторыяй на ўкраінска-польскім памежжы. У 1954 годзе Ўкраіне быў перададзены [[Крым]], які існаваў у складзе УССР як Крымская вобласьць і асобнае места рэспубліканскага падпарадкаваньня Севастопаль. 26 красавіка 1986 г. з -за выпрабаваньняў на Чарнобыльскай АЭС, памылак у праектаваньні станцыі й будаўніцтве, ігнаруючы праблемы, якія ўзьніклі на станцыі, адбылася Чарнобыльская катастрофа. 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, і Крэмль прымусіў кіраўнікоў Украінскай ССР правесьці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв'ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасьля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджваньня была заплянавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэньні ўрада СССР і ЦК КПСС.<ref name="dopovid1">{{Cite web|url=http://mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|title=Національна доповідь «20 років Чорнобильської катастрофи: погляд в майбутнє» (сторінка 8)|accessdate=26 квітень 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://www.mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|archivedate=4 березень 2016|deadurl=yes}}</ref> Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадзка-палітычнае жыцьцё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Зьвяза. Працэс адраджэньня ЎГКЦ пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзыдэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990 -х гадоў быў адзначаны міжканфесійнай канфрантацыяй на фоне маёмасных спрэчак, ускладненай расколам ўнутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы сьвятароў і сьвецкіх у Львове было абвешчана адраджэньне Ўкраінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Боднарчук), епіскап -фрылянсэр Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Ўкраіны афіцыйна зарэгістравалі ЎАПЦ. 16 ліпеня 1990 году абвешчана Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Ўкраіне адбылася [[Рэвалюцыя на граніце|'''Рэвалюцыя на граніце''']], асноўнай мэтай акцыі было не дапусьціць падпісаньня новай зьвязнай дамовы СССР. Патрабаваньні студэнтаў былі задаволены падпісаньнем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананьне.<ref>[https://web.archive.org/web/20210817153059/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Сучасны (незалежны) пэрыяд (з 1991 г.) === {{Глядзіце таксама|Эўрамайдан|Крымскі крызіс (2014)|Вайна на Данбасе}} Пасьля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла Акт абвяшчэньня Незалежнасьці Ўкраіны. Тэкст акту быў напісаны й абвешчаны Леўкам Лук’яненкам. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне, а сучасная [[Украіна|Ўкраіна]] зьявілася на геапалітычнай карце сьвету. Па выніках Усеўкраінскага рэфэрэндуму 1991 г. 90,32% грамадзянаў Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасьці Ўкраіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|accessdate=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзыдэнт Украіны]], якім стаў [[Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасьля рэфэрэндуму Ўкраіну прызналі [[Канада]] й [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 году — 91 дзяржава. 8 сьнежня ў Белавескай пушчы прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук, прэзыдэнт РСФСР Борыс Ельцын і старшыня Вярхоўнай Рады Рэспублікі Беларусь Станіслаў Шушкевіч падпісалі пагадненьне аб стварэньні [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. Але Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала далучэньне, гэта значыць Украіна не ўваходзіла ў [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]].<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''"''Україні не потрібно виходити із СНД – вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури"] ''– [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> Нягледзячы на ​​тое, што ён меў асацыяванае сяброўства, спынены ў 2018 годзе ўказам прэзыдэнта Ўкраіны [[Пятро Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. Прэзыдэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку й быў канчаткова канстатаваны факт роспуску Зьвяза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. Пасьля распаду СССР былыя савецкія рэспублікі, у тым ліку й Украіна, трапілі ў глыбокі крызіс, які прывёў да зьбядненьня насельніцтва, гіпэрінфляцыі, масавага беспрацоўя. У 1992 годзе адбыўся [[царкоўны раскол ва Ўкраіне|царкоўны раскол]], калі былы [[Мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт]] абвесьціў сябе [[Патрыярх Кіеўскі й усёй Украіны|Кіеўскім Патрыярхам]]. [[Кіеўскі патрыярхат]] ня быў вызнаны ніводным зь іншых праваслаўных патрыярхатаў, але быў падтрыманы ўкраінскімі ўладамі. У 1994 годзе на [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 1994 году|датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах]] перамогу атрымаў [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў шляхам пераабраньня на другі тэрмін. 28 чэрвеня 1996 году Вярхоўная Рада ўхваліла [[Канстытуцыя Ўкраіны|Канстытуцыю Ўкраіны]]. У лістападзе 2004 году адбыліся [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году|прэзыдэнцкія выбары]], на якіх перамогу атрымаў [[Віктар Януковіч]]. Але яго супраціўнік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікі выбараў, заявіўшы аб іх фальсыфікацыі. Яго падтрымалі шырокія колы грамадзтва, асабліва ў заходняй частцы краіны, а таксама ЗША і краіны Эўразьвязу. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як [[Аранжавая рэвалюцыя]]. Яе вынікам стала скасаваньне вынікаў выбараў і правядзеньне паўторнага галасаваньня, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла зьмены да Канстытуцыі, зьмяніўшы выбарчую сыстэму й пазбавіўшы Прэзыдэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фармаваньня ўраду. У сакавіку 2006 году адбыліся [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2006)|парлямэнцкія выбары]], на якіх найбольшую колькасьць галасоў набрала [[Партыя рэгіёнаў]]. Але партыі «[[Наша Ўкраіна]]» ды [[Усеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына»]] разам набралі прыкладна такую ж колькасьць галасоў. У выніку вырашальнаю стала пазыцыя больш дробных партыяў. Кааліцыя між «аранжавымі» партыямі не была створаная, а [[Сацыялістычная Партыя Ўкраіны|Сацыялістычная партыя]] [[Аляксандар Мароз|Аляксандра Мароза]] перайшла ад «аранжавага» блёку да Партыі Рэгіёнаў і разам зь імі ды [[Камуністычная партыя Ўкраіны|камуністамі]] стварыла [[Антыкрызісная кааліцыя|Антыкрызісную кааліцыю]]. [[Прэм’ер-міністар Украіны|Прэм’ер-міністрам Украіны]] стаў Віктар Януковіч. У [[травень|траўні]] 2007 году Прэзыдэнт Украіны [[Віктар Юшчанка]] распусьціў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду Ўкраіны]] і прызначыў [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2007)|датэрміновыя выбары]]. Праз супраціў апазыцыі гэтыя выбары адбыліся толькі 30 верасьня. Паводле вынікаў гэтых выбараў у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радзе Ўкраіны]] была сфармавана кааліцыя з [[Блёк Юліі Цімашэнкі|БЮЦ]] і [[Наша Ўкраіна — Народная Самаабарона|НУ — НС]]. [[Юлія Цімашэнка]] зноў стала прэм’ер-міністрам. === Эўрамайдан === [[File:Euromaidan_01.JPG|справа|значак|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] У канцы 2009 году на пасаду прэзыдэнта краіны абраны [[Віктар Януковіч]], які знаходзіўся на гэтай пасадзе з 2010 да пачатку 2014 году. 23 лістапада 2013 году пачаліся акцыі ў знак пратэсту '''[[Эўрамайдан]]''' супраць прыпыненьня тагачасным урадам на чале зь [[Мікола Азараў|Міколам Азаравым]] працэсу асацыяцыі Ўкраіны з [[ЭЗ]], якія праз шэраг жорсткіх урадавых супрацьдзейных актаў і дзеяньняў у сьнежні—студзені перарасьлі ў пратэсты з мэтаю адстаўкі ўраду й прэзыдэнта. 16 студзеня 2014 году былі прынятыя дыктатарскія ”законы” з грубым парушэньнем нарматыўных актаў і заканадаўчай працэдуры і, нягледзячы на ​​рэзкую крытыку, падпісаны прэзыдэнтам на наступны дзень, 17 студзеня. Яны былі атрыманы падняцьцем рук, без выкарыстаньня сыстэмы «Рада» і без абмеркаваньня, а іх тэксты сталі даступныя толькі пасьля таго, як за іх прагаласавалі дэпутаты. Гэтыя законы абмяжоўвалі правы грамадзянаў, давалі дзяржаўным уладам больш свабоды для пакараньня пратэстоўцаў і накаваны на крыміналізацыю апазыцыі й грамадзянскай супольнасьці. У выніку бітваў паміж пратэстоўцамі й паліцыяй у лютым 2014 году загінула каля 80 чалавек пачалася '''Рэвалюцыя годнасьці'''. У лютым 2014 году была вернутая канстытуцыя ўзору 2004 году, якая дазваляла парлямэнцкай большасьцю зацьвердзіць імпічмэнт прэзыдэнта. 23 лютага Вярхоўная Рада абрала выканаўцам абавязкаў прэзыдэнта [[Аляксандар Турчынаў|Аляксандра Турчынава]], датэрміновыя выбары прэзыдэнта прызначаныя на 25 траўня гэтага ж году. Януковіч апынуўся на тэрыторыі Расеі, дзе даў некалькі прэс-канфэрэнцыяў і заявіў, што дагэтуль лічыў сябе прэзыдэнтам і вярхоўным галоўнакамандуючым; у якасьці легітымнага прэзыдэнта ён да самай інаўгурацыі новаабранага прэзыдэнта Парашэнкі (гл. ніжэй) лічыўся Расеяй і некаторымі іншымі краінамі сьвету (напрыклад, [[Вэнэсуэла]]й). У лютым—сакавіку 2014 году ўзброеныя прарасейскія актывісты пры падтрымцы неідэнтыфікаваных вайскоўцаў (пазьней прызнаных у якасьці расейскіх) пачалі захоп адміністрацыйных будынкаў у Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і Севастопалі. У выніку гэтага быў створаны самаабвешчаны ўрад АРК і Севастопалю на чале з Аксёнавым і Чалым адпаведна, на 16 сакавіка іх структурамі быў абвешчаны рэфэрэндум аб статусе АРК і Севастопалю. 17 сакавіка самаабвешчаныя ўлады АРК і Севастопалю аб’явілі, што на рэфэрэндуме большасьць галасоў атрымаў варыянт за ўваходжаньне ў склад Расеі, у гэты ж дзень з тэрыторыяў АРК і Севастопалю была абвешчаная г.зв. Рэспубліка Крым. На наступны дзень прэзыдэнт Расеі Ўладзімер Пуцін, а таксама самаабвешчаныя кіраўнікі Аксёнаў ды Чалы падпісалі пагадненьне аб уваходжаньні Рэспублікі Крым у склад Расеі, яе тэрыторыя Расеяй дэ-факта была падзеленая на два суб’екты фэдэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспубліку Крым]] (тэрытарыяльна адпавядае АРК) і места фэдэральнага значэньня Севастопаль (адпавядае ўкраінскай севастопальскай мескай радзе, што не ўваходзіць у АРК). Украінскім заканадаўствам, а таксама большасьцю краінаў сьвету прыход да ўлады Аксёнава й Чалава, рэфэрэндум і фактычная зьмена статусу гэтай украінскай тэрыторыі лічацца незаконнымі. У канцы лютага 2014 году ў сувязі з імпічмэнтам Януковіча прэзыдэнцкія выбары былі перанесеныя з 2015 году на 25 траўня 2014 году, якія й адбыліся ў гэты тэрмін. Перамогу на выбарах у першым туры (больш за 50%) атрымаў пазапартыйны кандыдат, бізнэсмэн [[Пятро Парашэнка]], інаўгурацыя якога адбылася 7 чэрвеня<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Парашэнка прыняў прысягу, на інаўгурацыю прыляцеў Лукашэнка. Анлайн|арыгінал=|спасылка=http://nn.by/?c=ar&i=129771|аўтар выданьня=|выданьне=Наша Ніва|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Зь лютага—красавіка гэтага ж году ў паўднёва-ўсходніх абласьцях Украіны праводзіліся прарасейскія мітынгі, якія ўрэшце ў красавіку перарасьлі ва ўзброеныя захопы адміністрацыяў Луганскае й Данецкае абласьцей, якія абвясьцілі сябе ўладай гэтых рэгіёнаў, у адказ на што Ўкраіна распачала [[антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|антытэрарыстычную апэрацыю]]. 11 красавіка самаабвешчаныя ўлады двух рэгіёнаў абвясьцілі незалежнасьць г.зв. Данецкай і Луганскай народных рэспублік, пасьля чаго быў адзначаны рэзкі рост вайсковага забесьпячэньня сэпаратыстаў, а таксама вялікая прысутнасьць наймітаў з Расеі ў зоне канфлікту, адзначаліся выпадкі агнявой падтрымкі сэпаратыстаў з боку памежных раёнаў Расеі. Цягам антытэрарыстычнай апэрацыі канстытуцыйны лад Украіны адноўлены прыкладна на трох чвэрцях тэрыторыі, раней узятай пад кантроль незаконнымі ўзброенымі прарасейскімі сэпаратысцкімі фармаваньнямі<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Антытэрарыстычная аперацыя ва Украіне|арыгінал=|спасылка=http://euroradio.fm/antyterarystychnaya-aperacyya-va-ukraine|аўтар выданьня=|выданьне=Эўрарадыё|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013—2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. ==== Прэзыдэнцтва Парашэнкі ==== На датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 году перамог Пётар Парашэнка, які прывёў краіну ў горшы стан за ўсіх папярэднікаў - парлямэнцкую апазыцыю, эканамічны крызыс, вайну. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасейскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасьля чаго пачалося вызваленьне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсыяй Расеі. З дапамогай заходніх краінаў Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі разьмежаваньня, а Расеі замацаваць пастаянны стан нявызначанасьці на Данбасе ў Менскіх пагадненьнях. Эканамічная частка Пагадненьня аб асацыяцыі паміж Украінай і Эўрапэйскім зьвязам была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзыдэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 году Ўкраіна далучылася да зоны зоны свабоднага разьвіцьця зь ЭЗ. Грамадзяне Ўкраіны атрымалі дазвол на бязьвізавы ўезд у Шэнгенскую зону на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага пэрыяду 11 чэрвеня 2017 году, а Пагадненьне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасьня 2017 году.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> З дапамогай МВФ і жорсткай грашова -крэдытнай і фіскальнай палітыкі ўдалося стабілізаваць фінансавае становішча краіны й запоўніць пустую дзяржаўную казну. У эканамічных рэформах Парашэнка абапіраўся на замежных спэцыялістаў, якія ўдзельнічалі ва ўрадзе. Сярод іх быў былы прэзыдэнт Грузыі Міхаіл Саакашвілі, які ў рэшце рэшт стане ў апазыцыю да прэзыдэнта й значна зьнізіць яго рэйтынг даверу. У той жа час ён заручыўся падтрымкай алігархічных колаў для сур’ёзных зьмен, за выключэньнем нацыяналізацыі банка ”Надра” Дзьмітрыем Фірташам, а ў працэсе разбурэньня сыстэмы буйной уласнасьці, пабудаванай Кучмай, не адбылося. Наадварот, уцёкі за мяжу прадстаўніка Дняпра Ігара Каламойскага, які дапамагаў змагацца з сэпаратыстамі пры падтрымцы Данецка, і нацыяналізацыя ПрыватБанка нагадвалі многім аб барацьбе за перадзел уласнасьці ў 1990 -я гады. Значныя дасягненьні на зьнешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманьне бязьвізавага рэжыму з краінамі Эўразьвяза ў спалучэньні зь неабходнасьцю пераадоленьня надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зьменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэклярацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэньнем старых, скампраметаваных судзьдзяў. Расьсьледаваньне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяньня масавай ґлябальнай маскальскай антыўкраінскай прапагандзе ў ”інфармацыйнай вайне” было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэньнем забароны Лябараторыі Касьперскага, Dr.Web, 1С, Maіl.ru, Яндэкс і маскальскія сацыяльныя сеткі «Укантакце» альбо «Аднакласьнікі» і прапагандысцкія СЬМІ не паказалі эфэктыўнай працы. У 2017 годзе прэзыдэнт падпісаў закон ”Аб адукацыі”, які сустрэў супраціў прадстаўнікоў нацыянальных меншасьцяў і пасварыўся з урадам Вугоршчыны. 19 мая 2018 г. Парашэнка падпісаў дэкрэт, які ўвёў у дзеяньне рашэньне Нацыянальнага савета па бясьпецы й абароне аб заключным тэрміне ўдзелу Ўкраіны ў статутных органах Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў.<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|accessdate=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2018-05-19}}</ref> Па стане на люты 2019 г. Украіна мінімізавала сваю частку ў Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў да крытычнага мінімуму й фактычна завяршыла яе вывад. Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала доступ, і Ўкраіна ніколі не была членам СНД.<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''"''Україні не потрібно виходити із СНД – вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури"] ''– [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> [[File:Ukraine_–_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|значак|Генэральны сакратар НАТА [[Енс Стольтэнбэрг]] і [[Пятро Парашэнка]], 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 году ў '''Канстытуцыю Ўкраіны''' былі ўнесены зьмяненьні, нормы аб стратэгічным курсе Ўкраіны на сяброўства ў Эўрапэйскім зьвязе й НАТА замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэньнях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|accessdate=2021-03-23}}</ref> Зацягваньне з продажам уласнай кандытарскай фабрыкі ў Ліпецкай вобласьці Расеі, скандал з выкарыстаньнем афшораў для мінімізацыі выплачаных падаткаў (Panamagate) таксама не спрыялі высокаму рэйтынгу прэзыдэнта. Нават гістарычнае [[Наданьне аўтакефаліі Ўкраінскай праваслаўнай царкве|набыцьцё аўтакефаліі]] ад Усяленскага патрыярха [[Барталамей І|Барталамея І]] (Томас) і стварэньне незалежнай [[Праваслаўная царква Ўкраіны|Праваслаўнай Царквы Ўкраіны]] не дапамаглі аднавіць страчаны давер да ўкраінцаў. Гэта быў адзін з самых эфэктыўных пяці гадоў украінскага дзяржаўнага будаўніцтва, але й адзін з самых супярэчлівых, калі прэзыдэнту давялося пераадольваць надзённыя выклікі сучаснасьці, не ў стане парваць зь мінулым. ==== Прэзыдэнцтва Зяленскага ==== 21 красавіка 2019 г. у другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог актор і шоумен Уладзімір Зяленскі, якому ўдалося кансалідаваць пратэстныя настроі розных палітычных спэктраў вакол уласнай харызматычнай асобы й атрымаць 73,23% галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасьля чаго Зяленскі абвясьціў аб роспуску Вярхоўнай Рады й прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парлямэнцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзыдэнцкай партыі ”Слуга народа” атрымаць абсалютную большасьць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Сьпікерам парлямэнта абраны старшыня партыі Дзьмітрый Разумкоў. Большасьць змагла сфармаваць урад самастойна, без стварэньня кааліцый, і зацьвердзіць Аляксея Гончарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|accessdate=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 году з -за падзеньня ВУП на 1,5% (замест павелічэньня на 4,5% на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|accessdate=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2020-07-06}}</ref> 28 ліпеня 2020 г. у Любліне [[Летува]], [[Польшча]] й Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трыкутнік]]», якая накавана на стварэньне далейшага супрацоўніцтва паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Ўкраіны й уступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 году ўказ прэзыдэнта забараніў тэлевізійнае вяшчаньне прамаскальскіх тэлеканалаў 112 Ukraіne, NewsOne і ZІK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|accessdate=2021-02-06}}</ref> Рашэньнем Савета нацыянальнай бясьпекі й абароны й Указам прэзыдэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзеныя санкцыі супраць 8 фізычных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку прамаскальскага палітыка Пуціна й хроснага бацькі Пуціна Віктара Мядзьведчука й яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2021-02-20}}</ref> [[File:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|значак|[[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт Грузыі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзыдэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], [[прэзыдэнт Украіны]] [[Уладзімер Зяленскі|Ўладзімір Зяленскі]] й старшыня Эўрапэйскай рады Шарль Мішэль падчас Батумскай міжнароднай канфэрэнцыі 2021 году. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненьні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Брусэлі ў чэрвені 2021 году лідэры НАТА паўтарылі рашэньне, прынятае на саміце ў Бухарэсьце 2008 году, паводле якога Ўкраіна стане членам Альянсу з Плянам дзеяньняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу й правам Украіны вызначаць сваю будучыню й зьнешняя палітыка, вядома, без умяшаньня звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO - News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 году была ўтворана [[Асацыяванае трыа]] шляхам падпісаньня сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных справаў Грузыі, Малдовы й Украіны. Асацыяванае трыа — гэта трохбаковы фармат для пашырэньня супрацоўніцтва, каардынацыі й дыялёгу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненьне аб асацыяцыі зь ЭЗ) па пытаньнях агульнага інтарэсу, зьвязаных з эўрапэйскай інтэграцыяй. Усходняга партнэрства й абавязацельстваў па далучэньні да Эўрапэйскага зьвяза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Па стане на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленьне ў ЭЗ у 2024 годзе, каб далучыцца да Эўрапэйскага Зьвяза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> ===== Эпідэмія COVID-19 ===== 3 сакавіка 2020 году ва Ўкраіне быў зафіксаваны першы выпадак заражэньня коронавірусам COVІD-19.<ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували перший випадок коронавірусу|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2888412-v-ukraini-zareestruvali-persij-vipadok-koronavirusu.html|website=www.ukrinform.ua|accessdate=2020-07-06|language=uk}}</ref> Кожны дзень Міністэрства аховы здароўя публікуе новую інфармацыю аб распаўсюджваньні пандэміі. З -за карантынных абмежаваньняў у краіне ўзмацніўся эканамічны крызыс, колькасьць афіцыйна беспрацоўных павялічылася на 67%. 23 лютага 2021 г. ва Ўкраіне былі зарэгістраваны 2 вакцыны супраць коронавірусу: AstraZeneca і Pfіzer – BіoNTech.<ref>{{Cite web|title=МОЗ: в Україні зареєстрували вакцину Oxford/AstraZeneca (Covishield)|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-ukraina-zareestruvala-vaktsynu-covishield/31116982.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували вакцину Pfizer від COVID-19 – МОЗ|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zareestrovana-vaktsyna-pfizer/31117706.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> 24 лютага першы чалавек быў прышчэплены.<ref>{{Cite web|title=В Україні вже вакцинували від коронавірусу першу людину: хто отримав щеплення|url=https://tsn.ua/ukrayina/v-ukrayini-vzhe-vakcinuvali-vid-koronavirusu-pershu-lyudinu-hto-neyu-stav-1732645.html|website=ТСН.ua|date=2021-02-24|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Гісторыя Ўкраіны}} {{ВП-парталы|Гісторыя|Украіна}} [[Катэгорыя:Гісторыя Ўкраіны| ]] prweitma98rz1isnbqtjqks2n540uhe 0 170788 2697531 2475454 2026-10-24T07:42:07Z DobryBrat 6392 пунктуацыя, удакладненьне 2697531 wikitext text/x-wiki [[Файл:Yanka Kupala.jpg|thumb|160px|[[Янка Купала]]]] [[Файл:Gebelev.jpg|thumb|160px|[[Міхаіл Гебелеў]]]] [[Файл:Dovgialo D I.jpg|thumb|160px|[[Дзьмітры Даўгяла]]]] [[Файл:Luckewicz fota090128.jpg|thumb|160px|[[Антон Луцкевіч]]]] == Люты == * [[28 лютага]]: [[Канстантын Кернажыцкі|Канстанцін Кернажыцкі]] (39) — беларускі гісторык. Рэпрэсаваны. Памёр у лягерным шпіталі [[ГУЛАГ]]. == Сакавік == * [[4 сакавіка]]: [[Аляксей Волкаў]] (50) — беларускі савецкі партыйны і дзяржаўны дзяяч, кіраўнік ЦК КПБ (1937—1938) * [[8 сакавіка]]: [[Хасэ Капаблянка]] (53) — кубінскі [[шахматы]]ст, адзін з наймацнейшых шахматыстаў сьвету ў 1910—1930-х гадах == Красавік == * [[20 красавіка]]: [[Дзьмітры Ўшакоў]] (69) — расейскі мовазнавец. Чалец-карэспандэнт АН СССР (1939). Галоўны рэдактар і адзін са складальнікаў «Тлумачальнага слоўніка расейскай мовы» == Травень == * [[7 траўня]]: [[Ісая Казінец]] (32) — адзін з кіраўнікоў менскага падпольля ў час Вялікай Айчыннай вайны. [[Герой Савецкага Саюзу]] (пасьмяротна). Пакараны сьмерцю нямецкімі акупантамі. * [[20 траўня]]: [[Віктар Антонавіч Баркоўскі|Віктар Баркоўскі]] (32) — савецкі лётчык. Загінуў падчас баявога вылету. == Чэрвень == * [[11 чэрвеня]]: [[Юлі Берзін]] (59) — савецкі пісьменьнік. Рэпрэсаваны. Расстраляны. * [[28 чэрвеня]]: [[Янка Купала]] (59) — клясык беларускае літаратуры, [[паэт]], [[драматург]], публіцыст. [[Народны паэт Беларусі]] ([[1925]]). Акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] і АН Украіны ([[1929]]). Ляўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР ([[1941]]). Абставіны сьмерці да канца не высьветленыя. == Ліпень == * [[7 ліпеня]]: [[Яўген Ляцкі]] (74) — беларускі крытык, гісторык літаратуры, дасьледнік беларускага фальклёру * [[14 ліпеня]]: [[Надзея Дзянісовіч]] (23) — беларуская савецкая партызанка, першы камісар Даманавіцкага партызанскага атраду. Расстраляная нямецкімі акупантамі. == Жнівень == * [[2 жніўня]]: [[Тацьцяна Марыненка]] (22) — беларуская савецкая партызанка, разьведчыца і сувязная партызанскай брыгады «Няўлоўныя». [[Герой Савецкага Саюзу]] (пасьмяротна). Расстраляная нямецкімі акупантамі. * [[12 жніўня]]: [[Цімафей Дакутовіч]] (20) — беларускі савецкі партызан, першы ад’ютант [[Канстанцін Заслонаў|К. С. Заслонава]]. Загінуў у баі. == Верасень == * [[5 верасьня]]: [[Аляксей Вашчанка]] (22) — герой Вялікай Айчыннай вайны, чырвонаармеец. Закрыў сваім целам амбразуру кулямёта. == Кастрычнік == * [[20 кастрычніка]]: [[Пётар Галецкі]] (22) — беларускі савецкі партызан, удзельнік партызанскага атраду «Перамога». [[Герой Савецкага Саюзу]] (пасьмяротна). Гераічна загінуў. == Лістапад == * [[14 лістапада]]: [[Канстанцін Заслонаў]] (32) — савецкі партызан, герой Вялікай Айчыннай вайны. Камандзір партызанскага атрада і брыгады, з кастрычніка 1942 году — камандуючы ўсімі партызанскімі сіламі аршанскай зоны. [[Герой Савецкага Саюзу]] (пасьмяротна). Загінуў у баі. == Сьнежань == * [[3 сьнежня]]: [[Вікенцій Драздовіч]] (31) — беларускі савецкі партызан. [[Герой Савецкага Саюзу]] (пасьмяротна). Загінуў у баі. * [[4 сьнежня]]: [[Соф’я Панкова]] (40) — дзяячка рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі, адна з кіраўнічак Віцебскага падпольля ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Разам зь [[Вера Харужая|Верай Харужай]] расстраляная нацыстамі. * [[4 сьнежня]]: [[Вера Харужая]] (39) — беларуская падпольніца, партызанка. [[Герой Савецкага Саюзу]] (пасьмяротна). Расстраляная нацыстамі. * [[6 сьнежня]]: [[Рыма Шаршнёва]] (17) — беларуская савецкая партызанка, першая і адзіная жанчына, якая закрыла сваім целам амбразуру варожага дзота. * [[24 сьнежня]]: [[Вінцэнт Гадлеўскі]] (54) — беларускі каталіцкі сьвятар, грамадзкі дзяяч, адзін з кіраўнікоў беларускага падпольля ў гады нямецкай акупацыі. == Дата невядомая або патрабуе ўдакладненьня == * [[Дарафей Бохан]] (64) — расейскі і беларускі журналіст, паэт, празаік, перакладчык, літаратуразнаўца. * [[Абрам Бразер]] (50) — беларускі савецкі скульптар, графік і жывапісец. Заслужаны дзяяч мастацтваў Беларусі (1940). Расстраляны зь сям’ёй у менскім гета. * [[Міхаіл Гебелеў]] (37) — адзін з кіраўнікоў камуністычнага падпольля ў Менску, кіраўнік падпольля ў Менскім гета ў часе нямецкай акупацыі Беларусі ў Другую сусьветную вайну. У ліпені 1942 году арыштаваны акупацыйнымі ўладамі і павешаны. Дакладная дата пакараньня невядомая. * [[Дзьмітры Даўгяла]] (73) — беларускі археограф і гісторык. Рэпрэсаваны. Дакладны час сьмерці невядомы. Паводле неўдакладненых зьвестак памёр у красавіку 1942 году. * [[Язэп Лочмель]] (35) — беларускі гісторык. Загінуў у баі ў сакавіку 1942 году. * [[Антон Луцкевіч]] (58) — беларускі палітык, грамадзкі дзяяч, гісторык, адзін з пачынальнікаў беларускага нацыянальнага руху ў ХХ ст., Старшыня Рады Народных Міністраў і міністар замежных справаў БНР (1918—1920). Рэпрэсаваны. Дакладны час сьмерці невядомы. Па адной вэрсіі, памёр 23 сакавіка 1942 году на перасыльным пункце Аткарск Саратаўскай вобласьці. * [[Абрам Маневіч]] (61) — беларускі й амэрыканскі мастак. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе| ]] [[Катэгорыя:Сьпіс памерлых паводле гадоў|1942]] ow8x1vhqxpzryz90g6lage0l65xoixi 0 178695 2697476 2347858 2026-10-23T12:31:53Z Kontributor 2K 83113 Герб @свг 2697476 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Мэнэн |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Мэнэну |Назва на мове краіны = Menen |Код мовы назвы краіны = |Краіна = Бэльгія |Герб = Blason ville be Menen (avec ornements).svg |Сьцяг = Flag of Menen.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1087 |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Рэгіён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Заходняя Фляндрыя]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = Раён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = [[Флямандзкая супольнасьць]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 33.07 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 32964 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2014 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = |Сьпіс тэлефонных кодаў = |Тэлефонны код = +32 56 |Паштовыя індэксы = 8930 |Назва лічбавага клясыфікатару = NIS-code |Лічбавы клясыфікатар = 34027 |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Menen - Schippershof 1.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 50 |Шырата хвілінаў = 47 |Шырата сэкундаў = 44 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 3 |Даўгата хвілінаў = 7 |Даўгата сэкундаў = 18 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.menen.be }} '''Мэнэн''' ({{мова-nl|Menen}}, {{мова-fr|Menin}}) — [[горад]] і [[Камуны Бэльгіі|камуна]] ў бэльгійскай правінцыі [[Заходняя Фляндрыя]]. Першыя згадкі адносяцца да 1087 году. У 1548 годзе горад моцна пацярпеў ад пажару. У 1578 годзе былі ўзьведзеныя гарадзкія муры. З 1579 па 1830 гады Менен дваццаць два разы трымаў асаду варожых войскаў. У 1917 годзе каля гораду адбывалася [[Бітва пры Пашэндэйле]]. <gallery> Файл:Menen - Stadhuis en belfort.jpg|[[Мэнэнская ратуша|Ратуша]] і [[бэфруа]] ў 2004 годзе (да рэстаўрацыі 2007 году) Файл:Menen - Sint-Franciscuskerk 1.jpg|Царква Сьвятога Францыска Файл:Menen_duits_kerkhof.jpg|Нямецкія могілкі </gallery> == Рост насельніцтва == <timeline> Colors= id:a value:gray(0.9) id:b value:gray(0.7) id:c value:rgb(1,1,1) id:d value:rgb(0.7,0.8,0.9) id:e value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:753 height:372 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:35000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:b increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:a increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:c BarData= bar:1806 text:1806 bar:1816 text:1816 bar:1830 text:1830 bar:1846 text:1846 bar:1856 text:1856 bar:1866 text:1866 bar:1876 text:1876 bar:1880 text:1880 bar:1890 text:1890 bar:1900 text:1900 bar:1910 text:1910 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1947 text:1947 bar:1961 text:1961 bar:1970 text:1970 bar:1977 text:1977 bar:1980 text:1980 bar:1990 text:1990 bar:2000 text:2000 bar:2007 text:2007 PlotData= color:d width:20 align:left bar:1806 from:0 till: 4560 bar:1816 from:0 till: 5950 bar:1830 from:0 till: 7608 bar:1846 from:0 till: 8257 bar:1856 from:0 till: 8898 bar:1866 from:0 till: 9550 bar:1876 from:0 till: 11337 bar:1880 from:0 till: 11749 bar:1890 from:0 till: 13710 bar:1900 from:0 till: 18611 bar:1910 from:0 till: 18636 bar:1920 from:0 till: 16471 bar:1930 from:0 till: 20484 bar:1947 from:0 till: 22031 bar:1961 from:0 till: 22451 bar:1970 from:0 till: 22037 bar:1977 from:0 till: 21686 color:e width:20 align:left bar:1977 from:21686 till:34302 bar:1980 from:0 till: 33972 bar:1990 from:0 till: 32726 bar:2000 from:0 till: 32028 bar:2007 from:0 till: 32413 PlotData= bar:1806 at: 4560 fontsize:s text: 4.560 shift:(-10,5) bar:1816 at: 5950 fontsize:S text: 5.950 shift:(-10,5) bar:1830 at: 7608 fontsize:S text: 7.608 shift:(-10,5) bar:1846 at: 8257 fontsize:S text: 8.257 shift:(-10,5) bar:1856 at: 8898 fontsize:S text: 8.898 shift:(-10,5) bar:1866 at: 9550 fontsize:S text: 9.550 shift:(-10,5) bar:1876 at: 11337 fontsize:S text: 11.337 shift:(-10,5) bar:1880 at: 11749 fontsize:S text: 11.749 shift:(-10,5) bar:1890 at: 13710 fontsize:S text: 13.710 shift:(-10,5) bar:1900 at: 18611 fontsize:S text: 18.611 shift:(-10,5) bar:1910 at: 18636 fontsize:S text: 18.636 shift:(-10,5) bar:1920 at: 16471 fontsize:S text: 16.471 shift:(-10,5) bar:1930 at: 20484 fontsize:S text: 20.484 shift:(-10,5) bar:1947 at: 22031 fontsize:S text: 22.031 shift:(-10,5) bar:1961 at: 22451 fontsize:S text: 22.451 shift:(-10,5) bar:1970 at: 22037 fontsize:S text: 22.037 shift:(-10,5) bar:1977 at: 21686 fontsize:S text: 21.686 shift:(-10,5) bar:1977 at: 34302 fontsize:S text: 34.302 shift:(-10,5) bar:1980 at: 33972 fontsize:S text: 33.972 shift:(-10,5) bar:1990 at: 32726 fontsize:S text: 32.726 shift:(-10,5) bar:2000 at: 32028 fontsize:S text: 32.028 shift:(-10,5) bar:2007 at: 32439 fontsize:S text: 32.439 shift:(-10,5) </timeline> <small>Крыніца інфармацыі:NIS — для пэрыяду з 1806 па 1970= падлік насельніцтва на 31 сьнежня; пачынаючы з 1977= колькасьць жыхароў на 1 студзеня</small> <small>1977: аб’яднаньне камунаў (+12 616 жыхароў)</small> == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.menen.be Афіцыйны сайт гораду] [[Катэгорыя:Гарады Бэльгіі]] tb2qa8kd7s8y5jupdt8p3y71febfl41 2697477 2697476 2026-10-23T12:32:55Z Kontributor 2K 83113 из Викиданных 2697477 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Мэнэн |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Мэнэну |Назва на мове краіны = Menen |Код мовы назвы краіны = |Краіна = Бэльгія |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1087 |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Рэгіён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Заходняя Фляндрыя]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = Раён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = [[Флямандзкая супольнасьць]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 33.07 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 32964 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2014 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = |Сьпіс тэлефонных кодаў = |Тэлефонны код = +32 56 |Паштовыя індэксы = 8930 |Назва лічбавага клясыфікатару = NIS-code |Лічбавы клясыфікатар = 34027 |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Menen - Schippershof 1.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 50 |Шырата хвілінаў = 47 |Шырата сэкундаў = 44 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 3 |Даўгата хвілінаў = 7 |Даўгата сэкундаў = 18 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.menen.be }} '''Мэнэн''' ({{мова-nl|Menen}}, {{мова-fr|Menin}}) — [[горад]] і [[Камуны Бэльгіі|камуна]] ў бэльгійскай правінцыі [[Заходняя Фляндрыя]]. Першыя згадкі адносяцца да 1087 году. У 1548 годзе горад моцна пацярпеў ад пажару. У 1578 годзе былі ўзьведзеныя гарадзкія муры. З 1579 па 1830 гады Менен дваццаць два разы трымаў асаду варожых войскаў. У 1917 годзе каля гораду адбывалася [[Бітва пры Пашэндэйле]]. <gallery> Файл:Menen - Stadhuis en belfort.jpg|[[Мэнэнская ратуша|Ратуша]] і [[бэфруа]] ў 2004 годзе (да рэстаўрацыі 2007 году) Файл:Menen - Sint-Franciscuskerk 1.jpg|Царква Сьвятога Францыска Файл:Menen_duits_kerkhof.jpg|Нямецкія могілкі </gallery> == Рост насельніцтва == <timeline> Colors= id:a value:gray(0.9) id:b value:gray(0.7) id:c value:rgb(1,1,1) id:d value:rgb(0.7,0.8,0.9) id:e value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:753 height:372 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:35000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:b increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:a increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:c BarData= bar:1806 text:1806 bar:1816 text:1816 bar:1830 text:1830 bar:1846 text:1846 bar:1856 text:1856 bar:1866 text:1866 bar:1876 text:1876 bar:1880 text:1880 bar:1890 text:1890 bar:1900 text:1900 bar:1910 text:1910 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1947 text:1947 bar:1961 text:1961 bar:1970 text:1970 bar:1977 text:1977 bar:1980 text:1980 bar:1990 text:1990 bar:2000 text:2000 bar:2007 text:2007 PlotData= color:d width:20 align:left bar:1806 from:0 till: 4560 bar:1816 from:0 till: 5950 bar:1830 from:0 till: 7608 bar:1846 from:0 till: 8257 bar:1856 from:0 till: 8898 bar:1866 from:0 till: 9550 bar:1876 from:0 till: 11337 bar:1880 from:0 till: 11749 bar:1890 from:0 till: 13710 bar:1900 from:0 till: 18611 bar:1910 from:0 till: 18636 bar:1920 from:0 till: 16471 bar:1930 from:0 till: 20484 bar:1947 from:0 till: 22031 bar:1961 from:0 till: 22451 bar:1970 from:0 till: 22037 bar:1977 from:0 till: 21686 color:e width:20 align:left bar:1977 from:21686 till:34302 bar:1980 from:0 till: 33972 bar:1990 from:0 till: 32726 bar:2000 from:0 till: 32028 bar:2007 from:0 till: 32413 PlotData= bar:1806 at: 4560 fontsize:s text: 4.560 shift:(-10,5) bar:1816 at: 5950 fontsize:S text: 5.950 shift:(-10,5) bar:1830 at: 7608 fontsize:S text: 7.608 shift:(-10,5) bar:1846 at: 8257 fontsize:S text: 8.257 shift:(-10,5) bar:1856 at: 8898 fontsize:S text: 8.898 shift:(-10,5) bar:1866 at: 9550 fontsize:S text: 9.550 shift:(-10,5) bar:1876 at: 11337 fontsize:S text: 11.337 shift:(-10,5) bar:1880 at: 11749 fontsize:S text: 11.749 shift:(-10,5) bar:1890 at: 13710 fontsize:S text: 13.710 shift:(-10,5) bar:1900 at: 18611 fontsize:S text: 18.611 shift:(-10,5) bar:1910 at: 18636 fontsize:S text: 18.636 shift:(-10,5) bar:1920 at: 16471 fontsize:S text: 16.471 shift:(-10,5) bar:1930 at: 20484 fontsize:S text: 20.484 shift:(-10,5) bar:1947 at: 22031 fontsize:S text: 22.031 shift:(-10,5) bar:1961 at: 22451 fontsize:S text: 22.451 shift:(-10,5) bar:1970 at: 22037 fontsize:S text: 22.037 shift:(-10,5) bar:1977 at: 21686 fontsize:S text: 21.686 shift:(-10,5) bar:1977 at: 34302 fontsize:S text: 34.302 shift:(-10,5) bar:1980 at: 33972 fontsize:S text: 33.972 shift:(-10,5) bar:1990 at: 32726 fontsize:S text: 32.726 shift:(-10,5) bar:2000 at: 32028 fontsize:S text: 32.028 shift:(-10,5) bar:2007 at: 32439 fontsize:S text: 32.439 shift:(-10,5) </timeline> <small>Крыніца інфармацыі:NIS — для пэрыяду з 1806 па 1970= падлік насельніцтва на 31 сьнежня; пачынаючы з 1977= колькасьць жыхароў на 1 студзеня</small> <small>1977: аб’яднаньне камунаў (+12 616 жыхароў)</small> == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.menen.be Афіцыйны сайт гораду] [[Катэгорыя:Гарады Бэльгіі]] dyxfvsitcl33ru9166evb4c2ekj1w8l 0 183357 2697524 2341988 2026-10-24T00:18:40Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697524 wikitext text/x-wiki {{Музыка |Імя = Далорэс О'Рыярдан |Сапраўднае_імя = {{мова-en|Dolores Mary Eileen O’Riordan Burton|скарочана}},<br />{{мова-ga|Dolores Ní Ríordáin|скарочана}} |Лёга = |Памер_лёга = |Апісаньне_лёга = |Фота = The Cranberries en Barcelona 11.jpg |Памер_фота = |Апісаньне_фота = Далорэс О’Рыярдан на канцэрце The Cranberries 13 сакавіка 2010 году |Дата_нараджэньня = {{Нарадзілася|6|9|1971}} |Месца_нараджэньня = [[Лімэрык (горад)|Лімэрык]], [[Ірляндыя]] |Дата_сьмерці = {{Памерла|15|1|2018|гадоў=46}} |Месца_сьмерці = [[Лёндан]], [[Вялікабрытанія]] |Гады = 1990—2018 |Прафэсіі = [[сьпявак|сьпявачка]], музыка, аўтар песень |Інструмэнты = [[клявішныя музычныя інструмэнты]] |Жанры = [[альтэрнатыўны рок]],<br />[[інды-рок]],<br />[[пост-гранж]],<br />[[келтык-рок]] |Псэўданімы = |Гурты = [[The Cranberries]] |Супрацоўніцтва = |Лэйблы = [[Sanctuary Records]],<br />[[Rounder Records]],<br />[[Cooking Vinyl]] |Узнагароды = |Сайт = }} '''Далорэс Мэры Эйлін О’Рыярдан Бэртан''' ({{мова-en|Dolores Mary Eileen O’Riordan Burton}}, {{мова-ga|Dolores Ní Ríordáin}}; 6 верасьня 1971 — 15 студзеня 2018<ref>[https://web.archive.org/web/20211203072143/https://www.intex-press.by/2018/01/15/v-londone-umerla-solistka-irlandskoj-gruppy-the-cranberries-dolores-o-riordan/ У Лёндане памерла салістка ірляндзкага гурта The Cranberries Далорэс О’Рыярдан] [[Intex-press]] 15-01-2018</ref>, [[Лёндан]]) — ірляндзкая сьпявачка, [[кампазытар]] і аўтар песень, мастачка, лідэр гурту [[The Cranberries]]. == Жыцьцяпіс == === Пачатак жыцьця (1971—1990) === Нарадзілася ў небагатай фэрмэрскай сям’і Тэрэнса О’Рыярдана і Айлін Грынсьміт, у прыгарадзе [[Лімэрык (горад)|Лімэрыку]], Бэлібрыкене (за восемь міляў да Лімэрыку), [[Ірляндыя]]. Была малодшая ў сям’і. У Далорэс пяць братоў: Тэрэнс, Брэндан, Донал, Піджэй, Джозэф і адна сястра Энджэла. У дзяцінстве сьпявала ў царкоўным хоры. зь пяці гадоў грала на піяніна і дудцы, з 17 — на гітары. Умела граць на мандаліне. Валодала некалькімі мовамі (ангельскай, ірляндзкай, францускай). === Сьпявачка The Cranberries === {{Асноўны артыкул|The Cranberries}} Як вакалістка ў 1990 годзе далучылася да гурта ''The Cranberry Saw Us'', які пазьней зьмяніў назву на [[The Cranberries]]. У песьні The Cranberries «[[Zombie (песьня)|Zombie]]» адлюстроўваецца яе жаданьне абудзіць ў ірляндзкім народзе пачуцьцё шкадаваньня аб прынесеных падчас змаганьня за незалежнасьць ахвярах і вяртаньне краіны да мірнага стану. Удзельнічала ў запісе песень такіх гуртоў і выканаўцаў, як [[Moose (гурт)|Moose]] (1992), Touch of Oliver (1993), [[Джа Ўобл]] — «The Sun Does Rise» (1994), на гэту песьню выходзіць відэа, дзе Далорэс здымаецца ў парыку белага колеру і седзячы, з-за пералому нагі — выніку спартовай траўмы<ref>[http://www.newlookmedia.ru/?p=13912 «CRANBERRIES: накіроўваемся ў Японію біцца з самураямі»] — Газэта «[[Музыкальная правда|МузОБОЗ]]» № 35 ат 3.11.1995</ref>, атрыманай падчас катаньня на лыжах у гарах). У 1995 годзе прымае ўдзел у канцэрце [[Лючана Павароцьці]], прасьпявала разам зь ім дуэтам песьню «Ave Maria», з [[Сайман Ле Бон|Сайманам Ле Бонам]] выканала песьню «[[Linger]]» і ўдзельнічала ў выкананьні гімну «Nessun Dorma», які прасьпявалі ўсе ўдзельнікі канцэрту па яго заканчэньні. У лістападзе 1998 Далорэс прысутнічала на ўзнагароджаньні [[MTV Europe Music Awards]] разам з барабаншчыкам The Cranberries [[Фэргал Лоўлэр|Фэргалам Лоўлэрам]]. Яны прымалі ўдзел ва ўзнагароджаньні [[Наталі Імбрулья|Наталі Імбрульі]] за песьню «[[Torn]]». У 1999 годзе О’Рыярдан прыняла ўдзел ў запісу кавэр-вэрсіі песьні [[The Rolling Stones]] «It’s Only Rock ’n Roll (But I Like It)» у складзе гурта Artists for Children’s Promise, у які ўвайшлі [[Кіт Рычардс]], [[Эні Ленакс]], Наталі Імбрулья, [[Озі Озбарн]], Скін, [[Spice Girls]] і іншыя музыкі. Сынгл быў выдадзены ў сьнежні 1999 году. Грошы ад яго прадажу пайшлі на дапамогу дзецям. Тройчы ўдзельнічала ў калядных канцэртах, якія ладзіў папа рымскі [[Ян Павал II]]. === Сольная кар’ера === [[Файл:Dolores O'Riordan.jpg|300пкс|міні|зьлева|Далорэс О’Рыярдан у 2007 годзе]] У 2003 годзе ўдзельнікі The Cranberries абвесьцілі аб творчым перапынку, і Далорэс пачала сольную кар’еру. Яна запісвае песьні «Ave Maria» для саўндтрэку да фільму «[[Пакуты Хрыстовы (фільм)|Пакуты Хрыстовы]]» (2004), «Mirror Lover» (2004) для альбому нямецкага электроннага праекту [[Jam & Spoon]] і дуэт з італьянскім сьпеваком [[Дзукера]] «Pure Love» (2004), у гэты самы час працягвае запісваць песьні для сольнага альбому, куды ў выніку ўвайшлі такія песьні як «Black Widow» (пра тое, як пакутліва памірала ад раку яе сьвякроў Дэніс Бэртан), «Stay with Me» (пра свайго бацьку, які хварэў ракам), «Apple of My Eye» (прысьвячэньне каханаму мужу Дону), «Loser», «When We Were Young» (пра тое, што дзяцінства прайшло, як Далорэс сумуе па маці падчас гастролей і гатовая аддаць ёй усё, каб толькі пачуць яе голас па тэлефоне), «In the Garden» (пра мужа і двух дзяцей), «Ecstasy» (пра дэпрэсію), «Angel Fire» (песьня была напісаная ў сьнежні, калі памерла цёшча брата Далорэс), «Sisterly Love» (прысьвечаная сястры Далорэс — Элейн О’Рыярдан) — песьня не ўвайшла ў альбом. [[Файл:DoloresO'Riordan.jpg|міні|200пкс|Далорэс О’Рыярдан у 2010 годзе]] 7 траўня 2007 году выходзіць яе дэбютны сольны альбом ''[[Are You Listening? (альбом Далорэс О’Рыярдан)|Are You Listening?]]'', першым сынглам зь якога робіцца песьня «Ordinary Day», прысьвечаная яе трэцяму дзіцяці — дачцэ Дакоце. За чатыры гады Далорэс напісала 32 песьні, зь якіх 12 увайшлі ў альбом. У запісе альбому прымалі ўдзел музыкі: Стыў Дэмаркі (гітара), які на працягу сямі гадоў быў канцэртным гітарыстам і бэк-вакалістам The Cranberries, [[Марка Мэндоса]] (бас-гітара, бэк-вакал на канцэртах), [[Грэм Гопкінз]] (ударныя), Дэні Дэмаркі, брат Стыва (клявішныя). Альбом спрадусаваны Далорэс разам з Дэнам Бродбэкам і Юсам. Далорэс таксама займалася супрацай з кампазытарам [[Анджэла Бэдаламэнці]], зь якім запісала песьні «Angels Go to Heaven» (2004), «The Butterfly» (2006) і «Secrets of Love» для саўндтрэкаў да фільмаў «[[Эвіленка]]» (2004) і «Secrets of Love» (2007). У 2006 годзе О’Рыярдан згуляла эпізадычную ролю ў фільме [[Фрэнк Карачы|Фрэнка Карачы]] «[[Клік: з пультам па жыцьці]]», выканала песьню «[[Linger]]»<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0389860/soundtrack/ «Саўндтрэкі фільму „Клік: з пультам па жыцьці“»] (англ.) на сайце Internet Movie Database</ref>. У 2008 годзе пачала пісаць песьні да свайго другога сольнага альбому, які быў названы ''[[No Baggage]]'' і які пабачыў сьвет 24 жніўня 2009 году. 15 студзеня 2018 году яе цела знайшлі ў нумары лёнданскага гатэля. Як паведамляецца ў афіцыйнай заяве прадстаўнікоў сьпявачкі, яна знаходзілася ў Лёндане на сэсіі гуказапісу<ref>[https://web.archive.org/web/20211203072143/https://www.intex-press.by/2018/01/15/v-londone-umerla-solistka-irlandskoj-gruppy-the-cranberries-dolores-o-riordan/ У Лёндане памерла салістка ірляндзкага гурта The Cranberries Далорэс О’Рыярдан] [[Intex-press]] 15-01-2018</ref>. == Асабістае жыцьцё == 7 ліпеня 1994 году выйшла замуж за былога тур-мэнэджара гурта [[Duran Duran]] Дона Бэртана ({{мова-en|Don Burton}}), зь якім разьвялася ў 2014 годзе<ref>{{Спасылка|url=http://www.limerickleader.ie/news/local-news/exclusive-dolores-o-riordan-distressed-over-marriage-split-mother-1-6414399 |title=EXCLUSIVE: Dolores O’Riordan distressed over marriage split - mother |author=Fitzgerald A. |date=13 ноября 2014 |work= |publisher=Limerick Leader |accessdate=2015-08-09 |lang=en}}</ref>. Падчас шлюбу ў іх нарадзілася трое дзяцей: сын Тэйлар Бакстэр Бэртан (23.11.1997) і дзьве дачкі: Молі Лі Бэртан (27.01.2001) і Дакота Рэйн Бэртан (10.04.2005). Жыла ў [[Гоўц]]е, [[Ірляндыя]], мела таксама нерухомасьць у Канадзе й Гішпаніі. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === ==== The Cranberries ==== * ''[[Everybody Else Is Doing It, So Why Can’t We?]]'' (1993) * ''[[No Need to Argue]]'' (1994) * ''[[To the Faithful Departed]]'' (1996) * ''[[Bury the Hatchet]]'' (1999) * ''[[Wake Up and Smell the Coffee]]'' (2001) * ''[[Roses]]'' (2012) ==== Сольныя альбомы ==== * ''[[Are You Listening? (альбом Далорэс О’Рыярдан)|Are You Listening?]]'' (2007) * ''[[No Baggage]]'' (2009) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{imdb імя|id=0642512}} * [https://web.archive.org/web/20070305233845/http://www.doloresoriordan.ie/ Афіцыйны сайт] * [http://www.myspace.com/doloresoriordan Афіцыйны блёг на myspace.com] * [https://web.archive.org/web/20201204234036/https://cranberries.com/ Афіцыйны сайт The Cranberries] {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:О’Рыярдан, Далорэс}} [[Катэгорыя:Ірляндзкія сьпевакі і сьпявачкі]] [[Катэгорыя:The Cranberries]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лёндане]] 420juiz6ghaz7eyk39jjkb4o1tpvfxm 0 200209 2697521 2012665 2026-10-23T22:26:03Z ~2026-56772-64 100817 2697521 wikitext text/x-wiki '''«Бабілён»''' — клюб перакладчыкаў, заснаваны ў [[Менск]]у 29 траўня 1986 году з мэтай актывізацыі перакладніцкай дзейнасьці і пашырэньня ролі перакладу ў беларускай культуры дзеля ўпісаньня яе ў эўрапейскі і сусьветны кантэкст. Клюб супрацоўнічаў зь літаратурным аб’яднаньнем «[[Тутэйшыя (літаб’яднаньне)|Тутэйшыя]]» і з сэкцыяй перакладу [[Саюз пісьменьнікаў Беларусі|Саюзу пісьменьнікаў Беларусі]]. На сходах Клюбу абмяркоўваліся тэарэтычныя і практычныя праблемы перакладу, а пазьней і надзённыя пытаньні беларускай культуры, гісторыі, філязофіі, культуралёгіі. На II-м Вальным сойме ў студзені 1989 году Бабілён далучыўся да Канфэдэрацыі беларускіх суполак. Сярод актыўных удзельнікаў — [[Ігар Бабкоў]], [[Лявон Баршчэўскі]] (віцэ-прэзыдэнт), [[Юры Вашкевіч]], [[Алесь Жлутка]], [[Віялета Кавалёва]], Алег Мароз, [[Мікола Матрунчык]], [[Мікола Раманоўскі]], [[Генадзь Сагановіч]], [[Зьміцер Саўка]], [[Сяргей Шупа]] (прэзыдэнт). Пасьля спыненьня дзейнасьці Клюбу ў 1989 годзе ягоныя сябры заснавалі або спрычыніліся да заснаваньня шэрагу навуковых і культурных суполак і праектаў — [[Беларускае Навукова-Гуманітарнае Таварыства|Беларускага Навукова-Гуманітарнага Таварыства]], Беларуска-Кельцкага Зьвязу, «Эўрафоруму». == Літаратура == * [http://slounik.org/153727.html Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956—1991). Даведнік], [[slounik.org]] {{Накід}} [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Падзеі 26 траўня]] [[Катэгорыя:Колішнія беларускія арганізацыі]] [[Катэгорыя:Пераклад]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратурныя аб’яднаньні]] [[Катэгорыя:Беларускія нацыяналістычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Зьніклі ў 1989 годзе]] cimik1lq6wn679k97e3xfvza44s2fjc 0 230788 2697529 2636560 2026-10-24T06:26:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697529 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Зьміцер Альбертавіч Падбярэскі |арыгінал імя = {{Мова-be|Зьміцер Альбэртавіч Падбярэскі}}, {{Мова-be|Дзьмітры Альбэртавіч Падбярэскі}} |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэньні = |род дзейнасьці = музычны журналіст, музычны крытык<ref name="Мартинович Дзмітрый Падбярэзскі">{{артыкул|аўтар = [[Алесь Марціновіч|Алесь Марціновіч]]. |загаловак = Шматпрофільна — якасна |арыгінал = |спасылка = http://www.lim.by/limbyfiles/mal8_2010.pdf |мова = be |адказны = |аўтар выданьня = |выданьне = [[Маладосць (часопіс)|Маладосць]] |тып = часопіс |месца = |выдавецтва = |год = 2010 |выпуск = |том = |нумар = 8 (681) |старонкі = 109 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |ref = |архіўная спасылка =https://web.archive.org/web/20200314102020/http://www.lim.by/limbyfiles/mal8_2010.pdf|archivedate=2020-03-14|accessdate=2020-03-14 }}</ref>, пісьменьнік, телевядучы |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} {{Цёзкі}} '''Зьміцер''' (Дзьмітры)<ref name="Мартинович Дзмітрый Падбярэзскі" /> '''Альбэртавіч Падбярэскі<ref>{{артыкул| загаловак =«Грыфаманія». Свята гітарнай музыкі|тып=часопіс|спасылка=http://lim.by/limbyfiles/Berezka_6.pdf|выданьне=[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]|мова=be|нумар=6 (1000)|старонкі=62|архіўная спасылка=https://web.archive.org/web/20200314104808/http://lim.by/limbyfiles/Berezka_6.pdf|archivedate=2020-03-14|accessdate=2020-03-14|аўтар=Дзмітрый Нікалаеў.|год=2011}}</ref>''' (нар. [[1952]], [[Менск]]) — беларускі музычны журналіст і крытык, пісьменьнік і тэлевядучы<ref name="Жбанаў">{{Cite web|url=https://bel.sputnik.by/culture/20150605/1015580396.html|title=Дзмітрый Падбярэзскі: нам ёсць што паказаць Еўропе|last=Жбанаў|first=Аляксандр|аўтар=Аляксандр Жбанаў.|date=2015-06-05|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Sputnik|Sputnik|ru|Sputnik}}|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215145019/https://bel.sputnik.by/culture/20150605/1015580396.html|archivedate=2020-02-15|accessdate=2020-02-15|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bel.sputnik.by/radio/20160913/1025198277.html|title=Падбярэзскі: нашым музыкам дастаткова 2-3 карпаратываў у месяц|last=|first=|date=2016-09-13|website=|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Sputnik|Sputnik|ru|Sputnik}}|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200305060711/https://bel.sputnik.by/radio/20160913/1025198277.html|archivedate=2020-03-05|accessdate=2020-03-05|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://budzma.by/news/zmicyer-padbyarezski-dabrachynnasc-pakazchyk-razvitasci-hramadstva.html|title=Зміцер Падбярэзскі: «Дабрачыннасць — паказчык развітасці грамадства»|last=|first=|date=2010-04-15|website=|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200305061601/https://budzma.by/news/zmicyer-padbyarezski-dabrachynnasc-pakazchyk-razvitasci-hramadstva.html|archivedate=2020-03-05|accessdate=2020-03-05|deadlink=no}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1952 годзе ў [[Менск]]у. Выпускнік [[Філялягічны факультэт БДУ|філялягічнага факультэта БДУ]] 1974 году<ref name=":1">{{Cite web|url=http://ultra-music.com/articles/homework/21228|title=Дзмітрый Падбярэзскі: «Мне прапаноўвалі застацца ў вёсцы, трапіць у райкам партыі, але на халеру мне гэта?»|first=Евгения|last=Логуновская|coauthors=Денис Зеленко.|аўтар=Евгения Логуновская|date=2014-06-27|publisher={{Артыкул у іншым разьдзеле|Ultra-music.com|Ultra-music.com|be|Ultra-music.com}}|language=be|accessdate=2020-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200305065800/http://ultra-music.com/articles/homework/21228|archivedate=2020-03-05|last2=Зеленко|first2=Денис|deadlink=no}}</ref>. Па заканчэньні ўнівэрсітэта адпрацоўваў два гады настаўнікам, потым быў адміністратарам аб’яднаньня «Летапіс» кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.experty.by/content/dmitrii-podberezskii-shtatnyi-ekspert-2008-2013|title=Дмитрий Подберезский (штатный эксперт, 2008-2013)|first=|last=|work=|date=2014-03-14|publisher=[[Experty.by]]|language=ru|accessdate=2020-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200314072933/https://www.experty.by/content/dmitrii-podberezskii-shtatnyi-ekspert-2008-2013|archivedate=2020-03-14|deadlink=no}}</ref>. У 1980-х гадах займаў пасаду старшыні менскага клюбу аматараў джазу<ref name=":2" />. Чалец [[Саюз беларускіх пісьменьнікаў|Саюза беларускіх пісьменьнікаў]] з 1994 году<ref>{{Cite web|url=https://lit-bel.org/friends/p/Padbyarezsk-Dzmtriy-Alybertavch-530/|title=Падбярэзскі Дзмітрый Альбертавіч|first=|last=|website=|date=|publisher=[[Саюз беларускіх пісьменьнікаў]]|language=be|accessdate=2020-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190702194045/https://lit-bel.org/friends/p/Padbyarezsk-Dzmtriy-Alybertavch-530/|archivedate=2019-07-02|deadlink=no}}</ref><ref name=":2" />, [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] з 1998 году<ref name=":2" />. З 2011 году адзін з кіраўнікоў [[Лэйбл гукапісу|лэйбла]] «Dzida Music»<ref>{{Cite web|url=https://www.experty.by/content/dzmitryi-padbyarezski-asabisty-top-10-belaruskikh-albomau-za-2017-god-audye|title=Дзмітрый Падбярэзскі: асабісты топ-10 беларускіх альбомаў за 2017 год (+аўдыё)|last=|first=|date=2018-04-24|work=|publisher=[[Experty.by]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200304105816/https://www.experty.by/content/dzmitryi-padbyarezski-asabisty-top-10-belaruskikh-albomau-za-2017-god-audye|archivedate=2020-03-04|accessdate=2020-04-03|deadlink=no}}</ref>. Чалец журы конкурсных частак польскіх музычных фэстываляў «Noc bluesowa» ў 2000—2005 гадах, «[[Басовішча]]» ў 2006—2007 гадах<ref name=":2" />, беларускага «Cover King» у 2014 годзе<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/culture/view/final-konkursa-cover-king-budet-posvjaschen-pesnjaram-46522-2014|title=Финал конкурса Cover King будет посвящен "Песнярам"|last=|first=|date=2014-06-04|website=|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200403163331/https://www.belta.by/culture/view/final-konkursa-cover-king-budet-posvjaschen-pesnjaram-46522-2014|archivedate=2020-04-03|accessdate=2020-04-03|deadlink=no}}</ref>. Вядомы па працы ў выданьнях: сайт «[[Experty.by]]»<ref>{{Cite web|url=http://generation.by/news6453.html|title=Experty.by назавуць лепшы інструментальны альбом|last=|first=|date=2014-01-29|website=|publisher=[[Задзіночаньне беларускіх студэнтаў|generation.by]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200305062416/http://generation.by/news6453.html|archivedate=2020-03-05|accessdate=2020-03-05|deadlink=no}}</ref>, «[[Белорусская деловая газета]]», радыё «[[Свабода (радыё)|Свабода]]», часопіс «[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]» (намесьнік галоўнага рэдактара з 2014 году)<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=1950|title=Зьміцер Падбярэскі: У Смолавай не было ні каліва арыгінальнасьці|last=|first=|date=2006-05-20|website=|publisher=[[Наша Ніва|Наша Ніва]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200305055230/https://nashaniva.by/?c=ar&i=1950|archivedate=2020-03-05|accessdate=2020-03-05|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/27473564.html|title=Зьміцер Падбярэскі: Менск можна назваць эўрапейскім горадам музыкі|last=Ракіцкі|first=Вячаслаў|аўтар=Вячаслаў Ракіцкі.|date=2016-01-16|website=|publisher=[[Свабода (радыё)|Свабода]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200305054636/https://www.svaboda.org/a/27473564.html|archivedate=2020-03-05|accessdate=2020-03-05|deadlink=no}}</ref>. Пісаў на музычную тэматыку з сярэдзіны 1970-х гадоў для «[[Знамя юности|Знамени юности]]», «[[Рабочая смена|Рабочей смены]]», «[[Літаратура і мастацтва|Літаратуры і мастацтва]]», «[[Беларусь (1944)|Беларусі]]», «[[Наша Ніва|Нашай Нiвы]]», «[[Маладосьць (часопіс)|Маладосці]]», «[[Tuzin.fm]]», «[[Клуб и художественная самодеятельность|Клуба и художественной самодеятельности]]», «[[Jazz-Квадрат]]а», «[[Melodie]]», «[[Jazz Forum]]» і іншых газэтаў, часопісаў і сайтаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://novychas.by/asoba/dzmitryj_padbiarezski|title=Дзмітрый Падбярэзскі: Невялічкі помнік я сабе ўжо паставіў|first=Аляксандр|last=Тамковіч|аўтар=Аляксандр Тамковіч.|date=2016-01-10|publisher=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|language=be|accessdate=2020-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200305063851/https://novychas.by/asoba/dzmitryj_padbiarezski|archivedate=2020-03-05|deadlink=no}}</ref><ref name=":2" />. У 1970—1980-х гадах на «[[Беларусь 1]]» вёў перадачы «Сустрэнемся пасьля адзінаццаці», «Тэледыскатэка»<ref>{{артыкул|загаловак=Зьміцер Падбярэскі: Сустрэнемся пасьля адзінаццаці|спасылка=https://nashaniva.by/?c=ar&i=96767|тып=газэта|date=2002-09-13|выданьне=[[Наша Ніва|Наша Ніва]]|мова=be|нумар=34 (296)|архіўная спасылка=https://web.archive.org/web/20200305053925/https://nashaniva.by/?c=ar&i=96767|archivedate=2020-03-05|accessdate=2020-03-05|ref=Курс|аўтар=Курс, Сьвятлана|дзень=13|месяц=9|год=2002}}</ref><ref name=":2" />. У 1990-х гадах вёў перадачу «Музыка тоўстых» на радыё «[[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]]» й яе правапераемніцы «[[Радыё 101,2]]» да іх закрыцьця ўладамі<ref>{{Cite web|url=http://radio.tut.by/articles/art/1012fm.shtml|title=Радыё 101 і 2, Гарадскі канал|first=Серж|last=Мінскевіч|аўтар=Серж Мінскевіч.|date=|publisher=[[TUT.BY]]|language=be|accessdate=2020-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050308183857/http://radio.tut.by/articles/art/1012fm.shtml|archivedate=2005-03-08|deadlink=no}}</ref><ref name=":2" />. У 2000-х вёў перадачы «Мэлёдыя дня» й «Па-за тактам» на радыё «[[Свабода (радыё)|Свабода]]»<ref name=":2" />. Зьяўляецца аўтарам «[[wikidata:Q15621373|Энцыклапедыі беларускай папулярнай музыкі]]»<ref>{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/culture/2008/06/03/ic_articles_117_157367|title=Зміцер Падбярэзскі: Лявон Вольскі на пытанні анкеты адказваў паўтары гады|last=Дубавец|first=Адэля|coauthors=Таццяна Зеньковiч.|аўтар=Адэля Дубавец|last2=Зеньковiч|first2=Таццяна|date=2008-06-03|website=|publisher=[[БелаПАН]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200305052518/https://naviny.by/rubrics/culture/2008/06/03/ic_articles_117_157367|archivedate=2020-03-05|accessdate=2020-03-05|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://generation.by/news2392.html|title=Беларускі шоў-бізнэс на 368 старонках унікальнай «Энцыкляпэдыі беларускай папулярнай музыкі»|last=Кузьміч|first=Воля|аўтар=Воля Кузьміч|last2=Сідун|first2=Юра|date=2008-06-03|coauthors=Юра Сідун.|publisher=[[Задзіночаньне беларускіх студэнтаў|generation.by]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200305055522/http://generation.by/news2392.html|archivedate=2020-03-05|accessdate=2020-03-05|deadlink=no}}</ref>, праца над якою вялася на працягу больш за шэсць год<ref>{{Cite web|last=Урбанович|first=Ирина|аўтар=Ирина Урбанович.|date=2008-06-09|title=Чтобы помнили|url=https://www.expressnews.by/3418.html|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130422163036/http://www.expressnews.by/3418.html|archivedate=2013-04-22|accessdate=2021-04-29|publisher=Экспресс Новости|language=ru}}</ref>. Першая прэзэнтацыя выданьня прайшла 2 чэрвеня 2008 году ў менскім клюбе «Графіці»<ref>{{Cite web|url=https://belapan.by/archive/2008/06/03/by_podberezskij/|title=У мінскім клубе "Графіці" прайшла прэзентацыя кнігі Дзмітрыя Падбярэзскага "Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі"|first=|last=|website=|date=2008-06-03|publisher=[[БелаПАН]]|language=be|accessdate=2020-04-03|archiveurl=https://archive.today/20200403161110/https://belapan.by/archive/2008/06/03/by_podberezskij/|archivedate=2020-04-03|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belapan.by/archive/2008/06/03/enciklopedia/|title=Дмитрий Подберезский: Людей знают по именам, а не по званиям|last=Звягина|first=Зина|аўтар=Зина Звягина.|date=2008-06-03|website=|publisher=[[БелаПАН]]|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200403161618/https://belapan.by/archive/2008/06/03/enciklopedia/|archivedate=2020-04-03|accessdate=2020-04-03|deadlink=no}}</ref>. Пасьля [[фаліянт]] быў прэзэнтаваны на [[Славянскі базар у Віцебску|«Славянскім базары» ў Віцебску]] ў 2009 годзе<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.by/node/23619|title=Первая энциклопедия белорусского шоу-бизнеса презентована на «Славянском базаре»|last=Курило|first=Диана|аўтар=Диана Курило.|date=2009-07-14|website=|publisher=[[Сталічнае тэлебачаньне]]|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170314230341/http://www.ctv.by/node/23619|archivedate=2017-03-14|accessdate=2020-04-05|work=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]}}</ref>. == Кнігі == * «Уверцюра: апавяданні і аповесць» (выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]», 1990)<ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/padbyarezski-autar-music-zacikavic-chytacha-hoc-z-dapamogay-gvaltounaga-piyaru|title=Падбярэзскі: Аўтар мусіць зацікавіць чытача хоць з дапамогай гвалтоўнага піяру!|last=Лукашук|first=Зміцер|аўтар=Зміцер Лукашук.|date=2016-01-20|website=|publisher=[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200305070341/https://euroradio.fm/padbyarezski-autar-music-zacikavic-chytacha-hoc-z-dapamogay-gvaltounaga-piyaru|archivedate=2020-03-05|accessdate=2020-03-05|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/ru/podberezskiy-avtor-dolzhen-zainteresovat-hot-s-pomoshchyu-nasilnogo-piara|title=Подберезский: Автор должен заинтересовать хоть с помощью насильного пиара!|аўтар=Змитер Лукашук.|last=Лукашук|first=Змитер|date=2016-01-20|website=|publisher=[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200305070957/https://euroradio.fm/ru/podberezskiy-avtor-dolzhen-zainteresovat-hot-s-pomoshchyu-nasilnogo-piara|archivedate=2020-03-05|accessdate=2020-03-05|deadlink=no}}</ref> * «Музыка: вопыт, праблемы, рэклама, інфармацыя» (выдавецтва Музычнага таварыства БССР, 1989; рэдактар) * «Сола на саксафоне» * «Запретная музыка с 30-х годов: толковый словарь терминологии популярной музыки» (1994) * «Музычны слоўнік беларуска-рускі = Музыкальный словарь русско-белорусский» (выдавецтва «Беларуская навука», 1999; суаўтар) * «[https://knihi-online.com/saksafon-cynhischana-dzmitryj-padbiarezski.html Саксафон Чынгісхана]: апавяданні, аповесці, раман» (выдавецтва «БТН-Информ», 2000)<ref>{{артыкул|спасылка=http://www.nestor.minsk.by/mg/2001/06/mg10614.html|загаловак=Подберезский, Дмитрий :: Саксафон Чынгiсхана (книга)|выданьне=[[Музыкальная газета]]|мова=ru|нумар=6|тып=газэта|архіўная спасылка=https://web.archive.org/web/20200422154538/http://www.nestor.minsk.by/mg/2001/06/mg10614.html|archivedate=2020-04-22|accessdate=2020-04-22|аўтар=С. Золотов.|год=2001}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Дзмiтрый Падбярэзскi - Саксафон Чынгiсхана|спасылка=https://jazzquad.ru/index.pl?act=PRODUCT&id=3891|выданьне=[[Jazz-Квадрат]]|мова=ru|нумар=5|архіўная спасылка=https://web.archive.org/web/20200305081719/https://jazzquad.ru/index.pl?act=PRODUCT&id=3891|archivedate=2020-03-05|accessdate=2020-03-05|тып=часопіс|аўтар=Леонид Аускерн.|год=2002}}</ref> * «Белорусский ежегодник, 2006: сборник обзорных и аналитических материалов по развитию ситуации в Республике Беларусь в 2006 году» (выдавецтва [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], 2007; суаўтар) * «[https://knihi-online.com/encyklapiedyja-bielaruskaj-papularnaj-muzyki-dzmitryj-padbiarezski.html Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкi]» (выдавецтва «[[Зьміцер Колас|Зміцер Колас]]», 2008)<ref>{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/culture/2008/05/28/ic_news_117_291229|title=2 июня будет презентована «Энцыклапедыя Беларускай Папулярнай Музыкi»|last=|first=|date=2008-05-28|website=|publisher=[[БелаПАН]]|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200305052836/https://naviny.by/rubrics/culture/2008/05/28/ic_news_117_291229|archivedate=2020-03-05|accessdate=2020-03-05|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|work=[[Свабода (радыё)|Свабода]]|url=https://news.tut.by/culture/109354.html|title=Беларускі шоў-бізнэс мае сваю энцыклапедыю|last=Ракіцкі|first=Вячаслаў|аўтар=Вячаслаў Ракіцкі.|date=2008-05-20|website=|publisher=[[TUT.BY]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200403160319/https://news.tut.by/culture/109354.html|archivedate=2020-04-03|accessdate=2020-04-03|authorlink=Вячаслаў Антонавіч Ракіцкі|deadlink=no}}</ref> * «Брыдкія аповеды» (выдавецтва «Каўчэг», 2015)<ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/programs/kniga-brydkih-apovedau-dzmitryya-padbyarezskaga/|title=Кніга «Брыдкіх аповедаў» Дзмітрыя Падбярэзскага|last=Будкін|first=Сяргей|last2=Гардзейчык|first2=Вольга|date=2016-01-20|coauthors=Вольга Гардзейчык.|аўтар=Сяргей Будкін|publisher=[[Белсат]]|language=be|archive-url=http://web.archive.org/web/20200305053555/https://belsat.eu/programs/kniga-brydkih-apovedau-dzmitryya-padbyarezskaga/|archive-date=2020-03-05|access-date=2020-03-05|deadlink=no}}</ref> == Ацэнкі == Вецер Мэханічны, сузаснавальнік партала «[[Tuzin.fm]]», падчас інтэрвію з [[Вольга Самусік|Вольгай Самусік]] з «[[Музыкальная газета|Музыкальной газеты]]» ў 2005 годзе прылічыў Падбярэскага да ліку ''«вядучых музычных журналістаў і крытыкаў»'''<ref>{{Cite web|last=Самусик|first=Ольга|аўтарlink=Вольга Самусік|аўтар=Ольга Самусик.|date=|year=2005|title=«Тузін гітоў» :: Первый сборник -- первая ласточка?|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2005/40/0500.html|dead-url=no|тип=газета|publisher=[[Музыкальная газета]]|language=ru|volume=|issue=40|pages=|archiveurl=http://web.archive.org/web/20200407232517/http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2005/40/0500.html|archivedate=2020-04-07|accessdate=2020-04-07|via=}}</ref>. Вікторыя Папова, журналістка «[[Советская Белоруссия|Советской Белоруссии]]», па выніках прэзэнтацыі кнігі «Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкi» ў 2008 годзе высока ацаніла намаганьні аўтара: ''«Пра адсутнасьць шоў-бізнэсу ў краіне мы можам „гугнявіць“ гадамі, але вось скласьці даведнік артыстаў у абалонцы „Энциклопедии белорусской популярной музыки“ змог'' ''толькі адзін — Зьміцер Падбярэскі»''<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/entsiklapudiya-popsy.html|title=«Энциклапудия» попсы|last=Попова|first=Виктория|last2=Елисеев|first2=Дмитрий|date=2008-06-10|website=|publisher=[[Советская Белоруссия]]|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200403155312/https://www.sb.by/articles/entsiklapudiya-popsy.html|archivedate=2020-04-03|accessdate=2020-04-03|аўтар=Виктория Попова|coauthors=Дмитрий Елисеев.|deadlink=no}}</ref>. Высокую ацэнку выданьню далі й прадстаўнікі рок-істэблішмэнту: [[Аляксандар Кулінковіч]], франтмэн гурта «[[Neuro Dubel]]», адзначыў, што аўтар прарабіў вялікую й вельмі патрэбную працу як для артыстаў, так і для прыхільнікаў (''«Такія выданьні вельмі патрэбныя й вельмі карысныя. І іх павінна быць шмат»''), [[Юрый Цыбін|Юры Цыбін]], арганізатар цырымоніі «[[Рок-каранацыя]]», пахваліў зборнік: ''«Менавіта такія выданьні Беларусі вельмі патрэбныя. Не было яшчэ, каб у гэтай сфэры нешта такое фундамэнтальнае рабілася. Гэта вельмі саліднае выданьне»''<ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/belaruskiya-muzyki-patrapili-u-encyklapedyyu|title=Беларускія музыкі патрапілі ў энцыклапедыю|last=Еўрарадыё|author=Еўрарадыё.|first=|date=2008-05-22|website=|publisher=[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200403173534/https://euroradio.fm/belaruskiya-muzyki-patrapili-u-encyklapedyyu|archivedate=2020-04-03|accessdate=2020-04-03|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/en/belarusian-musicians-find-themselves-encyclopedia|title=Belarusian musicians find themselves in encyclopedia|last=Euroradio|first=|date=2008-05-22|author=Euroradio.|publisher=[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200403175337/https://euroradio.fm/en/belarusian-musicians-find-themselves-encyclopedia|archivedate=2020-04-03|accessdate=2020-04-03|deadlink=no}}</ref>. У 2011 годзе на пытаньне Зьмітра Баяровіча з «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ultra-music.com|Ultra-music.com|be|Ultra-music.com}}» пра добрых музычных крытыкаў Павал Сьвярдлоў, рэдактар [[Эўрапейскае радыё для Беларусі|Эўрапейскага радыё для Беларусі]], сярод іншых адзначыў і Зьмітра Падбярэскага, бо той ''«варта піша пра музыку»''<ref>{{Cite web|url=http://ultra-music.com/articles/profi/4719|title=Павел Свярдлоў: «Чалавек бы патраціў грошы на хлеб, а яго прымушаюць купіць квіток на канцэрт Дарафеевай»|last=Боярович|first=Дмитрий|last2=Хацкевич|first2=Елена|date=2011-08-04|website=|publisher={{Артыкул у іншым разьдзеле|Ultra-music.com|Ultra-music.com|be|Ultra-music.com}}|language=be|url-status=live|archiveurl=http://web.archive.org/web/20200403070412/http://ultra-music.com/articles/profi/4719|archivedate=2020-04-03|accessdate=2020-04-03|dead-url=no|coauthors=Елена Хацкевич.|author=Дмитрий Боярович}}</ref>. == Асабістае жыцьцё == Жанаты, мае двух сыноў<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы|3}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.svaboda.org/author/%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D1%96%D1%86%D0%B5%D1%80-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B1%D1%8F%D1%80%D1%8D%D1%81%D0%BA%D1%96/k-ppq Зьміцер Падбярэскі] на радыё «[[Свабода (радыё)|Свабода]]» * [https://web.archive.org/web/20200305060717/https://video.img.ria.ru/Volume31/MP3/2016/09/13/2016_09_13_PodberezskijPZru_toyogead.pfq.mp3 Інтэрв’ю] «{{артыкул у іншым разьдзеле|Sputnik|Sputnik|ru|Sputnik}}» * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_extended?cnt=0&db=all&qtext=%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%2C+%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9+%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&qkey=all&qoption=1&d1=&d2=&lang=all&lst_siz=10&sort=no Кнігі аўтара] ў катёлогу [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] {{бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Падбярэскі, Зьміцер}} [[Катэгорыя:Выпускнікі філялягічнага факультэту БДУ]] [[Катэгорыя:Беларускія журналісты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Сябры Саюзу беларускіх пісьменьнікаў]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1952 годзе]] d7215gmb1h328k7osmboo3eevd2c4f5 10 263899 2697533 2697291 2026-10-24T08:05:02Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697533 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.premierleague.com/en/tables/premier-league/2026-27 Прэм’ер-Ліга] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=MCI, ARS, BHA, CHE, LIV, BRE, LEE, EVE, IPS, HUL, NEW, AVL, MUN, CRY, BOU, TOT, NFO, COV, FUL, SUN <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_MCI=7 | нічыі_MCI=0 |паразы_MCI=0 |мз_MCI=19 |мп_MCI=7 |перамогі_ARS=6 | нічыі_ARS=0 |паразы_ARS=1 |мз_ARS=11 |мп_ARS=5 |перамогі_BHA=5 | нічыі_BHA=1 |паразы_BHA=1 |мз_BHA=23 |мп_BHA=5 |перамогі_CHE=4 | нічыі_CHE=1 |паразы_CHE=2 |мз_CHE=17 |мп_CHE=13 |перамогі_LIV=3 | нічыі_LIV=3 |паразы_LIV=1 |мз_LIV=9 |мп_LIV=8 |перамогі_BRE=2 | нічыі_BRE=4 |паразы_BRE=1 |мз_BRE=13 |мп_BRE=8 |перамогі_LEE=2 | нічыі_LEE=4 |паразы_LEE=1 |мз_LEE=9 |мп_LEE=6 |перамогі_EVE=2 | нічыі_EVE=4 |паразы_EVE=1 |мз_EVE=8 |мп_EVE=7 |перамогі_IPS=3 | нічыі_IPS=1 |паразы_IPS=4 |мз_IPS=12 |мп_IPS=16 |перамогі_HUL=2 | нічыі_HUL=3 |паразы_HUL=2 |мз_HUL=8 |мп_HUL=7 |перамогі_NEW=2 | нічыі_NEW=2 |паразы_NEW=3 |мз_NEW=10 |мп_NEW=14 |перамогі_AVL=2 | нічыі_AVL=2 |паразы_AVL=3 |мз_AVL=7 |мп_AVL=11 |перамогі_MUN=1 | нічыі_MUN=4 |паразы_MUN=2 |мз_MUN=10 |мп_MUN=10 |перамогі_CRY=2 | нічыі_CRY=1 |паразы_CRY=4 |мз_CRY=9 |мп_CRY=17 |перамогі_BOU=1 | нічыі_BOU=3 |паразы_BOU=3 |мз_BOU=9 |мп_BOU=13 |перамогі_TOT=1 | нічыі_TOT=3 |паразы_TOT=3 |мз_TOT=6 |мп_TOT=10 |перамогі_NFO=1 | нічыі_NFO=3 |паразы_NFO=4 |мз_NFO=6 |мп_NFO=10 |перамогі_COV=2 | нічыі_COV=0 |паразы_COV=5 |мз_COV=6 |мп_COV=14 |перамогі_FUL=1 | нічыі_FUL=2 |паразы_FUL=4 |мз_FUL=7 |мп_FUL=10 |перамогі_SUN=1 | нічыі_SUN=1 |паразы_SUN=5 |мз_SUN=6 |мп_SUN=14 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARS=[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]] |назва_AVL=[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]] |назва_BOU=[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]] |назва_BHA=[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]] |назва_BRE=[[Брэнтфард (футбольны клюб)|Брэнтфард]] |назва_CHE=[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] |назва_COV=[[Ковэнтры Сіці]] |назва_CRY=[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]] |назва_EVE=[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]] |назва_FUL=[[Фулгэм (футбольны клюб)|Фулгэм]] |назва_HUL=[[Гал Сіці]] |назва_IPS=[[Іпсўіч Таўн]] |назва_LEE=[[Лідс Юнайтэд]] |назва_LIV=[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |назва_MCI=[[Манчэстэр Сіці]] |назва_MUN=[[Манчэстэр Юнайтэд]] |назва_NEW=[[Ньюкасл Юнайтэд]] |назва_NFO=[[Нотынггэм Форэст]] |назва_SUN=[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]] |назва_TOT=[[Тотэнгэм Готспур]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CLLS |вынік4=CLLS |вынік5=ELLS |вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 6) Дадатковыя матчы (толькі пры неабходнасьці вызначэньня чэмпіёна, камандаў на выбываньне або камандаў, якія выходзяць у турніры УЭФА). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLTH=blue1 |тэкст_ECLTH=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў [[Чэмпіянат футбольнай лігі Ангельшчыны 2027—2028 гадоў|Чэмпіёншып]] }}</onlyinclude> 4p88x8hrlrqimtqpnhusszfmihetonb 10 264120 2697532 2697424 2026-10-24T08:05:02Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697532 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён |- | style="background:#ffffbf;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю |} === Заходняя канфэрэнцыя === ==== Ціхаакіянскі дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=EDM |каманда2=VGK |каманда3=SEA |каманда4=SJS |каманда5=ANA |каманда6=LAK |каманда7=CGY |каманда8=VAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=23 кастрычніка 2026 |перамогі_EDM=6 |АТперамогі_EDM=2 |АТпаразы_EDM=1 |паразы_EDM=1 |мз_EDM=47 |мп_EDM=32 |перамогі_VGK=6 |АТперамогі_VGK=2 |АТпаразы_VGK=0 |паразы_VGK=4 |мз_VGK=46 |мп_VGK=36 |перамогі_SEA=5 |АТперамогі_SEA=2 |АТпаразы_SEA=1 |паразы_SEA=3 |мз_SEA=44 |мп_SEA=37 |перамогі_SJS=1 |АТперамогі_SJS=5 |АТпаразы_SJS=1 |паразы_SJS=4 |мз_SJS=33 |мп_SJS=37 |перамогі_ANA=3 |АТперамогі_ANA=1 |АТпаразы_ANA=0 |паразы_ANA=6 |мз_ANA=27 |мп_ANA=33 |перамогі_LAK=1 |АТперамогі_LAK=1 |АТпаразы_LAK=2 |паразы_LAK=4 |мз_LAK=20 |мп_LAK=29 |перамогі_CGY=3 |АТперамогі_CGY=0 |АТпаразы_CGY=0 |паразы_CGY=6 |мз_CGY=19 |мп_CGY=38 |перамогі_VAN=1 |АТперамогі_VAN=1 |АТпаразы_VAN=1 |паразы_VAN=9 |мз_VAN=35 |мп_VAN=56 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_EDM=[[Эдмантан Ойлерз]] |назва_VGK=[[Вэгас Голдэн Найтс]] |назва_SEA=[[Сіетл Кракен]] |назва_SJS=[[Сан-Хасэ Шаркс]] |назва_ANA=[[Анагайм Дакс]] |назва_LAK=[[Лос-Анджэлес Кінгс]] |назва_CGY=[[Калгары Флэймз]] |назва_VAN=[[Ванкувэр Кэнакс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Цэнтральны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=UTA |каманда2=MIN |каманда3=DAL |каманда4=COL |каманда5=STL |каманда6=WPG |каманда7=NSH |каманда8=CHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=23 кастрычніка 2026 |перамогі_UTA=7 |АТперамогі_UTA=0 |АТпаразы_UTA=0 |паразы_UTA=4 |мз_UTA=41 |мп_UTA=36 |перамогі_MIN=6 |АТперамогі_MIN=0 |АТпаразы_MIN=2 |паразы_MIN=3 |мз_MIN=32 |мп_MIN=27 |перамогі_DAL=3 |АТперамогі_DAL=3 |АТпаразы_DAL=1 |паразы_DAL=3 |мз_DAL=26 |мп_DAL=17 |перамогі_COL=6 |АТперамогі_COL=0 |АТпаразы_COL=1 |паразы_COL=4 |мз_COL=47 |мп_COL=34 |перамогі_STL=5 |АТперамогі_STL=0 |АТпаразы_STL=1 |паразы_STL=4 |мз_STL=35 |мп_STL=31 |перамогі_WPG=4 |АТперамогі_WPG=0 |АТпаразы_WPG=3 |паразы_WPG=3 |мз_WPG=26 |мп_WPG=29 |перамогі_NSH=3 |АТперамогі_NSH=0 |АТпаразы_NSH=3 |паразы_NSH=3 |мз_NSH=23 |мп_NSH=30 |перамогі_CHI=2 |АТперамогі_CHI=1 |АТпаразы_CHI=0 |паразы_CHI=7 |мз_CHI=22 |мп_CHI=40 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_UTA=[[Юта Мамат]] |назва_MIN=[[Мінэсота Ўайлд]] |назва_DAL=[[Далас Старз]] |назва_COL=[[Каларада Эвэланш]] |назва_STL=[[Сэнт-Луіс Блюз]] |назва_WPG=[[Вініпэг Джэтс]] |назва_NSH=[[Нэшвіл Прэдатарз]] |назва_CHI=[[Чыкага Блэкгокс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> === Усходняя канфэрэнцыя === ==== Атлянтычны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BOS |каманда2=TBL |каманда3=OTT |каманда4=TOR |каманда5=MTL |каманда6=FLA |каманда7=DET |каманда8=BUF <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=23 кастрычніка 2026 |перамогі_BOS=7 |АТперамогі_BOS=1 |АТпаразы_BOS=1 |паразы_BOS=2 |мз_BOS=42 |мп_BOS=22 |перамогі_TBL=6 |АТперамогі_TBL=1 |АТпаразы_TBL=0 |паразы_TBL=3 |мз_TBL=34 |мп_TBL=29 |перамогі_OTT=5 |АТперамогі_OTT=2 |АТпаразы_OTT=0 |паразы_OTT=4 |мз_OTT=31 |мп_OTT=30 |перамогі_TOR=5 |АТперамогі_TOR=1 |АТпаразы_TOR=2 |паразы_TOR=4 |мз_TOR=43 |мп_TOR=39 |перамогі_MTL=2 |АТперамогі_MTL=3 |АТпаразы_MTL=2 |паразы_MTL=3 |мз_MTL=34 |мп_MTL=35 |перамогі_FLA=3 |АТперамогі_FLA=2 |АТпаразы_FLA=2 |паразы_FLA=4 |мз_FLA=31 |мп_FLA=34 |перамогі_DET=3 |АТперамогі_DET=1 |АТпаразы_DET=3 |паразы_DET=3 |мз_DET=28 |мп_DET=30 |перамогі_BUF=2 |АТперамогі_BUF=2 |АТпаразы_BUF=2 |паразы_BUF=4 |мз_BUF=28 |мп_BUF=37 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BOS=[[Бостан Бруінз]] |назва_TBL=[[Тампа Бэй Лайтнінг]] |назва_OTT=[[Атава Сэнатарз]] |назва_TOR=[[Таронта Мэйпл Ліфс]] |назва_MTL=[[Манрэаль Канадыенз]] |назва_FLA=[[Флорыда Пантэрз]] |назва_DET=[[Дэтройт Рэд Ўінгс]] |назва_BUF=[[Бафала Сэйбрз]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Сталічны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=CAR |каманда2=NYR |каманда3=NYI |каманда4=NJD |каманда5=WSH |каманда6=PIT |каманда7=PHI |каманда8=CBJ <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=23 кастрычніка 2026 |перамогі_CAR=7 |АТперамогі_CAR=1 |АТпаразы_CAR=2 |паразы_CAR=2 |мз_CAR=47 |мп_CAR=33 |перамогі_NYR=7 |АТперамогі_NYR=0 |АТпаразы_NYR=1 |паразы_NYR=4 |мз_NYR=37 |мп_NYR=29 |перамогі_NYI=5 |АТперамогі_NYI=0 |АТпаразы_NYI=2 |паразы_NYI=3 |мз_NYI=29 |мп_NYI=23 |перамогі_NJD=4 |АТперамогі_NJD=2 |АТпаразы_NJD=0 |паразы_NJD=4 |мз_NJD=33 |мп_NJD=31 |перамогі_WSH=5 |АТперамогі_WSH=0 |АТпаразы_WSH=0 |паразы_WSH=4 |мз_WSH=30 |мп_WSH=29 |перамогі_PIT=2 |АТперамогі_PIT=2 |АТпаразы_PIT=1 |паразы_PIT=6 |мз_PIT=37 |мп_PIT=38 |перамогі_PHI=3 |АТперамогі_PHI=0 |АТпаразы_PHI=3 |паразы_PHI=6 |мз_PHI=20 |мп_PHI=37 |перамогі_CBJ=1 |АТперамогі_CBJ=2 |АТпаразы_CBJ=0 |паразы_CBJ=5 |мз_CBJ=20 |мп_CBJ=29 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAR=[[Караліна Гарыкейнз]] |назва_NYR=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] |назва_NYI=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] |назва_NJD=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]] |назва_WSH=[[Вашынгтон Кэпіталз]] |назва_PIT=[[Пітсбург Пінгвінз]] |назва_PHI=[[Філадэлфія Флаерз]] |назва_CBJ=[[Каламбус Блю Джэкетс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> 9xt7bkfkny7zlyynb98r2a0vlt6nhl9 10 265447 2697545 2697297 2026-10-24T08:06:11Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697545 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.premierleague.com/en/matches/premier-league/2026-27 Прэм’ер-Ліга] | стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў=ARS, AVL, BOU, BHA, BRE, HUL, IPS, COV, CRY, LIV, LEE, MCI, MUN, NFO, NEW, SUN, TOT, FUL, CHE, EVE |скарачэньне_ARS=[[Арсэнал Лёндан|Арс]] |скарачэньне_AVL=[[Астан Віла Бірмінггэм|Аст]] |скарачэньне_BOU=[[Борнмут (футбольны клюб)|Бор]] |скарачэньне_BHA=[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Бра]] |скарачэньне_BRE=[[Брэнтфард (футбольны клюб)|Брэ]] |скарачэньне_CHE=[[Чэлсі Лёндан|Чэл]] |скарачэньне_COV=[[Ковэнтры Сіці|Ков]] |скарачэньне_CRY=[[Крыстал Пэлас Лёндан|Кры]] |скарачэньне_EVE=[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэ]] |скарачэньне_FUL=[[Фулгэм (футбольны клюб)|Фул]] |скарачэньне_HUL=[[Гал Сіці|Гал]] |скарачэньне_IPS=[[Іпсўіч Таўн|Іпс]] |скарачэньне_LEE=[[Лідс Юнайтэд|Лід]] |скарачэньне_LIV=[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лів]] |скарачэньне_MCI=[[Манчэстэр Сіці|МСі]] |скарачэньне_MUN=[[Манчэстэр Юнайтэд|МЮ]] |скарачэньне_NEW=[[Ньюкасл Юнайтэд|Нью]] |скарачэньне_NFO=[[Нотынггэм Форэст|Нот]] |скарачэньне_SUN=[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сан]] |скарачэньне_TOT=[[Тотэнгэм Готспур|Тот]] |назва_ARS=[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]] |назва_AVL=[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]] |назва_BOU=[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]] |назва_BHA=[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]] |назва_BRE=[[Брэнтфард (футбольны клюб)|Брэнтфард]] |назва_CHE=[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]] |назва_COV=[[Ковэнтры Сіці]] |назва_CRY=[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]] |назва_EVE=[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]] |назва_FUL=[[Фулгэм (футбольны клюб)|Фулгэм]] |назва_HUL=[[Гал Сіці]] |назва_IPS=[[Іпсўіч Таўн]] |назва_LEE=[[Лідс Юнайтэд]] |назва_LIV=[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]] |назва_MCI=[[Манчэстэр Сіці]] |назва_MUN={{nobr|[[Манчэстэр Юнайтэд]]}} |назва_NEW=[[Ньюкасл Юнайтэд]] |назва_NFO=[[Нотынггэм Форэст]] |назва_SUN=[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]] |назва_TOT=[[Тотэнгэм Готспур]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 |матч_ARS_AVL= |матч_ARS_BHA= |матч_ARS_BOU= |матч_ARS_BRE= |матч_ARS_CHE=2:1 |матч_ARS_COV=3:0 |матч_ARS_CRY= |матч_ARS_EVE= |матч_ARS_FUL= |матч_ARS_HUL= |матч_ARS_IPS= |матч_ARS_LEE=2:1 |матч_ARS_LIV= |матч_ARS_MCI= |матч_ARS_MUN= |матч_ARS_NEW= |матч_ARS_NFO= |матч_ARS_SUN= |матч_ARS_TOT= |матч_AVL_ARS=0:1 |матч_AVL_BHA= |матч_AVL_BOU= |матч_AVL_BRE=2:2 |матч_AVL_CHE= |матч_AVL_COV= |матч_AVL_CRY= |матч_AVL_EVE= |матч_AVL_FUL= |матч_AVL_HUL= |матч_AVL_IPS= |матч_AVL_LEE= |матч_AVL_LIV= |матч_AVL_MCI= |матч_AVL_MUN= |матч_AVL_NEW= |матч_AVL_NFO=1:2 |матч_AVL_SUN= |матч_AVL_TOT= |матч_BHA_ARS=3:0 |матч_BHA_AVL=4:0 |матч_BHA_BOU= |матч_BHA_BRE= |матч_BHA_CHE= |матч_BHA_COV= |матч_BHA_CRY=5:0 |матч_BHA_EVE= |матч_BHA_FUL= |матч_BHA_HUL= |матч_BHA_IPS= |матч_BHA_LEE=1:1 |матч_BHA_LIV= |матч_BHA_MCI= |матч_BHA_MUN= |матч_BHA_NEW= |матч_BHA_NFO= |матч_BHA_SUN= |матч_BHA_TOT= |матч_BOU_ARS= |матч_BOU_AVL= |матч_BOU_BHA= |матч_BOU_BRE=2:2 |матч_BOU_CHE= |матч_BOU_COV= |матч_BOU_CRY= |матч_BOU_EVE=1:1 |матч_BOU_FUL= |матч_BOU_HUL= |матч_BOU_IPS= |матч_BOU_LEE= |матч_BOU_LIV=0:1 |матч_BOU_MCI= |матч_BOU_MUN= |матч_BOU_NEW= |матч_BOU_NFO= |матч_BOU_SUN=2:0 |матч_BOU_TOT= |матч_BRE_ARS= |матч_BRE_AVL= |матч_BRE_BHA= |матч_BRE_BOU= |матч_BRE_CHE=3:0 |матч_BRE_COV= |матч_BRE_CRY= |матч_BRE_EVE= |матч_BRE_FUL= |матч_BRE_HUL= |матч_BRE_IPS= |матч_BRE_LEE= |матч_BRE_LIV=1:2 |матч_BRE_MCI= |матч_BRE_MUN= |матч_BRE_NEW= |матч_BRE_NFO= |матч_BRE_SUN=1:1 |матч_BRE_TOT=3:0 |матч_CHE_ARS= |матч_CHE_AVL= |матч_CHE_BHA=4:3 |матч_CHE_BOU=5:1 |матч_CHE_BRE= |матч_CHE_COV= |матч_CHE_CRY= |матч_CHE_EVE= |матч_CHE_FUL= |матч_CHE_HUL=2:2 |матч_CHE_IPS= |матч_CHE_LEE= |матч_CHE_LIV= |матч_CHE_MCI= |матч_CHE_MUN= |матч_CHE_NEW= |матч_CHE_NFO= |матч_CHE_SUN= |матч_CHE_TOT= |матч_COV_ARS= |матч_COV_AVL= |матч_COV_BHA=0:5 |матч_COV_BOU= |матч_COV_BRE= |матч_COV_CHE= |матч_COV_CRY= |матч_COV_EVE= |матч_COV_FUL= |матч_COV_HUL=0:1 |матч_COV_IPS= |матч_COV_LEE= |матч_COV_LIV= |матч_COV_MCI= |матч_COV_MUN= |матч_COV_NEW=4:1 |матч_COV_NFO= |матч_COV_SUN= |матч_COV_TOT= |матч_CRY_ARS= |матч_CRY_AVL= |матч_CRY_BHA= |матч_CRY_BOU= |матч_CRY_BRE= |матч_CRY_CHE= |матч_CRY_COV= |матч_CRY_EVE= |матч_CRY_FUL= |матч_CRY_HUL= |матч_CRY_IPS=2:3 |матч_CRY_LEE= |матч_CRY_LIV= |матч_CRY_MCI=1:4 |матч_CRY_MUN= |матч_CRY_NEW= |матч_CRY_NFO=3:1 |матч_CRY_SUN= |матч_CRY_TOT= |матч_EVE_ARS= |матч_EVE_AVL= |матч_EVE_BHA= |матч_EVE_BOU= |матч_EVE_BRE= |матч_EVE_CHE=0:2 |матч_EVE_COV= |матч_EVE_CRY=2:0 |матч_EVE_FUL= |матч_EVE_HUL= |матч_EVE_IPS=1:0 |матч_EVE_LEE= |матч_EVE_LIV= |матч_EVE_MCI= |матч_EVE_MUN=2:2 |матч_EVE_NEW= |матч_EVE_NFO= |матч_EVE_SUN= |матч_EVE_TOT= |матч_FUL_ARS= |матч_FUL_AVL= |матч_FUL_BHA= |матч_FUL_BOU= |матч_FUL_BRE= |матч_FUL_CHE=2:3 |матч_FUL_COV= |матч_FUL_CRY=2:3 |матч_FUL_EVE= |матч_FUL_HUL=1:0 |матч_FUL_IPS= |матч_FUL_LEE= |матч_FUL_LIV= |матч_FUL_MCI= |матч_FUL_MUN=1:1 |матч_FUL_NEW= |матч_FUL_NFO= |матч_FUL_SUN= |матч_FUL_TOT= |матч_HUL_ARS= |матч_HUL_AVL=0:0 |матч_HUL_BHA= |матч_HUL_BOU= |матч_HUL_BRE= |матч_HUL_CHE= |матч_HUL_COV= |матч_HUL_CRY= |матч_HUL_EVE=2:2 |матч_HUL_FUL= |матч_HUL_IPS= |матч_HUL_LEE= |матч_HUL_LIV= |матч_HUL_MCI= |матч_HUL_MUN=2:0 |матч_HUL_NEW= |матч_HUL_NFO= |матч_HUL_SUN= |матч_HUL_TOT= |матч_IPS_ARS= |матч_IPS_AVL= |матч_IPS_BHA= |матч_IPS_BOU= |матч_IPS_BRE= |матч_IPS_CHE= |матч_IPS_COV= |матч_IPS_CRY= |матч_IPS_EVE= |матч_IPS_FUL=2:1 |матч_IPS_HUL= |матч_IPS_LEE= |матч_IPS_LIV=0:2 |матч_IPS_MCI= |матч_IPS_MUN= |матч_IPS_NEW= |матч_IPS_NFO=1:1 |матч_IPS_SUN=2:1 |матч_IPS_TOT= |матч_LEE_ARS= |матч_LEE_AVL= |матч_LEE_BHA= |матч_LEE_BOU= |матч_LEE_BRE=1:1 |матч_LEE_CHE= |матч_LEE_COV= |матч_LEE_CRY=0:0 |матч_LEE_EVE= |матч_LEE_FUL= |матч_LEE_HUL= |матч_LEE_IPS= |матч_LEE_LIV= |матч_LEE_MCI= |матч_LEE_MUN=1:1 |матч_LEE_NEW=4:1 |матч_LEE_NFO= |матч_LEE_SUN= |матч_LEE_TOT= |матч_LIV_ARS= |матч_LIV_AVL= |матч_LIV_BHA= |матч_LIV_BOU= |матч_LIV_BRE= |матч_LIV_CHE= |матч_LIV_COV= |матч_LIV_CRY= |матч_LIV_EVE= |матч_LIV_FUL=0:0 |матч_LIV_HUL= |матч_LIV_IPS= |матч_LIV_LEE= |матч_LIV_MCI=0:3 |матч_LIV_MUN= |матч_LIV_NEW= |матч_LIV_NFO=2:2 |матч_LIV_SUN= |матч_LIV_TOT= |матч_MCI_ARS= |матч_MCI_AVL= |матч_MCI_BHA= |матч_MCI_BOU=2:1 |матч_MCI_BRE= |матч_MCI_CHE= |матч_MCI_COV=1:0 |матч_MCI_CRY= |матч_MCI_EVE= |матч_MCI_FUL= |матч_MCI_HUL= |матч_MCI_IPS=3:2 |матч_MCI_LEE= |матч_MCI_LIV= |матч_MCI_MUN= |матч_MCI_NEW= |матч_MCI_NFO= |матч_MCI_SUN=5:3 |матч_MCI_TOT= |матч_MUN_ARS= |матч_MUN_AVL= |матч_MUN_BHA= |матч_MUN_BOU= |матч_MUN_BRE= |матч_MUN_CHE= |матч_MUN_COV= |матч_MUN_CRY= |матч_MUN_EVE= |матч_MUN_FUL= |матч_MUN_HUL= |матч_MUN_IPS=5:2 |матч_MUN_LEE= |матч_MUN_LIV= |матч_MUN_MCI=0:1 |матч_MUN_NEW= |матч_MUN_NFO= |матч_MUN_SUN= |матч_MUN_TOT=1:1 |матч_NEW_ARS= |матч_NEW_AVL=0:1 |матч_NEW_BHA= |матч_NEW_BOU=2:2 |матч_NEW_BRE= |матч_NEW_CHE= |матч_NEW_COV= |матч_NEW_CRY= |матч_NEW_EVE= |матч_NEW_FUL= |матч_NEW_HUL=2:1 |матч_NEW_IPS= |матч_NEW_LEE= |матч_NEW_LIV=2:2 |матч_NEW_MCI= |матч_NEW_MUN= |матч_NEW_NFO= |матч_NEW_SUN= |матч_NEW_TOT= |матч_NFO_ARS=0:1 |матч_NFO_AVL= |матч_NFO_BHA= |матч_NFO_BOU= |матч_NFO_BRE= |матч_NFO_CHE= |матч_NFO_COV=0:1 |матч_NFO_CRY= |матч_NFO_EVE= |матч_NFO_FUL= |матч_NFO_HUL= |матч_NFO_IPS= |матч_NFO_LEE=0:1 |матч_NFO_LIV= |матч_NFO_MCI= |матч_NFO_MUN= |матч_NFO_NEW= |матч_NFO_SUN= |матч_NFO_TOT=0:0 |матч_SUN_ARS=0:2 |матч_SUN_AVL= |матч_SUN_BHA=0:2 |матч_SUN_BOU= |матч_SUN_BRE= |матч_SUN_CHE= |матч_SUN_COV= |матч_SUN_CRY= |матч_SUN_EVE= |матч_SUN_FUL=1:0 |матч_SUN_HUL= |матч_SUN_IPS= |матч_SUN_LEE= |матч_SUN_LIV= |матч_SUN_MCI= |матч_SUN_MUN= |матч_SUN_NEW= |матч_SUN_NFO= |матч_SUN_TOT= |матч_TOT_ARS= |матч_TOT_AVL=2:3 |матч_TOT_BHA= |матч_TOT_BOU= |матч_TOT_BRE= |матч_TOT_CHE= |матч_TOT_COV=3:1 |матч_TOT_CRY= |матч_TOT_EVE=0:0 |матч_TOT_FUL= |матч_TOT_HUL= |матч_TOT_IPS= |матч_TOT_LEE= |матч_TOT_LIV= |матч_TOT_MCI= |матч_TOT_MUN= |матч_TOT_NEW=0:2 |матч_TOT_NFO= |матч_TOT_SUN= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} 0p3yn4sh818olmqmi9nk8ahc112u0k3 0 266514 2697522 2695567 2026-10-23T22:43:40Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697522 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Ґудман |лацінка = Gudman / Hudman |арыгінал = Gudman |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Гуда (імя)|Gudo]] + [[Ман|Mann]] |варыянт = Гутман, Годман, Готман |вытворныя = [[Косман]] |зьвязаныя = [[Мангуд]] }} '''Гудман''', '''Гутман''', '''Годман''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Гутаман, Гутман, Годзіман, Гудман або Годман (Gutamanns<ref name="Gamillscheg-1936-125">Gamillscheg E. Romania Germanica. Bd. 3: Die Burgunder, Schlußwort. — Berlin und Leipzig, 1936. S. 125.</ref>, Guotman, Godeman, Guðman<ref>Lind E. H. Norsk-isländska dopnamn ock fingerade namn från medeltiden. — Uppsala, 1915. S. 381.</ref>, Gudman<ref>Sveriges medeltida personnamn. Hft. 8. — Lund, 1983. S. 342.</ref><ref name="Reaney-1991-1346">Reaney P. H., Wilson R. M. A Dictionary of English Surnames. — London and New York, 1991. P. 1346.</ref><ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 425.</ref>, Gudmanni<ref>[https://web.archive.org/web/20250104133850/http://www.keesn.nl/names/en41_list_m.htm Names in the Low Countries before 1150], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)</ref>, Godman) і Мангод (Mangod<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Mangod#v=snippet&q=Mangod&f=false P. 347].</ref>) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Guotman+Godman%2C+Gutmann#v=snippet&q=Guotman%20Godman%2C%20Gutmann&f=false S. 661].</ref><ref name="Gamillscheg-1936-125"/><ref name="Reaney-1991-1346"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Гуда (імя)|-гуд- (-год-, -гут-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Готаўт|Готалт]], [[Готарт]], [[Саўгут]]; германскія імёны Gotald, Gotard, Savegot) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] guþs 'Бог', gôþs 'добры, старанны, пабожны' або *guts '[[Готы|гот]]'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 134.</ref>, а аснова [[Ман|-ман-]] (імёны ліцьвінаў [[Манігерд|Мангерд]], [[Дзірман|Дзерман]], [[Есьман]]; германскія імёны Mangerðr, Derman, Esmann) — ад гоцкага manna<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 167.</ref>, германскага man 'чалавек'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 23.</ref>. Адпаведнасьць імя Гудман ({{мова-lt|Gudmanas|скарочана}}) германскаму імю Godeman (Guotman) прызнае летувіскі лінгвіст {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Юркенас||lt|Juozas Jurkėnas}}<ref>Юркенас Ю. Балтийские антропоосновы LIAUB-, DAG-, GUD- // Повідомлення Української ономастичної комісії. Вип. 15. — Київ: Наукова думка, 1976. С. 9.</ref>. Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]], адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Gotysman<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 76.</ref>. У Польшчы ў 1629 годзе адзначалася прозьвішча Gutman (Guttman)<ref>Antroponimia Polski od XVI do końca XVIII wieku. T. 1: A—G. — Kraków, 2007. S. 579.</ref>. У 1648 годзе ў [[Каралявец]]кім унівэрсытэце навучаўся ''Sebastianus Guthmannus, Gedano-Borussus''<ref>Die matrikel der Universität Königsberg i. Pr. Bd. 1: Die Immatrikulationen von 1544—1656. — Leipzig, 1910. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=-sZYzw8knMEC&q=Guthmannus#v=snippet&q=Guthmannus&f=false S. 498].</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] адзначалася прозьвішча Guttmann<ref>[https://www.online-ofb.de/namelist.php?nachname=GUTTMANN&ofb=marggrabowa&modus=&lang=de GUTTMANN], Verein für Computergenealogie e.V. (CompGen)</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Павел Кгодманович'' (1538 год)<ref>Mackavičius A. Žemaitijos valsčių surašymas 1537—1538 m. — Vilnius, 2003. P. 275.</ref>; ''пана Миколая Андреевича Кгудмана'' (1 красавіка 1584 году)<ref>Istorijos archyvas. T. 1: XVI amžiaus Lietuvos inventoriai. — Kaunas, 1934. P. 236.</ref>; ''пана Миколая Кгудмана'' (15 студзеня 1597 году)<ref>Istorijos archyvas. T. 1: XVI amžiaus Lietuvos inventoriai. — Kaunas, 1934. P. 441.</ref>; ''Andrzej Gudman'' (1621 год)<ref>Rejestry popisowe pospolitego ruszenia szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1621 r. — Warszawa, 2015. S. 113.</ref>; ''Samuell Gudman'' ([[Кейданская унія|20 кастрычніка 1655 году]])<ref>Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 2. — Warszawa, 2009. S. 309, 329.</ref>; ''Samuel Gudman'' (1667 году)<ref name="Błaszczyk-2015-274">Błaszczyk G. Herbarz szlachty żmudzkiej. T. 2. — Warszawa, 2015. S. 274.</ref>; ''Józef Gudman z Strawlan'' (1690 год)<ref>Metryka Litewska. Rejestry podymnego Welkiego Ksiestwa. Księstwo Żmudzkie 1690 r. — Warszawa, 2009. S. 110.</ref>; ''Pani Gutmanowa Feltherowa'' (1771—1772 гады)<ref>Dacewicz L. Antroponimia Białegostoku w XVII—XVIII wieku. — Białystok, 2001. S. 122.</ref>; ''Franciszek Gotman'' (1816 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=S&w=22br&rid=S&search_lastname=Gotman&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Żołudek], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Jan Gutman'' (1819 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=D&w=22br&rid=D&search_lastname=Gutman&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Osowo], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Józef Godman'' (1835 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=23lt&rid=2795&search_lastname=&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&searchtable=&rpp1=550&rpp2=50 Kielmy], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Zofia Gotman'' (1929 год)<ref>[https://genealogia.okiem.pl/artykul/22836/cmentarz-szawle-lit-siauliai-hist-saules-spis-grobow Cmentarz Szawle (lit. Šiauliai (hist. Saulės) — spis grobów], Fundacja Odtworzeniowa Dziedzictwa Narodowego</ref>; ''Edward i Apolonia Gutmanowie'' (1975 год)<ref>[https://genealogia.okiem.pl/zdjecie/54979/gutmanowie-edward-i-apolonia Cmentarze — Litwa > Kruwondy — Krūvandai Litwa > Gutmanowie Edward i Apolonia], Genealogia Polaków — portal genealogiczny</ref>. == Носьбіты == * Мікалай Андрэевіч Гудман<ref>Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 1. ― Вильна, 1901. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=XhILAAAAIAAJ&q=%D0%93%D1%83%D0%B4%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83#v=snippet&q=%D0%93%D1%83%D0%B4%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83&f=false С. 113, 148].</ref> ({{†}} па 1595) — [[Ліцьвіны|літоўскі баярын]], які меў уладаньні ў [[Жамойць|Жамойці]]<ref name="Błaszczyk-2015-274"/> * Андрэй Гудман — [[Бяржаны|бяржанскі]] шляхціч, які ўпамінаецца ў 1621 годзе * Казімер Гутман — жыхар вёскі [[Грандзічы|Грандзічаў]] каля [[Горадня|Горадні]], які ўпамінаецца ў 1917 годзе<ref>Litwa za rzdów ks. Isenburga. — Kraków, 1919. [https://archive.org/details/litwazarzdwksi00sjjs/page/150/mode/2up?q=Jaskilewicz S. 150].</ref> * Аляксандар Готман — удзельнік [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] з ваколіцаў [[Новая Мыш|Новай Мышы]]<ref>[https://gwar.mil.ru/heroes/chelovek_donesenie12334224/ Готман Александр Дмитриевич], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Дзімітры Готман — праваслаўны, удзельнік Першай сусьветнай вайны з ваколіцаў [[Расна|Расны]]<ref>[https://gwar.mil.ru/heroes/chelovek_donesenie14399184/ Готман Димитрий Потапович], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Рыгор Гутман (1902—?) — [[Беларусы|беларус]] з [[Рэчыца|Рэчыцы]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22569726/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%93%D1%83%D0%B4%D0%BC%D0%B0%D0%BD%26first_name%3D%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D4dfe8211e4ddf9d4c2c99c523698034bb3573f3600cdbc1aa8742bd494516397v3%26place_birth_ids%3D40834%26division_ids%3D%26division_rod_ids%3D%26rank_group_ids%3D%26collection%3D%26award_ids%3D%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_card%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D3%26grouppersons%3D1%26place_birth%3D%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%A1%D0%A1%D0%A0%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F& Гутман Григорий Евсеевич], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Цімафей Готманаў (1912—?) — беларус, які трапіў у нямецкі палон у [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]]<ref>[https://db.zhnivo.com/by/belarus-genealogical-databases/ Военнопл. kgb.by], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> Гутманы (Guttman) — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род з [[Троцкі павет|Троцкага павету]]<ref>Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 280.</ref>. Гутман (Gutman) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах [[Сувалкі|Сувалкаў]]<ref>Professor Jerzy Wisniewski, [https://web.archive.org/web/20250111095809/http://www.mem.net.pl/stg/family_names.htm List of the XIXth century Suvalki region family names], Suwalki Genealogical Society</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Гуда (імя)|Гуда]] * [[Ман]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай гуд}} {{Імёны з асновай ман}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 9s4xydx7ufa2kb7nkxmye6rfxz1fbhs 0 268333 2697516 2693349 2026-10-23T20:23:52Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697516 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Ґелейка |лацінка = Gielejka / Hielejka |арыгінал = Geleko |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Гайла (імя)|Gelo]] + [[суфікс]] з {{nowrap|элемэнтам -к- (-k-)}} |варыянт = Галейка, Гайліка, Галека, Гелека, Гайлік, Галік, Галка |вытворныя = [[Гілейка]] |зьвязаныя = }} '''Гелейка''' (''Галейка'', ''Гайліка'', ''Галека'', ''Гелека'', ''Галік'', ''Галка'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Геліка, Гелека, Галека, Гайлка або Галка (Gelico, Geleko<ref>[https://web.archive.org/web/20250104133850/http://www.keesn.nl/names/en41_list_m.htm Names in the Low Countries before 1150], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)</ref>, Geleca<ref>Ferguson R. Surnames as a Science. — London, 1883. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=HlUQAAAAYAAJ&q=Geleca#v=snippet&q=Geleca&f=false P. 31].</ref>, Gelike<ref>Hartig J. Die münsterländischen Rufnamen im späten Mittelalter. — Köln — Graz, 1967. S. 163.</ref><ref>Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 340.</ref>, Galleke<ref name="Brons-1877-43">Brons B. Friesische Namen und Mitteilungen darüber. — Emden, 1877. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=t7QwAQAAMAAJ&q=Galleke#v=snippet&q=Galleke&f=false S. 43].</ref>, Geilke<ref>Brons B. Friesische Namen und Mitteilungen darüber. — Emden, 1877. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=t7QwAQAAMAAJ&q=Geilke#v=snippet&q=Geilke&f=false S. 43].</ref><ref>Kapff R. Deutsche Vornamen: mit den von ihnen abstammenden Geschlechtsnamen sprachlich erläutert. — Nürtingen am Neckar, 1889. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i13cviZ0xYoC&q=Geilke#v=snippet&q=Geilke&f=false S. 35].</ref>, Galke<ref name="Brons-1877-43"/>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Gelico#v=snippet&q=Gelico&f=false S. 568].</ref>. Іменная аснова [[Гайла (імя)|-гайл- (-гал-, -гел-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Галімонт|Галімунт]], [[Інгела]], [[Мантыгайла (імя)|Монтгайла]]; германскія імёны Geilmundus, Ingeila, Montigel) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] gails 'жвавы, свавольны, ганарысты'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Адпаведнасьць літоўскіх імёнаў на -ейка (-іка) германскім імёнам з суфіксам -к- ([[Вілейка (імя)|Вілейка]] — Wilico, [[Мінейка (імя)|Мінейка]] — Minnico, [[Радыка|Радзейка]] — Radecke < Radacho і г. д.) сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне [[Імёны ліцьвінаў|літоўскіх уласных імёнаў]]<ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 3, 1964. P. 161—162, 167.</ref>. У [[Прусія|Прусіі]] бытавала імя Гайліка: ''Gaylicke'' (1436 год)<ref>[https://www.spaetmittelalter.uni-hamburg.de/Urkundenbuch/pub/orden1436.html Virtuelles Preußisches Urkundenbuch: Regesten 1436], Universität Hamburg</ref><ref>Pierson W. Altpreußischer Namenkodex // Zeitschrift für Preußische Geschichte und Landeskunde. — Berlin, 1873. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZrV-7V99ov8C&q=Gaylicke#v=snippet&q=Gaylicke&f=false S. 502].</ref>. У 1636 годзе ў [[Каралявец]]кім унівэрсытэце навучаўся ''Petrus Gelcke, Insterburgensis Borussus''<ref>Die matrikel der Universität Königsberg i. Pr. Bd. 1: Die Immatrikulationen von 1544—1656. — Leipzig, 1910. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=-sZYzw8knMEC&q=Gelcke#v=snippet&q=Gelcke&f=false S. 378].</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''пустовщины… а Кгелеикову'' (12 красавіка 1512 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 96.</ref>; ''дворъ свои [[Жодзішкі|Жодишки]], в котором же дворе збудовал город на реце на [[Вяльля|Вели]]… з бояры, и с челядю неволною, и людми служебными и тяглыми на имя… а Миколая Кголеиковича'' (24 сакавіка 1516 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 170.</ref>; ''земль пустовъскихъ в повете [[Майшагола|Моiшакгольскомъ]] на имя… а Кгелеиковъщины'' (19 лістапада 1529 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|18-25к}} С. 184.</ref>; ''Кгриц Колейкович'' (1537—1538 гады)<ref>Žemaitijos valsčių surašymas: 1537—1538 m. — Vilnius, 2003. [https://books.google.by/books?id=lNIiAQAAIAAJ&q=%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&dq=%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjH7ZXxw_r-AhUDPuwKHVWYA4YQ6AF6BAgHEAI P. 47].</ref>; ''стрельцы [[Бірштаны|бирштаньские]]… Миколаю Кгелейковичу'' (1557—1558 гады)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|42к}} С. 51.</ref>. == Носьбіты == * Аляксей і Ісай Галікі — [[беларусы]] з ваколіцаў [[Лепель|Лепеля]] на 1926 год<ref>[https://db.zhnivo.com/by/belarus-genealogical-databases/ НАРБ 30-2-6194-127], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Міхал Гайлік — беларус з ваколіцаў [[Багушэўск]]у на 1926 год<ref>[https://db.zhnivo.com/by/belarus-genealogical-databases/ НАРБ 30-2-6328-089], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Алена Галякевіч-Гелякевіч (1896—?) — беларуска з ваколіцаў [[Заслаўе|Заслаўя]], якая [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпела ад уладаў СССР]]<ref>[https://chumakou.com/projects/belarus1937/index4.html Беларусь: жертвы сталинских репрессий], Белорусский «Мемориал»</ref> * Адольф Галікевіч (1919—?) — беларус з ваколіцаў [[Койданаў|Койданава]]<ref>[https://partizany.by/partisans/64891/ Галикевич Адольф Казимирович], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Іван Гелікевіч (1921—?) — беларус з ваколіцаў Койданава<ref>[https://partizany.by/partisans/125424/ Геликевич Иван Казимирович], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> Галкевічы (Gołkiewicz) гербу [[Стрэмя]] — літоўскі шляхецкі род<ref>Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 6. — Rzeszów, 2006. S. 143.</ref>. Галік (Galik) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах [[Сувалкі|Сувалкаў]]<ref>Professor Jerzy Wisniewski, [https://web.archive.org/web/20250111095809/http://www.mem.net.pl/stg/family_names.htm List of the XIXth century Suvalki region family names], Suwalki Genealogical Society</ref>. У 1524 годзе ўпаміналася пустаўшчына Гайлікоўшчына ў [[Наваградзкі павет|Наваградзкім павеце]]<ref>Описание документов и бумаг, хранящихся в Московском архиве Министерства юстиции. Кн. 21. — М., 1915. С. 286.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Германскія імёны на -іка}} {{Імёны з асновай гайл}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] 2xkbxikl7oo9djnlx15bidlbu4u40gy 0 269801 2697526 2688554 2026-10-24T05:27:24Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697526 wikitext text/x-wiki {{Заканадаўчы акт|від=[[Закон (права)|Закон Украіны]]|назва=«Аб асуджэньні й забароне прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі»|нумар=3005-IX|прыняты=[[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радай Ўкраіны]]<br>{{Дата пачатку|21|3|2023|1}}|галасаваньне ніжняй палаты=|ухвалены=|галасаваньне верхняй палаты=|падпісаны=[[Прэзыдэнт Украіны|прэзыдэнтам Украіны]]<br>{{Дата пачатку|21|4|2023|1}}|набыў моц={{Дата пачатку|27|7|2023|1}}|апублікаваны=|Вікікрыніцы=|выява=Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg|памер выявы=100px|заканадаўчы орган=[[Вярхоўная Рада Ўкраіны]]|юрысдыкцыя={{UKR}}|арыгінальная назва={{lang-uk|Закон України «Про засудження та заборону пропаганди російської імперської політики в Україні і деколонізацію топонімії»}}}}'''Закон Украіны «Аб асуджэньні й забароне прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі»''' ({{мова-uk|Закон України «Про засудження та заборону пропаганди російської імперської політики в Україні і деколонізацію топонімії»}}) — закон, прыняты [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радай Украіны]] 21 сакавіка 2023 году. Закон забясьпечыў прававую аснову для працэсу {{не перакладзена|Дэрусыфікацыя ва Ўкраіне|дэкалянізацыі [дэрусыфікацыі] ва Ўкраіне|uk|Дерусифікація в Україні}}, які быў пачаты пасьля [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейскага ўварваньня ва Ўкраіну ў 2022 годзе]]. Закон прыняты 248 галасамі народных дэпутатаў.<ref>{{Cite web|title=Деколонізація в законі: Рада проголосувала за скасування російських географічних назв|url=https://novynarnia.com/2023/03/21/dekolonizacziya-v-zakoni-rada-progolosuvala-za-skasuvannya-rosijskyh-geografichnyh-nazv/|website=novynarnia.com|date=2023-03-21|accessdate=2023-06-08|language=uk}}</ref> == Гісторыя прыёму == Дэкалянізацыя ва Ўкраіне пачалася з распадам СССР<ref>[https://web.archive.org/web/20241130185533/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1183-12#Text Про приведення назви міста Ровно і Ровенської області у відповідність до правил українського правопису | від 11.06.1991 № 1183-XII]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200329121327/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/6040-11#Text Про відновлення селам Устенське Перше і Устенське Друге Здолбунівського району Ровенської області їх колишніх найменувань | від 16.06.1988 № 6040-XI]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230424094747/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/423-12#Text Про відновлення селищу міського типу Першотравневе Ровенської області колишнього найменування Моквин | від 31.10.1990 № 423-XII]</ref>, аднак апагей працэсу дэкалянізацыі прыйшоўся на пачатак [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|расейкага ўварваньня ва Ўкраіну ў 2022 годзе]]. Расейскія помнікі былі зьнесены ў гарадах і вёсках. Пад дэкалянізацыю трапілі й назвы вуліц, зьвязаныя з Расейскай Фэдэрацыяй. Зьмены адбыліся ў [[Львоў|Львове]], [[Дніпро|Дніпре]], [[Кіеў|Кіеве]] й [[Харкаў|Харкаве]]. У сваю чаргу [[Івана-Франкоўск]] стаў першым горадам Украіны, які цалкам вызваліўся ад расейскіх тапонімаў. 5 красавіка 2022 году ў Вярхоўнай Радзе зарэгістраваны законапраект аб унясеньні зьмяненьняў у Закон Украіны «Аб геаграфічных назвах» адносна дэкалянізацыі тапанімікі й рэгуляваньня выкарыстаньня геаграфічных назваў у населеных пунктах Украіны №7253.<ref>{{Cite web|title=Раді пропонують змінити географічні назви, які символізують росію|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/3449993-radi-proponuut-zminiti-geograficni-nazvi-aki-simvolizuut-rosiu.html|website=www.ukrinform.ua|date=2022-04-06}}</ref> 18 красавіка 2022 году Камітэт Вярхоўнай Рады Ўкраіны па пытаньнях арганізацыі дзяржаўнай улады, мясцовага самакіраваньня, рэгіянальнага разьвіцьця й горадабудаўніцтва рэкамэндаваў парлямэнту прагаласаваць за аснову гэты законапраект, паколькі яго прыняцьце прысьпяшыла б дэсаветызацыю й дэрасеізм Украіны.<ref>{{Cite web|title=У Верховній Раді пропонують прийняти закон про заборону географічних назв та символіки РФ|url=https://lb.ua/society/2022/04/18/513852_verhovniy_radi_proponuyut_priynyati.html|website=LB.ua|date=2022-04-18}}</ref> 21 красавіка 2022 году сакратар РНБА Ўкраіны Аляксей Данілаў заявіў, што татальная дэрусыфікацыя бізнэсу, палітыкі й многіх сфэр жыцьця Ўкраіны непазьбежная: «нічога расейскага тут не застанецца». 14 сакавіка 2023 году шэраг грамадзкіх арганізацый падпісалі адкрыты зварот з заклікам да Вярхоўнай Рады Ўкраіны прыняць узгоднены на ўзроўні парлямэнта закон аб дэкалянізацыі.<ref>{{Cite web|title=Активісти закликають ухвалити законопроєкт про деколонізацію|url=https://chytomo.com/aktyvisty-zaklykaiut-ukhvalyty-zakonoproiekt-pro-dekolonizatsiiu/|website=chytomo.com|date=2023-03-14|accessdate=2023-06-08|language=uk}}</ref> 21 сакавіка 2023 году Вярхоўная Рада Ўкраіны прыняла Закон Украіны «Аб асуджэньні й забароне прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыю тапанімікі».<ref>{{Cite web|title=Парламент ухвалив закон про засудження і заборону російської імперської політики і деколонізацію топонімії|url=https://detector.media/infospace/article/209177/2023-03-21-parlament-ukhvalyv-zakon-pro-zasudzhennya-i-zaboronu-rosiyskoi-imperskoi-polityky-i-dekolonizatsiyu-toponimii/|website=detector.media|date=2023-03-21|accessdate=2023-06-08|language=uk}}</ref> 21 красавіка 2023 году прэзыдэнт Украіны Ўладзімір Зяленскі падпісаў закон аб дэкалянізацыі.З 27 ліпеня 2023 году ўваходзіць у дзеяньне Закон Украіны «Аб асуджэньні й забароне прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі».<ref name=":0">{{Cite web|title=Пояснюємо деколонізацію: УІНП підготував інфографіку про те, як буде реалізовуватися закон|url=https://uinp.gov.ua/pres-centr/novyny/poyasnyuyemo-dekolonizaciyu-uinp-pidgotuvav-infografiku-pro-te-yak-bude-realizovuvatysya-zakon|website=УІНП|date=2023-06-08|author=УІНП}}</ref> 20 лістапада 2023 г. Украінскі інстытут нацыянальнай памяці падрыхтаваў зборнік матэрыялаў, рэкамэндацый і дакумэнтаў па выкананьні патрабаваньняў Закона Ўкраіны «Аб асуджэньні й забароне прапаґанды маскальскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі».<ref>{{Cite web|title=Збірник рекомендацій «Про засудження та заборону пропаганди російської імперської політики»|url=https://uinp.gov.ua/dekomunizaciya-ta-reabilitaciya/podolannya-naslidkiv-rusyfikaciyi-ta-totalitaryzmu-v-ukrayini/zbirnyk-rekomendaciy-shchodo-vykonannya-zu-pro-zasudzhennya-ta-zaboronu-propagandy-rosiyskoyi-imperskoyi-polityky-v-ukrayini-i-dekolonizaciyu-toponimiyi|website=УІНП|accessdate=2023-12-13|language=uk|last=УІНП}}</ref> == Зьмест == Закон складаецца з 8 артыкулаў, у тым ліку: :# Сфэра дзеяньня Закона :# Азначэньне тэрмінаў :# Асуджэньне расейскай імпэрскай палітыкі :# Забарона прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі :# Забарона выкарыстаньня й прапаґанды сымбаляў расейскай імпэрскай палітыкі :# Забесьпячэньне ўмоў для правядзеньня дасьледаваньняў і рэалізацыі імпрэзаў па ўвекавечаньні памяці аб барацьбе з расейскай імпэрскай палітыкай :# Адказнасьць за парушэньне заканадаўства аб забароне вырабу, распаўсюду, а таксама публічнага выкарыстаньня сымбаляў расейскай імпэрскай палітыкі :# Заключныя й пераходныя палажэньні. == Асноўныя палажэньні == Закон Украіны «Аб асуджэньні й забароне прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі» растлумачвае значэньне такіх тэрмінаў, як «прапаґанда расейскай імпэрскай палітыкі», а таксама вызначае адказнасьць за парушэньне заканадаўства, якое забараняе выраб, распаўсюд і публічнае выкарыстаньне сымбаляў расейскай імпэрскай палітыкі: * закон закранае сфэру грамадзкай прасторы, тапанімікі, найменьняў юрыдычных асобаў, помнікаў і памятных знакаў і знакаў для тавараў і паслуг; прызнае злачыннай і асуджае расейскую імпэрскую палітыку; забараняе прапаґанду сымболікі расейскай імпэрскай палітыкі (за выключэньнямі, прапісанымі ў законе), вызначае парадак ліквідацыі такой сымболікі з публічнай прасторы. забараняе прысваеньне геаграфічным аб’ектам, юрыдычным асобам і аб’ектам права ўласнасьці назваў, якія ўслаўляюць, увекавечваюць, прапаґандуюць альбо зьмяшчаюць сымбалі расейскай імпэрскай палітыкі й сучаснай Расейскай Фэдэрацыі як дзяржавы-агрэсара. === Тэрміны й суб’екты прыняцьця рашэньняў === Аб перайменаваньні тапонімаў у межах населеных пунктаў і дэмантажы помнікаў і памятных знакаў, на якія не распаўсюджваецца заканадаўства аб ахове помнікаў: * 27 ліпеня 2023 году — 27 студзеня 2024 года: органы мясцовага самакіраваньня населеных пунктаў (сельскія, пасялковыя, гарадзкія саветы альбо ваенна-цывільныя адміністрацыі). Калі рашэньне на гэтым этапе не прынята, паўнамоцтвы надзяляюцца: * 27 студзеня — 27 красавіка 2024 года: сельскія, пасялковыя, гарадзкія галавы альбо асобы, якія ажыцьцяўляюць іх паўнамоцтвы; * 27 красавіка — 27 ліпеня 2024 года: кіраўнікі абласных дзяржаўных адміністрацый альбо асобы, якія ажыцьцяўляюць іх паўнамоцтвы. Рашэньні аб перайменаваньні населеных пунктаў прымаюцца Вярхоўнай Радай Украіны: 27 ліпеня 2023 году — 27 студзеня 2024 года: мясцовыя органы ўлады павінны ўнесьці свае прапановы ў Вярхоўную Раду Ўкраіны; 27 ліпеня 2023 году — 27 студзеня 2024 года: Кабінэт міністраў Украіны павінен правесьці кансультацыі з прадстаўнікамі карэнных народаў і ўнесьці прапановы аб перайменаваньні [[Крым|Крыма]]. Пры перайменаваньні тапонімаў неабходна ўлічваць законы «Аб пераходзе за юрыдычнымі асобамі й аб’ектамі права ўласнасьці на імёны (псэўданімы) фізычных асобаў, юбілейныя й сьвяточныя даты, назвы й даты гістарычных падзей», “Аб геаграфічных назвах”. Рашэньні павінны прымацца з улікам прапаноў навукоўцаў, меркаваньня грамад, рэкамэндацый Украінскага інстытута нацыянальнай памяці. Калі помнік мае статус аховы помніка, неабходна выконваць працэдуры, прадугледжаныя заканадаўствам аб ахове культурнай спадчыны: * Адносна помнікаў мясцовага значэньня рашэньне прымаецца Міністэрствам культуры й інфармацыйнай палітыкі Ўкраіны па прадстаўленьні органаў аховы культурнай спадчыны, Украінскага таварыства аховы помнікаў гісторыі й культуры, іншых грамадзкіх арганізацый, у статутныя задачы якіх уваходзіць ахова культурнай спадчыны. Тэрмін выкананьня: адзін месяц з дня паступленьня заяўкі. * Адносна помнікаў рэспубліканскага значэньня — Кабінэт міністраў Украіны па звароце Ўкраінскага інстытута нацыянальнай памяці. Тэрмін: адзін год з дня паступленьня заяўкі; Да 27 ліпеня 2023 году Кабінэт міністраў Украіны на запыт Украінскага таварыства аховы помнікаў гісторыі й культуры разгледзіць статус помнікаў і памятных знакаў, якія зьяўляюцца аб’ектамі культурнай спадчыны й зьмяшчаюць сымбалі расейскай імпэрыі. палітыкі. Калі забароненую сымболіку зьмяшчае толькі элемэнт, а не ўвесь помнік, выдаляць трэба толькі такі элемэнт. Юрыдычныя асобы, палітычныя партыі й аб’яднаньні грамадзянаў павінны да 27 жніўня 2023 году выдаліць забароненую сымболіку з устаноўчых дакумэнтаў, назваў і ўласнай сымболікі. Уладальнікі знакаў для тавараў і паслуг, якія ўтрымліваюць сымбалі расейскай імпэрскай палітыкі, абавязаныя да 27 кастрычніка 2023 году прывесьці такія знакі ў адпаведнасьць з заканадаўствам. Юрыдычныя асобы вызваляюцца ад выплаты адміністрацыйнага збору пры дзяржаўнай рэгістрацыі зьмяненьняў ва ўстаноўчыя дакумэнты, зьвязаных з рэалізацыяй закона аб дэкалянізацыі. Дзейнасьць асобаў, якія не выконваюць патрабаваньні заканадаўства, можа быць забароненая. === Выключэньні === * дзеячы, якія займалі кіруючыя пасады ў расейскіх дзяржаўных установах ад [[Маскоўскае княства|Маскоўскага царства]] да сучаснай [[Расея|Расейскай Фэдэрацыі]] альбо спрыялі яе палітыцы, адначасова абаранялі палітычныя, эканамічныя й культурныя правы ўкраінскага народа, разьвівалі ўкраінская нацыянальная дзяржаўнасьць, навука й культура, але гэтае выключэньне не распаўсюджваецца на супрацоўнікаў савецкіх органаў дзяржаўнай бясьпекі; * мэмарыяльныя знакі, зьвязаныя з супрацівам і выгнаньнем нацыстаў з Украіны; * тапонімы альбо назвы ў гонар назваў гарадоў Расеі й іншых геаграфічных, гістарычных і культурных аб’ектаў Расейскай Фэдэрацыі, калі яны зьвязаны з абаронай правоў альбо разьвіцьцём украінскага народа альбо з культурай паняволеных народаў Расеі; * сымбалі, у тым ліку памятныя знакі, толькі таму, што яны былі ўсталяваны ў часы [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] альбо [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], і назвы, сугучныя толькі назвам альбо аб’ектам, на якія распаўсюджваюцца абмежаваньні, прадугледжаныя заканадаўствам; * забарона не распаўсюджваецца на аб’екты сусьветнай спадчыны, нацыянальныя музэйныя, архіўныя й бібліятэчныя фонды, пахавальныя збудаваньні на тэрыторыі пахаваньняў, ганаровыя месцы пахаваньняў на могілках, узнагароды, атрыманыя да ўступленьня ў сілу закона аб дэкалянізацыі, арыгінальныя баявыя сьцягі., акрамя сымболікі сучаснага расейскага ваеннага ўварваньня ва Ўкраіну, прадметы антыкварнага гандлю, прыватныя калекцыі й прыватныя архіўныя зборы, дакумэнты; * калі выкарыстаньне сымбаляў расейскай імпэрскай палітыкі не вядзе да яе гераізацыі ці апраўданьня, то яна можа прысутнічаць у: экспазыцыях музэяў, тэматычных выставах, навуковых працах, творах мастацтва, рэканструкцыях гістарычных падзеяў, атлясох, картах, даведніках, навучальных матэрыялаў, інфармацыйнай прадукцыі. == Глядзіце таксама == * {{не перакладзена|Дэрусыфікацыя ва Ўкраіне||uk|Дерусифікація в Україні}} ** [[Пушкінапад]] ** {{не перакладзена|Суворовапад||uk|Демонтаж пам'ятників Суворову в Україні}} * {{не перакладзена|Дэкамунізацыя ва Ўкраіне||uk|Декомунізація в Україні}} ** [[Ленінапад]] ** {{не перакладзена|Украінскія законы аб дэкамунізацыі||uk|Українські закони про декомунізацію}} * [[Дзень памяці і перамогі над нацызмам у Другой сусьветнай вайне 1939—1945 гадоў]] * [[Закон Украіны «Пра забесьпячэньне функцыянаваньня ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»]] * [[Каноплі ва Ўкраіне]] * {{не перакладзена|Грамадзянскія партнэрства ва Ўкраіне||uk|Цивільні партнерства в Україні}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/3005-20#Text Закон Украіны «Аб асуджэньні й забароне прапаґанды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі»] * {{Cite web|url=http://www.golos.com.ua/article/370292|title=Аб асуджэньні й забароне прапаганды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі|date=2023-04-27|website=http://www.golos.com.ua/|accessdate=}} * [https://uinp.gov.ua/pres-centr/novyny/poyasnyuyemo-dekolonizaciyu-uinp-pidgotuvav-infografiku-pro-te-yak-bude-realizovuvatysya-zakon Тлумачым дэкалянізацыю: УІНП падрыхтаваў інфаграфіку аб тым, як будзе выконвацца закон] [[Катэгорыя:Законы Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Дэрусіфікацыя]] jb8uzfp0zsx0nrs079b0o1l9z4kxwpy 10 272280 2697534 2697230 2026-10-24T08:05:03Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697534 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://ligue1.com/en/competitions/ligue1mcdonalds?tab=standings Ліга 1] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 24 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=OL, PSG, PFC, LIL, ASM, REN, LOR, NIC, LEN, OM, BRE, TFC, AUX, STR, ANG, LMA, TRO, LEH <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_OL=4 | нічыі_OL=2 |паразы_OL=1 |мз_OL=13 |мп_OL=5 |перамогі_PSG=4 | нічыі_PSG=2 |паразы_PSG=1 |мз_PSG=14 |мп_PSG=9 |перамогі_PFC=4 | нічыі_PFC=2 |паразы_PFC=1 |мз_PFC=12 |мп_PFC=7 |перамогі_LIL=4 | нічыі_LIL=2 |паразы_LIL=1 |мз_LIL=10 |мп_LIL=5 |перамогі_ASM=4 | нічыі_ASM=2 |паразы_ASM=1 |мз_ASM=10 |мп_ASM=6 |перамогі_REN=4 | нічыі_REN=1 |паразы_REN=2 |мз_REN=15 |мп_REN=14 |перамогі_LOR=3 | нічыі_LOR=2 |паразы_LOR=2 |мз_LOR=7 |мп_LOR=6 |перамогі_NIC=3 | нічыі_NIC=2 |паразы_NIC=3 |мз_NIC=8 |мп_NIC=10 |перамогі_LEN=3 | нічыі_LEN=1 |паразы_LEN=3 |мз_LEN=14 |мп_LEN=11 |перамогі_OM=3 | нічыі_OM=0 |паразы_OM=4 |мз_OM=14 |мп_OM=10 |перамогі_BRE=2 | нічыі_BRE=3 |паразы_BRE=3 |мз_BRE=14 |мп_BRE=12 |перамогі_TFC=2 | нічыі_TFC=3 |паразы_TFC=2 |мз_TFC=12 |мп_TFC=11 |перамогі_AUX=3 | нічыі_AUX=0 |паразы_AUX=4 |мз_AUX=11 |мп_AUX=17 |перамогі_STR=2 | нічыі_STR=1 |паразы_STR=4 |мз_STR=12 |мп_STR=15 |перамогі_ANG=2 | нічыі_ANG=1 |паразы_ANG=4 |мз_ANG=9 |мп_ANG=15 |перамогі_LMA=1 | нічыі_LMA=3 |паразы_LMA=3 |мз_LMA=10 |мп_LMA=15 |перамогі_TRO=1 | нічыі_TRO=1 |паразы_TRO=5 |мз_TRO=5 |мп_TRO=16 |перамогі_LEH=0 | нічыі_LEH=2 |паразы_LEH=5 |мз_LEH=5 |мп_LEH=11 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анжэ]] |назва_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэр]] |назва_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэст]] |назва_LEH = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаўр]] |назва_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|Лё-Ман]] |назва_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]] |назва_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]] |назва_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр’ен]] |назва_OL = [[Алімпік Ліён]] |назва_OM = [[Алімпік Марсэль]] |назва_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Манака]] |назва_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]] |назва_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]] |назва_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]] |назва_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Страсбург]] |назва_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тулюза]] |назва_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Труа]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CL3Q |вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO |вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Пункты ў гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 5) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 7) Забітыя мячы; 8) Гасьцявыя забітыя мячы; 9) Пункты сумленнай гульні. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=Пераходныя матчы |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Лігу 2 }}</onlyinclude> 6p9r3kbiq32yznpkkeujxdxx5qtg8e7 10 272281 2697535 2697425 2026-10-24T08:05:04Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697535 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.laliga.com/en-GB/laliga-easports/standing Ля Ліга] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=BAR, ATM, RMA, BET, RSO, SEV, ALA, CEL, DEP, OSA, LEV, VIL, ATH, RAY, GET, ESP, RAC, ELC, VAL, MAL <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_BAR=9 | нічыі_BAR=0 |паразы_BAR=0 |мз_BAR=39 |мп_BAR=9 |перамогі_ATM=7 | нічыі_ATM=1 |паразы_ATM=1 |мз_ATM=19 |мп_ATM=8 |перамогі_RMA=7 | нічыі_RMA=0 |паразы_RMA=2 |мз_RMA=23 |мп_RMA=9 |перамогі_BET=6 | нічыі_BET=1 |паразы_BET=2 |мз_BET=16 |мп_BET=14 |перамогі_RSO=5 | нічыі_RSO=1 |паразы_RSO=3 |мз_RSO=17 |мп_RSO=17 |перамогі_SEV=4 | нічыі_SEV=2 |паразы_SEV=3 |мз_SEV=14 |мп_SEV=16 |перамогі_ALA=3 | нічыі_ALA=3 |паразы_ALA=4 |мз_ALA=14 |мп_ALA=11 |перамогі_CEL=2 | нічыі_CEL=5 |паразы_CEL=2 |мз_CEL=10 |мп_CEL=7 |перамогі_DEP=2 | нічыі_DEP=5 |паразы_DEP=2 |мз_DEP=13 |мп_DEP=12 |перамогі_OSA=3 | нічыі_OSA=2 |паразы_OSA=4 |мз_OSA=10 |мп_OSA=18 |перамогі_LEV=2 | нічыі_LEV=4 |паразы_LEV=3 |мз_LEV=15 |мп_LEV=17 |перамогі_VIL=2 | нічыі_VIL=3 |паразы_VIL=4 |мз_VIL=13 |мп_VIL=13 |перамогі_ATH=2 | нічыі_ATH=3 |паразы_ATH=3 |мз_ATH=8 |мп_ATH=9 |перамогі_RAY=2 | нічыі_RAY=3 |паразы_RAY=3 |мз_RAY=12 |мп_RAY=17 |перамогі_GET=2 | нічыі_GET=3 |паразы_GET=4 |мз_GET=5 |мп_GET=11 |перамогі_ESP=2 | нічыі_ESP=2 |паразы_ESP=5 |мз_ESP=11 |мп_ESP=12 |перамогі_RAC=2 | нічыі_RAC=2 |паразы_RAC=5 |мз_RAC=13 |мп_RAC=25 |перамогі_ELC=1 | нічыі_ELC=4 |паразы_ELC=4 |мз_ELC=11 |мп_ELC=17 |перамогі_VAL=1 | нічыі_VAL=3 |паразы_VAL=5 |мз_VAL=6 |мп_VAL=15 |перамогі_MAL=0 | нічыі_MAL=5 |паразы_MAL=5 |мз_MAL=7 |мп_MAL=19 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Алявэс]] |назва_ATH=[[Атлетык Більбао]] |назва_ATM=[[Атлетыка Мадрыд]] |назва_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]] |назва_CEL=[[Сэльта Віга|Сэльта]] |назва_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня]] |назва_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эльчэ]] |назва_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]] |назва_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]] |назва_LEV=[[Левантэ Валенсія|Левантэ]] |назва_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Маляга]] |назва_OSA=[[Асасуна Памплёна|Асасуна]] |назва_RAC=[[Расінг Сантандэр]] |назва_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё Вальекана]] |назва_RMA=[[Рэал Мадрыд]] |назва_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]] |назва_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільля]] |назва_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]] |назва_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CLLS |вынік4=CLLS |вынік5=ELLS |вынік6=ECLPO |вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Забітыя мячы; 6) Пункты сумленнай гульні. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Сэгунду }}</onlyinclude> dirl4u3lwh3bacntxubcbgtpfetbl83 10 272282 2697536 2697232 2026-10-24T08:05:05Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697536 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/table/2026-2027 Бундэсьліга] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 24 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=MUN, DOR, FRE, LEV, MAI, ELV, LEI, BRE, HAM, AUG, FRA, KÖL, HOF, STU, SCH, PAD, UNB, MÖN <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_MUN=4 | нічыі_MUN=2 |паразы_MUN=0 |мз_MUN=22 |мп_MUN=5 |перамогі_DOR=4 | нічыі_DOR=2 |паразы_DOR=0 |мз_DOR=11 |мп_DOR=4 |перамогі_FRE=4 | нічыі_FRE=1 |паразы_FRE=1 |мз_FRE=15 |мп_FRE=6 |перамогі_LEV=4 | нічыі_LEV=1 |паразы_LEV=1 |мз_LEV=16 |мп_LEV=9 |перамогі_MAI=3 | нічыі_MAI=1 |паразы_MAI=2 |мз_MAI=14 |мп_MAI=10 |перамогі_ELV=3 | нічыі_ELV=1 |паразы_ELV=2 |мз_ELV=12 |мп_ELV=11 |перамогі_LEI=3 | нічыі_LEI=0 |паразы_LEI=3 |мз_LEI=16 |мп_LEI=11 |перамогі_BRE=2 | нічыі_BRE=3 |паразы_BRE=1 |мз_BRE=12 |мп_BRE=12 |перамогі_HAM=3 | нічыі_HAM=0 |паразы_HAM=3 |мз_HAM=6 |мп_HAM=15 |перамогі_AUG=2 | нічыі_AUG=2 |паразы_AUG=2 |мз_AUG=16 |мп_AUG=12 |перамогі_FRA=2 | нічыі_FRA=2 |паразы_FRA=2 |мз_FRA=10 |мп_FRA=16 |перамогі_KÖL=2 | нічыі_KÖL=1 |паразы_KÖL=3 |мз_KÖL=8 |мп_KÖL=11 |перамогі_HOF=2 | нічыі_HOF=0 |паразы_HOF=4 |мз_HOF=11 |мп_HOF=14 |перамогі_STU=2 | нічыі_STU=0 |паразы_STU=5 |мз_STU=10 |мп_STU=13 |перамогі_SCH=1 | нічыі_SCH=2 |паразы_SCH=3 |мз_SCH=4 |мп_SCH=7 |перамогі_PAD=1 | нічыі_PAD=2 |паразы_PAD=3 |мз_PAD=5 |мп_PAD=9 |перамогі_UNB=1 | нічыі_UNB=2 |паразы_UNB=3 |мз_UNB=5 |мп_UNB=17 |перамогі_MÖN=1 | нічыі_MÖN=0 |паразы_MÖN=6 |мз_MÖN=11 |мп_MÖN=22 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AUG=[[Аўгсбург (футбольны клюб)|Аўгсбург]] |назва_UNB=[[Уніён Бэрлін]] |назва_BRE=[[Вэрдэр Брэмэн]] |назва_DOR=[[Барусія Дортмунд]] |назва_ELV=[[Эльфэрсбэрг (футбольны клюб)|Эльфэрсбэрг]] |назва_FRA=[[Айнтрахт Франкфурт]] |назва_FRE=[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]] |назва_HAM=[[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбург]] |назва_HOF=[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]] |назва_KÖL=[[Кёльн (футбольны клюб)|Кёльн]] |назва_LEI=[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]] |назва_LEV=[[Баер Левэркузэн]] |назва_MAI=[[Майнц (футбольны клюб)|Майнц]] |назва_MÖN=[[Барусія Мёнхэнглядбах]] |назва_MUN=[[Баварыя Мюнхэн]] |назва_PAD=[[Падэрборн-07 (футбольны клюб)|Падэрборн-07]] |назва_SCH=[[Шальке-04 Гельзэнкірхэн]] |назва_STU=[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CLLS |вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO |вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Вынікі ў гульнях паміж сабою; 5) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=Пераходныя матчы |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Бундэсьлігу 2 }}</onlyinclude> c9dedaq5efw7exfwy7uq0gz4iv30eu5 10 272283 2697537 2697293 2026-10-24T08:05:06Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697537 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.legaseriea.it/en/serie-a/classifica Сэрыя А] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 24 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=INT, LAZ, ROM, MIL, COM, FRO, TOR, CAG, JUV, NAP, ATA, LEC, SAS, MON, BOL, UDI, GEN, FIO, PAR, VEN <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_INT=6 | нічыі_INT=1 |паразы_INT=0 |мз_INT=21 |мп_INT=9 |перамогі_LAZ=6 | нічыі_LAZ=1 |паразы_LAZ=0 |мз_LAZ=14 |мп_LAZ=4 |перамогі_ROM=5 | нічыі_ROM=2 |паразы_ROM=0 |мз_ROM=16 |мп_ROM=3 |перамогі_MIL=4 | нічыі_MIL=3 |паразы_MIL=0 |мз_MIL=14 |мп_MIL=7 |перамогі_COM=4 | нічыі_COM=2 |паразы_COM=1 |мз_COM=12 |мп_COM=7 |перамогі_FRO=4 | нічыі_FRO=1 |паразы_FRO=2 |мз_FRO=13 |мп_FRO=9 |перамогі_TOR=4 | нічыі_TOR=1 |паразы_TOR=3 |мз_TOR=13 |мп_TOR=11 |перамогі_CAG=4 | нічыі_CAG=1 |паразы_CAG=2 |мз_CAG=6 |мп_CAG=7 |перамогі_JUV=3 | нічыі_JUV=2 |паразы_JUV=2 |мз_JUV=9 |мп_JUV=8 |перамогі_NAP=3 | нічыі_NAP=1 |паразы_NAP=3 |мз_NAP=10 |мп_NAP=7 |перамогі_ATA=3 | нічыі_ATA=0 |паразы_ATA=4 |мз_ATA=10 |мп_ATA=11 |перамогі_LEC=3 | нічыі_LEC=0 |паразы_LEC=4 |мз_LEC=9 |мп_LEC=12 |перамогі_SAS=2 | нічыі_SAS=2 |паразы_SAS=3 |мз_SAS=12 |мп_SAS=14 |перамогі_MON=2 | нічыі_MON=1 |паразы_MON=5 |мз_MON=15 |мп_MON=18 |перамогі_BOL=1 | нічыі_BOL=2 |паразы_BOL=4 |мз_BOL=6 |мп_BOL=10 |перамогі_UDI=1 | нічыі_UDI=1 |паразы_UDI=5 |мз_UDI=9 |мп_UDI=16 |перамогі_GEN=1 | нічыі_GEN=1 |паразы_GEN=5 |мз_GEN=5 |мп_GEN=13 |перамогі_FIO=1 | нічыі_FIO=1 |паразы_FIO=5 |мз_FIO=8 |мп_FIO=17 |перамогі_PAR=1 | нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=5 |мз_PAR=4 |мп_PAR=13 |перамогі_VEN=1 | нічыі_VEN=0 |паразы_VEN=6 |мз_VEN=6 |мп_VEN=16 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ATA=[[Аталянта Бэргама|Аталянта]] |назва_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]] |назва_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кальяры]] |назва_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Кома]] |назва_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]] |назва_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фразынонэ]] |назва_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэноа]] |назва_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |назва_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |назва_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляцыё]] |назва_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леччэ]] |назва_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |назва_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Монца]] |назва_NAP=[[Напалі Нэапаль|Напалі]] |назва_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Парма]] |назва_ROM=[[Рома Рым|Рома]] |назва_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]] |назва_TOR=[[Тарына Турын|Тарына]] |назва_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]] |назва_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыя]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CLLS |вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO |вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Дадатковы матч для вызначэньня чэмпіёна і камандаў на паніжэньне; 3) Пункты ў гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Лёсаваньне. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Сэрыю Б }}</onlyinclude> 033gbbypv843srj1cnxl6g24tbbxw0e 10 272284 2697538 2697234 2026-10-24T08:05:07Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697538 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://eredivisie.eu/competition/table/ Эрэдывізія] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=FEY, AZ, PSV, AJA, TWE, FOR, GRO, GAE, HEE, EXC, UTR, NEC, SPA, CAM, PEC, ADO, TEL, WIL <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_FEY=7 | нічыі_FEY=2 |паразы_FEY=0 |мз_FEY=31 |мп_FEY=10 |перамогі_AZ=6 | нічыі_AZ=2 |паразы_AZ=1 |мз_AZ=20 |мп_AZ=10 |перамогі_PSV=6 | нічыі_PSV=1 |паразы_PSV=2 |мз_PSV=27 |мп_PSV=12 |перамогі_AJA=5 | нічыі_AJA=3 |паразы_AJA=1 |мз_AJA=27 |мп_AJA=12 |перамогі_TWE=5 | нічыі_TWE=2 |паразы_TWE=2 |мз_TWE=17 |мп_TWE=10 |перамогі_FOR=4 | нічыі_FOR=3 |паразы_FOR=2 |мз_FOR=16 |мп_FOR=17 |перамогі_GRO=4 | нічыі_GRO=2 |паразы_GRO=3 |мз_GRO=22 |мп_GRO=19 |перамогі_GAE=3 | нічыі_GAE=5 |паразы_GAE=2 |мз_GAE=23 |мп_GAE=23 |перамогі_HEE=3 | нічыі_HEE=3 |паразы_HEE=3 |мз_HEE=15 |мп_HEE=11 |перамогі_EXC=3 | нічыі_EXC=2 |паразы_EXC=4 |мз_EXC=16 |мп_EXC=18 |перамогі_UTR=3 | нічыі_UTR=2 |паразы_UTR=4 |мз_UTR=16 |мп_UTR=26 |перамогі_NEC=2 | нічыі_NEC=4 |паразы_NEC=3 |мз_NEC=15 |мп_NEC=16 |перамогі_SPA=2 | нічыі_SPA=3 |паразы_SPA=4 |мз_SPA=16 |мп_SPA=22 |перамогі_CAM=2 | нічыі_CAM=3 |паразы_CAM=4 |мз_CAM=13 |мп_CAM=21 |перамогі_PEC=2 | нічыі_PEC=1 |паразы_PEC=6 |мз_PEC=10 |мп_PEC=22 |перамогі_ADO=1 | нічыі_ADO=3 |паразы_ADO=5 |мз_ADO=11 |мп_ADO=20 |перамогі_TEL=1 | нічыі_TEL=3 |паразы_TEL=6 |мз_TEL=12 |мп_TEL=21 |перамогі_WIL=0 | нічыі_WIL=2 |паразы_WIL=7 |мз_WIL=9 |мп_WIL=26 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ADO=[[АДО Дэн Гааг]] |назва_AJA=[[Аякс Амстэрдам|Аякс]] |назва_AZ =[[АЗ Алькмаар|АЗ]] |назва_CAM=[[Камбюўр Леэўвардэн|Камбюўр]] |назва_EXC=[[Эксэльсіёр Ратэрдам|Эксэльсіёр]] |назва_FEY=[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]] |назва_FOR=[[Фартуна Сытард|Фартуна]] |назва_GAE=[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]] |назва_GRO=[[Гронінген (футбольны клюб)|Гронінген]] |назва_HEE=[[Гээрэнвээн (футбольны клюб)|Гээрэнвээн]] |назва_NEC=[[НЭК Нэймэген|НЭК]] |назва_PEC=[[Зволе (футбольны клюб)|Зволе]] |назва_PSV=[[ПСВ Эйндговэн]] |назва_SPA=[[Спарта Ратэрдам|Спарта]] |назва_TEL=[[Тэльстар Эймёйдэн|Тэльстар]] |назва_TWE=[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]] |назва_UTR=[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]] |назва_WIL=[[Вілем II Тыльбург|Вілем II]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS|вынік2=CL3Q|вынік3=EL2Q |вынік4=EUPO|вынік5=EUPO|вынік6=EUPO|вынік7=EUPO |вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 7) Дадатковыя матчы для вызначэньня чэмпіёна, клюбаў на выбываньне або ўдзельнікаў эўракубкаў, інакш жэрабя; 8) Пэнальці (толькі пасьля дадатковых матчаў). <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_EUPO=yellow1 |тэкст_EUPO=Плэй-оф за эўракубкі |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=Плэй-оф за Эрэдывізію |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Ээрстэ дывізію }}</onlyinclude> s75tj5hqswhhmnv38vw5jq0x056s0r1 10 272285 2697546 2697244 2026-10-24T08:06:12Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697546 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://ligue1.com/en/competitions/ligue1mcdonalds?tab=results Ліга 1] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= OL,OM,ANG,AUX,BRE,HAC,LMA,LIL,LEN,LOR,ASM,NIC,PSG,PFC,REN,STR,TRO,TFC |скарачэньне_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анж]] |скарачэньне_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэ]] |скарачэньне_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэ]] |скарачэньне_HAC = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаў]] |скарачэньне_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|ЛёМ]] |скарачэньне_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лян]] |скарачэньне_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліл]] |скарачэньне_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр]] |скарачэньне_OL = [[Алімпік Ліён|АЛі]] |скарачэньне_OM = [[Алімпік Марсэль|АМа]] |скарачэньне_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Мнк]] |скарачэньне_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніц]] |скарачэньне_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Прж]] |скарачэньне_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|ПCЖ]] |скарачэньне_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]] |скарачэньне_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Стр]] |скарачэньне_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тул]] |скарачэньне_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Тру]] |назва_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анжэ]] |назва_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэр]] |назва_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэст]] |назва_HAC = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаўр]] |назва_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|Лё-Ман]] |назва_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]] |назва_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]] |назва_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр’ен]] |назва_OL = [[Алімпік Ліён]] |назва_OM = [[Алімпік Марсэль]] |назва_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Манака]] |назва_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]] |назва_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]] |назва_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]] |назва_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Страсбург]] |назва_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тулюза]] |назва_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Труа]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 |матч_ANG_ASM= |матч_ANG_AUX= |матч_ANG_BRE= |матч_ANG_LEH= |матч_ANG_LEN= |матч_ANG_LIL=0:2 |матч_ANG_LMA= |матч_ANG_LOR= |матч_ANG_NIC= |матч_ANG_OL= |матч_ANG_OM=2:5 |матч_ANG_PFC= |матч_ANG_PSG= |матч_ANG_REN=1:2 |матч_ANG_STR= |матч_ANG_TFC= |матч_ANG_TRO=2:0 |матч_ASM_ANG= |матч_ASM_AUX= |матч_ASM_BRE= |матч_ASM_LEH= |матч_ASM_LEN=2:1 |матч_ASM_LIL= |матч_ASM_LMA= |матч_ASM_LOR= |матч_ASM_NIC= |матч_ASM_OL= |матч_ASM_OM=2:0 |матч_ASM_PFC= |матч_ASM_PSG= |матч_ASM_REN= |матч_ASM_STR= |матч_ASM_TFC=2:2 |матч_ASM_TRO= |матч_AUX_ANG=1:3 |матч_AUX_ASM= |матч_AUX_BRE=2:1 |матч_AUX_LEH= |матч_AUX_LEN= |матч_AUX_LIL= |матч_AUX_LMA= |матч_AUX_LOR= |матч_AUX_NIC=1:0 |матч_AUX_OL= |матч_AUX_OM= |матч_AUX_PFC= |матч_AUX_PSG= |матч_AUX_REN= |матч_AUX_STR= |матч_AUX_TFC= |матч_AUX_TRO= |матч_BRE_ANG=5:1 |матч_BRE_ASM= |матч_BRE_AUX= |матч_BRE_LEH= |матч_BRE_LEN= |матч_BRE_LIL= |матч_BRE_LMA= |матч_BRE_LOR= |матч_BRE_NIC=1:2 |матч_BRE_OL= |матч_BRE_OM= |матч_BRE_PFC= |матч_BRE_PSG=0:1 |матч_BRE_REN= |матч_BRE_STR= |матч_BRE_TFC=2:2 |матч_BRE_TRO= |матч_LEH_ANG=0:0 |матч_LEH_ASM=0:1 |матч_LEH_AUX=1:3 |матч_LEH_BRE=1:2 |матч_LEH_LEN= |матч_LEH_LIL= |матч_LEH_LMA= |матч_LEH_LOR= |матч_LEH_NIC= |матч_LEH_OL= |матч_LEH_OM= |матч_LEH_PFC= |матч_LEH_PSG= |матч_LEH_REN= |матч_LEH_STR= |матч_LEH_TFC= |матч_LEH_TRO= |матч_LEN_ANG= |матч_LEN_ASM= |матч_LEN_AUX=5:2 |матч_LEN_BRE= |матч_LEN_LEH= |матч_LEN_LIL= |матч_LEN_LMA= |матч_LEN_LOR=0:1 |матч_LEN_NIC= |матч_LEN_OL=2:1 |матч_LEN_OM= |матч_LEN_PFC= |матч_LEN_PSG= |матч_LEN_REN= |матч_LEN_STR= |матч_LEN_TFC= |матч_LEN_TRO= |матч_LIL_ANG= |матч_LIL_ASM= |матч_LIL_AUX= |матч_LIL_BRE=1:1 |матч_LIL_LEH=1:0 |матч_LIL_LEN= |матч_LIL_LMA= |матч_LIL_LOR= |матч_LIL_NIC= |матч_LIL_OL= |матч_LIL_OM= |матч_LIL_PFC= |матч_LIL_PSG=2:2 |матч_LIL_REN= |матч_LIL_STR= |матч_LIL_TFC= |матч_LIL_TRO=2:0 |матч_LMA_ANG= |матч_LMA_ASM= |матч_LMA_AUX= |матч_LMA_BRE=2:2 |матч_LMA_LEH= |матч_LMA_LEN=2:2 |матч_LMA_LIL= |матч_LMA_LOR=2:1 |матч_LMA_NIC= |матч_LMA_OL= |матч_LMA_OM= |матч_LMA_PFC= |матч_LMA_PSG= |матч_LMA_REN= |матч_LMA_STR= |матч_LMA_TFC=0:3 |матч_LMA_TRO= |матч_LOR_ANG= |матч_LOR_ASM=1:0 |матч_LOR_AUX= |матч_LOR_BRE= |матч_LOR_LEH= |матч_LOR_LEN= |матч_LOR_LIL= |матч_LOR_LMA= |матч_LOR_NIC= |матч_LOR_OL= |матч_LOR_OM= |матч_LOR_PFC=1:0 |матч_LOR_PSG= |матч_LOR_REN= |матч_LOR_STR= |матч_LOR_TFC=2:2 |матч_LOR_TRO=1:2 |матч_NIC_ANG= |матч_NIC_ASM= |матч_NIC_AUX= |матч_NIC_BRE= |матч_NIC_LEH= |матч_NIC_LEN= |матч_NIC_LIL=2:1 |матч_NIC_LMA=1:1 |матч_NIC_LOR=0:0 |матч_NIC_OL= |матч_NIC_OM= |матч_NIC_PFC= |матч_NIC_PSG= |матч_NIC_REN= |матч_NIC_STR=2:1 |матч_NIC_TFC= |матч_NIC_TRO= |матч_OL_ANG= |матч_OL_ASM= |матч_OL_AUX=3:1 |матч_OL_BRE= |матч_OL_LEH=1:1 |матч_OL_LEN= |матч_OL_LIL= |матч_OL_LMA= |матч_OL_LOR= |матч_OL_NIC=2:1 |матч_OL_OM= |матч_OL_PFC= |матч_OL_PSG= |матч_OL_REN=4:0 |матч_OL_STR= |матч_OL_TFC= |матч_OL_TRO= |матч_OM_ANG= |матч_OM_ASM= |матч_OM_AUX= |матч_OM_BRE= |матч_OM_LEH= |матч_OM_LEN= |матч_OM_LIL= |матч_OM_LMA= |матч_OM_LOR= |матч_OM_NIC= |матч_OM_OL= |матч_OM_PFC=2:3 |матч_OM_PSG=1:2 |матч_OM_REN= |матч_OM_STR=4:0 |матч_OM_TFC= |матч_OM_TRO= |матч_PFC_ANG= |матч_PFC_ASM= |матч_PFC_AUX= |матч_PFC_BRE= |матч_PFC_LEH= |матч_PFC_LEN= |матч_PFC_LIL= |матч_PFC_LMA= |матч_PFC_LOR= |матч_PFC_NIC=3:0 |матч_PFC_OL=0:0 |матч_PFC_OM= |матч_PFC_PSG= |матч_PFC_REN=4:3 |матч_PFC_STR=2:1 |матч_PFC_TFC= |матч_PFC_TRO= |матч_PSG_ANG= |матч_PSG_ASM=1:2 |матч_PSG_AUX= |матч_PSG_BRE= |матч_PSG_LEH= |матч_PSG_LEN= |матч_PSG_LIL= |матч_PSG_LMA=3:1 |матч_PSG_LOR= |матч_PSG_NIC= |матч_PSG_OL= |матч_PSG_OM= |матч_PSG_PFC= |матч_PSG_REN= |матч_PSG_STR= |матч_PSG_TFC= |матч_PSG_TRO= |матч_REN_ANG= |матч_REN_ASM= |матч_REN_AUX=4:1 |матч_REN_BRE= |матч_REN_LEH= |матч_REN_LEN= |матч_REN_LIL= |матч_REN_LMA=3:2 |матч_REN_LOR= |матч_REN_NIC= |матч_REN_OL= |матч_REN_OM=1:0 |матч_REN_PFC= |матч_REN_PSG=2:2 |матч_REN_STR= |матч_REN_TFC= |матч_REN_TRO= |матч_STR_ANG= |матч_STR_ASM=1:1 |матч_STR_AUX= |матч_STR_BRE= |матч_STR_LEH= |матч_STR_LEN=2:1 |матч_STR_LIL= |матч_STR_LMA= |матч_STR_LOR= |матч_STR_NIC= |матч_STR_OL= |матч_STR_OM= |матч_STR_PFC= |матч_STR_PSG=1:3 |матч_STR_REN= |матч_STR_TFC= |матч_STR_TRO= |матч_TFC_ANG= |матч_TFC_ASM= |матч_TFC_AUX= |матч_TFC_BRE= |матч_TFC_LEH=3:2 |матч_TFC_LEN= |матч_TFC_LIL=0:1 |матч_TFC_LMA= |матч_TFC_LOR= |матч_TFC_NIC= |матч_TFC_OL=0:2 |матч_TFC_OM= |матч_TFC_PFC= |матч_TFC_PSG= |матч_TFC_REN= |матч_TFC_STR= |матч_TFC_TRO= |матч_TRO_ANG= |матч_TRO_ASM= |матч_TRO_AUX= |матч_TRO_BRE= |матч_TRO_LEH= |матч_TRO_LEN=1:3 |матч_TRO_LIL= |матч_TRO_LMA= |матч_TRO_LOR= |матч_TRO_NIC= |матч_TRO_OL= |матч_TRO_OM=0:2 |матч_TRO_PFC=0:0 |матч_TRO_PSG= |матч_TRO_REN= |матч_TRO_STR=2:6 |матч_TRO_TFC= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} ho8n05f1a2ixs70wxxlfvwlgd6vj86w 10 272286 2697547 2697426 2026-10-24T08:06:13Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697547 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.laliga.com/en-ES/laliga-easports/results Ля Ліга] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ALA,OSA,ATH,ATM,BAR,BET,VAL,VIL,DEP,LEV,MAL,RAY,RAC,RMA,RSO,SEV,CEL,GET,ELC,ESP |скарачэньне_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Аля]] |скарачэньне_ATH=[[Атлетык Більбао|АтБ]] |скарачэньне_ATM=[[Атлетыка Мадрыд|АтМ]] |скарачэньне_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Бар]] |скарачэньне_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэт]] |скарачэньне_CEL=[[Сэльта Віга|Сэл]] |скарачэньне_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня|Дэп]] |скарачэньне_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эль]] |скарачэньне_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эсп]] |скарачэньне_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэт]] |скарачэньне_LEV=[[Левантэ Валенсія|Лев]] |скарачэньне_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Мал]] |скарачэньне_OSA=[[Асасуна Памплёна|Аса]] |скарачэньне_RAC=[[Расінг Сантандэр|Рас]] |скарачэньне_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё]] |скарачэньне_RMA=[[Рэал Мадрыд|РМд]] |скарачэньне_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|РС]] |скарачэньне_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэв]] |скарачэньне_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Вал]] |скарачэньне_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Віл]] |назва_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Алявэс]] |назва_ATH=[[Атлетык Більбао]] |назва_ATM=[[Атлетыка Мадрыд]] |назва_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]] |назва_CEL=[[Сэльта Віга|Сэльта]] |назва_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня|Дэпартыва]] |назва_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эльчэ]] |назва_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]] |назва_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]] |назва_LEV=[[Левантэ Валенсія|Левантэ]] |назва_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Маляга]] |назва_OSA=[[Асасуна Памплёна|Асасуна]] |назва_RAC=[[Расінг Сантандэр]] |назва_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё Вальекана]] |назва_RMA=[[Рэал Мадрыд]] |назва_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]] |назва_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільля]] |назва_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]] |назва_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 |матч_ALA_ATH= |матч_ALA_ATM=1:2 |матч_ALA_BAR= |матч_ALA_BET= |матч_ALA_CEL= |матч_ALA_DEP= |матч_ALA_ELC= |матч_ALA_ESP= |матч_ALA_GET=3:0 |матч_ALA_LEV= |матч_ALA_MAL=1:1 |матч_ALA_OSA=5:2 |матч_ALA_RAC= |матч_ALA_RAY= |матч_ALA_RMA= |матч_ALA_RSO= |матч_ALA_SEV= |матч_ALA_VAL=0:1 |матч_ALA_VIL=1:0 |матч_ATH_ALA=0:0 |матч_ATH_ATM=3:0 |матч_ATH_BAR= |матч_ATH_BET= |матч_ATH_CEL= |матч_ATH_DEP= |матч_ATH_ELC=1:1 |матч_ATH_ESP= |матч_ATH_GET= |матч_ATH_LEV= |матч_ATH_MAL= |матч_ATH_OSA= |матч_ATH_RAC= |матч_ATH_RAY= |матч_ATH_RMA= |матч_ATH_RSO= |матч_ATH_SEV=1:3 |матч_ATH_VAL= |матч_ATH_VIL= |матч_ATM_ALA= |матч_ATM_ATH= |матч_ATM_BAR= |матч_ATM_BET= |матч_ATM_CEL= |матч_ATM_DEP= |матч_ATM_ELC= |матч_ATM_ESP= |матч_ATM_GET= |матч_ATM_LEV= |матч_ATM_MAL=2:0 |матч_ATM_OSA=4:0 |матч_ATM_RAC= |матч_ATM_RAY= |матч_ATM_RMA=2:1 |матч_ATM_RSO= |матч_ATM_SEV= |матч_ATM_VAL= |матч_ATM_VIL=2:2 |матч_BAR_ALA= |матч_BAR_ATH=2:0 |матч_BAR_ATM= |матч_BAR_BET= |матч_BAR_CEL= |матч_BAR_DEP= |матч_BAR_ELC= |матч_BAR_ESP= |матч_BAR_GET=3:0 |матч_BAR_LEV= |матч_BAR_MAL= |матч_BAR_OSA= |матч_BAR_RAC=7:2 |матч_BAR_RAY=5:2 |матч_BAR_RMA= |матч_BAR_RSO= |матч_BAR_SEV= |матч_BAR_VAL= |матч_BAR_VIL= |матч_BET_ALA= |матч_BET_ATH= |матч_BET_ATM= |матч_BET_BAR=2:5 |матч_BET_CEL= |матч_BET_DEP= |матч_BET_ELC= |матч_BET_ESP= |матч_BET_GET=1:0 |матч_BET_LEV= |матч_BET_MAL= |матч_BET_OSA=5:2 |матч_BET_RAC= |матч_BET_RAY= |матч_BET_RMA=1:0 |матч_BET_RSO=1:0 |матч_BET_SEV= |матч_BET_VAL= |матч_BET_VIL= |матч_CEL_ALA=2:1 |матч_CEL_ATH=0:2 |матч_CEL_ATM= |матч_CEL_BAR= |матч_CEL_BET= |матч_CEL_DEP= |матч_CEL_ELC= |матч_CEL_ESP= |матч_CEL_GET= |матч_CEL_LEV= |матч_CEL_MAL=1:1 |матч_CEL_OSA=1:2 |матч_CEL_RAC=5:0 |матч_CEL_RAY= |матч_CEL_RMA= |матч_CEL_RSO= |матч_CEL_SEV= |матч_CEL_VAL= |матч_CEL_VIL= |матч_DEP_ALA= |матч_DEP_ATH= |матч_DEP_ATM= |матч_DEP_BAR= |матч_DEP_BET=1:1 |матч_DEP_CEL= |матч_DEP_ELC=1:1 |матч_DEP_ESP= |матч_DEP_GET= |матч_DEP_LEV=1:1 |матч_DEP_MAL= |матч_DEP_OSA= |матч_DEP_RAC= |матч_DEP_RAY= |матч_DEP_RMA= |матч_DEP_RSO= |матч_DEP_SEV=0:1 |матч_DEP_VAL=3:1 |матч_DEP_VIL= |матч_ELC_ALA= |матч_ELC_ATH= |матч_ELC_ATM= |матч_ELC_BAR=0:5 |матч_ELC_BET= |матч_ELC_CEL=0:0 |матч_ELC_DEP= |матч_ELC_ESP= |матч_ELC_GET= |матч_ELC_LEV= |матч_ELC_MAL= |матч_ELC_OSA= |матч_ELC_RAC= |матч_ELC_RAY= |матч_ELC_RMA=2:3 |матч_ELC_RSO=2:3 |матч_ELC_SEV= |матч_ELC_VAL= |матч_ELC_VIL= |матч_ESP_ALA= |матч_ESP_ATH= |матч_ESP_ATM=0:1 |матч_ESP_BAR= |матч_ESP_BET= |матч_ESP_CEL= |матч_ESP_DEP= |матч_ESP_ELC=1:3 |матч_ESP_GET= |матч_ESP_LEV=3:0 |матч_ESP_MAL= |матч_ESP_OSA= |матч_ESP_RAC= |матч_ESP_RAY= |матч_ESP_RMA=1:2 |матч_ESP_RSO= |матч_ESP_SEV=1:1 |матч_ESP_VAL= |матч_ESP_VIL= |матч_GET_ALA= |матч_GET_ATH= |матч_GET_ATM= |матч_GET_BAR= |матч_GET_BET= |матч_GET_CEL=1:1 |матч_GET_DEP=1:1 |матч_GET_ELC= |матч_GET_ESP= |матч_GET_LEV= |матч_GET_MAL=1:0 |матч_GET_OSA= |матч_GET_RAC=1:0 |матч_GET_RAY=1:1 |матч_GET_RMA= |матч_GET_RSO= |матч_GET_SEV= |матч_GET_VAL= |матч_GET_VIL= |матч_LEV_ALA= |матч_LEV_ATH=3:1 |матч_LEV_ATM= |матч_LEV_BAR=2:4 |матч_LEV_BET=5:2 |матч_LEV_CEL= |матч_LEV_DEP= |матч_LEV_ELC= |матч_LEV_ESP= |матч_LEV_GET= |матч_LEV_MAL= |матч_LEV_OSA= |матч_LEV_RAC= |матч_LEV_RAY= |матч_LEV_RMA= |матч_LEV_RSO= |матч_LEV_SEV=3:3 |матч_LEV_VAL= |матч_LEV_VIL= |матч_MAL_ALA= |матч_MAL_ATH= |матч_MAL_ATM= |матч_MAL_BAR= |матч_MAL_BET= |матч_MAL_CEL= |матч_MAL_DEP=1:1 |матч_MAL_ELC= |матч_MAL_ESP=1:1 |матч_MAL_GET= |матч_MAL_LEV=0:0 |матч_MAL_OSA= |матч_MAL_RAC= |матч_MAL_RAY= |матч_MAL_RMA= |матч_MAL_RSO=2:5 |матч_MAL_SEV= |матч_MAL_VAL= |матч_MAL_VIL=1:3 |матч_OSA_ALA= |матч_OSA_ATH= |матч_OSA_ATM= |матч_OSA_BAR= |матч_OSA_BET= |матч_OSA_CEL= |матч_OSA_DEP= |матч_OSA_ELC= |матч_OSA_ESP=0:2 |матч_OSA_GET=1:0 |матч_OSA_LEV=0:0 |матч_OSA_MAL= |матч_OSA_RAC=2:0 |матч_OSA_RAY=1:1 |матч_OSA_RMA= |матч_OSA_RSO= |матч_OSA_SEV= |матч_OSA_VAL= |матч_OSA_VIL= |матч_RAC_ALA=2:1 |матч_RAC_ATH= |матч_RAC_ATM= |матч_RAC_BAR= |матч_RAC_BET= |матч_RAC_CEL= |матч_RAC_DEP= |матч_RAC_ELC=3:2 |матч_RAC_ESP= |матч_RAC_GET= |матч_RAC_LEV= |матч_RAC_MAL= |матч_RAC_OSA= |матч_RAC_RAY= |матч_RAC_RMA= |матч_RAC_RSO= |матч_RAC_SEV= |матч_RAC_VAL=2:2 |матч_RAC_VIL=2:2 |матч_RAY_ALA=1:1 |матч_RAY_ATH=0:0 |матч_RAY_ATM= |матч_RAY_BAR= |матч_RAY_BET= |матч_RAY_CEL= |матч_RAY_DEP= |матч_RAY_ELC= |матч_RAY_ESP=2:1 |матч_RAY_GET= |матч_RAY_LEV= |матч_RAY_MAL= |матч_RAY_OSA= |матч_RAY_RAC=3:2 |матч_RAY_RMA= |матч_RAY_RSO= |матч_RAY_SEV= |матч_RAY_VAL= |матч_RAY_VIL= |матч_RMA_ALA= |матч_RMA_ATH= |матч_RMA_ATM= |матч_RMA_BAR= |матч_RMA_BET= |матч_RMA_CEL= |матч_RMA_DEP= |матч_RMA_ELC= |матч_RMA_ESP= |матч_RMA_GET= |матч_RMA_LEV= |матч_RMA_MAL=4:0 |матч_RMA_OSA= |матч_RMA_RAC= |матч_RMA_RAY=4:1 |матч_RMA_RSO=4:1 |матч_RMA_SEV=4:1 |матч_RMA_VAL= |матч_RMA_VIL=1:0 |матч_RSO_ALA= |матч_RSO_ATH= |матч_RSO_ATM=0:3 |матч_RSO_BAR= |матч_RSO_BET= |матч_RSO_CEL=0:0 |матч_RSO_DEP=3:2 |матч_RSO_ELC= |матч_RSO_ESP=2:1 |матч_RSO_GET= |матч_RSO_LEV= |матч_RSO_MAL= |матч_RSO_OSA= |матч_RSO_RAC= |матч_RSO_RAY= |матч_RSO_RMA= |матч_RSO_SEV= |матч_RSO_VAL= |матч_RSO_VIL= |матч_SEV_ALA= |матч_SEV_ATH= |матч_SEV_ATM=1:3 |матч_SEV_BAR=1:3 |матч_SEV_BET= |матч_SEV_CEL= |матч_SEV_DEP= |матч_SEV_ELC= |матч_SEV_ESP= |матч_SEV_GET= |матч_SEV_LEV= |матч_SEV_MAL= |матч_SEV_OSA= |матч_SEV_RAC= |матч_SEV_RAY=2:1 |матч_SEV_RMA= |матч_SEV_RSO= |матч_SEV_VAL=1:0 |матч_SEV_VIL= |матч_VAL_ALA= |матч_VAL_ATH=0:0 |матч_VAL_ATM= |матч_VAL_BAR=0:5 |матч_VAL_BET=0:1 |матч_VAL_CEL=0:0 |матч_VAL_DEP= |матч_VAL_ELC= |матч_VAL_ESP= |матч_VAL_GET= |матч_VAL_LEV= |матч_VAL_MAL= |матч_VAL_OSA= |матч_VAL_RAC= |матч_VAL_RAY= |матч_VAL_RMA= |матч_VAL_RSO=2:3 |матч_VAL_SEV= |матч_VAL_VIL= |матч_VIL_ALA= |матч_VIL_ATH= |матч_VIL_ATM= |матч_VIL_BAR= |матч_VIL_BET=1:2 |матч_VIL_CEL= |матч_VIL_DEP=2:3 |матч_VIL_ELC=0:0 |матч_VIL_ESP= |матч_VIL_GET= |матч_VIL_LEV=3:1 |матч_VIL_MAL= |матч_VIL_OSA= |матч_VIL_RAC= |матч_VIL_RAY= |матч_VIL_RMA= |матч_VIL_RSO= |матч_VIL_SEV= |матч_VIL_VAL= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} 42dnsjidqp38d4r3y736v1ooz3eosu9 10 272287 2697548 2697246 2026-10-24T08:06:14Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697548 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/matchday/2026-2027 Бундэсьліга] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= FRA, AUG, MUN, LEV, DOR, MÖN, BRE, HAM, HOF, KÖL, MAI, PAD, LEI, UNB, FRE, SCH, STU, ELV |скарачэньне_AUG=[[Аўгсбург (футбольны клюб)|Аўг]] |скарачэньне_UNB=[[Уніён Бэрлін|Уні]] |скарачэньне_BRE=[[Вэрдэр Брэмэн|Вэр]] |скарачэньне_DOR=[[Барусія Дортмунд|БД]] |скарачэньне_ELV=[[Эльфэрсбэрг (футбольны клюб)|Эль]] |скарачэньне_FRA=[[Айнтрахт Франкфурт|Айн]] |скарачэньне_FRE=[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фра]] |скарачэньне_HAM=[[Гамбург (футбольны клюб)|Гам]] |скарачэньне_HOF=[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гоф]] |скарачэньне_KÖL=[[Кёльн (футбольны клюб)|Кёл]] |скарачэньне_LEI=[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ]] |скарачэньне_LEV=[[Баер Левэркузэн|Бае]] |скарачэньне_MAI=[[Майнц (футбольны клюб)|Май]] |скарачэньне_MÖN=[[Барусія Мёнхэнглядбах|БМ]] |скарачэньне_MUN=[[Баварыя Мюнхэн|Бав]] |скарачэньне_PAD=[[Падэрборн-07 (футбольны клюб)|Пад]] |скарачэньне_SCH=[[Шальке-04 Гельзэнкірхэн|Шал]] |скарачэньне_STU=[[Штутгарт (футбольны клюб)|Шту]] |назва_AUG=[[Аўгсбург (футбольны клюб)|Аўгсбург]] |назва_UNB=[[Уніён Бэрлін]] |назва_BRE=[[Вэрдэр Брэмэн]] |назва_DOR=[[Барусія Дортмунд]] |назва_ELV=[[Эльфэрсбэрг (футбольны клюб)|Эльфэрсбэрг]] |назва_FRA=[[Айнтрахт Франкфурт]] |назва_FRE=[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]] |назва_HAM=[[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбург]] |назва_HOF=[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]] |назва_KÖL=[[Кёльн (футбольны клюб)|Кёльн]] |назва_LEI=[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]] |назва_LEV=[[Баер Левэркузэн]] |назва_MAI=[[Майнц (футбольны клюб)|Майнц]] |назва_MÖN=[[Барусія Мёнхэнглядбах]] |назва_MUN=[[Баварыя Мюнхэн]] |назва_PAD=[[Падэрборн-07 (футбольны клюб)|Падэрборн-07]] |назва_SCH=[[Шальке-04 Гельзэнкірхэн]] |назва_STU=[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 |матч_AUG_BRE= |матч_AUG_DOR= |матч_AUG_ELV= |матч_AUG_FRA= |матч_AUG_FRE= |матч_AUG_HAM= |матч_AUG_HOF= |матч_AUG_KÖL= |матч_AUG_LEI= |матч_AUG_LEV=2:2 |матч_AUG_MAI= |матч_AUG_MÖN= |матч_AUG_MUN=2:2 |матч_AUG_PAD= |матч_AUG_SCH=3:0 |матч_AUG_STU= |матч_AUG_UNB= |матч_BRE_AUG=3:2 |матч_BRE_DOR= |матч_BRE_ELV= |матч_BRE_FRA= |матч_BRE_FRE= |матч_BRE_HAM= |матч_BRE_HOF= |матч_BRE_KÖL= |матч_BRE_LEI=3:1 |матч_BRE_LEV= |матч_BRE_MAI= |матч_BRE_MÖN= |матч_BRE_MUN= |матч_BRE_PAD=2:2 |матч_BRE_SCH= |матч_BRE_STU= |матч_BRE_UNB= |матч_DOR_AUG= |матч_DOR_BRE=2:2 |матч_DOR_ELV= |матч_DOR_FRA= |матч_DOR_FRE= |матч_DOR_HAM=2:0 |матч_DOR_HOF= |матч_DOR_KÖL= |матч_DOR_LEI= |матч_DOR_LEV= |матч_DOR_MAI= |матч_DOR_MÖN= |матч_DOR_MUN= |матч_DOR_PAD=3:0 |матч_DOR_SCH= |матч_DOR_STU= |матч_DOR_UNB= |матч_ELV_AUG=4:3 |матч_ELV_BRE= |матч_ELV_DOR= |матч_ELV_FRA= |матч_ELV_FRE= |матч_ELV_HAM= |матч_ELV_HOF= |матч_ELV_KÖL= |матч_ELV_LEI= |матч_ELV_LEV=3:2 |матч_ELV_MAI= |матч_ELV_MÖN= |матч_ELV_MUN=1:2 |матч_ELV_PAD= |матч_ELV_SCH= |матч_ELV_STU= |матч_ELV_UNB= |матч_FRA_AUG=1:4 |матч_FRA_BRE= |матч_FRA_DOR= |матч_FRA_ELV= |матч_FRA_FRE=2:2 |матч_FRA_HAM= |матч_FRA_HOF= |матч_FRA_KÖL=1:0 |матч_FRA_LEI= |матч_FRA_LEV= |матч_FRA_MAI= |матч_FRA_MÖN= |матч_FRA_MUN= |матч_FRA_PAD= |матч_FRA_SCH= |матч_FRA_STU= |матч_FRA_UNB= |матч_FRE_AUG= |матч_FRE_BRE=4:1 |матч_FRE_DOR= |матч_FRE_ELV= |матч_FRE_FRA= |матч_FRE_HAM= |матч_FRE_HOF= |матч_FRE_KÖL= |матч_FRE_LEI= |матч_FRE_LEV= |матч_FRE_MAI= |матч_FRE_MÖN=5:0 |матч_FRE_MUN= |матч_FRE_PAD= |матч_FRE_SCH=2:1 |матч_FRE_STU= |матч_FRE_UNB= |матч_HAM_AUG= |матч_HAM_BRE= |матч_HAM_DOR= |матч_HAM_ELV= |матч_HAM_FRA= |матч_HAM_FRE= |матч_HAM_HOF= |матч_HAM_KÖL=2:1 |матч_HAM_LEI= |матч_HAM_LEV= |матч_HAM_MAI=0:5 |матч_HAM_MÖN= |матч_HAM_MUN= |матч_HAM_PAD= |матч_HAM_SCH= |матч_HAM_STU=1:0 |матч_HAM_UNB= |матч_HOF_AUG= |матч_HOF_BRE= |матч_HOF_DOR=2:3 |матч_HOF_ELV= |матч_HOF_FRA= |матч_HOF_FRE= |матч_HOF_HAM=2:3 |матч_HOF_KÖL= |матч_HOF_LEI= |матч_HOF_LEV= |матч_HOF_MAI= |матч_HOF_MÖN= |матч_HOF_MUN= |матч_HOF_PAD= |матч_HOF_SCH= |матч_HOF_STU=2:1 |матч_HOF_UNB= |матч_KÖL_AUG= |матч_KÖL_BRE=1:1 |матч_KÖL_DOR= |матч_KÖL_ELV= |матч_KÖL_FRA= |матч_KÖL_FRE= |матч_KÖL_HAM= |матч_KÖL_HOF=3:2 |матч_KÖL_LEI= |матч_KÖL_LEV= |матч_KÖL_MAI= |матч_KÖL_MÖN=2:1 |матч_KÖL_MUN= |матч_KÖL_PAD= |матч_KÖL_SCH= |матч_KÖL_STU= |матч_KÖL_UNB= |матч_LEI_AUG= |матч_LEI_BRE= |матч_LEI_DOR= |матч_LEI_ELV= |матч_LEI_FRA=6:0 |матч_LEI_FRE= |матч_LEI_HAM=5:0 |матч_LEI_HOF= |матч_LEI_KÖL= |матч_LEI_LEV= |матч_LEI_MAI= |матч_LEI_MÖN=3:0 |матч_LEI_MUN= |матч_LEI_PAD= |матч_LEI_SCH= |матч_LEI_STU= |матч_LEI_UNB= |матч_LEV_AUG= |матч_LEV_BRE= |матч_LEV_DOR= |матч_LEV_ELV= |матч_LEV_FRA= |матч_LEV_FRE=2:1 |матч_LEV_HAM= |матч_LEV_HOF= |матч_LEV_KÖL= |матч_LEV_LEI=2:0 |матч_LEV_MAI= |матч_LEV_MÖN= |матч_LEV_MUN= |матч_LEV_PAD= |матч_LEV_SCH= |матч_LEV_STU= |матч_LEV_UNB=4:0 |матч_MAI_AUG= |матч_MAI_BRE= |матч_MAI_DOR= |матч_MAI_ELV= |матч_MAI_FRA=1:3 |матч_MAI_FRE= |матч_MAI_HAM= |матч_MAI_HOF= |матч_MAI_KÖL= |матч_MAI_LEI= |матч_MAI_LEV=3:4 |матч_MAI_MÖN= |матч_MAI_MUN= |матч_MAI_PAD=0:0 |матч_MAI_SCH= |матч_MAI_STU= |матч_MAI_UNB= |матч_MÖN_AUG= |матч_MÖN_BRE= |матч_MÖN_DOR= |матч_MÖN_ELV=3:4 |матч_MÖN_FRA= |матч_MÖN_FRE= |матч_MÖN_HAM= |матч_MÖN_HOF=1:2 |матч_MÖN_KÖL= |матч_MÖN_LEI= |матч_MÖN_LEV= |матч_MÖN_MAI=3:4 |матч_MÖN_MUN= |матч_MÖN_PAD= |матч_MÖN_SCH= |матч_MÖN_STU= |матч_MÖN_UNB= |матч_MUN_AUG= |матч_MUN_BRE= |матч_MUN_DOR= |матч_MUN_ELV= |матч_MUN_FRA= |матч_MUN_FRE= |матч_MUN_HAM= |матч_MUN_HOF= |матч_MUN_KÖL= |матч_MUN_LEI=6:1 |матч_MUN_LEV= |матч_MUN_MAI= |матч_MUN_MÖN= |матч_MUN_PAD= |матч_MUN_SCH= |матч_MUN_STU=5:1 |матч_MUN_UNB=7:0 |матч_PAD_AUG= |матч_PAD_BRE= |матч_PAD_DOR= |матч_PAD_ELV= |матч_PAD_FRA= |матч_PAD_FRE=0:1 |матч_PAD_HAM= |матч_PAD_HOF=3:1 |матч_PAD_KÖL= |матч_PAD_LEI= |матч_PAD_LEV= |матч_PAD_MAI= |матч_PAD_MÖN= |матч_PAD_MUN= |матч_PAD_SCH= |матч_PAD_STU=0:2 |матч_PAD_UNB= |матч_SCH_AUG= |матч_SCH_BRE= |матч_SCH_DOR= |матч_SCH_ELV=0:0 |матч_SCH_FRA= |матч_SCH_FRE= |матч_SCH_HAM= |матч_SCH_HOF= |матч_SCH_KÖL= |матч_SCH_LEI= |матч_SCH_LEV= |матч_SCH_MAI=0:1 |матч_SCH_MÖN= |матч_SCH_MUN=0:0 |матч_SCH_PAD= |матч_SCH_STU= |матч_SCH_UNB= |матч_STU_AUG= |матч_STU_BRE= |матч_STU_DOR=0:1 |матч_STU_ELV= |матч_STU_FRA= |матч_STU_FRE= |матч_STU_HAM= |матч_STU_HOF= |матч_STU_KÖL=4:1 |матч_STU_LEI= |матч_STU_LEV= |матч_STU_MAI= |матч_STU_MÖN=2:3 |матч_STU_MUN= |матч_STU_PAD= |матч_STU_SCH= |матч_STU_UNB= |матч_UNB_AUG= |матч_UNB_BRE= |матч_UNB_DOR=0:0 |матч_UNB_ELV=1:0 |матч_UNB_FRA=3:3 |матч_UNB_FRE= |матч_UNB_HAM= |матч_UNB_HOF= |матч_UNB_KÖL= |матч_UNB_LEI= |матч_UNB_LEV= |матч_UNB_MAI= |матч_UNB_MÖN= |матч_UNB_MUN= |матч_UNB_PAD= |матч_UNB_SCH=1:3 |матч_UNB_STU= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} 9dohbpog48h8ppq52hclevcdgjcyzgy 10 272288 2697549 2697299 2026-10-24T08:06:15Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697549 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.legaseriea.it/en/serie-a Сэрыя А] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ATA,BOL,VEN,GEN,INT,CAG,COM,LEC,LAZ,MIL,MON,NAP,PAR,ROM,SAS,TOR,UDI,FIO,FRO,JUV |скарачэньне_ATA=[[Аталянта Бэргама|Ата]] |скарачэньне_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Бал]] |скарачэньне_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кал]] |скарачэньне_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Ком]] |скарачэньне_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фія]] |скарачэньне_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фра]] |скарачэньне_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэ]] |скарачэньне_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інт]] |скарачэньне_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэ]] |скарачэньне_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляц]] |скарачэньне_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леч]] |скарачэньне_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Міл]] |скарачэньне_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Мон]] |скарачэньне_NAP=[[Напалі Нэапаль|Нап]] |скарачэньне_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Пар]] |скарачэньне_ROM=[[Рома Рым|Ром]] |скарачэньне_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сас]] |скарачэньне_TOR=[[Тарына Турын|Тар]] |скарачэньне_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Уды]] |скарачэньне_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэн]] |назва_ATA=[[Аталянта Бэргама|Аталянта]] |назва_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]] |назва_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кальяры]] |назва_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Кома]] |назва_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]] |назва_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фразынонэ]] |назва_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэноа]] |назва_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |назва_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |назва_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляцыё]] |назва_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леччэ]] |назва_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |назва_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Монца]] |назва_NAP=[[Напалі Нэапаль|Напалі]] |назва_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Парма]] |назва_ROM=[[Рома Рым|Рома]] |назва_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]] |назва_TOR=[[Тарына Турын|Тарына]] |назва_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]] |назва_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыя]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 |матч_ATA_BOL=1:0 |матч_ATA_CAG=1:2 |матч_ATA_COM= |матч_ATA_FIO= |матч_ATA_FRO= |матч_ATA_GEN= |матч_ATA_INT= |матч_ATA_JUV= |матч_ATA_LAZ= |матч_ATA_LEC= |матч_ATA_MIL= |матч_ATA_MON= |матч_ATA_NAP= |матч_ATA_PAR= |матч_ATA_ROM= |матч_ATA_SAS=2:1 |матч_ATA_TOR= |матч_ATA_UDI= |матч_ATA_VEN=3:1 |матч_BOL_ATA= |матч_BOL_CAG= |матч_BOL_COM= |матч_BOL_FIO= |матч_BOL_FRO= |матч_BOL_GEN= |матч_BOL_INT=1:3 |матч_BOL_JUV= |матч_BOL_LAZ=0:1 |матч_BOL_LEC= |матч_BOL_MIL= |матч_BOL_MON= |матч_BOL_NAP= |матч_BOL_PAR= |матч_BOL_ROM= |матч_BOL_SAS=2:2 |матч_BOL_TOR=1:1 |матч_BOL_UDI= |матч_BOL_VEN= |матч_CAG_ATA= |матч_CAG_BOL= |матч_CAG_COM= |матч_CAG_FIO= |матч_CAG_FRO= |матч_CAG_GEN= |матч_CAG_INT=0:1 |матч_CAG_JUV=1:1 |матч_CAG_LAZ= |матч_CAG_LEC=1:0 |матч_CAG_MIL= |матч_CAG_MON= |матч_CAG_NAP= |матч_CAG_PAR= |матч_CAG_ROM= |матч_CAG_SAS= |матч_CAG_TOR= |матч_CAG_UDI= |матч_CAG_VEN= |матч_COM_ATA= |матч_COM_BOL= |матч_COM_CAG= |матч_COM_FIO= |матч_COM_FRO= |матч_COM_GEN= |матч_COM_INT= |матч_COM_JUV= |матч_COM_LAZ= |матч_COM_LEC= |матч_COM_MIL= |матч_COM_MON= |матч_COM_NAP= |матч_COM_PAR=2:1 |матч_COM_ROM=0:0 |матч_COM_SAS= |матч_COM_TOR= |матч_COM_UDI= |матч_COM_VEN= |матч_FIO_ATA= |матч_FIO_BOL= |матч_FIO_CAG= |матч_FIO_COM=1:3 |матч_FIO_FRO=0:3 |матч_FIO_GEN= |матч_FIO_INT= |матч_FIO_JUV= |матч_FIO_LAZ= |матч_FIO_LEC= |матч_FIO_MIL= |матч_FIO_MON= |матч_FIO_NAP=1:1 |матч_FIO_PAR= |матч_FIO_ROM= |матч_FIO_SAS= |матч_FIO_TOR=1:2 |матч_FIO_UDI= |матч_FIO_VEN= |матч_FRO_ATA= |матч_FRO_BOL= |матч_FRO_CAG= |матч_FRO_COM=2:0 |матч_FRO_FIO= |матч_FRO_GEN= |матч_FRO_INT= |матч_FRO_JUV=0:1 |матч_FRO_LAZ= |матч_FRO_LEC= |матч_FRO_MIL= |матч_FRO_MON= |матч_FRO_NAP= |матч_FRO_PAR= |матч_FRO_ROM= |матч_FRO_SAS=4:2 |матч_FRO_TOR= |матч_FRO_UDI= |матч_FRO_VEN=3:2 |матч_GEN_ATA= |матч_GEN_BOL= |матч_GEN_CAG= |матч_GEN_COM=1:4 |матч_GEN_FIO=2:1 |матч_GEN_FRO=1:1 |матч_GEN_INT= |матч_GEN_JUV= |матч_GEN_LAZ= |матч_GEN_LEC= |матч_GEN_MIL= |матч_GEN_MON= |матч_GEN_NAP=0:2 |матч_GEN_PAR= |матч_GEN_ROM= |матч_GEN_SAS= |матч_GEN_TOR= |матч_GEN_UDI= |матч_GEN_VEN= |матч_INT_ATA= |матч_INT_BOL= |матч_INT_CAG= |матч_INT_COM= |матч_INT_FIO= |матч_INT_FRO= |матч_INT_GEN= |матч_INT_JUV= |матч_INT_LAZ= |матч_INT_LEC= |матч_INT_MIL= |матч_INT_MON=4:1 |матч_INT_NAP=3:2 |матч_INT_PAR=3:0 |матч_INT_ROM= |матч_INT_SAS= |матч_INT_TOR= |матч_INT_UDI=5:3 |матч_INT_VEN= |матч_JUV_ATA=2:0 |матч_JUV_BOL= |матч_JUV_CAG= |матч_JUV_COM= |матч_JUV_FIO= |матч_JUV_FRO= |матч_JUV_GEN= |матч_JUV_INT= |матч_JUV_LAZ=0:3 |матч_JUV_LEC= |матч_JUV_MIL=1:1 |матч_JUV_MON= |матч_JUV_NAP= |матч_JUV_PAR=2:0 |матч_JUV_ROM= |матч_JUV_SAS= |матч_JUV_TOR= |матч_JUV_UDI= |матч_JUV_VEN= |матч_LAZ_ATA= |матч_LAZ_BOL= |матч_LAZ_CAG= |матч_LAZ_COM= |матч_LAZ_FIO= |матч_LAZ_FRO= |матч_LAZ_GEN=1:0 |матч_LAZ_INT= |матч_LAZ_JUV= |матч_LAZ_LEC= |матч_LAZ_MIL=2:2 |матч_LAZ_MON=3:1 |матч_LAZ_NAP= |матч_LAZ_PAR= |матч_LAZ_ROM= |матч_LAZ_SAS= |матч_LAZ_TOR= |матч_LAZ_UDI= |матч_LAZ_VEN= |матч_LEC_ATA= |матч_LEC_BOL=1:2 |матч_LEC_CAG= |матч_LEC_COM= |матч_LEC_FIO= |матч_LEC_FRO= |матч_LEC_GEN= |матч_LEC_INT= |матч_LEC_JUV= |матч_LEC_LAZ= |матч_LEC_MIL= |матч_LEC_MON=3:2 |матч_LEC_NAP= |матч_LEC_PAR= |матч_LEC_ROM=0:4 |матч_LEC_SAS= |матч_LEC_TOR= |матч_LEC_UDI= |матч_LEC_VEN= |матч_MIL_ATA=3:2 |матч_MIL_BOL= |матч_MIL_CAG= |матч_MIL_COM= |матч_MIL_FIO= |матч_MIL_FRO= |матч_MIL_GEN= |матч_MIL_INT= |матч_MIL_JUV= |матч_MIL_LAZ= |матч_MIL_LEC=3:0 |матч_MIL_MON= |матч_MIL_NAP= |матч_MIL_PAR= |матч_MIL_ROM= |матч_MIL_SAS= |матч_MIL_TOR= |матч_MIL_UDI= |матч_MIL_VEN=2:0 |матч_MON_ATA= |матч_MON_BOL= |матч_MON_CAG=4:0 |матч_MON_COM= |матч_MON_FIO= |матч_MON_FRO= |матч_MON_GEN= |матч_MON_INT= |матч_MON_JUV= |матч_MON_LAZ= |матч_MON_LEC= |матч_MON_MIL= |матч_MON_NAP= |матч_MON_PAR= |матч_MON_ROM= |матч_MON_SAS=2:1 |матч_MON_TOR= |матч_MON_UDI=2:3 |матч_MON_VEN= |матч_NAP_ATA= |матч_NAP_BOL=1:0 |матч_NAP_CAG= |матч_NAP_COM=1:2 |матч_NAP_FIO= |матч_NAP_FRO=3:0 |матч_NAP_GEN= |матч_NAP_INT= |матч_NAP_JUV= |матч_NAP_LAZ= |матч_NAP_LEC= |матч_NAP_MIL= |матч_NAP_MON= |матч_NAP_PAR= |матч_NAP_ROM= |матч_NAP_SAS= |матч_NAP_TOR= |матч_NAP_UDI= |матч_NAP_VEN= |матч_PAR_ATA= |матч_PAR_BOL= |матч_PAR_CAG=0:1 |матч_PAR_COM= |матч_PAR_FIO= |матч_PAR_FRO= |матч_PAR_GEN=2:1 |матч_PAR_INT= |матч_PAR_JUV= |матч_PAR_LAZ= |матч_PAR_LEC= |матч_PAR_MIL= |матч_PAR_MON=1:1 |матч_PAR_NAP= |матч_PAR_ROM= |матч_PAR_SAS= |матч_PAR_TOR=0:3 |матч_PAR_UDI= |матч_PAR_VEN= |матч_ROM_ATA=2:1 |матч_ROM_BOL= |матч_ROM_CAG= |матч_ROM_COM= |матч_ROM_FIO=4:0 |матч_ROM_FRO= |матч_ROM_GEN=2:0 |матч_ROM_INT=2:2 |матч_ROM_JUV= |матч_ROM_LAZ= |матч_ROM_LEC= |матч_ROM_MIL= |матч_ROM_MON= |матч_ROM_NAP= |матч_ROM_PAR= |матч_ROM_SAS= |матч_ROM_TOR= |матч_ROM_UDI= |матч_ROM_VEN= |матч_SAS_ATA= |матч_SAS_BOL= |матч_SAS_CAG= |матч_SAS_COM= |матч_SAS_FIO= |матч_SAS_FRO= |матч_SAS_GEN= |матч_SAS_INT= |матч_SAS_JUV=3:2 |матч_SAS_LAZ= |матч_SAS_LEC= |матч_SAS_MIL=1:1 |матч_SAS_MON= |матч_SAS_NAP= |матч_SAS_PAR= |матч_SAS_ROM= |матч_SAS_TOR=2:1 |матч_SAS_UDI= |матч_SAS_VEN= |матч_TOR_ATA= |матч_TOR_BOL= |матч_TOR_CAG= |матч_TOR_COM= |матч_TOR_FIO= |матч_TOR_FRO= |матч_TOR_GEN= |матч_TOR_INT= |матч_TOR_JUV= |матч_TOR_LAZ= |матч_TOR_LEC= |матч_TOR_MIL=1:2 |матч_TOR_MON=3:2 |матч_TOR_NAP= |матч_TOR_PAR= |матч_TOR_ROM=0:2 |матч_TOR_SAS= |матч_TOR_UDI=2:1 |матч_TOR_VEN= |матч_UDI_ATA= |матч_UDI_BOL= |матч_UDI_CAG=0:1 |матч_UDI_COM=1:1 |матч_UDI_FIO= |матч_UDI_FRO= |матч_UDI_GEN= |матч_UDI_INT= |матч_UDI_JUV= |матч_UDI_LAZ=1:2 |матч_UDI_LEC=0:3 |матч_UDI_MIL= |матч_UDI_MON= |матч_UDI_NAP= |матч_UDI_PAR= |матч_UDI_ROM= |матч_UDI_SAS= |матч_UDI_TOR= |матч_UDI_VEN= |матч_VEN_ATA= |матч_VEN_BOL= |матч_VEN_CAG= |матч_VEN_COM= |матч_VEN_FIO=2:4 |матч_VEN_FRO= |матч_VEN_GEN= |матч_VEN_INT= |матч_VEN_JUV= |матч_VEN_LAZ=0:2 |матч_VEN_LEC=0:2 |матч_VEN_MIL= |матч_VEN_MON= |матч_VEN_NAP=1:0 |матч_VEN_PAR= |матч_VEN_ROM= |матч_VEN_SAS= |матч_VEN_TOR= |матч_VEN_UDI= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} kgr9w2frdu36mjydu68r13ubrvsvvay 10 272289 2697550 2697248 2026-10-24T08:06:16Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697550 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.worldfootball.net/competition/co37/netherlands-eredivisie/se121358/2026-2027/results-and-standings/ worldfootball.net] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ADO, AZ, AJA, WIL, GAE, GRO, HEE, PEC, CAM, NEC, PSV, SPA, TWE, TEL, UTR, FOR, FEY, EXC |скарачэньне_ADO=[[АДО Дэн Гааг|АДО]] |скарачэньне_AJA=[[Аякс Амстэрдам|Аяк]] |скарачэньне_AZ =[[АЗ Алькмаар|АЗ]] |скарачэньне_CAM=[[Камбюўр Леэўвардэн|Кам]] |скарачэньне_EXC=[[Эксэльсіёр Ратэрдам|Экс]] |скарачэньне_FEY=[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэе]] |скарачэньне_FOR=[[Фартуна Сытард|Фар]] |скарачэньне_GAE=[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў]] |скарачэньне_GRO=[[Гронінген (футбольны клюб)|Гро]] |скарачэньне_HEE=[[Гээрэнвээн (футбольны клюб)|Гээ]] |скарачэньне_NEC=[[НЭК Нэймэген|НЭК]] |скарачэньне_PEC=[[Зволе (футбольны клюб)|Зво]] |скарачэньне_PSV=[[ПСВ Эйндговэн|ПСВ]] |скарачэньне_SPA=[[Спарта Ратэрдам|Спа]] |скарачэньне_TEL=[[Тэльстар Эймёйдэн|Тэл]] |скарачэньне_TWE=[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэ]] |скарачэньне_UTR=[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утр]] |скарачэньне_WIL=[[Вілем II Тыльбург|Віл]] |назва_ADO=[[АДО Дэн Гааг]] |назва_AJA=[[Аякс Амстэрдам|Аякс]] |назва_AZ =[[АЗ Алькмаар|АЗ]] |назва_CAM=[[Камбюўр Леэўвардэн|Камбюўр]] |назва_EXC=[[Эксэльсіёр Ратэрдам|Эксэльсіёр]] |назва_FEY=[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]] |назва_FOR=[[Фартуна Сытард|Фартуна]] |назва_GAE=[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]] |назва_GRO=[[Гронінген (футбольны клюб)|Гронінген]] |назва_HEE=[[Гээрэнвээн (футбольны клюб)|Гээрэнвээн]] |назва_NEC=[[НЭК Нэймэген|НЭК]] |назва_PEC=[[Зволе (футбольны клюб)|Зволе]] |назва_PSV=[[ПСВ Эйндговэн]] |назва_SPA=[[Спарта Ратэрдам|Спарта]] |назва_TEL=[[Тэльстар Эймёйдэн|Тэльстар]] |назва_TWE=[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]] |назва_UTR=[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]] |назва_WIL=[[Вілем II Тыльбург|Вілем II]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 |матч_ADO_AJA= |матч_ADO_AZ= |матч_ADO_CAM=1:1 |матч_ADO_EXC= |матч_ADO_FEY= |матч_ADO_FOR=2:3 |матч_ADO_GAE= |матч_ADO_GRO=1:4 |матч_ADO_HEE= |матч_ADO_NEC= |матч_ADO_PEC= |матч_ADO_PSV=2:1 |матч_ADO_SPA= |матч_ADO_TEL= |матч_ADO_TWE= |матч_ADO_UTR= |матч_ADO_WIL= |матч_AJA_ADO= |матч_AJA_AZ= |матч_AJA_CAM= |матч_AJA_EXC=2:2 |матч_AJA_FEY= |матч_AJA_FOR= |матч_AJA_GAE= |матч_AJA_GRO= |матч_AJA_HEE=2:2 |матч_AJA_NEC=1:1 |матч_AJA_PEC= |матч_AJA_PSV=1:3 |матч_AJA_SPA= |матч_AJA_TEL= |матч_AJA_TWE= |матч_AJA_UTR= |матч_AJA_WIL=5:1 |матч_AZ_ADO=2:0 |матч_AZ_AJA= |матч_AZ_CAM= |матч_AZ_EXC= |матч_AZ_FEY= |матч_AZ_FOR= |матч_AZ_GAE=5:2 |матч_AZ_GRO= |матч_AZ_HEE= |матч_AZ_NEC= |матч_AZ_PEC= |матч_AZ_PSV= |матч_AZ_SPA= |матч_AZ_TEL=1:0 |матч_AZ_TWE= |матч_AZ_UTR= |матч_AZ_WIL=1:1 |матч_CAM_ADO= |матч_CAM_AJA= |матч_CAM_AZ=2:2 |матч_CAM_EXC=0:4 |матч_CAM_FEY=2:5 |матч_CAM_FOR= |матч_CAM_GAE= |матч_CAM_GRO= |матч_CAM_HEE= |матч_CAM_NEC=3:0 |матч_CAM_PEC= |матч_CAM_PSV= |матч_CAM_SPA= |матч_CAM_TEL= |матч_CAM_TWE=1:4 |матч_CAM_UTR= |матч_CAM_WIL= |матч_EXC_ADO= |матч_EXC_AJA= |матч_EXC_AZ= |матч_EXC_CAM= |матч_EXC_FEY= |матч_EXC_FOR= |матч_EXC_GAE= |матч_EXC_GRO=1:5 |матч_EXC_HEE= |матч_EXC_NEC= |матч_EXC_PEC= |матч_EXC_PSV=1:2 |матч_EXC_SPA=2:1 |матч_EXC_TEL= |матч_EXC_TWE= |матч_EXC_UTR=1:2 |матч_EXC_WIL= |матч_FEY_ADO=2:2 |матч_FEY_AJA= |матч_FEY_AZ=2:0 |матч_FEY_CAM= |матч_FEY_EXC= |матч_FEY_FOR= |матч_FEY_GAE=2:2 |матч_FEY_GRO= |матч_FEY_HEE= |матч_FEY_NEC= |матч_FEY_PEC= |матч_FEY_PSV= |матч_FEY_SPA= |матч_FEY_TEL= |матч_FEY_TWE= |матч_FEY_UTR=5:0 |матч_FEY_WIL= |матч_FOR_ADO= |матч_FOR_AJA=1:5 |матч_FOR_AZ=0:2 |матч_FOR_CAM=3:1 |матч_FOR_EXC= |матч_FOR_FEY= |матч_FOR_GAE= |матч_FOR_GRO= |матч_FOR_HEE= |матч_FOR_NEC= |матч_FOR_PEC= |матч_FOR_PSV= |матч_FOR_SPA= |матч_FOR_TEL= |матч_FOR_TWE=1:1 |матч_FOR_UTR= |матч_FOR_WIL= |матч_GAE_ADO=3:1 |матч_GAE_AJA= |матч_GAE_AZ= |матч_GAE_CAM= |матч_GAE_EXC= |матч_GAE_FEY= |матч_GAE_FOR= |матч_GAE_GRO=1:1 |матч_GAE_HEE= |матч_GAE_NEC= |матч_GAE_PEC= |матч_GAE_PSV= |матч_GAE_SPA=3:3 |матч_GAE_TEL=3:2 |матч_GAE_TWE= |матч_GAE_UTR= |матч_GAE_WIL=4:1 |матч_GRO_ADO= |матч_GRO_AJA=2:5 |матч_GRO_AZ= |матч_GRO_CAM= |матч_GRO_EXC= |матч_GRO_FEY= |матч_GRO_FOR=2:3 |матч_GRO_GAE= |матч_GRO_HEE= |матч_GRO_NEC= |матч_GRO_PEC=3:0 |матч_GRO_PSV= |матч_GRO_SPA= |матч_GRO_TEL= |матч_GRO_TWE=2:2 |матч_GRO_UTR=2:1 |матч_GRO_WIL= |матч_HEE_ADO= |матч_HEE_AJA= |матч_HEE_AZ=2:3 |матч_HEE_CAM= |матч_HEE_EXC=4:0 |матч_HEE_FEY= |матч_HEE_FOR= |матч_HEE_GAE= |матч_HEE_GRO= |матч_HEE_NEC= |матч_HEE_PEC=0:2 |матч_HEE_PSV= |матч_HEE_SPA= |матч_HEE_TEL=0:0 |матч_HEE_TWE=1:0 |матч_HEE_UTR= |матч_HEE_WIL= |матч_NEC_ADO= |матч_NEC_AJA= |матч_NEC_AZ= |матч_NEC_CAM= |матч_NEC_EXC=2:2 |матч_NEC_FEY=1:3 |матч_NEC_FOR=2:2 |матч_NEC_GAE=1:1 |матч_NEC_GRO= |матч_NEC_HEE= |матч_NEC_PEC= |матч_NEC_PSV= |матч_NEC_SPA= |матч_NEC_TEL=1:2 |матч_NEC_TWE= |матч_NEC_UTR= |матч_NEC_WIL= |матч_PEC_ADO= |матч_PEC_AJA=0:2 |матч_PEC_AZ= |матч_PEC_CAM=0:1 |матч_PEC_EXC= |матч_PEC_FEY=0:7 |матч_PEC_FOR= |матч_PEC_GAE=4:1 |матч_PEC_GRO= |матч_PEC_HEE= |матч_PEC_NEC=1:3 |матч_PEC_PSV= |матч_PEC_SPA= |матч_PEC_TEL= |матч_PEC_TWE= |матч_PEC_UTR= |матч_PEC_WIL= |матч_PSV_ADO= |матч_PSV_AJA= |матч_PSV_AZ= |матч_PSV_CAM= |матч_PSV_EXC= |матч_PSV_FEY= |матч_PSV_FOR=2:2 |матч_PSV_GAE= |матч_PSV_GRO=5:1 |матч_PSV_HEE=2:0 |матч_PSV_NEC= |матч_PSV_PEC= |матч_PSV_SPA=4:1 |матч_PSV_TEL= |матч_PSV_TWE= |матч_PSV_UTR= |матч_PSV_WIL= |матч_SPA_ADO= |матч_SPA_AJA= |матч_SPA_AZ= |матч_SPA_CAM= |матч_SPA_EXC= |матч_SPA_FEY=0:1 |матч_SPA_FOR= |матч_SPA_GAE= |матч_SPA_GRO= |матч_SPA_HEE=0:4 |матч_SPA_NEC= |матч_SPA_PEC=2:2 |матч_SPA_PSV= |матч_SPA_TEL= |матч_SPA_TWE= |матч_SPA_UTR=3:3 |матч_SPA_WIL=3:2 |матч_TEL_ADO=2:2 |матч_TEL_AJA=0:4 |матч_TEL_AZ= |матч_TEL_CAM=2:2 |матч_TEL_EXC= |матч_TEL_FEY=3:4 |матч_TEL_FOR= |матч_TEL_GAE= |матч_TEL_GRO= |матч_TEL_HEE= |матч_TEL_NEC= |матч_TEL_PEC= |матч_TEL_PSV= |матч_TEL_SPA=1:3 |матч_TEL_TWE= |матч_TEL_UTR= |матч_TEL_WIL= |матч_TWE_ADO=2:0 |матч_TWE_AJA= |матч_TWE_AZ= |матч_TWE_CAM= |матч_TWE_EXC= |матч_TWE_FEY= |матч_TWE_FOR= |матч_TWE_GAE= |матч_TWE_GRO= |матч_TWE_HEE= |матч_TWE_NEC= |матч_TWE_PEC=3:1 |матч_TWE_PSV=3:2 |матч_TWE_SPA= |матч_TWE_TEL=1:0 |матч_TWE_UTR=1:2 |матч_TWE_WIL= |матч_UTR_ADO= |матч_UTR_AJA= |матч_UTR_AZ=1:4 |матч_UTR_CAM= |матч_UTR_EXC= |матч_UTR_FEY= |матч_UTR_FOR= |матч_UTR_GAE=3:3 |матч_UTR_GRO= |матч_UTR_HEE= |матч_UTR_NEC= |матч_UTR_PEC= |матч_UTR_PSV=1:6 |матч_UTR_SPA= |матч_UTR_TEL= |матч_UTR_TWE= |матч_UTR_WIL=3:1 |матч_WIL_ADO= |матч_WIL_AJA= |матч_WIL_AZ= |матч_WIL_CAM= |матч_WIL_EXC=0:3 |матч_WIL_FEY= |матч_WIL_FOR=0:1 |матч_WIL_GAE= |матч_WIL_GRO= |матч_WIL_HEE=2:2 |матч_WIL_NEC=1:4 |матч_WIL_PEC= |матч_WIL_PSV= |матч_WIL_SPA= |матч_WIL_TEL= |матч_WIL_TWE= |матч_WIL_UTR= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} l2lx4jvbv3bbv5j7b78p1r19rel6pku 0 272585 2697525 2689597 2026-10-24T02:10:59Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697525 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Дзірман |лацінка = Dzirman |арыгінал = Dierman |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Дзір|Diehr]] + [[Ман|Mann]] |варыянт = Дзерман, Дырымен, Дзермен, Цірман, Дзірамін |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Дзірман''' (''Дырымен'', ''Дзірамін''), '''Дзерман''' (''Дзермен''), '''Цірман''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Дырыман, Дэрэман, Дэрман, Дырман або Тырман (Direman<ref>Searle W. G. Onomasticon anglo-saxonicum. — Cambrigde, 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=RLkEAAAAIAAJ&q=Direman#v=snippet&q=Direman&f=false P. 165].</ref>, Dereman<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=%40Dereman#v=snippet&q=%40Dereman&f=false P. 58].</ref><ref name="DN-1997-53">Domesday Names: An Index of Latin Personal and Place Names in Domesday Book. — The Boydell Press, 1997. [https://books.google.by/books?id=B-fseNYY86sC&pg=PA53&dq=dereman+derman&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiI-NGa0taFAxUE7gIHHYH-A_gQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&q=dereman%20derman&f=false P. 53].</ref>, Dioreman, Deormann, Derman<ref>Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=gIEfAAAAYAAJ&q=Derman#v=snippet&q=Derman&f=false P. 52].</ref><ref name="DN-1997-53"/><ref>Ekwall E. Early London Personal Names. — Lund, 1947. [https://books.google.by/books?id=fSNWa4zWM0wC&q=deormannus&dq=deormannus&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiB7a7MwtqAAxWYhP0HHXA4A_QQ6AF6BAgEEAI P. 25].</ref>, Diermannus<ref>Gerchow J. Die Gedenküberlieferung der Angelsachsen. — Berlin; New York, 1988. P. 386.</ref>, Dirmannus<ref>[https://web.archive.org/web/20250104133850/http://www.keesn.nl/names/en41_list_m.htm Names in the Low Countries before 1150], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)</ref>, Dierman<ref>Debrabandere F., Gysseling M. Persoonsnamen in Hulster Ambacht, 1300—1400: Persoonsnamen in de vier ambachten, 14e en 15e eeuw // Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie: Overdrukken van de Vlaamse Afdeling. 4 (1999). P. 342.</ref>, Tiermann<ref>Schwarz E. Sudetendeutsche Familiennamen des 15. [fünfzehnten] und 16. [sechzehnten] Jahrhunderts. — Lerche, 1973. [https://books.google.by/books?id=TwIJAQAAIAAJ&q=tiermannus&dq=tiermannus&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwisuZuMwtqAAxWegP0HHX6LDG44ChDoAXoECAgQAg S. 298].</ref>, Thiermann) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Die Göttinger Familiennamen // Zu den öffentlichen Prüfungen am 18 und 19 März ladet die Eltern der Schüler sowie die Gönner und Freunde der Lehranstalt im Namen des Lehrer Collegiums. — Göttingen, 1875. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=UB9oAAAAcAAJ&q=Thiermann#v=snippet&q=Thiermann&f=false S. 3].</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Дзір|дзір- (дзер-, цір-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Дзярэйка|Дзерык]], [[Тырольдзь]], [[Дзірмант|Дырмунт]]; германскія імёны Diericke, Tirold, Deormund) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] dius, германскага tiur 'зьвер'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>, а аснова [[Ман|-ман-]] (імёны ліцьвінаў [[Манігерд|Мангерд]], [[Арман]], [[Есьман]]; германскія імёны Mangerðr, Arman, Esmann) — ад гоцкага manna<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 167.</ref>, германскага man 'чалавек'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 23.</ref>. Этымалягічны слоўнік старапольскіх асабовых імёнаў, выдадзены [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміяй навук]], адзначае гістарычнае бытаваньне ў Польшчы германскага імя Tyrman<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 34.</ref>. У ваколіцах [[Клайпеда|Мэмэлю]] бытавалі прозьвішчы Dermann (Derrmann)<ref>[https://www.online-ofb.de/namelist.php?nachname=DERMANN&ofb=memelland&modus=&lang=de DERMANN (DERRMANN)], Verein für Computergenealogie e.V. (CompGen)</ref> і Thiermann<ref>[https://www.online-ofb.de/namelist.php?nachname=THIERMANN&ofb=memelland&modus=&lang=de THIERMANN], Verein für Computergenealogie e.V. (CompGen)</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Дырымен Б(о)гданович'' (1524—1566 гады)<ref>{{Літаратура/Вайсковыя попісы паспалітага рушэньня ВКЛ (2018)|к}} S. 90.</ref>; ''Грынъ Тирмановичъ детей не маеть'' (3 жніўня 1545 году)<ref>Документы Московского архива Министерства юстиции. Т. 1. — М., 1897. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=Mu8ZAAAAYAAJ&q=%D0%A2%D0%B8%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A#v=snippet&q=%D0%A2%D0%B8%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8A&f=false С. 77].</ref>; ''людьми… Шчепаномъ Дерменовичъ'' (15 лістапада 1569 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|49к}} P. 61.</ref>; ''Rozalia Dermonowa'' (1791 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=10pl&rid=B&search_lastname=Dermonowa&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date= Suwałki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Michał Dzierman'' (1801 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Dzierman&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1 Połonka], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>; ''Apolonia Dziromin'' (1820 год)<ref>[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&bdm=B&w=22br&rid=B&search_lastname=Dziromin&search_name=&search_lastname2=&search_name2=&from_date=&to_date=&exac=1&rpp1=&ordertable= Indura], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego</ref>. == Носьбіты == * Дырымен Багданавіч — [[Ліцьвіны|літоўскі баярын]], які ўпамінаецца паміж 1524 і 1566 гадамі * Ігнаці Дзірман — жыхар [[Бастынь|Бастыні]] ([[Пінскі павет|Піншчына]]), які ўпамінаецца ў 1869 годзе<ref>Минские епархиальные ведомости. № 10, 20 мая 1869. С. 133.</ref> * Адам Дзерман — жыхар [[Палонка|Палонкі]] ([[Наваградзкі павет|Наваградчына]]), які ўпамінаецца ў 1892 годзе<ref>Минские епархиальные ведомости. № 6, 15 марта 1892. С. 137.</ref> * Браніслаў Дзерман — каталік з ваколіцаў [[Новая Мыш|Новай Мышы]], зьніклы ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]]<ref>Именной список №776 убитым, раненым и без вести пропавшим нижним чинам. — СПб., 1914. [https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004358826?page=255&rotate=0&theme=white С. 12415].</ref> * Міхал і Канстантын Дзерманы — праваслаўныя з [[Наваградзкі павет (Менская губэрня)|Наваградзкага павету]], забітыя ў Першую сусьветную вайну<ref>Именной список №384 убитым, раненым и без вести пропавшим нижним чинам. — СПб., 1914. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004351347?page=224 С. 6144].</ref> * Рыгор Цірман (Цырман; 1883—?) — [[беларусы|беларус]] з ваколіцаў [[Янаў|Янава]], які [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|пацярпеў ад уладаў СССР]]<ref>[https://chumakou.com/projects/belarus1937/index23.html Беларусь: жертвы сталинских репрессий], Белорусский «Мемориал»</ref> * Іван Дзерман (1895—?) — беларус з ваколіцаў [[Новая Мыш|Новай Мышы]]<ref>[https://partizany.by/partisans/239764/ Дерман Иван Поликарпович], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Кас’ян Дырман (1902—?) — беларус з ваколіцаў [[Ганцавічы|Ганцавічаў]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie79335722/ Дырман Касян Афанасиевич]{{Недаступная спасылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Баляслаў Дзерман (1919—?) — беларус з ваколіцаў [[Баранавічы|Баранавічаў]], вывезены ў Нямеччыну ў [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]]<ref>[https://prokuratura.gov.by/ru/activity/rassledovanie-ugolovnogo-dela-o-genotside/iz-materialov-ugolovnogo-dela/akty-chrezvychaynoy-gosudarstvennoy-komissii/ НАРБ 1569-1-2-130], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> * Уладзімер Дзірман (1924—?) — беларус з ваколіцаў [[Лунінец|Лунінцу]]<ref>[https://partizany.by/partisans/100039/ Дирман Владимир Васильевич], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> Дзірман (''Dirrmann'') — прозьвішча, гістарычна зафіксаванае на тэрыторыі цяперашняй [[Летува|Летувы]]<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. T. 1. — Vilnius, 1985. P. 502.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Дзір]] * [[Ман]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай дзір}} {{Імёны з асновай ман}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] dhjpgr1of105kdgiwi5cmgr62a1of6l 10 275286 2697543 2697427 2026-10-24T08:05:11Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697543 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| Г ! style="width:25пкс;"| А ! style="width:25пкс;"| Пункты ! style="width:25пкс;"| +/− |- |style="text-align:left;"| [[Конар Макдэйвід]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 10 || 8 || 23 || '''31''' || +18 |- |style="text-align:left;"| [[Леан Драйзайтль]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 10 || 10 || 11 || '''21''' || +14 |- |style="text-align:left;"| [[Натан Макінан]] ||style="text-align:left;"| [[Каларада Эвэланш]] || 11 || 7 || 13 || '''20''' || +4 |- |style="text-align:left;"| [[Эван Бушар]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 10 || 7 || 12 || '''19''' || +16 |- |style="text-align:left;"| [[Джэк Айкел]] ||style="text-align:left;"| [[Вэгас Голдэн Найтс]] || 12 || 6 || 13 || '''19''' || +8 |- |style="text-align:left;"| [[Остан Мэт’юз]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 12 || 8 || 10 || '''18''' || +5 |- |style="text-align:left;"| [[Кірыл Капрызаў]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 11 || 11 || 6 || '''17''' || +8 |- |style="text-align:left;"| [[Сэбастыян Аха]] ||style="text-align:left;"| [[Караліна Гарыкейнз]] || 12 || 7 || 9 || '''16''' || +5 |- |style="text-align:left;"| [[Вільям Нюляндэр]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 12 || 6 || 10 || '''16''' || -3 |- |style="text-align:left;"| [[Давід Пастрняк]] ||style="text-align:left;"| [[Бостан Бруінз]] || 11 || 6 || 10 || '''16''' || +6 |} <small>''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''</small> afjvcgurf1djls61jc6j1t67er4jr08 10 275287 2697544 2697428 2026-10-24T08:05:17Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697544 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| ЧнЛ ! style="width:25пкс;"| ПШ ! style="width:25пкс;"| АК ! style="width:25пкс;"| Н% |- |style="text-align:left;"| [[Лінус Ульмарк]] ||style="text-align:left;"| [[Атава Сэнатарз]] || 8 || 450:04 || 10 || 172 || '''94,51''' |- |style="text-align:left;"| [[Данііл Тарасаў]] ||style="text-align:left;"| [[Дэтройт Рэд Ўінгс]] || 4 || 213:53 || 5 || 79 || '''94,05''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэйк Отынджэр]] ||style="text-align:left;"| [[Далас Старз]] || 8 || 486:34 || 10 || 155 || '''93,94''' |- |style="text-align:left;"| [[Ільля Сарокін]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] || 7 || 417:45 || 12 || 171 || '''93,44''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэрэмі Сўэйман]] ||style="text-align:left;"| [[Бостан Бруінз]] || 8 || 485:47 || 16 || 206 || '''92,79''' |- |style="text-align:left;"| [[Ігар Шасьцёркін]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] || 5 || 267:41 || 8 || 101 || '''92,66''' |- |style="text-align:left;"| [[Джоэл Гофэр]] ||style="text-align:left;"| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 7 || 415:22 || 15 || 174 || '''92,06''' |- |style="text-align:left;"| [[Джозэф Ўол]] ||style="text-align:left;"| [[Філадэлфія Флаерз]] || 6 || 363:37 || 16 || 176 || '''91,67''' |- |style="text-align:left;"| [[Леэві Мэрыляйнэн]] ||style="text-align:left;"| [[Ванкувэр Кэнакс]] || 7 || 346:17 || 17 || 187 || '''91,67''' |- |style="text-align:left;"| [[Дылан Гаранд]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] || 8 || 416:53 || 16 || 173 || '''91,53''' |} <small>''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''</small> g8elhqvbgqjpn1lectvx9t62sovqenh 10 286831 2697539 2696685 2026-10-24T08:05:08Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697539 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.soccerway.com/portugal/liga-portugal/ Soccerway] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=POR, BEN, SCP, STC, FCA, GIL, AVF, ALV, BRA, AMA, VSC, MFC, MAR, FAM, RAV, CDN, CAS, EST <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_POR=8 | нічыі_POR=0 |паразы_POR=0 |мз_POR=20 |мп_POR=4 |перамогі_BEN=6 | нічыі_BEN=1 |паразы_BEN=1 |мз_BEN=24 |мп_BEN=7 |перамогі_SCP=5 | нічыі_SCP=3 |паразы_SCP=0 |мз_SCP=20 |мп_SCP=9 |перамогі_STC=5 | нічыі_STC=3 |паразы_STC=0 |мз_STC=12 |мп_STC=4 |перамогі_FCA=4 | нічыі_FCA=2 |паразы_FCA=2 |мз_FCA=11 |мп_FCA=7 |перамогі_GIL=4 | нічыі_GIL=2 |паразы_GIL=2 |мз_GIL=8 |мп_GIL=6 |перамогі_AVF=4 | нічыі_AVF=2 |паразы_AVF=2 |мз_AVF=11 |мп_AVF=10 |перамогі_ALV=3 | нічыі_ALV=2 |паразы_ALV=3 |мз_ALV=13 |мп_ALV=12 |перамогі_BRA=3 | нічыі_BRA=2 |паразы_BRA=3 |мз_BRA=9 |мп_BRA=10 |перамогі_AMA=2 | нічыі_AMA=4 |паразы_AMA=2 |мз_AMA=14 |мп_AMA=15 |перамогі_VSC=2 | нічыі_VSC=2 |паразы_VSC=5 |мз_VSC=10 |мп_VSC=10 |перамогі_MFC=2 | нічыі_MFC=2 |паразы_MFC=4 |мз_MFC=8 |мп_MFC=15 |перамогі_MAR=2 | нічыі_MAR=2 |паразы_MAR=5 |мз_MAR=9 |мп_MAR=19 |перамогі_FAM=1 | нічыі_FAM=4 |паразы_FAM=3 |мз_FAM=10 |мп_FAM=11 |перамогі_RAV=2 | нічыі_RAV=1 |паразы_RAV=5 |мз_RAV=8 |мп_RAV=17 |перамогі_CDN=1 | нічыі_CDN=1 |паразы_CDN=6 |мз_CDN=9 |мп_CDN=18 |перамогі_CAS=1 | нічыі_CAS=1 |паразы_CAS=6 |мз_CAS=3 |мп_CAS=17 |перамогі_EST=0 | нічыі_EST=2 |паразы_EST=6 |мз_EST=4 |мп_EST=12 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў]] |назва_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алвэрка]] |назва_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Арока]] |назва_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] |назва_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Брага]] |назва_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каза Пія]] |назва_EST=[[Эштарыл Прая|Эштарыл]] |назва_AMA=[[Эштрэла Амадора]] |назва_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фамалікан]] |назва_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл Вісэнці]] |назва_MAR=[[Марытыму Фуншал|Марытыму]] |назва_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Марэйрэнсі]] |назва_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Насьёнал]] |назва_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Порту]] |назва_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю Аві]] |назва_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Санта-Клара]] |назва_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спортынг]] |назва_VSC=[[Віторыя Гімарайнш]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CL3Q |вынік4=EL2Q |вынік5=ECL2Q |вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Лік перамог; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=Пераходныя матчы |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Лігу 2 }}</onlyinclude> m3t4q4ojjd5283syusxcnzl0naim7m6 10 286832 2697551 2696692 2026-10-24T08:06:18Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697551 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.soccerway.com/portugal/liga-portugal/ Soccerway] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= AVF, ALV, FCA, BRA, BEN, VSC, GIL, CAS, MAR, MFC, CDN, POR, RAV, STC, SCP, FAM, EST, AMA |скарачэньне_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў|Ака]] |скарачэньне_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алв]] |скарачэньне_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Аро]] |скарачэньне_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэн]] |скарачэньне_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Бра]] |скарачэньне_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каз]] |скарачэньне_EST=[[Эштарыл Прая|Эшр]] |скарачэньне_AMA=[[Эштрэла Амадора|Эла]] |скарачэньне_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фам]] |скарачэньне_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл]] |скарачэньне_MAR=[[Марытыму Фуншал|Мрт]] |скарачэньне_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Мрр]] |скарачэньне_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Нас]] |скарачэньне_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Пор]] |скарачэньне_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю]] |скарачэньне_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Сан]] |скарачэньне_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спо]] |скарачэньне_CDT=[[Тандэла (футбольны клюб)|Тан]] |скарачэньне_VSC=[[Віторыя Гімарайнш|ВіГ]] |назва_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў]] |назва_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алвэрка]] |назва_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Арока]] |назва_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] |назва_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Брага]] |назва_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каза Пія]] |назва_EST=[[Эштарыл Прая|Эштарыл]] |назва_AMA=[[Эштрэла Амадора]] |назва_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фамалікан]] |назва_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл Вісэнці]] |назва_MAR=[[Марытыму Фуншал|Марытыму]] |назва_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Марэйрэнсі]] |назва_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Насьёнал]] |назва_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Порту]] |назва_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю Аві]] |назва_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Санта-Клара]] |назва_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спортынг]] |назва_VSC=[[Віторыя Гімарайнш]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 |матч_ALV_AMA=2:2 |матч_ALV_AVF= |матч_ALV_BEN= |матч_ALV_BRA=1:2 |матч_ALV_CAS= |матч_ALV_CDN= |матч_ALV_EST= |матч_ALV_FAM= |матч_ALV_FCA= |матч_ALV_GIL= |матч_ALV_MAR= |матч_ALV_MFC= |матч_ALV_POR= |матч_ALV_RAV=1:0 |матч_ALV_SCP= |матч_ALV_STC=1:1 |матч_ALV_VSC= |матч_AMA_ALV= |матч_AMA_AVF=0:2 |матч_AMA_BEN= |матч_AMA_BRA=2:1 |матч_AMA_CAS= |матч_AMA_CDN= |матч_AMA_EST= |матч_AMA_FAM=2:2 |матч_AMA_FCA= |матч_AMA_GIL= |матч_AMA_MAR= |матч_AMA_MFC= |матч_AMA_POR= |матч_AMA_RAV= |матч_AMA_SCP=2:2 |матч_AMA_STC= |матч_AMA_VSC= |матч_AVF_ALV= |матч_AVF_AMA= |матч_AVF_BEN= |матч_AVF_BRA= |матч_AVF_CAS= |матч_AVF_CDN= |матч_AVF_EST=2:1 |матч_AVF_FAM= |матч_AVF_FCA= |матч_AVF_GIL= |матч_AVF_MAR= |матч_AVF_MFC= |матч_AVF_POR=0:3 |матч_AVF_RAV= |матч_AVF_SCP= |матч_AVF_STC=0:1 |матч_AVF_VSC=2:1 |матч_BEN_ALV= |матч_BEN_AMA= |матч_BEN_AVF=2:2 |матч_BEN_BRA= |матч_BEN_CAS= |матч_BEN_CDN= |матч_BEN_EST=2:1 |матч_BEN_FAM= |матч_BEN_FCA= |матч_BEN_GIL=3:1 |матч_BEN_MAR= |матч_BEN_MFC= |матч_BEN_POR= |матч_BEN_RAV= |матч_BEN_SCP= |матч_BEN_STC= |матч_BEN_VSC=2:0 |матч_BRA_ALV= |матч_BRA_AMA= |матч_BRA_AVF= |матч_BRA_BEN= |матч_BRA_CAS= |матч_BRA_CDN= |матч_BRA_EST=1:0 |матч_BRA_FAM= |матч_BRA_FCA= |матч_BRA_GIL=1:2 |матч_BRA_MAR= |матч_BRA_MFC= |матч_BRA_POR= |матч_BRA_RAV= |матч_BRA_SCP=1:3 |матч_BRA_STC= |матч_BRA_VSC=1:0 |матч_CAS_ALV= |матч_CAS_AMA= |матч_CAS_AVF= |матч_CAS_BEN=0:7 |матч_CAS_BRA= |матч_CAS_CDN= |матч_CAS_EST= |матч_CAS_FAM= |матч_CAS_FCA= |матч_CAS_GIL= |матч_CAS_MAR= |матч_CAS_MFC=0:1 |матч_CAS_POR=1:4 |матч_CAS_RAV= |матч_CAS_SCP= |матч_CAS_STC=0:1 |матч_CAS_VSC= |матч_CDN_ALV=1:3 |матч_CDN_AMA=2:3 |матч_CDN_AVF= |матч_CDN_BEN= |матч_CDN_BRA= |матч_CDN_CAS= |матч_CDN_EST=2:0 |матч_CDN_FAM=0:4 |матч_CDN_FCA= |матч_CDN_GIL= |матч_CDN_MAR= |матч_CDN_MFC= |матч_CDN_POR= |матч_CDN_RAV= |матч_CDN_SCP= |матч_CDN_STC= |матч_CDN_VSC= |матч_EST_ALV= |матч_EST_AMA= |матч_EST_AVF= |матч_EST_BEN= |матч_EST_BRA= |матч_EST_CAS=1:2 |матч_EST_CDN= |матч_EST_FAM=1:1 |матч_EST_FCA=0:0 |матч_EST_GIL= |матч_EST_MAR= |матч_EST_MFC= |матч_EST_POR= |матч_EST_RAV=0:2 |матч_EST_SCP= |матч_EST_STC= |матч_EST_VSC= |матч_FAM_ALV=1:4 |матч_FAM_AMA= |матч_FAM_AVF= |матч_FAM_BEN= |матч_FAM_BRA= |матч_FAM_CAS= |матч_FAM_CDN= |матч_FAM_EST= |матч_FAM_FCA= |матч_FAM_GIL=0:0 |матч_FAM_MAR=1:2 |матч_FAM_MFC= |матч_FAM_POR= |матч_FAM_RAV= |матч_FAM_SCP=1:1 |матч_FAM_STC= |матч_FAM_VSC= |матч_FCA_ALV= |матч_FCA_AMA=1:0 |матч_FCA_AVF= |матч_FCA_BEN= |матч_FCA_BRA= |матч_FCA_CAS= |матч_FCA_CDN= |матч_FCA_EST= |матч_FCA_FAM= |матч_FCA_GIL= |матч_FCA_MAR=2:1 |матч_FCA_MFC=4:0 |матч_FCA_POR= |матч_FCA_RAV= |матч_FCA_SCP= |матч_FCA_STC=1:2 |матч_FCA_VSC= |матч_GIL_ALV= |матч_GIL_AMA= |матч_GIL_AVF=0:1 |матч_GIL_BEN= |матч_GIL_BRA= |матч_GIL_CAS=2:0 |матч_GIL_CDN= |матч_GIL_EST= |матч_GIL_FAM= |матч_GIL_FCA= |матч_GIL_MAR=1:1 |матч_GIL_MFC= |матч_GIL_POR= |матч_GIL_RAV=1:0 |матч_GIL_SCP= |матч_GIL_STC= |матч_GIL_VSC= |матч_MAR_ALV= |матч_MAR_AMA= |матч_MAR_AVF=2:2 |матч_MAR_BEN=0:3 |матч_MAR_BRA= |матч_MAR_CAS=1:0 |матч_MAR_CDN= |матч_MAR_EST= |матч_MAR_FAM= |матч_MAR_FCA= |матч_MAR_GIL= |матч_MAR_MFC= |матч_MAR_POR=1:2 |матч_MAR_RAV= |матч_MAR_SCP= |матч_MAR_STC= |матч_MAR_VSC= |матч_MFC_ALV= |матч_MFC_AMA= |матч_MFC_AVF= |матч_MFC_BEN=0:4 |матч_MFC_BRA=2:2 |матч_MFC_CAS= |матч_MFC_CDN= |матч_MFC_EST= |матч_MFC_FAM= |матч_MFC_FCA= |матч_MFC_GIL=0:1 |матч_MFC_MAR=3:1 |матч_MFC_POR= |матч_MFC_RAV= |матч_MFC_SCP= |матч_MFC_STC= |матч_MFC_VSC= |матч_POR_ALV=2:0 |матч_POR_AMA= |матч_POR_AVF= |матч_POR_BEN=3:1 |матч_POR_BRA= |матч_POR_CAS= |матч_POR_CDN= |матч_POR_EST= |матч_POR_FAM= |матч_POR_FCA=2:0 |матч_POR_GIL= |матч_POR_MAR= |матч_POR_MFC=2:1 |матч_POR_RAV= |матч_POR_SCP= |матч_POR_STC= |матч_POR_VSC= |матч_RAV_ALV= |матч_RAV_AMA=3:3 |матч_RAV_AVF= |матч_RAV_BEN= |матч_RAV_BRA= |матч_RAV_CAS= |матч_RAV_CDN=3:2 |матч_RAV_EST= |матч_RAV_FAM= |матч_RAV_FCA= |матч_RAV_GIL= |матч_RAV_MAR= |матч_RAV_MFC= |матч_RAV_POR=0:2 |матч_RAV_SCP=0:4 |матч_RAV_STC= |матч_RAV_VSC= |матч_SCP_ALV=3:1 |матч_SCP_AMA= |матч_SCP_AVF= |матч_SCP_BEN= |матч_SCP_BRA= |матч_SCP_CAS= |матч_SCP_CDN=2:0 |матч_SCP_EST= |матч_SCP_FAM= |матч_SCP_FCA=2:2 |матч_SCP_GIL= |матч_SCP_MAR= |матч_SCP_MFC= |матч_SCP_POR= |матч_SCP_RAV= |матч_SCP_STC= |матч_SCP_VSC=3:2 |матч_STC_ALV= |матч_STC_AMA= |матч_STC_AVF= |матч_STC_BEN= |матч_STC_BRA=0:0 |матч_STC_CAS= |матч_STC_CDN=2:2 |матч_STC_EST= |матч_STC_FAM=1:0 |матч_STC_FCA= |матч_STC_GIL= |матч_STC_MAR= |матч_STC_MFC= |матч_STC_POR= |матч_STC_RAV=4:0 |матч_STC_SCP= |матч_STC_VSC= |матч_VSC_ALV= |матч_VSC_AMA= |матч_VSC_AVF= |матч_VSC_BEN= |матч_VSC_BRA= |матч_VSC_CAS=0:0 |матч_VSC_CDN=1:0 |матч_VSC_EST= |матч_VSC_FAM= |матч_VSC_FCA=0:1 |матч_VSC_GIL= |матч_VSC_MAR=5:0 |матч_VSC_MFC=1:1 |матч_VSC_POR= |матч_VSC_RAV= |матч_VSC_SCP= |матч_VSC_STC= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} npqpge4rmp9si5n7k37vkxkhkqp6aio 0 292545 2697523 2676146 2026-10-23T22:43:59Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697523 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Ґудымін |лацінка = Gudymin / Hudymin |арыгінал = Goudemen |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Гуда (імя)|Gudo]] + [[Мін|Menno]] |варыянт = Гудмін |вытворныя = |зьвязаныя = [[Мінгуд]] }} '''Гудымін''' (''Гудмін'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Гудэмен або Гудмен (Goudemen, Gudmen<ref>Sveriges medeltida personnamn. Hft. 8. — Lund, 1983. S. 342, 348, 368, 370, 413.</ref>) і Менгод (Mengodus<ref>[https://web.archive.org/web/20250104133850/http://www.keesn.nl/names/en41_list_m.htm Names in the Low Countries before 1150], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)</ref>) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Morlet M.-T. Étude d’anthroponymie picarde. Les noms de personne en Haute Picardie aux XIIIe, XIVe, XVe siècles. — Amiens, 1967. P. 93.</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Гуда (імя)|-гуд- (-год-, -гут-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Готарт]], [[Гудман]], [[Саўгут]]; германскія імёны Gotard, Gudman, Savegot) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] guþs 'Бог'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>, gôþs 'добры, старанны, пабожны' або *guts '[[Готы|гот]]'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 134.</ref>, а аснова [[Мін|-мін- (-мен-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мінят]], [[Асьміна (імя)|Асьміна]], [[Гайлімін|Гальмін]]; германскія імёны Miniatus, Osminna, Galmin) — ад гоцкага minan 'менаваць, памятаць, любіць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, minthi 'памяць'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 169.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Alojzy Gudymin; Stanisław Gudymin'' (21 жніўня 1786 году)<ref>Akta sejmiku kowieńskiego z lat 1733—1795. — Warszawa, 2019. S. 428.</ref>; ''Gudmin'' (канец XVIII ст.)<ref>Sinkevičiūtė D. Baltų dvikamienių asmenvardžių kamienas gud-: ryšiai su gaud- ir kai kurie jo variantai // Baltistica. Nr. 2, t. 46, 2011. P. 305.</ref>. == Носьбіты == * Тамаш Гудмін (''Tomasz Gudmin'') — [[Зямяне|зямянін]] [[Жамойцкае староства|Жамойцкага староства]], які ўпамінаецца ў 1793 годзе<ref>[https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/en/search/content?identifier=TomGud1 Vieta dokumente 8v Citata Folio 74. Data 1793 Kalba Tekstas lenkų kalba Autorius Telšių žemės teismas. Aprašas Registro įrašas. Jurgio Godlevskio su žmona Ona Jacevičiūte Godlevskiene , sūnumis Antanu Godlevskiu , Kazimieru Godlevskiu ir Matu Godlevskiu], VUB Digital Collection</ref> У XVI ст. існаваў засьценак Гудымінішкі (''Гудыминишки'') у [[Жамойцкае староства|Жамойцкім старостве]]<ref>Спрогис И. Я. Географический словарь древней Жомойтской земли XVI столетия. — Вильна, 1888. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=D-KlFQ7Bd3gC&q=%D0%B3%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B8#v=snippet&q=%D0%B3%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B8&f=false С. 87].</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Гуда (імя)|Гуда]] * [[Мін]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай гуд}} {{Імёны з асновай мін}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] ledxbo4v9n27j1qkg7x6n47qrpjnw8h 10 299268 2697540 2696606 2026-10-24T08:05:09Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697540 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.soccerway.com/belgium/jupiler-pro-league/ Soccerway] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=GNT, CLU, CHA, USG, AND, WES, GNK, ZWA, STA, LOM, BEV, STR, ANT, MEC, OHL, LAL, KOR, CER <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_GNT=7 | нічыі_GNT=1 |паразы_GNT=0 |мз_GNT=15 |мп_GNT=4 |перамогі_CLU=7 | нічыі_CLU=0 |паразы_CLU=1 |мз_CLU=19 |мп_CLU=4 |перамогі_CHA=7 | нічыі_CHA=0 |паразы_CHA=1 |мз_CHA=16 |мп_CHA=7 |перамогі_USG=6 | нічыі_USG=2 |паразы_USG=0 |мз_USG=22 |мп_USG=4 |перамогі_AND=5 | нічыі_AND=1 |паразы_AND=2 |мз_AND=9 |мп_AND=6 |перамогі_WES=4 | нічыі_WES=1 |паразы_WES=3 |мз_WES=20 |мп_WES=17 |перамогі_GNK=3 | нічыі_GNK=3 |паразы_GNK=2 |мз_GNK=16 |мп_GNK=12 |перамогі_ZWA=3 | нічыі_ZWA=2 |паразы_ZWA=3 |мз_ZWA=10 |мп_ZWA=9 |перамогі_STA=3 | нічыі_STA=2 |паразы_STA=3 |мз_STA=13 |мп_STA=13 |перамогі_LOM=3 | нічыі_LOM=2 |паразы_LOM=3 |мз_LOM=9 |мп_LOM=9 |перамогі_BEV=3 | нічыі_BEV=0 |паразы_BEV=5 |мз_BEV=8 |мп_BEV=14 |перамогі_STR=2 | нічыі_STR=2 |паразы_STR=4 |мз_STR=15 |мп_STR=16 |перамогі_ANT=2 | нічыі_ANT=1 |паразы_ANT=5 |мз_ANT=12 |мп_ANT=20 |перамогі_MEC=1 | нічыі_MEC=3 |паразы_MEC=4 |мз_MEC=9 |мп_MEC=17 |перамогі_OHL=1 | нічыі_OHL=2 |паразы_OHL=5 |мз_OHL=6 |мп_OHL=14 |перамогі_LAL=1 | нічыі_LAL=1 |паразы_LAL=6 |мз_LAL=8 |мп_LAL=18 |перамогі_KOR=1 | нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=7 |мз_KOR=2 |мп_KOR=18 |перамогі_CER=0 | нічыі_CER=3 |паразы_CER=5 |мз_CER=9 |мп_CER=16 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AND=[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]] |назва_ANT=[[Антвэрпэн (футбольны клюб)|Антвэрпэн]] |назва_BEV=[[Ваасьлянд Бэвэрэн|Бэвэрэн]] |назва_CER=[[Сэркль Бруге]] |назва_CHA=[[Шарлеруа (футбольны клюб)|Шарлеруа]] |назва_CLU=[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]] |назва_GNK=[[Генк (футбольны клюб)|Генк]] |назва_GNT=[[Гент (футбольны клюб)|Гент]] |назва_KOR=[[Кортрэйк (футбольны клюб)|Кортрэйк]] |назва_LAL=[[Ля-Лювіер (футбольны клюб)|Ля-Лювіер]] |назва_LOM=[[Лёмэль (футбольны клюб)|Лёмэль]] |назва_MEC=[[Мэхэлен (футбольны клюб)|Мэхэлен]] |назва_OHL=[[Аўд-Гэвэрлі Лёвэн]] |назва_USG=[[Юніён Сэн-Жыль]] |назва_STR=[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]] |назва_STA=[[Стандард Льеж]] |назва_WES=[[Вэстэрлё (футбольны клюб)|Вэстэрлё]] |назва_ZWA=[[Зюльтэ-Варэгем (футбольны клюб)|Зюльтэ-Варэгем]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CL3Q |вынік3=EL2Q |вынік4=ECL2Q |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Лік перамог; 3) Розьніца мячоў; 4) Забітыя мячы; 5) Лік гасьцявых перамог; 6) Розьніца мячоў у гасьцях; 7) Забітыя гасьцявыя мячы; 8) Дадатковыя матчы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1 |тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_CL3Q=green2 |тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELPO=blue1 |тэкст_ELPO=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі Эўропы]] |колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Чэленджэр Про Лігу }}</onlyinclude> j4pmb5rtqcpamqoikm1ulll731fplcw 10 299270 2697542 2697296 2026-10-24T08:05:10Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697542 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.tff.org/default.aspx?pageID=198 Турэцкая футбольная фэдэрацыя] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=GAL, AME, FEN, TRA, BEŞ, KOC, ÇOR, KAS, ALA, BAŞ, ERZ, RİZ, GÖZ, GAZ, GEN, KON, SAM, EYÜ <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_GAL=6 | нічыі_GAL=1 |паразы_GAL=1 |мз_GAL=17 |мп_GAL=11 |перамогі_AME=5 | нічыі_AME=2 |паразы_AME=1 |мз_AME=18 |мп_AME=9 |перамогі_FEN=5 | нічыі_FEN=1 |паразы_FEN=2 |мз_FEN=22 |мп_FEN=6 |перамогі_TRA=5 | нічыі_TRA=1 |паразы_TRA=2 |мз_TRA=18 |мп_TRA=5 |перамогі_BEŞ=5 | нічыі_BEŞ=0 |паразы_BEŞ=3 |мз_BEŞ=16 |мп_BEŞ=10 |перамогі_KOC=5 | нічыі_KOC=0 |паразы_KOC=4 |мз_KOC=11 |мп_KOC=9 |перамогі_ÇOR=4 | нічыі_ÇOR=1 |паразы_ÇOR=3 |мз_ÇOR=18 |мп_ÇOR=13 |перамогі_KAS=3 | нічыі_KAS=4 |паразы_KAS=1 |мз_KAS=12 |мп_KAS=9 |перамогі_ALA=3 | нічыі_ALA=3 |паразы_ALA=3 |мз_ALA=9 |мп_ALA=11 |перамогі_BAŞ=3 | нічыі_BAŞ=2 |паразы_BAŞ=3 |мз_BAŞ=12 |мп_BAŞ=12 |перамогі_ERZ=3 | нічыі_ERZ=2 |паразы_ERZ=3 |мз_ERZ=5 |мп_ERZ=11 |перамогі_RİZ=3 | нічыі_RİZ=1 |паразы_RİZ=4 |мз_RİZ=8 |мп_RİZ=11 |перамогі_GÖZ=2 | нічыі_GÖZ=3 |паразы_GÖZ=3 |мз_GÖZ=17 |мп_GÖZ=16 |перамогі_GAZ=2 | нічыі_GAZ=2 |паразы_GAZ=4 |мз_GAZ=8 |мп_GAZ=12 |перамогі_GEN=2 | нічыі_GEN=2 |паразы_GEN=4 |мз_GEN=7 |мп_GEN=16 |перамогі_KON=1 | нічыі_KON=2 |паразы_KON=5 |мз_KON=4 |мп_KON=9 |перамогі_SAM=1 | нічыі_SAM=1 |паразы_SAM=6 |мз_SAM=7 |мп_SAM=19 |перамогі_EYÜ=1 | нічыі_EYÜ=0 |паразы_EYÜ=7 |мз_EYÜ=2 |мп_EYÜ=22 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Аланьяспор]] |назва_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэд]] |назва_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір]] |назва_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]] |назва_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чорум]] |назва_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрзурумспор]] |назва_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюпспор]] |назва_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] |назва_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]] |назва_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газыянтэп]] |назва_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёзтэпэ]] |назва_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Генчлербірлігі]] |назва_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Касымпаша]] |назва_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Каджаэліспор]] |назва_KON=[[Коньяспор Конья|Коньяспор]] |назва_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рызэспор]] |назва_SAM=[[Самсунспор Самсун|Самсунспор]] |назва_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CL3Q |вынік3=EL2Q |вынік4=ECL2Q |вынік16=REL |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELPO=blue1 |тэкст_ELPO=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі Эўропы]] |колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу }}</onlyinclude> ki5f2a30kgw5gjc2ph8q0sffzhsc69k 10 299271 2697553 2697304 2026-10-24T08:06:21Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697553 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.tff.org/default.aspx?pageID=198 Турэцкая футбольная фэдэрацыя] | стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ALA, AME, BEŞ, GAZ, GAL, GEN, GÖZ, BAŞ, KOC, KAS, KON, RİZ, SAM, TRA, FEN, ÇOR, ERZ, EYÜ |скарачэньне_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Ала]] |скарачэньне_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэ]] |скарачэньне_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір|ІсБ]] |скарачэньне_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэш]] |скарачэньне_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чор]] |скарачэньне_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрз]] |скарачэньне_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюп]] |скарачэньне_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэн]] |скарачэньне_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Гал]] |скарачэньне_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газ]] |скарачэньне_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёз]] |скарачэньне_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Ген]] |скарачэньне_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Кас]] |скарачэньне_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Кад]] |скарачэньне_KON=[[Коньяспор Конья|Кон]] |скарачэньне_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рыз]] |скарачэньне_SAM=[[Самсунспор Самсун|Сам]] |скарачэньне_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Тра]] |назва_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Аланьяспор]] |назва_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэд]] |назва_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір]] |назва_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]] |назва_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чорум]] |назва_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрзурумспор]] |назва_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюпспор]] |назва_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] |назва_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]] |назва_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газыянтэп]] |назва_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёзтэпэ]] |назва_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Генчлербірлігі]] |назва_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Касымпаша]] |назва_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Каджаэліспор]] |назва_KON=[[Коньяспор Конья|Коньяспор]] |назва_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рызэспор]] |назва_SAM=[[Самсунспор Самсун|Самсунспор]] |назва_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 |матч_ALA_AME= |матч_ALA_BAŞ= |матч_ALA_BEŞ=1:0 |матч_ALA_ÇOR= |матч_ALA_ERZ=0:0 |матч_ALA_EYÜ= |матч_ALA_FEN= |матч_ALA_GAL= |матч_ALA_GAZ= |матч_ALA_GEN= |матч_ALA_GÖZ=2:2 |матч_ALA_KAS= |матч_ALA_KOC=1:2 |матч_ALA_KON= |матч_ALA_RİZ= |матч_ALA_SAM= |матч_ALA_TRA= |матч_AME_ALA= |матч_AME_BAŞ=5:0 |матч_AME_BEŞ=3:2 |матч_AME_ÇOR= |матч_AME_ERZ=3:0 |матч_AME_EYÜ= |матч_AME_FEN= |матч_AME_GAL= |матч_AME_GAZ= |матч_AME_GEN= |матч_AME_GÖZ= |матч_AME_KAS= |матч_AME_KOC= |матч_AME_KON=1:0 |матч_AME_RİZ= |матч_AME_SAM= |матч_AME_TRA=2:1 |матч_BAŞ_ALA= |матч_BAŞ_AME= |матч_BAŞ_BEŞ= |матч_BAŞ_ÇOR= |матч_BAŞ_ERZ= |матч_BAŞ_EYÜ= |матч_BAŞ_FEN= |матч_BAŞ_GAL=2:3 |матч_BAŞ_GAZ=2:1 |матч_BAŞ_GEN=4:0 |матч_BAŞ_GÖZ= |матч_BAŞ_KAS=1:1 |матч_BAŞ_KOC=2:0 |матч_BAŞ_KON= |матч_BAŞ_RİZ= |матч_BAŞ_SAM= |матч_BAŞ_TRA= |матч_BEŞ_ALA= |матч_BEŞ_AME= |матч_BEŞ_BAŞ= |матч_BEŞ_ÇOR=6:2 |матч_BEŞ_ERZ=3:0 |матч_BEŞ_EYÜ=1:0 |матч_BEŞ_FEN= |матч_BEŞ_GAL= |матч_BEŞ_GAZ= |матч_BEŞ_GEN= |матч_BEŞ_GÖZ= |матч_BEŞ_KAS= |матч_BEŞ_KOC=2:1 |матч_BEŞ_KON= |матч_BEŞ_RİZ= |матч_BEŞ_SAM= |матч_BEŞ_TRA= |матч_ÇOR_ALA=1:2 |матч_ÇOR_AME= |матч_ÇOR_BAŞ= |матч_ÇOR_BEŞ= |матч_ÇOR_ERZ= |матч_ÇOR_EYÜ=3:0 |матч_ÇOR_FEN= |матч_ÇOR_GAL= |матч_ÇOR_GAZ= |матч_ÇOR_GEN= |матч_ÇOR_GÖZ= |матч_ÇOR_KAS=0:1 |матч_ÇOR_KOC= |матч_ÇOR_KON= |матч_ÇOR_RİZ=2:1 |матч_ÇOR_SAM= |матч_ÇOR_TRA= |матч_ERZ_ALA= |матч_ERZ_AME= |матч_ERZ_BAŞ= |матч_ERZ_BEŞ= |матч_ERZ_ÇOR= |матч_ERZ_EYÜ=2:0 |матч_ERZ_FEN= |матч_ERZ_GAL=0:4 |матч_ERZ_GAZ= |матч_ERZ_GEN= |матч_ERZ_GÖZ= |матч_ERZ_KAS= |матч_ERZ_KOC= |матч_ERZ_KON=1:0 |матч_ERZ_RİZ= |матч_ERZ_SAM=1:0 |матч_ERZ_TRA= |матч_EYÜ_ALA=2:1 |матч_EYÜ_AME= |матч_EYÜ_BAŞ= |матч_EYÜ_BEŞ= |матч_EYÜ_ÇOR= |матч_EYÜ_ERZ= |матч_EYÜ_FEN= |матч_EYÜ_GAL= |матч_EYÜ_GAZ=0:1 |матч_EYÜ_GEN= |матч_EYÜ_GÖZ=0:4 |матч_EYÜ_KAS= |матч_EYÜ_KOC= |матч_EYÜ_KON= |матч_EYÜ_RİZ=0:2 |матч_EYÜ_SAM= |матч_EYÜ_TRA= |матч_FEN_ALA=3:0 |матч_FEN_AME= |матч_FEN_BAŞ= |матч_FEN_BEŞ=1:2 |матч_FEN_ÇOR= |матч_FEN_ERZ= |матч_FEN_EYÜ=8:0 |матч_FEN_GAL= |матч_FEN_GAZ= |матч_FEN_GEN= |матч_FEN_GÖZ= |матч_FEN_KAS= |матч_FEN_KOC= |матч_FEN_KON=4:2 |матч_FEN_RİZ= |матч_FEN_SAM= |матч_FEN_TRA= |матч_GAL_ALA= |матч_GAL_AME= |матч_GAL_BAŞ= |матч_GAL_BEŞ= |матч_GAL_ÇOR=2:2 |матч_GAL_ERZ= |матч_GAL_EYÜ= |матч_GAL_FEN= |матч_GAL_GAZ= |матч_GAL_GEN= |матч_GAL_GÖZ=3:2 |матч_GAL_KAS=3:1 |матч_GAL_KOC=1:0 |матч_GAL_KON= |матч_GAL_RİZ= |матч_GAL_SAM= |матч_GAL_TRA= |матч_GAZ_ALA=1:1 |матч_GAZ_AME= |матч_GAZ_BAŞ= |матч_GAZ_BEŞ= |матч_GAZ_ÇOR=0:3 |матч_GAZ_ERZ= |матч_GAZ_EYÜ= |матч_GAZ_FEN=0:0 |матч_GAZ_GAL= |матч_GAZ_GEN= |матч_GAZ_GÖZ= |матч_GAZ_KAS= |матч_GAZ_KOC= |матч_GAZ_KON= |матч_GAZ_RİZ=1:2 |матч_GAZ_SAM= |матч_GAZ_TRA= |матч_GEN_ALA= |матч_GEN_AME=2:2 |матч_GEN_BAŞ= |матч_GEN_BEŞ= |матч_GEN_ÇOR= |матч_GEN_ERZ=1:1 |матч_GEN_EYÜ= |матч_GEN_FEN=2:1 |матч_GEN_GAL=0:1 |матч_GEN_GAZ= |матч_GEN_GÖZ= |матч_GEN_KAS=1:2 |матч_GEN_KOC= |матч_GEN_KON= |матч_GEN_RİZ= |матч_GEN_SAM= |матч_GEN_TRA= |матч_GÖZ_ALA= |матч_GÖZ_AME= |матч_GÖZ_BAŞ= |матч_GÖZ_BEŞ= |матч_GÖZ_ÇOR= |матч_GÖZ_ERZ= |матч_GÖZ_EYÜ= |матч_GÖZ_FEN= |матч_GÖZ_GAL= |матч_GÖZ_GAZ=2:4 |матч_GÖZ_GEN=0:1 |матч_GÖZ_KAS= |матч_GÖZ_KOC= |матч_GÖZ_KON= |матч_GÖZ_RİZ=2:2 |матч_GÖZ_SAM= |матч_GÖZ_TRA= |матч_KAS_ALA= |матч_KAS_AME=2:2 |матч_KAS_BAŞ= |матч_KAS_BEŞ= |матч_KAS_ÇOR= |матч_KAS_ERZ= |матч_KAS_EYÜ= |матч_KAS_FEN= |матч_KAS_GAL= |матч_KAS_GAZ= |матч_KAS_GEN= |матч_KAS_GÖZ= |матч_KAS_KOC= |матч_KAS_KON=0:0 |матч_KAS_RİZ= |матч_KAS_SAM=4:1 |матч_KAS_TRA=1:1 |матч_KOC_ALA= |матч_KOC_AME=2:0 |матч_KOC_BAŞ= |матч_KOC_BEŞ= |матч_KOC_ÇOR= |матч_KOC_ERZ= |матч_KOC_EYÜ= |матч_KOC_FEN= |матч_KOC_GAL= |матч_KOC_GAZ=2:0 |матч_KOC_GEN= |матч_KOC_GÖZ=1:2 |матч_KOC_KAS= |матч_KOC_KON= |матч_KOC_RİZ= |матч_KOC_SAM=1:0 |матч_KOC_TRA= |матч_KON_ALA= |матч_KON_AME= |матч_KON_BAŞ=0:0 |матч_KON_BEŞ= |матч_KON_ÇOR= |матч_KON_ERZ= |матч_KON_EYÜ= |матч_KON_FEN= |матч_KON_GAL= |матч_KON_GAZ= |матч_KON_GEN= |матч_KON_GÖZ= |матч_KON_KAS= |матч_KON_KOC=1:2 |матч_KON_RİZ=0:1 |матч_KON_SAM= |матч_KON_TRA=1:0 |матч_RİZ_ALA=0:1 |матч_RİZ_AME= |матч_RİZ_BAŞ= |матч_RİZ_BEŞ= |матч_RİZ_ÇOR= |матч_RİZ_ERZ= |матч_RİZ_EYÜ= |матч_RİZ_FEN=0:3 |матч_RİZ_GAL= |матч_RİZ_GAZ= |матч_RİZ_GEN= |матч_RİZ_GÖZ= |матч_RİZ_KAS= |матч_RİZ_KOC= |матч_RİZ_KON= |матч_RİZ_SAM=0:2 |матч_RİZ_TRA= |матч_SAM_ALA= |матч_SAM_AME= |матч_SAM_BAŞ= |матч_SAM_BEŞ= |матч_SAM_ÇOR=1:5 |матч_SAM_ERZ= |матч_SAM_EYÜ= |матч_SAM_FEN=0:2 |матч_SAM_GAL= |матч_SAM_GAZ= |матч_SAM_GEN= |матч_SAM_GÖZ=3:3 |матч_SAM_KAS= |матч_SAM_KOC= |матч_SAM_KON= |матч_SAM_RİZ= |матч_SAM_TRA=0:3 |матч_TRA_ALA= |матч_TRA_AME= |матч_TRA_BAŞ=2:1 |матч_TRA_BEŞ=2:0 |матч_TRA_ÇOR= |матч_TRA_ERZ= |матч_TRA_EYÜ= |матч_TRA_FEN= |матч_TRA_GAL=4:0 |матч_TRA_GAZ= |матч_TRA_GEN=5:0 |матч_TRA_GÖZ= |матч_TRA_KAS= |матч_TRA_KOC= |матч_TRA_KON= |матч_TRA_RİZ= |матч_TRA_SAM= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} psbfklimuvc1x3gdkt7nx6mozwwtnyz 10 300273 2697541 2697295 2026-10-24T08:05:09Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697541 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [http://www.90minut.pl/liga/1/liga14675.html 90minut.pl] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 24 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=GÓR, LPO, LEG, POG, ZAG, GKS, WKR, PIA, KOR, WPŁ, MOT, CRA, JAG, WID, WIE, RAD, ŚLĄ, RAK <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_GÓR=8 | нічыі_GÓR=3 |паразы_GÓR=1 |мз_GÓR=21 |мп_GÓR=11 |перамогі_LPO=8 | нічыі_LPO=1 |паразы_LPO=1 |мз_LPO=27 |мп_LPO=9 |перамогі_LEG=6 | нічыі_LEG=5 |паразы_LEG=0 |мз_LEG=22 |мп_LEG=9 |перамогі_POG=6 | нічыі_POG=3 |паразы_POG=1 |мз_POG=15 |мп_POG=6 |перамогі_ZAG=5 | нічыі_ZAG=4 |паразы_ZAG=3 |мз_ZAG=15 |мп_ZAG=15 |перамогі_GKS=6 | нічыі_GKS=0 |паразы_GKS=5 |мз_GKS=22 |мп_GKS=16 |перамогі_WKR=5 | нічыі_WKR=3 |паразы_WKR=3 |мз_WKR=17 |мп_WKR=14 |перамогі_PIA=5 | нічыі_PIA=2 |паразы_PIA=4 |мз_PIA=19 |мп_PIA=17 |перамогі_KOR=4 | нічыі_KOR=3 |паразы_KOR=4 |мз_KOR=13 |мп_KOR=18 |перамогі_WPŁ=4 | нічыі_WPŁ=2 |паразы_WPŁ=4 |мз_WPŁ=10 |мп_WPŁ=15 |перамогі_MOT=3 | нічыі_MOT=4 |паразы_MOT=5 |мз_MOT=17 |мп_MOT=21 |перамогі_CRA=3 | нічыі_CRA=3 |паразы_CRA=5 |мз_CRA=13 |мп_CRA=16 |перамогі_JAG=4 | нічыі_JAG=0 |паразы_JAG=6 |мз_JAG=13 |мп_JAG=17 |перамогі_WID=1 | нічыі_WID=8 |паразы_WID=3 |мз_WID=15 |мп_WID=16 |перамогі_WIE=2 | нічыі_WIE=2 |паразы_WIE=7 |мз_WIE=16 |мп_WIE=21 |перамогі_RAD=2 | нічыі_RAD=2 |паразы_RAD=7 |мз_RAD=9 |мп_RAD=24 |перамогі_ŚLĄ=1 | нічыі_ŚLĄ=3 |паразы_ŚLĄ=7 |мз_ŚLĄ=14 |мп_ŚLĄ=22 |перамогі_RAK=2 | нічыі_RAK=0 |паразы_RAK=9 |мз_RAK=15 |мп_RAK=26 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CRA=[[Краковія Кракаў|Краковія]] |назва_GKS=[[ГКС Катавіцы]] |назва_GÓR=[[Гурнік Забжэ]] |назва_JAG=[[Ягелёнія Беласток]] |назва_KOR=[[Карона Кельцы]] |назва_LPO=[[Лех Познань]] |назва_LEG=[[Легія Варшава]] |назва_MOT=[[Матор Люблін]] |назва_PIA=[[Пяст Глівіцы]] |назва_POG=[[Погань Шчэцін]] |назва_RAD=[[Радомяк Радам]] |назва_RAK=[[Ракаў Чанстахова]] |назва_ŚLĄ=[[Сьлёнск Уроцлаў]] |назва_WID=[[Відзэў Лодзь]] |назва_WIE=[[Вячыста Кракаў]] |назва_WKR=[[Вісла Кракаў]] |назва_WPŁ=[[Вісла Плоцк]] |назва_ZAG=[[Заглембе Любін]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLPO |вынік2=CL2Q |вынік3=EL2Q |вынік4=ECL2Q |вынік16=REL |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Забітыя мячы; 6) Лік перамог; 7) Лік гасьцявых перамог; 8) Меншая колькасьць пунктаў, падлічаных паводле чырвоных і жоўтых картак; 9) Рэйтынг сумленнай гульні; 10) Жарабя. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLPO=green1 |тэкст_CLPO=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі чэмпіёнаў]] |колер_CL2Q=green2 |тэкст_CL2Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу }}</onlyinclude> qjnm3tpm28ndhprrway97mysv408yev 10 300274 2697552 2697303 2026-10-24T08:06:20Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697552 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [http://www.90minut.pl/liga/1/liga14675.html 90minut.pl] | стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= WID, WKR, WPŁ, WIE, GKS, GÓR, ZAG, KOR, CRA, LEG, LPO, MOT, POG, PIA, RAD, RAK, ŚLĄ, JAG |скарачэньне_CRA=[[Краковія Кракаў|Кра]] |скарачэньне_GKS=[[ГКС Катавіцы|ГКС]] |скарачэньне_GÓR=[[Гурнік Забжэ|Гур]] |скарачэньне_JAG=[[Ягелёнія Беласток|Яге]] |скарачэньне_KOR=[[Карона Кельцы|Кар]] |скарачэньне_LPO=[[Лех Познань|Лех]] |скарачэньне_LEG=[[Легія Варшава|Лег]] |скарачэньне_MOT=[[Матор Люблін|Мат]] |скарачэньне_PIA=[[Пяст Глівіцы|Пяс]] |скарачэньне_POG=[[Погань Шчэцін|Пог]] |скарачэньне_RAD=[[Радомяк Радам|Рад]] |скарачэньне_RAK=[[Ракаў Чанстахова|Рак]] |скарачэньне_ŚLĄ=[[Сьлёнск Уроцлаў|Сьл]] |скарачэньне_WID=[[Відзэў Лодзь|Від]] |скарачэньне_WIE=[[Вячыста Кракаў|Вяч]] |скарачэньне_WKR=[[Вісла Кракаў|ВіК]] |скарачэньне_WPŁ=[[Вісла Плоцк|ВіП]] |скарачэньне_ZAG=[[Заглембе Любін|Заг]] |назва_CRA=[[Краковія Кракаў|Краковія]] |назва_GKS=[[ГКС Катавіцы]] |назва_GÓR=[[Гурнік Забжэ]] |назва_JAG=[[Ягелёнія Беласток]] |назва_KOR=[[Карона Кельцы]] |назва_LPO=[[Лех Познань]] |назва_LEG=[[Легія Варшава]] |назва_MOT=[[Матор Люблін]] |назва_PIA=[[Пяст Глівіцы]] |назва_POG=[[Погань Шчэцін]] |назва_RAD=[[Радомяк Радам]] |назва_RAK=[[Ракаў Чанстахова]] |назва_ŚLĄ=[[Сьлёнск Уроцлаў]] |назва_WID=[[Відзэў Лодзь]] |назва_WIE=[[Вячыста Кракаў]] |назва_WKR=[[Вісла Кракаў]] |назва_WPŁ=[[Вісла Плоцк]] |назва_ZAG=[[Заглембе Любін]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 23 кастрычніка 2026 |матч_CRA_GKS= |матч_CRA_GÓR=0:1 |матч_CRA_JAG= |матч_CRA_KOR= |матч_CRA_LEG=1:1 |матч_CRA_LPO= |матч_CRA_MOT= |матч_CRA_PIA= |матч_CRA_POG=0:2 |матч_CRA_RAD= |матч_CRA_RAK=2:1 |матч_CRA_ŚLĄ= |матч_CRA_WID= |матч_CRA_WIE=3:2 |матч_CRA_WKR= |матч_CRA_WPŁ= |матч_CRA_ZAG=3:1 |матч_GKS_CRA=3:2 |матч_GKS_GÓR= |матч_GKS_JAG= |матч_GKS_KOR= |матч_GKS_LEG= |матч_GKS_LPO= |матч_GKS_MOT= |матч_GKS_PIA= |матч_GKS_POG=0:1 |матч_GKS_RAD=3:1 |матч_GKS_RAK= |матч_GKS_ŚLĄ= |матч_GKS_WID= |матч_GKS_WIE=2:1 |матч_GKS_WKR= |матч_GKS_WPŁ=5:0 |матч_GKS_ZAG= |матч_GÓR_CRA= |матч_GÓR_GKS=2:3 |матч_GÓR_JAG= |матч_GÓR_KOR= |матч_GÓR_LEG= |матч_GÓR_LPO=2:1 |матч_GÓR_MOT= |матч_GÓR_PIA=1:1 |матч_GÓR_POG= |матч_GÓR_RAD= |матч_GÓR_RAK= |матч_GÓR_ŚLĄ=2:1 |матч_GÓR_WID= |матч_GÓR_WIE= |матч_GÓR_WKR=2:1 |матч_GÓR_WPŁ= |матч_GÓR_ZAG= |матч_JAG_CRA= |матч_JAG_GKS= |матч_JAG_GÓR=1:3 |матч_JAG_KOR=1:0 |матч_JAG_LEG=1:3 |матч_JAG_LPO= |матч_JAG_MOT= |матч_JAG_PIA= |матч_JAG_POG= |матч_JAG_RAD= |матч_JAG_RAK= |матч_JAG_ŚLĄ=2:1 |матч_JAG_WID=0:2 |матч_JAG_WIE= |матч_JAG_WKR= |матч_JAG_WPŁ= |матч_JAG_ZAG= |матч_KOR_CRA= |матч_KOR_GKS= |матч_KOR_GÓR=0:2 |матч_KOR_JAG= |матч_KOR_LEG=1:1 |матч_KOR_LPO= |матч_KOR_MOT=1:1 |матч_KOR_PIA= |матч_KOR_POG= |матч_KOR_RAD= |матч_KOR_RAK=3:2 |матч_KOR_ŚLĄ= |матч_KOR_WID= |матч_KOR_WIE= |матч_KOR_WKR=1:1 |матч_KOR_WPŁ= |матч_KOR_ZAG= |матч_LEG_CRA= |матч_LEG_GKS= |матч_LEG_GÓR= |матч_LEG_JAG= |матч_LEG_KOR= |матч_LEG_LPO= |матч_LEG_MOT= |матч_LEG_PIA= |матч_LEG_POG= |матч_LEG_RAD=5:0 |матч_LEG_RAK= |матч_LEG_ŚLĄ=1:1 |матч_LEG_WID=1:1 |матч_LEG_WIE= |матч_LEG_WKR=2:0 |матч_LEG_WPŁ= |матч_LEG_ZAG=3:1 |матч_LPO_CRA=0:0 |матч_LPO_GKS= |матч_LPO_GÓR= |матч_LPO_JAG=2:1 |матч_LPO_KOR=6:1 |матч_LPO_LEG= |матч_LPO_MOT= |матч_LPO_PIA=3:0 |матч_LPO_POG= |матч_LPO_RAD=5:1 |матч_LPO_RAK=1:0 |матч_LPO_ŚLĄ= |матч_LPO_WID= |матч_LPO_WIE= |матч_LPO_WKR= |матч_LPO_WPŁ= |матч_LPO_ZAG= |матч_MOT_CRA= |матч_MOT_GKS=1:0 |матч_MOT_GÓR=0:0 |матч_MOT_JAG=1:2 |матч_MOT_KOR= |матч_MOT_LEG=2:3 |матч_MOT_LPO= |матч_MOT_PIA=0:2 |матч_MOT_POG= |матч_MOT_RAD= |матч_MOT_RAK= |матч_MOT_ŚLĄ=3:2 |матч_MOT_WID= |матч_MOT_WIE= |матч_MOT_WKR= |матч_MOT_WPŁ= |матч_MOT_ZAG=2:2 |матч_PIA_CRA= |матч_PIA_GKS=3:0 |матч_PIA_GÓR= |матч_PIA_JAG= |матч_PIA_KOR= |матч_PIA_LEG=1:1 |матч_PIA_LPO= |матч_PIA_MOT= |матч_PIA_POG=1:2 |матч_PIA_RAD= |матч_PIA_RAK= |матч_PIA_ŚLĄ= |матч_PIA_WID=2:1 |матч_PIA_WIE=3:4 |матч_PIA_WKR=4:3 |матч_PIA_WPŁ= |матч_PIA_ZAG= |матч_POG_CRA= |матч_POG_GKS= |матч_POG_GÓR= |матч_POG_JAG= |матч_POG_KOR=2:0 |матч_POG_LEG=0:1 |матч_POG_LPO= |матч_POG_MOT=3:1 |матч_POG_PIA= |матч_POG_RAD= |матч_POG_RAK= |матч_POG_ŚLĄ= |матч_POG_WID= |матч_POG_WIE=2:0 |матч_POG_WKR=2:2 |матч_POG_WPŁ=1:1 |матч_POG_ZAG= |матч_RAD_CRA=2:1 |матч_RAD_GKS= |матч_RAD_GÓR=1:3 |матч_RAD_JAG= |матч_RAD_KOR= |матч_RAD_LEG= |матч_RAD_LPO= |матч_RAD_MOT=2:3 |матч_RAD_PIA=0:2 |матч_RAD_POG= |матч_RAD_RAK= |матч_RAD_ŚLĄ= |матч_RAD_WID= |матч_RAD_WIE=2:1 |матч_RAD_WKR= |матч_RAD_WPŁ= |матч_RAD_ZAG=0:0 |матч_RAK_CRA= |матч_RAK_GKS=1:4 |матч_RAK_GÓR=1:2 |матч_RAK_JAG=2:5 |матч_RAK_KOR= |матч_RAK_LEG= |матч_RAK_LPO= |матч_RAK_MOT=2:1 |матч_RAK_PIA= |матч_RAK_POG= |матч_RAK_RAD= |матч_RAK_ŚLĄ= |матч_RAK_WID= |матч_RAK_WIE= |матч_RAK_WKR= |матч_RAK_WPŁ=1:2 |матч_RAK_ZAG=2:3 |матч_ŚLĄ_CRA=0:0 |матч_ŚLĄ_GKS= |матч_ŚLĄ_GÓR= |матч_ŚLĄ_JAG= |матч_ŚLĄ_KOR=1:2 |матч_ŚLĄ_LEG= |матч_ŚLĄ_LPO=1:4 |матч_ŚLĄ_MOT= |матч_ŚLĄ_PIA= |матч_ŚLĄ_POG= |матч_ŚLĄ_RAD= |матч_ŚLĄ_RAK=2:1 |матч_ŚLĄ_WID=3:3 |матч_ŚLĄ_WIE= |матч_ŚLĄ_WKR= |матч_ŚLĄ_WPŁ= |матч_ŚLĄ_ZAG= |матч_WID_CRA= |матч_WID_GKS= |матч_WID_GÓR=1:1 |матч_WID_JAG= |матч_WID_KOR=1:2 |матч_WID_LEG= |матч_WID_LPO=2:3 |матч_WID_MOT=2:2 |матч_WID_PIA= |матч_WID_POG= |матч_WID_RAD=0:0 |матч_WID_RAK= |матч_WID_ŚLĄ= |матч_WID_WIE=2:2 |матч_WID_WKR=0:0 |матч_WID_WPŁ= |матч_WID_ZAG= |матч_WIE_CRA= |матч_WIE_GKS= |матч_WIE_GÓR= |матч_WIE_JAG= |матч_WIE_KOR= |матч_WIE_LEG= |матч_WIE_LPO=1:2 |матч_WIE_MOT= |матч_WIE_PIA= |матч_WIE_POG= |матч_WIE_RAD= |матч_WIE_RAK=1:2 |матч_WIE_ŚLĄ= |матч_WIE_WID= |матч_WIE_WKR= |матч_WIE_WPŁ=3:0 |матч_WIE_ZAG=1:1 |матч_WKR_CRA= |матч_WKR_GKS=2:1 |матч_WKR_GÓR= |матч_WKR_JAG=2:0 |матч_WKR_KOR= |матч_WKR_LEG= |матч_WKR_LPO= |матч_WKR_MOT= |матч_WKR_PIA= |матч_WKR_POG= |матч_WKR_RAD= |матч_WKR_RAK= |матч_WKR_ŚLĄ=2:1 |матч_WKR_WID= |матч_WKR_WIE=2:0 |матч_WKR_WPŁ=2:1 |матч_WKR_ZAG= |матч_WPŁ_CRA=3:1 |матч_WPŁ_GKS= |матч_WPŁ_GÓR= |матч_WPŁ_JAG= |матч_WPŁ_KOR=0:2 |матч_WPŁ_LEG= |матч_WPŁ_LPO= |матч_WPŁ_MOT= |матч_WPŁ_PIA= |матч_WPŁ_POG= |матч_WPŁ_RAD=1:0 |матч_WPŁ_RAK= |матч_WPŁ_ŚLĄ= |матч_WPŁ_WID=0:0 |матч_WPŁ_WIE= |матч_WPŁ_WKR= |матч_WPŁ_ZAG= |матч_ZAG_CRA= |матч_ZAG_GKS=2:1 |матч_ZAG_GÓR= |матч_ZAG_JAG=1:0 |матч_ZAG_KOR= |матч_ZAG_LEG= |матч_ZAG_LPO= |матч_ZAG_MOT= |матч_ZAG_PIA=2:0 |матч_ZAG_POG=0:0 |матч_ZAG_RAD= |матч_ZAG_RAK= |матч_ZAG_ŚLĄ=2:1 |матч_ZAG_WID= |матч_ZAG_WIE= |матч_ZAG_WKR= |матч_ZAG_WPŁ=0:2 <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} n2p141ul6o71f8bxoje4do8m229mytj 3 302566 2697510 2669446 2026-10-23T19:54:17Z Dymitr 10914 /* Крыніцы */ новы разьдзел 2697510 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} == Крыніцы == Вітаю. Дзякуй за ваш унёсак. Хачу зьвярнуць увагу, што паводле пункту ''Першасныя, другасныя і троесныя крыніцы'' ў [[ВП:КВД]] рабіць спасылкі на іншыя артыкулы ў Вікіпэдыі як крыніцы ў тэксьце (у выгледзе тэгу <ref>) ня варта. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 22:54, 23 кастрычніка 2026 (+03) c1rw1eiier7aziob34880bsxmmqermp 0 303656 2697501 2697456 2026-10-23T15:30:02Z Dymitr 10914 /* Група D */ абнаўленьне зьвестак 2697501 wikitext text/x-wiki '''Групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў|Лігі чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў]]''' ладзіцца з 9 верасьня 2025 году па 29 кастрычніка 2026 году, каб вызначыць дванаццаць клюбаў, якія мусяць атрымаць месца ў плэй-оф турніру. == Групы == У параўняньні з папярэднім сэзонам фармат групавога этапу зьмяніўся. Калі раней 16 клюбаў былі разьдзеленыя на дзьве групы па восем камандаў, цяпер жа 24 клюбы былі падзеленыя падзеленыя на шэсьць групаў па чатыры каманды, каб згуляюць турнір у два колы. Дзьве найлепшыя каманды выходзяць у асноўны раўнд<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/ehf-exec-confirms-champions-league-with-24-teams-new-system-for-european-league/|загаловак=EHF EXEC confirms: Champions League with 24 teams, new system for European League|выдавецтва=eurohandball.com|дата публікацыі=21.10.2025}}</ref>. Матчы групавога этапу будуць згуляныя 9—19 верасьня, 16—17 верасьня, 7—8 кастрычніка, 14—15 кастрычніка, 21—22 кастрычніка і 28—29 кастрычніка<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/media/5qtnxvqz/regulations-ehf-champions-league-women-2026_27-1.pdf|загаловак=EHF Champions League Women Season 2026/27 Regulations|выдавецтва=European Handball Federation|дата публікацыі=09.06.2026|дата доступу=03.07.2026}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група A |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=А |вынік2=А |вынік3=Б |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=VES, BER, POR, PAR |абнаўленьне=21 кастрычніка 2026 |матч_VES_BER=39–35 |матч_VES_POR=36–28 |матч_VES_PAR=38–28 |матч_BER_VES=29–35 |матч_BER_POR=40–32 |матч_BER_PAR= |матч_POR_VES= |матч_POR_BER=33–36 |матч_POR_PAR=32–28 |матч_PAR_VES=26–37 |матч_PAR_BER=33–44 |матч_PAR_POR=33–33 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_VES={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |назва_BER={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |назва_POR={{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |назва_PAR={{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3815 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 36:28 |лік_першай_паловы = 15:14 |галы1 = [[Юго Дэска|Дэска]], [[Нэдым Рэмілі|Рэмілі]] 7 |галы2 = [[Гільермэ Боржэс Мараэс Сылва|Боржэс]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101003/OneVeszpr%C3%A9mHC-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 4215 |судзьдзя = Будзак, Заграднік |судзьдзя_краіна = Славаччына |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = 33:44 |лік_першай_паловы = 15:23 |галы1 = ''тры гульцы'' 6 |галы2 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101010/RKPartizanAdmiralBet-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 7732 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 29:35 |лік_першай_паловы = 16:21 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 10 |галы2 = [[Юго Дэска|Дэска]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101002/F%C3%BCchseBerlin-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 7 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = 1001 |судзьдзя = Гасьмі, Гасьмі |судзьдзя_краіна = Францыя |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 32:28 |лік_першай_паловы = 17:14 |галы1 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 8 |галы2 = [[Яаў Люмброса|Люмброса]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101011/FCPorto-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 2265 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 26:37 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Уладзіслаў Кулеш|Кулеш]] 6 |галы2 = [[Іван Мартынавіч|Мартынавіч]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101006/RKPartizanAdmiralBet-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 8017 |судзьдзя = Цындрыч, Гонзурак |судзьдзя_краіна = Харватыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 40:32 |лік_першай_паловы = 20:17 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 17 |галы2 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101007/F%C3%BCchseBerlin-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3800 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 38:28 |лік_першай_паловы = 18:15 |галы1 = [[Драган Пэшмалбэк|Пэшмалбэк]] 8 |галы2 = [[Тобіяс Вагнэр|Вагнэр]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101005/OneVeszpr%C3%A9mHC-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = 1682 |судзьдзя = Пэтурсан, Трастарсан |судзьдзя_краіна = Ісьляндыя |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = 33:36 |лік_першай_паловы = 18:19 |галы1 = [[Вашку Кошта|В. Кошта]] 8 |галы2 = [[Тым Фрайгёфэр|Фрайгёфэр]] 15 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101008/FCPorto-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 6 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 5090 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = 39:35 |лік_першай_паловы = 20:13 |галы1 = [[Драган Пэшмалбэк|Пэшмалбэк]] 8 |галы2 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101001/OneVeszpr%C3%A9mHC-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 2200 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 33:33 |лік_першай_паловы = 14:16 |галы1 = [[Нікала Црноглавац|Црноглавац]] 8 |галы2 = [[Пэдру Мігел Кардозу Алівэйра|Кардозу]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101012/RKPartizanAdmiralBet-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101004/FCPorto-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101009/F%C3%BCchseBerlin-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група B |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=NAN, MEL, PLO, VAR |абнаўленьне=22 кастрычніка 2026 |матч_NAN_MEL=33–25 |матч_NAN_PLO=26–25 |матч_NAN_VAR=27–33 |матч_MEL_NAN=28–23 |матч_MEL_PLO=28–26 |матч_MEL_VAR=33–31 |матч_PLO_NAN= |матч_PLO_MEL=25–24 |матч_PLO_VAR=33–32 |матч_VAR_NAN=32–33 |матч_VAR_MEL= |матч_VAR_PLO=26–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NAN={{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |назва_MEL={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |назва_PLO={{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |назва_VAR={{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5902 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:25 |лік_першай_паловы = 11:11 |галы1 = [[Ян Тарафэта|Тарафэта]] 9 |галы2 = [[Давід Давідзік|Давідзік]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101015/HBCNantes-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 2437 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 33:31 |лік_першай_паловы = 16:15 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]], [[Яганэс Гольля|Гольля]] 5 |галы2 = [[Вукашын Воркапіч|Воркапіч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101021/MTMelsungen-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Хорват, Мартан |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 32:33 |лік_першай_паловы = 15:16 |галы1 = [[Магаб Абдэльгак|Абдэльгак]] 10 |галы2 = [[Ноам Леапольд|Леапольд]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101018/HCVardar1961-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = 3652 |судзьдзя = Ёрум, Клевэн |судзьдзя_краіна = Нарвэгія |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = 25:24 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 9 |галы2 = [[Рэйнір Тор Стэфансан|Стэфансан]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101020/OrlenWislaPlock-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 3446 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 28:23 |лік_першай_паловы = 14:11 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]] 6 |галы2 = [[Нікаля Турна|Турна]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101014/MTMelsungen-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:32 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Матэо Фадзюіль|Фадзюіль]] 14 |галы2 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101024/HCVardar1961-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5900 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = 33:25 |лік_першай_паловы = 17:10 |галы1 = [[Тыбо Брые|Брые]] 7 |галы2 = [[Ааран Мэнсінг|Мэнсінг]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101013/HBCNantes-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = 3420 |судзьдзя = Барысас, Пятрушыс |судзьдзя_краіна = Летува |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 33:32 |лік_першай_паловы = 16:13 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 7 |галы2 = [[Яка Малус|Малус]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101023/OrlenWislaPlock-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5902 |судзьдзя = Куртагіч, Вэтэрвік |судзьдзя_краіна = Швэцыя |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 27:33 |лік_першай_паловы = 13:16 |галы1 = [[Лука Пэрыч|Пэрыч]], [[Ігар Турчэнка|Турчэнка]] 4 |галы2 = [[Леон Левар|Левар]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101017/HBCNantes-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 4174 |судзьдзя = Лаг, Сок |судзьдзя_краіна = Славенія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 28:26 |лік_першай_паловы = 15:14 |галы1 = [[Эрык Баленсіяга|Баленсіяга]], [[Ааран Мэнсінг|Мэнсінг]] 6 |галы2 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]], [[Сяргей Касаротаў (гандбаліст)|Касаротаў]] 4 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101019/MTMelsungen-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 6 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101016/OrlenWislaPlock-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101022/HCVardar1961-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група C |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=А |вынік2=А |вынік3=Б |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=AAL, PAR, ZAG, CEL |абнаўленьне=21 кастрычніка 2026 |матч_AAL_PAR=33–33 |матч_AAL_ZAG=34–33 |матч_AAL_CEL=34–30 |матч_PAR_AAL= |матч_PAR_ZAG=34–30 |матч_PAR_CEL=46–35 |матч_ZAG_AAL=23–33 |матч_ZAG_PAR=29–28 |матч_ZAG_CEL=31–29 |матч_CEL_AAL=26–36 |матч_CEL_PAR=30–41 |матч_CEL_ZAG= <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AAL={{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |назва_PAR={{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_ZAG={{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |назва_CEL={{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Шульцэ, Тэніс |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 33:33 |лік_першай_паловы = 16:18 |галы1 = [[Мадс Гоксэр Гангор|Гангор]], [[Юры Кнор|Кнор]] 7 |галы2 = [[Фэран Сале|Сале]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101025/AalborgH%C3%A5ndbold-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 4831 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 31:29 |лік_першай_паловы = 14:12 |галы1 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 9 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101035/HCZagreb-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2915 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = 34:30 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Яг’я Амар|Амар]] 10 |галы2 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101031/ParisSaintGermain-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = 2988 |судзьдзя = Боліч, Гурых |судзьдзя_краіна = Аўстрыя |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 26:36 |лік_першай_паловы = 16:19 |галы1 = [[Ураш Мілічавіч|Мілічавіч]] 7 |галы2 = [[Тобіяс Нільсэн|Нільсэн]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101030/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2693 |судзьдзя = Баўван, Праштала |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 46:35 |лік_першай_паловы = 25:16 |галы1 = [[Б’яркі Мар Элісан|Элісан]], [[Эляім Прандзі|Прандзі]] 7 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101033/ParisSaintGermain-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 6175 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 23:33 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Філіп Главаш|Главаш]] 10 |галы2 = [[Юры Кнор|Кнор]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101028/HCZagreb-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Вээйманс, Вольбэртус |судзьдзя_краіна = Нідэрлянды |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = 34:33 |лік_першай_паловы = 19:15 |галы1 = ''тры гульцы'' 6 |галы2 = [[Філіп Главаш|Главаш]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101027/AalborgH%C3%A5ndbold-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 2 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = 3744 |судзьдзя = Антыч, Якаўлевіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 30:41 |лік_першай_паловы = 14:22 |галы1 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 9 |галы2 = [[Каміль Сыпшак|Сыпшак]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101034/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 7280 |судзьдзя = Будзак, Заграднік |судзьдзя_краіна = Славаччына |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 29:28 |лік_першай_паловы = 13:17 |галы1 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 8 |галы2 = [[Фэран Сале|Сале]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101032/HCZagreb-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5223 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 34:30 |лік_першай_паловы = 17:13 |галы1 = [[Томас Арнальдсэн|Арнальдсэн]] 6 |галы2 = ''тры гульцы'' 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101029/AalborgH%C3%A5ndbold-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101026/ParisSaintGermain-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101036/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група D |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=А |вынік2=А |вынік3=Б |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=SPO, SZE, GOG, KRI |абнаўленьне=22 кастрычніка 2026 |матч_SPO_SZE=34–28 |матч_SPO_GOG=43–33 |матч_SPO_KRI=42–40 |матч_SZE_SPO=35–35 |матч_SZE_GOG=33–33 |матч_SZE_KRI=42–31 |матч_GOG_SPO= |матч_GOG_SZE=36–34 |матч_GOG_KRI=39–30 |матч_KRI_SPO=29–37 |матч_KRI_SZE= |матч_KRI_GOG=32–37 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_SPO={{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |назва_SZE={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |назва_GOG={{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 3521 |судзьдзя = Пэтурсан, Трастарсан |судзьдзя_краіна = Ісьляндыя |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = 42:31 |лік_першай_паловы = 22:13 |галы1 = [[Магнус Абэльвік Рэд|Рэд]] 9 |галы2 = [[Антан Гальбэк|Гальбэк]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101045/OTPBankPICKSzeged-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 1709 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 43:33 |лік_першай_паловы = 21:13 |галы1 = [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 11 |галы2 = [[Олі Мітун|Мітун]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101039/SportingClubedePortugal-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = 3075 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = 36:34 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Олі Мітун|Мітун]], [[Мануэль Цэндэр|Цэндэр]] 10 |галы2 = [[Міклаш Рошта|Рошта]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101044/GOG-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 6 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2113 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 29:37 |лік_першай_паловы = 16:22 |галы1 = [[Ісаак Біль Нільсэн|Нільсэн]] 7 |галы2 = [[Оры Фрэйр Торкельсан|Торкельсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101042/IFKKristianstad-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2364 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 32:37 |лік_першай_паловы = 14:17 |галы1 = [[Эйнар Брагі Атальстэйнсан|Атальстэйнсан]] 10 |галы2 = [[Эміль Оксэнвад Тонэсэн|Тонэсэн]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101048/IFKKristianstad-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 кастрычніка 2026 |час = 21:00 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 6123 |судзьдзя = Лаг, Сок |судзьдзя_краіна = Славенія |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 35:35 |лік_першай_паловы = 16:16 |галы1 = [[Марыё Шоштарыч|Шоштарыч]] 11 |галы2 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]], [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101038/OTPBankPICKSzeged-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 6 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = 3456 |судзьдзя = Металары, Нікалаўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = 39:30 |лік_першай_паловы = 22:17 |галы1 = [[Мануэль Цэндэр|Цэндэр]] 11 |галы2 = [[Эйнар Брагі Атальстэйнсан|Атальстэйнсан]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101047/GOG-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 2165 |судзьдзя = Шульцэ, Тэніс |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = 34:28 |лік_першай_паловы = 19:14 |галы1 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]] 9 |галы2 = [[Марыё Шоштарыч|Шоштарыч]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101037/SportingClubedePortugal-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 5482 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 33:33 |лік_першай_паловы = 17:20 |галы1 = [[Марыё Шоштарыч|Шоштарыч]] 9 |галы2 = [[Яльтэ Люке|Люке]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101043/OTPBankPICKSzeged-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 1434 |судзьдзя = Баўван, Праштала |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = 42:40 |лік_першай_паловы = 20:18 |галы1 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]] 14 |галы2 = [[Бальдур Б’ярнасан|Б’ярнасан]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101041/SportingClubedePortugal-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101040/GOG-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101046/IFKKristianstad-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група E |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=BAR, MON, BUC, AAR |абнаўленьне=15 кастрычніка 2026 |матч_BAR_MON= |матч_BAR_BUC=34–27 |матч_BAR_AAR=39–28 |матч_MON_BAR=27–28 |матч_MON_BUC= |матч_MON_AAR=30–38 |матч_BUC_BAR=22–36 |матч_BUC_MON=23–27 |матч_BUC_AAR= |матч_AAR_BAR= |матч_AAR_MON=36–32 |матч_AAR_BUC=25–25 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BAR={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_MON={{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |назва_BUC={{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |назва_AAR={{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1136 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = 39:28 |лік_першай_паловы = 18:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 7 |галы2 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101053/Bar%C3%A7a-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = 3400 |судзьдзя = Канічанін, Канічанін |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 23:27 |лік_першай_паловы = 9:11 |галы1 = [[Аніел Лангару|Лангару]] 6 |галы2 = [[Давід Балягер|Балягер]], [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101056/DinamoBucuresti-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = 7500 |судзьдзя = Металары, Нікалаўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = 27:28 |лік_першай_паловы = 15:18 |галы1 = [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 7 |галы2 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101050/MontpellierHandball-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2134 |судзьдзя = Ёвандыч, Секуліч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 25:25 |лік_першай_паловы = 14:15 |галы1 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 6 |галы2 = [[Мадс-Эміль Ленбрах|Ленбрах]], [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101060/SAHAarhus-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2947 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 36:32 |лік_першай_паловы = 15:13 |галы1 = [[Ёган Гансэн|Гансэн]] 7 |галы2 = [[Дрэві Паскаль|Паскаль]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101058/SAHAarhus-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1459 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 34:27 |лік_першай_паловы = 16:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 6 |галы2 = [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101051/Bar%C3%A7a-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = 4250 |судзьдзя = Будзак, Заграднік |судзьдзя_краіна = Славаччына |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = 22:36 |лік_першай_паловы = 11:20 |галы1 = [[Ёсіф Бузьле|Бузьле]], [[Мігел Мартынш|Мартынш]] 4 |галы2 = [[Тыматэ Н’Гесан|Н’Гесан]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101052/DinamoBucuresti-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Палац спорту імя Рэнэ Буньёля|Рэнэ-Буньёль]], [[Манпэлье]] |гледачы = 2500 |судзьдзя = Мартынш, Мартынш |судзьдзя_краіна = Партугалія |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = 30:38 |лік_першай_паловы = 14:18 |галы1 = [[Арцюр Лен|Лен]], [[Люка Гігон|Гігон]] 4 |галы2 = [[Андрэас Сёгар|Сёгар]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101057/MontpellierHandball-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101059/DinamoBucuresti-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101049/Bar%C3%A7a-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101055/MontpellierHandball-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101054/SAHAarhus-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група F |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=MAG, KIE, KOL, KRI |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |матч_MAG_KIE=30–27 |матч_MAG_KOL=37–22 |матч_MAG_KRI= |матч_KIE_MAG=30–35 |матч_KIE_KOL= |матч_KIE_KRI=30–29 |матч_KOL_MAG= |матч_KOL_KIE=29–36 |матч_KOL_KRI=28–36 |матч_KRI_MAG=29–39 |матч_KRI_KIE= |матч_KRI_KOL=34–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MAG={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |назва_KIE={{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |назва_KOL={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4321 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = 30:29 |лік_першай_паловы = 19:15 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Марын Шыпіч|Шыпіч]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101069/IndustriaKielce-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 37:22 |лік_першай_паловы = 19:12 |галы1 = [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 7 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101063/SCMagdeburg-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = 1556 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = 29:36 |лік_першай_паловы = 14:20 |галы1 = [[Эмрэ Крыстафэр Бэрге|Бэрге]] 7 |галы2 = [[Алекс Улах|Улах]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101068/KolstadH%C3%A5ndball-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3899 |судзьдзя = Альварэс, Бустамантэ |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 29:39 |лік_першай_паловы = 11:20 |галы1 = [[Ёнас Шэлькер|Шэлькер]] 7 |галы2 = ''чатыры гульцы'' 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101066/HCKriensLuzern-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3838 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 34:32 |лік_першай_паловы = 19:16 |галы1 = [[Жэром Мюлер|Ж. Мюлер]] 10 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101072/HCKriensLuzern-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4200 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 30:35 |лік_першай_паловы = 17:19 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Гісьлі Торгейр Крыст’янсан|Крыст’янсан]], [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101062/IndustriaKielce-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = 6401 |судзьдзя = Ёвандыч, Секуліч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = 30:27 |лік_першай_паловы = 13:14 |галы1 = [[Гісьлі Торгейр Крыст’янсан|Крыст’янсан]] 6 |галы2 = [[Дылян Наі|Наі]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101061/SCMagdeburg-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 7 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = 1375 |судзьдзя = Гасьмі, Гасьмі |судзьдзя_краіна = Францыя |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = 28:36 |лік_першай_паловы = 13:16 |галы1 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 9 |галы2 = [[Жэром Мюлер|Ж. Мюлер]] 12 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101071/KolstadH%C3%A5ndball-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101070/HCKriensLuzern-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101064/KolstadH%C3%A5ndball-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101065/SCMagdeburg-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101067/IndustriaKielce-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} k8mc1ba5bwxdz5cd9a98pzcmlljds5o 2697502 2697501 2026-10-23T15:37:25Z Dymitr 10914 /* Група E */ абнаўленьне зьвестак 2697502 wikitext text/x-wiki '''Групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў|Лігі чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў]]''' ладзіцца з 9 верасьня 2025 году па 29 кастрычніка 2026 году, каб вызначыць дванаццаць клюбаў, якія мусяць атрымаць месца ў плэй-оф турніру. == Групы == У параўняньні з папярэднім сэзонам фармат групавога этапу зьмяніўся. Калі раней 16 клюбаў былі разьдзеленыя на дзьве групы па восем камандаў, цяпер жа 24 клюбы былі падзеленыя падзеленыя на шэсьць групаў па чатыры каманды, каб згуляюць турнір у два колы. Дзьве найлепшыя каманды выходзяць у асноўны раўнд<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/ehf-exec-confirms-champions-league-with-24-teams-new-system-for-european-league/|загаловак=EHF EXEC confirms: Champions League with 24 teams, new system for European League|выдавецтва=eurohandball.com|дата публікацыі=21.10.2025}}</ref>. Матчы групавога этапу будуць згуляныя 9—19 верасьня, 16—17 верасьня, 7—8 кастрычніка, 14—15 кастрычніка, 21—22 кастрычніка і 28—29 кастрычніка<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/media/5qtnxvqz/regulations-ehf-champions-league-women-2026_27-1.pdf|загаловак=EHF Champions League Women Season 2026/27 Regulations|выдавецтва=European Handball Federation|дата публікацыі=09.06.2026|дата доступу=03.07.2026}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група A |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=А |вынік2=А |вынік3=Б |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=VES, BER, POR, PAR |абнаўленьне=21 кастрычніка 2026 |матч_VES_BER=39–35 |матч_VES_POR=36–28 |матч_VES_PAR=38–28 |матч_BER_VES=29–35 |матч_BER_POR=40–32 |матч_BER_PAR= |матч_POR_VES= |матч_POR_BER=33–36 |матч_POR_PAR=32–28 |матч_PAR_VES=26–37 |матч_PAR_BER=33–44 |матч_PAR_POR=33–33 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_VES={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |назва_BER={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |назва_POR={{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |назва_PAR={{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3815 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 36:28 |лік_першай_паловы = 15:14 |галы1 = [[Юго Дэска|Дэска]], [[Нэдым Рэмілі|Рэмілі]] 7 |галы2 = [[Гільермэ Боржэс Мараэс Сылва|Боржэс]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101003/OneVeszpr%C3%A9mHC-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 4215 |судзьдзя = Будзак, Заграднік |судзьдзя_краіна = Славаччына |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = 33:44 |лік_першай_паловы = 15:23 |галы1 = ''тры гульцы'' 6 |галы2 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101010/RKPartizanAdmiralBet-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 7732 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 29:35 |лік_першай_паловы = 16:21 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 10 |галы2 = [[Юго Дэска|Дэска]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101002/F%C3%BCchseBerlin-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 7 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = 1001 |судзьдзя = Гасьмі, Гасьмі |судзьдзя_краіна = Францыя |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 32:28 |лік_першай_паловы = 17:14 |галы1 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 8 |галы2 = [[Яаў Люмброса|Люмброса]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101011/FCPorto-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 2265 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 26:37 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Уладзіслаў Кулеш|Кулеш]] 6 |галы2 = [[Іван Мартынавіч|Мартынавіч]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101006/RKPartizanAdmiralBet-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 8017 |судзьдзя = Цындрыч, Гонзурак |судзьдзя_краіна = Харватыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 40:32 |лік_першай_паловы = 20:17 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 17 |галы2 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101007/F%C3%BCchseBerlin-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3800 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 38:28 |лік_першай_паловы = 18:15 |галы1 = [[Драган Пэшмалбэк|Пэшмалбэк]] 8 |галы2 = [[Тобіяс Вагнэр|Вагнэр]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101005/OneVeszpr%C3%A9mHC-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = 1682 |судзьдзя = Пэтурсан, Трастарсан |судзьдзя_краіна = Ісьляндыя |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = 33:36 |лік_першай_паловы = 18:19 |галы1 = [[Вашку Кошта|В. Кошта]] 8 |галы2 = [[Тым Фрайгёфэр|Фрайгёфэр]] 15 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101008/FCPorto-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 6 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 5090 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = 39:35 |лік_першай_паловы = 20:13 |галы1 = [[Драган Пэшмалбэк|Пэшмалбэк]] 8 |галы2 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101001/OneVeszpr%C3%A9mHC-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 2200 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 33:33 |лік_першай_паловы = 14:16 |галы1 = [[Нікала Црноглавац|Црноглавац]] 8 |галы2 = [[Пэдру Мігел Кардозу Алівэйра|Кардозу]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101012/RKPartizanAdmiralBet-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101004/FCPorto-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101009/F%C3%BCchseBerlin-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група B |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=NAN, MEL, PLO, VAR |абнаўленьне=22 кастрычніка 2026 |матч_NAN_MEL=33–25 |матч_NAN_PLO=26–25 |матч_NAN_VAR=27–33 |матч_MEL_NAN=28–23 |матч_MEL_PLO=28–26 |матч_MEL_VAR=33–31 |матч_PLO_NAN= |матч_PLO_MEL=25–24 |матч_PLO_VAR=33–32 |матч_VAR_NAN=32–33 |матч_VAR_MEL= |матч_VAR_PLO=26–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NAN={{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |назва_MEL={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |назва_PLO={{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |назва_VAR={{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5902 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:25 |лік_першай_паловы = 11:11 |галы1 = [[Ян Тарафэта|Тарафэта]] 9 |галы2 = [[Давід Давідзік|Давідзік]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101015/HBCNantes-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 2437 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 33:31 |лік_першай_паловы = 16:15 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]], [[Яганэс Гольля|Гольля]] 5 |галы2 = [[Вукашын Воркапіч|Воркапіч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101021/MTMelsungen-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Хорват, Мартан |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 32:33 |лік_першай_паловы = 15:16 |галы1 = [[Магаб Абдэльгак|Абдэльгак]] 10 |галы2 = [[Ноам Леапольд|Леапольд]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101018/HCVardar1961-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = 3652 |судзьдзя = Ёрум, Клевэн |судзьдзя_краіна = Нарвэгія |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = 25:24 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 9 |галы2 = [[Рэйнір Тор Стэфансан|Стэфансан]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101020/OrlenWislaPlock-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 3446 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 28:23 |лік_першай_паловы = 14:11 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]] 6 |галы2 = [[Нікаля Турна|Турна]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101014/MTMelsungen-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:32 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Матэо Фадзюіль|Фадзюіль]] 14 |галы2 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101024/HCVardar1961-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5900 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = 33:25 |лік_першай_паловы = 17:10 |галы1 = [[Тыбо Брые|Брые]] 7 |галы2 = [[Ааран Мэнсінг|Мэнсінг]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101013/HBCNantes-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = 3420 |судзьдзя = Барысас, Пятрушыс |судзьдзя_краіна = Летува |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 33:32 |лік_першай_паловы = 16:13 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 7 |галы2 = [[Яка Малус|Малус]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101023/OrlenWislaPlock-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5902 |судзьдзя = Куртагіч, Вэтэрвік |судзьдзя_краіна = Швэцыя |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 27:33 |лік_першай_паловы = 13:16 |галы1 = [[Лука Пэрыч|Пэрыч]], [[Ігар Турчэнка|Турчэнка]] 4 |галы2 = [[Леон Левар|Левар]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101017/HBCNantes-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 4174 |судзьдзя = Лаг, Сок |судзьдзя_краіна = Славенія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 28:26 |лік_першай_паловы = 15:14 |галы1 = [[Эрык Баленсіяга|Баленсіяга]], [[Ааран Мэнсінг|Мэнсінг]] 6 |галы2 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]], [[Сяргей Касаротаў (гандбаліст)|Касаротаў]] 4 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101019/MTMelsungen-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 6 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101016/OrlenWislaPlock-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101022/HCVardar1961-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група C |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=А |вынік2=А |вынік3=Б |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=AAL, PAR, ZAG, CEL |абнаўленьне=21 кастрычніка 2026 |матч_AAL_PAR=33–33 |матч_AAL_ZAG=34–33 |матч_AAL_CEL=34–30 |матч_PAR_AAL= |матч_PAR_ZAG=34–30 |матч_PAR_CEL=46–35 |матч_ZAG_AAL=23–33 |матч_ZAG_PAR=29–28 |матч_ZAG_CEL=31–29 |матч_CEL_AAL=26–36 |матч_CEL_PAR=30–41 |матч_CEL_ZAG= <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AAL={{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |назва_PAR={{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_ZAG={{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |назва_CEL={{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Шульцэ, Тэніс |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 33:33 |лік_першай_паловы = 16:18 |галы1 = [[Мадс Гоксэр Гангор|Гангор]], [[Юры Кнор|Кнор]] 7 |галы2 = [[Фэран Сале|Сале]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101025/AalborgH%C3%A5ndbold-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 4831 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 31:29 |лік_першай_паловы = 14:12 |галы1 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 9 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101035/HCZagreb-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2915 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = 34:30 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Яг’я Амар|Амар]] 10 |галы2 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101031/ParisSaintGermain-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = 2988 |судзьдзя = Боліч, Гурых |судзьдзя_краіна = Аўстрыя |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 26:36 |лік_першай_паловы = 16:19 |галы1 = [[Ураш Мілічавіч|Мілічавіч]] 7 |галы2 = [[Тобіяс Нільсэн|Нільсэн]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101030/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2693 |судзьдзя = Баўван, Праштала |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 46:35 |лік_першай_паловы = 25:16 |галы1 = [[Б’яркі Мар Элісан|Элісан]], [[Эляім Прандзі|Прандзі]] 7 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101033/ParisSaintGermain-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 6175 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 23:33 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Філіп Главаш|Главаш]] 10 |галы2 = [[Юры Кнор|Кнор]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101028/HCZagreb-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Вээйманс, Вольбэртус |судзьдзя_краіна = Нідэрлянды |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = 34:33 |лік_першай_паловы = 19:15 |галы1 = ''тры гульцы'' 6 |галы2 = [[Філіп Главаш|Главаш]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101027/AalborgH%C3%A5ndbold-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 2 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = 3744 |судзьдзя = Антыч, Якаўлевіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 30:41 |лік_першай_паловы = 14:22 |галы1 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 9 |галы2 = [[Каміль Сыпшак|Сыпшак]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101034/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 7280 |судзьдзя = Будзак, Заграднік |судзьдзя_краіна = Славаччына |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 29:28 |лік_першай_паловы = 13:17 |галы1 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 8 |галы2 = [[Фэран Сале|Сале]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101032/HCZagreb-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5223 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 34:30 |лік_першай_паловы = 17:13 |галы1 = [[Томас Арнальдсэн|Арнальдсэн]] 6 |галы2 = ''тры гульцы'' 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101029/AalborgH%C3%A5ndbold-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101026/ParisSaintGermain-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101036/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група D |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=А |вынік2=А |вынік3=Б |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=SPO, SZE, GOG, KRI |абнаўленьне=22 кастрычніка 2026 |матч_SPO_SZE=34–28 |матч_SPO_GOG=43–33 |матч_SPO_KRI=42–40 |матч_SZE_SPO=35–35 |матч_SZE_GOG=33–33 |матч_SZE_KRI=42–31 |матч_GOG_SPO= |матч_GOG_SZE=36–34 |матч_GOG_KRI=39–30 |матч_KRI_SPO=29–37 |матч_KRI_SZE= |матч_KRI_GOG=32–37 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_SPO={{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |назва_SZE={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |назва_GOG={{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 3521 |судзьдзя = Пэтурсан, Трастарсан |судзьдзя_краіна = Ісьляндыя |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = 42:31 |лік_першай_паловы = 22:13 |галы1 = [[Магнус Абэльвік Рэд|Рэд]] 9 |галы2 = [[Антан Гальбэк|Гальбэк]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101045/OTPBankPICKSzeged-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 1709 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 43:33 |лік_першай_паловы = 21:13 |галы1 = [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 11 |галы2 = [[Олі Мітун|Мітун]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101039/SportingClubedePortugal-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = 3075 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = 36:34 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Олі Мітун|Мітун]], [[Мануэль Цэндэр|Цэндэр]] 10 |галы2 = [[Міклаш Рошта|Рошта]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101044/GOG-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 6 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2113 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 29:37 |лік_першай_паловы = 16:22 |галы1 = [[Ісаак Біль Нільсэн|Нільсэн]] 7 |галы2 = [[Оры Фрэйр Торкельсан|Торкельсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101042/IFKKristianstad-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2364 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 32:37 |лік_першай_паловы = 14:17 |галы1 = [[Эйнар Брагі Атальстэйнсан|Атальстэйнсан]] 10 |галы2 = [[Эміль Оксэнвад Тонэсэн|Тонэсэн]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101048/IFKKristianstad-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 кастрычніка 2026 |час = 21:00 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 6123 |судзьдзя = Лаг, Сок |судзьдзя_краіна = Славенія |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 35:35 |лік_першай_паловы = 16:16 |галы1 = [[Марыё Шоштарыч|Шоштарыч]] 11 |галы2 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]], [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101038/OTPBankPICKSzeged-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 6 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = 3456 |судзьдзя = Металары, Нікалаўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = 39:30 |лік_першай_паловы = 22:17 |галы1 = [[Мануэль Цэндэр|Цэндэр]] 11 |галы2 = [[Эйнар Брагі Атальстэйнсан|Атальстэйнсан]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101047/GOG-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 2165 |судзьдзя = Шульцэ, Тэніс |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = 34:28 |лік_першай_паловы = 19:14 |галы1 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]] 9 |галы2 = [[Марыё Шоштарыч|Шоштарыч]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101037/SportingClubedePortugal-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 5482 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 33:33 |лік_першай_паловы = 17:20 |галы1 = [[Марыё Шоштарыч|Шоштарыч]] 9 |галы2 = [[Яльтэ Люке|Люке]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101043/OTPBankPICKSzeged-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 1434 |судзьдзя = Баўван, Праштала |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = 42:40 |лік_першай_паловы = 20:18 |галы1 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]] 14 |галы2 = [[Бальдур Б’ярнасан|Б’ярнасан]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101041/SportingClubedePortugal-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101040/GOG-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101046/IFKKristianstad-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група E |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=А |вынік2= |вынік3= |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=BAR, MON, BUC, AAR |абнаўленьне=22 кастрычніка 2026 |матч_BAR_MON=40–34 |матч_BAR_BUC=34–27 |матч_BAR_AAR=39–28 |матч_MON_BAR=27–28 |матч_MON_BUC= |матч_MON_AAR=30–38 |матч_BUC_BAR=22–36 |матч_BUC_MON=23–27 |матч_BUC_AAR=37–23 |матч_AAR_BAR= |матч_AAR_MON=36–32 |матч_AAR_BUC=25–25 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BAR={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_MON={{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |назва_BUC={{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |назва_AAR={{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1136 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = 39:28 |лік_першай_паловы = 18:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 7 |галы2 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101053/Bar%C3%A7a-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = 3400 |судзьдзя = Канічанін, Канічанін |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 23:27 |лік_першай_паловы = 9:11 |галы1 = [[Аніел Лангару|Лангару]] 6 |галы2 = [[Давід Балягер|Балягер]], [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101056/DinamoBucuresti-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = 7500 |судзьдзя = Металары, Нікалаўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = 27:28 |лік_першай_паловы = 15:18 |галы1 = [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 7 |галы2 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101050/MontpellierHandball-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2134 |судзьдзя = Ёвандыч, Секуліч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 25:25 |лік_першай_паловы = 14:15 |галы1 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 6 |галы2 = [[Мадс-Эміль Ленбрах|Ленбрах]], [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101060/SAHAarhus-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2947 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 36:32 |лік_першай_паловы = 15:13 |галы1 = [[Ёган Гансэн|Гансэн]] 7 |галы2 = [[Дрэві Паскаль|Паскаль]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101058/SAHAarhus-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1459 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 34:27 |лік_першай_паловы = 16:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 6 |галы2 = [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101051/Bar%C3%A7a-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = 4250 |судзьдзя = Будзак, Заграднік |судзьдзя_краіна = Славаччына |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = 22:36 |лік_першай_паловы = 11:20 |галы1 = [[Ёсіф Бузьле|Бузьле]], [[Мігел Мартынш|Мартынш]] 4 |галы2 = [[Тыматэ Н’Гесан|Н’Гесан]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101052/DinamoBucuresti-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Палац спорту імя Рэнэ Буньёля|Рэнэ-Буньёль]], [[Манпэлье]] |гледачы = 2500 |судзьдзя = Мартынш, Мартынш |судзьдзя_краіна = Партугалія |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = 30:38 |лік_першай_паловы = 14:18 |галы1 = [[Арцюр Лен|Лен]], [[Люка Гігон|Гігон]] 4 |галы2 = [[Андрэас Сёгар|Сёгар]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101057/MontpellierHandball-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = 1860 |судзьдзя = Хорват, Мартан |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = 37:23 |лік_першай_паловы = 16:12 |галы1 = [[Віктар Ітурыза|Ітурыза]] 5 |галы2 = [[Епэ Сеслак|Сеслак]], [[Андрэас Сёгар|Сёгар]] 4 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101059/DinamoBucuresti-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 2156 |судзьдзя = Ёрум, Клевэн |судзьдзя_краіна = Нарвэгія |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 40:34 |лік_першай_паловы = 20:18 |галы1 = ''тры гульцы'' 7 |галы2 = [[Агустын Касада|Касада]], [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101049/Bar%C3%A7a-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101055/MontpellierHandball-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101054/SAHAarhus-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група F |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4= <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=MAG, KIE, KOL, KRI |абнаўленьне=14 кастрычніка 2026 |матч_MAG_KIE=30–27 |матч_MAG_KOL=37–22 |матч_MAG_KRI= |матч_KIE_MAG=30–35 |матч_KIE_KOL= |матч_KIE_KRI=30–29 |матч_KOL_MAG= |матч_KOL_KIE=29–36 |матч_KOL_KRI=28–36 |матч_KRI_MAG=29–39 |матч_KRI_KIE= |матч_KRI_KOL=34–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MAG={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |назва_KIE={{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |назва_KOL={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_A=green1|тэкст_A= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4321 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = 30:29 |лік_першай_паловы = 19:15 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Марын Шыпіч|Шыпіч]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101069/IndustriaKielce-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 37:22 |лік_першай_паловы = 19:12 |галы1 = [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 7 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101063/SCMagdeburg-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = 1556 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = 29:36 |лік_першай_паловы = 14:20 |галы1 = [[Эмрэ Крыстафэр Бэрге|Бэрге]] 7 |галы2 = [[Алекс Улах|Улах]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101068/KolstadH%C3%A5ndball-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3899 |судзьдзя = Альварэс, Бустамантэ |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 29:39 |лік_першай_паловы = 11:20 |галы1 = [[Ёнас Шэлькер|Шэлькер]] 7 |галы2 = ''чатыры гульцы'' 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101066/HCKriensLuzern-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3838 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 34:32 |лік_першай_паловы = 19:16 |галы1 = [[Жэром Мюлер|Ж. Мюлер]] 10 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101072/HCKriensLuzern-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4200 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 30:35 |лік_першай_паловы = 17:19 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Гісьлі Торгейр Крыст’янсан|Крыст’янсан]], [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101062/IndustriaKielce-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = 6401 |судзьдзя = Ёвандыч, Секуліч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = 30:27 |лік_першай_паловы = 13:14 |галы1 = [[Гісьлі Торгейр Крыст’янсан|Крыст’янсан]] 6 |галы2 = [[Дылян Наі|Наі]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101061/SCMagdeburg-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 7 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = 1375 |судзьдзя = Гасьмі, Гасьмі |судзьдзя_краіна = Францыя |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = 28:36 |лік_першай_паловы = 13:16 |галы1 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 9 |галы2 = [[Жэром Мюлер|Ж. Мюлер]] 12 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101071/KolstadH%C3%A5ndball-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101070/HCKriensLuzern-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101064/KolstadH%C3%A5ndball-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101065/SCMagdeburg-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101067/IndustriaKielce-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} tvdvk7s5bgwzdta3zo6xl8j4ww09rgh 2697503 2697502 2026-10-23T15:41:13Z Dymitr 10914 /* Група F */ абнаўленьне зьвестак 2697503 wikitext text/x-wiki '''Групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў|Лігі чэмпіёнаў ЭГФ 2026—2027 гадоў]]''' ладзіцца з 9 верасьня 2025 году па 29 кастрычніка 2026 году, каб вызначыць дванаццаць клюбаў, якія мусяць атрымаць месца ў плэй-оф турніру. == Групы == У параўняньні з папярэднім сэзонам фармат групавога этапу зьмяніўся. Калі раней 16 клюбаў былі разьдзеленыя на дзьве групы па восем камандаў, цяпер жа 24 клюбы былі падзеленыя падзеленыя на шэсьць групаў па чатыры каманды, каб згуляюць турнір у два колы. Дзьве найлепшыя каманды выходзяць у асноўны раўнд<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/en/news/en/ehf-exec-confirms-champions-league-with-24-teams-new-system-for-european-league/|загаловак=EHF EXEC confirms: Champions League with 24 teams, new system for European League|выдавецтва=eurohandball.com|дата публікацыі=21.10.2025}}</ref>. Матчы групавога этапу будуць згуляныя 9—19 верасьня, 16—17 верасьня, 7—8 кастрычніка, 14—15 кастрычніка, 21—22 кастрычніка і 28—29 кастрычніка<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.eurohandball.com/media/5qtnxvqz/regulations-ehf-champions-league-women-2026_27-1.pdf|загаловак=EHF Champions League Women Season 2026/27 Regulations|выдавецтва=European Handball Federation|дата публікацыі=09.06.2026|дата доступу=03.07.2026}}</ref>. === Група A === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група A |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=А |вынік2=А |вынік3=Б |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=VES, BER, POR, PAR |абнаўленьне=21 кастрычніка 2026 |матч_VES_BER=39–35 |матч_VES_POR=36–28 |матч_VES_PAR=38–28 |матч_BER_VES=29–35 |матч_BER_POR=40–32 |матч_BER_PAR= |матч_POR_VES= |матч_POR_BER=33–36 |матч_POR_PAR=32–28 |матч_PAR_VES=26–37 |матч_PAR_BER=33–44 |матч_PAR_POR=33–33 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_VES={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |назва_BER={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |назва_POR={{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |назва_PAR={{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3815 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 36:28 |лік_першай_паловы = 15:14 |галы1 = [[Юго Дэска|Дэска]], [[Нэдым Рэмілі|Рэмілі]] 7 |галы2 = [[Гільермэ Боржэс Мараэс Сылва|Боржэс]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101003/OneVeszpr%C3%A9mHC-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 4215 |судзьдзя = Будзак, Заграднік |судзьдзя_краіна = Славаччына |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = 33:44 |лік_першай_паловы = 15:23 |галы1 = ''тры гульцы'' 6 |галы2 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101010/RKPartizanAdmiralBet-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 7732 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 29:35 |лік_першай_паловы = 16:21 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 10 |галы2 = [[Юго Дэска|Дэска]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101002/F%C3%BCchseBerlin-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 7 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = 1001 |судзьдзя = Гасьмі, Гасьмі |судзьдзя_краіна = Францыя |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 32:28 |лік_першай_паловы = 17:14 |галы1 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 8 |галы2 = [[Яаў Люмброса|Люмброса]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101011/FCPorto-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 2265 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = 26:37 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Уладзіслаў Кулеш|Кулеш]] 6 |галы2 = [[Іван Мартынавіч|Мартынавіч]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101006/RKPartizanAdmiralBet-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = 8017 |судзьдзя = Цындрыч, Гонзурак |судзьдзя_краіна = Харватыя |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 40:32 |лік_першай_паловы = 20:17 |галы1 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 17 |галы2 = [[Антоніё Мартынэс Льямасарэс|Мартынэс]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101007/F%C3%BCchseBerlin-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 3800 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = 38:28 |лік_першай_паловы = 18:15 |галы1 = [[Драган Пэшмалбэк|Пэшмалбэк]] 8 |галы2 = [[Тобіяс Вагнэр|Вагнэр]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101005/OneVeszpr%C3%A9mHC-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = 1682 |судзьдзя = Пэтурсан, Трастарсан |судзьдзя_краіна = Ісьляндыя |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = 33:36 |лік_першай_паловы = 18:19 |галы1 = [[Вашку Кошта|В. Кошта]] 8 |галы2 = [[Тым Фрайгёфэр|Фрайгёфэр]] 15 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101008/FCPorto-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 6 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Вэспрэм-арэна]], [[Вэспрэм]] |гледачы = 5090 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] |лік = 39:35 |лік_першай_паловы = 20:13 |галы1 = [[Драган Пэшмалбэк|Пэшмалбэк]] 8 |галы2 = [[Матыяс Гідсэль|Гідсэль]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101001/OneVeszpr%C3%A9mHC-F%C3%BCchseBerlin/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля імя Аляксандра Нікаліча]], [[Бялград]] |гледачы = 2200 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] {{Сьцяг|Сэрбія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] |лік = 33:33 |лік_першай_паловы = 14:16 |галы1 = [[Нікала Црноглавац|Црноглавац]] 8 |галы2 = [[Пэдру Мігел Кардозу Алівэйра|Кардозу]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101012/RKPartizanAdmiralBet-FCPorto/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Драган-арэна]], [[Порту]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Порту (гандбольны клюб)|Порту]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Вэспрэм (гандбольны клюб)|Вэспрэм]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101004/FCPorto-OneVeszpr%C3%A9mHC/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна імя Макса Шмэлінга]], [[Бэрлін]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Сэрбія}} [[Партызан Бялград (гандбольны клюб)|Партызан]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101009/F%C3%BCchseBerlin-RKPartizanAdmiralBet/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група B === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група B |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1= |вынік2= |вынік3= |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=NAN, MEL, PLO, VAR |абнаўленьне=22 кастрычніка 2026 |матч_NAN_MEL=33–25 |матч_NAN_PLO=26–25 |матч_NAN_VAR=27–33 |матч_MEL_NAN=28–23 |матч_MEL_PLO=28–26 |матч_MEL_VAR=33–31 |матч_PLO_NAN= |матч_PLO_MEL=25–24 |матч_PLO_VAR=33–32 |матч_VAR_NAN=32–33 |матч_VAR_MEL= |матч_VAR_PLO=26–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_NAN={{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |назва_MEL={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |назва_PLO={{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |назва_VAR={{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5902 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:25 |лік_першай_паловы = 11:11 |галы1 = [[Ян Тарафэта|Тарафэта]] 9 |галы2 = [[Давід Давідзік|Давідзік]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101015/HBCNantes-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 2437 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 33:31 |лік_першай_паловы = 16:15 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]], [[Яганэс Гольля|Гольля]] 5 |галы2 = [[Вукашын Воркапіч|Воркапіч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101021/MTMelsungen-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Хорват, Мартан |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 32:33 |лік_першай_паловы = 15:16 |галы1 = [[Магаб Абдэльгак|Абдэльгак]] 10 |галы2 = [[Ноам Леапольд|Леапольд]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101018/HCVardar1961-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = 3652 |судзьдзя = Ёрум, Клевэн |судзьдзя_краіна = Нарвэгія |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = 25:24 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 9 |галы2 = [[Рэйнір Тор Стэфансан|Стэфансан]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101020/OrlenWislaPlock-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 3446 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = 28:23 |лік_першай_паловы = 14:11 |галы1 = [[Флёрыян Дростэн|Дростэн]] 6 |галы2 = [[Нікаля Турна|Турна]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101014/MTMelsungen-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = 5000 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 26:32 |лік_першай_паловы = 13:15 |галы1 = [[Матэо Фадзюіль|Фадзюіль]] 14 |галы2 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101024/HCVardar1961-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5900 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = 33:25 |лік_першай_паловы = 17:10 |галы1 = [[Тыбо Брые|Брые]] 7 |галы2 = [[Ааран Мэнсінг|Мэнсінг]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101013/HBCNantes-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = 3420 |судзьдзя = Барысас, Пятрушыс |судзьдзя_краіна = Летува |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 33:32 |лік_першай_паловы = 16:13 |галы1 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]] 7 |галы2 = [[Яка Малус|Малус]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101023/OrlenWislaPlock-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Бальё (палац спорту)|Бальё]], [[Нант]] |гледачы = 5902 |судзьдзя = Куртагіч, Вэтэрвік |судзьдзя_краіна = Швэцыя |каманда1 = [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] |лік = 27:33 |лік_першай_паловы = 13:16 |галы1 = [[Лука Пэрыч|Пэрыч]], [[Ігар Турчэнка|Турчэнка]] 4 |галы2 = [[Леон Левар|Левар]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101017/HBCNantes-HCVardar1961/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Ротэнбах]], [[Касэль]] |гледачы = 4174 |судзьдзя = Лаг, Сок |судзьдзя_краіна = Славенія |каманда1 = [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] |лік = 28:26 |лік_першай_паловы = 15:14 |галы1 = [[Эрык Баленсіяга|Баленсіяга]], [[Ааран Мэнсінг|Мэнсінг]] 6 |галы2 = [[Фрэдэрык Б’ерэ|Б’ерэ]], [[Сяргей Касаротаў (гандбаліст)|Касаротаў]] 4 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101019/MTMelsungen-OrlenWislaPlock/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 6 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Орлен-арэна]], [[Плоцк]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вісла Плоцк (гандбольны клюб)|Вісла]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Нант (гандбольны клюб)|Нант]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101016/OrlenWislaPlock-HBCNantes/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Спартовы цэнтар імя Янэ Санданскага|Янэ Санданскі]], [[Скоп’е]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Вардар Скоп’е (гандбольны клюб)|Вардар]] {{Сьцяг|Паўночная Македонія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Мэльзунген (гандбольны клюб)|Мэльзунген]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101022/HCVardar1961-MTMelsungen/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група C === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група C |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=А |вынік2=А |вынік3=Б |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=AAL, PAR, ZAG, CEL |абнаўленьне=21 кастрычніка 2026 |матч_AAL_PAR=33–33 |матч_AAL_ZAG=34–33 |матч_AAL_CEL=34–30 |матч_PAR_AAL= |матч_PAR_ZAG=34–30 |матч_PAR_CEL=46–35 |матч_ZAG_AAL=23–33 |матч_ZAG_PAR=29–28 |матч_ZAG_CEL=31–29 |матч_CEL_AAL=26–36 |матч_CEL_PAR=30–41 |матч_CEL_ZAG= <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AAL={{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |назва_PAR={{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_ZAG={{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |назва_CEL={{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Шульцэ, Тэніс |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 33:33 |лік_першай_паловы = 16:18 |галы1 = [[Мадс Гоксэр Гангор|Гангор]], [[Юры Кнор|Кнор]] 7 |галы2 = [[Фэран Сале|Сале]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101025/AalborgH%C3%A5ndbold-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 4831 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 31:29 |лік_першай_паловы = 14:12 |галы1 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 9 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101035/HCZagreb-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2915 |судзьдзя = Кавальчук, Кавальчук |судзьдзя_краіна = Малдова |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = 34:30 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Яг’я Амар|Амар]] 10 |галы2 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101031/ParisSaintGermain-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = 2988 |судзьдзя = Боліч, Гурых |судзьдзя_краіна = Аўстрыя |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 26:36 |лік_першай_паловы = 16:19 |галы1 = [[Ураш Мілічавіч|Мілічавіч]] 7 |галы2 = [[Тобіяс Нільсэн|Нільсэн]] 13 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101030/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = 2693 |судзьдзя = Баўван, Праштала |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 46:35 |лік_першай_паловы = 25:16 |галы1 = [[Б’яркі Мар Элісан|Элісан]], [[Эляім Прандзі|Прандзі]] 7 |галы2 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101033/ParisSaintGermain-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 6175 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = 23:33 |лік_першай_паловы = 12:17 |галы1 = [[Філіп Главаш|Главаш]] 10 |галы2 = [[Юры Кнор|Кнор]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101028/HCZagreb-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Вээйманс, Вольбэртус |судзьдзя_краіна = Нідэрлянды |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = 34:33 |лік_першай_паловы = 19:15 |галы1 = ''тры гульцы'' 6 |галы2 = [[Філіп Главаш|Главаш]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101027/AalborgH%C3%A5ndbold-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 2 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = 3744 |судзьдзя = Антыч, Якаўлевіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 30:41 |лік_першай_паловы = 14:22 |галы1 = [[Алюш Анжыч|Анжыч]] 9 |галы2 = [[Каміль Сыпшак|Сыпшак]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101034/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Заграб]], [[Заграб]] |гледачы = 7280 |судзьдзя = Будзак, Заграднік |судзьдзя_краіна = Славаччына |каманда1 = [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] {{Сьцяг|Харватыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] |лік = 29:28 |лік_першай_паловы = 13:17 |галы1 = [[Ігар Бяляўскі|Бяляўскі]] 8 |галы2 = [[Фэран Сале|Сале]] 10 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101032/HCZagreb-ParisSaintGermain/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Гігантыюм]], [[Ольбарг]] |гледачы = 5223 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Славенія}} [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] |лік = 34:30 |лік_першай_паловы = 17:13 |галы1 = [[Томас Арнальдсэн|Арнальдсэн]] 6 |галы2 = ''тры гульцы'' 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101029/AalborgH%C3%A5ndbold-RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Стадыён П’ера Кубэртэна]], [[Парыж]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж (гандбольны клюб)|Пары Сэн-Жэрмэн]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Ольбарг (гандбольны клюб)|Ольбарг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101026/ParisSaintGermain-AalborgH%C3%A5ndbold/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Златагор-арэна]], [[Цэле (Славенія)|Цэле]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Цэле (гандбольны клюб)|Цэле]] {{Сьцяг|Славенія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Харватыя}} [[Заграб (гандбольны клюб)|Заграб]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101036/RKCeljePivovarnaLa%C5%A1ko-HCZagreb/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група D === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група D |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=А |вынік2=А |вынік3=Б |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=SPO, SZE, GOG, KRI |абнаўленьне=22 кастрычніка 2026 |матч_SPO_SZE=34–28 |матч_SPO_GOG=43–33 |матч_SPO_KRI=42–40 |матч_SZE_SPO=35–35 |матч_SZE_GOG=33–33 |матч_SZE_KRI=42–31 |матч_GOG_SPO= |матч_GOG_SZE=36–34 |матч_GOG_KRI=39–30 |матч_KRI_SPO=29–37 |матч_KRI_SZE= |матч_KRI_GOG=32–37 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_SPO={{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |назва_SZE={{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |назва_GOG={{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 3521 |судзьдзя = Пэтурсан, Трастарсан |судзьдзя_краіна = Ісьляндыя |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = 42:31 |лік_першай_паловы = 22:13 |галы1 = [[Магнус Абэльвік Рэд|Рэд]] 9 |галы2 = [[Антан Гальбэк|Гальбэк]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101045/OTPBankPICKSzeged-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 1709 |судзьдзя = Борычыч, Маркавіч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 43:33 |лік_першай_паловы = 21:13 |галы1 = [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 11 |галы2 = [[Олі Мітун|Мітун]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101039/SportingClubedePortugal-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 7 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = 3075 |судзьдзя = Гарсія, Марын |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = 36:34 |лік_першай_паловы = 18:17 |галы1 = [[Олі Мітун|Мітун]], [[Мануэль Цэндэр|Цэндэр]] 10 |галы2 = [[Міклаш Рошта|Рошта]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101044/GOG-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 6 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2113 |судзьдзя = Пырву, Патырніке |судзьдзя_краіна = Румынія |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 29:37 |лік_першай_паловы = 16:22 |галы1 = [[Ісаак Біль Нільсэн|Нільсэн]] 7 |галы2 = [[Оры Фрэйр Торкельсан|Торкельсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101042/IFKKristianstad-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = 2364 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 32:37 |лік_першай_паловы = 14:17 |галы1 = [[Эйнар Брагі Атальстэйнсан|Атальстэйнсан]] 10 |галы2 = [[Эміль Оксэнвад Тонэсэн|Тонэсэн]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101048/IFKKristianstad-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 кастрычніка 2026 |час = 21:00 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 6123 |судзьдзя = Лаг, Сок |судзьдзя_краіна = Славенія |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = 35:35 |лік_першай_паловы = 16:16 |галы1 = [[Марыё Шоштарыч|Шоштарыч]] 11 |галы2 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]], [[Мартым Кошта|М. Кошта]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101038/OTPBankPICKSzeged-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 2 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 6 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = 3456 |судзьдзя = Металары, Нікалаўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = 39:30 |лік_першай_паловы = 22:17 |галы1 = [[Мануэль Цэндэр|Цэндэр]] 11 |галы2 = [[Эйнар Брагі Атальстэйнсан|Атальстэйнсан]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101047/GOG-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 2165 |судзьдзя = Шульцэ, Тэніс |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = 34:28 |лік_першай_паловы = 19:14 |галы1 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]] 9 |галы2 = [[Марыё Шоштарыч|Шоштарыч]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101037/SportingClubedePortugal-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пік-арэна]], [[Сэгед]] |гледачы = 5482 |судзьдзя = Павічавіч, Ражнатавіч |судзьдзя_краіна = Чарнагорыя |каманда1 = [[Пік Сэгед|Пік]] {{Сьцяг|Вугоршчына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] |лік = 33:33 |лік_першай_паловы = 17:20 |галы1 = [[Марыё Шоштарыч|Шоштарыч]] 9 |галы2 = [[Яльтэ Люке|Люке]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101043/OTPBankPICKSzeged-GOG/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Павільён імя Жуана Рошы]], [[Лісабон]] |гледачы = 1434 |судзьдзя = Баўван, Праштала |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] {{Сьцяг|Партугалія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] |лік = 42:40 |лік_першай_паловы = 20:18 |галы1 = [[Кіку Кошта|К. Кошта]] 14 |галы2 = [[Бальдур Б’ярнасан|Б’ярнасан]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101041/SportingClubedePortugal-IFKKristianstad/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Арэна-Свэнбарг]], [[Свэнбарг]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[ГОГ Гудмэ|ГОГ]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Партугалія}} [[Спортынг Лісабон (гандбольны клюб)|Спортынг]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101040/GOG-SportingClubedePortugal/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 20:45 |стадыён = [[Крыстыянстад-Арэна]], [[Крыстыянстад]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Крыстыянстад (гандбольны клюб)|Крыстыянстад]] {{Сьцяг|Швэцыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Вугоршчына}} [[Пік Сэгед|Пік]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101046/IFKKristianstad-OTPBankPICKSzeged/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група E === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група E |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=А |вынік2= |вынік3= |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=BAR, MON, BUC, AAR |абнаўленьне=22 кастрычніка 2026 |матч_BAR_MON=40–34 |матч_BAR_BUC=34–27 |матч_BAR_AAR=39–28 |матч_MON_BAR=27–28 |матч_MON_BUC= |матч_MON_AAR=30–38 |матч_BUC_BAR=22–36 |матч_BUC_MON=23–27 |матч_BUC_AAR=37–23 |матч_AAR_BAR= |матч_AAR_MON=36–32 |матч_AAR_BUC=25–25 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BAR={{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_MON={{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |назва_BUC={{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |назва_AAR={{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1136 |судзьдзя = Кутлер, Мэрц |судзьдзя_краіна = Нямеччына |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = 39:28 |лік_першай_паловы = 18:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 7 |галы2 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101053/Bar%C3%A7a-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 10 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = 3400 |судзьдзя = Канічанін, Канічанін |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 23:27 |лік_першай_паловы = 9:11 |галы1 = [[Аніел Лангару|Лангару]] 6 |галы2 = [[Давід Балягер|Балягер]], [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101056/DinamoBucuresti-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = 7500 |судзьдзя = Металары, Нікалаўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = 27:28 |лік_першай_паловы = 15:18 |галы1 = [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 7 |галы2 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101050/MontpellierHandball-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 5 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2134 |судзьдзя = Ёвандыч, Секуліч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 25:25 |лік_першай_паловы = 14:15 |галы1 = [[Эміль Лярке|Лярке]] 6 |галы2 = [[Мадс-Эміль Ленбрах|Ленбрах]], [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101060/SAHAarhus-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = 2947 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 36:32 |лік_першай_паловы = 15:13 |галы1 = [[Ёган Гансэн|Гансэн]] 7 |галы2 = [[Дрэві Паскаль|Паскаль]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101058/SAHAarhus-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 8 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 1459 |судзьдзя = Равіцкі, Фабрычны |судзьдзя_краіна = POL |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = 34:27 |лік_першай_паловы = 16:13 |галы1 = [[Дыка Мэм|Мэм]] 6 |галы2 = [[Бранка Вуявіч|Вуявіч]] 7 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101051/Bar%C3%A7a-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 2 |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = 4250 |судзьдзя = Будзак, Заграднік |судзьдзя_краіна = Славаччына |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = 22:36 |лік_першай_паловы = 11:20 |галы1 = [[Ёсіф Бузьле|Бузьле]], [[Мігел Мартынш|Мартынш]] 4 |галы2 = [[Тыматэ Н’Гесан|Н’Гесан]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101052/DinamoBucuresti-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 15 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Палац спорту імя Рэнэ Буньёля|Рэнэ-Буньёль]], [[Манпэлье]] |гледачы = 2500 |судзьдзя = Мартынш, Мартынш |судзьдзя_краіна = Партугалія |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = 30:38 |лік_першай_паловы = 14:18 |галы1 = [[Арцюр Лен|Лен]], [[Люка Гігон|Гігон]] 4 |галы2 = [[Андрэас Сёгар|Сёгар]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101057/MontpellierHandball-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля Палівалэнцэ (Бухарэст)|Заля Палівалэнцэ]], [[Бухарэст]] |гледачы = 1860 |судзьдзя = Хорват, Мартан |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] {{Сьцяг|Румынія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Данія}} [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] |лік = 37:23 |лік_першай_паловы = 16:12 |галы1 = [[Віктар Ітурыза|Ітурыза]] 5 |галы2 = [[Епэ Сеслак|Сеслак]], [[Андрэас Сёгар|Сёгар]] 4 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101059/DinamoBucuresti-SAHAarhus/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Паляў Бляўграна]], [[Барсэлёна]] |гледачы = 2156 |судзьдзя = Ёрум, Клевэн |судзьдзя_краіна = Нарвэгія |каманда1 = [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] {{Сьцяг|Гішпанія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Францыя}} [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] |лік = 40:34 |лік_першай_паловы = 20:18 |галы1 = ''тры гульцы'' 7 |галы2 = [[Агустын Касада|Касада]], [[Кіліян Вільміно|Вільміно]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101049/Bar%C3%A7a-MontpellierHandball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = 1 }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сюд-дэ-Франс-арэна]], [[Манпэлье]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Манпэлье (гандбольны клюб)|Манпэлье]] {{Сьцяг|Францыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Румынія}} [[Дынама Бухарэст (гандбольны клюб)|Дынама]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101055/MontpellierHandball-DinamoBucuresti/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 29 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Сэрэс-Арэна]], [[Оргус]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Сканэрборг (гандбольны клюб)|Сканэрборг]] {{Сьцяг|Данія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Барсэлёна (гандбольны клюб)|Барсэлёна]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101054/SAHAarhus-Bar%C3%A7a/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} === Група F === <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |section=Група F |крыніца=[https://ehfcl.eurohandball.com/men/2026-27/standings/#group-phase ЭГФ] |winpoints=2 <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=А |вынік2=А |вынік3=Б |вынік4=Б <!--Аўтаматычнае стварэньне табліцы--> |генэраваць_турнірную_табліцу=так |ranking_criteria=pts, h2h_pts, h2h_gd, h2h_gf, gd, gf |default_order=MAG, KIE, KOL, KRI |абнаўленьне=22 кастрычніка 2026 |матч_MAG_KIE=30–27 |матч_MAG_KOL=37–22 |матч_MAG_KRI= |матч_KIE_MAG=30–35 |матч_KIE_KOL= |матч_KIE_KRI=30–29 |матч_KOL_MAG=32–35 |матч_KOL_KIE=29–36 |матч_KOL_KRI=28–36 |матч_KRI_MAG=29–39 |матч_KRI_KIE=30–32 |матч_KRI_KOL=34–32 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MAG={{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |назва_KIE={{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |назва_KOL={{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |назва_KRI={{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |колер_А=green1|тэкст_А= Асноўны раўнд |колер_Б=blue1|тэкст_Б= Пераход у [[Эўрапейская ліга ЭГФ|Эўрапейскую лігу]] <!--Налады--> |ліміт_паказу=5 |загаловак_слупка_вынікаў=QR }}</onlyinclude> {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4321 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = 30:29 |лік_першай_паловы = 19:15 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Марын Шыпіч|Шыпіч]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101069/IndustriaKielce-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 5 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 9 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = 5500 |судзьдзя = Кул, Тынт |судзьдзя_краіна = Эстонія |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 37:22 |лік_першай_паловы = 19:12 |галы1 = [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 7 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101063/SCMagdeburg-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 16 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = 1556 |судзьдзя = Богданаўс, Чэрняўскіс |судзьдзя_краіна = LAT |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = 29:36 |лік_першай_паловы = 14:20 |галы1 = [[Эмрэ Крыстафэр Бэрге|Бэрге]] 7 |галы2 = [[Алекс Улах|Улах]] 9 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101068/KolstadH%C3%A5ndball-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 4 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 17 верасьня 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3899 |судзьдзя = Альварэс, Бустамантэ |судзьдзя_краіна = Гішпанія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 29:39 |лік_першай_паловы = 11:20 |галы1 = [[Ёнас Шэлькер|Шэлькер]] 7 |галы2 = ''чатыры гульцы'' 5 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101066/HCKriensLuzern-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 3838 |судзьдзя = Мітрэўскі, Тадароўскі |судзьдзя_краіна = Паўночная Македонія |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = 34:32 |лік_першай_паловы = 19:16 |галы1 = [[Жэром Мюлер|Ж. Мюлер]] 10 |галы2 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101072/HCKriensLuzern-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 3 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 7 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = 4200 |судзьдзя = Гансэн, Мадсэн |судзьдзя_краіна = Данія |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 30:35 |лік_першай_паловы = 17:19 |галы1 = [[Алекс Улах|Улах]] 8 |галы2 = [[Гісьлі Торгейр Крыст’янсан|Крыст’янсан]], [[Омар Інгі Магнусан|Магнусан]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101062/IndustriaKielce-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = 6401 |судзьдзя = Ёвандыч, Секуліч |судзьдзя_краіна = Сэрбія |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = 30:27 |лік_першай_паловы = 13:14 |галы1 = [[Гісьлі Торгейр Крыст’янсан|Крыст’янсан]] 6 |галы2 = [[Дылян Наі|Наі]] 6 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101061/SCMagdeburg-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 4 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 7 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 14 кастрычніка 2026 |час = 19:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = 1375 |судзьдзя = Гасьмі, Гасьмі |судзьдзя_краіна = Францыя |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = 28:36 |лік_першай_паловы = 13:16 |галы1 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 9 |галы2 = [[Жэром Мюлер|Ж. Мюлер]] 12 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101071/KolstadH%C3%A5ndball-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 2 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = 1 |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 21 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Пілятус-Арэна]], [[Крынс]] |гледачы = 4060 |судзьдзя = Канічанін, Канічанін |судзьдзя_краіна = Босьнія і Герцагавіна |каманда1 = [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] {{Сьцяг|Швайцарыя}} |каманда2 = {{Сьцяг|Польшча}} [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] |лік = 30:32 |лік_першай_паловы = 17:19 |галы1 = [[Марын Шыпіч|Шыпіч]] 8 |галы2 = [[Тэо Манар|Манар]] 8 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101070/HCKriensLuzern-IndustriaKielce/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 3 |жоўтыя_карткі1 = 1 |чырвоныя_карткі1 = 1 |дзьве_хвіліны2 = 1 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 22 кастрычніка 2026 |час = 21:45 |стадыён = [[Кальстад-Арэна]], [[Тронгэйм]] |гледачы = 1371 |судзьдзя = Біро, Кіс |судзьдзя_краіна = Вугоршчына |каманда1 = [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] {{Сьцяг|Нарвэгія}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] |лік = 32:35 |лік_першай_паловы = 15:15 |галы1 = [[Сыман Епсан|Епсан]] 10 |галы2 = [[Філіп Вэбэр|Вэбэр]] 11 |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101064/KolstadH%C3%A5ndball-SCMagdeburg/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = 1 |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = 2 |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} ---- {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[GETEC-арэна]], [[Магдэбург]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Магдэбург (гандбольны клюб)|Магдэбург]] {{Сьцяг|Нямеччына}} |каманда2 = {{Сьцяг|Швайцарыя}} [[Крынс-Люцэрн (гандбольны клюб)|Крынс-Люцэрн]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101065/SCMagdeburg-HCKriensLuzern/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} {{Справаздача пра гандбольны матч |дата = 28 кастрычніка 2026 |час = 22:45 |стадыён = [[Заля легіёнаў]], [[Кельцы]] |гледачы = |судзьдзя = |судзьдзя_краіна = |каманда1 = [[Індустрыя Кельцы|Індустрыя]] {{Сьцяг|Польшча}} |каманда2 = {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Кальстад Тронгэйм|Кальстад]] |лік = : |лік_першай_паловы = |галы1 = |галы2 = |пратакол = [http://www.eurohandball.com/en/matches/202711020101067/IndustriaKielce-KolstadH%C3%A5ndball/ Пратакол] |дзьве_хвіліны1 = |жоўтыя_карткі1 = |чырвоныя_карткі1 = |дзьве_хвіліны2 = |жоўтыя_карткі2 = |чырвоныя_карткі2 = }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} 1f3g8c2bgehpy22mj9mbla1zg1lv6lh 0 304276 2697512 2696666 2026-10-23T19:59:16Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2697512 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Славутасьць |Тып = |Сучасная назва = Будынак гатэлю Суціна |Арыгінальная назва = Гатэль Гарні |Выява = Мінск. Вуліца Інтэрнацыянальная, 11.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|711Е000001}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Менск |lat_dir = |lat_deg = 53.90181|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 27.55404|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасьць = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = XIX |Канчатак будаўніцтва = XIX |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = дзее |На карце = |Сайт = |Commons = }} '''Будынак гатэлю Суціна''' — будынак у [[Менск]]у, размешчаны ў [[Верхні Горад|Верхнім Горадзе]], па адрасе [[Інтэрнацыянальная вуліца (Менск)|вуліца Інтэрнацыянальная]], 11. Пабудаваны ў сярэдзіне [[XIX ст.]] з [[цэгла|цэглы]]. == Гісторыя == [[File:План сядзібы дома Суціна пачатку ХХ стагоддзя.jpg|thumb|злева|План сядзібы дома Суціна пачатку ХХ стагоддзя. Бачна як працякае ручай — пазначаны як Гарадская канава.]] [[Файл:Macziz-1 (cropped).jpg|міні|злева|Будынак у канцы XIX стагоддзя]] [[Файл:Miensk, Zboravaja, Garni. Менск, Зборавая, Гарні (1944-49).jpg|міні|злева|Будынак у 1930-х гг.]] У [[XVII]]—[[XVIII]] стагоддзях па тэрыторыі гэтага пляца праходзіў невялікі [[ручай]], які з’яўляўся правым прытокам ракі [[Няміга (рака)|Нямігі]]. Менавіта яго канфігурацыя абумовіла першапачатковую трасіроўку так званага Нямігскага завулка, які ў [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзі]] атрымаў назву вуліца Феліцыянаўская, а пасля [[1866]] года — [[Вуліца Камсамольская (Менск) |Багадзельная]]<ref name="spadchina"/>. У дакументах XIX стагоддзя гэты ручай згадваецца як «канава Суціна». У [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзі]] на гэтым зямельным пляцы існавала драўляная забудова, якая была знішчана падчас вялікага пажару 1881 года<ref name="spadchina"/>. Пасля пажару ў [[1887]] годзе з дазволу Мінскай гарадской управы на гэтым пляцы па адрасе вул. Праабражэнская, 7 быў пабудаваны вялікі мураваны трохпавярховы дом з [[мезанін]]ам у стылі эклектыкі, і мураваны двухпавярховы флігель з печкавым ацяпленнем, якія належалі купцу Берку Нахімаву Суціну<ref name="Гарні-гісторыя">[https://web.archive.org/web/20170808091343/http://hotel-garni.by/o-gostinice/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170808091343/http://hotel-garni.by/o-gostinice/ |date=8 жніўня 2017 }}</ref>. На першым паверсе былі дзве праязныя аркі, перакрытыя [[скляпеньні|скляпеньнямі]]. Пад паўночна-ўсходняй аркай праходзіў ручай, які быў закрыты драўляным насцілам. Сіметрычны па кампазіцыі галоўны фасад быў багата аздоблены [[ляпніна|ляпным дэкорам]], на другім і трэцім паверхах знаходзілася некалькі балконаў, упрыгожаных фігурнымі металічнымі кратамі<ref name="spadchina"/>. Паводле інвентарызацыі [[1910]] года большую частку будынка займала [[гасьцініца]] «Суціна», у якой было 43 нумары. Галоўны ўваход у гасцініцу знаходзіўся з боку вуліцы Праабражэнскай, а некалькі службовых уваходаў — збоку двара. Значная частка падвальных памяшканняў была занята пральняй, якая абслугоўвала гасцініцу. Значную частку першага паверха і падвальных памяшканняў займаў [[рэстаран]] Берыловіча. Акрамя таго, на першым паверсе знаходзіліся банкірская кантора Берыловіча, а таксама вялікая кнігарня, якія мелі асобныя ўваходы з боку вуліцы<ref name="spadchina"/>. У [[1917]] годзе ў будынку гасьцініцы размяшчалася канцылярыя начальніка паведамленняў армій [[Заходні фронт (Першая сусьветная вайна, Расея)|Заходняга фронту]]<ref name="Гарні-гісторыя"/>. Пасля [[1920]] года будынак [[Нацыяналізацыя|нацыяналізаваны]] і да [[1941]] года выкарыстоўваўся як гасьцініца<ref name="spadchina"/>. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] будынак амаль не пацярпеў<ref name="spadchina"/>. У [[1960-я]]<ref name="Гарні-гісторыя"/> перабудаваны, зніклі балконы і большая частка архітэктурнага дэкору<ref name="spadchina"/>, з’явілася ўязная арка<ref name="Гарні-гісторыя"/>. У савецкія часы ў будынку размяшчаліся культасветвучылішча і [[кафэ]]<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Мінск}}</ref>. [[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-6.jpg|міні|злева|Частка фасада (злева) да рэстаўрацыі]] У [[1950-я|1950]]—[[1980-я]] гады ў былым доме Суціна знаходзіліся Менскае музычнае вучылішча, а таксама музычная [[бібліятэка]]. У канцы [[XX стагодзьдзе|XX стагодзьдзя]] сюды быў пераведзены Беларускі рэстаўрацыйна-праектны інстытут<ref name="spadchina">{{Cite web |url=http://spadchina.by/gatel-sucz%D1%96na.html |title=ГАТЭЛЬ СУЦІНА |access-date=27 снежня 2019 |archive-date=21 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121010914/http://spadchina.by/gatel-sucz%D1%96na.html |url-status=dead }}</ref>. У пачатку [[2010-я|2010-х]] гадоў «Мінгатэль», якому належаў будынак, вырашыў вярнуць яму першапачатковую функцыю<ref name="mk">{{Cite web |url=http://mk.by/2011/09/23/47808/ |title=«Гарни» возвращается |access-date=3 жніўня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923043753/http://mk.by/2011/09/23/47808/ |archivedate=23 верасня 2017 |url-status=dead }}</ref>. Пры рэстаўрацыі будынка за аснову былі ўзяты некалькі захаваных гістарычных фотаздымкаў, на якіх бачна, якім быў дах і дзе размяшчаліся балконы. У час рэстаўрацыі будынку вернуты гістарычны выгляд. Унутры будынка адноўлены інтэр’еры ў стылі [[XIX стагодзьдзе|XIX стагодзьдзя]]<ref name="Гарні-гісторыя"/>. Каб павялічыць колькасць нумароў у новым гатэлі, была створана [[мансарда]]. З дваровага боку створаны [[ліфт]]ы. Пасля завяршэння работ у будынку ў маі [[2012]] года адкрылася гасьцініца «Гарні» (гасьцініца з такой назвай раней існавала ў Мінску, але зусім у іншым месцы), разлічаная на 48 нумароў<ref name="ais">[https://ais.by/story/5937 Гостиница «Гарни»: ул. Интернациональная, 11]</ref>. == Архітэктура == Трохпавярховы, прамавугольны ў плане будынак, накрыты ламаным двухсхільным дахам. Мае сіметрычную аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю фасада. Галоўны [[фасад]] члянёны [[пілястра]]мі дарычнага ордара і карнізнымі паясамі. Аконныя праёмы лучковыя і больш высокія паўцыркульныя з [[ліштва]]мі. Лучковыя вокны на другім паверсе дэкарыраваны фігурнымі сандрыкамі, на трэцім — прамымі. Сцены першага паверха [[руст]]аваны. Завершаны [[карніз]]ам з поясам буйных сухарыкаў, а таксама [[атык]]амі, якія аздоблены [[ляпніна]]й, круглымі і паўцыркульнымі вокнамі. У бакавых частках будынка — лучковыя арачныя праезды. Планіроўка калідорная. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Менск}} == Спасылкі == {{ГККРБ|711Е000001}} {{Commons|Category:}} * {{https://globustut.by/minsk/index2.htm#internac11_hotel_sutina}} * [https://web.archive.org/web/20241210224621/http://spadchina.by/gatel-sucz%D1%96na.html ГАТЭЛЬ СУЦІНА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190121010914/http://spadchina.by/gatel-sucz%D1%96na.html |date=21 студзеня 2019 }} {{Менск}} [[Катэгорыя:Інтэрнацыянальная вуліца (Менск)]] 64ogg5f7uo8v6if5hs3u1xiunvf05sg 0 304366 2697474 2697473 2026-10-23T12:13:05Z Дамінік 64057 2697474 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за казацкіх гвалтаў 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552.</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] tghnmu8vyv0k9p5c2x1lfpmdus86z1y 2697475 2697474 2026-10-23T12:14:24Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697475 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за казацкіх уціскаў 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552.</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] n4tbiodbqvc1xi85ocjyjvl3q52vi81 2697527 2697475 2026-10-24T06:11:48Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697527 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 0q8y6pbx7x8h21kws10pebkeswalhv0 2697528 2697527 2026-10-24T06:15:28Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697528 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] frofdmfqs2eyjh788zf6s1k5cqjj9yt 2697560 2697528 2026-10-24T11:44:26Z Дамінік 64057 2697560 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] biy29a6143s7mldehzjj67ygnbpt8rh 0 304370 2697513 2697409 2026-10-23T20:02:07Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2697513 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя|назва=Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|лацінка=Arganizacyja isłamskaha supracoŭnictva|выява=Emblem of the National Resistance Front of Afghanistan.svg|рамка выявы=|памер выявы=|альтэрнатыўны тэкст выявы=|подпіс выявы=Эмблема Панджшэрскага супраціву|мапа=|памер мапы=|альтэрнатыўны тэкст мапы=|подпіс мапы=|мапа 2=|абрэвіятура=ФНСА|дэвіз=|папярэднік=Ісламская Рэспубліка Аўганістан|наступнік=|дата ўтварэньня=[[17]] [[Жнівень|жніўня]] [[2021]]|дата спыненьня існаваньня=|тып=[[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчая]]|юрыдычны статус=прызнаецца ўсімі акрамя Расеі|мэта=Вызваленьне Аўганістана ад Талібаў|штабкватэра=Базарак (да 6 верасьня 2021)|каардынаты=|дзейнічае ў рэгіёнах=[[Панджшэр (правінцыя)]] Панджшэрская цясьніна|афіцыйныя мовы=|генэральны сакратар=|імя кіраўніка=[[Амрула Салег]], [[Ахмад Масуд]], [[Бісьміла Хан Махамадзі]]|пасада кіраўніка 2=|імя кіраўніка 2=|пасада кіраўніка 3=|імя кіраўніка 3=|сайт=nationalresistance.org|пасада кіраўніка=Лідэры}} '''Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва''' (раней умоўна называлася '''Панджшэрскі супраціў'''), '''НФСА''' — ваенна-палітычнае абʼяднаньне ў Аўганістане, фактычна зьяўляецца [[Часовы ўрад Расеі|часовым урадам]] [[Аўганістан|Аўганістану]]. Панджшэрскі супраціў узначальваецца [[Ахмад Масуд|Ахмадам Масудам]] (сынам палявога камандзіра Ахмад Шаха Масуда, вядомага сваёй пасьпяховай барацьбой спачатку з [[:be:Абмежаваны_кантынгент_савецкіх_войскаў_у_Афганістане|савецкімі]] войскамі, а затым з «[[Талібан|Талібанам]]»), і [[Амрула Салег|Амрулай Салехам]] (першым віцэ-прэзыдэнтам Аўганістану, які заявіў аб выкананьні ім абавязкаў прэзыдэнта Аўганістану).<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/AmrullahSaleh2/status/1427631191545589772|title=Clarity: As per d constitution of Afg, in absence, escape, resignation or death of the President the FVP becomes the caretaker President. I am currently inside my country & am the legitimate care taker President. Am reaching out to all leaders to secure their support & consensus.|author=Amrullah|first=Saleh|website=Twitter|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817204401/https://twitter.com/amrullahsaleh2/status/1427631191545589772|archive-date=2021-08-17}}</ref> 11 студзеня 2024 году кіраўнік ФНС Ахмад Масуд заявіў у сваім [[X (сацыяльная сетка)|твітэр]]-акаўнце аб нападзе сіл супраціўленьня на калёну ваеннай тэхнікі [[Талібан|Талібана]] ў [[Кабул]]е, у выніку чаго 3 талібы загінулі і 2 паранены. 19 студзеня выданьне Khaama Press з спасылкай на мясцовыя крыніцы заявіла, што сябры ФНС падарвалі аўтамабіль Талібана, з-за чаго загінуў 1 палявы камандзір і яшчэ 3 паранены. [[Файл:Flag of the National Resistance Front of Afghanistan.svg|зьлева|значак|Сьцяг НФСА]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Аўганістане]] tcv6axv3p856mcbjvx98600edw84pqk 0 304382 2697479 2026-10-23T12:41:02Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Абу Дабі]] у [[Абу-Дабі]] паўзьверх перанакіраваньня: Здаецца так больш пашырана 2697479 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Абу-Дабі]] atu2789zqzthfo8qb5lzj9e9w2z4kom 0 304383 2697484 2026-10-23T13:09:58Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Дубенскі раён]] у [[Дубенскі раён (1939—2020)]]: колішні раён 2697484 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Дубенскі раён (1939—2020)]] l29396qbwrnt2e679wmw3mvokyyqgfk 2697486 2697484 2026-10-23T13:12:21Z Vlad5250 57182 Выдаленае перанакіраваньне на [[Дубенскі раён (1939—2020)]] 2697486 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Дубенскі раён | Арыгінальная назва = Дубенський район | Герб = Coat_of_Arms_of_Dubenskiy_Raion_in_Rivne_Oblast.svg | Сьцяг = Flag of Dubenskiy Raion in Rivne Oblast.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Ровенская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Дубна (Ровенская вобласьць)|Дубна]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 19 ліпеня 2020 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 169 079 |Год перапісу = 2020 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 51,33 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 3294,2 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Dubno Raion 2020.svg | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = 356ХХ | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Дубенскі раён''' ({{мова-uk|Дубенський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні [[Ровенская вобласьць|Ровенскае вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Дубна (Ровенская вобласьць)|Дубна]]. {{Накід:Украіна}} {{Ровенская вобласьць}} [[Катэгорыя:Раёны Ровенскай вобласьці]] b3eqi43qpvutgr8j3z276s41njsno9w 0 304384 2697488 2026-10-23T13:26:13Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Ровенскі раён]] у [[Ровенскі раён (1940—2020)]]: колішні раён 2697488 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Ровенскі раён (1940—2020)]] klt3akltdw3dg52vu1w5wpg5jccvoup 2697490 2697488 2026-10-23T13:27:59Z Vlad5250 57182 Выдаленае перанакіраваньне на [[Ровенскі раён (1940—2020)]] 2697490 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Ровенскі раён | Арыгінальная назва = Рівненський район | Герб = Rovenskiy rayon gerb.png | Сьцяг = Rovenskiy rayon prapor.png | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = Раён | Уваходзіць у = [[Ровенская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Роўна]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 632 426 |Год перапісу = 2020 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 87,63 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 7216,6 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Rivne Raion 2020.svg | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-362 | Паштовыя індэксы = 35301—35378 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Ровенскі раён''' ({{мова-uk|Рівненський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Ровенская вобласьць|Ровенскае вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Роўна]]. {{Накід:Украіна}} {{Ровенская вобласьць}} [[Катэгорыя:Раёны Ровенскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Ровенскі раён]] f43lumfr27ryrtxh8nvklmez5r6ps05 0 304385 2697492 2026-10-23T13:32:09Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Сарненскі раён]] у [[Сарненскі раён (1940—2020)]]: колішні раён 2697492 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Сарненскі раён (1940—2020)]] plq36gh2fmzph42fr19o70bey8c3dcd 2697494 2697492 2026-10-23T13:34:04Z Vlad5250 57182 Выдаленае перанакіраваньне на [[Сарненскі раён (1940—2020)]] 2697494 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Сарненскі раён | Арыгінальная назва = Сарненський район | Герб = Sarnenskyy rayon gerb.png | Сьцяг = Flag of Sarny raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Ровенская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Сарны]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 19 ліпеня 2020 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 212 705 |Год перапісу = 2020 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 34,24 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 6212,7 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Sarny Raion 2020.svg | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Сарненскі раён''' ({{мова-uk|Сарненський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы [[Ровенская вобласьць|Ровенскае вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Сарны]]. {{Накід:Украіна}} {{Ровенская вобласьць}} [[Катэгорыя:Раёны Ровенскай вобласьці]] cuzfj98ymj279opi7sn3iz9ta2b70x9 0 304386 2697497 2026-10-23T14:46:07Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Цянь-Шань?oldid=5060304 2697497 wikitext text/x-wiki {{Гара}} '''Цянь-Шань''' ({{мова-zh|天山山脉}}, Нябесныя горы) — горная сыстэма ў [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]]. Заходняя частка знаходзіцца пераважна ў [[Кыргыстан]]е; часткова ў [[Казахстан]]е, [[Узбэкістан]]е, [[Таджыкістан]]е, усходняя — у [[Кітай|Кітаі]]. Цягнецца з захаду на ўсход амаль на 2500 км. На паўднёвым захадзе Алайскім сьцягам злучаецца з сыстэмай [[Памір (горная сыстэма)|Паміру]]-Алая, на паўночным усходзе сьцягам Борахара зь сьцягам Джунгарскі Алатаў. Найвышэйшыя пункты — гара [[Пік Перамогі]] (7439 м) і [[Хан-Тэнгры]] (6995). == Геалёгія == [[Файл:Central Tian Shan mountains.jpg|значак|зьлева|Цэнтральны Цянь-Шань.]] Паводле фізыка-геаграфічнага раянаваньня вылучаюць (акрамя кітайскай часткі) Заходні, Паўночны, Нутраны і Цэнтральны Цянь-Шань. Асноўныя сьцягі і западзіны, што іх падзяляюць, маюць шыротнае і субшыротнае распасьціраньне. Рэльеф пераважна высакагорны зь ледавіковымі формамі, на схілах — восыпны, вышэй за 3200 м — шматгадовая мерзлата. Буйныя міжгорныя ([[Фэрганская даліна|Фэрганская]], [[Ісык-Кульская катліна|Ісык-Кульская]], Нарынская і іншыя) і ўскрайнія ([[Чуйская даліна|Чуйская]], [[Талаская даліна|Талаская]]) западзіны з рачнымі далінамі, азёрамі і балотамі. Геалягічная структура Цянь-Шаня ўзьнікла ў выніку [[Альпійская складкаватасьць|альпійскіх]] рухаў на месцы эпіпалеазойскага [[пэнэплен]]к, рэшткі якога захаваліся на вышыні 3000—4000 м у выглядзе [[сырт (раўніна)|сыртаў]]. Горныя сьцягі складзеныя пераважна з асадкавых, мэтамарфічных і магматычных пародаў, катліны — з асадкавых адкладаньняў. Частымі ёсьць землятрусы. Радовішчы рудаў [[ртуць|ртуці]], [[антымон]]у, [[волава]], [[цынк]]у, [[срэбра]], [[цына|цыны]], [[вальфрам]]у, у западзінах — [[нафта|нафты]], каменнага і бурага вугалю і іншых. == Клімат == [[Клімат]] рэзка кантынэнтальны. У далінах ніжняга паса гор сярэднія тэмпэратуры ліпеня сягаюць 20—25 °C, у сярэдневышынных далінах 15—17 °C, каля падножжаў ледавікоў 5 °C і ніжэй; тэмпэратура студзеня ў нізкагорнай зоне складаюць −5 і −8 °C, на высакагор’ях ад −17 да −22 °C, ападкаў ад 300 мм у перадгор’ях да 800 мм за год у высакагор’ях. Сьнегавая лінія ў Заходнім Цянь-Шані на вышыні 3600—3800 мэтраў, у Цэнтральным — на вышыні 4200—4450 мэтраў. Плошча сучаснага зьледзяненьня 7,3 тысячаў км² (больш за 7700 ледавікоў, найбуйнейшыя зь іх Паўднёвы і Паўночны Энгільчэк, Каінды, Мушкетава). Рэкі належаць да ўнутраных басейнаў Цэнтральнай Азіі, важнейшыя [[Нарын]], [[Сары-Джаз]], [[Сырдар’я]], [[Ілі (рака)|Ілі]], [[Чу (рака)|Чу]], [[Тарым]], Канчэдар’я. Маюць пераважна ледавіковае і сьнегавое (летняя паводка) жыўленьне. Найбуйнейшымі азёрамі ёсьць [[Ісык-Куль]], Сонг-Кёль, Чагыр-Кёль. == Ляндшафт == [[Файл:Karakol Valley.jpg|значак|зьлева|Выгляд на Цянь-Шань з боку [[Караколская даліна|Караколскай даліны]].]] У Цэнтральным Цянь-Шані выразнымі ёсьць вышынная пояснасьць ляндшафтаў. Раўніны занятыя гліністымі палыннымі і салянкавымі пустэльнямі, якія на поўдні пераходзяць у палынна-эфэмэравыя пустэльні. На падгорных раўнінах і ў нізкіх перадгор’ях паўпустэльні або пустэльныя стэпы зь перавагай эфэмэраў і эфэмэроідаў. Вышэй за 900—1200 м — горна-стэпавы пас, прадстаўлены збажынава-разнатраўнымі стэпамі на поўначы і высакатраўнымі паўсаваннамі на поўдні. Вышэй за 1200—2000 м — сенажацевыя стэпы, хмызьняковыя зарасьнікі і лісьцевыя лясы. Лясы [[валоскі арэх|валоскага арэха]] (на заходніх схілах [[Фэрганскі хрыбет|Ферганскага сьцяга]], паўднёвым схіле [[Чаткальскі хрыбет|Чаткальскага сьцяга]] і ў Заходнім Цянь-Шані) да 1700 мэтраў на поўначы, да 2500—3000 мэтраў на поўдні, зьмяняюцца хвойнымі зь цянь-шаньскай ялінкі і [[ельніца (дрэва)|ельніцы]]. Субалыійскія і альпійскія сенажаці пашыраныя пераважна на паўночных схілах (на вышыні 2800—3400 мэтраў). На сыртах маюцца ляндшафты халодных пустэльняў. На вышыні 3600—3800 мэтраў — ляндшафты гляцыяльна-нівальнага паса. Ва ўнутраных далінах і катлінах — камяністыя пустэльні, паўпустэльні і сухія стэпы. == Флёра і фаўна == Жывёльны сьвет перадгор’яў і нізкагор’яў складаецца з грызуноў, паўзуны, антылёпа [[джэйран]]. У гарах жывуць дзікі, горныя бараны ([[архар]]), горныя казлы, цянь-шаньскія мядзведзі, [[сьнежны барс|сьнежныя барсы]], бабакі. Сярод птушак прадстаўленыя горны індык, горная курапатка, альпійская галка, вадаплаўныя. Пашырынае пашавая жывёлагадоўля, земляробства (пераважна ў перадгор’ях і на паліўных землях). Вырошчваюць рыс, вінаград, пэрсікі, яблыкі, абрыкосы, сьлівы, ячмень, пшаніцу, бульбу. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Цянь-Шань|Кісель В.|}} [[Катэгорыя:Цянь-Шань| ]] 6gwfw5dllhayxprea0a5tt6pg5u6jg9 2697498 2697497 2026-10-23T14:46:46Z Dymitr 10914 /* Літаратура */ крыніцы 2697498 wikitext text/x-wiki {{Гара}} '''Цянь-Шань''' ({{мова-zh|天山山脉}}, Нябесныя горы) — горная сыстэма ў [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]]. Заходняя частка знаходзіцца пераважна ў [[Кыргыстан]]е; часткова ў [[Казахстан]]е, [[Узбэкістан]]е, [[Таджыкістан]]е, усходняя — у [[Кітай|Кітаі]]. Цягнецца з захаду на ўсход амаль на 2500 км. На паўднёвым захадзе Алайскім сьцягам злучаецца з сыстэмай [[Памір (горная сыстэма)|Паміру]]-Алая, на паўночным усходзе сьцягам Борахара зь сьцягам Джунгарскі Алатаў. Найвышэйшыя пункты — гара [[Пік Перамогі]] (7439 м) і [[Хан-Тэнгры]] (6995). == Геалёгія == [[Файл:Central Tian Shan mountains.jpg|значак|зьлева|Цэнтральны Цянь-Шань.]] Паводле фізыка-геаграфічнага раянаваньня вылучаюць (акрамя кітайскай часткі) Заходні, Паўночны, Нутраны і Цэнтральны Цянь-Шань. Асноўныя сьцягі і западзіны, што іх падзяляюць, маюць шыротнае і субшыротнае распасьціраньне. Рэльеф пераважна высакагорны зь ледавіковымі формамі, на схілах — восыпны, вышэй за 3200 м — шматгадовая мерзлата. Буйныя міжгорныя ([[Фэрганская даліна|Фэрганская]], [[Ісык-Кульская катліна|Ісык-Кульская]], Нарынская і іншыя) і ўскрайнія ([[Чуйская даліна|Чуйская]], [[Талаская даліна|Талаская]]) западзіны з рачнымі далінамі, азёрамі і балотамі. Геалягічная структура Цянь-Шаня ўзьнікла ў выніку [[Альпійская складкаватасьць|альпійскіх]] рухаў на месцы эпіпалеазойскага [[пэнэплен]]к, рэшткі якога захаваліся на вышыні 3000—4000 м у выглядзе [[сырт (раўніна)|сыртаў]]. Горныя сьцягі складзеныя пераважна з асадкавых, мэтамарфічных і магматычных пародаў, катліны — з асадкавых адкладаньняў. Частымі ёсьць землятрусы. Радовішчы рудаў [[ртуць|ртуці]], [[антымон]]у, [[волава]], [[цынк]]у, [[срэбра]], [[цына|цыны]], [[вальфрам]]у, у западзінах — [[нафта|нафты]], каменнага і бурага вугалю і іншых. == Клімат == [[Клімат]] рэзка кантынэнтальны. У далінах ніжняга паса гор сярэднія тэмпэратуры ліпеня сягаюць 20—25 °C, у сярэдневышынных далінах 15—17 °C, каля падножжаў ледавікоў 5 °C і ніжэй; тэмпэратура студзеня ў нізкагорнай зоне складаюць −5 і −8 °C, на высакагор’ях ад −17 да −22 °C, ападкаў ад 300 мм у перадгор’ях да 800 мм за год у высакагор’ях. Сьнегавая лінія ў Заходнім Цянь-Шані на вышыні 3600—3800 мэтраў, у Цэнтральным — на вышыні 4200—4450 мэтраў. Плошча сучаснага зьледзяненьня 7,3 тысячаў км² (больш за 7700 ледавікоў, найбуйнейшыя зь іх Паўднёвы і Паўночны Энгільчэк, Каінды, Мушкетава). Рэкі належаць да ўнутраных басейнаў Цэнтральнай Азіі, важнейшыя [[Нарын]], [[Сары-Джаз]], [[Сырдар’я]], [[Ілі (рака)|Ілі]], [[Чу (рака)|Чу]], [[Тарым]], Канчэдар’я. Маюць пераважна ледавіковае і сьнегавое (летняя паводка) жыўленьне. Найбуйнейшымі азёрамі ёсьць [[Ісык-Куль]], Сонг-Кёль, Чагыр-Кёль. == Ляндшафт == [[Файл:Karakol Valley.jpg|значак|зьлева|Выгляд на Цянь-Шань з боку [[Караколская даліна|Караколскай даліны]].]] У Цэнтральным Цянь-Шані выразнымі ёсьць вышынная пояснасьць ляндшафтаў. Раўніны занятыя гліністымі палыннымі і салянкавымі пустэльнямі, якія на поўдні пераходзяць у палынна-эфэмэравыя пустэльні. На падгорных раўнінах і ў нізкіх перадгор’ях паўпустэльні або пустэльныя стэпы зь перавагай эфэмэраў і эфэмэроідаў. Вышэй за 900—1200 м — горна-стэпавы пас, прадстаўлены збажынава-разнатраўнымі стэпамі на поўначы і высакатраўнымі паўсаваннамі на поўдні. Вышэй за 1200—2000 м — сенажацевыя стэпы, хмызьняковыя зарасьнікі і лісьцевыя лясы. Лясы [[валоскі арэх|валоскага арэха]] (на заходніх схілах [[Фэрганскі хрыбет|Ферганскага сьцяга]], паўднёвым схіле [[Чаткальскі хрыбет|Чаткальскага сьцяга]] і ў Заходнім Цянь-Шані) да 1700 мэтраў на поўначы, да 2500—3000 мэтраў на поўдні, зьмяняюцца хвойнымі зь цянь-шаньскай ялінкі і [[ельніца (дрэва)|ельніцы]]. Субалыійскія і альпійскія сенажаці пашыраныя пераважна на паўночных схілах (на вышыні 2800—3400 мэтраў). На сыртах маюцца ляндшафты халодных пустэльняў. На вышыні 3600—3800 мэтраў — ляндшафты гляцыяльна-нівальнага паса. Ва ўнутраных далінах і катлінах — камяністыя пустэльні, паўпустэльні і сухія стэпы. == Флёра і фаўна == Жывёльны сьвет перадгор’яў і нізкагор’яў складаецца з грызуноў, паўзуны, антылёпа [[джэйран]]. У гарах жывуць дзікі, горныя бараны ([[архар]]), горныя казлы, цянь-шаньскія мядзведзі, [[сьнежны барс|сьнежныя барсы]], бабакі. Сярод птушак прадстаўленыя горны індык, горная курапатка, альпійская галка, вадаплаўныя. Пашырынае пашавая жывёлагадоўля, земляробства (пераважна ў перадгор’ях і на паліўных землях). Вырошчваюць рыс, вінаград, пэрсікі, яблыкі, абрыкосы, сьлівы, ячмень, пшаніцу, бульбу. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Цянь-Шань|Кісель В.|}} [[Катэгорыя:Цянь-Шань| ]] ql8x93dtiyizl56sdye0crfoi4pcn2h 2697499 2697498 2026-10-23T14:49:07Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2697499 wikitext text/x-wiki {{Гара}} '''Цянь-Шань''' ({{мова-zh|天山山脉}}, Нябесныя горы) — горная сыстэма ў [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]]. Заходняя частка знаходзіцца пераважна ў [[Кыргыстан]]е; часткова ў [[Казахстан]]е, [[Узбэкістан]]е, [[Таджыкістан]]е, усходняя — у [[Кітай|Кітаі]]. Цягнецца з захаду на ўсход амаль на 2500 км. На паўднёвым захадзе Алайскім сьцягам злучаецца з сыстэмай [[Памір (горная сыстэма)|Паміру]]-Алая, на паўночным усходзе сьцягам Борахара зь сьцягам Джунгарскі Алатаў. Найвышэйшыя пункты — гара [[Пік Перамогі]] (7439 м) і [[Хан-Тэнгры]] (6995). == Геалёгія == [[Файл:Central Tian Shan mountains.jpg|значак|зьлева|Цэнтральны Цянь-Шань.]] Паводле фізыка-геаграфічнага раянаваньня вылучаюць (акрамя кітайскай часткі) Заходні, Паўночны, Нутраны і Цэнтральны Цянь-Шань. Асноўныя сьцягі і западзіны, што іх падзяляюць, маюць шыротнае і субшыротнае распасьціраньне. Рэльеф пераважна высакагорны зь ледавіковымі формамі, на схілах — восыпны, вышэй за 3200 м — шматгадовая мерзлата. Буйныя міжгорныя ([[Фэрганская даліна|Фэрганская]], [[Ісык-Кульская катлавіна|Ісык-Кульская]], Нарынская і іншыя) і ўскрайнія ([[Чуйская даліна|Чуйская]], [[Талаская даліна|Талаская]]) западзіны з рачнымі далінамі, азёрамі і балотамі. Геалягічная структура Цянь-Шаня ўзьнікла ў выніку [[Альпійская складкаватасьць|альпійскіх]] рухаў на месцы эпіпалеазойскага [[пэнэплен]]к, рэшткі якога захаваліся на вышыні 3000—4000 м у выглядзе [[сырт (раўніна)|сыртаў]]. Горныя сьцягі складзеныя пераважна з асадкавых, мэтамарфічных і магматычных пародаў, катліны — з асадкавых адкладаньняў. Частымі ёсьць землятрусы. Радовішчы рудаў [[ртуць|ртуці]], [[антымон]]у, [[волава]], [[цынк]]у, [[срэбра]], [[цына|цыны]], [[вальфрам]]у, у западзінах — [[нафта|нафты]], каменнага і бурага вугалю і іншых. == Клімат == [[Клімат]] рэзка кантынэнтальны. У далінах ніжняга паса гор сярэднія тэмпэратуры ліпеня сягаюць 20—25 °C, у сярэдневышынных далінах 15—17 °C, каля падножжаў ледавікоў 5 °C і ніжэй; тэмпэратура студзеня ў нізкагорнай зоне складаюць −5 і −8 °C, на высакагор’ях ад −17 да −22 °C, ападкаў ад 300 мм у перадгор’ях да 800 мм за год у высакагор’ях. Сьнегавая лінія ў Заходнім Цянь-Шані на вышыні 3600—3800 мэтраў, у Цэнтральным — на вышыні 4200—4450 мэтраў. Плошча сучаснага зьледзяненьня 7,3 тысячаў км² (больш за 7700 ледавікоў, найбуйнейшыя зь іх Паўднёвы і Паўночны Энгільчэк, Каінды, Мушкетава). Рэкі належаць да ўнутраных басейнаў Цэнтральнай Азіі, важнейшыя [[Нарын]], [[Сары-Джаз]], [[Сырдар’я]], [[Ілі (рака)|Ілі]], [[Чу (рака)|Чу]], [[Тарым]], Канчэдар’я. Маюць пераважна ледавіковае і сьнегавое (летняя паводка) жыўленьне. Найбуйнейшымі азёрамі ёсьць [[Ісык-Куль]], Сонг-Кёль, Чагыр-Кёль. == Ляндшафт == [[Файл:Karakol Valley.jpg|значак|зьлева|Выгляд на Цянь-Шань з боку [[Караколская даліна|Караколскай даліны]].]] У Цэнтральным Цянь-Шані выразнымі ёсьць вышынная пояснасьць ляндшафтаў. Раўніны занятыя гліністымі палыннымі і салянкавымі пустэльнямі, якія на поўдні пераходзяць у палынна-эфэмэравыя пустэльні. На падгорных раўнінах і ў нізкіх перадгор’ях паўпустэльні або пустэльныя стэпы зь перавагай эфэмэраў і эфэмэроідаў. Вышэй за 900—1200 м — горна-стэпавы пас, прадстаўлены збажынава-разнатраўнымі стэпамі на поўначы і высакатраўнымі паўсаваннамі на поўдні. Вышэй за 1200—2000 м — сенажацевыя стэпы, хмызьняковыя зарасьнікі і лісьцевыя лясы. Лясы [[валоскі арэх|валоскага арэха]] (на заходніх схілах [[Фэрганскі хрыбет|Ферганскага сьцяга]], паўднёвым схіле [[Чаткальскі хрыбет|Чаткальскага сьцяга]] і ў Заходнім Цянь-Шані) да 1700 мэтраў на поўначы, да 2500—3000 мэтраў на поўдні, зьмяняюцца хвойнымі зь цянь-шаньскай ялінкі і [[ельніца (дрэва)|ельніцы]]. Субалыійскія і альпійскія сенажаці пашыраныя пераважна на паўночных схілах (на вышыні 2800—3400 мэтраў). На сыртах маюцца ляндшафты халодных пустэльняў. На вышыні 3600—3800 мэтраў — ляндшафты гляцыяльна-нівальнага паса. Ва ўнутраных далінах і катлінах — камяністыя пустэльні, паўпустэльні і сухія стэпы. == Флёра і фаўна == Жывёльны сьвет перадгор’яў і нізкагор’яў складаецца з грызуноў, паўзуны, антылёпа [[джэйран]]. У гарах жывуць дзікі, горныя бараны ([[архар]]), горныя казлы, цянь-шаньскія мядзведзі, [[сьнежны барс|сьнежныя барсы]], бабакі. Сярод птушак прадстаўленыя горны індык, горная курапатка, альпійская галка, вадаплаўныя. Пашырынае пашавая жывёлагадоўля, земляробства (пераважна ў перадгор’ях і на паліўных землях). Вырошчваюць рыс, вінаград, пэрсікі, яблыкі, абрыкосы, сьлівы, ячмень, пшаніцу, бульбу. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Цянь-Шань|Кісель В.|}} [[Катэгорыя:Цянь-Шань| ]] q6hpev11guf2cg5lytjnq1se6tv6i5f