Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 2672 2697562 2697556 2026-10-24T12:12:51Z Франак Радзівіл 96369 2697562 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |Назва = Студзеньскае паўстаньне |Вайна = |Выява = Kastuś_Kalinoŭski_siarod_paŭstancaŭ_1863_hodu.jpg |Памер = 350px |Подпіс да выявы = [[Кастусь Каліноўскі]] сярод паўстанцаў |Дата = 22 студзеня 1863 — восень 1864 |Месца = [[Царства Польскае]], [[Беларусь]] ([[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]]), [[Летува]], [[Латвія]], [[Правабярэжная Ўкраіна]] |Вынік = Параза паўстанцаў |Войска1 = [[Файл:Coat_of_arms_of_the_January_Uprising.svg|20пкс]] Паўстанцы [[Рэч Паспалітая трох народаў|Трох Народаў]] *[[Файл:Zemlya i volya.svg|20пкс]] [[Зямля і воля]] |Войска2 = [[Файл:Romanov Flag.svg|20пкс]] [[Расейская імпэрыя]]<br />[[Файл:Flag of Prussia 1892-1918.svg|20пкс]] [[Канвэнцыя Альвэнсьлебэна|Каралеўства Прусія]] (з 8 лютага 1863) |Камандуючы1 =[[File:Coat of arms of Poland under Russian rule.svg|20пкс]] [[Стэфан Баброўскі]] †<br /> [[File:Герб Княжества и области белорусские и литовские 1882.svg|20пкс]] [[Кастусь Каліноўскі]] †<br /> [[File:1597 Bielski Kyiv Voivodship.svg|20пкс]] [[Аляксандар Ябланоўскі]] |Камандуючы2 =[[File:Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg|20пкс]] [[Аляксандар II]]<br /> [[Файл:Romanov Flag.svg|20пкс]] [[Міхаіл Мураўёў]] |Колькасьць1 =каля 200 тысяч паўстанцаў |Колькасьць2 =220 тысяч чалавек |Страты1 = |Страты2 = |Прычына=Барацьба супраць [[Расейская імпэрыя|маскоўскай]] акупацыі і спроба аднавіць [[Рэч Паспалітая трох народаў|Рэч Паспалітую Трох Народаў]] [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|у межах 1772 году]]}} {{Бітвы паўстаньня 1863 году}} [[Файл:Coat_of_arms_of_the_January_Uprising.svg|значак|200пкс|Герб [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у часы паўстаньня 1863—1864 гадоў]] [[Файл:Unia w Krewie.JPG|зьлева|значак|188x188пкс|Геральдычныя сымбалі [[Польшча|Польшчы]] і [[Літва|Літвы]]]] '''Студзеньскае паўстаньне, Паўста́ньне 1863—1864 гадо́ў''' — паўстаньне нацыянальна-рэвалюцыйных сілаў на частцы земляў былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (сучасныя [[Польшча]], [[Беларусь]], [[Летува]], [[Латвія]] й частка [[Украіна|Ўкраіны]]) супраць [[Расейская імпэрыя|расейскага]] панаваньня й за аднаўленьне Рэчы Паспалітай у межах 1772 году. Пачалося абвяшчэньнем [[Маніфэст 22 студзеня|Маніфэсту Часовага нацыянальнага ўраду]] 10 (22) студзеня 1863 году. Гісторыяграфічная навука дае розныя ацэнкі паўстаньню ў цэлым, асабліва ў пляне нацыянальнай матывацыі кіраўнікоў і сацыяльнай базы ўдзельнікаў: ад «польскай шляхецка-клерыкальнай смуты» да «беларускага нацыянальна-вызваленчага» або «сялянска-рэвалюцыйнага руху»<ref name="firynovic">{{артыкул|аўтар=Фірыновіч А. Э.|загаловак=«Жаночы фактар» у Паўстаньні 1863—1864 гг.: Інфармацыйны патэнцыял беларускіх архівасховішчаў|выданьне=Весці НАН Беларусі. Серыя гуманітарных навук|год=2011|нумар=2|старонкі=59—65|url=http://libcat.bas-net.by/opac/pls/pages.view1doc?id=1009197}}</ref>. Асобна разглядаецца паўстаньне на тэрыторыі колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], да якога ўжываецца назва '''паўстаньне [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]'''. Яно характарызуецца ўтварэньнем [[Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі|Часовага правінцыйнага ўраду Літвы і Беларусі]], які патрабаваў роўнасьці ў дачыненьнях паміж [[Вільня]]й і [[Варшава]]й. Удзельнікі паўстаньня ў Вялікім Княстве Літоўскім, найперш Кастусь Каліноўскі і яго блізкае кола, карысталіся паролем «Каго любіш — Люблю [[Беларусь]] — То ўзаемна», вярнулі [[Беларуская мова|беларускую мову]] ва ўрадавае справаводзтва, а таксама выдавалі па-беларуску газэту «[[Мужыцкая праўда]]», праклямацыі і ўлёткі. Гэта прымусіла Нацыянальны ўрад у Варшаве прызнаць гістарычную суб’ектнасьць [[беларусы|беларусаў]] 3 траўня 1863 году ў форме прыняцьця адозвы «Да братоў-беларусаў»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/31162393.html Каліноўскі быў беларусам. Даказаць адваротнае немагчыма], [[Радыё Свабода]], 22 сакавіка 2021 г.</ref>. == На тэрыторыі Беларусі == [[Літоўскі правінцыйны камітэт]] (ЛПК) з пачаткам паўстаньня быў рэарганізаваны ў Часовы правінцыйны ўрад Літвы й Беларусі на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]. Першым маніфэстам гэтага ўраду быў пераказ [[Маніфэст Часовага нацыянальнага ўраду|варшаўскага маніфэсту]] (20 студзеня (1 лютага) 1863). Аднак у «Паўстанцкую інструкцыю» быў уключаны адметны пункт пра права камандзіраў аддзелаў паводле пастановы ваеннага суду караць сьмерцю «найбольш злосных прыгнятальнікаў сялянаў». Варшаўскі ўрад адхіліў ад улады Часовы ўрад Літвы й Беларусі (27 лютага (11 сакавіка) 1863), перадаўшы ўладу віленскаму камітэту «[[Белыя (паўстаньне 1863—1864 гадоў)|белых]]», які стаў называцца «[[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы|Аддзелам кіраўніцтва правінцыямі Літвы]]». Гэты Аддзел распаўсюдзіў дэкрэт, якім касаваліся ўсе паўнамоцтвы і мандаты [[Літоўскі правінцыйны камітэт|ЛПК]]. Каліноўскі ад імя ЛПК выказаў пратэст супраць перадачы ўлады «ў рукі контррэвалюцыянэраў» й зьняў зь сябе адказнасьць за ўсе будучыя памылкі й страты, але падпарадкаваўся. Тады, калі Каліноўскі разгортваў шырокую дзейнасьць у Гарадзеншчыне, выступаючы пад рознымі мянушкамі, як Яська Гаспадар з-пад Вільні, Васіль Сьвітка, Макарэвіч і Чарнэцкі, у Вільні тварыліся ўжо паўстанцкія арганізацыі. На чале іх стаялі: Старжынскі, Зьвірждоўскі, Агрызка, Пшыбыльскі, Длускі, Аскерка, Далеўскі, Малахоўскі" Вярыга і др. Усе яны ведалі пра Кастуся Каліноўскага, у паглядах зь ім ня ўсе, аднак, згаджаліся. Бальшыня гэных людзей была за тое, каб віленскія паўстанцкія арганізацыі мелі цесную лучнасьць з Варшавай і схіляліся на бок «белых», а Каліноўскі заяўляў, што «сякера паўстанца не павінна спыняцца нават над калыскаю шляхоцкага дзіцяці» і што «такой бесталковай галаве, як Варшава, ня можна даверыць долю Беларусі». Таму сярод віленскіх правадыроў паўстаньня, калі зьявіўся туды Каліноўскі, настаў разлом. Да Каліноўскага далучыліся: капітан Зьвірждоўскі, інжынэр-паручнік Малахоўскі, Вярыга і лекар Длускі. Наколькі палякі думалі ўвесь паўстанцкі рух абапёрці на шляхце і на абшарніках, нагэтулькі Каліноўскі і ягоныя сябры ўважалі, што паўстаньне ўдасца тады толькі, калі за ім пойдзе сялянства, якому трэба аддаць усю зямлю бяз выкупу і зь якога трэба было выбраць паўстанцкі апарат. Адначасна Каліноўскі пашыраў думку вуніі на рэлігійным груньце на Беларусі, хочучы з вуніі зрабіць нацыянальную беларускую рэлігію, веру, дзе была б беларуская мова і дзе не было б уплыву ані польскага, ані расейскага. Палякі ўсьцяж стараліся падпарадкаваць Каліноўскага варшаўскаму камітэту, а ён заяўляў, што беларусы самі сябе могуць кіраваць. Тады «белыя» загразілі, што калі ён з сваім Камітэтам не падпарадкуецца Варшаве, дык іхныя імёны будуць апублікаваныя ў газэтах і такім парадкам яны будуць раскрытыя ды панясуць адказнасьць перад урадам і перад Польшчай. Каліноўскі, запратэставаўшы супроць гэтага, змушаны быў выехаць зь Вільні ў Гарадзеншчыну, дзе далей праводзіў сваю дзейнасьць. Зьвірждоўскі выехаў на ўсход і праводзіў рэвалюцыйную акцыю сярод студэнтаў Горы-Горацкага сельскагаспадарчага інстытуту. У Вільні застаўся Малахоўскі, і ён у лучнасьці з Каліноўскім патаемна праводзіў самастойную беларускую лінію. Яны далей пашыралі сваю акцыю і заклікалі змагацца з царскім урадам, а таксама думку пра тое, што трэба стварыць мужыцкую Беларусь, незалежную і ад польскага пана, і ад расейскага самаўладзтва, што разам эксплюатавалі беларускага селяніна<ref name="ReferenceA">Беларусь учора і сяньня. Касяк Іван, Найдзюк Язэп.- Менск: Навука і тэхніка, 1993</ref>. У кастрычніку 1862 году паўстаў нумар «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]», які аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі. Гэты варыянт зьяўляецца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі, бо тлумачыць сялянам, як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ<ref>[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20180620212041/https://www.nv-online.info/2018/03/13/zyamlya-nasha-z-vyakou-vechnyh-nazyvaetstsa-litouskaya-a-my-to-nazyvaemsya-litoutsy-nenadrukavany-numar-muzhytskaj-praudy.html Ненадрукаваны нумар «Мужыцкай праўды»] // «Народная Воля», 19 чэрвеня 2018 г.</ref><ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — Гродна, 2018.</ref>: {{Цытата|Вы, дзецюкі, пэўне ня ведаеце, хто вы такія, як называецца гэта зямля, на якой нашы бацькі жылі <...> Зямля наша зь вякоў вечных называецца [[Літва|літоўская]], а мы то называемся [[ліцьвіны|літоўцы]].}} [[Файл:Mužyckaja praŭda. Ziamla naša nazyvajecca litoŭskaja, a my nazyvajemsia litoŭcy.jpg|значак|Першая старонка нявыдадзенай Мужыцкай праўды]] Ваенныя сілы паўстанцаў у [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] царскія ўлады ацэньвалі як 68—77 тыс. чал. Паўстанцкія аддзелы здолелі правесьці на Беларусі й Летуве 237 баёў з царскімі карнікамі<ref>Гісторыя Беларусі. Ад старажытнасці да XXI стагоддзя. Кароткі нарыс. — {{Мн.}}: Лекцыя, 2000.</ref>. Падчас паўстаньня на кароткі час інсургентамі быў захоплены горад [[Горкі]]. У красавіку 1863 г. атрад [[Людвік Зьвяждоўскі|Людвіка Зьвяждоўскага]] з дапамогай студэнтаў Горы-Горацкага земляробчага інстытуту захапіў павятовы горад, але быў разьбіты царскім войскам. На Меншчыне ваенныя дзеяньні пачаліся 19 красавіка 1863. Найбольш вялікія баі адбыліся: * 21 красавіка пад Азярцамі ([[Слуцкі раён]]) быў разьбіты аддзел паўстанцаў Уладзімера Машэўскага; * пад Тараканаўкай ([[Лагойскі раён]]) 27 красавіка 1863; * пад Пятровічамі ([[Смалявіцкі раён]]) 28 красавіка 1863, пацярпелі паразу інсургенты Антона Трусава; * пад Лядамі ([[Старадароскі раён]]) 30 красавіка 1863; * пад Падбярэзьзем ([[Барысаўскі раён]]) 7 траўня 1863; * адбыўся жорсткі бой пад Юравічамі (Чэрвеньскі раён) 9 траўня 1863; * пад Уладыкамі 16 (ці 28) траўня 1863 аддзел [[Вінцэнт Козел|Вінцэнта Козела]] быў пераможаны, тут загінула каля 100 паўстанцаў. * пад Іжай ([[Вялейскі раён]]) 24 траўня 1863. На Гарадзеншчыне ваенныя дзеяньні былі адметныя значна большым, чым у іншых мясьцінах, удзелам сялянаў, што тлумачыцца ўмелай прапагандай рэвалюцыйных дэмакратаў пад кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскага]]<ref>М. Біч…</ref>, а таксама значна большым адсоткам каталікоў. 11 красавіка 1863 году каля вёскі [[Новы Двор]] ([[Шчучынскі павет]]) атрад [[Людвік Нарбут|Людвіка Нарбута]] вытрымаў бітву з жаўнерамі палкоўніка Цімафеева. 3 чэрвеня адбылася знакамітая [[бітва пад Мілавідамі]]. 13 чэрвеня атрады [[Фэлікс Влодэк|Ф. Уладака]] і [[Ян Эдвард Ваньковіч|Я. Ваньковіча]] трымалі бой каля вёскі [[Пескі (Бярозаўскі раён)|Новыя Пяскі]] (Бярозаўскі павет). Праз два дні атрады [[Валеры Ўрублеўскі|Валерыя Урублеўскага]] перамаглі [[Паўстаньне 1863 году на Пружаншчыне#Баявыя дзеі|на Пружаншчыне]]. У чэрвені — ліпені 1863 у выніку рэпрэсіяў [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёва]] ад падтрымкі паўстаньня адышлі памешчыкі Беларусі й Летувы. Тады ў склад Віленскага камітэту быў вернуты Каліноўскі, а 31 ліпеня 1863 узначаліў яго. 22 жніўня Каліноўскаму былі перададзеныя паўнамоцтвы камісара варшаўскага ўраду ў Вільні. Такім чынам, у руках Каліноўскага была сканцэнтраваная ўся паўната ўлады ў паўстанцкай арганізацыі на землях Беларусі й Летувы. На важнейшыя пасады Каліноўскі паставіў сваіх аднадумцаў — так, В. Урублеўскі стаў ваенным начальнікам Гарадзенскага ваяводзтва, І. Ямант — камісарам у Менску, А. Мацкевіч — ваенным арганізатарам узброеных сілаў Ковенскага ваяводзтва. Аднак і новаму складу кіраўніцтва не ўдалося дамагчыся пералому ў ваенных дзеяньнях. Пад пачатак верасьню 1863 паўстаньне ў літоўска-беларускіх губэрнях было практычна задушанае. 16 сьнежня ў [[Коўна|Коўне]] расейскія ўлады павесілі Антона Мацкевіча<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=184665 Змагацца і памерці, каб стаць легендай: «Бітва за Каліноўскага»] // [[Наша ніва]]</ref>. [[Файл:Symon_Šydłoŭski,_Viciebsk,_Pahonia._Сымон_Шыдлоўскі,_Віцебск,_Пагоня_(1863-64).jpg|зьлева|значак|Удзельнікі паўстаньня: [[Сымон Шыдлоўскі]] трымае харугву [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]] з [[Пагоня|Пагоняй]]]] Каліноўскі і ягоныя сябры былі людзьмі высокаасьвечанымі, поўныя энэргіі і любасьці да свайго краю і народу, і свае акцыі ня спынілі нават тады, калі палякі ў 1863 годзе праігралі паўстаньне. Наадварот, Каліноўскі, абвесьціўшы сябе дыктатарам Беларусі, яшчэ больш узмацніў і найдаўжэй праводзіў сваю рэвалюцыйную працу. Калі-ж польскія паны, спалохаўшыся пагромшчыка паўстанцаў віленскага генэрал-губэрнатара Мураўёва, пачалі падпісваць лісты з «верноподданническим» адрысам да цара, дык па загадзе Каліноўскага паўстанцы зрабілі замах на арганізатара гэнага падпісваньня абшарніка Дамэйку і моцна яго парэзалі. Гэты факт страшэнна ўзбурыў расейцаў. Мураўёў асабіста пачаў кіраваць асочваньнем Каліноўскага і ягоных найбліжэйшых супрацоўнікаў. Круг дзейнасьці паўстанцаў звужаўся і ў канцы 1863 году па даносе паліцыі ўдалося арыштаваць памоцніка Каліноўскага Далеўскага, загадчыка гаспадарска-грашовае часткі паўстаньня на Беларусі Здановіча і паўстанцкага камісара Віленшчыны Дарміноўскага. Паліцыя, ведаючы, што яны былі найбліжэйшымі супрацоўнікамі Каліноўскага, старалася рознымі спосабамі вымусіць ад іх паказаньні аб месцы прабываньня Каліноўскага, але ніхто зь іх свайго правадыра ня зрадзіў, хоць усім прышлося згінуць на эшафоце. Здановіча і Дарміноўскага павесілі ў сьнежні 1863 г., а Далеўскага — у студзені 1864 году. [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1863).jpg|значак|322x322пкс|[[Францішак Багушэвіч]] 1863 г.]] Пасьля паліцыя натрапіла на сьляды Малахоўскага, і ён мусіў выехаць за межы. [[Францішак Багушэвіч]], які браў таксама ўдзел у паўстаньні, быў ранены ў нагу і, каб заблытаць сьляды, выехаў на Ўкраіну ў Нежын, дзе паступіў у Юрыдычны ліцэй. Каліноўскі застаўся блізу што адзін, але дарма, ён і далей сьмела, энэргічна працаваў, спадзяючыся падняць працоўныя беларускія масы проці польскіх паноў і расейскага цара. Аднак расстаўленыя агенты Мураўёва дзеілі. Яны шукалі Каліноўскага ня толькі ў Вільні, але і ў Менску, і там, натрапіўшы на сьляды падпольнае беларускае арганізацыі, злавілі шляхцюка Парфіновіча. Парфіновіч ведаў, дзе знаходзіцца дыктатар і, калі паліцыя дакляравала яму падараваць жыцьцё, дык ён паказаў памешканьне Каліноўскага ў Вільні, у сьвятаянскіх мурох, дзе Каліноўскі жыў пад прозьвішчам Вітаўта Вітожэнца. Арышт Каліноўскага адбыўся 29.1.1864 г., і пасьля яго паўстаньне было канчальна зьліквідавана, а сам Каліноўскі 22.III. 1864 г. павешаны на Лукіскім пляцы ў Вільні. Перад сьмерцяй сваёй Каліноўскі, будучы ў вастрозе, напісаў яшчэ ліст да беларускага народу наступнага зьместу <ref name="ReferenceA" />: «Мужыкі, браты мае родныя! З-пад шыбеніцы маскоўскай прыходзіцца мне пісаць да вас і можа астатні раз Горка пакінуць зямельку родную і цябе, дарагі мне народзе. Грудзі застогнуць, забаліць сэрца, але ня жаль згінуць за тваю праўду. Прымі, народзе, да шчырасьці мае слова перадсьмертнае, бо яно як-бы з таго сьвету толькі для дабра твайго напісана. Нямаш, браткі, большага шчасьця на гэтым сьвеце, як калі чалавек мае розум і навуку. Тады ён толькі ў радзе жыць у дастатках, і тады толькі, памаліўшыся Богу, заслужыць неба, бо, узбагаціўшы навукай розум, разаўе сэрца і народ свой цэлы шчыра палюбіць. Але як дзень з ноччу ня ходзіць разам, так і навука праўдзівая ня ідзе разам з няволяй маскоўскай. А пакуль яна у нас будзе, у нас нічога ня будзе. Ня будзе праўды, ня будзе багацьця і ніякае навукі, адно намі, як скацінай, варочаць будуць не для дабра, а на пагібель нашу. Ваюй, народзе, за свае чалавечае і народнае права, за сваю веру, за зямлю сваю родную Бо я табе з-пад шыбеніцы кажу, народзе, што тады толькі зажывеш шчасьліва, калі над табой маскаля ўжо ня будзе». Пасьля паразы ў ваенных дзеяньнях у 1863 паўстанцы перайшлі да партызанскай барацьбы. У далейшым барацьба перайшла ў сфэру грамадзкага непадпарадкаваньня й адміністрацыйных рэпрэсіяў, яна працягвалася й пасьля сканчэньня паўстаньня. == Вынікі == [[Файл:Каго любіш? — Люблю Беларусь (пароль паўстанцаў 1864 году).jpg|значак|240пкс|Вытрымка з пратакола допыту В. Парфіяновіча, у якім упамінаецца пароль паўстанцаў: «Каго любіш?» — «Люблю Беларусь».]] Расейскія ўлады ўчынілі бязьлітасныя рэпрэсіі супраць удзельнікаў паўстаньня, канфіскоўвалі іх маёмасьць. Маёнткі датычных да паўстаньня забіраліся ў скарб Расейскай імпэрыі і на льготных умовах прадаваліся выхадцам з цэнтральных расейскіх губэрняў. За падтрымку паўстаньня студэнтамі расейскія ўлады закрылі [[Горы-Горацкі земляробчы інстытут]], скарацілі колькасьць сярэдніх навучальных установаў. Настаўнікаў і іншыя катэгорыі мясцовай інтэлігенцыі (мэдычных работнікаў, землямераў) пераводзілі на службу ў цэнтральную Расею і замянялі выхадцамі адтуль. Згодна з афіцыйнай статыстыкай расейскіх уладаў (зь ліку тых, каго ўзялі ў палон або арыштавалі), за датычнасьць да паўстаньня 128 чалавек пакаралі сьмерцю, 853 чалавекі выраклі да катаргі, каля 12,5 тысячаў чалавек выраклі на службу ў арыштацкіх ротах або выслалі ў іншыя мясцовасьці<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 336.</ref>, у тым ліку — на пасяленьне ў [[Сыбір]] (частка зь іх у 1866 годзе падняла [[Кругабайкальскае паўстаньне]]). Улады Расейскай імпэрыі вырабілі мэдаль «За здушэньне польскага мяцяжу» ({{мова-ru|«За усмирение польскага мятежа»|скарочана}}), наклад якога склаў 368 тысячаў 133 асобнікі, што сьведчыла як пра велізарныя сілы, кінутыя супраць паўстанцаў, так і пра маштаб змаганьня з расейскімі калянізатарамі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 335.</ref>. == Вядомыя ўдзельнікі == * [[Кастусь Каліноўскі]] * [[Францішак Багушэвіч]] * [[Міхал Аскерка]] * [[Тытус Далеўскі]] * [[Ігнат Здановіч]] * [[Генрых Дмахоўскі]] * [[Рамуальд Траўгут]] * [[Аляксандар Аскерка]] * [[Баляслаў Аскерка]] * [[Юзэф Каліноўскі]] * [[Вітольд Міладоўскі]] * [[Ігнат Будзіловіч]] * [[Фэлікс Влодэк]] * [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]] * [[Мар’ян Лангевіч]] * [[Аляксандар Акінчыц]] * [[Антон Баранцэвіч]] * [[Антон Яленскі]] * [[Напалеон Яленскі]] * [[Зыгмунт Серакоўскі]] * [[Ян Козел-Паклеўскі]] * [[Сымон Шыдлоўскі]] * [[Адам Фалькоўскі]] * [[Аляксандар Вашкоўскі]] * [[Аляксандар Сахачэўскі]] * [[Андрэй Потэбня]] * [[Аўгуст Шчавінскі]] * [[Браніслаў Мінейка]] * [[Людвік Станіслаў Фадзей Акінчыц]] * [[Раман Жулінскі]] * [[Станіслаў Сільвястровіч]] * [[Тадэвуш Корзан]] * [[Тамаш Грыневіч]] * [[Юлян Міцкевіч]] * [[Яўстах Мінейка]] == Памяць == [[Файл:KalinowskiSierakowskiWilno1.jpg|значак|''Мэмарыяльная пліта на месцы пакараньня [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскага]] ([[Лукішкі (Вільня)|Лукішкі]])'']] Урадам Летувы была створана дзяржаўная камісія па перапахаваньні, якую ўзначаліў прэмʼер-міністар Саўлюс Сквэрняліс. 22 лістапада 2019 году ў [[Вільня|Вільні]] прайшла цырымонія перапахаваньня кіраўнікоў і ўдзельнікаў паўстаньня 1863—1864 гадоў на могілках Роса ў Вільні. У шэсьці памяці па вуліцах горада да месца пахаваньня ўдзельнічалі сотні беларусаў з [[Бел-чырвона-белы сьцяг|нацыянальнымі сьцягамі]].<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29838259.html|title=На беларускае шэсьце ў гонар Каліноўскага ў Вільні прыйшлі прапраўнук Міцкевіча і першы лідэр вольнай Літвы.|publisher=[[Белорусская служба Радио «Свобода»]]|date=2019-03-24|author=Карней, Ігар|access-date=2019-03-28|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328191624/https://www.svaboda.org/a/29838259.html|url-status=live|lang=be}}</ref> == Глядзіце таксама == * [[Паўстаньне 1863 году на Пружаншчыне]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * Гісторыя Беларусі. Ад старажытнасці да XXI стагоддзя. Кароткі нарыс. — {{Менск (Мн.)}}: Лекцыя, 2000 г. * [http://pawet.net/library/history/city_district/war/1863_sz/Лідская_шляхта_ў_паўстанні_1863_года.html ''Малеўскі Ч. Лідская шляхта ў паўстанні 1863 года''] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/smalianchuk/11/Кастусь_Каліноўскі_ў_польскай_гістарычнай_традыцыі.html ''Смалянчук А. Ф. Кастусь Каліноўскі ў польскай гістарычнай традыцыі''] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/smalianchuk/12/Раткевіч_versus_Каліноўскі.html ''Смалянчук А. Ф. Раткевіч versus Каліноўскі''] * [http://pawet.net/library/history/city_district/war/1863/Лідчына_ў_паўстаньні_1863_года.html ''Суднік С. Лідчына ў паўстаньні 1863 года''] * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/narbutt_l/02/Вайсковы_начальнік_Лідскага_павета_грамадзянін_Нарбут.html ''Швед В. В. Вайсковы начальнік Лідскага павета грамадзянін Нарбут''] * ''Gieysztor, J.'' Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857—1865 : w 2 t. / J. Gieysztor; przedmowa i przypisy prof. T. Korzona. — Wilno : Nakładem Tow. Udz. «Kurjer Litewski», 1913. — T. 1. — 422 s. * ''Gieysztor, J.'' Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857—1865 : w 2 t. / J. Gieysztor; przedmowa i przypisy prof. T. Korzona. — Wilno : Nakładem Tow. Udz. «Kurjer Litewski», 1913. — T. 2. — 384 s. * ''Ramotowska, F.'' Tajemnie państwo polskie w powstaniu styczniowym 1863—1864: struktura organizacyjna : w 2 cz. / F. Ramotowska. — Warzsawa : DiG, 1999—2000. — Cz. 1. — 1999. — 727 s. * ''Бендин, А.'' Без ярлыков и штапмов. Образ виленского генерал-губернатора М. Н. Муравьева в белорусской историографии / А. Бендин // Беларуская думка, чэрвень 2008. * Восстание в Литве и Белоруссии 1863—1864 гг.: материалы и документы / гл. ред. : С. Кеневич. — М. : Наука, 1965. — 586 с. * ''Карев Д. В.'' Восстания 1830—1831 гг. и 1863—1864 гг. в белорусской историографии конца XIX—XX вв. // Повстанческое движение в Гродненской губернии 1863—1864 гг. // сост. Т. Ю. Афанасьева [и др.]; под ред. Д. В. Карева. — Брест : Академия, 2006. — 404 с ISBN 985-505-025-8. С.3—16. * ''Лазутка, С. А.'' Революционная ситуация в Литве, 1859—1862 / С. А. Лазутка. — М. : Высшая школа, 1961. — 260 с. * Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг.: материалы и документы / гл. ред. : С. Кеневич. — М. : Наука, 1964. — 707 с. * ''Смирнов, А. Ф.'' Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А. Ф. Смирнов. — М. : АН СССР, 1963. — 392 с. == Вонкавыя спасылкі == * [https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&msid=205047460038261238731.0004d06f8475ad3b3560e&ie=UTF8&t=m&z=6&source=embed Інтэрактыўная мапа падзеяў паўстаньня на тэрыторыі Беларусі] // [[Google Maps]] * {{YouTube|G3Ll50vz_m4|Гісторыя пад знакам Пагоні. Паўстанне 1863 года}} {{Паўстаньне 1863—1864 гадоў}} {{Найвышэйшыя ваяводы паўстаньня 1863}} {{Войскі паўстаньня 1863—1864 гадоў}} {{Акцыі пратэсту ў Беларусі}} {{Гісторыя Беларусі}} [[Катэгорыя:Паўстаньне 1863—1864 гадоў| ]] c11muco7a44wdqu0d692jh76vqs4fst 2697563 2697562 2026-10-24T12:15:26Z Франак Радзівіл 96369 2697563 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |Назва = Студзеньскае паўстаньне |Вайна = |Выява = Kastuś_Kalinoŭski_siarod_paŭstancaŭ_1863_hodu.jpg |Памер = 350px |Подпіс да выявы = [[Кастусь Каліноўскі]] сярод паўстанцаў |Дата = 22 студзеня 1863 — восень 1864 |Месца = [[Царства Польскае]], [[Беларусь]] ([[Вялікае Княства Літоўскае|Літва]]), [[Летува]], [[Латвія]], [[Правабярэжная Ўкраіна]] |Вынік = Параза паўстанцаў |Войска1 = [[Файл:Coat_of_arms_of_the_January_Uprising.svg|20пкс]] Паўстанцы [[Рэч Паспалітая трох народаў|Трох Народаў]] *[[Файл:Zemlya i volya.svg|20пкс]] [[Зямля і воля]] |Войска2 = [[Файл:Romanov Flag.svg|20пкс]] [[Расейская імпэрыя]]<br />[[Файл:Flag of Prussia 1892-1918.svg|20пкс]] [[Канвэнцыя Альвэнсьлебэна|Каралеўства Прусія]] (з 8 лютага 1863) |Камандуючы1 =[[File:Coat of arms of Poland under Russian rule.svg|20пкс]] [[Стэфан Баброўскі]] †<br /> [[File:Герб Княжества и области белорусские и литовские 1882.svg|20пкс]] [[Кастусь Каліноўскі]] †<br /> [[File:1597 Bielski Kyiv Voivodship.svg|20пкс]] [[Аляксандар Ябланоўскі]] |Камандуючы2 =[[File:Imperial Standard of the Emperor of Russia (1858–1917).svg|20пкс]] [[Аляксандар II]]<br /> [[Файл:Romanov Flag.svg|20пкс]] [[Міхаіл Мураўёў]] |Колькасьць1 =каля 200 тысяч паўстанцаў |Колькасьць2 =220 тысяч чалавек |Страты1 = |Страты2 = |Прычына=Барацьба супраць [[Расейская імпэрыя|маскоўскай]] акупацыі і спроба аднавіць [[Рэч Паспалітая трох народаў|Рэч Паспалітую Трох Народаў]] [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|у межах 1772 году]]}} {{Бітвы паўстаньня 1863 году}} [[Файл:Coat_of_arms_of_the_January_Uprising.svg|значак|200пкс|Герб [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у часы паўстаньня 1863—1864 гадоў]] [[Файл:Unia w Krewie.JPG|зьлева|значак|188x188пкс|Геральдычныя сымбалі [[Польшча|Польшчы]] і [[Літва|Літвы]]]] '''Студзеньскае паўстаньне, Паўста́ньне 1863—1864 гадо́ў''' — паўстаньне нацыянальна-рэвалюцыйных сілаў на частцы земляў былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (сучасныя [[Польшча]], [[Беларусь]], [[Летува]], [[Латвія]] й частка [[Украіна|Ўкраіны]]) супраць [[Расейская імпэрыя|расейскага]] панаваньня й за аднаўленьне Рэчы Паспалітай у межах 1772 году. Пачалося абвяшчэньнем [[Маніфэст 22 студзеня|Маніфэсту Часовага нацыянальнага ўраду]] 10 (22) студзеня 1863 году. Гісторыяграфічная навука дае розныя ацэнкі паўстаньню ў цэлым, асабліва ў пляне нацыянальнай матывацыі кіраўнікоў і сацыяльнай базы ўдзельнікаў: ад «польскай шляхецка-клерыкальнай смуты» да «беларускага нацыянальна-вызваленчага» або «сялянска-рэвалюцыйнага руху»<ref name="firynovic">{{артыкул|аўтар=Фірыновіч А. Э.|загаловак=«Жаночы фактар» у Паўстаньні 1863—1864 гг.: Інфармацыйны патэнцыял беларускіх архівасховішчаў|выданьне=Весці НАН Беларусі. Серыя гуманітарных навук|год=2011|нумар=2|старонкі=59—65|url=http://libcat.bas-net.by/opac/pls/pages.view1doc?id=1009197}}</ref>. Асобна разглядаецца паўстаньне на тэрыторыі колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], да якога ўжываецца назва '''паўстаньне [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]]'''. Яно характарызуецца ўтварэньнем [[Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі|Часовага правінцыйнага ўраду Літвы і Беларусі]], які патрабаваў роўнасьці ў дачыненьнях паміж [[Вільня]]й і [[Варшава]]й. Удзельнікі паўстаньня ў Вялікім Княстве Літоўскім, найперш Кастусь Каліноўскі і яго блізкае кола, карысталіся паролем «Каго любіш — Люблю [[Беларусь]] — То ўзаемна», вярнулі [[Беларуская мова|беларускую мову]] ва ўрадавае справаводзтва, а таксама выдавалі па-беларуску газэту «[[Мужыцкая праўда]]», праклямацыі і ўлёткі. Гэта прымусіла Нацыянальны ўрад у Варшаве прызнаць гістарычную суб’ектнасьць [[беларусы|беларусаў]] 3 траўня 1863 году ў форме прыняцьця адозвы «Да братоў-беларусаў»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/31162393.html Каліноўскі быў беларусам. Даказаць адваротнае немагчыма], [[Радыё Свабода]], 22 сакавіка 2021 г.</ref>. == На тэрыторыі Беларусі == [[Літоўскі правінцыйны камітэт]] (ЛПК) з пачаткам паўстаньня быў рэарганізаваны ў Часовы правінцыйны ўрад Літвы й Беларусі на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]. Першым маніфэстам гэтага ўраду быў пераказ [[Маніфэст Часовага нацыянальнага ўраду|варшаўскага маніфэсту]] (20 студзеня (1 лютага) 1863). Аднак у «Паўстанцкую інструкцыю» быў уключаны адметны пункт пра права камандзіраў аддзелаў паводле пастановы ваеннага суду караць сьмерцю «найбольш злосных прыгнятальнікаў сялянаў». Варшаўскі ўрад адхіліў ад улады Часовы ўрад Літвы й Беларусі (27 лютага (11 сакавіка) 1863), перадаўшы ўладу віленскаму камітэту «[[Белыя (паўстаньне 1863—1864 гадоў)|белых]]», які стаў называцца «[[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы|Аддзелам кіраўніцтва правінцыямі Літвы]]». Гэты Аддзел распаўсюдзіў дэкрэт, якім касаваліся ўсе паўнамоцтвы і мандаты [[Літоўскі правінцыйны камітэт|ЛПК]]. Каліноўскі ад імя ЛПК выказаў пратэст супраць перадачы ўлады «ў рукі контррэвалюцыянэраў» й зьняў зь сябе адказнасьць за ўсе будучыя памылкі й страты, але падпарадкаваўся. Тады, калі Каліноўскі разгортваў шырокую дзейнасьць у Гарадзеншчыне, выступаючы пад рознымі мянушкамі, як Яська Гаспадар з-пад Вільні, Васіль Сьвітка, Макарэвіч і Чарнэцкі, у Вільні тварыліся ўжо паўстанцкія арганізацыі. На чале іх стаялі: Старжынскі, Зьвірждоўскі, Агрызка, Пшыбыльскі, Длускі, Аскерка, Далеўскі, Малахоўскі" Вярыга і др. [[Файл:Флаг_«федерации_трех_народов»_1863.jpg|зьлева|значак|220x220пкс|сьцяг паўстання 1863-1864 года з гербамі: [[Ліцьвіны|Літвы(Беларусі)]], [[Палякі|Польшча]], і [[Украінцы|Ўкраіны]]]] Усе яны ведалі пра Кастуся Каліноўскага, у паглядах зь ім ня ўсе, аднак, згаджаліся. Бальшыня гэных людзей была за тое, каб віленскія паўстанцкія арганізацыі мелі цесную лучнасьць з Варшавай і схіляліся на бок «белых», а Каліноўскі заяўляў, што «сякера паўстанца не павінна спыняцца нават над калыскаю шляхоцкага дзіцяці» і што «такой бесталковай галаве, як Варшава, ня можна даверыць долю Беларусі». Таму сярод віленскіх правадыроў паўстаньня, калі зьявіўся туды Каліноўскі, настаў разлом. Да Каліноўскага далучыліся: капітан Зьвірждоўскі, інжынэр-паручнік Малахоўскі, Вярыга і лекар Длускі. Наколькі палякі думалі ўвесь паўстанцкі рух абапёрці на шляхце і на абшарніках, нагэтулькі Каліноўскі і ягоныя сябры ўважалі, што паўстаньне ўдасца тады толькі, калі за ім пойдзе сялянства, якому трэба аддаць усю зямлю бяз выкупу і зь якога трэба было выбраць паўстанцкі апарат. Адначасна Каліноўскі пашыраў думку вуніі на рэлігійным груньце на Беларусі, хочучы з вуніі зрабіць нацыянальную беларускую рэлігію, веру, дзе была б беларуская мова і дзе не было б уплыву ані польскага, ані расейскага. Палякі ўсьцяж стараліся падпарадкаваць Каліноўскага варшаўскаму камітэту, а ён заяўляў, што беларусы самі сябе могуць кіраваць. Тады «белыя» загразілі, што калі ён з сваім Камітэтам не падпарадкуецца Варшаве, дык іхныя імёны будуць апублікаваныя ў газэтах і такім парадкам яны будуць раскрытыя ды панясуць адказнасьць перад урадам і перад Польшчай. Каліноўскі, запратэставаўшы супроць гэтага, змушаны быў выехаць зь Вільні ў Гарадзеншчыну, дзе далей праводзіў сваю дзейнасьць. Зьвірждоўскі выехаў на ўсход і праводзіў рэвалюцыйную акцыю сярод студэнтаў Горы-Горацкага сельскагаспадарчага інстытуту. У Вільні застаўся Малахоўскі, і ён у лучнасьці з Каліноўскім патаемна праводзіў самастойную беларускую лінію. Яны далей пашыралі сваю акцыю і заклікалі змагацца з царскім урадам, а таксама думку пра тое, што трэба стварыць мужыцкую Беларусь, незалежную і ад польскага пана, і ад расейскага самаўладзтва, што разам эксплюатавалі беларускага селяніна<ref name="ReferenceA">Беларусь учора і сяньня. Касяк Іван, Найдзюк Язэп.- Менск: Навука і тэхніка, 1993</ref>. У кастрычніку 1862 году паўстаў нумар «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]», які аднак зь нейкіх прычынаў не надрукавалі. Гэты варыянт зьяўляецца ўнікальным і вылучаецца з усяе сэрыі, бо тлумачыць сялянам, як раней называлася іхная краіна і якую назву мае тутэйшы народ<ref>[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20180620212041/https://www.nv-online.info/2018/03/13/zyamlya-nasha-z-vyakou-vechnyh-nazyvaetstsa-litouskaya-a-my-to-nazyvaemsya-litoutsy-nenadrukavany-numar-muzhytskaj-praudy.html Ненадрукаваны нумар «Мужыцкай праўды»] // «Народная Воля», 19 чэрвеня 2018 г.</ref><ref>Герасімчык В. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда. — Гродна, 2018.</ref>: {{Цытата|Вы, дзецюкі, пэўне ня ведаеце, хто вы такія, як называецца гэта зямля, на якой нашы бацькі жылі <...> Зямля наша зь вякоў вечных называецца [[Літва|літоўская]], а мы то называемся [[ліцьвіны|літоўцы]].}} [[Файл:Mužyckaja praŭda. Ziamla naša nazyvajecca litoŭskaja, a my nazyvajemsia litoŭcy.jpg|значак|Першая старонка нявыдадзенай Мужыцкай праўды]] Ваенныя сілы паўстанцаў у [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] царскія ўлады ацэньвалі як 68—77 тыс. чал. Паўстанцкія аддзелы здолелі правесьці на Беларусі й Летуве 237 баёў з царскімі карнікамі<ref>Гісторыя Беларусі. Ад старажытнасці да XXI стагоддзя. Кароткі нарыс. — {{Мн.}}: Лекцыя, 2000.</ref>. Падчас паўстаньня на кароткі час інсургентамі быў захоплены горад [[Горкі]]. У красавіку 1863 г. атрад [[Людвік Зьвяждоўскі|Людвіка Зьвяждоўскага]] з дапамогай студэнтаў Горы-Горацкага земляробчага інстытуту захапіў павятовы горад, але быў разьбіты царскім войскам. На Меншчыне ваенныя дзеяньні пачаліся 19 красавіка 1863. Найбольш вялікія баі адбыліся: * 21 красавіка пад Азярцамі ([[Слуцкі раён]]) быў разьбіты аддзел паўстанцаў Уладзімера Машэўскага; * пад Тараканаўкай ([[Лагойскі раён]]) 27 красавіка 1863; * пад Пятровічамі ([[Смалявіцкі раён]]) 28 красавіка 1863, пацярпелі паразу інсургенты Антона Трусава; * пад Лядамі ([[Старадароскі раён]]) 30 красавіка 1863; * пад Падбярэзьзем ([[Барысаўскі раён]]) 7 траўня 1863; * адбыўся жорсткі бой пад Юравічамі (Чэрвеньскі раён) 9 траўня 1863; * пад Уладыкамі 16 (ці 28) траўня 1863 аддзел [[Вінцэнт Козел|Вінцэнта Козела]] быў пераможаны, тут загінула каля 100 паўстанцаў. * пад Іжай ([[Вялейскі раён]]) 24 траўня 1863. На Гарадзеншчыне ваенныя дзеяньні былі адметныя значна большым, чым у іншых мясьцінах, удзелам сялянаў, што тлумачыцца ўмелай прапагандай рэвалюцыйных дэмакратаў пад кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскага]]<ref>М. Біч…</ref>, а таксама значна большым адсоткам каталікоў. 11 красавіка 1863 году каля вёскі [[Новы Двор]] ([[Шчучынскі павет]]) атрад [[Людвік Нарбут|Людвіка Нарбута]] вытрымаў бітву з жаўнерамі палкоўніка Цімафеева. 3 чэрвеня адбылася знакамітая [[бітва пад Мілавідамі]]. 13 чэрвеня атрады [[Фэлікс Влодэк|Ф. Уладака]] і [[Ян Эдвард Ваньковіч|Я. Ваньковіча]] трымалі бой каля вёскі [[Пескі (Бярозаўскі раён)|Новыя Пяскі]] (Бярозаўскі павет). Праз два дні атрады [[Валеры Ўрублеўскі|Валерыя Урублеўскага]] перамаглі [[Паўстаньне 1863 году на Пружаншчыне#Баявыя дзеі|на Пружаншчыне]]. У чэрвені — ліпені 1863 у выніку рэпрэсіяў [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёва]] ад падтрымкі паўстаньня адышлі памешчыкі Беларусі й Летувы. Тады ў склад Віленскага камітэту быў вернуты Каліноўскі, а 31 ліпеня 1863 узначаліў яго. 22 жніўня Каліноўскаму былі перададзеныя паўнамоцтвы камісара варшаўскага ўраду ў Вільні. Такім чынам, у руках Каліноўскага была сканцэнтраваная ўся паўната ўлады ў паўстанцкай арганізацыі на землях Беларусі й Летувы. На важнейшыя пасады Каліноўскі паставіў сваіх аднадумцаў — так, В. Урублеўскі стаў ваенным начальнікам Гарадзенскага ваяводзтва, І. Ямант — камісарам у Менску, А. Мацкевіч — ваенным арганізатарам узброеных сілаў Ковенскага ваяводзтва. Аднак і новаму складу кіраўніцтва не ўдалося дамагчыся пералому ў ваенных дзеяньнях. Пад пачатак верасьню 1863 паўстаньне ў літоўска-беларускіх губэрнях было практычна задушанае. 16 сьнежня ў [[Коўна|Коўне]] расейскія ўлады павесілі Антона Мацкевіча<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=184665 Змагацца і памерці, каб стаць легендай: «Бітва за Каліноўскага»] // [[Наша ніва]]</ref>. [[Файл:Symon_Šydłoŭski,_Viciebsk,_Pahonia._Сымон_Шыдлоўскі,_Віцебск,_Пагоня_(1863-64).jpg|зьлева|значак|Удзельнікі паўстаньня: [[Сымон Шыдлоўскі]] трымае харугву [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]] з [[Пагоня|Пагоняй]]]] Каліноўскі і ягоныя сябры былі людзьмі высокаасьвечанымі, поўныя энэргіі і любасьці да свайго краю і народу, і свае акцыі ня спынілі нават тады, калі палякі ў 1863 годзе праігралі паўстаньне. Наадварот, Каліноўскі, абвесьціўшы сябе дыктатарам Беларусі, яшчэ больш узмацніў і найдаўжэй праводзіў сваю рэвалюцыйную працу. Калі-ж польскія паны, спалохаўшыся пагромшчыка паўстанцаў віленскага генэрал-губэрнатара Мураўёва, пачалі падпісваць лісты з «верноподданническим» адрысам да цара, дык па загадзе Каліноўскага паўстанцы зрабілі замах на арганізатара гэнага падпісваньня абшарніка Дамэйку і моцна яго парэзалі. Гэты факт страшэнна ўзбурыў расейцаў. Мураўёў асабіста пачаў кіраваць асочваньнем Каліноўскага і ягоных найбліжэйшых супрацоўнікаў. Круг дзейнасьці паўстанцаў звужаўся і ў канцы 1863 году па даносе паліцыі ўдалося арыштаваць памоцніка Каліноўскага Далеўскага, загадчыка гаспадарска-грашовае часткі паўстаньня на Беларусі Здановіча і паўстанцкага камісара Віленшчыны Дарміноўскага. Паліцыя, ведаючы, што яны былі найбліжэйшымі супрацоўнікамі Каліноўскага, старалася рознымі спосабамі вымусіць ад іх паказаньні аб месцы прабываньня Каліноўскага, але ніхто зь іх свайго правадыра ня зрадзіў, хоць усім прышлося згінуць на эшафоце. Здановіча і Дарміноўскага павесілі ў сьнежні 1863 г., а Далеўскага — у студзені 1864 году. [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1863).jpg|значак|322x322пкс|[[Францішак Багушэвіч]] 1863 г.]] Пасьля паліцыя натрапіла на сьляды Малахоўскага, і ён мусіў выехаць за межы. [[Францішак Багушэвіч]], які браў таксама ўдзел у паўстаньні, быў ранены ў нагу і, каб заблытаць сьляды, выехаў на Ўкраіну ў Нежын, дзе паступіў у Юрыдычны ліцэй. Каліноўскі застаўся блізу што адзін, але дарма, ён і далей сьмела, энэргічна працаваў, спадзяючыся падняць працоўныя беларускія масы проці польскіх паноў і расейскага цара. Аднак расстаўленыя агенты Мураўёва дзеілі. Яны шукалі Каліноўскага ня толькі ў Вільні, але і ў Менску, і там, натрапіўшы на сьляды падпольнае беларускае арганізацыі, злавілі шляхцюка Парфіновіча. Парфіновіч ведаў, дзе знаходзіцца дыктатар і, калі паліцыя дакляравала яму падараваць жыцьцё, дык ён паказаў памешканьне Каліноўскага ў Вільні, у сьвятаянскіх мурох, дзе Каліноўскі жыў пад прозьвішчам Вітаўта Вітожэнца. Арышт Каліноўскага адбыўся 29.1.1864 г., і пасьля яго паўстаньне было канчальна зьліквідавана, а сам Каліноўскі 22.III. 1864 г. павешаны на Лукіскім пляцы ў Вільні. Перад сьмерцяй сваёй Каліноўскі, будучы ў вастрозе, напісаў яшчэ ліст да беларускага народу наступнага зьместу <ref name="ReferenceA" />: «Мужыкі, браты мае родныя! З-пад шыбеніцы маскоўскай прыходзіцца мне пісаць да вас і можа астатні раз Горка пакінуць зямельку родную і цябе, дарагі мне народзе. Грудзі застогнуць, забаліць сэрца, але ня жаль згінуць за тваю праўду. Прымі, народзе, да шчырасьці мае слова перадсьмертнае, бо яно як-бы з таго сьвету толькі для дабра твайго напісана. Нямаш, браткі, большага шчасьця на гэтым сьвеце, як калі чалавек мае розум і навуку. Тады ён толькі ў радзе жыць у дастатках, і тады толькі, памаліўшыся Богу, заслужыць неба, бо, узбагаціўшы навукай розум, разаўе сэрца і народ свой цэлы шчыра палюбіць. Але як дзень з ноччу ня ходзіць разам, так і навука праўдзівая ня ідзе разам з няволяй маскоўскай. А пакуль яна у нас будзе, у нас нічога ня будзе. Ня будзе праўды, ня будзе багацьця і ніякае навукі, адно намі, як скацінай, варочаць будуць не для дабра, а на пагібель нашу. Ваюй, народзе, за свае чалавечае і народнае права, за сваю веру, за зямлю сваю родную Бо я табе з-пад шыбеніцы кажу, народзе, што тады толькі зажывеш шчасьліва, калі над табой маскаля ўжо ня будзе». Пасьля паразы ў ваенных дзеяньнях у 1863 паўстанцы перайшлі да партызанскай барацьбы. У далейшым барацьба перайшла ў сфэру грамадзкага непадпарадкаваньня й адміністрацыйных рэпрэсіяў, яна працягвалася й пасьля сканчэньня паўстаньня. == Вынікі == [[Файл:Каго любіш? — Люблю Беларусь (пароль паўстанцаў 1864 году).jpg|значак|240пкс|Вытрымка з пратакола допыту В. Парфіяновіча, у якім упамінаецца пароль паўстанцаў: «Каго любіш?» — «Люблю Беларусь».]] Расейскія ўлады ўчынілі бязьлітасныя рэпрэсіі супраць удзельнікаў паўстаньня, канфіскоўвалі іх маёмасьць. Маёнткі датычных да паўстаньня забіраліся ў скарб Расейскай імпэрыі і на льготных умовах прадаваліся выхадцам з цэнтральных расейскіх губэрняў. За падтрымку паўстаньня студэнтамі расейскія ўлады закрылі [[Горы-Горацкі земляробчы інстытут]], скарацілі колькасьць сярэдніх навучальных установаў. Настаўнікаў і іншыя катэгорыі мясцовай інтэлігенцыі (мэдычных работнікаў, землямераў) пераводзілі на службу ў цэнтральную Расею і замянялі выхадцамі адтуль. Згодна з афіцыйнай статыстыкай расейскіх уладаў (зь ліку тых, каго ўзялі ў палон або арыштавалі), за датычнасьць да паўстаньня 128 чалавек пакаралі сьмерцю, 853 чалавекі выраклі да катаргі, каля 12,5 тысячаў чалавек выраклі на службу ў арыштацкіх ротах або выслалі ў іншыя мясцовасьці<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 336.</ref>, у тым ліку — на пасяленьне ў [[Сыбір]] (частка зь іх у 1866 годзе падняла [[Кругабайкальскае паўстаньне]]). Улады Расейскай імпэрыі вырабілі мэдаль «За здушэньне польскага мяцяжу» ({{мова-ru|«За усмирение польскага мятежа»|скарочана}}), наклад якога склаў 368 тысячаў 133 асобнікі, што сьведчыла як пра велізарныя сілы, кінутыя супраць паўстанцаў, так і пра маштаб змаганьня з расейскімі калянізатарамі<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 335.</ref>. == Вядомыя ўдзельнікі == * [[Кастусь Каліноўскі]] * [[Францішак Багушэвіч]] * [[Міхал Аскерка]] * [[Тытус Далеўскі]] * [[Ігнат Здановіч]] * [[Генрых Дмахоўскі]] * [[Рамуальд Траўгут]] * [[Аляксандар Аскерка]] * [[Баляслаў Аскерка]] * [[Юзэф Каліноўскі]] * [[Вітольд Міладоўскі]] * [[Ігнат Будзіловіч]] * [[Фэлікс Влодэк]] * [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]] * [[Мар’ян Лангевіч]] * [[Аляксандар Акінчыц]] * [[Антон Баранцэвіч]] * [[Антон Яленскі]] * [[Напалеон Яленскі]] * [[Зыгмунт Серакоўскі]] * [[Ян Козел-Паклеўскі]] * [[Сымон Шыдлоўскі]] * [[Адам Фалькоўскі]] * [[Аляксандар Вашкоўскі]] * [[Аляксандар Сахачэўскі]] * [[Андрэй Потэбня]] * [[Аўгуст Шчавінскі]] * [[Браніслаў Мінейка]] * [[Людвік Станіслаў Фадзей Акінчыц]] * [[Раман Жулінскі]] * [[Станіслаў Сільвястровіч]] * [[Тадэвуш Корзан]] * [[Тамаш Грыневіч]] * [[Юлян Міцкевіч]] * [[Яўстах Мінейка]] == Памяць == [[Файл:KalinowskiSierakowskiWilno1.jpg|значак|''Мэмарыяльная пліта на месцы пакараньня [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскага]] ([[Лукішкі (Вільня)|Лукішкі]])'']] Урадам Летувы была створана дзяржаўная камісія па перапахаваньні, якую ўзначаліў прэмʼер-міністар Саўлюс Сквэрняліс. 22 лістапада 2019 году ў [[Вільня|Вільні]] прайшла цырымонія перапахаваньня кіраўнікоў і ўдзельнікаў паўстаньня 1863—1864 гадоў на могілках Роса ў Вільні. У шэсьці памяці па вуліцах горада да месца пахаваньня ўдзельнічалі сотні беларусаў з [[Бел-чырвона-белы сьцяг|нацыянальнымі сьцягамі]].<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29838259.html|title=На беларускае шэсьце ў гонар Каліноўскага ў Вільні прыйшлі прапраўнук Міцкевіча і першы лідэр вольнай Літвы.|publisher=[[Белорусская служба Радио «Свобода»]]|date=2019-03-24|author=Карней, Ігар|access-date=2019-03-28|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328191624/https://www.svaboda.org/a/29838259.html|url-status=live|lang=be}}</ref> == Глядзіце таксама == * [[Паўстаньне 1863 году на Пружаншчыне]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * Гісторыя Беларусі. Ад старажытнасці да XXI стагоддзя. Кароткі нарыс. — {{Менск (Мн.)}}: Лекцыя, 2000 г. * [http://pawet.net/library/history/city_district/war/1863_sz/Лідская_шляхта_ў_паўстанні_1863_года.html ''Малеўскі Ч. Лідская шляхта ў паўстанні 1863 года''] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/smalianchuk/11/Кастусь_Каліноўскі_ў_польскай_гістарычнай_традыцыі.html ''Смалянчук А. Ф. Кастусь Каліноўскі ў польскай гістарычнай традыцыі''] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/smalianchuk/12/Раткевіч_versus_Каліноўскі.html ''Смалянчук А. Ф. Раткевіч versus Каліноўскі''] * [http://pawet.net/library/history/city_district/war/1863/Лідчына_ў_паўстаньні_1863_года.html ''Суднік С. Лідчына ў паўстаньні 1863 года''] * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/narbutt_l/02/Вайсковы_начальнік_Лідскага_павета_грамадзянін_Нарбут.html ''Швед В. В. Вайсковы начальнік Лідскага павета грамадзянін Нарбут''] * ''Gieysztor, J.'' Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857—1865 : w 2 t. / J. Gieysztor; przedmowa i przypisy prof. T. Korzona. — Wilno : Nakładem Tow. Udz. «Kurjer Litewski», 1913. — T. 1. — 422 s. * ''Gieysztor, J.'' Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857—1865 : w 2 t. / J. Gieysztor; przedmowa i przypisy prof. T. Korzona. — Wilno : Nakładem Tow. Udz. «Kurjer Litewski», 1913. — T. 2. — 384 s. * ''Ramotowska, F.'' Tajemnie państwo polskie w powstaniu styczniowym 1863—1864: struktura organizacyjna : w 2 cz. / F. Ramotowska. — Warzsawa : DiG, 1999—2000. — Cz. 1. — 1999. — 727 s. * ''Бендин, А.'' Без ярлыков и штапмов. Образ виленского генерал-губернатора М. Н. Муравьева в белорусской историографии / А. Бендин // Беларуская думка, чэрвень 2008. * Восстание в Литве и Белоруссии 1863—1864 гг.: материалы и документы / гл. ред. : С. Кеневич. — М. : Наука, 1965. — 586 с. * ''Карев Д. В.'' Восстания 1830—1831 гг. и 1863—1864 гг. в белорусской историографии конца XIX—XX вв. // Повстанческое движение в Гродненской губернии 1863—1864 гг. // сост. Т. Ю. Афанасьева [и др.]; под ред. Д. В. Карева. — Брест : Академия, 2006. — 404 с ISBN 985-505-025-8. С.3—16. * ''Лазутка, С. А.'' Революционная ситуация в Литве, 1859—1862 / С. А. Лазутка. — М. : Высшая школа, 1961. — 260 с. * Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг.: материалы и документы / гл. ред. : С. Кеневич. — М. : Наука, 1964. — 707 с. * ''Смирнов, А. Ф.'' Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А. Ф. Смирнов. — М. : АН СССР, 1963. — 392 с. == Вонкавыя спасылкі == * [https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&msid=205047460038261238731.0004d06f8475ad3b3560e&ie=UTF8&t=m&z=6&source=embed Інтэрактыўная мапа падзеяў паўстаньня на тэрыторыі Беларусі] // [[Google Maps]] * {{YouTube|G3Ll50vz_m4|Гісторыя пад знакам Пагоні. Паўстанне 1863 года}} {{Паўстаньне 1863—1864 гадоў}} {{Найвышэйшыя ваяводы паўстаньня 1863}} {{Войскі паўстаньня 1863—1864 гадоў}} {{Акцыі пратэсту ў Беларусі}} {{Гісторыя Беларусі}} [[Катэгорыя:Паўстаньне 1863—1864 гадоў| ]] mfpelgpwjux4xm5d62hvetap178kv4k 0 2956 2697574 2697056 2026-10-24T14:25:13Z Франак Радзівіл 96369 2697574 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Сьцяг Беларусі}} {{Картка сьцяга |назва = Бел-чырвона-белы сьцяг |лацінка = Bieł-čyrvona-bieły ściah |суб’ект = [[Беларуская Народная Рэспубліка]] і [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] |выява = Flag of Belarus (1918, 1991-1995).svg{{!}}border |прапорцыі = 1:2 |прыняты = 8 траўня 1918 <small>(як сьцяг [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]])</small><br /> 19 верасьня 1991 <small>(як сьцяг [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]])</small> |скасаваны = 1918 <small>([[дэ-факта]]; ліквідацыя [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]])</small><br />7 чэрвеня 1995 (<small>дэ-факта</small>) |тып = |дызайн = <small>Тры роўнашырокія гарызантальныя палосы, чырвоная паміж дзьвюма белымі</small> |аўтар = [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі]] <small>(эскіз)</small> }} '''Бел-чырво́на-бе́лы сьцяг'''{{Заўвага|У назьве сьцяга ўжываецца адметная скарочаная форма прыметніка (''бел-''), якая ёсьць адзнакай высокага (паэтычнага) стылю. Таксама сустракаецца азначэньне сьцяга з звычайнай поўнай формай прыметніка — '''бела-чырвона-белы сьцяг'''. Тым часам скарот '''БЧБ''', на думку мовазнаўцы [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]], у гутарковай мове лепей замяняць на ''наш сьцяг''.}}<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/biel-cyrvona-biely/30172690.html Ці правільна казаць «бел-чырвона-белы»? А слову ўжо сто гадоў], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref> — гістарычны [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны сьцяг]] [[беларусы|беларусаў]]<ref name="Tkacou-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>, дзяржаўны сьцяг [[Беларусь|Беларусі]] (з 1918 году). Гэта палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзьвюх белых і адной чырвонай між імі. Утвараецца зь беларускіх нацыянальных колераў<ref>Пастанова Вучонага савета [[Інстытут гісторыі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] ад 12 верасня 1991 года // Народная газета. 7 лютага 1995. С. 1.</ref> на аснове традыцыйнага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]<ref name="Tkacou-391"/>. Гістарычна-культурная каштоўнасьць беларускага народа<ref name="tut.by_11.11.2020">[https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.</ref>, зьвязаная зь дзьвюма найважнейшымі падзеямі беларускай гісторыі — [[Трэцяя Ўстаўная грамата|абвяшчэньнем незалежнасьці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|нацыянальнай дзяржавы]] 25 сакавіка 1918 году і [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|яе аднаўленьнем]] 25 жніўня 1991 году<ref name="Navumcyk-10.11.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30940395.html Ці патаптаўся б амапавец па фатаздымку сваёй маці], [[Радыё Свабода]], 10 лістапада 2020 г.</ref><ref>[[Пётар Кузьняцоў|Кузьняцоў П.]] [https://nn.by/?c=ar&i=267531 «Невялікая праблема» з забаронай БЧБ], [[Наша Ніва]], 31 студзеня 2021 г.</ref>. == Колеры == [[Файл:Belarusian white-red-white flag finial.svg|значак|229x229пкс|Наканечнік дрэўка для бел-чырвона-белага сьцяга.]][[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|значак|Марка [[Белпошта|Беларускай пошты]] з народным строем і арнамэнтам]] [[Белы колер|Белы]] і [[чырвоны колер]]ы — гістарычныя нацыянальныя колеры, здабытак матэрыяльнай і духоўнай культуры [[беларусы|беларусаў]]<ref name="tut.by_11.11.2020" />. Гэтыя колеры могуць выступаць у розных формах і выразах на розных носьбітах і прадметах — на нацыянальным і звычайных адзеньні, у мастацтве, у [[Геральдыка|геральдыцы]] і [[вэксілялёгія|вэксілялёгіі]]. Чырвоныя элемэнты на белай аснове лічацца найбольш пашыраным спалучэньнем колераў у беларускім арнамэнце<ref>Фадзеева В. Арнамент // {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)|к}} С. 36.</ref>, а адметнасьцю [[Беларуская готыка|беларускага гатычнага дойлідзтва]] ёсьць спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. С. 355—369.</ref>. Тым часам на вэксілялягічных матэрыялах, якія паходзяць зь Беларусі, спалучэньні белага і чырвонага колераў фіксуюцца з часоў [[Сярэднявечча]]. Напрыклад, сьцягам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] было чырвонае палотнішча з срэбным вершнікам. Адзін з найстарэйшых яго малюнкаў датуецца 1443 годам<ref name="salanda-2019-6">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 6. </ref>. Тым часам гербы ваяводзтваў Вялікага Княства Літоўскага, што займалі тэрыторыю сучаснай Беларусі, паводле свайго каляровага разьвязку найбольш адпавядалі чырвона-белай гаме<ref>{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 17.</ref>. [[Файл:«Мір». Замкавы комплекс.jpg|значак|Вежы [[Мірскі замак|Мірскага замка]]]] На думку дасьледнікаў гісторыі духоўнай культуры, спалучэньне белага і чырвонага колераў сягае часоў [[Індаэўрапейцы|індаэўрапейскага адзінства]]. Паводле індаэўрапеіста і славіста [[Вячаслаў Іваноў|Вячаслава Іванова]]: ''«Індаэўрапейская герархічная сымболіка колераў вызначаецца суаднесенасьцю найвышэйшага (сьвятарскага) рангу зь белым колерам, наступнага значэньнем сацыяльнага рангу — ваярскага — з чырвоным колерам…»''<ref>Иванов В. В. Цветовая символика в географических названиях в свете данных типологии (К названию Белоруссии) // Балто-славянские исследования. 1980. — М., 1981. С. 166.</ref>. У працэсе [[Этнагенэз беларусаў|этнагенэзу беларусаў]], паводле гісторыка [[Міхась Ткачоў|Міхася Ткачова]], белы колер стаў «''знакам дабра, знакам чысьціні, крынічнай вады, шляхетнага серабра''», сваім парадкам чырвоны колер — «''знакам жыватворнага агню, сымбалем адвагі і ваяўнічасьці, храбрасьці, доблесьці і праведнай крыві, пралітай за Айчыну''»<ref name="Tkacou-392">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 392.</ref>. [[Файл:Petro Mohyla (ribbon).jpg|значак|Фрагмэнт партрэта [[Кіеўская мітраполія|мітрапаліта]] [[Пётар Магіла|Пятра Магілы]], XVII ст.]] У [[Хрысьціянства|хрысьціянскай традыцыі]] чырвоны колер на белым фоне — знак [[Хрыстос|Хрыстовай пакуты]], пралітай за чалавецтва крыві. Ад часоў [[Сярэднявечча|Сярэднявечча]] многія мастакі выяўлялі Збаўцу, які трымае белы сьцяг з чырвоным крыжам або чырвонай паласой<ref>Пазьняк З. Беларускі сьцяг // Беларускія ведамасьці. № 3 (33), 2001. С. 5.</ref> (напрыклад, «Уваскрасеньне Хрыста» пэндзьля [[Альбрэхт Альтдорфэр|Альбрэхта Альтдорфэра]]<ref name="viacorka"/>). Тым часам бела-чырвона-белая стужка з XII ст. уваходзіць у камплект адзеньня [[Праваслаўная царква на Беларусі|беларускіх царкоўных герархаў]]<ref name="Tkacou-393">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 393.</ref> і сымбалізуе сьвятло [[Стары Запавет|Старога]] і [[Новы Запавет|Новага Запаветаў]], якое мусіць прапаведаваць [[архірэй]]<ref>[[Дзяніс Лісейчыкаў|Лісейчыкаў Д.]] Чаму ў патрыярха і епіскапаў бел-чырвона-белыя стужкі на мантыях і гербах? // [[Наша гісторыя]]. № 9 (26), 2020. С. 32.</ref>. У [[Эстэтыка|эстэтычным]] пляне злучэньне белага і чырвонага лічыцца клясычным і адпавядае правілам геральдыкі. Чырвоны колер у бела-чырвона-белым спалучэньні паходзіць з традыцыйнага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]], а перавагу белага колеру абумовіла саманазва нацыі — беларусаў<ref name="tut.by_11.11.2020"/>. == Гісторыя == [[Файл:Grunwald Pogoń czerwona.svg|значак|Рэканструкцыя выгляду харугвы часоў [[Бітва пад Грунвальдам|бітвы пад Грунвальдам]]]] === Паходжаньне === Хоць сьцягі (дакладней — штандары, [[Харугва|харугвы]]) як апазнавальныя знакі на полі бою або ў час урачыстасьцяў існавалі яшчэ ў старажытнасьці, аднак уяўленьні пра патрэбу сьцяга як сымбалю дзяржавы пачалі паступова складацца толькі ў XVI—XVIII стагодзьдзях. У гэты час за аснову сьцягоў звычайна браліся колеры гербаў каралеўскіх дынастыяў<ref name="Nasievic">[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] Гэты сцяг пачынаўся так… // [[Чырвоная зьмена|Чырвоная Змена]]. № 42 (13900), 20 красавіка 1995 г.</ref> або дзяржаўных гербаў<ref name="Tkacou-393"/>. Масавае стварэньне афіцыйных сьцягоў эўрапейскіх краінаў прыпадае на канец XVIII — пачатак XIX ст., калі ў выніку [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]] дзяржава стала атаясамлівацца з насельніцтвам пэўнай тэрыторыі, а не з паноўнай дынастыяй. Тады ж склалася і ідэя сьцяга ў цяперашнім разуменьні як увасабленьня дзяржаўнай незалежнасьці. З прычыны таго, што далёка ня ўсе эўрапейскія [[нацыя|нацыі]] ў ХІХ ст. мелі сваю дзяржаўнасьць, узьнікла паняцьце нацыянальнага сцяга як сьцяга нацыі, якая на такую дзяржаўнасьць прэтэндуе. Прытым нацыянальныя сьцягі сталі абавязковым атрыбутам нацыянальна-вызвольных рухаў<ref name="Nasievic"/>. [[Файл:Catalan Atlas, Christian flags (1375, 1959).jpg|значак|Бел-чырвона-белы сьцяг над [[Хрысьціянства|хрысьціянскай]] [[Феадосія|Кафай]] у [[Крым]]е як варыяцыя сьцяга [[Сьвяты Юры|Сьвятога Юрыя]] над [[Канстантынопаль|Канстантынопалем]]<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/white-red-white-flag-belarus/25383533.html Бел-чырвона-белы сьцяг над Крымам і мяжа Эўропы], [[Радыё Свабода]], 13 траўня 2014 г.</ref>, 1375 г.]] Працэсы кансалідацыі беларускага [[этнас]]у ў нацыю зарадзіліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI — пачатку XVII ст., актывізаваліся ў XIX ст., калі насуперак [[Русіфікацыя Беларусі|палітыцы русіфікацыі]] ўладаў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] зьявіўся [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускі нацыянальна-вызвольны рух]], і дасягнулі найвышэйшага ўздыму ў 1910—1920-я гады — у час змаганьня за ўтварэньне [[нацыя]]нальнай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай дзяржавы]]<ref>Церашковіч П. Беларуская нацыя // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>. [[Файл:Ściah Śviatoha Juryja. Сьцяг Сьвятога Юрыя.svg‎|значак|Сьцяг кавалерыі ВКЛ у [[Бітва пад Воршай|бітве пад Воршай]]]] Навуковая вэрсія стварэньня бел-чырвона-белага сьцяга грунтуецца на правілах [[геральдыка|геральдыкі]] і [[вэксілялёгія|вэксілялёгіі]], згодна зь якімі нацыянальны сьцяг беларусаў утварыўся з колераў нацыянальнага гербу — [[Пагоня|Пагоні]]<ref name="Tkacou-393"/>. Менавіта геральдычнага прынцыпу пераносу колераў гербу на сьцяг прытрымліваўся аўтар эскізу бел-чырвона-белага сьцяга [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі]]<ref name="latysonak">[[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20201125114031/https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/1530 Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі] // Жаўнеры БНР. — Беласток — Вільня, 2009.</ref>. Разам з тым у 1990-я гады папулярызавалася легенда, паводле якой бел-чырвона-белы сьцяг зьявіўся ў час адной зь бітваў, калі паранены князь узьняў як сьцяг над галавой акрываўленую стужку і павёў войска да перамогі<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Пра герб і сцяг. — Менск: Беларусь, 1993.</ref>. Існуюць зьвесткі, што ў пачатку XX ст. беларускія дасьледнікі браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы знайшлі ў адным з [[аль-кітаб]]аў згадкі пра [[Беларускія татары|татарскую коньніцу]], што брала ўдзел у [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] пад бел-чырвона-белым сьцягам [[Вітаўт|Вітаўта Вялікага]] з нашытымі на яго паўмесяцам і зоркай. Менавіта з прычыны прыналежнасьці бела-чырвона-белага палотнішча да славутага вялікага князя браты Луцкевічы пачалі актыўна папулярызаваць яго як гістарычны сьцяг беларусаў. Аднак сучасныя дасьледнікі ня здолелі знайсьці адпаведны аль-кітаб з апісаньнем Грунвальдзкай бітвы<ref name="Basau">{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 18—19.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1524).jpg|значак|Бел-чырвона-белыя сьцягі на карціне Ганса Крэла «[[Бітва пад Воршай (карціна)|Бітва пад Воршай]]», 1524 г.]] Станаўленьне бел-чырвона-белага сьцяга як нацыянальнага сьцяга беларусаў адбылося не раней за афармленьне беларускай нацыянальнай ідэі. Разам з тым [[вэксілялёгія|вэксілялягічныя]] матэрыялы з традыцыйным для беларусаў бела-чырвона-белым спалучэньнем колераў шырока ўжываліся яшчэ ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а першым дакумэнтальным сьведчаньнем выкарыстаньня бел-чырвона-белага сьцяга лічыцца [[:Файл:Battle of Orsha (1514-09-08).jpg|карціна XVI стагодзьдзя]], прысьвечаная [[Бітва пад Воршай|бітве пад Воршай]]<ref name="Tkacou-393"/><ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 100.</ref>. [[Кавалерыя]] Вялікага Княства Літоўскага карысталася сьцягам [[Сьвяты Юры|Сьвятога Юрыя]] (чырвоны крыж на белым палотнішчы), які, з усяго відаць, стаў прататыпам бел-чырвона-белага сьцяга<ref>[[Міхась Ткачоў|Ткачев М.]] Национальные символы: народ и история // Гербовед. № 9 (21), 1997 г.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 31.</ref>. Прытым на карціне выяўляецца сем уласна бел-чырвона-белых сьцягоў без вэртыкальнай чырвонай паласы<ref>Шаланда А. Вексілагічныя праблемы бітвы пад Воршай 1514 г.: прапроцы з крыжам сьвятога Юрыя // Герольд Litherland. № 20, 2014. С. 59.</ref>. Тым часам найбольш раньняе дакумэнтальна засьведчанае выкарыстаньне войскам ВКЛ сьцяга Сьвятога Юрыя ўзыходзіць да 1444 году — [[Бітва пад Варнай|бітвы пад Варнай]] з войскам [[Асманская імпэрыя|Асманскай дзяржавы]]<ref name="50 faktau"/><ref name="Kupava">Скобла М. [https://web.archive.org/web/20210619051313/https://www.nv-online.info/2021/02/02/mikola-kupava-bel-chyrvona-bely-scjag-nepadsudny-gjeta-pryznany-narodam-nacyjanalny-simval.html Мікола Купава: «Бел-чырвона-белы сцяг непадсудны, гэта прызнаны народам нацыянальны сімвал»] // [[Народная Воля]]. № 8, 2 лютага 2021. С. 2.</ref>. [[Файл:Битва під Оршею. Battle of Orsha 3.JPG|зьлева|значак|407x407пкс|Бітва пад Воршай.]] [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1579).jpg|значак|[[Ліцьвіны]] вызваляюць [[Полацак]] з-пад [[Маскоўская дзяржава|маскоўскай]] акупацыі, 1579 г.]] Па складаньні [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ў 1569 годзе рабіліся спробы стварыць аб’яднаны сьцяг для абодвух гаспадарстваў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] — [[Карона Польскага каралеўства|Каралеўства Польскага]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У прыватнасьці, у 1605 годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Ваза]] пачаў ужываць трохпалосны чырвона-бела-чырвоны сьцяг, а крыху пазьней зьявіўся бела-чырвона-бела-чырвоны сьцяг. Аднак такі сымбаль не прыжыўся, і дамінаваць пачаў бела-чырвоны сьцяг. Разам з тым, праз аднолькавую колеравую схему гербаў Кароны ([[Герб Польшчы|Белага Арла]]) і Княства ([[Пагоня|Пагоні]]) немагчыма пэўна падзяліць паміж імі вытворныя ад гэтых гербаў сьцягі Рэчы Паспалітай<ref name="Tkacou-393"/>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1619).jpg|значак|Бел-чырвона-белы сьцяг на карціне Пітэра Снаерса «[[Бітва пад Кірхгольмам]]», 1619 (1630?) г.]] Існуюць зьвесткі, што ў XVI—XVIII стагодзьдзях [[беларускія татары]] выстаўлялі войска пад уласнай бела-чырвона-белай харугвай з выявай у цэнтры паўмесяца і зоркі<ref name="Tkacou-393"/>. Магчыма, праз гэта у адным з [[Аль-кітабы|аль-кітабаў]], паводле братоў Луцкевічаў, зьявілася пазьнейшае сьцьверджаньне пра ўдзел у [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] пад бел-чырвона-белым сьцягам [[Вітаўт|Вітаўта Вялікага]] з нашытымі на яго паўмесяцам і зоркай<ref name="Basau"/>. У XVII—XVIII стагодзьдзях бела-чырвоныя сьцягі рознай канфігурацыі ўжывала гусарыя і іншыя вайсковыя аддзелы Рэчы Паспалітай{{Заўвага|Бела-чырвоныя сьцягі, адрозныя ад [[Сьцяг Польшчы|цяперашняга сьцяга Польшчы]], можна пабачыць на батальных карцінах [[:File:Altomonte Battle of Vienna.jpg|«Бітва пад Венай»]] і [[:File:Altomonte Battle of Parkany.jpg|«Бітва пад Парканамі»]], напісаных [[Марцін Альтамонтэ|Марцінам Альтамонтэ]] ў 1693—1695 гадох.}}. Сярод іншага, уласна бел-чырвона-белы сьцяг ёсьць на карціне першай трэці XVII ст., прысьвечанай [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кірхгольмам]]<ref name="davydouski">Давыдоўскі Ў. Сімвалы Беларусі // [[Абажур]]. № 3 (78), 2009. С. 38. [https://web.archive.org/web/20210115141826/https://baj.by/sites/default/files/abajur/files/abajur_78_3.pdf]</ref><ref name="50 faktau"/>. За часамі [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] пераважная колькасьць харугваў з [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|уласна беларускіх земляў]] (з-пад [[Полацак|Полацку]], [[Сураж|Суражу]], [[Глыбокае|Глыбокага]], [[Чавусы|Чавусаў]], [[Любавічы|Любавічаў]], [[Дуброўна]], [[Красны|Краснага]], [[Горкі|Горак]], [[Вяліж|Вяліжу]]) мелі белыя плахты з чырвонымі фарбаванымі дадаткамі, у тым ліку «паласатыя» — бела-чырвона-белыя<ref name="BCB-20024-58">Бел-чырвона-белы. Сцяг. Нацыя. Ідэнтычнасць. — Warszawa, 2024. С. 58.</ref>. Тым часам [[Ліцьвіны|літоўскія (беларускія)]] сялянскія партызанскія аддзелы («шышы») змагаліся з маскоўскім акупантамі пад белымі, бела-чырвонымі і чырвона-белымі харугвамі<ref name="BCB-20024-58"/>. Перавагу гэтага спалучэньня колераў на харугвах абумовілі колеры дзяржаўнага гербу Вялікага Княства Літоўскага Пагоні, пра што сьведчыць выкананы ў такіх колерах народны партызанскі сьцяг «шышоў» з-пад [[Барысаў|Барысава]], які зьмяшчае элемэнты гербу Пагоні — «руку з палашом»<ref>Бел-чырвона-белы. Сцяг. Нацыя. Ідэнтычнасць. — Warszawa, 2024. С. 59.</ref>. [[Файл:Uniform of Belarusian Regiment1.jpg|значак|213x213пкс|Галаўны ўбор палкоўніка Беларускага гусарскага палка]] Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]], калі землі Вялікага Княства Літоўскага апынуліся пад уладай [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], у канцы XVIII — першай палове XIX ст. (да узмацненьня [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]]) спалучэньні гарызантальных белых і чырвоных палосаў ужываліся разам з колішнім дзяржаўным гербам Пагоняй у расейскай геральдыцы і вэксілялёгіі для пэўных адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак і вайсковых фармаваньняў на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]]{{Заўвага|Прыклады такой сымболікі прыводзяцца ў [[Бел-чырвона-белы сьцяг#Бела-чырвона-белае спалучэньне колераў у беларускай сымболіцы|сэкцыі, прысьвечанай бела-чырвона-беламу спалучэньню колераў у беларускай сымболіцы]].}}<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Як узніклі нашы дзяржаўныя сімвалы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 77.</ref>. Тым часам у [[Віленскі гістарычна-этнаграфічны музэй|Віленскім гістарычна-этнаграфічным музэі]] захоўваецца трыкутны сьцяжок часоў [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]], на якім у сярэдзіне, уздоўж белага поля, праходзіць чырвоная паласа<ref>{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 29.</ref>. Існуе думка, што ў час паўстаньня разам з гербам Пагоняй бел-чырвона-белы сьцяг мог ужываць [[Кастусь Каліноўскі]]<ref name="Tkacou-393" /><ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 101.</ref>. Гэтак жа Беларускі 7-ы гусарскі полк выкарыстоўваў бела-чырвона белыя колеры. === Беларускі нацыянальна-вызвольны рух === [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1901).jpg|значак|Фрагмэнт карціны «Беларускі пэйзаж» (сядзіба [[Драчалукі]] пад [[Віцебск]]ам), 1901 г.]] Усталяваньне бел-чырвона-белага сьцяга ў якасьці сымбалю [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальна-вызвольнага руху]], мэтай якога было дзяржаўнае самавызначэньне беларусаў, звычайна прымяркоўваюць да пачатку XX стагодзьдзя<ref name="salanda-2019-7">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 7.</ref>. У 1909—1912 гадох бела-чырвона-белыя стужкі ўжываліся студэнтамі-беларусамі ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="bk19">{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 19.</ref>. У 1916 годзе сьцяг зь бела-чырвона-белым палотнішчам мела арганізацыя [[Сувязь незалежнасьці і непадзельнасьці Беларусі]], якой кіраваў [[Вацлаў Ластоўскі]]<ref name="bk19"/>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1917-18).jpg|значак|Знак адрозьненьня вайскоўцаў-беларусаў, 1917—1918 гг.]] [[Файл:Udzielniki Biełaruskaj kanferencyi 1918 hodu.jpg|значак|Удзельнікі [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларускай канфэрэнцыі 1918 году]]]] [[Файл:Mikoła Dziamidaŭ. Мікола Дзямідаў.jpg|зьлева|значак|'''Мікола Дзямідаў з бчб стужачкай''']] Увогуле, першыя згадкі пра выкарыстаньне беларусамі нацыянальнага сьцяга ў культурна-асьветніцкай дзейнасьці паходзяць з канца XIX стагодзьдзя<ref name="Tkacou-393" />. Аднак няма зьвестак пра дакладную дату распрацоўкі і зацьверджаньня эскізу бел-чырвона-белага сьцяга<ref>[[Сяргей Харэўскі|Харэўскі С.]] [https://web.archive.org/web/20090602180458/http://www.nn.by/1998/06/14.htm Клаўдзі Дуж-Душэўскі. Сьцяг] // [[Наша Ніва]]. № 6, 1998. С. 15.</ref>. Называюць розныя даты яго зьяўленьня — 1905, 1909, 1912, 1917 год<ref name="salanda-2019-7" />. Паводле шматлікіх сьведчаньняў, аўтарам праекту сучаснай выявы бел-чырвона-белага сьцяга стаў беларускі грамадзка-палітычны і культурны дзяяч [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі]]<ref name="50 faktau">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.svaboda.org/content/article/25155772.html| загаловак = 50 фактаў за бел-чырвона-белы сьцяг| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://www.svaboda.org/ Радыё свабода]| дата = 16 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref>, які стварыў яго на просьбу беларускіх арганізацыяў Пецярбургу. У сваіх успамінах Клаўдзі Дуж-Душэўскі засьведчыў повязь беларускага нацыянальнага сьцяга з гербам [[Пагоня]]й: ''«Беларусы ''[даўней]'' лічылі сваім дзяржаўным сьцягам белую Пагоню на чырвоным полі»''<ref>Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах / Укл. А. Гесь, У. Ляхоўскі, У. Міхнюк. — Менск: Энцыклапедыкс, 2001. С. 272.</ref>. Увесну 1917 году бел-чырвона-белы сьцяг узьнялі ў Пецярбургу на будынку [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]<ref name="bk19" />, супрацоўнікам якога быў К. Дуж-Душэўскі<ref name="NN-2020">[https://web.archive.org/web/20201121225512/https://nashaniva.by/?c=ar&i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], Наша Ніва, 22 лістапада 2020 г.</ref>. У сакавіку 1917 году бел-чырвона-белы сьцяг стаў галоўным элемэнтам у час сьвята «[[Дзень беларускага значка]]» ў [[Менск]]у<ref name="50 faktau" />, калі адбыўся беларускі мітынг, на якім прагучала патрабаваньне аб аўтаноміі Беларусі<ref name="latysonak" />. Тым часам сьцягі, пашытыя паводле эскізу Клаўдзія Дуж-Душэўскага, разаслалі ў мясцовыя арганізацыі<ref>[[Васіль Герасімчык|Герасімчык В.]] [https://web.archive.org/web/20210122002127/https://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/11312 Клаўдыюш Дуж-Душэўскі — аўтар бел-чырвона-белага сцяга], [[ARCHE Пачатак]], 9 красавіка 2013 г.</ref>. На гэтых сьцягох былі вышытыя золатам словы [[Жыве Беларусь!|«Няхай жыве вольная Беларусь»]]<ref name="latysonak" />. У пастанове [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускага нацыянальнага камітэту ў Менску]] ад 25 сакавіка 1917 году адзначалася повязь бел-чырвона-белага сьцяга з традыцыйным беларускім арнамэнтам: «''дзеля таго што ў беларускім народным мастацтве пераважаюць белыя і чырвоныя ўзоры, палічана дарэчным ужыць гэтыя колеры ў беларускім нацыянальным сьцягу''»<ref name="Lalkou">[[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002 г.</ref>. Ужо зь ліпеня 1917 году беларускія вайскоўцы, аб’яднаныя ў нацыянальныя гурткі і камітэты, на сваіх мундзірах і шынэлях пачалі актыўна выкарыстоўваць бела-чырвона-белыя стужкі, што адрозьнівала іх ад прадстаўнікоў іншых нацыянальнасьцяў<ref name="Lachouski">{{Спасылка|аўтар = [[Уладзімер Ляхоўскі|Ляхоўскі Ў.]] |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://history.nn.by/?c=ar&i=218121 | загаловак = Як бел-чырвона-белы сцяг стаў нацыянальным | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша гісторыя]] | дата = 30 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Абавязак насіць адпаведную пятлічную стужку як дадатковы знак адрозьненьня замацавала пастанова 2-й сэсіі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацыяў|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацыяў]] ([[Менск]], 5 жніўня 1917 году)<ref>[[Фёдар Турук|Ф. Турук]]. Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994. С. 95.</ref>. У кастрычніку 1917 году пад бел-чырвона-белым сьцягам прайшоў зьезд беларускіх вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску<ref>Варлыга А. Усебеларускі Кангрэс у Менску 18—31 (5—18 ст.ст.) сьнежня 1917 г. (Успаміны дэлегата Кангрэсу) // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 3 (9), 1964. С. 142.</ref>. Да сьнежня 1917 году бела-чырвона-белыя стужкі на вайсковай уніформе пашырыліся на ўсіх франтах заходняга тэатру баявых дзеяньняў адлегласьцю ў 3 тысячы кілямэтраў<ref name="Lachouski" />. [[Файл:Miensk, BNR. Менск, БНР (1918).jpg|значак|Нацыянальны сьцяг над будынкам [[Народны сакратарыят БНР|Народнага Сакратарыяту]] [[БНР]]. [[Менск]], 1918 г.]] [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1918-19).jpg|зьлева|значак| Пячатка Беларускага культурнага таварыства [[Бацькаўшчына (Менск)|Бацькаўшчына]] зь [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]]]] 7 сьнежня 1917 году ў [[Менск]]у пад бел-чырвона-белымі сьцягамі<ref>Ляшко М. [https://nn.by/?c=ar&i=201664 На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг], Наша Ніва, 11 сьнежня 2017 г.</ref> распачаў сваю працу [[Першы Ўсебеларускі зьезд]] — найважнейшы дзяржаватворчы форум ў найноўшай гісторыі Беларусі, у час якога 1872 дэлегаты ад усіх беларускіх земляў выказаліся за пільную патрэбу вольнага дзяржаўнага самавызначэньня краіны<ref name="Lalkou"/>. Паводле ўспамінаў [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]], ''«Адкрыцьцё Першага Ўсебеларускага кангрэсу было дужа ўрачыстае. Пры дзьвярах будынка стаяла варта Першага Менскага беларускага палку, сцэна была ўпрыгожана нацыянальнымі сьцягамі і гербам Пагоняй»''<ref name="50 faktau"/>. У час адкрыцьця зьезду бальшавік [[Людвіг Рэзаўскі]] запатрабаваў зьняць бел-чырвона-белы сьцяг і замяніць яго на сьцяг чырвонага інтэрнацыяналу, што выклікала абурэньне дэлегатаў (два матросы вывелі Рэзаўскага з залі), тым часам сябра складу старэйшынаў зьезду генэрал-лейтэнант [[Канстанцін Аляксееўскі]] падышоў да трыбуны і пацалаваў сьцяг<ref>Белорусская рада. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00196/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%92%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D0%B4.html № 7, 10 декабря 1917 г.]</ref>. Да ўдзельнікаў прагучаў заклік: «''Трэба бараніць сьцяг і шанаваць яго!''»<ref name="latysonak"/>. 18 сьнежня 1917 году а 3-й гадзіне ночы бальшавікі разагналі зьезд з дапамогай салдатаў. Мяркуецца, што менавіта ад часоў Усебеларускага зьезду бел-чырвона-белы сьцяг пачаў успрымацца ў масавай сьвядомасьці як нацыянальны сьцяг беларусаў<ref name="bk19"/>. Відаць, у адказ на гвалт бальшавікоў удзельнікі [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларускай канфэрэнцыі]], якая адбылася 25—28 студзеня 1918 году ў Вільні, выкарыстоўвалі бел-чырвона-белыя сьцягі з вузкімі чорнымі палоскамі ўздоўж чырвонай паласы<ref>{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 20.</ref>. Па выгнаньні зь Менску [[Бальшавікі|бальшавікоў]]{{Заўвага|Паводле сьведчаньня [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]], ужо з пачатку студзеня 1918 году бел-чырвона-белы сьцяг легальна і бесьперашкодна вывешваўся ў Менску над сядзібай [[Вялікая беларуская рада|ЦБВР]], якая ў той час разьмяшчалася ў доме № 2 на вуліцы Паліцыйнай}}<ref name="Lachouski"/> 19 лютага 1918 году бел-чырвона-белы сьцяг узьняўся над [[Менскі езуіцкі калегіюм|адным з будынкаў былога езуіцкага калегіюму]], у якім за расейскім панаваньнем разьмяшчаўся [[Дом губэрнатара (Менск)|палац губэрнатара]]<ref name="latysonak"/>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|значак|Беларускі нацыянальны штандар: Бел-чырвона-белы сьцяг і герб [[Пагоня]]. Паштоўка часоў БНР]] З утварэньнем [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] бел-чырвона-белы сьцяг канчаткова замацаваўся ў якасьці дзяржаўнага сьцяга, што зрабіла яго агульнапрызнанай сьвятыняй прыхільнікаў беларускай незалежнасьці. 8 траўня 1918 году адмысловая камісія з увядзеньня эмблемаў і вонкавых знакаў пры [[Народны сакратарыят БНР|Першым Беларускім урадзе]] ўхваліла бел-чырвона-белы сьцяг як «дзяржаўны сьцяг Рэспублікі»<ref name="Lachouski"/>. 11 жніўня 1918 году ў газэце [[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]] апублікавалі афіцыйнае апісаньне дзяржаўнага сьцяга<ref name="bk19"/>. Па заняцьці Менску бальшавікамі ў 1919 годзе [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|ўрад БНР]] пераехаў у Вільню, дзе працягваў функцыянаваць да 1925 году. У 1920 годзе бел-чырвона-белы сьцяг як беларускі і дзяржаўны выкарыстоўвала кіраўніцтва [[Слуцкае паўстаньне|Слуцкага паўстаньня]] і вайсковыя фармаваньні [[Булак-Балаховіч]]а<ref>[[Ніна Стужынская|Стужынская Н.]] Беларусь мяцежная. З гісторыі ўзброенага антысавецкага супраціву ў 1920-я гг. — Вільня: Наша будучыня, 2011. С. 55, 76, 101, 298.</ref><ref name="50 faktau"/>. Таго ж году ён стаў сьцягам [[Беларускі асобны батальён у складзе войска Летувы|Беларускага асобнага батальёну]] ў складзе войска [[Летува|Летувы]] (па далучэньні Летувы да СССР сьцяг канфіскаваў [[НКВД]]<ref name="VexilBNR">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.vexillographia.ru/belarus/bnr.htm| загаловак = Сьцягі БНР| фармат = | назва праекту = [http://www.vexillographia.ru/ Vexillographia.ru] | выдавец = | дата = 11 верасьня 2010 | мова = ru | камэнтар = }}</ref>). Увогуле, у час змаганьня за незалежнасьць першай [[Нацыя|нацыянальнай]] Беларускай дзяржавы зьявілася інтэрпрэтацыя колераў нацыянальнага сьцяга як сымбаляў поту, крыві і сьлёзаў<ref name="latysonak"/>. Тым часам у 1920—1922 гадох факт замацаваньня на міжнародным узроўні бел-чырвона-белага сьцяга як беларускага перашкодзіў праекту {{Артыкул у іншым разьдзеле|Альгерд Гросвальд|Альгерда Гросвальда|lv|Oļģerds Grosvalds}}, які прапаноўваў падобны сьцяг на ролю дзяржаўнага сьцяга незалежнай [[Латвія|Латвіі]]<ref>{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 18.</ref>. [[Файл:Horadnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Горадня, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1927).jpg|зьлева|значак| [[Горадня]], Сябры гуртка [[Таварыства беларускай школы]].]] [[Файл:Horadnia, Haradnica, Valicki, BNR. Горадня, Гарадніца, Валіцкі, БНР (Z. Petravičius, 1919, 1937).jpg|значак|Беларуская камэндатура ў [[Горадня|Горадні]], 1919 г.]] [[Файл:Horadnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Горадня, Бел-чырвона-белы сьцяг (25.03.1919).jpg|значак|Першае сьвяткаваньне [[Дзень Волі|Дня Незалежнасьці]] ў Горадні, 1919 г.]] [[Файл:Бела-чырвона-белы сцяг ("Рунь", 1923).jpg|зьлева|значак|Выява чалавека з Пагоняй і бел-чырвона-белым сьцягам ў вучнёўскім часопісе "Рунь", №1, 1923.]] Паміж 1921 і 1939 гадамі бел-чырвона-белы сьцяг актыўна выкарыстоўваўся нацыянальна-вызвольных рухам у акупаванай [[Польшча]]й [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]: як палітычнымі партыямі ([[Беларуская хрысьціянская дэмакратыя (1927)|Беларуская хрысьціянская дэмакратыя]], [[БСРГ]]), так і непалітычнымі арганізацыямі, як [[Таварыства беларускай школы]]<ref>[[Андрэй Вашкевіч|Вашкевіч А.]] [https://web.archive.org/web/20201204194250/https://store.arche.by/item/1536 Нашы сьцягі над Заходняй] // [[Arche]]. № 4 (55), 2007. С. 78—90.</ref><ref name="Katlarcuk-2021">Корбут В. [https://www.polskieradio.pl/396/7811/Artykul/2709078,%d0%93%d1%96%d1%81%d1%82%d0%be%d1%80%d1%8b%d0%ba-%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%87%d1%8b%d1%80%d0%b2%d0%be%d0%bd%d0%b0%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d1%8b-%d1%81%d1%86%d1%8f%d0%b3-%d0%b7%d0%b0%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d1%9e%d1%81%d1%8f-%d1%8f%d0%ba-%d0%bd%d0%b0%d1%86%d1%8b%d1%8f%d0%bd%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d1%8b-%d1%9e-%d0%97%d0%b0%d1%85%d0%be%d0%b4%d0%bd%d1%8f%d0%b9-%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96 Гісторык: Бела-чырвона-белы сцяг замацаваўся як нацыянальны ў Заходняй Беларусі], [[Беларуская служба Польскага радыё]], 8 красавіка 2021 г.</ref>. Беларуская нацыянальная сымболіка ўжывалася ва ўсіх беларускіх школах і гімназіях, на мітынгах працоўных, беларускім студэнцтвам<ref name="Tkacou-393" />. На [[Дзень Волі|Дзень Незалежнасьці]] 25 сакавіка 1934 году актывісты гуртка [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага інстытуту гаспадаркі і культуры]] ў [[Шутавічы|Шутавічах]] вывесілі пасярод вёскі бел-чырвона-белы сьцяг, які празь некалькі гадзінаў зьнялі польскія паліцыянты. Сябры гуртка не хавалі свайго ўчынку і нават зьвярнуліся да ўладаў з патрабаваньнем вярнуць ім сьцяг як прыватную ўласнасьць<ref name="Arche">[[Андрэй Чарнякевіч|Чарнякевіч А.]], [[Андрэй Вашкевіч|Вашкевіч А.]] [https://web.archive.org/web/20120326041552/http://arche.by/by/page/science/9411 25 сакавіка: вытокі нацыянальнага сьвята] // [[ARCHE Пачатак]]. № 3, 2008. С. 65.</ref>. Тым часам [[швадрон]] уланаў войска міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у якім служылі [[беларускія татары]], меў двузубы белы вымпэл з гарызантальнай чырвонай паласой, на якой разьмяшчаліся зялёная зорка і паўмесяц<ref name="viacorka" />. [[Файл:Flag of Biełaruski Asoby Bataljon u skladzie vojska Letuvy.svg|значак|Сьцяг [[Беларускі асобны батальён у складзе войска Летувы|Беларускага асобнага батальёну]], 1920 г.]] [[Файл:Жаўнеры Беларускага асобнага батальёна са сцягам.jpg|значак|Жаўнеры Беларускага асобнага батальёну зь сьцягам, да 1923 г.]] У міжваеннай [[Латвія|Латвіі]] пад бел-чырвона-белымі сьцягамі дзеялі беларускія культурніцкія і грамадзка-палітычныя арганізацыі на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічна беларускіх]] паўднёва-ўсходніх [[Інфлянцкае ваяводзтва|Інфлянтах]]. 15 верасьня 1929 году [[Беларусы ў Латвіі|беларусы Латвіі]] з нацыянальнымі сьцягамі прайшлі вуліцамі [[Рыга|Рыгі]] ў часе пахаваньня паэта [[Ян Райніс|Яна Райніса]]<ref>[[Кастусь Езавітаў|Езавітаў К.]] Беларуская меншасьць у Латвіі ніколі не забудзе Яна Райніса! // [[Беларуская школа ў Латвіі (1926)|Беларуская школа ў Латвіі]]. [https://web.archive.org/web/20210625101215/https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Insyja/Bielaruskaja_skola_u_Latvii.pdf.zip/1932-004.pdf № 4 (14), 1932]. С. 193.</ref>. [[Файл:Diplomatic mission of BNR.jpg|значак|Шыльда [[Вайскова-дыпляматычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпляматычнай місіі БНР]], 1921 г.]] [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|зьлева|значак|219x219пкс|Бел-чырвона-белы сьцяг на вокладцы легітымацыі вучня. [[Віленская беларуская гімназія|Беларускай гімназіяі]]]] Пад бел-чырвона-белым сьцягам таксама дзеялі беларускія супольнасьці ў замежжы, найперш у [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыне]], куды пераехала [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]]. Нацыянальнымі сьцягамі карысталіся [[Беларуская грамада ў Празе|Беларуская грамада]] (1920—1925) і беларускае студэнцтва ў [[Прага|Празе]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210108072134/https://news.tut.by/culture/704782.html «Праграма Каліноўскага» 100 год таму. Як беларускія студэнты вучыліся ў Еўропе], [[TUT.BY]], 23.10.2020 г.</ref>. [[Файл:Проект государственного герба БССР Г. Змудинского (1924).jpg|значак|Адзін з трох пераможцаў конкурсу на дзяржаўны герб [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], 1924 г.]] [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1919-20).jpg|зьлева|значак|206x206пкс|Пячатка Беларускага вучыцельскага хаўрусу ў Менскy]] У пэрыяд з 1924 да 1928 году [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]] фактычна ня мела свайго дзяржаўнага сьцяга, аднак у зьвязку з абвяшчэньнем палітыкі [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] рабіліся спробы ўвасобіць у рэспубліцы бела-чырвона-белае спалучэньне колераў з нацыянальнага сьцяга беларусаў. Ужо ўвесну 1924 году пры распрацоўцы дзяржаўнага гербу БССР журы рэспубліканскага конкурсу сярод трох найлепшых праектаў абрала работу беларускага графіка [[Генадзь Змудзінскі|Генадзя Змудзінскага]], дзе савецкая атрыбутыка спалучалася зь бела-чырвона-белай нацыянальнай сымболікай<ref>Корсак Д. [https://web.archive.org/web/20210928175450/https://people.onliner.by/opinions/2020/10/12/razgovor-o-staryx-i-novyx-gerbax-belarusi?fbclid=IwAR0I3B1BaQDfoqZnII1z1jmur5qgGo74WC5-MjA_FI2CMGo43OTjtM0MtDw Кого догоняет «Погоня»? Разговор с историком о старых и новых гербах Беларуси], [[Onliner.by]], 12.10.2020 г.</ref>. Аднак напярэдадні канчатковага падсумоўваньня [[ЦК КПБ|ЦК ВКП(б)]] змусіў [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] скасаваць вынікі конкурсу і схаваць іх ад грамадзкасьці. Тым часам паводле ўспамінаў удзельнікаў міжнароднай [[Акадэмічная канфэрэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канфэрэнцыі па рэформе беларускай мовы 1926 году]], памяшканьне будынка ў [[Менск]]у, дзе яна праводзілася, упрыгожвала бела-чырвона-белае сонца зь пяцьцю бела-чырвона-белымі праменямі<ref>{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 22—23.</ref>. У 1927 годзе зьявіўся новы праект [[герб БССР|гербу БССР]], які ў агульных рысах паўтараў [[герб СССР]], але меў бела-чырвона-белую стужку замест чырвонай. Праект прайшоў некалькі інстанцыяў, аднак Прэзыдыюм ЦВК у выніку ўсё ж пастанавіў зрабіць стужку чырвонай<ref name="Nasievic"/><ref>[[Савецкая Беларусь]]. № 32 (1924), 9 лютага 1927. С. 8.</ref>. Такім парадкам узорам для афіцыйна прынятай сымболікі БССР стала савецкая сымболіка [[Расея|Расеі]]<ref name="salanda-2019-7"/>. Увогуле, тагачасныя савецкія ўлады ў [[Масква|Маскве]] хоць негалосна і называлі бела-чырвона-белыя колеры беларускімі нацыянальнымі, аднак ужо ў 1928 годзе распачалі актыўнае змаганьне зь імі: у дакладзе [[АДПУ]] (пазьнейшага [[НКВД]]) у ЦК ВКП(б) ад 27 траўня адзначаўся загад да менскіх уладаў перафарбаваць вулічныя слупы і інтэр’ер [[Прысутныя месцы (Менск)|Дому працы]], раней расфарбаваныя ў беларускія нацыянальныя колеры ({{мова-ru|белорусские национальные цвета|скарочана}})<ref>Славатинский А. Доклад ОГПУ в ЦК ВКП(б) о политических настроениях в среде белорусской интеллигенции (27 мая 1928 г.) // ЦК РКП(б)—ВКП(б) и национальный вопрос. Книга 1. 1918—1933 гг. / Составители Л. С. Гатагова, Л. П. Кошелева, Л. А. Роговая. — М.: «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 2005. С. 569.</ref>. У 1929 годзе бел-чырвона-белыя сьцягі паказалі ў прысьвечаным утварэньню БССР фільме [[Белдзяржкіно]] «В огне рождённая» зь беспасярэдняй спасылкай на Беларускую Народную Рэспубліку<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=maAhoaaRHr8 В огне рожденная (1929)], [[YouTube]], 7 верасьня 2014 г.</ref>, таксама яшчэ ў 1933 годзе бел-чырвона-белы сьцяг азначаўся ў друку БССР як вытворны ад Пагоні, якія разам згадваліся менавіта як ''дзяржаўныя'' сьцяг і герб Беларускай Народнай Рэспублікі (хоць і ў [[«Нацдэмаўшчына»|«антынацдэмаўскім»]] кантэксьце)<ref>Вольскі В. Аб рэцыдывах нацыянал-дэмакратызму ў творчасьці мастака Мініна // Мастацтва і рэвалюцыя. № 1—2, 1933. С. 6.</ref>. == Другая Сусьветная і Эміграцыя == [[Файл:Radaškavičy, Mienskaja, Francišak Skaryna, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Радашкавічы, Менская, Францішак Скарына, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (4.02.1929).jpg|значак|Настаўнікі і вучні [[Радашкавіцкая беларуская гімназія|Беларускай гімназіі імя Францішка Скарыны]] ў [[Радашкавічы|Радашкавічах]], 1929 г.]] [[Файл:Mir, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Мір, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1930).jpg|значак|Сябры гуртка [[Таварыства беларускай школы]] ў [[Мір (Гарадзенская вобласьць)|Міры]], 1930 г.|зьлева]] [[Файл:Vilnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Вільня, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1931).jpg|значак|Хор [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюзу]] пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] на чале з [[Рыгор Шырма|Рыгорам Шырмам]] і з удзелам [[Міхась Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]], 1931 г.]] [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1930-39).jpg|значак|Вучнёўскі аркестар [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], 1930-я гг.]] [[Файл:Грамадскае жыццё і мастацтва. Беларускі Народны Тэатр у Рызе (застаўка).jpg|зьлева|значак|Грамадзкае жыцьцё і мастацтва. Беларускі Народны Тэатар у Рызе]] [[Файл:Coat of Arms of Belarus under occupation.png|зьлева|значак|253x253пкс|праект дзяржаўнага герба [[Генэральная акруга Беларусь|Генэральнай акругі «Беларусь]]» 1943]] У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] бел-чырвона-белы сьцяг разам зь іншымі нацыянальнымі сымбалямі вярнуў да ўжытку калябарацыйны беларускі ўрад ([[Беларуская Цэнтральная Рада]]). Аднак як сьведчыць распараджэньне Райхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях ад 14 чэрвеня 1944 году<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 156.</ref>, гэтае выкарыстаньне было ''неафіцыйным'' да апошніх дзён нямецкай акупацыі. Шырока вядомае распараджэньне, нібы падпісанае гаўляйтэрам Беларусі [[Вільгельм Кубэ|Вільгельмам Кубэ]] і надрукаванае 27 чэрвеня 1942 году ў газэце «[[Раніца (Бэрлін)|Раніца]]», аб дазволе карыстацца бел-чырвона-белым сьцягам і гербам Пагоняй побач зь нямецкай сымболікай «пры сьвяткаваньнях або для абазначэньня беларускай нацыянальнасьці» выявілася, паводле вынікаў пазьнейшых дасьледаваньняў, тагачаснай дэзынфармацыяй, вінаватых у якой ўлады [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] так і не знайшлі<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref>. Увогуле, паўафіцыйны дазвол на беларускую нацыянальную сымболіку зьявіўся толькі пад канец нацысцкай акупацыі і выявіўся спробай схіліць мясцовае насельніцтва на свой бок па [[Курская бітва|паразе на Курскай дузе]] і карэнным пераломе ў [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайне]], прытым нацыянальны сьцяг беларусаў (як і бела-чырвона-белыя павязкі) ніколі не насілі паліцыянты, пад ім не праводзілася ваенных дзеяньняў<ref name="kultura">Рудак А. [https://budzma.by/news/minu-shchyna-i-suchasnasts-gistarychnay-simvoliki.html Мінуўшчына і сучаснасць гістарычнай сімволікі] // [[Культура (газэта)|Культура]]. № 34 (1473), 22—29 жніўня 2020 г.</ref>. Тым часам аўтар эскізу бел-чырвона-белага сьцяга, [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі]], у час акупацыі адмовіўся ад пасады намесьніка бургамістра Менску, а ў жніўні 1943 году нацысты кінулі яго разам з жонкай у [[канцэнтрацыйны лягер]] за дапамогу [[габрэі|габрэям]], якія хаваліся ад перасьледу<ref name="kultura"/>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1948).jpg|значак|Беларуская паштоўка да [[Дзень Волі|Дня Незалежнасьці (Дня Волі)]], 1948 г.]] Па вайне бел-чырвона-белы сьцяг працягваў актыўна выкарыстоўвацца [[Беларуская эміграцыя|Беларускай эміграцыяй]], у тым ліку [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|ўрадам Беларускай дзяржавы ў выгнаньні]]. Нацыянальны сьцяг аб’яднаў як салдатаў [[Беларуская краёвая абарона|БКА]], так і тых беларусаў, хто ваяваў супраць нацыстаў у польскіх частках арміі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і францускім руху Супраціву<ref name="Katlarcuk-2021"/>. У [[Дзень Волі|Дзень Незалежнасці Беларусі]] (25 сакавіка) бел-чырвона-белыя сьцягі рэгулярна ўздымаліся на афіцыйным узроўні ў мясцовасьцях з актыўнымі беларускімі асяродкамі, у тым ліку на будынках ратушаў у [[Брэдфард]]зе ([[Вялікабрытанія]])<ref>{{Спасылка|аўтар = [[Натальля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 5 жніўня 2012 | url = https://hardzin.livejournal.com/18650.html | загаловак = Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 5 жніўня. Мацей Райцэўскі | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[LiveJournal]] | дата = 21 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref> і [[Ошава]] ([[Канада]])<ref>{{Спасылка|аўтар = [[Натальля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 16 верасьня 2012 | url = https://hardzin.livejournal.com/33687.html | загаловак = Эміграцыйная гісторыя ў падзеях. 16 верасня. Беларусы Ашавы | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[LiveJournal]] | дата = 21 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref>, да сёньня ў гэты дзень беларускі нацыяльны сьцяг вывешваецца на будынку гістарычнага музэю ў [[Саўт-Рывэр]]ы ([[Нью-Джэрзі]], [[ЗША]])<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=125738 У Саўт-Рыверы (ЗША) узнялі бел-чырвона-белы сцяг ФОТАФАКТ], Наша Ніва, 31 сакавіка 2014 г.</ref>. [[Файл:Belarusian monument in South River.jpg|значак|Манумэнт «Змагарам за вольную Беларусь» у [[Саўт-Рывэр|Саўт-Рывэры]] ([[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]), пастаўлены ў 1974 годзе на тэрыторыі [[Царква Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай (Саўт-Рывэр)|царквы Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай]] і аздоблены флягштокамі зь беларускім і амэрыканскім сьцягамі|253x253пкс]] [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-2008-0042, Weißrussland, Minsk, Gebäude.jpg|зьлева|значак|[[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы|Белдзярждрамтэатар]] Менск, чэрвень 1943 году.]] У Беларусі пад бел-чырвона-белым сьцягам гуртаваліся ўдзельнікі антысавецкага партызанскага руху і падпольля — да іх ліквідацыі савецкімі карнікамі ў 1950-я гады. У 1960—1970-я гады гістарычную [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальную сымболіку]] выкарыстоўвалі інтэлектуалы-гуманітары [[Акадэмічны асяродак|Акадэмічнага асяродку]], разгромленага [[КГБ]] у 1974—1975 гадох, і мастакі-дысыдэнты з творчага кола [[На Паддашку]]<ref name="Lalkou"/>. З гэтага ж часу адзначаюцца першыя сьвядомыя фальсыфікацыі гістарычных зьвестак пра беларускі нацыянальны сьцяг з боку савецкіх уладаў: дзеля адмаўленьня яго выкарыстаньня на [[Першы Ўсебеларускі зьезд|Першым Усебеларускім зьезде]] (1917) намесьнік дырэктара Інстытуту гісторыі [[Камуністычная партыя Савецкага Саюзу|камуністычнай партыі]] Сьцяпан Папанін у сваёй манаграфіі, выдадзенай у 1977 годзе, пры апісаньні зьезду замяніў бел-чырвона-белы сьцяг на выдуманы «пунсова-блакітны»<ref name="Lachouski"/>. У 1980-я гады бел-чырвона-белы сьцяг разам з гербам Пагоняй сталі агульнавядомымі сымбалямі беларускасьці і незалежніцтва, а іх публічная дэманстрацыя разглядалася як акт нацыянальнага супраціву. У 1985 годзе на будынку [[Менская мастацкая вучэльня імя Глебава|Менскай мастацкай вучэльні імя Глебава]] два навучэнцы, Міхал Мірошнікаў і Юры Макееў, вывесілі бел-чырвона-белыя сьцягі. У выніку КГБ распачало перасьлед 6 чалавек, а Макееў мусіў спыніць навучаньне<ref name="Lalkou"/>. [[Файл:Kanstantyn Stapovič (Kazimier Svajak). Канстантын Стаповіч (Казімер Сваяк) (1926).jpg|значак|273x273пкс|сьцяг на помніке [[Казімер Сваяк|Казімеру Сваяку]]]] [[Файл:Національні символи для опасок на руки.jpg|значак|няма|318x318пкс|Нацыянальныя сымбалі на рукі cc]] == Дэмакратызацыі ў СССР == [[Файл:Грунвальд10.JPG|значак|летнік "[[Грунвальд (летнік)|Грунвальд]]" 1990]] З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў [[СССР]] выкарыстаньне нацыянальнай гістарычнай сымболікі ў Беларусі пачало набываць масавы характар<ref name="Lalkou"/>. Гэтаму спрыялі моладзевыя нефармальныя гістарычна-культурныя аб’яднаньні і клюбы («[[Талака (Менск)|Талака]]», «Паходня», «Узгор’е» і іншых), [[Беларускі Народны Фронт Адраджэньне|Беларускі Народны Фронт]] і іншыя партыі дэмакратычнага кірунку. У 1986 годзе бел-чырвона-белыя сьцягі зьявіліся ў кнізе мастака [[Мікола Купава|Міколы Купавы]], якую савецкія ўлады неўзабаве прыбралі з кнігарняў<ref name="Kupava"/>. 30 кастрычніка 1988 году бел-чырвона-белыя сьцягі ўзьнялі ўдзельнікі першай масавай акцыі за незалежнасьць, [[Дзяды 30 кастрычніка 1988 году (Менск)|жорстка разагнанай савецкімі ўладамі]]<ref>{{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня|к}} С. 26.</ref>. А ўжо 19 лютага 1989 году пад бел-чырвона-белымі сьцягамі на стадыёне «[[Дынама (стадыён, Менск)|Дынама]]» ў Менску адбыўся першы дазволены ўладамі БССР апазыцыйны палітычны мітынг<ref name="Lalkou"/>. Разам з тым савецкія ўлады працягвалі перасьлед беларусаў (асабліва ў правінцыі) за выкарыстаньне нацыянальнага сьцяга<ref name="Lalkou"/>. === Дыскрэдытацыя === Рэагуючы на рост папулярнасьці бел-чырвона-белага сьцяга ўлады СССР разгарнулі [[прапаганда|прапагандысцкую]] кампанію супраць нацыянальнага сьцяга беларусаў, пачатак якой паклаў артыкул начальніка Галоўнага архіўнага ўпраўленьня пры Савеце Міністраў БССР у «[[Советская Белоруссия|Советской Белоруссии]]»<ref>Михальченко А. Белорусская символика: традиции и современность // Советская Белоруссия. 25 ноября 1990. С. 2.</ref>. З гэтага часу прыхільнікі [[Рашызм|расейскага шавінізму]] ўжываюць факт паўафіцыйнага цывільнага выкарыстаньня ў час нацысцкай акупацыі беларускіх нацыянальных сымбаляў дзеля дыскрэдытацыі сваіх апанэнтаў, зьвінавачваючы іх у [[фашызм|фашызьме]]. Прытым звычайна замоўчваецца, што цяперашні [[сьцяг Расеі]] выкарыстоўваўся вайсковым фармаваньнем [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]], што брала ўдзел у вайсковых дзеяньнях — [[Расейская вызвольная армія|Расейскай вызвольнай арміяй генэрала Ўласава]]<ref>[[Зьміцер Дрозд|Дрозд Д.]] [https://web.archive.org/web/20210302051219/https://bydc.info/news/1041-byl-li-zapreshchen-natsistami-rossijskij-belo-sine-krasnyj-flag Был ли запрещен нацистами российский бело-сине-красный флаг?], Беларускі дакумэнтацыйны цэнтар, 7.11.2020 г.</ref> (таксама гэты сьцяг выкарыстоўвалі [[1-я Расейская нацыянальная армія]], якая ладзіла дывэрсіі ў тыле [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|савецкіх войскаў]] і змагалася з партызанамі, і дапаможныя расейскія моладзевыя арганізацыі{{Заўвага|Сярод іншага, [[:Файл:Российский и нацистский флаги. Минск, 18.06.1944 (colored).jpg|кадры нямецкай кінахронікі ад 18 чэрвеня 1944 году]] зафіксавалі публічнае выкарыстаньне на вуліцах Менску цяперашняга сьцяга Расеі побач з нацысцкім сьцягам}}, у тым ліку [[Памочнікі СПА Люфтвафэ#Расея|расейскія выхаванцы СС]]). Увогуле, у час Другой сусьветнай вайны [[калябарацыянізм|калябарацыяністы]], апроч расейскага, выкарыстоўвалі сучасныя сьцягі [[Бэльгія|Бэльгіі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Летува|Летувы]], [[Нарвэгія|Нарвэгіі]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндаў]], [[Украіна|Украіны]], [[Францыя|Францыі]], [[Эстонія|Эстоніі]] і некаторых іншых краінаў [[Эўропа|Эўропы]] і [[Азія|Азіі]]<ref name="50 faktau" />. Тым часам савецкая сымболіка ўжывалася побач з [[Нацызм|нацысцкай]] у час [[Супольны парад Вэрмахту і Чырвонай арміі ў Берасьці (1939)|супольнага нацысцка-савецкага вайсковага параду]] ў [[Берасьце|Берасьці]], які адбыўся ў пачатку Другой сусьветнай вайны{{Заўвага|[[:Файл:Bieraście. Берасьце (22.09.1939).jpg|Здымак прывітальнай аркі да ўдзельнікаў параду ў Берасьці з савецкай і нацысцкай сымболікай]]}}.[[Файл:Газэта Беларускі рынак.png|значак|207x207px|Газэта "БелоРусский Рынок"]] [[Файл:"Solidarność" Булак-Балаховіч.jpg|зьлева|значак|марка сьцяга з [[Станіслаў Булак-Балаховіч|'''Булак-Балаховічам''']] [[Салідарнасьць (прафзьвяз)|«Solidarność»]]]] У 1987 годзе, польскае абʼяднаньне незалежных прафсаюзаў [[Салідарнасьць (прафзьвяз)|«Solidarność»]] выпусьціў у рамках серыі, прысьвечанай краінам, якія змагаліся за незалежнасьць і апынуліся пад савецкай акупацыяй [[Гісторыя пошты і паштовых марак Беларусі|маркі]], сярод якіх была марка з [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Балаховічам]] і нацыянальным сьцягам.<ref>[https://pikabu.ru/story/polskaya_solidarnost_9068497 Польская «Солидарность» | Пикабу]</ref> Так сама на газэтах "БелоРусский Рынок" таго часу можна заўважыць лягатып у колер Беларускага нацыянальнага сьцяга.<ref>[[:be:Белорусы_и_рынок|Белорусы и рынок — Вікіпедыя]]</ref> === Рэспубліка Беларусь === [[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|значак|Пікет у [[Менск]]у з плякатам [[лацінка]]й: «''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: герб [[Пагоня]] й бел-чырвона-белы сьцяг, а таксама назоў Бацькаўшчыны — [[Літва]], сталіцы — Менск!''» (19.09.1991 г.)]][[Файл:БЧб.jpg|зьлева|значак|331x331пкс|[[Галіна Сямдзянава]] была чалавекам, які першы ўнёс бел-чырвона-белы сьцяг з "[[Пагоня|пагоняй]]" у залю паседжаньняў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]]]] [[Файл:Инаугурация Лукашешко 1994 год.jpg|зьлева|значак|275x275пкс|Інаўгурацыя Лукашэшкі 1994]] Вяртаньне ў масавую сьвядомасьць жыхароў Беларусі бел-чырвона-белага сьцяга з гербам [[Пагоня]]й як нацыянальных сымбаляў беларусаў адбылося ў 1990 годзе разам з прыняцьцем [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце]]. Тады ж Міністэрства сувязі выдала мільённым накладам паштовы канвэрт з выявай Пагоні на фоне бел-чырвона-белага сьцяга, а кіраўнік [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархату]] ўрачыста асьвяціў беларускі нацыянальны сьцяг у [[Полацак|Полацку]]<ref name="Kupava"/>. У 1991 годзе пад беларускай нацыянальнай сымболікай прайшлі красавіцкія і травенскія [[страйк]]і працоўных Беларусі, якія адыгралі важную ролю ў крушэньні [[таталітарызм]]у ў краіне<ref name="Tkacou-393"/>. 24 жніўня 1991 году дэпутат [[Галіна Сямдзянава]] ўнесла бел-чырвона-белы сьцяг у [[Вярхоўны Савет Беларусі]]<ref name="50 faktau"/>. На наступны дзень, 25 жніўня, дэпутаты надалі Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце статус канстытуцыйнага закону. А 19 верасьня 1991 году парлямэнт Беларусі прыняў законы «Аб Дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Беларусь» і «Аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь», якія аднавілі бел-чырвона-белы сьцяг з гербам Пагоняй у якасьці дзяржаўных сымбаляў<ref name="Tkacou-393"/>. Распрацоўкай эталёнаў дзяржаўнай сымболікі займалася адмысловая Камісія пры Прэзыдыюме Вярхоўнага Савету, у якую ўвайшло больш за 20 чалавек: вядомыя гісторыкі, мастакі, дызайнэры, мастацтвазнаўцы (кіраўнік — дэпутат [[Алег Трусаў]])<ref name="50 faktau"/><ref>[[Алег Трусаў|Трусаў А.]] Лунай, наш сцяг, ляці, Пагоня! // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 20.</ref>. Неўзабаве бел-чырвона-белым сьцяг упершыню ўзьнялі як сымбаль незалежнай Беларусі над усімі прадстаўніцтвамі краіны за мяжой, а ў 1994 годзе каманда Беларусі ўпершыню выступіла пад ім на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1994 году|Алімпійскіх гульнях]]<ref name="kultura"/>. 20 ліпеня 1994 году пад бел-чырвона-белым сьцягам адбылася інаўгурацыя першага прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. [[Файл:Stemp Flag and map of Belarus.jpg|значак|Паштовая марка Беларусі, 1992 г.]] [[Файл:Mulawin.jpg|зьлева|значак|321x321пкс|[[Уладзімер Мулявін|Уладзімір Мулявін]] са сьцягам]] У лютым 1995 году Лукашэнка заявіў пра намер правесьці рэфэрэндум, што стала сьведчаньнем аднаўленьня [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]] з мэтай атрымаць падтрымку і грошы [[Расея|Расеі]]<ref name="NN-2020"/>. Зьмяненьне нацыянальнай гістарычнай сымболікі Беларусі разьлічвалася як мэтанакіраваны удар па галоўных палітычных апанэнтах ([[Апазыцыя БНФ]]) і мусіла ўмацаваць яго асабістую ўладу<ref name="Marcinovic">Мартинович Д. [https://web.archive.org/web/20200622200046/https://news.tut.by/culture/684354.html Без исторической символики, но с русским языком. Как 25 лет назад в Беларуси прошел референдум], [[TUT.BY]], 14.05.2020 г.</ref>. На думку гісторыка [[Алег Трусаў|Алега Трусава]], дэпутата Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня, ініцыятыва рэфэрэндуму негалосна ішла ад саміх уладаў Расеі<ref name="Naviny.by">Гуштын А. [https://web.archive.org/web/20210124153750/https://naviny.by/rubrics/society/2015/05/14/ic_articles_116_188882 Рэферэндум-1995. Антыгероі беларускай мовы], [[Naviny.by]], 14.05.2015 г.</ref>, якія імкнуліся рэанімаваць [[Імпэрыялізм|імпэрскую ідэю]]<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.</ref>. Таксама выказвалася думка, што правядзеньне рэфэрэндуму абумовіла жаданьне Лукашэнкі набыць папулярнасьць у Расеі з наступнай мэтай стаць прэзыдэнтам Расеі<ref>Олегов А. Лукашенко метит в президенты России // Огонёк. № 43, 27 октября 1996. С. 9.</ref>. Паводле дэпутата Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня [[Сяргей Навумчык|Сяргея Навумчыка]], падобны плян агучваў кіраўнік адміністрацыі Лукашэнкі [[Леанід Сініцын]], [[Расейцы|расеец]] паводле нацыянальнасьці і прыхільнік далучэньня Беларусі да Расеі<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 24.</ref>, які меў імаверныя зьвязкі з расейскімі спэцслужбамі<ref name="Navumcyk_18.04.2014">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/25354832.html «Маўр» Лукашэнкі, або той, хто зьмяніў герб і сьцяг], [[Радыё Свабода]], 18 красавіка 2014 г.</ref> і быў фігурантам дакладу дэпутата [[Сяргей Антончык|Сяргея Антончыка]] пра карупцыю ў атачэньні Лукашэнкі<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 127.</ref><ref>Соўсь Г. [https://www.svaboda.org/a/30211729.html Антончык пра антыкарупцыйны даклад Лукашэнкі, фатальную памылку Ганчара і «звышцынізм» апазыцыі], [[Радыё Свабода]], 12 кастрычніка 2019 г.</ref>. Ён жа, паводле неаднаразовых уласных прызнаньняў<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 65.</ref><ref name="Marcinovic"/><ref>Толкачева Е. [https://web.archive.org/web/20200412135326/https://news.tut.by/economics/637111.html «Сел и нарисовал». Как в 1995 году БЧБ-флаг сменили на красно-зеленый, а «Пагоню» — на герб БССР], [[TUT.BY]], 12.05.2019 г.</ref>, стварыў прапанаваныя на рэфэрэндум сымбалі, за аснову якіх узяў [[Сьцяг Беларускай ССР|сьцяг]] і [[герб Беларускай ССР|герб]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Як Сініцын апавядаў беларускаму дэпутату [[Валянцін Голубеў|Валянціну Голубеву]]<ref name="Navumcyk_18.04.2014"/>: {{Цытата|Справа ж не ў [[Геральдыка|геральдыцы]]. Таму што калі прыгадаць, навошта ўвогуле трэба было мяняць сымболіку, дык зразумела, што чым яна горш атрымалася, тым лепей. Бо яе замена была толькі правакуючым выпадам, прычым толькі адным — у камбінацыі зь некалькіх удараў.}} [[Файл:Берет ВДВ.jpg|значак|Барэт беларускіх [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|ПДВ]] да 1995 г.]] [[Файл:Belarusian Border Guard Patch (1990s).png|зьлева|значак|Нашыўка Памежнай службы Беларусі(1991-1994)]] [[Файл:Belarusian Republican Youth Union.jpg|значак| Значак "Беларуская рэспубліканская піянэрская арганізацыя" 1992-1995]] Паводле сьведчаньня Сініцына, праца над новай сымболікай вялася з 21 сакавіка, прытым дэпутаты атрымалі эскізы сьцяга і гербу ўжо 23 сакавіка. Як мяркуе Сяргей Навумчык, хуткае (за два дні) стварэньне прапанаванай Лукашэнкам сымболікі сьведчыла пра тое, што галоўнай мэтай рэфэрэндуму было ня столькі ўвядзеньне нейкай канкрэтнай сымболікі (якая разглядалася як часовая — да ліквідацыі незалежнасьці Беларусі), колькі зьнішчэньне дзяржаўнага статусу бел-чырвона-белага сьцяга і Пагоні<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 66.</ref>. [[Файл:Ольга Барабанщикова бчб флаг.jpg|зьлева|значак|279x279пкс|Ігар Жалязоўскі <ref>[https://charter97.org/be/news/2020/1/25/363557/ Фотофакт: Белорусский спорт под бело-красно-белым флагом - Беларускія навіны - Хартыя'97]</ref>1994]] Праведзены 14 траўня 1995 году [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]] супярэчыў [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]] і заканадаўству Беларусі, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. Перад ім адбылося [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|зьбіцьцё дэпутатаў у будынку парлямэнту]], якое выявілася сілавой дэманстрацыяй усталяваньня [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму ў Беларусі]]. 16 траўня 1995 году, калі афіцыйна абвешчаныя вынікі рэфэрэндуму яшчэ фармальна не набылі законнай сілы, [[Кіраўніцтва справамі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|кіраўнік справамі]] Лукашэнкі [[Іван Ціцянкоў]] зьняў з даху [[Дом ураду (Менск)|Дома ўраду]] бел-чырвона-белы сьцяг і разарваў [[дэ-юрэ]] і [[дэ-факта]] (на той момант) дзяржаўны сымбаль Беларусі «на сувэніры»<ref>Дзедзіч. № 3 (22), травень 2003. С. 1.</ref>. Ціцянкоў асабіста расьпісаўся на кожным з кавалкаў, што зафіксавалі на відэа<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/773824.html Зянон Пазьняк: «У мяне пацяклі сьлёзы» (аўдыё)], [[Радыё Свабода]], 18 верасьня 2006 г.</ref>. Прытым факты зьнявагі дзяржаўнага сьцяга адзначаліся яшчэ 25 сакавіка 1995 году, калі падкантрольная Лукашэнку міліцыя пры затрыманьні грамадзянаў зь бел-чырвона-белымі сьцягамі, вырывала сьцягі і ламала дрэўкі (на зварот дэпутатаў парлямэнту Беларусі да генэральнага пракурора паводле факту зьнявагі дзяржаўнага сьцяга нікога зь міліцыі не пакаралі<ref name="95-115">{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 115.</ref>) і 12 красавіка, калі супрацоўнікі сілавых структураў вырывалі і, увогуле, рвалі дзяржаўныя бел-чырвона-белыя сьцягі<ref name="95-115"/>. 7 чэрвеня 1995 году Лукашэнка выдаў указы № 213 «Аб зацьверджаньні эталёну Дзяржаўнага гербу Рэспублікі Беларусь і Палажэньня аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь»<ref>[http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num2/1d2088.html Об утверждении эталона Государственного герба Республики Беларусь и Положения о Государственном гербе Республики Беларусь]</ref> і № 214 «Аб зацьверджаньні Палажэньня аб Дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Беларусь»<ref>[https://geraldika.ru/symbols/9223 Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь]</ref> дзеля фармальнага замацаваньня сымболікі рэжыму на заканадаўчым узроўні. Тым часам бел-чырвона-белы сьцяг разам з гербам Пагоняй трапіў пад негалосную забарону<ref name="latysonak"/>. Нягледзячы на яе, у Беларусі гэтым сьцягам як нацыянальным працягвалі карыстацца апазыцыйныя да рэжыму Лукашэнкі беларускія арганізацыі. Апроч таго, бел-чырвона-белы сьцяг актыўна выкарыстоўваўся ў спартовых і культурных імпрэзах па-за межамі краіны<ref>[https://web.archive.org/web/20110825221240/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=19755&p=1&c2=calcym&combo_calmonth=6&combo_calyear=2007 «Тры чарапахі» замест «Кацюшы»], [[Наша Ніва]], 8 верасьня 2008 г.</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27.08.2007| url = http://naviny.by/rubrics/culture/2007/08/27/ic_articles_117_152457/| загаловак = Слушать хорошую музыку стоит вместе!| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://naviny.by Белорусские новости]| дата = 16 кастрычніка 2010 | мова = ru | камэнтар = }}</ref>, а таксама беларускімі эмігранцкімі арганізацыямі. Тым часам у Беларусі зьявілася легендарная постаць [[Мірон]]а — невядомага героя беларускага руху, які рэгулярна ўздымаў нацыянальны сьцяг у цяжкадаступных (высокіх і небясьпечных) месцах<ref name="NN-2020"/>. [[Файл:Дзень Волі 2018.jpg|міні|Сьвяткаваньне [[100-годзьдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|100-годзьдзя Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў Менску, 2018 г.]] [[Файл:Гайдукевіч з БЧБ сьцягам.png|зьлева|значак|205x205пкс|[[Алег Гайдукевіч]] падчас этэру на «[[Эўрарадыё]]» ў чэрвені 2017 году са сьцягам]] У 2010-я гады ў Беларусі прайшла маштабная грамадзкая кампанія ў справе папулярызацыі нацыянальный сымболікі, у межах якой у [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]] накіравалі некалькі зваротаў з прапановай дадаць бел-чырвона-белы сьцяг у [[Сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|сьпіс нематэрыяльных гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі]], у тым ліку з распрацаваным навукоўцамі абгрунтаваньнем<ref name="50 faktau"/> і тысячамі подпісаў грамадзянаў Беларусі<ref>[https://www.svaboda.org/a/ministerstva-kultury-nia-viedaje-u-cym-kastounasc-biel-cyrvona-bielaha-sciaha/28193214.html Міністэрства культуры ня ведае, у чым каштоўнасьць бел-чырвона-белага сьцяга, і зьвярнулася ў Акадэмію навук], [[Радыё Свабода]], 23 сьнежня 2016 г.</ref>. У падтрымку нацыянальнага сьцяга выказаліся вядомыя беларускія спартоўцы: прызэрка алімпійскіх гульняў [[Аляксандра Герасіменя]], чэмпіён сьвету [[Віталь Гуркоў]], гандбаліст [[Сяргей Рутэнка]]<ref>Панкавец З. [http://nn.by/?c=ar&i=109400 Спартоўцы пра бел-чырвона-белы сцяг: пазітыўнае, негатыўнае, нейтральнае], [[Наша Ніва]], 8 траўня 2013 г.</ref>, прызэрка чэмпіянаў сьвету і Эўропы [[Аліна Талай]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=113148 Лёгкаатлетка Аліна Талай: «Давайце не будзем падманваць сябе: наш колер — бел-чырвона-белы»], [[Наша Ніва]], 26 ліпеня 2013 г.</ref>, чэмпіёнка сьвету [[Тацяна Драздоўская]]<ref>Карней І. [http://www.svaboda.org/a/25232780.html Тацьцяна Драздоўская: Сьцяг незалежнасьці — бел-чырвона-белы], [[Радыё Свабода]], 17 сьнежня 2014 г.</ref>, трохразовы алімпійскі чэмпіён [[Уладзімер Парфяновіч]]<ref>[http://www.svaboda.mobi/a/24978067.html Парфяновіч: «Бел-чырвона-белы сьцяг павінен вісець у прэзыдэнта ў кабінэце»], [[Радыё Свабода]], 6 траўня 2013 г.</ref>, алімпійскі чэмпіён [[Андрэй Багдановіч]]<ref>Карней І. [http://www.svaboda.org/a/alimpijski-cempijon-bahdanovic-mova-i-symbolika-heta-nasa-historyja/27044778.html Алімпійскі чэмпіён Багдановіч: Мова і сімволіка — гэта наша гісторыя], [[Радыё Свабода]], 30 траўня 2015 г.</ref>. Аднак на ўсе прапановы Мінкульт адказваў адмовамі з спасылкамі на фармальныя прычыны («''фрагмэнтарнасьць і непаўнату абгрунтаванасьці''», «''брак фатаздымкаў''» і г.д.), якія сьведчылі пра непасьлядоўнасьць міністэрства ў пытаньнях наданьня статусу гістарычна-культурнай каштоўнасьці і прызнаньне [[Дэ-факта|фактычнага]] браку паўнамоцтваў у разьвязаньні пытаньня зь бел-чырвона-белым сьцягам<ref>Дашчынскі А. [https://www.svaboda.org/a/ministerstva-i-sciah/28815520.html Міністэрства культуры сумняваецца, што БНР абвяшчалі пад бел-чырвона-белым сьцягам], 25 кастрычніка 2017 г.</ref>. У сакавіку 2018 году пад бел-чырвона-белымі сьцягамі прайшло маштабнае [[100-годзьдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|сьвяткаваньне 100-годзьдзя абвяшчэньня незалежнасьці Беларусі]]. У траўні таго ж году пад бел-чырвона-белымі сьцягамі адбылося ўрачыстае адкрыцьцё помніка [[Тадэвуш Касьцюшка|Тадэвушу Касьцюшку]] ў [[Косаў|Косаве]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29222482.html Першы ў Беларусі помнік Тадэвушу Касьцюшку ўрачыста адкрылі ля Косава. ФОТА], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2018 г.</ref>, а ў верасьні 2019 году — урачыстае адкрыцьцё помніка вялікаму князю [[Гедзімін]]у ў [[Ліда|Лідзе]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/30151491.html У Лідзе ўрачыста адкрылі помнік князю Гедзіміну. ФОТА], [[Радыё Свабода]], 7 верасьня 2019 г.</ref>. 22 лістапада 2019 году ў [[Вільня|Вільні]] пад бел-чырвона-белымі сьцягамі (якіх было ў разы больш за [[Сьцяг Польшчы|польскія]] і [[Сьцяг Летувы|летувіскія]]) адбылася найбольш масавая па-за сучаснымі межамі Беларусі шматтысячная беларуская маніфэстацыя, прысьвечаная разьвітаньню зь беларускім нацыянальным героем [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=241583 Тысячы беларусаў развіталіся з Каліноўскім пад нацыянальнымі сцягамі — шмат ФОТА Надзеі Бужа], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2019 г.</ref>. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|значак|[[Марш за свабоду (Менск, 2020)|300-тысячны мітынг у Менску]], 16 жніўня 2020 г.]] У 2020 годзе бел-чырвона-белы сьцяг стаў галоўным сымбалем [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсыфікацыяў выбараў, гвалту і беззаконьня ў Беларусі]]<ref>[[Андрэй Катлярчук|Kotljarchuk A.]] [http://balticworlds.com/the-flag-revolution-understanding-the-political-symbols-of-belarus/ The Flag Revolution. Understanding the political symbols of Belarus] // Baltic Worlds. Nr. 4, 2020.</ref>. Гэта прывяло да росту папулярнасьці нацыянальнага сьцяга: на яго аснове жыхары Беларусі стварылі больш за 300 новых сьцягоў сваіх паселішчаў, мікрараёнаў, вуліцаў і двароў<ref>[https://web.archive.org/web/20210126223546/https://charter97.org/be/news/2020/11/28/402192/ Беларусы ўвекавечылі рэвалюцыйныя сцягі гарадоў і мікрараёнаў], [[Хартыя’97]], 28 лістапада 2020 г.</ref><ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/31076712.html Слоўнік беларускай рэвалюцыі. Мова новых сьцягоў], [[Радыё Свабода]], 30 студзеня 2021 г.</ref><ref>{{Спасылка|загаловак=Музэй сьцягоў|url=https://flags.dze.chat}}</ref>. Да іх таксама далучыліся і беларускія згуртаваньні за мяжой<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://supolka.net/flag-for-belarus/ | загаловак = Крэатыўныя сцягі беларускіх суполак за мяжой | фармат = | назва праекту = Supolka.net | выдавец = | дата =16 студзеня 2011 | мова = | камэнтар = }} </ref>. У гэты ж час фіксуюцца шматлікія выпадкі [[цынізм|цынічнай]] зьнявагі нацыянальнага сьцяга беларусаў з боку супрацоўнікаў карных сілавых структураў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], якія могуць кваліфікавацца як распальваньне варожасьці паводле нацыянальнай прыкметы (артыкул 130 Крымінальнага кодэксу Беларусі)<ref name="Navumcyk-10.11.2020"/>. У лістападзе 2020 году прыхільнікі Лукашэнкі (меркавана зь яго блізкага атачэньня) забілі за бела-чырвона-белыя стужкі жыхара Менску [[Раман Бандарэнка|Рамана Бандарэнку]]. У сьнежні 2020 — студзені 2021 году фіксуюцца факты разьбіцьця мэталічнымі гайкамі вокнаў з рэчамі (сьняжынкі, фіранкі) у бела-чырвона-белай каляровай гаме, прытым міліцыя рэжыму Лукашэнкі адмаўляецца заводзіць крымінальныя справы, сьцьвярджаючы, што падобныя дзеяньні ёсьць «выказваньнем меркаваньня», а не злачынствам<ref>[https://www.svaboda.org/a/31048615.html Разьбітае гайкамі за бел-чырвона-белыя колеры акно аказалася не адзіным], [[Радыё Свабода]], 16 студзеня 2021 г.</ref>. Сам Лукашэнка ўсьлед за [[рашызм|расейскімі шавіністамі]] называе нацыянальны беларускі сьцяг «фашысцкай сымболікай» ({{мова-ru|«фашистская символика»|скарочана}})<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=262716 Лукашэнка пра нацыянальны сцяг: Адкрыта гавару, што гэта фашысцкая сімволіка]{{Недаступная спасылка|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Наша Ніва]], 20 лістапада 2020 г.</ref>. Тым часам на тэледэбатах зь [[Вячаслаў Кебіч|Вячаславам Кебічам]], якія адбыліся 7 ліпеня 1994 году напярэдадні вызначальнага другога туру прэзыдэнцкіх выбараў, у адрозьненьне ад суперніка, які выступаў безь якіх-кольвек значкоў, Лукашэнка начапіў на пінжак значок зь бел-чырвона-белым сьцягам<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oYeFbbWNxco Тэледэбаты кандыдатаў у прэзыдэнты Рэспублікі Беларусь 1994 году]</ref> (хоць раней насіў [[Сьцяг БССР|чырвона-зялёны дэпутацкі значок БССР]]<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 106.</ref>). [[Файл:Flag of Belarus (w-r-w) with Arms (2020).svg|значак|Бел-чырвона-белы сьцяг з гербам Пагоняй, які выкарыстоўваўся ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2022)|пратэстаў 2020—2022 гадоў]]]] 29 студзеня 2021 году зьявілася афіцыйная заява ад імя сілавых структураў рэжыму Лукашэнкі пра падрыхтоўку да афіцыйнага абвяшчэньня бел-чырвона-белага сьцяга «экстрэмісцкім»<ref>[https://www.svaboda.org/a/31076574.html Генэральная пракуратура прыняла да разгляду пытаньне аб забароне бел-чырвона-белага сьцяга], [[Радыё Свабода]], 29 студзеня 2021 г.</ref>. Падставай да гэтага назвалі зварот, падпісаны каля 100 невядомымі прыхільнікамі расейскага [[фашызм]]у (галосна адзначыўся толькі ініцыятар — удзельнік псэўда[[Казацтва|казацкай]] арганізацыі [[Антысэмітызм|антысэміт]] Пётар Шапко<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=267457 Хто такі казак Пятро Шапко, які спрабуе забараніць бел-чырвона-белы сцяг?], [[Наша Ніва]], 29 студзеня 2021 г.</ref>). Неўзабаве больш за 103 тысячы беларусаў падпісалі зварот у абарону бел-чырвона-белага сьцяга з заклікам да яго прызнаньня нематэрыяльнай гістарычна-культурнай каштоўнасьцю на дзяржаўным узроўні<ref>[https://www.svaboda.org/a/31103927.html Улады адказалі на пэтыцыю супраць прызнаньня бел-чырвона-белага сьцяга экстрэмісцкім, якую падпісалі 103 тысячы чалавек], [[Радыё Свабода]], 15 лютага 2021 г.</ref>. Таксама ў абарону нацыянальнага сьцяга выступіла 887 беларускіх гісторыкаў<ref>[https://www.svaboda.org/a/31121340.html 887 беларускіх гісторыкаў даслалі ўладам ліст у абарону бел-чырвона-белага сьцягу], [[Радыё Свабода]], 25 лютага 2021 г.</ref>, якія засьведчылі, што ''прапагандысцкая кампанія на дыскрэдытацыю і забарону нацыянальнага і дзяржаўнага сымбалю Беларусі ня мае ніякага гістарычнага абгрунтаваньня, вядзе да расколу грамадзтва і распальваньня варожасьці паміж грамадзянамі Беларусі''<ref>[https://www.svaboda.org/a/31083811.html 100 гісторыкаў падпісалі заяву ў абарону нацыянальнага сьцяга, які ўлады хочуць прызнаць экстрэмісцкім], [[Радыё Свабода]], 3 лютага 2021 г.</ref>. Тым часам з боку зьвязаных з рэжымам Лукашэнкі гісторыкаў-[[Прапаганда|прапагандыстаў]] адзначаюцца выпадкі грубай фальсыфікацыі гісторыі, калі пры браку дакумэнтальных пацьверджаньняў зьяўляюцца галаслоўныя сьцьверджаньні пра выкарыстаньне нацыянальнага сьцяга беларусаў у час карных апэрацыяў [[нацызм|нацыстаў]] супраць беларусаў<ref>Панкавец З. [https://nn.by/?c=ar&i=268374 Дырэктар Інстытута гісторыі кажа, што вёску Бабровічы «спалілі пад бел-чырвонымі-сцягамі». Але гэта містыфікацыя], [[Наша Ніва]], 16 лютага 2021 г.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210324000932/https://news.tut.by/culture/723348.html Лукашенко заявил о геноциде белорусского народа под БЧБ-флагом. Объясняем, что происходило в годы войны], [[TUT.BY]], 22.03.2021 г.</ref><ref>[https://nn.by/?c=ar&i=272040 У дзяржархіве не знайшлі фота і відэа часоў Другой сусветнай вайны, на якіх акупанты лютуюць пад БЧБ-сцягамі], [[Наша Ніва]], 24 красавіка 2021 г.</ref>. 20 траўня 2021 году ў інтэрвію «[[СБ. Беларусь сегодня|Беларусь сегодня]]» намесьнік начальніка [[Галоўная ўправа па барацьбе з арганізаванай злачыннасьцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]у [[палкоўнік]] [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] [[Міхаіл Бедункевіч]] выказваўся, што хутка адбудзецца нарада спэцыялістаў [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]], [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі]] й навукоўцаў, каб перагледзець сьпіс [[Беларускі калябарацыянізм з нацыстамі ў Другой сусьветнай вайне|калябарацыянісцкіх]] арганізацыяў, а таксама што ГУБАЗіК будзе выступаць за абвяшчэньне на афіцыйным узроўні бел-чырвона-белага сьцяга «[[Нацысцкая сымболіка|нацысцкай сымболікай]]» ({{мова-ru|«нацисткой символикой»|скарочана}})<ref>{{Артыкул|загаловак=Кто и как пытается реабилитировать нацизм?|год=20 мая 2021|спасылка=https://www.sb.by/articles/revansh-ne-sostoitsya.html|мова=ru|выданьне=[[Беларусь сегодня]]|аўтар=Андрей Дементьевский.|архіўная спасылка=https://web.archive.org/web/20210722195049/https://www.sb.by/articles/revansh-ne-sostoitsya.html}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 году падкантрольны рэжыму Лукашэнкі [[Беларускі саюз журналістаў]] паведаміў у сваім [[Telegram|тэлеграмным]] канале, што [[Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь|МУС]] накіравала на ўзгадненьне ў КДБ дакумэнт «Аб устанаўленьні пералікаў арганізацыяў і іншых структураў, нацысцкай сымболікі і атрыбутыкі» ({{Мова-ru|«Об установлении перечней организаций и иных структур, нацистской символики и атрибутики»|скарочана}}). У дакумэнце пералічваюцца арганізацыі, якія рэжым Лукашэнкі лічыць калябарацыяністамі, а таксама іх сымболіка і прадметы. Такім парадкам, гэты дакумэнт мае даць рэжыму Лукашэнкі фармальную падставу абвясьціць нацыянальны беларускі бел-чырвона-белы сьцяг разам з нацыянальным дэвізам беларусаў «[[Жыве Беларусь!]]» «нацысцкай сымболікай»<ref>{{Артыкул|загаловак=МВД Беларуси предложило включить БЧБ-флаг и слоган оппозиции в список нацистской символики|аўтар=Соколов Станислав.|выданьне=Pogovorim.by|год=21-06-2021|спасылка=https://pogovorim.by/27929-mvd-belarusi-predlozhilo-vklyuchit-bchb-flag-v-spisok-nacistskoy-simvoliki.html|мова=ru|архіўная спасылка=https://web.archive.org/web/20210621191703/https://pogovorim.by/27929-mvd-belarusi-predlozhilo-vklyuchit-bchb-flag-v-spisok-nacistskoy-simvoliki.html}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=Законопроект о признании БЧБ-флага нацистской символикой согласовывают в КГБ|год=21 июня 2021|спасылка=https://belmarket.by/news/2021/06/21/news-46184.html|архіўная спасылка=https://web.archive.org/web/20210621143807/https://belmarket.by/news/2021/06/21/news-46184.html|выданьне=Белорусы и рынок|месца=[[Менск|Мінск]]|мова=ru}}</ref>. [[Файл:Полк Каліноўскага. Сьцяг.png|значак|Сьцяг [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палку імя Кастуся Каліноўскага]]]] За часамі [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|адкрытага расейскага ўварваньня ва Ўкраіну]] бел-чырвона-белы сьцяг і герб Пагоня сталі сымбалямі [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|беларускага палку імя Кастуся Каліноўскага]]. Увогуле, беларускія добраахвотнікі ([[Пагоня (аддзел)|аддзел «Пагоня»]] і [[тактычная група «Беларусь»]]) баранілі Ўкраіну пад нацыянальнай беларускай сымболікай ад [[Расейска-ўкраінская вайна|пачатку расейскай гібрыднай агрэсіі ў 2014 годзе]]. [[Файл:Батальён імя Кастуся Каліноўскага (2022-05-13).jpg|значак|Патч-шаўрон зь беларускім сьцягам на абмундзіраваньні абаронцы Ўкраіны, 2022 г.]] 21 красавіка 2022 году [[Сяргей Дубавец]] зазначыў, што раней ён параўноўваў з двума сьцягамі — бела-чырвона-белым і [[Чырвона-зялёны сьцяг|чырвона-зялёным]] — [[Беларускі клясычны правапіс|клясычны правапіс]] і [[Беларускі афіцыйны правапіс|наркамаўку]], аднак па падзеях 2020—2022 гадоў прымірэньне двух сьцягоў стала немагчымым, а наркамаўка засталася мёртванароджаным прадуктам на ўзбочыне гісторыі, які выканаў сваю [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікатарскую функцыю]]<ref>[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]] [https://www.svaboda.org/a/31814026.html «Застаюся камуністам»... Чаму незалежныя СМІ захоўваюць вернасьць «наркамаўцы»], [[Радыё Свабода]], 21 красавіка 2022 г.</ref>. == Нацыянальны сьцяг беларусаў у мастацтве == [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Janka Kupała. Бел-чырвона-белы сьцяг, Янка Купала (05.1922).jpg|значак|Ілюстрацыя да верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. «[[Маладое жыцьцё]]», чэрвень 1922 г.]] Бел-чырвона белы сьцяг апяваецца ў шматлікіх літаратурных і музычных творах, малярстве. У гімне [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] «[[Мы выйдзем шчыльнымі радамі]]» (словы [[Макар Краўцоў|Макара Краўцова]], музыка [[Уладзімер Тэраўскі|Ўладзімера Тэраўскага]]) ёсьць наступныя радкі: {{Цытата|<poem>Няхай жыве магутны, сьмелы Наш беларускі вольны дух. Штандар наш бел-чырвона-белы, Пакрый сабой народны рух.</poem>}} [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Janka Kupała. Бел-чырвона-белы сьцяг, Янка Купала (09.1922).jpg|значак|Іншая ілюстрацыя да верша Янкі Купалы, кастрычнік 1922 г.]] У кастрычніку 1919 году [[Янка Купала]] апублікаваў артыкул «[[:s:Беларускі сцяг уваскрос!|Беларускі сьцяг уваскрос!]]»<ref>Беларусь. № 9 (36), 30 кастрычніка 1919 г.</ref>. Хоць у артыкуле няма апісаньня сьцяга, аднак у той час Янка Купала сымпатызаваў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспубліцы]]<ref>Трефилов С. [https://www.kp.ru/daily/26798/3833537/ Янка Купала был де-факто вице-премьером Беларуси, а год спустя его за это арестовали] // [[Камсамольская праўда]], 23 лютага 2018 г.</ref>, а ў самім артыкуле вітаў фармаваньне [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфам Пілсудскім]] [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]]. Сярод іншага, у 1922 годзе ў часопісе «[[Маладое жыцьцё]]» друкаваліся фрагмэнты вершаў Янкі Купалы, праілюстраваныя малюнкамі зь бел-чырвона-белым сьцягам. Увогуле, першы верш пра бел-чырвона-белы сьцяг («''Пад свой сьцяг чырвона-белы пасклікай усіх сыноў, параскіданых па сьвеце, каб зьбіраліся дамоў''») пад назвай «Покліч» 21 лістапада 1917 году апублікаваў у газэце «[[Вольная Беларусь (газэта)|Вольная Беларусь]]» [[Ігнат Дварчанін]], які на той час быў падпаручнікам 43-га Сыбірскага стралецкага палку<ref name="Lachouski"/>. У 1920 годзе паэт [[Уладзімер Жылка]] ў сваім першым апублікаваным вершы, які таксама меў назву «Покліч», пісаў «''Пад штандар бел-чырвона-белы гартуйся, раць, адважна, сьмела, адважных, храбрых ваяроў!''»<ref>[https://web.archive.org/web/20140714163257/http://rv-blr.com/vershu/view/3632 Верш «Покліч»]</ref>, таксама ён апяваў нацыянальныя сымбалі беларусаў у вершы «[[wikisource:be:Прыкладзіны|Прыкладзіны]]». У 1925 годзе выйшаў з друку верш [[Пятро Сакол|Пятра Сакола]] «Беларускі сьцяг»<ref>Сакол П. Беларускі сьцяг // Студэнская думка. № 1, 1925. С. 1.</ref>. У 1930 годзе [[Максім Танк]] напісаў верш «Ты чуеш, брат…», дзе былі радкі: {{Цытата|<poem>Глядзіце ў будучыню сьмела! Настаў доўгачаканы час, Пад сьцягам бел‑чырвона‑белым Чакае перамога нас. Няхай жа меч Пагоні зьзяе! Гартуйма нашу еднасьць, моц! Вядзі нас, Воля прасьвятая, Да новай славы, новых сонц!<ref>[https://web.archive.org/web/20180119171112/http://rv-blr.com/literature/charter/24436 Максім Танк. Дзённік]</ref><ref>Максім Танк. Збор твораў. У 13 т. Т. 1 / Рэд. тома Л. Кісялёва; падрыхт. тэкстаў і камент.: Т. Барысюк, А. Данільчык, В. Хацяновіч; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літаратуры імя Я. Коласа і Я. Купалы. — {{Менск (Мінск)}}: Беларус. навука, 2010. С. 193.</ref></poem>}} Па [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|аднаўленьні незалежнасьці]] [[Народны паэт Беларусі]] Максім Танк падтрымаў нацыянальную сымболіку, у 1995 годзе ён разам з Народным паэтам [[Пімен Панчанка|Піменам Панчанкам]] і іншымі беларускімі творчымі і навуковымі дзеячамі выступіў з прапановай прыняць у якасьці дзяржаўнага гімну Беларусі верш [[Алесь Ставер|Алеся Ставера]] «Вякамі стваралі мы нашу дзяржаву», у якім нацыянальны сьцяг апяваецца побач з [[Пагоня]]й: «''Пад сьцягам Айчыны, пад гербам Пагоні''», а таксама сьцьвярджаецца нацыянальны дэвіз: «''Дружней, беларусы! Гучней, беларусы! Гукайма: [[Жыве Беларусь!]]''»<ref>[https://archive.svaboda.org/listy.html З нашай пошты], [[Радыё Свабода]], 1995—2000 гг.</ref>. Ужо па пазбаўленьні нацыянальных сымбаляў афіцыйнага дзяржаўнага статусу ў жніўні 1995 году Максіма Танка пахавалі менавіта пад бел-чырвона-белым сьцягам<ref>[[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://news.tut.by/culture/717122.html?fbclid=IwAR1h2_r9a3wd2Ey9be4yCZSFEAw5xqzlV5-M4iRHFWeJfy5_visP_B8H6O4 Что писали о БЧБ-флаге и как он стал национальным. Объясняем]{{Недаступная спасылка|date=May 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[TUT.BY]], 3.02.2021 г.</ref>. Бел-чырвона-белы сьцяг упамінаецца ў вершах «Беларускі сьцяг»<ref>Czasopis. [https://web.archive.org/web/20210801083243/https://issuu.com/tomaszsulima/docs/cz_10_2013/33 № 10, 2013]. С. 33.</ref> [[Гальяш Леўчык|Гальяша Леўчыка]] (1926 год), «Моладзі»<ref>Скрыжалі памяці: З творчай спадчыны пісьменнікаў Беларусі, якія загінулі ў гады Другой сусветнай вайны. У 3 кн. [https://web.archive.org/web/20181117233330/http://pdf.kamunikat.org/25643-1.pdf Кн. 2] / уклад., біягр. давед. пра аўт. і камент. А. Бельскага. — {{Менск (Мн.)}}: Беларускі кнігазбор, 2005. С. 320.</ref> [[Алесь Мілюць|Алеся Мілюця]] (1935 год) і «Наш сьцяг»<ref>[https://web.archive.org/web/20210522212304/http://rv-blr.com/verse/show/43733 Верш «Наш сьцяг»]</ref> [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]] (1942 год), шэрагу вершаў 1943—1944 гадоў [[Алесь Змагар|Алеся Змагара]]<ref>Алесь Змагар. [http://knihi.com/Ales_Zmahar/Da_zhody.html Да згоды]. — Кліўлянд: Выдавецтва Літаратурнай Сустані «Баявая Ўскалось», 1962.</ref>, патрыятычным вершы [[Натальля Арсеньнева|Натальлі Арсеньневай]] «Зьняважаным сьцягом» (1948 год)<ref>Макмілін А. Беларуская літаратура дыяспары: Манаграфія: / Пер. з англ. В. Бурлак, В. Жыбуля / А. Макмілін. — {{Менск (Мн.)}}: УП «Тэхнапрынт», 2004. С. 126.</ref> і выдадзенай у 1965 годзе [[Уладзімер Клішэвіч|Ўладзімерам Клішэвічам]] першай у гісторыі паэме пра [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|савецкія рэпрэсіі ў Беларусі]] «Васіль Каліна»<ref>Клішэвіч У. [https://acaraj-kuta.blogspot.com/2020/10/2-2-2020_28.html Васіль Каліна: Паэма] // Голас Радзімы. 1994. 31 сакавіка; 7, 14, 21, 28 красавіка.</ref>. У 1945 годзе [[Сяргей Новік-Пяюн]] напісаў у [[Якуціна|Якуціі]] верш «З крыві беларускай», які завяршаўся радкамі «''Пад бел-чырвона-белым крыўскім мы сьцягам. Пад знакам крывіцкай Пагоні сьвятым''»<ref>Макмілін А. Пакаранне без злачынства: Беларуская турэмная паэзія // Журнал беларускіх даследаванняў. Ч. 7, № 1, 2013. С. 78.</ref>. У Народнага паэта Беларусі [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] ёсьць верш «25 Сакавіка», прысьвечаны [[Дзень Волі|Дню Незалежнасьці]], з радкамі «''Лучыць нашыя мары рака Бел-чырвона-белага сьцяга''»<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=187813 Рыгор Барадулін. 25 Сакавіка] // [[Наша Ніва]], 25 сакавіка 2017 г.</ref>, таксама нацыянальны сьцяг апяваецца ў вершах «Працяг вякоў» (1988 год)<ref>Экспрэс. Аднадзёнка Беларускага Народнага Фронту «Адраджэньне». Выданьне Аргкамітэту. Травень 1989. С. 6.</ref> і «Рыцар збройны на кані»<ref>Томаш Воўк, [https://web.archive.org/web/20161211053945/http://pushlib.org.by/node/748 Рыгор Барадулін: Пакуль жывеш...], [[Менская абласная біблятэка]]</ref>. [[Файл:Маланка 1926 № 14 (Грамадой у "Грамаду").jpg|значак|Малюнак з часопісу «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]», 1926 г.]] Сярод малюнкаў [[Уладзімер Караткевіч|Уладзімера Караткевіча]] захаваўся дызайн адзеньня з трыма палосамі — белай, чырвонай і белай — і гербам Пагоняй у цэнтры<ref>Трефилов С. [https://www.kp.ru/daily/27102/4175762/ Как Владимир Короткевич предсказал моду на байки с «Пагоняй»: рассматриваем книгу рисунков классика] // КП Беларусь. 10.03.2020 г.</ref>. У 1986 годзе малюнкі зь бел-чырвона-белым сьцягам атрымалася афіцыйна апублікаваць мастаку [[Мікола Купава|Міколе Купаве]] ў сваёй кнізе «Сіняя світа налева пашыта». У пачатку 1990-х гадоў малюнкі з нацыянальным сьцягам зьявіліся на канвэртах, марках і паштоўках [[Белпошта|Беларускай пошты]]<ref name="Kupava"/>. У 1992<ref>Штейнер М. [https://web.archive.org/web/20181121203720/https://kraj.by/belarus/news/kultura/-urogenets-vologina-polkovnik-zapasa-sergey-makey-na-svoem-tvorcheskom-vechere-prezentoval-noviy-disk-dogd-foto-2014-10-31 Уроженец Воложина полковник запаса Сергей Макей на своем творческом вечере презентовал новый диск «Дождь» (ФОТО)], Край.бай, 31 кастрычніка 2014 г.</ref> годзе, калі бел-чырвона-белы сьцяг меў афіцыйны дзяржаўны статус, палкоўнік Сяргей Макей напісаў песьню «Айчыны нашай сьцяг», разьмешчаную пазьней на сайце [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://web.archive.org/web/20201031175910/https://www.mil.by/ru/enceklop/songs/text/Aychyny_nashay_scyag.doc Айчыны нашай сцяг], [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]</ref>. Словы «''Пад штандарам бел-чырвона-белым век у шчасьці жыві, беларускі народ!''» завяршаюць песьню «Жыве Беларусь!» (тэкст [[Леанід Пранчак|Леаніда Прачака]]<ref>Юрэвіч Б. [https://nn.by/?c=ar&i=210356 50 спраў Леаніда Пранчака: як адзін паэт паралізаваў працу Вярхоўнага суда], [[Наша Ніва]], 10 чэрвеня 2018 г.</ref>, музыка [[Васіль Раінчык|Васіля Раінчыка]]), якая прэтэндавала на гімн незалежнай Беларусі. Бел-чырвона-белы сьцяг апяваецца ў песьні «Сьцяг» на словы [[Уладзімер Някляеў|Ўладзімера Някляева]], якую выконвае музыка [[Зьміцер Вайцюшкевіч]]<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.todar.net/ | загаловак = Пэрсанальны сайт Зьмітра Вайцюшкевіча | фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 9 красавіка 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref>, а таксама ў песьні «Наўздагон» (словы Леаніда Пранчака, музыка Васіля Раінчыка), якую выконвае сьпявачка [[Анжаліка Агурбаш]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210618033613/https://tuzinfm.by/performer/mp3/4564/nauzdahon.html Анжаліка Агурбаш спела пра герб «Пагоня»], [[Тузін гітоў]], 16 кастрычніка 2020 г.</ref>. [[Мужчынскі хор «Унія»]] стварыў песьню на верш [[Сяргей Панізьнік|Сяргея Панізьніка]] «Родны сьцяг», прысьвечаны паэтам бел-чырвона-беламу сьцягу<ref>Панізьнік С. А пісар земскі…: Вершы. — {{Менск (Мн.)}}: Маст. літ., 1994.</ref>. Верш [[Міхал Анемпадыстаў|Міхала Анемпадыстава]] «Я люблю, калі сьвеціць сонца…» мае наступныя радкі: «''Мая краіна пад белым сьцягам, Пад белым сьцягам з чырвонай стужкай''»<ref>Анемпадыстаў М. [http://knihi.com/Michal_Aniempadystau/Ja_lublu,_kali_sviecic_sonca.html Я люблю, калі сьвеціць сонца…], [[Knihi.com]]</ref>. На гэты верш у 1996 годзе гурт «[[Новае Неба]]» стварыў песьню, якую выконвае [[Кася Камоцкая]]. == Лягатыпы Партыяў == <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Файл:Belarusian Popular Front flag.png|''Беларускі народны фронт «Адраджэнне»'' Файл:Pap.svg|''Партыя аматараў піва'' Файл:Party of Belarussian Popular Front logo.svg|ПБНФ Файл:Belarusian Left Party "A Just World" logo.svg|''Беларуская партыя левых «Справядлівы сьвет»'' </gallery><gallery class="center" widths="150" heights="150"> </gallery> == Бела-чырвона-белае спалучэньне колераў у беларускай сымболіцы == <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Kotvič. Котвіч (1555).jpg|Шляхецкі герб «[[Котвіч]]». З гербоўніка ''Stemmata Polonica'', 1555 г. Kałantaj, Kotvič. Калантай, Котвіч (XIX).jpg|Герб «Котвіч» беларускага роду [[Калантаі (род)|Калантаяў]]<ref>[[Генадзь Кісялёў|Кісялёў Г.]] Сейбіты вечнага. Скарынаўская сімволіка. — {{Менск (Мінск)}}, 2009. С. 375.</ref>, [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|НГАБ]] Pahonia. Пагоня (1776-83).jpg|Ротны сьцяг беларускай гусарскай харугвы 1776—1783 гг. Litoŭski (Biełaruski) ułanski połk. Літоўскі (Беларускі) уланскі полк.svg|Значок 19-га [[Вялікае Княства Літоўскае|Літоўскага]] ўланскага палку, 1812 г. </gallery><gallery class="center" widths="150" heights="150"> Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1781).jpg|Герб [[Віцебск]]у<ref>Русецкий А., Русецкий Ю. Художественная культура Витебска с древности до 1917 года. — Мн.: БелЭн, 2001. — 288 с.: ил. — {{ISBN|985-11-0215-6}}.</ref><ref name="niz">Рево О. [http://www.nkj.ru/archive/articles/10860/ Гербы городов Полоцкой и Витебской губерний Российской империи] // Наука и Жизнь. №7, 1998 г.</ref>, {{nowrap|1781 г.}} Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1840).jpg|Герб [[Віцебская губэрня|Віцебскай губэрні]] {{nowrap|1840 г.}} з фондаў Дэпартамэнту Геральдыі Расейскае імпэрыі<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 118.</ref> Lepiel, Pahonia. Лепель, Пагоня (1850).jpg|Малюнак [[Герб Лепеля|гербу]] [[Лепель|Лепеля]] {{nowrap|1850 г.}} з фондаў Дэпартамэнту Геральдыі<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 71.</ref> Flag of Belarusian Steamship Line.svg|Вымпэл «[[Беларускае рачное параходзтва|Беларускага рачнога параходзтва]]», 1932 г. </gallery> * У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] вялікае пашырэньне атрымаў шляхецкі герб «[[Котвіч]]»: ''«у срэбным полі чырвоны пас»''<ref>{{Літаратура/ЭГБ|4к}} С. 244.</ref> (выява бел-чырвона-белага сьцяга<ref name="50 faktau"/><ref name="davydouski"/>). * У [[Дзяржаўны музэй Летувы|Дзяржаўным музэі Летувы]] ў [[Вільня|Вільні]] захоўваецца значок 19-га палку ўланаў ([[Ашмянскі павет|Ашмянскі]], [[Троцкі павет|Троцкі]], [[Ковенскі павет|Ковенскі]], [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскі]], [[Лідзкі павет|Лідзкі]], [[Наваградзкі павет|Наваградзкі]], [[Слонімскі павет|Слонімскі]], [[Ваўкавыскі павет]]ы<ref>[[Віктар Хурсік|Хурсік В.]] [https://web.archive.org/web/20110825194752/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/Chursik5?OpenDocument Яны адступалі да Парыжу…] // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. № 5, 2003 г.</ref>), сфармаванага ў 1812 годзе Вайсковай камісіяй часовага ўраду [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Сымбаль гэтай вайсковай часткі складаўся зь дзьвюх чырвоных і дзьвюх белых палосаў<ref name="VexilVKL">{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.vexillographia.ru/litva/vkl.htm| загаловак = Вялікае Княства Літоўскае| фармат = | назва праекту = [http://www.vexillographia.ru/ Vexillographia.ru] | выдавец = | дата = 3 сакавіка 2011 | мова = ru | камэнтар = }}</ref>. * Вымпэл Дняпроўска-Дзьвінскага параходзтва зьявіўся, імаверна, у 1932 годзе. Гэта было трыкутнае палотнішча з чырвоным ромбам, астатнія часткі палотнішча былі белымі. У наступныя гады назва параходзтва зьмянілася на Верхне-Дняпроўскае, а потым на «[[Беларускае рачное параходзтва]]»<ref name="VexilPAR">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.vexillographia.ru/belarus/parohod.htm | загаловак = Вымпэл Беларускага параходзтва | фармат = | назва праекту = [http://www.vexillographia.ru/ Vexillographia.ru] | выдавец = | дата = 11 верасьня 2010 | мова = ru | камэнтар = }}</ref>. == Бел-чырвона-белы ў беларускай дыяспары == <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Файл:БЧБ графіті.jpg|Графіці у [[Львоў|Львове]] Файл:БЧБ прапор коло пам'ятника В'ячеслава Чорновола.jpg|сьцяг каля помніка Вячаславу Чарнавілу Файл:Левый берег Киева, 2019 год, 01.jpg|Графіц "Будзем разом" [[Кіеў]] </gallery><gallery class="center" widths="150" heights="150"> Файл:5 ZBS 2009.jpg|'''Згуртаваньне беларусаў сьвету «Бацькаўшчына»''' Файл:Logo of the Latvian Society of Belarusian Culture Svitanak (1988).png|Лягатып Латвійскага таварыства беларускай культуры «Сьвітанак» (1988 г.) Файл:20.8.20 2 CB Bonsai c3 and guests 01 (50249600626).jpg|сьцяг у [[Чэскія Будзеёвіцы|Чэску-Будзеёвіцы]] ў падтрымку 2020 </gallery> * == Падобная сымболіка == {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Выкарыстаньне бела-чырвона-белага спалучэньня на іншых сьцягох і эмблемах |- | Выкарыстаньне бела-чырвона-белага спалучэньня колераў на іншых сьцягох і эмблемах: <center><gallery perrow="5"> Flag of Cape Verde (10-17).svg|Сьцяг [[Каба-Вэрдэ]] Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg|Сьцяг [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|Ічкерыі]] Dendermonde Belgium.svg|Сьцяг Дэндэрмондэ Flag of Atlántico.svg|Сьцяг калюмбійскай акругі [[Атлянтыка (акруга)|Атлянтыка]] Bandera de Ponga.svg|[[Сьцяг сельскай акругі Понга]] ў Гішпаніі Nationaldemokratische Partei Deutschlands.jpg|Сьцяг Нацыянал-дэмакратычнай партыі Нямеччыны Estadio Monumental display.jpg|Сьцяг футбольнага клюбу «Рывэр Плэйт» Roundel of the USAF.svg|Эмблема [[ВПС ЗША|Вайскова-паветраных сілаў ЗША]] SC zu Königsberg.JPG|Сьцяг аднаго з студэнцкіх братэрстваў Кёнігсбэрскага ўнівэрсытэту POL Wyszków COA.svg|Герб места [[Вышкаў|Вышкава]] ў Польшчы </gallery></center> * Элемэнты бел-чырвона-белага сьцяга ёсьць на сьцягу [[Каба-Вэрдэ]] * Элемэнты бел-чырвона-белага сьцяга ёсьць на сьцягу [[Ічкерыя|самаабвешчанай рэспублікі Ічкерыя]] * Элемэнты бел-чырвона-белага сьцяга ёсьць на апазнавальнай эмблеме [[ВПС ЗША]] * Афіцыйным сьцяг [[Бэльгія|бэльгійскага места]] [[Дэндэрмондэ]]; шчыт мескага гербу таксама мае бела-чырвона-белую расфарбоўку * Афіцыйны сьцяг [[Калюмбія|калюмбійскай]] акругі [[Атлянтыка (акруга)|Атлянтыка]] * Сельская акруга [[Понга (акруга)|Понга]] ў [[Астурыя|Астурыі]] ([[Гішпанія]]) выкарыстае бел-чырвона-белы сьцяг з выявай рыцара зь мячом Сьцягі зь бела-чырвона-белым спалучэньнем колераў таксама выкарыстоўваюць спартовыя клюбы: * [[Аргентына|Аргентынскі]] футбольны клюб «[[Рывэр Плэйт]]» * [[Польшча|Польскі]] футбольны клюб ŁKS |} == Глядзіце таксама == * [[Пагоня]] * [[Сьцяг Беларусі]] * [[Герб Беларусі]] * [[Жыве Беларусь!]] * [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/Флагі Беларусі ўчора і сёньня}} * Бел-чырвона-белы. Сцяг. Нацыя. Ідэнтычнасць. — Warszawa: Wydawnictwo «Andrei Yanushkevich Publishing», 2024. — 308 с. — {{ISBN|9788397029262}}. * [[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. — С. 355—369. * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * [[Алег Латышонак|Латышонак А.]] [https://web.archive.org/web/20201125114031/https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/1530 Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі] // Жаўнеры БНР. — Беласток — Вільня, 2009. С. 303—306. * [[Дзяніс Лісейчыкаў|Лісейчыкаў Д.]] Чаму ў патрыярха і епіскапаў бел-чырвона-белыя стужкі на мантыях і гербах? // [[Наша гісторыя]]. № 9 (26), 2020. С. 32—35. * [[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002. С. 98—112. * {{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)}} * [[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] [https://web.archive.org/web/20201201083347/http://vln.by/node/47 Гэты сцяг пачынаўся так…] // [[Чырвоная зьмена|Чырвоная Змена]]. № 42 (13900), 20 красавіка 1995 г. * [[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] Беларускі сьцяг // [[Беларускія ведамасьці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]]. № 3 (33), 2001. С. 5—6. * Пастанова Вучонага савета Інстытута гісторыі АН Беларусі ад 12 верасня 1991 года // Народная газета. 7 лютага 1995. С. 1. * Рудак А. [https://budzma.by/news/minu-shchyna-i-suchasnasts-gistarychnay-simvoliki.html Мінуўшчына і сучаснасць гістарычнай сімволікі] // [[Культура (газэта)|Культура]]. № 34 (1473), 22—29 жніўня 2020 г. * [[Алег Трусаў|Трусаў А.]] Лунай, наш сцяг, ляці, Пагоня! // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * [[Сяргей Харэўскі|Харэўскі С.]] [https://web.archive.org/web/20090602180458/http://www.nn.by/1998/06/14.htm Клаўдзі Дуж-Душэўскі. Сьцяг] // [[Наша Ніва]]. № 6, 1998. С. 15. * {{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)}} * {{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня}} * {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * [[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 3—10. * {{Літаратура/ЭГБ|1}} * {{Літаратура/Этнаграфія Беларусі: Энцыкляпэдыя (1989)}} * [[Міхась Ткачоў|Ткачев М.]] [https://web.archive.org/web/20201123090426/https://naviny.media/rubrics/society/2009/10/12/ic_articles_116_164915 Национальные символы: народ и история] // [[Советская Белоруссия]]. № 235 (17716), 11.10.1989 г.; № 236 (17717), 12.10.1989 г. * [[Фёдар Турук|Турук Ф.]] Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994. == Вонкавыя спасылкі == * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.radabnr.org/symbali/| загаловак = Дзяржаўныя сымбалі Беларускай Народнай Рэспублікі| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]]| дата = 19 сакавіка 2021 | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.svaboda.org/content/article/25155772.html| загаловак = 50 фактаў за бел-чырвона-белы сьцяг| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата = 10 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://nn.by/?c=ar&i=262559| загаловак = Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша Ніва]]| дата = 10 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка|аўтар = [[Віктар Ляхар|Ляхар В.]] |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://euroradio.fm/lyahar-pagonya-i-bel-chyrvona-bely-scyag-simvaly-yakiya-nas-abyadnouvayuc | загаловак = Ляхар: "Пагоня" і бел-чырвона-белы сцяг — сімвалы, якія нас аб’ядноўваюць | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Эўрапейскае радыё для Беларусі]] | дата = 21 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка|аўтар = [[Уладзімер Ляхоўскі|Ляхоўскі Ў.]] |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://history.nn.by/?c=ar&i=218121 | загаловак = Як бел-чырвона-белы сцяг стаў нацыянальным | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша гісторыя]] | дата = 30 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка|аўтар = [[Дзьмітры Гурневіч|Гурневіч Д.]] |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.svaboda.org/a/31452317.html | загаловак = «Наш сьцяг тапталі і нішчылі, а ён жыве». Апошняе інтэрвію гісторыка Ўладзімера Ляхоўскага | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]] | дата = 9 верасьня 2021 | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.svaboda.org/a/31449208.html | загаловак = Біскуп Касабуцкі: Бел-чырвона-белы сьцяг — гэта сымбаль уваскрослага Хрыста, і гэта не залежыць ад ідэолягаў | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]] | дата = 9 верасьня 2021 | мова = | камэнтар = }} {{Беларусь у тэмах}} {{Беларуская Народная Рэспубліка ў тэмах}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Абраны артыкул}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі БНР]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сымбалі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] hkou9oajimfxt35ilxzsgopkroo5qxh 0 3073 2697564 2697557 2026-10-24T12:15:46Z Франак Радзівіл 96369 2697564 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Краіна |Назва = Украіна |НазваЎРоднымСклоне = Украіны |НазваНаДзяржаўнайМове = {{мова-uk||скарочана}} Україна |Сьцяг = Flag of Ukraine.svg |Герб = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |НацыянальныДэвіз = |Месцазнаходжаньне = Europe-Ukraine (with Crimea).svg |АфіцыйнаяМова = [[украінская мова|украінская]] |Сталіца = [[Кіеў]] |НайбуйнейшыГорад = Кіеў |ТыпУраду = Парлямэнцка-<br/>прэзыдэнцкая рэспубліка<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Рада вярнула Канстытуцыю-2004|арыгінал=|спасылка=http://www.svaboda.org/content/канстытуцыя-2004-вярнулася/25272625.html|аўтар выданьня=|выданьне=[[Радыё Свабода]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2004|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref> |ПасадыКіраўнікоў = <br />[[Прэзыдэнт Украіны|Прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністар]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Уладзімер Зяленскі]]<br />[[Дзяніс Шмыгаль]] |Плошча = 603 628 |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 44-е |АдсотакВады = 7% |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2013 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 29-е |Насельніцтва = 45 439 822<ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn1213_e.html Апэратыўныя зьвесткі Укрстату]</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 76 |ГодАцэнкіСУП = 2008 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 34-е |СУП = $337,268 млрд |СУПНаДушуНасельніцтва = $7342 |Валюта = [[Грыўна]] |КодВалюты = UAH |ЧасавыПас = [[Усходнеэўрапейскі час|EET]] |ЧасРозьніцаUTC = +2 |ЧасавыПасУлетку = [[Усходнеэўрапейскі летні час|EEST]] |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +3 |НезалежнасьцьПадзеі = — ад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |НезалежнасьцьДаты = <br />24 жніўня 1991 |ДзяржаўныГімн = Ще не вмерла України |АўтамабільныЗнак = UA |ДамэнВерхнягаЎзроўню = ua |ТэлефонныКод = 380 |Дадаткі = [[Файл:Mapa_haradoŭ_Ŭkrainy.png|280пкс|цэнтар|Мапа Ўкраіны]] |Лацінка=Ukraina}} [[Файл:Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann (Nuremberg, 1720).jpg|значак|331x331пкс|На карце Ёганэса Гомана 1720 года пазначана Ўкраіна як «''Vkraina»''. (таксама вядомая як «[[Чырвоная Русь]]»), якая распасьціраецца ад [[Пярэмышль|Пярэмышля]] да [[Паставы|Палтавы]] і ад [[Почап|Почапа]] да Бага-Дняпроўскага лімана. ]] '''Украі́на''' ({{мова-uk|Україна}}) — дзяржава ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]], мяжуе зь [[Беларусь]]сю на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе, [[Вугоршчына]]й, [[Польшча]]й і [[Славаччына]]й на захадзе, [[Румынія]]й і [[Малдова]]й на паўднёвым захадзе. Амываецца [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морамі на поўдні. Паводле плошчы Ўкраіна займае 44-е месца ў сьвеце і першае месца — сярод краінаў, цалкам разьмешчаных у [[Эўропа|Эўропе]] ([[Расея]], эўрапейская плошча якой значна большая, разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова)<ref>[https://web.archive.org/web/20101130222543/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm Basic Facts about Unraine] Агульная інфармацыя пра краіну на сайце Ўкраінскага консульства ў Нью-Ёрку</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Назвы Ўкраіны}} Існуюць дзьве асноўныя вэрсіі паходжаньня назвы Ўкраіны. Першая вэрсія палягае ў тым, што назва «Ўкраіна» азначае «ля краю», ля мяжы (сугучна беларускаму «ўскраіна»), бо ўкраінскі этнас сфармаваўся на славянска-татарскім памежжы. Прыхільнікі другой вэрсіі сьцьвярджаюць, што назва «Ўкраіна» паходзіць ад слова «краіна» і прыводзяць той факт, што гэтая назва зьяўляецца ў гістарычных дакумэнтах значна раней, чым узьнікла казацтва. Слова краіны («країна») азначала “тэрыторыя племя”. Слова вельмі азначала «адрэзак ад участку, аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя, крайняя мяжа аддзеленай часткі племянной тэрыторыі». Пасьля распаду славянскай агульнасьці, прыкладна ў IV—VI стагодзьдзі — час антаў — ва ўсходніх славян з украй зьяўляецца ўкраіна (україна)— «аддзелены ўчастак зямлі, адасобленая частка тэрыторыі племя». У VI-VIII стагодзьдзях, калі на тэрыторыях усходнеславянскіх плямёнаў пачалі фармавацца фэадальныя княствы, а затым - дзяржава [[Русь]], слова ''краіна'' набыло значэньне "тэрыторыя фэадальнага княства", а затым - "тэрыторыя Русі". Слова ''ўкраіна'' атрымала значэньне "аддзеленая частка тэрыторыі фэадальнага княства", а затым - "аддзеленая частка тэрыторыі Русі". З XII стагодзьдзі Русь распалася на асобныя княствы. Слова ''ўкраіна'' набыло значэньне «княства» і ўпершыню згадваецца ў Іпацьеўскім сьпісе [[Аповесьць мінулых гадоў|Аповесьці мінулых гадоў]]. Слова ''ўкраіна'' азначала ўсю аддзеленую частку тэрыторыі племя а затым — усю тэрыторыю княства і, паводле Піўтарака, выразна адрозьнівалася са словам ''ускраіны'', утвораным ад краю «край, абрэз» — «памежная тэрыторыя племя», пазьней — «памежная тэрыторыя. А таксама [[Ёган Баптыст Хоманна|Ёган Баптыст Хоман]] на мапе 1720 г. «Ukrania quae et Terra Cosaccorum cum vicinis Walachiae, Moldoviae, Johann Baptiste Homann» пазначыў тэрыторыі сучаснай Украіны як '''''Vkraina.'''''<ref>[https://www.facebook.com/Uyghursbookshelf/posts/ukraine-on-a-17th-century-european-maplong-before-the-rise-of-modern-nation-stat/1503103664952407/ Ukraine on a 17th-Century... - Maps, History & Geography | Facebook]</ref> == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Ўкраіны}} Тэрыторыя Ўкраіны ў сучасных межах сфармавалася ў 1954 годзе, а дагэтуль яе часткі часам належалі да дзяржаваў абсалютна розных культураў. === Даславянскі пэрыяд (да VIII ст.) === На ўзьбярэжжы [[Крым]]у з VIII стагодзьдзя да н. э. узьнікаюць [[грэцкія калёніі]], галоўныя зь якіх — [[Херсанэс Таўрыйскі|Херсанэс]] (каля сучаснага Севастопалю) і [[Пантыкапэй]] — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных фармаваньняў. Гэтыя землі з I стагодзьдзя да н. э. трапілі пад уплыў [[Рымская імпэрыя|Рым]]у. На стэпавай частцы Ўкраіны панавалі качавыя плямёны: [[кімэрыйцы]] (IX—VII стагодзьдзі да н. э.), [[скіфы]] (VII—III стагодзьдзі да н. э.), [[сарматы]] (III ст. да н. э. — III стагодзьдзе). Пра насельнікаў паўночнае Ўкраіны гэтага часу вядома зусім мала. === Пэрыяд Кіеўскай Русі й Бізантыйскай імпэрыі (VIII—XIV стст.) === З IV стагодзьдзя пачынаецца эпоха [[Вялікае Перасяленьне народаў|Вялікага Перасяленьня народаў]]. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны [[готы|готаў]], потым — [[гуны|гунаў]], яшчэ пазьней — [[аланы|аланаў]]. З VIII стагодзьдзя Паўночную і цэнтральную Ўкраіну засяляюць [[усходнія славяне|усходнеславянскія]] плямёны, сярод якіх былі [[паляне]], [[драўляне]], [[севяране]] ды іншыя. Паступова на гэтых землях фармуецца г.зв. [[Кіеўская Русь]] — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэньне. З 862 году Кіеўскай Русьсю кіруе [[Вікінгі|вараская]] дынастыя [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на X стагодзьдзе, калі [[Кіеў]] пазбаўляецца ад [[хазары|хазарскай]] залежнасьці, а потым і цалкам зьнішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікненьня качавых плямёнаў: [[печанегі|печанегаў]], [[торкі|торкаў]] ды [[полаўцы|полаўцаў]] (кіпчакоў), якія прынесьлі старажытнарускай дзяржаве багата клапот. З XII стагодзьдзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Ўкраіны галоўнымі княствамі сталі [[Кіеўскае княства|Кіеўскае]], [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]], [[Галіцкае княства|Галіцкае]] ды [[Валынскае княства|Валынскае]] княствы. У пачатку ХІ стагодзьдзя Закарпацьцем авалодвае Вугоршчына. У XIII стагодзьдзі праз Кіеўскую Русь праходзяць орды [[мангола-татары|мангола-татар]]. Карыстаючыся фэадальнай раздробленасьцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады даніной. Антычныя гарады чарнаморскага ўзьбярэжжа пасьля распаду Рымскай імпэрыі трапляюць пад палітычны й культурны ўплыў [[Бізантыя|Бізантыі]]. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанэс (у Сярэднявеччы вядомы як Херсон). У XII стагодзьдзі ў горнай частцы [[Крымскі паўвостраў|Крыму]] ўзьнікла дзяржава [[княства Тэадора|Тэадора]], на базе насельнікаў якой узьнікла [[народнасьць]] [[крымскія грэкі|крымскіх грэкаў]], або тэадарытаў. Яе помнікамі зьяўляюцца [[пячорныя гарады Крыму]] — Чуфут-Кале, Эскі-Кермэн ды іншыя. Стэпавы Крым ад XIII стагодзьдзя трапляе пад уладу татараў. === Польска-літоўскі й турэцкі пэрыяд (XIV ст. — канец XVIII ст.) === Ад XIV стагодзьдзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам празь міжусобіцы, аслабляецца. Затое ўплыў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое ўзьнікла ў XIII стагодзьдзі, істотна ўзмацніўся ад часоў княжаньня [[Гедымін]]а (пачатак XIV ст.). Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам. У 1362 годзе літоўскі князь [[Альгерд]] разьбіў татар у [[бітва на Сініх Водах|бітве на Сініх Водах]] і далучыў Кіеў да Вялікага княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сымбалічнае значэньне, бо Літва, як і [[Масква]], прэтэндавала на званьне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідэрам у «зьбіраньні» рускіх земляў. [[Файл:Borders of Poland before 1660 (128904766).jpg|значак|Украіна на мапе Рэчы Паспалітай 1892 году]] У канцы XIV стагодзьдзя пачынаецца палітычная й культурная экспансія [[Польшча|Польшчы]]. У 1387 годзе Польшча захапіла Галічыну. З канца XV стагодзьдзя ўзмацняецца [[Расея|Маскоўская дзяржава]], якая ў канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзяў захапіла ў Літвы частку земляў. З XV ст. пачынаюцца працэсы засяленьня сучасных усходу і, пазьней, поўдня Ўкраіны. Засяленьне ў асноўным адбывалася за кошт украінцаў, але ўдзельнічалі таксама й іншыя этнасы. З XV стагодзьдзя на літоўска-крымскім памежжы ўзьнікае [[казакі|казацтва]], якое аказала вырашальны ўплыў на фармаваньне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Ўкраіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між Літвою (Польшчаю) ды Крымскім ханствам. У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам Літвы, якая вяла вайну з Масковіяй, Польшча захапіла Валынь, Кіеўшчыну й Падольле, г. зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі Літве. 1596 годзе была заключаная [[Берасьцейская унія]], паводле якой [[Кіеўская мітраполія]] перайшла пад уладу Рыму. [[Файл:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|міні|Багдан Хмяльніцкі]] Палітыка палянізацыі ды акаталічваньня прывяла да антыпольскіх паўстаньняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае зь іх, пад кіраўніцтвам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], пачалося ў 1648 годзе. Пасьля шэрагу паразаў Хмяльніцкі быў вымушаны перайсьці пад пратэктарат Масковіі, што адбылося ў 1654 годзе на [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай радзе]]. Гэтая падзея выклікала [[Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расеі з Рэччу Паспалітай]], у выніку якой да Масковіі адышлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў. [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|зьлева|значак|Украіна на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] Крым з XV стагодзьдзя цалкам падпарадкоўваецца [[Крымскае ханства|Крымскаму ханству]], адной з рэштак [[Залатая Арда|Залатой Арды]] і пратэктарату [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасьцяў, тут фармуецца [[крымскія татары|крымскататарскі этнас]], які складаў значную дзелю ад насельніцтва на паўвостраве да сталінскай дэпартацыі 1944 году. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоўя, а таксама вялікую частку сёньняшняга [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] Расеі. У 1775 годзе ўкраінскае казацтва было ліквідавана, а ўвесь яго архіў доўгі час захоўваўся ў крэпасьці Сьвятой Лізаветы (сучасны горад [[Крапіўніцкі]]). У XVIII стагодзьдзі Польшча ды Крымскае ханства аслаблі й сталі ахвярамі суседзяў. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] (1772—1795) украінскія землі Польшчы адышлі да Расеі, акрамя [[Галіччына|Галіччыны]]. Галіччына ды [[Букавіна]] (большая частка цяперашняй [[Чарнавіцкая вобласьць|Чарнавіцкай вобласьці]]) адышлі да [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыі]]. Закарпацьце, як і ўся Вугоршчына, увайшло ў склад Аўстрыі ў другой палове XVII ст. Крымскае ханства было анэксаванае Расеяй у 1783 годзе. === Пэрыяд Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў (канец XVIII ст. — 1917) === [[Файл:Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg|зьлева|значак|192x192пкс|[[Тарас Шаўчэнка]]]] З канца XVIII стагодзьдзя і да [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ўкраінскімі землямі валодалі Расея й [[Аўстра-Вугоршчына]]. Усходнія землі Ўкраіны напачатку мелі аўтаномію ў складзе Расеі, якая была паступова скасаваная, пазьней расейская частка Ўкраіны падзеленая між губэрнямі. У 1867 годзе Аўстрыя рэарганізоўваецца ў фэдэрацыйную Аўстра-Вугоршчыну зь дзьвюма роўнапраўнымі часткамі — Аўстрыяй і Вугоршчынай. У аўстрыйскую частку дзяржавы пераходзяць Галіччына й Букавіна, у вугорскую — Закарпацьце (якое належала Вугоршчыне да ўваходжаньня краіны ў склад Аўстрыі). У 1840 годзе выйшаў Паэтычны зборнік «Кабзар» [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], які фактычна стаў абвяшчэньнем літаратурнай і інтэлектуальнай незалежнасьці ўкраінцаў<ref>Луцький Ю. Між Гоголем і Шевченком. — К.,1998. — С.140;</ref> Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці ўкраінскае літаратуры ([[Янка Купала|Тарас Шаўчэнка]], [[Іван Катлярэўскі]], [[Леся Ўкраінка]], [[Міхаіл Кацюбінскі]]). [[Файл:Battles of January Uprising in Lithuania, Belarus and Ukraine.JPG|значак|299x299пкс|Бітвы і сутычкі ва Ўкраіне, [[Беларусь|Беларусі]] і [[Летува|Жамойце]]]] Паўстаньне 1863—1864 гадоў у [[Паўднёва-Заходні край|Паўднёва-Заходнім краі]] ў канцы красавіка зьявіліся групы паўстанцаў з Валынскай губэрні, якія перайшлі з [[Галічына|Галіцыі]], а затым у [[Кіеўская губэрня|Кіеўскай губэрні]], асабліва ў [[Васількаўскі павет|Васількаўскім павеце]], у маёнтку графаў [[Браніцкія|Браніцкіх]]. Усяго на тэрыторыі Паўднёва-Заходняга краю адбылося 35 боесутыкненьняў рэгулярных войскаў з паўстанцамі. На піку паўстаньня ў Паўднёва-Заходнім краі агульная колькасьць як прамых так і ўскосных удзельнікаў наўрад ці перавышала 3000 чалавек, у тым ліку каля 1500 былі членамі паўстанцкіх фармаваньняў. Чэскі гісторык і палітычны дзеяч Францішак Палацкі пісаў пра гэта так:<blockquote>Тыя [[Украінцы|маларосы]], якія, можа быць, зараз разам з палякамі змагаюцца супраць расейцаў, ваююць не пад сьцягамі маларасейскімі за палітычную самастойнасьць [[Малая Русь|Малой Русі]], але, як і [[палякі]], за аднаўленьне [[Рэч Паспалітая|старой Польшчы]].</blockquote> [[Файл:Zlota HRAMOTA.jpg|значак|Залатая грамата]] [[Файл:Мар'ян Дубецький.jpg|зьлева|значак|185x185пкс|[[Мар'ян Дубецкі]] — сакратар, які прадстаўляў [[Украіна|Русь]] у [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|Нацыянальным урадзе]] падчас Студзеньскага паўстаньня]] [[Файл:Флаг «федерации трех народов» 1863.jpg|значак|279x279пкс|сьцяг паўстання 1863-1864 года з гербамі: [[Ліцьвіны|Літвы]], [[Палякі|Польшча]], і [[Украінцы|Ўкраіны]]]] У [[Падольская губэрня|Падольскай губэрні]] паўстаньня не было, галоўным чынам з прычыны яе бязьлесься. У Кіеўскай акрузе было расейскіх войскаў да 45 тысяч. Гэтага аказалася ня толькі дастатковым для падаўленьня паўстаньня ў межах акругі, але нават для дапамогі ў сумежных частках [[Люблінская губэрня|Люблінскай]] і [[Гарадзенская губэрня|Гродзенскай]] губэрняў. Закарпацкі русіны прынялі актыўны ўдзел у разгроме паўстанчых атрадаў. У лютым 1863 году [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|ЦНК]] зьвярнуўся да ўкраінскіх сялян з заклікам далучыцца да паўстаньня. Аднак сяляне не падтрымалі гэты рух, паколькі не падзялялі прэтэнзій польскай шляхты на ўкраінскія землі. Узброеныя атрады ў Кіеўскай і Валынскай губэрнях складаліся пераважна з прадстаўнікоў польскай шляхты. Найбуйнейшыя з гэтых фармаваньняў, якімі камандавалі [[В. Рудніцкі]] і [[Э. Ружыцкі]], спрабавалі аказваць супраціў імпэрскім войскам, але да канца траўня былі вымушаныя перайсьці аўстрыйскую мяжу. [[Файл:Українські етнічні землі за Грушевським.jpg|значак|264x264пкс|Украінскія [[Этнічная тэрыторыя|этнічныя землі]] па [[Міхайла Грушэўскі|М. Грушаўскаму]]]] На ўкраінскіх тэрыторыях з канца XVIII стагодзьдзя пачынаецца [[рух украінскага адраджэньня]]. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галіччына) — празь меншую жорсткасьць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі [[Іван Франко]], [[Міхаіл Грушэўскі]] ды іншыя асобы ўкраінскага адраджэньня. Нацыянальная палітыка на расейскіх тэрыторыях Украіны адзначаецца шэрагам заканадаўчых актаў, прадпрынятых у мэтах прадухіленьня ўкраінскага выданьня; праводзілася нацыяналістычная палітыка г. зв. трыадзінага расейскага народу, згодна зь якой існаваньне асобнай украінскай нацыі і ўкраінскай нематэрыяльнай культуры адмаўлялася. === Нацыянальная Дзяржава і савецкая акупацыя (1917—1991) === {{Глядзіце таксама|Савецкая акупацыя Ўкраіны}} [[Файл:Symon Petlura, 1917 (cropped).jpg|зьлева|значак|232x232пкс|[[Сымон Пятлюра]]]] [[Файл:1918. Карта УНР.jpg|значак|Мапа [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] 1918 г.]] Першая Сусьветная вайна прывяла да краху некалькіх імпэрыяў, у ліку якіх былі Расея й Аўстра-Вугоршчына. Такім чынам, у народаў, што ня мелі ўласнае дзяржаўнасьці, узьнікла мажлівасьць самавызначэньня. 17 сакавіка 1917 году, хутка пасьля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]], была створаная [[Украінская Цэнтральная Рада]]. 20 лістапада 1917 году была створаная [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінская Народная Рэспубліка]] як аўтаномія ў складзе [[Расейская рэспубліка|Расейскай рэспублікі]], а 25 студзеня 1918 году была абвешчаная яе незалежнасьць. На аўстра-вугорскай тэрыторыі была створаная [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка]], якая прыядналася да УНР. Крымскататарскія нацыянальныя арганізацыі стварылі Крымскую Народную Рэспубліку, між якой і УНР абмяркоўвалася мажлівасьць палітычнага збліжэньня. У той жа час, 25 сьнежня 1917 году ў [[Харкаў|Харкаве]] бальшавікі старылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 годзе была пераназваная ва [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Ўкраінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку]] на чале зь Яўхім Мядзьведзевым . Пачалася барацьба паміж гэтымі дзьвюма дзяржавамі. УССР абапіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а потым — на палякаў. [[Файл:Administrative map of the Ukrainian Socialist Soviet Republic, 1922.png|значак|Мапа Ўкраіны ([[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]), 1922 г.]] [[Файл:Медведєв Юхим Григорович.jpg|зьлева|значак|216x216пкс|[[Яўхім Мядзьведзеў]]]] Па выніку [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|хлебнага]] [[Берасьцейскі мір (9 лютага 1918)|міру]], суверынітэт УНР прызнаваўся [[Цэнтральныя дзяржавы|Цэнтральнымі дзяржавамі]]. У абмен на гэта УНР абавязалася не ўступаць у саюзы, накіраваныя супраць Цэнтральных дзяржаў, і пастаўляць Цэнтральным дзяржавам харчаваньне і сыравіну. 29 красавіка 1918 г. пры непасрэдным удзеле камандаваньня германскіх войскаў адбыўся дзяржаўны пераварот. Цэнтральная рада была распушчана, а замест рэспублікі абвясьцілі [[Украінская дзяржава|Ўкраінскую дзяржаву]] на чале з гетманам [[Павал Скарападзкі|Паўлам Скарападзкім]]. УНР была адноўлена 26 сьнежня 1918 году пасьля перамогі антыгетманскага паўстаньня, арганізаванага Дырэкторыяй. 22 студзеня 1919 году Дырэкторыя УНР абвясьціла абʼяднаньне УНР з [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|ЗУНР]]. Пасьля ў ходзе мірных перагавораў паміж Украінскай дзяржавай і [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Бальшавікамі]], бакі заключылі 12 чэрвеня 1918 году прэлімінарнае мірнае пагадненьне, у сьнежні 1918 году ва УНР уварваліся савецкія войскі. У адказ Дырэкторыя абʼявіла 16 студзеня 1919 году вайну [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расеі]]. З красавіка 1919 году УНР таксама знаходзілася ў ваеннай канфрантацыі з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], армія якой вяла барацьбу супраць ЗУНР, а з 24 верасьня 1919 году - у стане вайны з Узброенымі сіламі Поўдня Расіі. У выніку УНР спыніла існаваньне да канца лістапада 1920 году, калі Чырвоная армія канчаткова авалодала ўкраінскай тэрыторыяй. 18 сакавіка 1921 паміж [[Расейская Сацыялістычная Фэдэратыўная Савецкая Рэспубліка (1917—1922)|Бальшавіцкай Расеяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] адбыўся [[Рыская мірная дамова 1921 году|рыскі падзел]]. Па выніках якога на большай частцы Ўкраіны ўсталявалася савецкая ўлада. Крым быў уключаны ў склад [[Расейская Савецкая Фэдэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] на правах аўтаномнай рэспублікі. Таксама Галічына й Валынь адышлі да Польшчы, Закарпацьце — спачатку да Вугоршчыны й потым да [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], [[Букавіна]] й украінскія часткі [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] — да [[Румынія|Румыніі]]. [[Файл:Жертви голоду.jpg|зьлева|значак|149x149пкс|Ахвяры [[Галадамор ва Ўкраіне|голаду]]. [[Харкаўская вобласьць]], 1933 г.]] 1921—1923, 1932—1933 на тэрыторыі [[УССР]] ды Кубані (дзе бальшыня насельніцтва была [[Украінцы|ўкраінскае нацыянальнасьці]]). Выкліканы масавы штучны голад, арганізаваны савецкім рэжымам на чале зь [[Ёсіф Сталін|Ёсіфам Сталіным]]. Паводле розных ацэнак, яе ахвярамі сталі ад 2 да 7 млн чалавек. 30 сьнежня 1922 годзе УССР увайшла ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У 1934 годзе сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў [[Кіеў]]. У 1938 годзе ў выніку [[Падзел Чэхаславаччыны (1938)|падзелу Чэхаславаччыны]] поўдзень Закарпацьця адышоў да [[Вугоршчына|Вугоршчыны]], на астатняй частцы ўтвораная [[Карпацкая Ўкраіна|аўтаномія]] ў складзе чэхаславацкай дзяржавы. 15 сакавіка 1939 г. Карпацкая Ўкраіна абвясьціла незалежнасьць, але празь дзень была акупаваная Вугоршчынай. У верасьні 1939 году ў выніку [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ўварваньня СССР]] [[Савецкае ўварваньне ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну|ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Ўкраіну]], Савецкія ўлады ажыцьцявілі далучэньне [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і [[Заходняя Ўкраіна|Заходняй Украіны]] да адпаведных савецкіх рэспублік . У 1940 годзе да УССР была далучаная [[Паўночная Букавіна]] й [[Паўднёвая Бэсарабія]]. [[Файл:Ruda_Różaniecka_1945.jpg|значак|226x226пкс|Перамовы паміж украінскімі і польскімі паўстанцамі ў вёсцы Руда Ружанецкая на Любліншчыне. 21 траўня 1945]] У 1941—1942 гг. тэрыторыя Ўкраіны была акупаваная нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акуп ацыйны рэжым. Былі зьнішчаныя сотні тысячаў мірных жыхароў. У 1943—1944 гг. Украіна была вызваленая ад нацыстаў, але [[Украінская паўстанчая армія|ўкраінскае нацыянальнае, антысавецкае падпольле]] дзейнічала у [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і за мяжой. Пасьля [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]] да Ўкраіны было далучанае Закарпацьце. Частка Галіччыны была перададзеная Польшчы, пры гэтым адбываліся савецка-польскія абмены тэрыторыяй на ўкраінска-польскім памежжы. У 1950 годзе зацьвердзілі новы [[Сьцяг Украінскай ССР|сьцяг]] [[Сьцяг Украінскай ССР|УССР]], у 1949 годзе — [[Гімн Украінскай ССР|рэспубліканскі гімн]]. [[Файл:Tchernobyl radiation 1996-ru be-x-old.svg|значак|238x238пкс|Мапа радыяактыўнага забруджваньня у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС.]]]] У 1954 годзе Ўкраіне быў перададзены [[Крым]], які існаваў у складзе УССР як Крымская вобласьць і асобнае места рэспубліканскага падпарадкаваньня Севастопаль. 26 красавіка 1986 г. з -за выпрабаваньняў на Чарнобыльскай АЭС, памылак у праектаваньні станцыі й будаўніцтве, ігнаруючы праблемы, якія ўзьніклі на станцыі, адбылася Чарнобыльская катастрофа. 1 траўня ў Кіеве прайшоў парад, і Крэмль прымусіў кіраўнікоў Украінскай ССР правесьці яго, каб не выклікаць паніку.<ref>[http://gordonua.com/interview/tv_full/zgurskiy-pravdu-o-chernobylskoy-avarii-v-pervye-dni-znali-vsego-tri-cheloveka-gorbachev-ryzhkov-i-ya-156317.html Валентин Згурський: Правду про чорнобильську аварію в перші дні знали всього три людини: Горбачов, Рижков і я. Інтерв’ю 2013 року. Частини I—III],&nbsp;— ''Гордон'', 27 жовтня 2016 {{ref-ru}}</ref> Пасьля ацэнкі маштабаў радыеактыўнага забруджваньня была заплянавана эвакуацыя, але яна была затрымана па рашэньні ўрада СССР і ЦК КПСС.<ref name="dopovid1">{{Cite web|url=http://mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|title=Національна доповідь «20 років Чорнобильської катастрофи: погляд в майбутнє» (сторінка 8)|accessdate=26 квітень 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304190720/http://www.mns.gov.ua/chornobyl/20_year/03/n_report_UA.pdf|archivedate=4 березень 2016|deadurl=yes}}</ref> Чарнобыльская катастрофа аказала вялікі ўплыў на грамадзка-палітычнае жыцьцё, некаторыя называюць гэта пачаткам канца Савецкага Зьвяза. Працэс адраджэньня ЎГКЦ пачаўся з сустрэчы Папы Яна Паўла ІІ з Прэзыдэнтам СССР Міхаілам Гарбачовым. На жаль, аднак, пачатак 1990-х гадоў быў адзначаны міжканфэсійнай канфрантацыяй на тле маёмасных спрэчак, ускладненай расколам унутры ўкраінскага праваслаўя. 22 кастрычніка 1989 г. на Саборы сьвятароў і сьвецкіх у Львове было абвешчана адраджэньне Ўкраінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы. Адроджаную царкву ўзначаліў Іван (Боднарчук), епіскап -фрылянсэр Маскоўскага патрыярхату. 2 кастрычніка 1990 г. улады Ўкраіны афіцыйна зарэгістравалі ЎАПЦ. 16 ліпеня 1990 году абвешчана Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце. 2-17 кастрычніка 1990 г. ва Ўкраіне адбылася [[Рэвалюцыя на граніце|'''Рэвалюцыя на граніце''']], асноўнай мэтай акцыі было не дапусьціць падпісаньня новай зьвязнай дамовы СССР. Патрабаваньні студэнтаў былі задаволены падпісаньнем пастановы Вярхоўнай Рады, якая гарантавала іх выкананьне.<ref>[https://web.archive.org/web/20210817153059/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=402-12 Про розгляд вимог студентів, які проводять голодування … | від 17.10.1990 №&nbsp;402-XII]</ref> === Сучасны (незалежны) пэрыяд (з 1991 г.) === {{Глядзіце таксама|Эўрамайдан|Крымскі крызіс (2014)|Вайна на Данбасе}} Пасьля правалу [[Жнівеньскі путч|жнівеньскага путчу]] 24 жніўня 1991 г. [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла Акт абвяшчэньня Незалежнасьці Ўкраіны. Тэкст акту быў напісаны й абвешчаны Леўкам Лук’яненкам. Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка спыніла сваё існаваньне, а сучасная [[Украіна|Ўкраіна]] зьявілася на геапалітычнай карце сьвету. Па выніках Усеўкраінскага рэфэрэндуму 1991 г. 90,32% грамадзянаў Украіны прагаласавалі за Акт незалежнасьці Ўкраіны,<ref>{{Cite web|title=АКТ ПРОГОЛОШЕННЯ НЕЗАЛЕЖНОСТІ УКРАЇНИ|url=http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Akt_proholoshennia|website=resource.history.org.ua|accessdate=2019-07-29}}</ref> і быў абраны першы [[прэзыдэнт Украіны]], якім стаў [[Леанід Краўчук]]. На наступны дзень пасьля рэфэрэндуму Ўкраіну прызналі [[Канада]] й [[Польшча]], а да канца студзеня 1992 году — 91 дзяржава. [[Файл:RIAN archive 52076 Leonid Kravchuk, Stanislav Shushkevich and Boris Yeltsin (cropped).jpg|зьлева|значак|[[Станіслаў Шушкевіч|Шушкевіч]], [[Леанід Краўчук|Краўчук]], [[Барыс Ельцын|Ельцын]] у Белавескай пушчы]] 8 сьнежня ў Белавескай пушчы прэзыдэнт Украіны Леанід Краўчук, прэзыдэнт РСФСР Борыс Ельцын і старшыня Вярхоўнай Рады Рэспублікі Беларусь Станіслаў Шушкевіч падпісалі пагадненьне аб стварэньні [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. Але Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала далучэньне, гэта значыць Украіна не ўваходзіла ў [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]].<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> Нягледзячы на ​​тое, што ён меў асацыяванае сяброўства, спынены ў 2018 годзе ўказам прэзыдэнта Ўкраіны [[Пятро Парашэнка|Пятра Парашэнкі]].<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2018/05/23/7181076/ Порошенко опублікував указ про вихід України із міжнародних договорів СНД | Українська правда (pravda.com.ua)]</ref> 25 студзеня 1991 г. Прэзыдэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]] падаў у адстаўку й быў канчаткова канстатаваны факт роспуску Зьвяза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. Пасьля распаду СССР былыя савецкія рэспублікі, у тым ліку й Украіна, трапілі ў глыбокі крызіс, які прывёў да зьбядненьня насельніцтва, гіпэрінфляцыі, масавага беспрацоўя. У 1992 годзе адбыўся [[Царкоўны раскол ва Ўкраіне|царкоўны раскол]], калі былы [[Мітрапаліт Украіны]] [[Філарэт]] абвесьціў сябе [[Патрыярх Кіеўскі й усёй Украіны|Кіеўскім Патрыярхам]]. [[Кіеўскі патрыярхат]] ня быў вызнаны ніводным зь іншых праваслаўных патрыярхатаў, але быў падтрыманы ўкраінскімі ўладамі. У 1994 годзе на [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 1994 году|датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах]] перамогу атрымаў [[Леанід Кучма]]. Ён кіраваў краінай 10 гадоў шляхам пераабраньня на другі тэрмін. 28 чэрвеня 1996 году Вярхоўная Рада ўхваліла [[Канстытуцыя Ўкраіны|Канстытуцыю Ўкраіны]]. У лістападзе 2004 году адбыліся [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году|прэзыдэнцкія выбары]], на якіх перамогу атрымаў [[Віктар Януковіч]]. Але яго супраціўнік [[Віктар Юшчанка]] не прызнаў вынікі выбараў, заявіўшы аб іх фальсыфікацыі. Яго падтрымалі шырокія колы грамадзтва, асабліва ў заходняй частцы краіны, а таксама ЗША і краіны Эўразьвязу. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як [[Аранжавая рэвалюцыя]]. Яе вынікам стала скасаваньне вынікаў выбараў і правядзеньне паўторнага галасаваньня, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла зьмены да Канстытуцыі, зьмяніўшы выбарчую сыстэму й пазбавіўшы Прэзыдэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фармаваньня ўраду. У сакавіку 2006 году адбыліся [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2006)|парлямэнцкія выбары]], на якіх найбольшую колькасьць галасоў набрала [[Партыя рэгіёнаў]]. Але партыі «[[Наша Ўкраіна]]» ды [[Усеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына»]] разам набралі прыкладна такую ж колькасьць галасоў. У выніку вырашальнаю стала пазыцыя больш дробных партыяў. Кааліцыя між «аранжавымі» партыямі не была створаная, а [[Сацыялістычная Партыя Ўкраіны|Сацыялістычная партыя]] [[Аляксандар Мароз|Аляксандра Мароза]] перайшла ад «аранжавага» блёку да Партыі Рэгіёнаў і разам зь імі ды [[Камуністычная партыя Ўкраіны|камуністамі]] стварыла [[Антыкрызісная кааліцыя|Антыкрызісную кааліцыю]]. [[Прэм'ер-міністар Украіны|Прэм’ер-міністрам Украіны]] стаў Віктар Януковіч. У [[травень|траўні]] 2007 году Прэзыдэнт Украіны [[Віктар Юшчанка]] распусьціў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду Ўкраіны]] і прызначыў [[Выбары ў Вярхоўную Раду Ўкраіны (2007)|датэрміновыя выбары]]. Праз супраціў апазыцыі, гэтыя выбары адбыліся толькі 30 верасьня. Паводле вынікаў гэтых выбараў, у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радзе Ўкраіны]] была сфармавана кааліцыя з [[Блёк Юліі Цімашэнкі|БЮЦ]] і [[Наша Ўкраіна — Народная Самаабарона|НУ — НС]]. [[Юлія Цімашэнка]] зноў стала прэм’ер-міністрам. [[Файл:Euromaidan_01.JPG|спасылка=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Euromaidan_01.JPG|справа|значак|Праэўрапейская дэманстрацыя ў Кіеве, 27 лістапада 2013 г.]] У канцы 2009 году на пасаду прэзыдэнта краіны абраны [[Віктар Януковіч]], які знаходзіўся на гэтай пасадзе з 2010 да пачатку 2014 году. 23 лістапада 2013 году пачаліся акцыі ў знак пратэсту '''[[Эўрамайдан]]''' супраць прыпыненьня тагачасным урадам на чале зь [[Мікола Азараў|Міколам Азаравым]] працэсу асацыяцыі Ўкраіны з [[ЭЗ]], якія праз шэраг жорсткіх урадавых супрацьдзейных актаў і дзеяньняў у сьнежні—студзені перарасьлі ў пратэсты з мэтаю адстаўкі ўраду й прэзыдэнта. 16 студзеня 2014 году былі прынятыя дыктатарскія «законы» з грубым парушэньнем нарматыўных актаў і заканадаўчай працэдуры і, нягледзячы на ​​рэзкую крытыку, падпісаны прэзыдэнтам на наступны дзень, 17 студзеня. Яны былі атрыманы падняцьцем рук, без выкарыстаньня сыстэмы «Рада» і без абмеркаваньня, а іх тэксты сталі даступныя толькі пасьля таго, як за іх прагаласавалі дэпутаты. Гэтыя законы абмяжоўвалі правы грамадзянаў, давалі дзяржаўным уладам больш свабоды для пакараньня пратэстоўцаў і накаваны на крыміналізацыю апазыцыі й грамадзянскай супольнасьці. У выніку бітваў паміж пратэстоўцамі й паліцыяй у лютым 2014 году загінула каля 80 чалавек пачалася '''Рэвалюцыя годнасьці'''. У лютым 2014 году была вернутая канстытуцыя ўзору 2004 году, якая дазваляла парлямэнцкай большасьцю зацьвердзіць імпічмэнт прэзыдэнта. 23 лютага Вярхоўная Рада абрала выканаўцам абавязкаў прэзыдэнта [[Аляксандар Турчынаў|Аляксандра Турчынава]], датэрміновыя выбары прэзыдэнта прызначаныя на 25 траўня гэтага ж году. Януковіч апынуўся на тэрыторыі Расеі, дзе даў некалькі прэс-канфэрэнцыяў і заявіў, што дагэтуль лічыў сябе прэзыдэнтам і вярхоўным галоўнакамандуючым; у якасьці легітымнага прэзыдэнта ён да самай інаўгурацыі новаабранага прэзыдэнта Парашэнкі (гл. ніжэй) лічыўся Расеяй і некаторымі іншымі краінамі сьвету (напрыклад, [[Вэнэсуэла]]й). У лютым—сакавіку 2014 году ўзброеныя прарасейскія актывісты пры падтрымцы неідэнтыфікаваных вайскоўцаў (пазьней прызнаных у якасьці расейскіх) пачалі захоп адміністрацыйных будынкаў у Аўтаномнай Рэспубліцы Крым і Севастопалі. У выніку гэтага быў створаны самаабвешчаны ўрад АРК і Севастопалю на чале з Аксёнавым і Чалым адпаведна, на 16 сакавіка іх структурамі быў абвешчаны рэфэрэндум аб статусе АРК і Севастопалю. 17 сакавіка самаабвешчаныя ўлады АРК і Севастопалю аб’явілі, што на рэфэрэндуме большасьць галасоў атрымаў варыянт за ўваходжаньне ў склад Расеі, у гэты ж дзень з тэрыторыяў АРК і Севастопалю была абвешчаная г.зв. Рэспубліка Крым. На наступны дзень прэзыдэнт Расеі Ўладзімер Пуцін, а таксама самаабвешчаныя кіраўнікі Аксёнаў ды Чалы падпісалі пагадненьне аб уваходжаньні Рэспублікі Крым у склад Расеі, яе тэрыторыя Расеяй дэ-факта была падзеленая на два суб’екты фэдэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспубліку Крым]] (тэрытарыяльна адпавядае АРК) і места фэдэральнага значэньня Севастопаль (адпавядае ўкраінскай севастопальскай мескай радзе, што не ўваходзіць у АРК). Украінскім заканадаўствам, а таксама большасьцю краінаў сьвету прыход да ўлады Аксёнава й Чалава, рэфэрэндум і фактычная зьмена статусу гэтай украінскай тэрыторыі лічацца незаконнымі. У канцы лютага 2014 году ў сувязі з імпічмэнтам Януковіча прэзыдэнцкія выбары былі перанесеныя з 2015 году на 25 траўня 2014 году, якія й адбыліся ў гэты тэрмін. Перамогу на выбарах у першым туры (больш за 50%) атрымаў пазапартыйны кандыдат, бізнэсмэн [[Пятро Парашэнка]], інаўгурацыя якога адбылася 7 чэрвеня<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Парашэнка прыняў прысягу, на інаўгурацыю прыляцеў Лукашэнка. Анлайн|арыгінал=|спасылка=http://nn.by/?c=ar&i=129771|аўтар выданьня=|выданьне=Наша Ніва|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Зь лютага—красавіка гэтага ж году ў паўднёва-ўсходніх абласьцях Украіны праводзіліся прарасейскія мітынгі, якія ўрэшце ў красавіку перарасьлі ва ўзброеныя захопы адміністрацыяў Луганскае й Данецкае абласьцей, якія абвясьцілі сябе ўладай гэтых рэгіёнаў, у адказ на што Ўкраіна распачала [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|антытэрарыстычную апэрацыю]]. 11 красавіка самаабвешчаныя ўлады двух рэгіёнаў абвясьцілі незалежнасьць г.зв. Данецкай і Луганскай народных рэспублік, пасьля чаго быў адзначаны рэзкі рост вайсковага забесьпячэньня сэпаратыстаў, а таксама вялікая прысутнасьць наймітаў з Расеі ў зоне канфлікту, адзначаліся выпадкі агнявой падтрымкі сэпаратыстаў з боку памежных раёнаў Расеі. Цягам антытэрарыстычнай апэрацыі канстытуцыйны лад Украіны адноўлены прыкладна на трох чвэрцях тэрыторыі, раней узятай пад кантроль незаконнымі ўзброенымі прарасейскімі сэпаратысцкімі фармаваньнямі<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Антытэрарыстычная аперацыя ва Украіне|арыгінал=|спасылка=http://euroradio.fm/antyterarystychnaya-aperacyya-va-ukraine|аўтар выданьня=|выданьне=Эўрарадыё|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013—2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. На датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах у чэрвені 2014 году перамог Пётар Парашэнка, які прывёў краіну ў горшы стан за ўсіх папярэднікаў — парлямэнцкую апазыцыю, эканамічны крызыс, вайну. 20 чэрвеня было абвешчана аднабаковае тыднёвае перамір’е з адначасовым ультыматумам прарасейскім наймітам і мясцовым баевікам пакінуць краіну, пасьля чаго пачалося вызваленьне дзяржавы, якое было сарванае ўжо адкрытай узброенай агрэсыяй Расеі. З дапамогай заходніх краінаў Украіне ўдалося замарозіць вайну на лініі разьмежаваньня, а Расеі замацаваць пастаянны стан нявызначанасьці на Данбасе ў Менскіх пагадненьнях. Эканамічная частка Пагадненьня аб асацыяцыі паміж Украінай і Эўрапэйскім зьвязам была падпісана 27 чэрвеня 2014 г. прэзыдэнтам Пятром Парашэнкам.<ref name="EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova">[https://www.bbc.com/news/world-europe-28052645 EU signs pacts with Ukraine, Georgia and Moldova], [[BBC News]] (27 June 2014)</ref> 1 студзеня 2016 году Ўкраіна далучылася да зоны зоны свабоднага разьвіцьця з ЭЗ. Грамадзяне Ўкраіны атрымалі дазвол на бязьвізавы ўезд у Шэнгенскую зону на тэрмін да 90 дзён на працягу любога 180-дзённага пэрыяду 11 чэрвеня 2017 году, а Пагадненьне аб асацыяцыі афіцыйна ўступіла ў сілу 1 верасьня 2017 году.<ref name="2017-assoc">{{Cite web|title=European Commission - EU-Ukraine Association Agreement fully enters into force|url=https://europa.eu/rapid/press-release_IP-17-3045_en.htm|website=europa.eu}} (Press release)</ref> Значныя дасягненьні на зьнешнепалітычнай арэне: падтрымка антырасейскіх санкцый, атрыманьне бязьвізавага рэжыму з краінамі Эўразьвяза ў спалучэньні зь неабходнасьцю пераадоленьня надзвычай складаных задач унутры краіны. Старыя мясцовыя ўлады таксама не хацелі ніякіх зьменаў: улады былі ачышчаны ад актывістаў антымайдану (люстрацыя), але часткова. Пачалася барацьба з карупцыяй, абмяжоўваючыся прысудамі дробным чыноўнікам і электроннымі дэклярацыямі, а новаствораныя НАБУ і НАЗК адзначыліся скандаламі ў сваёй працы. Судовая рэформа спалучалася з прызначэньнем старых, скампраметаваных судзьдзяў. Расьсьледаваньне злачынстваў супраць жыхароў Майдану зацягнулася. З мэтай процідзеяньня масавай ґлябальнай маскальскай антыўкраінскай прапагандзе ў «інфармацыйнай вайне» было створана Міністэрства інфармацыйнай палітыкі, якое на працягу 5 гадоў, за выключэньнем забароны Лябараторыі Касьперскага, Dr.Web, 1С, Maіl.ru, Яндэкс і маскальскія сацыяльныя сеткі «Укантакце» альбо «Аднакласьнікі» і прапагандысцкія СЬМІ не паказалі эфэктыўнай працы. У 2017 годзе прэзыдэнт падпісаў закон «Аб адукацыі», які сустрэў супраціў прадстаўнікоў нацыянальных меншасьцяў і пасварыўся з урадам Вугоршчыны. 19 мая 2018 г. Парашэнка падпісаў дэкрэт, які ўвёў у дзеяньне рашэньне Нацыянальнага савета па бясьпецы й абароне аб заключным тэрміне ўдзелу Ўкраіны ў статутных органах Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў.<ref>{{Cite web|url=https://espreso.tv/news/2018/05/19/ukrayina_ostatochno_vyyshla_z_snd|title=Україна остаточно вийшла з СНД|website=espreso.tv|accessdate=2018-05-19}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.president.gov.ua/news/prezident-pidpisav-ukaz-pro-ostatochne-pripinennya-uchasti-u-47554|title=Президент підписав Указ про остаточне припинення участі України у статутних органах СНД — Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|work=Офіційне інтернет-представництво Президента України|accessdate=2018-05-19}}</ref> Па стане на люты 2019 г. Украіна мінімізавала сваю частку ў Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў да крытычнага мінімуму й фактычна завяршыла яе вывад. Вярхоўная Рада Ўкраіны не ратыфікавала доступ, і Ўкраіна ніколі не была членам СНД.<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html ''«''Україні не потрібно виходити із СНД — вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури»] ''- [[Клімкін Павло Анатолійович|Павло Клімкін]]''</ref> [[Файл:Ukraine_–_NATO_Commission_chaired_by_Petro_Poroshenko_(2017-07-10)_05.jpg|значак|Генэральны сакратар НАТА [[Енс Стольтэнбэрг]] і [[Пятро Парашэнка]], 10 ліпеня 2017 г.]] 21 лютага 2019 году ў '''Канстытуцыю Ўкраіны''' былі ўнесены зьмяненьні, нормы аб стратэгічным курсе Ўкраіны на сяброўства ў Эўрапэйскім зьвязе й НАТА замацаваны ў прэамбуле Асноўнага закона, трох артыкулах і пераходных палажэньнях.<ref>{{Cite web|title=The law amending the Constitution on the course of accession to the EU and NATO has entered into force {{!}} European integration portal|url=https://eu-ua.org/novyny/zakon-pro-zminy-do-konstytuciyi-shchodo-kursu-na-vstup-v-yes-i-nato-nabuv-chynnosti|website=eu-ua.org|language=uk|accessdate=2021-03-23}}</ref> Зацягваньне з продажам уласнай кандытарскай фабрыкі ў Ліпецкай вобласьці Расеі, скандал з выкарыстаньнем афшораў для мінімізацыі выплачаных падаткаў (Panamagate) таксама не спрыялі высокаму рэйтынгу прэзыдэнта. Нават гістарычнае [[Наданьне аўтакефаліі Ўкраінскай праваслаўнай царкве|набыцьцё аўтакефаліі]] ад Усяленскага патрыярха [[Барталамей І|Барталамея І]] (Томас) і стварэньне незалежнай [[Праваслаўная царква Ўкраіны|Праваслаўнай Царквы Ўкраіны]] не дапамаглі аднавіць страчаны давер да ўкраінцаў. Гэта быў адзін з самых эфэктыўных пяці гадоў украінскага дзяржаўнага будаўніцтва, але й адзін з самых супярэчлівых, калі прэзыдэнту давялося пераадольваць надзённыя выклікі сучаснасьці, ня ў стане парваць зь мінулым. 21 красавіка 2019 г. у другім туры прэзыдэнцкіх выбараў перамог актор і шоўмэн [[Уладзімер Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]], якому ўдалося кансалідаваць пратэстныя настроі розных палітычных спэктраў вакол уласнай харызматычнай асобы й атрымаць 73,23% галасоў. 20 мая адбылася цырымонія інаўгурацыі, пасьля чаго Зяленскі абвясьціў аб роспуску Вярхоўнай Рады й прызначыў датэрміновыя выбары. Датэрміновыя парлямэнцкія выбары 21 ліпеня дазволілі новастворанай прапрэзыдэнцкай партыі «Слуга народа» атрымаць абсалютную большасьць месцаў упершыню ў гісторыі незалежнай Украіны (248). Сьпікерам парлямэнта абраны старшыня партыі Дзьмітрый Разумкоў. Большасьць змагла сфармаваць урад самастойна, без стварэньня кааліцый, і зацьвердзіць Аляксея Гончарука прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|last=Kitsoft|title=Кабінет Міністрів України&nbsp;— Новим Прем'єр-міністром України став Олексій Гончарук|url=https://www.kmu.gov.ua/news/novim-premyer-ministrom-ukrayini-stav-oleksij-goncharuk|website=www.kmu.gov.ua|language=ua|accessdate=2020-07-06}}</ref> 4 сакавіка 2020 году з -за падзеньня ВУП на 1,5% (замест павелічэньня на 4,5% на момант выбараў) Вярхоўная Рада звольніла ўрад Ганчарука, а Дзяніс Шмыгаль<ref>{{Cite news|date=2020-03-04|title=Гончарука звільнили з посади прем'єра й відставили весь уряд|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-51734007|accessdate=2020-07-06}}</ref> стаў новым прэм’ер-міністрам.<ref>{{Cite web|title=Денис Шмигаль – новий прем’єр України|url=http://www.pravda.com.ua/news/2020/03/4/7242529/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2020-07-06}}</ref> 3 сакавіка 2020 году ва Ўкраіне быў зафіксаваны першы выпадак заражэньня коронавірусам COVІD-19.<ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували перший випадок коронавірусу|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2888412-v-ukraini-zareestruvali-persij-vipadok-koronavirusu.html|website=www.ukrinform.ua|accessdate=2020-07-06|language=uk}}</ref> Кожны дзень Міністэрства аховы здароўя публікуе новую інфармацыю аб распаўсюджваньні пандэміі. З -за карантынных абмежаваньняў у краіне ўзмацніўся эканамічны крызыс, колькасьць афіцыйна беспрацоўных павялічылася на 67%. 28 ліпеня 2020 г. у [[Люблін]]е [[Летува]], [[Польшча]] й Украіна стварылі ініцыятыву «[[Люблінскі трыкутнік]]», якая накавана на стварэньне далейшага супрацоўніцтва паміж трыма гістарычнымі краінамі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і далейшую інтэграцыю Ўкраіны й уступленьне ў [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТА]].<ref>{{Cite web|title=Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate ‘Lublin Triangle’|url=https://jamestown.org/program/lithuania-poland-and-ukraine-inaugurate-lublin-triangle/|website=Jamestown}}</ref> 2 лютага 2021 году ўказ прэзыдэнта забараніў тэлевізійнае вяшчаньне прамаскальскіх тэлеканалаў 112 Ukraіne, NewsOne і ZІK.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №43/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/432021-36441|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-06}}</ref><ref>{{Cite news|title=Зеленський‌ ‌"вимкнув"‌ ‌112,‌ ‌ZIK‌ ‌і‌ ‌NewsOne‌ ‌з‌ ефіру. Що відомо‌|language=uk|work=BBC News Україна|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-55907449|accessdate=2021-02-06}}</ref> Рашэньнем Савета нацыянальнай бясьпекі й абароны й Указам прэзыдэнта ад 19 лютага 2021 г. былі ўведзеныя санкцыі супраць 8 фізычных і 19 юрыдычных асоб, у тым ліку прамаскальскага палітыка Пуціна й хроснага бацькі Пуціна Віктара Мядзьведчука й яго жонкі Аксаны Марчанка.<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №64/2021|url=https://www.president.gov.ua/documents/642021-36753|website=Офіційне інтернет-представництво Президента України|language=ua|accessdate=2021-02-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Зеленський ввів у дію санкції проти Медведчука|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/02/20/7284161/|website=Українська правда|language=uk|accessdate=2021-02-20}}</ref> 23 лютага 2021 г. ва Ўкраіне былі зарэгістраваны 2 вакцыны супраць коронавірусу: AstraZeneca і Pfіzer — BіoNTech.<ref>{{Cite web|title=МОЗ: в Україні зареєстрували вакцину Oxford/AstraZeneca (Covishield)|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-ukraina-zareestruvala-vaktsynu-covishield/31116982.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Україні зареєстрували вакцину Pfizer від COVID-19 – МОЗ|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-zareestrovana-vaktsyna-pfizer/31117706.html|website=Радіо Свобода|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> 24 лютага першы чалавек быў прышчэплены.<ref>{{Cite web|title=В Україні вже вакцинували від коронавірусу першу людину: хто отримав щеплення|url=https://tsn.ua/ukrayina/v-ukrayini-vzhe-vakcinuvali-vid-koronavirusu-pershu-lyudinu-hto-neyu-stav-1732645.html|website=ТСН.ua|date=2021-02-24|accessdate=2021-02-24|language=uk}}</ref> [[Файл:Batumi_International_Conference,_on_19_July_2021_03_(cropped).jpg|справа|значак|[[Прэзыдэнт Грузіі|Прэзыдэнт Грузыі]] [[Саламэ Зурабішвілі|Саламе Зурабішвілі]], [[прэзыдэнт Малдовы]] [[Мая Санду]], [[прэзыдэнт Украіны]] [[Уладзімер Зяленскі|Ўладзімір Зяленскі]] й старшыня Эўрапэйскай рады Шарль Мішэль падчас Батумскай міжнароднай канфэрэнцыі 2021 году. У 2014 годзе ЕС падпісаў пагадненьні аб асацыяцыі з усімі трыма дзяржавамі.]] На саміце ў Брусэлі ў чэрвені 2021 году лідэры НАТА паўтарылі рашэньне, прынятае на саміце ў Бухарэсьце 2008 году, паводле якога Ўкраіна стане членам Альянсу з Плянам дзеяньняў па сяброўстве (ПДЧ) як неад’емнай часткай працэсу й правам Украіны вызначаць сваю будучыню й зьнешняя палітыка, вядома, без умяшаньня звонку.<ref name=":0">[https://www.nato.int/cps/en/natohq/news_185000.htm?selectedLocale=en NATO — News: Brussels Summit Communiqué issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Brussels 14 June 2021, 14-Jun.-2021]</ref> 17 мая 2021 году была ўтворана [[Асацыяванае трыа]] шляхам падпісаньня сумеснага мемарандума паміж міністрамі замежных справаў Грузыі, Малдовы й Украіны. Асацыяванае трыа — гэта трохбаковы фармат для пашырэньня супрацоўніцтва, каардынацыі й дыялёгу паміж трыма краінамі (якія падпісалі Пагадненьне аб асацыяцыі з ЭЗ) па пытаньнях агульнага інтарэсу, зьвязаных з эўрапэйскай інтэграцыяй. Усходняга партнэрства й абавязацельстваў па далучэньні да Эўрапэйскага зьвяза.<ref>{{Cite web|title=Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2021/05/17/7123240/|website=www.eurointegration.com.ua}}</ref> Па стане на 2021 год, Украіна рыхтуецца афіцыйна падаць заяўку на ўступленьне ў ЭЗ у 2024 годзе, каб далучыцца да Эўрапэйскага Зьвяза ў 2030-я гады.<ref name=":1">{{Cite web|title=У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-polytics/2629440-u-2024-roci-ukraina-podast-zaavku-na-vstup-do-es.html|website=www.ukrinform.ua}}</ref> == Прыродныя ўмовы == Украіна разьмяшчаецца ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Усходне-Эўрапейскай раўніны]], на яе тэрыторыі знаходзяцца [[Карпаты|Карпацкія]] (часткова) і [[Крымскія горы]]. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — [[Раман-Кош]] (1545 м). Найважнейшымі мінэральнымі багацьцямі Ўкраіны зьяўляюцца [[вугаль]] (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, Крамянчуг, Запарожжа, Керчанская пярэспа) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых мэталаў (Запароская вобласьць). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацьці ёсьць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжаньня (заліў [[Сіваш]] у Азоўскім моры) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласьці). На поўдні краіны ёсьць вялікія радовішчы крэйды і кааліну. У кліматычных адносінах раўнінная тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палесьсі, дзе разьмяшчаецца зона зьмешаных лясоў, лета прахалоднае, зіма сьнежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозьніваецца спрыяльным умерана кантынэнтальным кліматам з прахалоднай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражываньня людзей і вядзеньня гаспадаркі. Разьмешчаная на поўдні зона стэпу адрозьніваецца найбольшай кантынэнтальнасьцю, гарачым сухім летам і маласьнежнай зімой. Своеасаблівы клімат горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат зь вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозьніваюцца ўмерана кантынэнтальным кліматам зь вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасьць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшае ў Заходнім Крыме (каля 300 мм у год). Галоўная рака Ўкраіны — [[Дняпро]]. Перасякаючы Ўкраіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзьве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]] і [[Паўднёвы Буг]]. Праз дэльту [[Дунай|Дунаю]] праходзіць мяжа Ўкраіны з Румыніяй. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёраў, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка разьмешчана ў [[Палесьсе|Палесьсі]], на поўначы краіны. У Адэскай вобласьці, каля Дунаю, знаходзіцца [[прыдунайскія азёры Ўкраіны|група азёраў]], якія сфармаваліся як затопленыя вусьці прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Ўкраіны — [[Сасык]] ([[Кундук]]) (210 м²) у [[Адэская вобласьць|Адэскай вобласьці]]. Найглыбейшае возера краіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (55 м), найбольшае з [[Шацкія азёры|Шацкіх азёраў]], што знаходзяцца ў [[Валынская вобласьць|Валынскай вобласьці]]. На Дняпры створаныя вадасховішчы (Кіеўскае і інш.). Нягледзячы на сваю шматлікасьць, рэкі Ўкраіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і Крымскі паўвостраў. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі. Дзьве траціны тэрыторыі Ўкраіны пакрытыя ўрадлівымі [[чарназём|чарназёмнымі глебамі]]. На поўначы краіны пераважаюць [[шэрыя лясныя глебы|шэрыя лясныя]] ды [[дзярнова-падзолістыя глебы]], у сухіх стэпах поўдню — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]]. На раўніннай частцы краіны выдзяляюцца тры прыродныя зоны: [[лес|лясная]] (на поўначы), [[лесастэп]]авая (у сярэдняй частцы) і [[стэп]]авая (на поўдні). Лясной зоне ўласьцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы зь [[піхта|белай піхтай]], [[Хвоя звычайная|хвояй]], [[бук]]ам і [[дуб]]ам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя [[злакавыя]] травы: [[тыпчак]], [[кавыль]], [[цімафееўка]], [[пырнік]]. У Карпатах расьце бук, дуб, [[елка]], піхта, у Крымскіх гарох — бук, дуб, сасна, [[ядловец]]. На паўднёвым беразе Крыму шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флёры: [[кедр]]ы, [[кіпарыс]]ы і інш. Ва Ўкраіне жывуць каля 28 тысячаў розных відаў жывёлаў, у тым ліку 101 від [[сысуны|сысуноў]], 350 відаў [[птушкі|птушак]], 21 від [[паўзуны|паўзуноў]], 19 відаў [[земнаводныя|земнаводных]] і больш за 200 відаў [[рыбы|рыб]]. У лясах жывуць [[буры мядзьведзь|мядзьведзі]], [[заяц|зайцы]], [[дзік]]і, [[лісіца|лісіцы]], [[Рысь эўрапейская|рысі]], [[цецярук]]і, [[арлы]], [[ястраб]]ы, [[сава (птушка)|совы]]. У лесастэпах сустракаюцца [[алень|алені]], дзікі, [[воўк|ваўкі]], таксама [[грызуны]]. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі. Ва Ўкраіне існуюць 16 [[запаведнік]]аў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі. == Насельніцтва == === Агульныя зьвесткі === Агульная колькасьць насельніцтва Ўкраіны, паводле зьвестак [[перапіс насельніцтва ва Ўкраіне (2001)|перапісу 2001 году]], складае 48 млн 457 тыс. чалавек. Гэта на 3 мільёны менш, чым у 1989 годзе, калі праводзіўся [[перапіс насельніцтва ў СССР (1989)|папярэдні перапіс]]. Гарадзкое насельніцтва складае 32,6 млн чалавек або 67,2% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Суадносіны між гарадзкім і сельскім насельніцтвам з 1989 году не зьмяніліся. Колькасьць гарадоў ва Ўкраіне — 454; гэта на 20 болей, чым у 1989 годзе. Ва Ўкраіне 5 [[гарады з насельніцтвам больш за 1 млн жыхароў|гарадоў з насельніцтвам больш за мільён жыхароў]]: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Данецк]] і [[Адэса]]. Дынаміка зьмены векавога складу насельніцтва за апошняе дзесяцігодзьдзе была абумоўленая зьніжэньнем нараджальнасьці й зьніжэньнем сярэдняй працягласьці жыцьця. Праз гэтыя фактары зьнізілася доля жыхароў як наймалодшага, так і найстарэйшага (больш 80 гадоў) узросту. Адбываецца працэс [[старэньне насельніцтва|старэньня насельніцтва]]. === Нацыянальны й моўны склад === {{Глядзіце таксама|мовы Ўкраіны}} Нацыянальны склад насельніцтва Ўкраіны ў параўнаньні з 1989 годам зьмяніўся на карысьць тытульнай нацыі: 37,5 млн, або 77,8% жыхароў назвалі сябе [[украінцы|ўкраінцамі]], што на 5% больш, чым у 1989 годзе. Другім па колькасьці народам застаюцца [[расейцы]]: у 2001 годзе іх было 8,3 млн, або 17,3% (у 1989 годзе — 22,1%). Колькасьць [[беларусы|беларусаў]] зьменшылася ў параўнаньні з 1989 годам больш чым на 50%, але яны застаюцца трэцім па колькасьці народам Украіны: 275,8 тыс. жыхароў. Найбольш павялічылася за пэрыяд з 1989 па 2001 год колькасьць [[крымскія татары|крымскіх татараў]]: у 2001 годзе іх было 248,2 тыс. чалавек — гэта ў 5,3 разоў больш, чым у 1989 годзе. Найбольшы адток насельніцтва адбыўся сярод [[габрэі|габрэяў]]: у 2001 годзе іх засталося 103,6 тыс. — амаль у 5 разоў менш, чым у 1989 годзе. [[Файл:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|міні|240пкс|Доля насельніцтва, якія назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай (2001)]] [[Файл:Map of Ukrainian dialects.png|міні|240пкс|Дыялекты ўкраінскай мовы]] Усяго паводле зьвестак перапісу 2001 году ва Ўкраіне пражывалі прадстаўнікі 130 розных нацыянальнасьцяў. Насельніцтва розных нацыянальнасьцяў нераўнамерна разьмеркаванае па тэрыторыі Ўкраіны. Украінцы складаюць большасьць ва ўсіх рэгіёнах Украіны, акрамя гораду [[Севастопаль|Севастопалю]] (дзе іх 22,4%) і [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыму]] (24,3%). Доля расейскага насельніцтва найбольшая ва ўсходніх і паўднёвых рэгіёнах: Севастопаль — 71,6%, Крым — 58,3%, [[Луганская вобласьць]] — 39%, [[Данецкая вобласьць]] — 38,2%; найменшая — у заходніх рэгіёнах: [[Ровенская вобласьць]] — 2,6%, [[Валынская вобласьць|Валынская]] — 2,4%, [[Івана-Франкоўская вобласьць|Івана-Франкоўская]] — 1,8%, [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальская]] — 1,2%. Амаль ва ўсіх рэгіёнах Украіны ўкраінцы й расейцы зьяўляюцца дзьвюма найбольшымі паводле колькасьці народамі. Выключэньнямі зьяўляюцца: * [[Закарпацкая вобласьць]]. Тут другой па колькасьці жыхароў нацыянальнасьцю пасьля ўкраінцаў зьяўляюцца [[вугорцы]]: 151,5 тыс.; гэта 12,1% насельніцтва вобласьці й 97% колькасьці ўкраінскіх вугорцаў. Трэція па колькасьці [[румыны]]: 2,6% насельніцтва вобласьці; * [[Чарнавіцкая вобласьць]]. Другой і трэцяй па колькасьці насельнікаў нацыянальнасьцямі зьяўляюцца адпаведна румыны (114,6 тыс. — гэта 12,5% насельніцтва вобласьці 76% усіх румынаў Украіны) і [[малдаване]] (67,2 тыс. — 7,3% насельніцтва вобласьці). Даволі шматнацыянальнай зьяўляецца таксама [[Адэская вобласьць]]. Тут жыве 150,6 тыс. [[баўгары|баўгараў]] (6,1% насельніцтва вобласьці й 74% колькасьці ўкраінскіх баўгараў), 123,7 тыс. малдаванаў (адпаведна 5% і 48%), а таксама 27,6 тыс. [[гагавузы|гагавузаў]] (1,1% і 87%). У Крыме жыве 98% крымскіх татараў Украіны; тут яны складаюць 12% насельніцтва. У Данецкай вобласьці пражываюць 77,5 тыс. [[грэкі|грэкаў]] — гэта 85% ўсяго грэцкага насельніцтва Ўкраіны. Тут іх доля складае 1,6%. 67,5% насельнікаў Украіны назвалі [[украінская мова|ўкраінскую мову]] роднай. 29,6% назвалі такой [[расейская мова|расейскую мову]]. Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў): {|class=wikitable |- !Народы||2001 г.||1989 г. |- |[[Украінцы]]||77,8||72,7 |- ||[[Расейцы]]||17,3||22,1 |- |[[Беларусы]]||0,6||0,9 |- |[[Малдаване]]||0,5||0,6 |- |[[Крымскія татары]]||0,5||0 |- |[[Баўгары]]||0,4||0,5 |- |[[Вугорцы]]||0,3||0,4 |- |[[Румыны]]||0,3||0,3 |- |[[Палякі]]||0,3||0,4 |- |[[Габрэі]]||0,2||0,9 |} [[Украінская мова|Украінскую мову]] ў 2001 годзе назвалі роднаю 67,5% насельніцтва, што на 2,8 адсоткавага пункту больш, чым падчас перапісу 1989 г. [[Расейская мова ва Ўкраіне|Расейскую мову]] вызначылі як родную 29,6% насельніцтва, у параўнаньні зь мінулым перапісам гэты паказчык зьменшыўся на 3,2 пункты. Частка іншых моваў склала 2,9%, апошні паказчык вырас на 0,4 адсоткавага пункту. Украінская мова ў найбольшай ступені распаўсюджаная на захадзе, поўначы, цэнтры краіны, а таксама ў сельскай мясцовасьці ўсходу й поўдня Ўкраіны. У мескай мясцовасьці поўдня й усходу, а таксама сярод расейскай грамады распаўсюджаная расейская мова. Акрамя гэтых моваў, ва Ўкраіне пражываюць вялікія грамады носьбітаў такіх моваў як вугорская, румынская, малдоўская, польская, крымскататарская, баўгарская й беларуская — носьбіты гэтых моваў у асноўным сканцэнтраваныя ля мяжы з уласнымі дзяржавамі (за выключэньнем польскай, баўгарскай і крымскататарскай). === Дэмаграфія === {{Глядзіце таксама|Сьпіс гарадоў Украіны паводле насельніцтва}} Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасьцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай сьмяротнасьцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек). У пэрыяд 1991—2004 імігравала ва Ўкраіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі). Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадох. Найбуйнейшыя гарады: [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Дніпро]], [[Адэса]], [[Данецк]], [[Львоў]]. Самая высокая шчыльнасьць насельніцтва ў [[Данецкая вобласьць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўскай абласьцях]]. {| style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |- ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласьць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Месца ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Горад ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Вобласьць ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Насельніцтва ! rowspan=11 | |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align="left" | '''[[Кіеў]]''' || [[Кіеў]] || 2 611 327 |align=center style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align="left" | '''[[Луганск]]''' || [[Луганская вобласьць|Луганская]] || 463 097 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align="left" | '''[[Харкаў]]''' || [[Харкаўская вобласьць|Харкаўская]] || 1 470 902 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 12 ||align="left" | '''[[Макееўка]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 389 589 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align="left" | '''[[Дніпро]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 1 065 008 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 13 || align="left" | '''[[Сімфэропаль]]''' || [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]] || 358 108 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align="left" | '''[[Адэса]]''' || [[Адэская вобласьць|Адэская]] || 1 029 049 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align="left" | '''[[Віньніца]]''' || [[Віньніцкая вобласьць|Віньніцкая]] || 356 665 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align="left" | '''[[Данецк]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 1 016 194 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align="left" | '''[[Севастопаль]]''' || [[Севастопаль]] || 342 451 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align="left" | '''[[Запарожжа]]''' || [[Запароская вобласьць|Запароская]] || 815 256 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align="left" | '''[[Хэрсон]]''' || [[Хэрсонская вобласьць|Хэрсонская]] || 328 360 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align="left" | '''[[Львоў]]''' || [[Львоўская вобласьць|Львоўская]] || 732 818 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align="left" | '''[[Палтава]]''' || [[Палтаўская вобласьць|Палтаўская]] || 317 998 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align="left" | '''[[Крывы Рог (горад)|Крывы Рог]]''' || [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]] || 668 980 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align="left" | '''[[Чарнігаў]]''' || [[Чарнігаўская вобласьць|Чарнігаўская]] || 304 994 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align="left" | '''[[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласьць)|Мікалаеў]]''' || [[Мікалаеўская вобласьць|Мікалаеўская]] || 514 136 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 19 ||align="left" | '''[[Чаркасы]]''' || [[Чаркаская вобласьць|Чаркаская]] || 295,414 |- |align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align="left" | '''[[Марыюпаль]]''' || [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] || 492 176 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 20 ||align="left" | '''[[Сумы]]''' || [[Сумская вобласьць|Сумская]] || 293,141 |- |colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;" | |} Дамінуючай рэлігіяй ва Ўкраіне зьяўляецца [[хрысьціянства]]. Большасьць вернікаў належыць да Ўкраінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату (каля 50%) і Ўкраінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату (26,1%). Да Ўкраінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8%, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7%, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2%. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Ўкраіны}} Пасьля распаду Савецкага Саюзу і абвяшчэньня ў 1991 годзе незалежнасьці Ўкраіна ўспадкавала адну з найболей магутных груповак войскаў у Эўропе, абсталяваную ядзернай зброяй і досыць сучаснымі ўзорамі ўзбраеньня ды вайсковай тэхнікі. Ядзерная зброя ў 1990-х гадох перададзеная Расеі. 24 жніўня 1991 году Вярхоўная Рада Ўкраіны прыняла рашэньне пра ўзяцьце пад сваю юрысдыкцыю ўсіх разьмешчаных ва Ўкраіне вайсковых фармаваньняў Узброеных Сілаў СССР і пра стварэньне [[міністэрства абароны Ўкраіны]]. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украіны}} [[Файл:Зміни адміністративного поділу сучасної території України 1921–1994.gif|значак|Зьмены ў адміністрацыйным падзеле тэрыторыі сучаснай Украіны, 1921–1994 гг.]] Тэрыторыя Ўкраіны ўключае: * 24 вобласьці * 1 аўтаномную рэспубліку (Крым) * 454 гарады, у тым ліку 172 гарады абласнога (рэспубліканскага ў Крыме) падпарадкаваньня й 2 гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль) * 490 раёнаў * 118 раёнаў у гарадах * 889 пасёлкаў гарадзкога тыпу * 10 272 сельскія рады * 28 619 населеных пунктаў сельскага тыпу Найбуйнейшай тэрытарыяльнай адзінкай Украіны зьяўляецца вобласьць. Падобны да абласнога статус мае аўтаномная рэспубліка (Крым) ды гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль), але гэты статус мае асаблівасьці, якія вызначаюцца асобнымі законамі. Аўтаномная Рэспубліка Крым мае ўласную канстытуцыю, якая, у прыватнасьці, вызначае падзел паўнамоцтваў між урадам Украіны і ўрадам аўтаноміі. Вобласьці, аўтаномная рэспубліка, а таксама буйныя гарады Ўкраіны дзеляцца на раёны. Раёны вобласьцяў і аўтаномнай рэспублікі складаюцца зь сельскіх, мескіх і пасялковых радаў. Апрача таго, вобласьць і аўтаномная рэспубліка маюць гарады абласнога (рэспубліканскага) падпарадкаваньня (вядомыя як мескія рады, ня блытаць зь мескай радай у раёне), што не ўваходзяць у ніводны з раёнаў. Сярэдняя плошча раёну 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек. Старшыні абласных і раённых дзяржаўных адміністрацыяў прызначаюцца Прэзыдэнтам Украіны; старшыні гарадзкіх, пасялковых ды сельскіх радаў абіраюцца непасрэдна насельніцтвам адпаведных тэрытарыяльных адзінак. Старшыня (прэм’ер-міністар) Аўтаномнай Рэспублікі Крым прызначаецца Вярхоўнай Радай АРК і ўзгадняецца з Прэзыдэнтам Украіны. Усяго ва Ўкраіне налічваецца 457 гарадоў, зь якіх 176 — абласнога значэньня, 279 — раённага значэньня і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадзкога тыпу і 28 552 вёскі. == Геаграфія == [[Файл:Ukraine topo en.jpg|міні|350пкс|Мапа Ўкраіны]] {{Асноўны артыкул|Геаграфія Ўкраіны}} Украіна займае плошчу 603,7 тыс. км² і зьяўляецца самай буйной краінай, што цалкам разьмешчаная ў [[Эўропа|Эўропе]] (эўрапейская плошча [[Расея|Расеі]] значна большая, але Расея разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова). Плошча тэрытарыяльных вод Украіны — 20 тыс. км². Крайнія пункты Ўкраіны: * на захадзе: сяло [[Саламонава (сяло)|Саламонава]] бліз гораду [[Чоп]] [[Закарпацкая вобласьць]] (48°25′50″ пн. ш. 22°09′50″ у. д.) * на ўсходзе: сяло Чырвоная Зорка, [[Луганская вобласьць]] (49°15′33″ пн. ш. 40°11′53″ у. д.) * на поўначы: сяло Грамяч, [[Чарнігаўская вобласьць]] (52°20′04″ пн. ш. 33°17′19″ у. д.) * на поўдні: мыс Сарыч, [[Паўднёвы бераг Крыму]] (44°23′14″ пн. ш. 33°44′17″ у. д.) Геаграфічны цэнтар Украіны знаходзіцца ля мястэчка [[Добравялічкаўка]] [[Кіраваградзкая вобласьць|Кіраваградзкай вобласьці]]. Геаграфічныя суседзі Ўкраіны — [[Расея]], [[Беларусь]], [[Польшча]], [[Славаччына]], [[Вугоршчына]], [[Румынія]] й [[Малдова]]. Агульная працягласьць дзяржаўнай мяжы Ўкраіны — 6500 км. На поўдні Ўкраіна мае выхад да [[Чорнае мора|Чорнага]] й [[Азоўскае мора|Азоўскага]] мораў. [[Файл:Hoverla.jpg|міні|зьлева|200пкс|Гара [[Гавэрла]] ([[Карпаты]])]] 95% тэрыторыі Ўкраіны займаюць раўніны, у тым ліку 70% — нізіны і 25% — узвышша. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзяцца два горныя масівы: [[Карпаты]] й [[Крымскія горы]]. На [[Керчанскі паўвостраў|Керчанскім паўвостраве]] ёсьць брудавыя вулканы. Найвышэйшы пункт Украіны — гара [[Гавэрла]] (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найглыбейшае возера Ўкраіны — [[Сьвіцязь (возера, Украіна)|Сьвіцязь]] (найбуйнейшае з Шацкіх азёраў, валынскае Палесьсе): 58,4 м. Найбуйнейшае возера Ўкраіны — Сасык (Кундук), Адэская вобласьць: 210 км² Найдаўжэйшая рака Ўкраіны — [[Дняпро]]: 2285 км, па тэрыторыі Ўкраіны — 981 км. Іншыя буйныя рэкі — [[Днестр]], [[Паўднёвы Буг]]. Гэтыя рэкі належаць да басэйну Чорнага мора. Тэрыторыю Ўкраіны кранаюць таксама басэйны [[Дунай|Дунаю]] (басэйн Чорнага мора), Дону (басэйн Азоўскага мора) ды Заходняга Бугу (басэйн Балтыйскага мора). == Кухня == {{Асноўны артыкул|Украінская кухня}} [[Файл:Ruskie.jpg|значак|[[Варэнікі]]]] [[Файл:Borshch2.jpg|зьлева|значак|[[Боршч]] з пампушкамі]] [[Украінская кухня]] фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў. Украінская кухня налічвае сотні рэцэптаў: [[Боршч|баршчы]] й [[пампушкі]], [[Паляніца|паляніцы]] й [[галушкі]], грыбная юшка, грыбны соўс, [[бануш]], [[варэнікі]] й [[Каўбаса|каўбасы]], [[Смажаніна|пячыстае]] ды напоі з садавіны й [[Мёд|мёду]], вядомыя далёка па-за межамі Ўкраіны. Некаторыя стравы маюць шматвекавую гісторыю, напрыклад, украінскі [[боршч]]. Ужо ў пэрыяд [[Трыпольская культура|трыпольскай культуры]] (5—6 тысячаў гадоў тому), якую прынялі ўсходнія славяне, насельніцтва [[Правабярэжная Ўкраіна|Правабярэжнай Украіны]] вырошчвала [[Збожжа|збожжавыя]] культуры&#x20;— [[Пшаніца|пшаніцу]], [[ячмень]] і [[проса]]<ref name="УкрСтрави" />. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Ўкраіны}} Паводле структуры СУП асноўную частку эканомікі Ўкраіны складае перапрацоўчая прамысловасьць (40,23% агульнага аб’ёму вырабу СУП). Сельская гаспадарка складае адпаведна 10,58%, транспарт і сувязь — 9,29%, гандаль — 8,83%. Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш разьвітымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца [[мэталюргія]], энэргетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцыяў на рацэ [[Дняпро]]), машынабудаўніцтва, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасьці (здабыча вуглю, руды). Найбольш разьвітыя ў эканамічным дачыненьні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласьць і Луганская вобласьць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласьць і Запароская вобласьць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасьля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэньня каапэрацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозьненьне ад заходніх краінаў, ня мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Ўкраіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Чалец Сусьветнай гандлёвай арганізацыі (з траўня 2008). Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсьць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацьце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласьць, уключаючы чарнаморскі шэльф (уласныя рэсурсы нафты пакрываюць унутраныя патрэбнасьці эканомікі на 15—20%, газу — на 25%). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасьць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70% шахтаў падлягаюць закрыцьцю як стратныя. Больш за палову тэрыторыі краіны займае ральля, шмат садоў. Спэцыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчваньне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду. Украіна мае шырокія магчымасьці для разьвіцьця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзьбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінэральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі зьяўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месьцяцца марскія і горныя курорты. У 2014 годзе зьнешні доўг Украіны дасягнуў 140 млрд даляраў, што складала 80% [[Сукупны ўнутраны прадукт|сукупнага ўнутранага прадукту]]. Пры гэтым, 8 грамадзянаў Украіны былі [[мільярдэр]]амі<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Аляксандар Шпакоўскі]].|загаловак=Украінскі ўрок|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140305/1393970245-ukrainski-urok|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 сакавіка 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/41-27651 41 (27651)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/03/5sak-2.indd_.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. === Рэгіянальны падзел === Тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры эканамічныя рэгіёны, якія не зьяўляюцца адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі краіны: * усходні (данецка-падняпроўскі). Тут сканцэтраваная асноўная частка цяжкой прамысловасьці, разьмешчаныя найбуйнейшыя прамысловыя цэнтры * заходне-цэнтральны. Найбольш разьвітая лёгкая й харчовая прамысловасьць * паўднёвы. Пашыранае судабудаваньне, партовая індустрыя, а таксама рэкрэацыйная дзейнасьць == Дзяржаўны лад == Украіна — парлямэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзыдэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваньнем на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парлямэнтам, [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнай Радай]]. Парлямэнт фармуе ўрад, Кабінэт міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам. Вярхоўны суд — вышэйшы орган сыстэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыцьцяўляе Канстытуцыйны суд. == Культура == Для ўкраінскай нацыянальнай культуры вытворнай і базіснай зьяўлецца народная культура, на аснове якое паступова сфармаваліся прафэсійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасьць украінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасьці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеяньне зь іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам разьвіцьця культуры стала прыняцьце [[хрысьціянства]] ў X стагодзьдзі. З прычыны цяжкасьцяў гістарычнага шляху Ўкраіны (мангола-татарскае заваяваньне ў XIII стагодзьдзі, польская экспансія ў XIV—XVI стагодзьдзях, залежнасьць ад Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў у XIX — пачатку XX стагодзьдзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося таму, што ў XVI стагодзьдзі, калі фэадальна-баярская знаць успрыняла [[каталіцтва]] й польскую культуру, і да канца XVIII стагодзьдзя, калі вярхушка казацкае старшыны была русіфікаванай, украінскае грамадзтва разьвівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты. Сапраўднымі творцамі й носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадзтва — сяляне, [[казакі]], рамесьнікі. Украінская культура на працягу доўгіх пэрыядаў сваёй гісторыі разьвівалася як народная. У ёй вялікае месца займалі [[фальклёр]], народныя традыцыі, якія дадавалі ёй асаблівыя зачараваньне й калярыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песьнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захоўваньню й працягу традыцыяў, карані якіх паходзяць да культуры [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], сталі магчымымі ўздым украінскай культуры ў XVI—XVII стагодзьдзях і культурнае адраджэньне ў XIX стагодзьдзі. Разьвіцьцю нацыянальнае культуры сучаснае Ўкраіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасьці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існаваньня. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданьняў, камэрцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расеі. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.president.gov.ua Прэзыдэнт Украіны] * [http://www.kmu.gov.ua Кабінэт міністраў Украіны] * [https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ Вярхоўная Рада Ўкраіны] {{Украіна ў тэмах}} {{Украіна}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}} {{АБСЭ}} {{Славянскія краіны}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 5yctnegmsdt8atyga9rnyxx3arfypns 0 14741 2697609 2430382 2026-10-25T08:07:22Z Casinios 91071 артаграфія 2697609 wikitext text/x-wiki [[Файл:DaylightSaving-World-Subdivisions.png|324пкс|значак|{{Легенда|#1a80e6|раёны, дзе ўжываецца пераход на летні час}} {{Легенда|#ef690a|раёны, дзе пераход быў скасаваны}} {{Легенда|#c00000|раёны, дзе пераход ніколі не ўжываўся}}]] '''Ле́тні ча́с''' — час, ссунуты на 1 [[гадзіна|гадзіну]] наперад адносна часу, прынятага ў гэтым [[часавы пас|часавым пасе]]. Часам нармальны пасавы час завуць «[[зімовы час|зімовым]]», але гэты тэрмін не зьяўляецца карэктным. Летні час уводзіцца ў шматлікіх краінах у летні пэрыяд з мэтай эканоміі [[электраэнэргія|электраэнэргіі]] на [[асьвятленьне]]. Упершыню летні час быў уведзены ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў 1908 годзе. У [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] пераход на летні час упершыню быў ажыцьцёўлены ў ліпені 1917 году. У [[СССР]] летні час дзейнічаў да 1930 году, калі стрэлкі гадзіньнікаў былі пераведзеныя на адну гадзіну наперад адносна [[пасавы час|пасавага часу]]. Гэты час звалі «[[Дэкрэтны час|дэкрэтным]]», бо ён быў уведзены Дэкрэтам Саўнаркаму 16 чэрвеня 1930 году. З 1981 году ў СССР ізноў стаў рэгулярна ўводзіцца летні час. == Сучасны стан == У 2012 годзе ў 78 краінах выкарыстоўваецца, у тым ці іншым варыянце, летні час (зь іх у 10 краінах ён ўжываецца ня ўва ўсіх рэгіёнах), і 161 краіна яго не выкарыстоўвае. У паўночным паўшар’і летні час выкарыстоўваецца амаль паўсюдна ў [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Мэксыка|Мэксыцы]] (акрамя раду штатаў і правінцыяў), цалкам ува ўсіх краінах [[Эўропа|Эўропы]], акрамя [[Беларусь|Беларусі]], [[Ісьляндыя|Ісьляндыі]] й [[Расея|Расеі]], а таксама ў [[Марока]], [[Турэччына|Турэччыне]], [[Іран]]е, [[Азэрбайджан]]е, [[Сырыя|Сырыі]], [[Ярданія|Ярданіі]], [[Лібан]]е, [[Ізраіль|Ізраілі]], [[Палестына|Палестыне]]. У паўднёвым паўшар’і летні час выкарыстоўваецца ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] (у радзе штатаў), [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыі]], [[Парагвай|Парагваі]], [[Уругвай|Уругваі]], [[Бразылія|Бразыліі]] (у радзе штатаў), [[Чылі]], [[Намібія|Намібіі]]. Адмовіліся ад увядзеньня летняга часу [[Японія]], [[Кітай]], [[Індыя]], [[Сынгапур]], а таксама рэспублікі былога СССР: [[Армэнія]], [[Беларусь]], [[Грузія]], [[Казахстан]], [[Кыргыстан]], [[Расея]], [[Таджыкістан]], [[Туркмэністан]], [[Узбэкістан]]. Пры гэтым Грузія, Туркмэністан, Кыргыстан і большая частка Казахстану й Узбэкістану захавалі «[[дэкрэтны час]]». == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.worldtimezone.com/daylight.html Мапа краінаў, якія пераходзяць на летні час і даты пераходу]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Летні час| ]] asg25fuvc09wvti1v9gp5h5iw5ow04h 0 17964 2697582 2449557 2026-10-24T20:08:43Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697582 wikitext text/x-wiki {{Штат ЗША |Назва = Мэйн |Назва ў родным склоне = Мэйну |Сьцяг = Flag of Maine.svg |Герб = Seal of Maine.svg |Мянушка = «Хваёвы штат» |Мапа = Map of USA ME.svg |Сталіца = [[Агаста (Мэн)|Агаста]] |Найбуйнейшы горад = Портлэнд (Мэн){{!}}Портлэнд |Губэрнатар = Джанэт Мілс |Паводле плошчы = 39 |Плошча = 91 646 |Плошча сушы = |Плошча вады = |Адсоткаў вады = 13,5 |Паводле колькасьці насельніцтва = 40 |Насельніцтва = 1 316 456 ([[2008]]) |Шчыльнасьць = 15,95 |Дата заснаваньня = [[15 сакавіка]] [[1820]] |Паводле заснаваньня = 23 |Часавы пас = Усходні час: [[Час грынвіцкага мэрыдыяну|UTC]]-5/[[Летні час|-4]] |Шырата1 = 43°4' |Шырата2 = 47°28' |Даўгата1 = 66°57' |Даўгата2 = 71°7' |Бачына = http://www.maine.gov }} '''Мэйн''' ({{мова-en|Maine}}) — [[штат ЗША|штат]] на паўночным усходзе [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]. Насельніцтва 1,27 млн чалавек (40-е месца сярод штатаў ЗША; зьвесткі [[2000]] году). Сталіца — [[Агаста (Мэн)|Агаста]], найбуйнейшы горад — [[Портлэнд (Мэн)|Портлэнд]]. Афіцыйная мянушка — «Хваёвы штат». == Геаграфія == Мэйн займае плошчу 86 542 км² (39-е месца сярод штатаў). == Гісторыя == Засяленьне тэрыторыі штату Мэйн эўрапейцамі пачалося ў [[1607]] годзе пад кантролем Plymouth Company. Зямельны патэнт [[1622]] году рэглямэнтаваў стварэньне Правінцыі Мэйн. Назва, меркавана, адбываецца ад імя францускай правінцыі Мэйн. == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.maine.gov/portal/index.html Афіцыйны сайт штату]{{Ref-en}} * [http://mainetoday.com/ MaineToday.com — Information, recreation, blogs, breaking news]{{Ref-en}} * [http://www.maine.info Maine Information]{{Ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20140111193200/http://www.maine.info/index.php MESDA: Maine’s Software and Information Technology Industry Association]{{Ref-en}} * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Maine Maine on Wikivoyage]{{Ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120215084908/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/23000.html U.S. Census Bureau] * [https://web.archive.org/web/20130108123855/http://history.rays-place.com/me/index.htm Town Histories of Maine] * Henry David Thoreau [https://web.archive.org/web/20080828101155/http://eserver.org/thoreau/mewoods.html ''The Maine Woods''] 1864 [[Image:Photo of the Week - Moose in mist (ME) (12637633223).jpg|thumb|left|250px]] {{Новая Англія}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} [[Катэгорыя:Мэн]] pifmf1oggpp297smq2vip516b2zmq8d 0 18793 2697615 2682890 2026-10-25T10:46:47Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697615 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 3,363 трлн $<ref name="imf">[https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) «World Economic Outlook Database October 2025»]. International Monetary Fund.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 65 080 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 1,859 трлн $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2025 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 35 962 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2025 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = | Катэгорыя = Паўднёвая Карэя |Лацінка=Respublika Kareja}} '''Рэспу́бліка Карэ́я''' ({{мова-ko|대한민국}}, 大韓民國, ''Тэханмінгук'') — [[дзяржава]] ў паўднёвай частцы [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскага паўвострава]]. Назва «[[Карэя]]» паходзіць ад Карэ, дынастыі, якая панавала паўвостравам у [[Сярэднявечча|сярэднія вякі]]. Суседзямі Паўднёвай Карэі ёсьць [[Кітай]] на захадзе, [[Японія]] на ўсходзе, [[Паўночная Карэя]] на поўначы. Паўднёвая Карэя знаходзіцца на поўначы ўмеранага пояса ў пераважна горнай мясцовасьці. Яна ахоплівае агульную плошчу 99 313 км²<ref>[https://web.archive.org/web/20170724134602/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/geography.htm#TERRITORY «Korea’s Geography»]. Asianinfo.org.</ref>, з насельніцтвам 50 мільёнаў. Сталіцай і найбуйнейшым горадам зьяўляецца [[Сэул]], з насельніцтвам у амаль 10 мільёнаў чалавек. Карэя кіравалася дынастыямі Карэ й [[Часон]]ам, пакуль у 1910 годзе [[Карэйская імпэрыя]] не была скасавана й анэксавана Японіяй. Пасьля вызваленьня й акупацыі савецкімі й амэрыканскімі войскамі ў канцы [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], краіна была падзелена на Паўночную і Паўднёвую Карэю. Апошняя была створана ў 1948 годзе як дэмакратычная краіна, нягледзячы на палітычную нестабільнасьць у часы ваеннага рэжыму й ваеннага становішча, пакуль не была створана Шостая рэспубліка ў 1987 годзе. Пасьля ўварваньня ў Паўднёвую Карэю войскаў з поўначы 25 чэрвеня 1950 году ў выніку [[Карэйская вайна|вайны паміж двума Карэямі]] было складзена пагадненьня аб замірэньні, якое аднак так і не было падпісана. Мяжа паміж дзьвюма краінамі зьяўляецца найбольш моцна ўмацаванай у сьвеце<ref>[https://web.archive.org/web/20091130235815/http://edition.cnn.com/2004/WORLD/asiapcf/06/03/koreas.agree/index.html «Koreas agree to military hotline»]. CNN.com.</ref>. Пасьля вайны эканоміка паўднёвай Карэі значна вырасла й краіна ператварылася ў буйны эканомічны цэнтар ня толькі [[Усходняя Азія|Ўсходняй Азіі]], але й сьвету<ref>{{Спасылка|url=https://www.britannica.com/place/South-Korea|загаловак=South Korea|праект=Encyclopædia Britannica}}</ref>. Паўднёвая Карэя зьяўляецца прэзыдэнцкай рэспублікай, якая складаецца з шаснаццаці адміністрацыйных адзінак, і разьвітай краінай зь вельмі высокім узроўнем жыцьця. Гэта чацьвёртая паводле велічыні эканоміка ў [[Азія|Азіі]] й 15-я паводле намінальнага СУП, ці 12-я, паводле [[парытэт пакупніцкай здольнасьці|парытэту пакупніцкай здольнасьці]], найбуйнейшая эканоміка ў сьвеце<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=70&pr1.y=5&c=512,941,914,446,612,666,614,668,311,672,213,946,911,137,193,962,122,674,912,676,313,548,419,556,513,678,316,181,913,682,124,684,339,273,638,921,514,948,218,943,963,686,616,688,223,518,516,728,918,558,748,138,618,196,522,278,622,692,156,694,624,142,626,449,628,564,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,453,960,968,423,922,935,714,128,862,611,716,321,456,243,722,248,942,469,718,253,724,642,576,643,936,939,961,644,813,819,199,172,184,132,524,646,361,648,362,915,364,134,732,652,366,174,734,328,144,258,146,656,463,654,528,336,923,263,738,268,578,532,537,944,742,176,866,534,369,536,744,429,186,433,925,178,746,436,926,136,466,343,112,158,111,439,298,916,927,664,846,826,299,542,582,967,474,443,754,917,698,544&s=NGDPD&grp=0&a= «Report for Selected Countries and Subjects»]. International Monetary Fund.</ref>. Эканоміка базуецца на экспартна-арыентаванай вытворчасьцю [[электроніка|электронікі]], [[аўтамабілебудаваньне|аўтамабілебудаваньня]], караблебудаўніцтва, машыныбудаваньня, вырабаў [[нафтапрадукт]]аў і [[робататэхніка|робататэхнікі]]. Паўднёвая Карэя зьяўляецца чальцом [[ААН]], [[СГА]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСіР]]. Краіна таксама зьяўляецца адным з заснавальнікаў арганізацыі [[Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва|АЦЭС]] і саміту Ўсходняй Азіі. == Гісторыя == === Да падзелу === Археалягічныя знаходкі паказваюць, што [[Карэйскі паўвостраў]] быў заселены чалавекам у пэрыяд [[раньні палеаліт|раньняга палеаліту]]<ref name=БелЭн>{{Літаратура/БелЭн|8|127|Карэя}}</ref>. Карэйская гісторыя пачынаецца з заснаваньня [[Качасон]]а ў 2333 годзе да н. э. Тан-гунам, у адпаведнасьці з карэйскай міталёгіяй<ref>{{Спасылка|аўтар=Асмолов К. В.|загаловак=Кочосон|праект=Большая российская энциклопедия. Электронная версия (2016)|url=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2104656|дата=14 лютага 2026|мова=en}}</ref>. Го Чо Сун пашырылася й ейным ягоным кантролем знаходзілася ня толькі паўночная частка [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскага паўвострава]], а таксама некаторая частка [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]]. Пасьля шматлікіх канфліктаў з кітайскай [[дынастыя Хань|дынастыі Хань]], Го Чо Сун распалася, што прывяло да прота-трохпанскага пэрыяду Карэі. [[Файл:Geunjeongmun.jpg|значак|зьлева|Палац Кёнбакун ёсьць найбуйнейшым зь пяці вялікіх палацаў, пабудаваных у часы дынастыі [[Часон]].]] У першыя стагодзьдзі нашай эры панствы Пуё, Акчо, Тан’е й зьвяз Самхан займалі тэрыторыю паўвострава й паўднёвай Маньчжурыі. Аб’яднаньне трох каралеўстваў у адзіную [[Сыла]] ў VII стагодзьдзі н. э. прывяло да таго, што большая частка Карэйскага паўвострава знаходзіцца пад кантролем аб’яднанае Сылы<ref name=БелЭн/>, а Пархэ атрымала кантроль над паўночнай часткай Кагурэ. У каралеўства Сыла квітнела ў гэтыя часы, разьвівалася [[паэзія]] й [[мастацтва]], а таксама распаўсюджвалася [[будызм|будыйская культура]]. Адносіны паміж Карэяй і Кітаем заставалася адносна мірны працягу гэтага часу. Тым ня менш, Сыла аслабла пад узьдзеяньнем унутранай барацьбы й апынулася пад панаваньнем дынастыі Карэ ў 935 годзе. Пархэ, сусед Сылы на поўначы, быў створаны ў якасьці пераемніка дзяржавы Кагурэ. У пэрыяд росквіту, Пархэ кантраляваў вялікую частку Маньчжурыі й частку [[Далёкі Ўсход|Далёкага Ўсходу]] [[Расея|Расеі]], але каралеўства было захоплена [[Кідані|кіданямі]] ў 926 годзе. [[Файл:Korean book-Jikji-Selected Teachings of Buddhist Sages and Seon Masters-1377.jpg|значак|зьлева|«Чыкчы» — першая кніга зробленая пры дапамозе мэталічнага [[друк]]аванага варштату.]] Паўвостраў быў цалкам аб’яднаны імпэратарам [[Тхэчжо Карэ]] ў 936 годзе, а сталіца была перанесена ў старажытны [[Сэул]]. Як і Сыла, у Карэ таксама ўвага надавалася разьвіцьцю культуры, гэтак у 1377 годзе быў надрукаваны «Чыкчы», з дапамогай выкарыстаньня старога рухомага ў сьвеце тыпу мэталічнага [[друк]]аванага станка<ref>[https://web.archive.org/web/20120225221903/http://www.digitaljikji.net/ «Digital Jikji»]. Digital Jikji.</ref>. Мангольскае нашэсьце ў XIII стагодзьдзі значна паслабіла Карэ. Пасьля амаль 30-гадовай вайны, дынастыя Карэ працягвала панаваць у Карэі, аднак зрабілася васалам манголаў. Пасьля таго, як [[Мангольская імпэрыя]] была скасавана, цяжкая палітычная барацьба прывяла да зрушэньня дынастыі Карэ й усталяваньня дынастыі [[Часон]] ў 1392 годзе пасьля паўстаньня генэрала Лі Сон-Ге. Першыя 200 гадоў панаваньня дынастыі Часон былі адзначаны адносна мірнымі гадамі, якія прывялі да стварэньня [[хангыль|хангылю]] каролём [[Сэчжон Вялікі|Сэчжонам Вялікім]] ў XIV стагодзьдзі й ростам уплыву [[канфуцыянства]] ў краіне. Паміж 1592 і 1598 гадамі [[японцы]] ўварваліся ў Карэю. [[Таятомі Хідэёсі]], які кіраваў японскімі сіламі, спрабаваў уварвацца ў [[азія|азіяцкі кантынэнт]] праз Карэю, але ў канчатковым выніку быў пераможаны кітайскім войскам [[дынастыя Мін|дынастыі Мін]]. У гэтай вайне таксама назіраўся ўздым адмірала Лі Сун-сіна й ягонага знакамітага «чарапаха-карабля». У 1620-х і 1630-х гадох Часон пацярпелі ад нашэсьця маньчжураў, якія ў выніку заваявалі ўвесь Кітай. Пасьля чарговай сэрыі войнаў супраць Маньчжурыі, Часон выпрабавалі амаль 200-гадовы пэрыяд міру. Каралі Ёнджо і Чанчжо прывялі дзяржаву да адраджэньня магутнасьці дынастыі Часон. Тым ня менш, апошнія гады панаваньня дынастыі Часон былі адзначаны залежнасьцю ад Кітая па зьнешніх сувязях і ізаляцыі ад зьнешняга сьвету. У XIX стагодзьдзі ізаляцыянісцкая палітыка Карэі заслужыла назву «Каралеўства Пустэльнік». Дынастыя Часон спрабавала абараніць сябе ад заходняга [[імпэрыялізм]]у, але была вымушаны адкрыць свой [[гандаль]]. Пасьля [[Першая кітайска-японская вайна|Першай кітайска-японскай вайны]] й [[расейска-японская вайна|расейска-японскай вайны]] Карэя была акупаваная [[Японія]]й з 1910 па 1945 гады. У канцы [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] японцы здаліся на карысьць савецкіх і амэрыканскіх сілаў, якія занялі паўночную і паўднёвую паловы Карэя, адпаведна. === Пасьля падзелу === [[Файл:United Nations troops fighting in the streets of Seoul, Korea. - NARA - 531381.tif|міні|240пкс|зьлева|Войскі ААН на вуліцах [[Сэул]]а ў 1950 гозе]] Нягледзячы на ​​першапачатковы плян адзінай Карэі ў 1943 годзе, які быў прадугледжаны згодна з Каірскай дэклярацыяй, эскаляцыя [[халодная вайна|халоднай вайны]] паміж [[Савецкі Саюз|Савецкім Саюзам]] і [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучанымі Штатамі]] ў рэшце рэшт прывяла да стварэньня асобных урадаў, кожны са сваёй [[ідэалёгія]]й, што прывяло да падзелу Карэі на два палітычных утварэньня ў 1948 годзе: [[Паўночная Карэя|Паўночную Карэю]] й Паўднёвую Карэю. На поўначы былы антыяпонскі партызан і камуністычны дзяяч [[Кім Ір Сэн]] прыйшоў да ўлады праз падтрымку з боку Савецкага Саюза. На поўдні былі праведзены выбары пад наглядам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], была абвешчаная Рэспубліка Карэя, і [[Лі Сын Ман]] уступіў на пасаду як першы прэзыдэнт краіны. У сьнежні [[Генэральная Асамблея ААН]] абвесьціла толькі гэты ўрад законным для ўсёй Карэі<ref>[https://web.archive.org/web/20131023061108/http://daccess-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/043/66/IMG/NR004366.pdf?OpenElement «195 (III) The problem of the independence of Korea»], December 12, 1948, Resolutions Adopted by the General Assembly During its Third Session, p. 25.</ref>. 25 чэрвеня 1950 году Паўночная Карэя ўварвалася ў Паўднёвую Карэю, што выклікала [[Карэйская вайна|Карэйскую вайны]], першы буйны канфлікт халоднай вайны. У той час Савецкі Саюз байкатаваў Арганізацыю Аб’яднаных Нацыяў (ААН), тым самым пазбаўляючыся свайго [[права вета]]. Гэта дазволіла ААН умяшацца ў [[грамадзянская вайна|грамадзянскую вайну]], калі стала ясна, што вышэйшыя паўночнакарэйскія войскі жадаюць захапіць усю Карэю. Савецкі Саюз і [[Кітай]] аказвалі падтрымку Паўночнай Карэі, а з боку паўночнікаў удзельнічалі ў баях кітайскія войскі. Пасьля вялізных стратаў сярод грамадзянскага насельніцтва як на поўначы, гэтак і на поўдні, вайна ў канчатковым выніку зайшла ў тупік. Перамір’е 1953 году, якое гэтак і не было падпісана з боку Паўднёвай Карэі, падзел паўвострава рабіўся ўздоўж [[дэмілітарызаваная зона|дэмілітарызаванай зоны]] ў арыгінальнай дэмаркацыйнай лініі. Мірная дамова не была падпісана паміж гэтымі краінамі, у выніку чаго тэхнічна яны застаюцца ў стане вайны. Паводле некаторых падлікаў 2,5 мільёна чалавек памерлі падчас Карэйскай вайны<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/322419/Korean-War Korean War (1950-53)]. Britannica Online Encyclopedia{{ref-en}}.</ref>. У 1960 годзе студэнцкае паўстаньне прывяло да адстаўкі самадзяржаўнага прэзыдэнта [[Лі Сын Ман]]а. Пэрыяд палітычнай нестабільнасьці быў скончаны ў выніку вайсковага перавароту генэрала Пак Чжон Хі ў адносінах да слабага й неэфэктыўнага ўраду ў наступным годзе. Парк займаў пасаду прэзыдэнта да свайго забойства ў 1979 годзе, правёўшы значныя [[эканоміка|эканамічныя]] рэформы, што садзейнічалі хуткаму экспартнаму эканамічнаму росту, а таксама праводзячы сур’ёзныя палітычныя рэпрэсіі. Пак падвяргаўся жорсткай крытыцы як бязьлітасны ваенны дыктатар, нягледзячы на тое, што карэйская эканоміка разьвівалася значнымі тэмпамі падчас ягонага знаходжаньня на пасадзе. == Геаграфія == [[Файл:South Korea Topography.png|міні|200пкс|справа|Тапаграфічная мапа Паўднёвай Карэі]] Паўднёвая Карэя займае паўднёвую частку [[Карэйскі паўвостраў|Карэйскага паўвострава]], якая распасьціраецца на 1100 км ад [[азія]]цкага мацерыка. Паўвостраў мае горны рэльеф з боку бліжэйшага да [[Японскае мора|Японскага мора]] на захадзе. З усходняга боку ад паўвострава месьціцца [[Жоўтае мора]]. Паўднёвы ўскраек паўвострава знаходзіцца ля [[Карэйскі праліў|Карэйскага праліва]]. Краіна, разам з усімі сваімі астравамі, разьмешчана паміж 33° і 39° пн. ш. і 124 ° і 130 ° у. д. Агульная плошча краіны складае 99,3 км²<ref>{{Спасылка|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/v/3905368|загаловак=Корея|праект=Большая российская энциклопедия - электронная версия|мова=ru|дата=14 лютага 2026}}</ref>. Паўднёвая Карэя можа быць падзелена на чатыры асноўных рэгіёны: усходні рэгіён высокіх горных хрыбтоў і вузкіх прыбярэжных [[раўніна]]ў, заходні рэгіён шырокіх прыбярэжных раўнінаў, рачных басэйнаў і пагоркаў, паўднёва-заходні рэгіён [[Горы (геалёгія)|гораў]] і далінаў, а таксама паўднёва-ўсходні рэгіён у шырокім басэйне ракі Нактанган<ref>[https://web.archive.org/web/20170724134602/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/geography.htm#LAND Geography of Korea]. Asia Info Organization</ref>. Тэрыторыя Паўднёвай Карэі ў асноўным горная, большасьць зямель не прыдатныя для [[земляробства]]. Нізіны, разьмешчаныя ў асноўным на захадзе й паўднёвым усходзе, складае толькі 30% ад агульнай плошчы зямель. Каля трох тысячаў астравоў і выспаў, якія зьяўляюцца ў асноўным малымі й незаселенымі, ляжаць ля заходняга й паўднёвага ўзьбярэжжа Паўднёвай Карэі. Чэджу-да знаходзіцца ў 100 кілямэтрах ад паўднёвага ўзьбярэжжа Паўднёвай Карэі. Гэта самы вялікі востраў краіны, з плошчай у 1845 км². Чэджу таксама зьяўляецца месцам знаходжаньня самай высокай кропкі Паўднёвай Карэі: [[Халасан]], патухлага [[Вулькан (геалёгія)|вулькана]], які дасягае вышыні ў 1,95 кілямэтраў над узроўнем мора. Паўднёвая Карэя мае 20 нацыянальных паркаў і папулярных месцаў прыроды, як чайныя палі Пасон, бухта Сунчхон, а таксама першы нацыянальны парк Чырысан<ref>[http://english.knps.or.kr/ «Korea National Park Service official site»]. English.knps.or.kr.</ref>. === Экалёгія === [[Файл:Korea-Seoul-Cheonggyecheon-2008-01.jpg|значак|справа|Ручай у [[Чхонгечхон]]е ў цэнтры Сэулу.]] На працягу першых 20 гадоў хвалевага разьвіцьця Паўднёвай Карэі, былі зроблены невялікія намаганьні для захаваньні навакольнага асяродзьдзя<ref>[http://google.com/search?q=cache:h-TUQm6gWTMJ:www.american.edu/TED/KORPOLL.htm+pollution+korea&cd=1&hl=en&ct=clnk&client=firefox-a «Korea Air Pollution Problems»]. google.com.</ref>. Неабмежаваная [[індустрыялізацыя]] й разьвіцьцё гарадоў прывяло да абязьлесеньня й зьнішчэньня водна-балотных угодзьдзяў<ref>[https://web.archive.org/web/20120303082944/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_opinion/373552.html «Column Letter to Lee administration: Save the Songdo Tidal Flat: Opinion: Home»]. English.hani.co.kr.</ref>. Тым ня менш, у апошнія часы былі зроблены намаганьні да збалянсаваньня гэтых праблемаў, у прыватнасьці ўрад выдзеліў 84 млрд даляраў на пяцігадовы праект зялёнага росту, які накіраваны на павышэньне энэргаэфэктыўнасьці й разьвіцьцё зялёных [[тэхналёгія]]ў. Эканамічная стратэгія на зялёныя тэхналёгіі ўяўляе сабой усёабдымную перапрацоўку эканоміцы Паўднёвай Карэі, выкарыстоўваючы каля двух адсоткаў ад [[СУП]] краіны. Ініцыятыва азеляненьня ўключае ў сябе такія намаганьні, як забесьпячэньне агульнанацыянальнай [[ровар]]най сеткі, выкарыстаньне сонечнай і [[Энэргія ветру|ветравой энэргіі]], зьніжэньне колькасьці залежных ад [[нафта|нафты]] [[транспарт]]ных сродкаў, захаваньне энэргіі сонечнага сьвятла й шырокае выкарыстаньне экалягічна чыстых тэхналёгіяў, як то сьвятлодыёды ў галіне [[электроніка|электронікі]] і асьвятленьня<ref name="cnn">[https://web.archive.org/web/20100831124519/http://edition.cnn.com/video/#/video/international/2009/10/18/eok.lah.greening.korea.cnn?iref=videosearch «South Korea’s green new deal»]. CNN.com.</ref>. У краіне, якая ўжо зьяўляецца найбольш [[інтэрнэт]]ызаванай краінай у сьвеце, існуюць пляны па стварэньні агульнанацыянальнай сеткі наступнага пакаленьня, якая будзе ў 10 разоў хутчэйшай, чым шырокапалосныя сродкі для таго, каб паменшыць спажываньне энэргіі<ref name="cnn"/>. == Палітыка == === Дзяржаўны лад === [[Файл:Seoul-National.Assembly-01.jpg|значак|зьлева|Нацыянальная асамблея Паўднёвай Карэі.]] Паводле цяперашняй канстытуцыі дзяржаву часам называюць Шостая Рэспубліка Паўднёвай Карэі. Як і ў многіх [[дэмакратыя|дэмакратычных]] дзяржавах<ref>[http://a330.g.akamai.net/7/330/25828/20081021185552/graphics.eiu.com/PDF/Democracy%20Index%202008.pdf «Index of Democracy 2008»]. The Economist Intelligence Unit.</ref>, урад Паўднёвай Карэі падзелены на тры галіны: [[Выканаўчая ўлада|выканаўчую]], [[Судовая ўлада|судовую]] й [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчую]]. Выканаўчая й заканадаўчая ўлады працуюць у асноўным на нацыянальным узроўні, хоць і розныя [[міністэрства|міністэрствы]] ў органах выканаўчай улады таксама ажыцьцяўляюць лякальныя функцыі. Мясцовыя органы ўлады зьяўляюцца паўаўтаномнымі і ўтрымоўваюць свае ўласныя выканаўчыя й заканадаўчыя ўлады. Судовая ўлада працуе на нацыянальным і мясцовым узроўнях. Паўднёвая Карэя зьяўляецца канстытуцыйна дэмакратычнай краінай. Структура ўрада Паўднёвай Карэі вызначаецца паводле [[канстытуцыя|канстытуцыі]]. Гэты дакумэнт быў перагледжаны некалькі разоў з моманту ягонага першага апублікаваньня ў 1948 годзе. Тым ня менш, ён захаваў шматлікія характарыстыкі, і за выключэньнем нядоўгай гісторыі Другой Рэспублікі Паўднёвай Карэі, у краіне заўсёды існавала прэзыдэнцкая сыстэма зь незалежным выканаўчым органам<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/ks00000_.html «South Korea — Constitution»]. International Constitutional Law.</ref>. Першыя прамыя выбары таксама былі праведзены ў 1948 годзе. Нягледзячы на тое, што Паўднёвая Карэя перажыла шэраг [[ваенная дыктатура|ваенных дыктатур]] з 1960-х да 1980-х гадоў, з тых часоў яна ператварылася ў краіну з пасьпяховай лібэральнай дэмакратыяй. ==== Прэзыдэнт і парлямэнт ==== Прэзыдэнт ёсьць главой дзяржавы ў Рэспубліцы Карэі. Цяперашні прэзыдэнт [[Лі Чжэ М’ён]] быў абраны ў 2025 годзе. Аднапалатны Нацыянальная асамблея (300 месцаў). 243 дэпутаты абіраюцца па мажарытарнай сыстэме з адноснай большасьцю галасоў у аднамандатных акругах, 46 — па нацыянальных партыйных сьпісах з 5% бар’ерам. Тэрмін дэпутацкіх паўнамоцтваў — 4 гады. Выбары ў парлямэнт пачалі праводзіцца з 1950 году. 5 сьнежня 2011 году Дэмакратычная працоўная партыя аб’ядналася з партыяй народнага ўдзелу і адной з фракцый Новай прагрэсыўнай партыі, каб утварыць Аб’яднаную прагрэсіўную партыю<ref>{{Спасылка|url=http://110.45.173.106/www/news/nation/2011/12/113_100138.html|загаловак=Minor parties launch ’Unified Progressive Party’|копія=https://archive.is/20121202232647/http://110.45.173.106/www/news/nation/2011/12/113_100138.html|дата копіі=2 сьнежня 2012|мова=en|выдавец=The Korea Times|дата публікацыі=5 сьнежня 2011}}</ref>. 17 лютага 2020 году кансэрватыўная партыя «Ханара» («Партыя вялікай краіны») аб’ядналася зь некалькімі іншымі партыямі для ўтварэньня Аб’яднанай партыі будучыні<ref>{{Спасылка|url=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_national/928719.html|загаловак=&#x5B;News analysis&#x5D; New conservative party or throwback to the Saenuri Party? |выдавец=The Hankyoreh|мова=en|дата публікацыі=18 лютага 2020}}</ref>. Ад 2020 году мінімальны ўзрост, зь якога грамадзяне набываюць права галасаваць паніжаны ад 19 да 18 гадоў<ref>{{Спасылка|url=https://data.ipu.org/parliament/KR/KR-LC01/elections/electoral-system/|загаловак=Republic of Korea {{!}} National Assembly {{!}} Electoral system|назва праекту=IPU Parline|выдавец=IPU|мова=en|дата=14 лютага 2026}}</ref>. === Замежныя дачыненьні === [[Файл:Ban Ki-moon MSC 2020 (cropped).jpg|значак|Былы міністар замежных справаў Рэспублікі Карэі [[Пан Гі Мун]], які з 2007 па 2016 гады займаў пасаду [[Генэральны сакратар ААН|Генэральнага сакратара]] [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]].]] Рэспубліка Карэя ёсьць сябрам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]] з 1991 году, калі яна стала дзяржавай-сябрам арганізацыі адначасна з [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|Паўночнай Карэяй]]. 1 студзеня 2007 году былы міністар замежных справаў краіны [[Пан Гі Мун]] заняў пасаду [[Генэральны сакратар ААН|Генэральнага сакратара]] [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] ды заставаўся на гэтай пасадзе да 2016 году. Паўднёвая Карэя займела сувязі з [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі|Асацыяцыяй дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] як сябар пашыранай групы АСЭАН-Плюс тры, то бок органа назіральнікаў, а таксама краіна бярэ ўдзел ва [[Ўсходнеазіяцкі саміт|Ўсходнеазіяцкіх самітах]]. У лістападзе 2009 году Рсэпубліка Карэя далучылася да Камітэту садзейнічаньня разьвіцьцю [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСіР]], што стала першым выпадкам, калі былая краіна-атрымальніца дапамогі далучылася да групы ў якасьці сябра, які гэтую дапамога надае. Краіна ўзяла ўдзел у сустрэчы Групы дваццаці, якая ладзілася ў Сэуле ў лістападзе 2010 году. У тым жа годзе Рэспубліка Карэя і [[Эўрапейскі Зьвяз]] склалі пагадненьне аб свабодным гандлі (FTA) дзеля скарачэньня ўласных гандлёвых бар’ераў. У 2014 годзе краіна ўклала пагадненьне аб свабодным гандлі з [[Канада]]й і [[Аўстралія]]й, а ў 2015 годзе зрабіла тое самае з [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыяй]]. У кастрычніку 2023 году Паўднёвая Карэя і [[Вялікабрытанія]] дамовіліся падоўжыць пэрыяд нізкіх або нулявых тарыфаў на двухбаковы гандаль таварамі з такімі ж умовамі, якія былі ў час, калі Вялікабрытанія была часткай Эўрапейскага Зьвязу<ref>{{навіна|аўтар=Ravikumar, Sachin|спасылка=https://www.reuters.com/business/britain-south-korea-agree-extend-tariff-free-trade-two-years-2023-10-15/|загаловак=Exclusive: Britain, South Korea extend tariff-free trade on goods with EU links|выдавец=Reuters|дата публікацыі=10.2023|копія=https://web.archive.org/web/20231205123104/https://www.reuters.com/business/britain-south-korea-agree-extend-tariff-free-trade-two-years-2023-10-15/|дата копіі=12.2023}}</ref>. ==== Стасункі з Паўночнай Карэяй ==== [[Файл:070401 Panmunjeom3.jpg|значак|зьлева|[[Аб’яднаная зона бясьпекі]] на мяжы паміж Рэспублікай Карэяй і [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікай]].]] Паўночная і Паўднёвая Карэі прэтэндуюць на цалкавіты сувэрэнітэт над усім [[Карэя|паўвостравам]] і прылеглымі астравамі<ref>{{навіна|спасылка=http://www.newsweek.com/can-north-korea-get-south-join-dispute-japan-over-two-islands-asia-815076|загаловак=Can North Korea get South to join dispute with Japan over two islands in Asia?|выдавец=Newsweek|дата публікацыі=03.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180623005232/http://www.newsweek.com/can-north-korea-get-south-join-dispute-japan-over-two-islands-asia-815076|дата копіі=06.2018}}</ref>. Не зважаючы на ўзаемную варожасьць, намаганьні па прымірэньні працягваліся з моманту першапачатковага падзелу паміж краінамі. Такія палітычныя дзеячы, як [[Кім Ку]], імкнуліся прымірыць два ўрады нават па [[Карэйская вайна|Карэйскай вайне]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://modernkoreanhistory.weebly.com/|загаловак=modern Korean history – Home|выдавец=Modernkoreanhistory.weebly.com|копія=https://web.archive.org/web/20180626135653/https://modernkoreanhistory.weebly.com/|дата копіі=06.2018}}</ref>. Праз працяглы стан варожасьці па вайне краіны склалі і ўхвалілі пагадненьне аб мірным урэгуляваньні<ref name="Reuters-2007">{{навіна|спасылка=http://uk.reuters.com/article/worldNews/idUKSEO16392220071004|загаловак=North, South Korea pledge peace, prosperity|выдавец=Reuters|дата публікацыі=10.2007|копія=https://web.archive.org/web/20071223105941/http://uk.reuters.com/article/worldNews/idUKSEO16392220071004|дата копіі=12.2007}}</ref>. 4 кастрычніка 2007 году [[Но Му Хён]] і лідэр Паўночнай Карэі [[Кім Чэн Ір]] падпісалі васьміпунктнае пагадненьне па пытаньнях сталага міру, перамоваў на высокім узроўні, эканамічнай супрацы, аднаўленьня чыгуначных зносінаў, аўтамабільных і паветраных перавозак, а таксама стварэньні сумеснай алімпійскай каманды<ref name="Reuters-2007" />. Не зважаючы на палітыку «Сонечнага сьвятла» і намаганьні ў замірэньні, прагрэс быў ускладнены выпрабаваньнямі ракет Паўночнай Карэяй у 1993, 1998, 2006, 2009 і 2013 гадах. Да пачатку 2009 году стасункі былі дзяржавамі былі вельмі напружанымі. Паведамлялася, што Паўночная Карэя разгарнула ракеты<ref>{{навіна|спасылка=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7905361.stm|загаловак=North Korea deploying more missiles|выдавец=BBC News|дата публікацыі=02.2009|копія=https://web.archive.org/web/20100824214110/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7905361.stm|дата копіі=08.2010}}</ref>, спыніла свае былыя пагадненьні з Паўднёвай Карэяй<ref>{{навіна|спасылка=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7859671.stm|загаловак=North Korea tears up agreements|выдавец=BBC News|дата публікацыі=01.2009|копія=https://web.archive.org/web/20090306071916/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7859671.stm|дата копіі=03.2009}}</ref>, і пагражала суседзям і [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]], каб тыя не заміналі запуску ўласнага спадарожніка<ref>{{навіна|спасылка=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7931670.stm|загаловак=North Korea warning over satellite|выдавец=BBC News|дата публікацыі=03.2009|копія=https://web.archive.org/web/20090309171011/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7931670.stm|дата копіі=03.2009}}</ref>. Паўночная і Паўднёвая Карэі тэхнічна ўсё яшчэ знаходзяцца ў стане вайны, бо аніколі не складалі мірнай угоды па Карэйскай вайне, таму маюць самую ўмацаваную мяжу ў сьвеце<ref>{{навіна|спасылка=http://edition.cnn.com/2004/WORLD/asiapcf/06/03/koreas.agree/index.html|загаловак=Koreas agree to military hotline|выдавец=CNN|дата публікацыі=06.2004|копія=https://web.archive.org/web/20091130235815/http://edition.cnn.com/2004/WORLD/asiapcf/06/03/koreas.agree/index.html|дата копіі=11.2009}}</ref>. У студзені 2024 году ў адказ на ўзмацненьне напружанасьці Паўночная Карэя адмовілася ад плянаў мірнага аб’яднаньня і назвала Паўднёвую Карэю найбольш варожай краінай для Паўночнай Карэі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/3246812/kim-jong-un-says-north-korea-no-longer-eyeing-reunification-south-warns-war-any-time|загаловак=Reunification with South? No, says North Korea's Kim Jong-un|выдавецтва=South China Morning Post|дата публікацыі=12.2023}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Zwirko, Colin|спасылка=https://www.nknews.org/2024/01/north-korea-to-destroy-inter-korean-links-redefine-borders-in-constitution/|загаловак=North Korea to redefine border, purge unification language from constitution|выдавецтва=NK News — North Korea News|дата публікацыі=01.2024}}</ref>. ==== Стасункі зь Японіяй ==== [[Файл:20180509jck14.jpg|значак|Сустрэча прэзыдэнта Рэспублікі Карэі [[Мун Чжэ Ін]] з прэм’ер-міністрам Японіі [[Сіндза Абэ]] ў 2018 годзе.]] Карэя і [[Японія]] мелі складаныя адносіны з старажытных часоў, але таксама і значны культурны абмен, прычым Карэя выступала ў якасьці брамы паміж [[Далёкі Ўсход|Усходняй Азіяй]] і Японіяй. Сучаснае ўспрыманьне Японіі ў значнай ступені вызначаецца 35-гадовай калянізацыяй Карэі Японіяй у XX стагодзьдзі, якая ў Рэспубліцы Карэі звычайна ўспрымаецца як вельмі нэгатыўная. Адразу па здабыцьці незалежнасьці ў канцы [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў 1945 годзе паміж Рэспублікай Карэяй і Японіяй не было афіцыйных дыпляматычных дачыненьняў. У рэшце рэшт, у 1965 годзе краіны склалі базавы дагавор аб дачыненьнях паміж Японіяй і Рэспублікай Карэяй, каб усталяваць дыпляматычныя стасункі. Сёньня Японія ёсьць трэцім паводле велічыні гандлёвым партнэрам Паўднёвай Карэі, а экспарт з Карэі ў Японію ў 2016 годзе складаў 46 мільярдаў даляраў ці 12% ад агульнага экспарту. Такія даўнія праблемы, як [[японскія ваенныя злачынствы|ваенныя злачынствы Японіі]] супраць карэйскіх мірных жыхароў, [[фальсыфікацыя гісторыі]] ў японскіх падручнікаў, датычна да лютасьці Японіі ў час Другой сусьветнай вайны, тэрытарыяльныя спрэчкі вакол скалаў [[Лянкур]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.dynamic-korea.com/news/view_news.php?main=KTD&sub=&uid=200800220395&keyword=|загаловак=Professor from Japan Discovers Map Proving Dokdo Island is Korean Territory|выдавецтва=Dynamic-Korea.com|дата публікацыі=02.2008|копія=https://web.archive.org/web/20110514111833/http://www.dynamic-korea.com/news/view_news.php?main=KTD&sub=&uid=200800220395&keyword=|дата копіі=05.2011}}</ref>, візыты японскіх палітыкаў у храм [[Ясукуні]], дзе ўшаноўваюць памяць цывільных асобаў і вайскоўцаў Японіі, якія загінулі падчас вайны, працягваюць пагаршаць карэйска-японскія дачыненьні. Скалы Лянкур былі першымі карэйскімі тэрыторыямі, якія былі гвалтоўна калянізаваныя Японіяй у 1905 годзе. Не зважаючы на тое, што яны былі вернутыя Карэі разам з астатняй ейнай тэрыторыяй у 1951 годзе паводле Сан-Францыскага дагавора, Японія не адмаўляецца ад сваіх правоў на скалы<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.dokdo-takeshima.com/dokdo-takeshima-related-historical-data|загаловак=Dokdo Takeshima Island Liancourt Rocks The Historical Facts of the Dokdo / Takeshima Island Dispute Between Korea and Japan|выдавецтва=www.dokdo-takeshima.com|дата публікацыі=06.2012|копія=https://web.archive.org/web/20180627005210/https://www.dokdo-takeshima.com/dokdo-takeshima-related-historical-data|дата копіі=06.2018}}</ref>. У 2009 годзе ў адказ на візыты прэм’ер-міністра [[Дзюньіціра Каідзумі]] ў храм Ясукуні прэзыдэнт Карэі [[Но Му Хён]] прыпыніў усе перамовы на найвышэйшым узроўні паміж Паўднёвай Карэяй і Японіяй у 2009 годзе<ref>{{навіна|спасылка=http://www.voanews.com/Korean/archive/2006-03/2006-03-17-voa12.cfm|загаловак=President Roh Moo-hyun will not hold a summit with Japanese Prime Minister Junichiro Koizumi until Koizumi stops visits to Japan's Yasukuni shrine|выдавец=Voice of America|дата публікацыі=03.2006|копія=https://web.archive.org/web/20080507103851/http://www.voanews.com/Korean/archive/2006-03/2006-03-17-voa12.cfm|дата копіі=05.2008}}</ref>. Саміт паміж лідэрамі краінаў нарэшце адбыўся 9 лютага 2018 году падчас [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018 году|зімовых Алімпійскіх гульняў]], якія ладзіліся ў Карэі<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-olympics-2018-japan-abe/japan-pm-tells-south-koreas-moon-that-2015-comfort-women-deal-is-final-idUSKBN1FT06J|загаловак=Japan PM tells South Korea's Moon that 2015 'comfort women' deal is final|выдавец=Reuters|дата публікацыі=02.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180612142914/https://www.reuters.com/article/us-olympics-2018-japan-abe/japan-pm-tells-south-koreas-moon-that-2015-comfort-women-deal-is-final-idUSKBN1FT06J|дата копіі=06.2018}}</ref>. Рэспубліка Карэя зьвярнулася ў [[Міжнародны алімпійскі камітэт]] (МАК) з просьбай забараніць японскі імпэрскі сьцяг на [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году]] ў [[Токіё]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/2020-olympics-tokyo-south-korea-japan-rising-sun-flag-ban-a9101086.html|загаловак=South Korea formally requests Japan's 'rising sun' flag be banned at 2020 Olympics|выдавец=The Independent|дата публікацыі=09.2019|копія=https://ghostarchive.org/archive/20220524/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/2020-olympics-tokyo-south-korea-japan-rising-sun-flag-ban-a9101086.html|дата копіі=05.2022}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/us-southkorea-japan-olympics/south-korea-asks-ioc-to-ban-japans-use-of-rising-sun-flag-at-olympics-idUSKCN1VW1LG|загаловак=South Korea asks IOC to ban Japan's use of 'Rising Sun' flag at Olympics|выдавец=Reuters|дата публікацыі=09.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190913095332/https://www.reuters.com/article/us-southkorea-japan-olympics/south-korea-asks-ioc-to-ban-japans-use-of-rising-sun-flag-at-olympics-idUSKCN1VW1LG|дата копіі=09.2019}}</ref>, на што МАК заявіў, што спартовыя стадыёны мусяць быць вольнымі ад любых палітычных дэманстрацый<ref>{{навіна|спасылка=https://english.kyodonews.net/news/2019/09/5097f6b5dca3-s-korea-urges-ioc-to-ban-rising-sun-flag-from-2020-olympics.html?phrase=Onaga,%20okinawa&words=|загаловак=S. Korea urges IOC to ban Japanese imperial flag from 2020 Olympics|выдавец=Kyodo News|дата публікацыі=09.2019|копія=https://web.archive.org/web/20210417211822/https://english.kyodonews.net/news/2019/09/5097f6b5dca3-s-korea-urges-ioc-to-ban-rising-sun-flag-from-2020-olympics.html?phrase=Onaga,%20okinawa&words=|дата копіі=04.2021}}</ref>. == Эканоміка == [[Файл:Samsung headquarters.jpg|значак|Штаб-кватэра [[Самсунг Электронікс|Самсунг]] у [[Сэул]]е.]] Эканоміка Рэспублікі Карэі на 2023 год была 14-й у сьвеце паводле ВУП, разьлічваючы яго паводле [[Парытэт пакупніцкай здольнасьці|парытэту пакупніцкай здольнасьці]], і 14-й у сьвеце паводле намінальнага ВУП<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April|загаловак=World Economic Outlook Database, April 2023|выдавецтва=International Monetary Fund|дата публікацыі=04.2023|копія=https://web.archive.org/web/20230413194731/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April|дата копіі=04.2023}}</ref>. У пераліку на душу насельніцтва ВУП вырас з 100 [[даляр ЗША|даляраў ЗША]] ў 1963 годзе, да больш за {{Лік|33000}} даляраў ЗША ў 2013 годзе. Гэта разьвітая краіна з эканомікай з высокім узроўнем прыбытку і найбольш індустрыялізаваная краіна сярод дзяржаваў АЭСіР. Рэспубліка Карэя стала сябрам АЭСіР у 1996 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873555_1_1_1_1_1,00.html|загаловак=About Korea|выдавец=OECD|копія=https://web.archive.org/web/20160101130536/http://www.oecd.org/about/0%2C3347%2Cen_33873108_33873555_1_1_1_1_1%2C00.html|дата копіі=01.2016}}</ref>. Паўднёвакарэйскія брэнды, як то [[LG|LG Electronics]] і [[Самсунг Электронікс|Samsung]], вядомыя на міжнародным узроўні, таму краіна займела добрую рэпутацыю дзякуючы якаснай электроніцы і іншым прамысловым таварам<ref>{{кніга|аўтар=Behnke, Alison|загаловак=North Korea in Pictures|выдавецтва=Lerner Publishing Group|год=2004|старонкі=60|isbn=978-0-8225-1908-9}}</ref>. [[Файл:BOK main office3.jpg|значак|зьлева|Будынак [[Банк Карэі|Банка Карэі]], які мае фунцыі нацыянальнага банка краіны.]] Ключавыя напрамкі паўднёвакарэйскай эканомікі за шасьцідзесяцігадовую гісторыю існаваньня дзяржавы моцна зьмяніліся. У 1940-х гадах эканоміка краіны абапіралася пераважна на сельскую гаспадарку і [[лёгкая прамысловасьць|лёгкую прамысловасьць]]. Цягам наступных некалькіх дзесяцігодзьдзяў акцэнт зрушыўся ў бок лёгкай прамысловасьці і вытворчасьці тавараў народнага спажываньня, а ў 1970-х і 1980-х гадах — у бок [[цяжкая прамысловасьць|цяжкай прамысловасьці]]. На працягу 30 гадоў пасьля таго як [[Прэзыдэнт Рэспублікі Карэі|прэзыдэнт краіны]] [[Пак Чон Хі]] ў 1962 годзе абвесьціў пачатак першай пяцігодкі, эканоміка краіны расла вельмі высокімі тэмпамі, а сама структура эканомікі моцна зьмянілася. Усё гэта стала мажлівым у тым ліку дзякуючы вялізным інвэстыцыям у адукацыю, што ператварыла краіну з бракам непісьменнасьці сярод вялікай масы насельніцтва ў буйны міжнародны тэхналягічны цэнтар. Магутны эканамічны рост у 1980-х гадах запаволіўся да канца дзесяцігодзьдзя. Да таго часу эканамічны рост запаволіўся да 6,5% у год, а з ростам заработнай платы насельніцтва вырасла і [[інфляцыя]]. Як і ў іншых высокаразьвітых краінах, да пачатку 1990-х гадоў сфэра паслуг стала дамінуючай у эканоміцы краіны, а цяпер яна складае дзьве траціны ўсяго ВУП. Не зважаючы на сур’ёзныя страты ад [[азіяцкі фінансавы крызіс|азіяцкага фінансавага крызісу]] 1997 году, краіна здолела хутка аднавіцца і пасьля гэтага краіна патроіла свой ВУП<ref>{{навіна|аўтар=Nattavud Pimpa|спасылка=http://theconversation.com/lessons-from-south-koreas-chaebol-economy-20158|загаловак=Lessons from South Korea’s Chaebol economy|выдавец=The Conversation Australia|дата публікацыі=12.2013|копія=https://web.archive.org/web/20131215204138/http://theconversation.com/lessons-from-south-koreas-chaebol-economy-20158|дата копіі=12.2013}}</ref>. Рэспубліка Карэі яшчэ заставалася адной з самых хуткарослых сярод разьвітых краінаў у 2000-х гадах, разам з [[Ганконг]]ам, [[Сынгапур]]ам і [[Тайвань|Тайванем]], трыма іншымі [[чатыры азіяцкія тыгры|азіяцкімі тыграмі]]<ref>{{кніга|спасылка=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=18&pr1.y=5&c=193%2C542%2C122%2C137%2C124%2C181%2C156%2C138%2C423%2C196%2C935%2C142%2C128%2C182%2C172%2C576%2C132%2C936%2C134%2C961%2C174%2C184%2C532%2C144%2C176%2C146%2C178%2C528%2C436%2C112%2C136%2C111%2C158&s=NGDP_RPCH&grp=0&a=|загаловак=Economic Growth Rates of Advanced Economies|выдавецтва=International Monetary Fund}}</ref>. Сёньня карэйская эканоміка мае высокакваліфікаваную працоўную сілу і ёсьць адной з самых адукаваных краінаў у сьвеце з адным з самых высокіх адсоткам грамадзянаў, якія маюць вышэйшую адукацыю<ref>{{спасылка|спасылка=http://stats.oecd.org/#|загаловак=OECD.Stat Education and Training > Education at a Glance > Educational attainment and labor-force status > Educational attainment of 25–64 year-olds|выдавецтва=OECD|копія=https://web.archive.org/web/20160131154408/http://stats.oecd.org/|дата копіі=01.2016}}</ref>. Эканоміка Паўднёвай Карэі моцна залежыць ад міжнароднага гандлю, гэтак у 2014 годзе краіна была пятым паводле велічыні экспартэрам і сёмым паводле велічыні імпартэрам у сьвеце. Акрамя таго, дзяржава мае адзін з найбуйнейшых у сьвеце валютных рэзэрваў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.korea.net/AboutKorea/Economy/The-Miracle-on-The-Hangang|загаловак=The Korean Economy – the Miracle on the Hangang River|выдавецтва=Korea.net}}</ref>. Не зважаючы на высокі патэнцыял росту эканомікі і відавочную структурную стабільнасьць, крэдытны рэйтынг краіны на фондавым рынку церпіць праз ваяўнічасьць з боку Паўночнай Карэі<ref>{{навіна|спасылка=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/08/02/2010080201090.html|загаловак=Moody's Raises Korea’s Credit Range|выдавец=The Chosun Ilbo|дата публікацыі=08.2010|копія=https://web.archive.org/web/20160815014221/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/08/02/2010080201090.html|дата копіі=08.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.hani.co.kr/arti/english_edition/e_business/422572.html|загаловак=Financial markets unstable in S.Korea following Cheonan sinking|выдавец=Hankyeoreh|дата публікацыі=05.2010|копія=https://web.archive.org/web/20160904073113/http://www.hani.co.kr/arti/english_edition/e_business/422572.html|дата копіі=09.2016}}</ref>. Акрамя таго, Рэспубліка Карэя была адной зь нямногіх разьвітых краін, якім атрымалася пазьбегнуць рэцэсіі ў час фінансавага крызісу 2008 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.newsweek.com/south-korea-survived-recession-ceo-tactics-216564|загаловак=South Korea Survived Recession With CEO Tactics|выдавец=Newsweek|дата публікацыі=05.2010|копія=https://web.archive.org/web/20160612001203/http://www.newsweek.com/blogs/wealth-of-nations/2010/05/10/south-korea-survived-recession-with-ceo-tactics.html|дата копіі=06.2016}}</ref>. У 2024 годзе на [[Атамная электрастанцыя|атамныя электрастанцыі]] прыпадала 31,7% вытворчасьці [[Электраэнэргія|электраэнэргіі]] ў Паўднёвай Карэі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Republic of Korea Details|спасылка=https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=KR|выдавец=МАГАТЭ|праект=PRIS|дата публікацыі=|дата доступу=14 лютага 2026}}</ref>. === Энэргетыка === [[Файл:Kori Nuclear Power Plant (8505820845).jpg|значак|[[АЭС Коры]] ў [[Пусан]]е ёсьць наймагутнейшай атамнай электрастанцыяй у Рэспубліцы Карэі.]] На 2010 год Рэспубліка Карэя была пятым паводле велічыні вытворцам [[ядзерная энэргетыка|атамнай энэргіі]] ў сьвеце і трэцім паводле велічыні ў Азіі<ref>{{навіна|спасылка=https://thediplomat.com/2010/07/19/another-korean-nuclear-issue/|загаловак=Another Korean Nuclear Issue|выдавец=The Diplomat|дата публікацыі=07.2010|копія=https://web.archive.org/web/20120904073323/http://thediplomat.com/2010/07/19/another-korean-nuclear-issue/|дата копіі=09.2012}}</ref>. Гэтая галіна ёсьць пастаўніком 45% усёй сваёй вытворчасьці электраэнэргіі, таму ядзерныя дасьледаваньні вельмі актыўныя, у тым ліку робяцца дасьледаваньні розных перадавых рэактараў, у тым ліку малых модульных рэактараў, хуткіх/трансмутаваных рэактараў на вадкіх мэталах і высокатэмпэратурных рэактараў дзеля генэрацыі вадароду. Тэхналёгіі вытворчасьці паліва і апрацоўкі адкідаў таксама былі распрацаваныя лякальна. Краіна актыўна бярэ ўдзел у праекце [[Міжнародны экспэрымэнтальны тэрмаядзерны рэактар|Міжнароднага экспэрымэнтальнага тэрмаядзернага рэактара]]<ref>{{навіна|спасылка=http://www.iter.org/proj/Countries|загаловак=ITER Members|выдавец=ITER|копія=https://web.archive.org/web/20170315012916/http://www.iter.org/proj/Countries|дата копіі=03.2017}}</ref>. Рэспубліка Карэя таксама займаецца экспартам сваіх напрацовак у стварэньні ядзерных рэактараў, склаўшы пагадненьні з [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднанымі Арабскімі Эміратамі]] аб будаўніцтве і абслугоўваньні чатырох перадавых ядзерных рэактараў<ref>{{навіна|спасылка=https://www.reuters.com/article/idUSLDE5BQ05O20091227|загаловак=South Korea wins landmark Gulf nuclear power deal|выдавец=Reuters|дата публікацыі=12.2009|копія=https://web.archive.org/web/20201022112006/https://www.reuters.com/article/idUSLDE5BQ05O20091227|дата копіі=10.2020}}</ref>, а таксама зь [[Ярданія]]й аб дасьледчым ядзерным рэактары<ref>{{навіна|спасылка=http://www.upi.com/Science_News/Resource-Wars/2010/03/31/South-Korea-Jordan-sign-130M-nuclear-deal/UPI-16251270062075/|загаловак=All systems go for Jordan’s first nuclear reactor|выдавец=UPI|дата публікацыі=03.2010|копія=https://web.archive.org/web/20121022080755/http://www.upi.com/Science_News/Resource-Wars/2010/03/31/South-Korea-Jordan-sign-130M-nuclear-deal/UPI-16251270062075/|дата копіі=10.2012}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.world-nuclear-news.org/NN-All_systems_go_for_Jordans_first_nuclear_reactor-2707107.html|загаловак=South Korea-Jordan sign $130M nuclear deal|выдавец=World Nuclear News|дата публікацыі=07.2010|копія=https://web.archive.org/web/20120804103858/http://www.world-nuclear-news.org/NN-All_systems_go_for_Jordans_first_nuclear_reactor-2707107.html|дата копіі=08.2012}}</ref> ды з [[Аргентына]]й аб будаўніцтве і рамонце цяжкаводных ядзерных рэактараў<ref>{{навіна|спасылка=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/09/17/2010091700995.html|загаловак=Korea, Argentina Sign MOU for Nuclear Plant Project|выдавец=The Chosun Ilbo|дата публікацыі=09.2010|копія=https://web.archive.org/web/20120829022619/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/09/17/2010091700995.html|дата копіі=08.2012}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.upi.com/Top_News/Special/2010/09/17/Argentina-eyes-nuclear-role-in-S-America/UPI-72711284755722/|загаловак=Argentina eyes nuclear role in S. America|выдавец=UPI|дата публікацыі=09.2010|копія=https://web.archive.org/web/20120804103858/http://www.world-nuclear-news.org/NN-All_systems_go_for_Jordans_first_nuclear_reactor-2707107.html|дата копіі=08.2012}}</ref>. Паўднёвая Карэя таксама мела перамовы з [[Турэччына]]й аб будаўніцтве двух ядзерных рэактараў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2010/08/123_67686.html|загаловак=Korea nearing Turkey nuclear plant contract|выдавецтва=The Korea Times|дата публікацыі=06.2010|копія=https://web.archive.org/web/20180626192346/https://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2010/08/123_67686.html|дата копіі=06.2018}}</ref>. Паўднёвай Карэі не дазваляецца самастойна ўзбагачаць уран або распрацоўваць традыцыйныя тэхналёгіі [[узбагачаны ўран|ўзбагачэньня ўрану]] праз палітычны ціск ЗША<ref>{{навіна|аўтар=Choe Sang-Hun|спасылка=https://www.nytimes.com/2010/07/14/world/asia/14seoul.html|загаловак=U.S. Wary of South Korea's Plan to Reuse Nuclear Fuel|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=07.2010|копія=https://web.archive.org/web/20180626194133/https://www.nytimes.com/2010/07/14/world/asia/14seoul.html|дата копіі=06.2018}}</ref>, у адрозьненьне ад большасьці буйных ядзерных дзяржаваў, як то [[Японія|Японіі]], [[Нямеччына|Нямеччыны]] і [[Францыя|Францыі]], якія ёсьць канкурэнтамі карэйцам на міжнародным ядзерным рынку. Гэтая перашкода для ўласнай ядзернай прамысловасьці Паўднёвай Карэі выклікала пэрыядычныя дыпляматычныя спрэчкі паміж двума хаўрусьнікамі. Не зважаючы на посьпех у экспарце сваіх ядзерных тэхналёгіяў дзеля вытворчасьці [[электраэнэргія|электраэнэргіі]] і [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактараў]], яна ня можа скарыстацца рынкам ядзерных узбагачальных установак і нафтаперапрацоўчых заводаў, што перашкаджае ёй надалей пашыраць свой экспартны патэнцыял. Рэспубліка Карэя шукала ўнікальныя тэхналёгіі, як то піраапрацоўка, каб абыйсьці гэтыя перашкоды і знайсьці больш зыскоўныя шляхі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.armscontrol.org/act/2009_07-08/SouthKorea|загаловак=S. Korean Pyroprocessing Awaits U.S. Decision|выдавецтва=Arms Control Association|дата публікацыі=10.2010|копія=https://web.archive.org/web/20121030103028/http://www.armscontrol.org/act/2009_07-08/SouthKorea|дата копіі=10.2012}}</ref>. Краіна займае другі радок у рэйтынгу кантынэнтальнай азіяцкай краіны ў Індэксе сеткавай падрыхтаванасьці [[Сусьветны эканамічны форум|Сусьветнага эканамічнага форуму]] пасьля Сынгапуру. Гэты паказьнік прызначаны дзеля вызначэньня ўзроўню разьвіцьця інфармацыйна-камунікацыйных тэхналёгіяў. Агулам у сьвеце паводле гэтага рэйтынгу карэйская дзаржава трымае 9-е месца ў сьвеце<ref>{{спасылка|спасылка=https://networkreadinessindex.org/countries/|загаловак=Countries|выдавецтва=Network Readiness Index|копія=https://web.archive.org/web/20230928183112/https://networkreadinessindex.org/countries/|дата копіі=09.2023}}</ref>. === Навука і тэхналёгіі === [[Файл:LG전자, 깜빡임 없는 55인치 3D OLED TV 공개(2).jpg|значак|зьлева|Тэлевізар вытворчасьці карэйскай кампаніі [[LG]], якая ёсьць адна зь лідэраў на сусьветным рынку.]] Навукова-тэхналягічнае разьвіцьцё ў Паўднёвай Карэі пачалося не адразу, бо краіна мела шмат неразьвязаных праблемаў, як то [[падзел Карэі]] на дзьве часткі ды наступствы [[Карэйская вайна|Карэйскай вайны]], якая адбылася адразу па здабыцьці незалежнасьці. Толькі ў 1960-х гадах, пры дыктатуры [[Пак Чон Хі]], эканоміка Рэспублікі Карэі хутка пайшла ўгару дзякуючы індустрыялізацыі і стварэньню карпарацыў паводле схемы [[Чэболь|чэболяў]], як то [[Самсунг Электронікс|Samsung]], [[LG]] і [[SK]]. З моманту індустрыялізацыі эканомікі Паўднёвая Карэя сканцэнтравалася на тэхналягічных карпарацыях, што падтрымлівалася разьвіцьцём інфраструктуры з боку ўрада. Рэспубліка Карэя трымае лідэрства ў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСіР]] паводле колькасьці выпускнікоў у галіне навукі і тэхнікі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.businessinsider.com/most-technological-countries-lag-behind-in-science-2015-12/#7-estonia-26-has-one-of-the-highest-percentages-of-female-stem-graduates-at-41-in-2012-4|загаловак=These are the 10 smartest countries in the world when it comes to science|выдавецтва=Business Insider|дата публікацыі=12.2015|копія=https://web.archive.org/web/20161027055849/http://www.businessinsider.com/most-technological-countries-lag-behind-in-science-2015-12/#7-estonia-26-has-one-of-the-highest-percentages-of-female-stem-graduates-at-41-in-2012-4|дата копіі=10.2016}}</ref>. З 2014 па 2019 гады краіна займала першае месца сярод самых інавацыйных краінаў у індэксе інавацыяў [[Bloomberg Television|Bloomberg]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-22/germany-nearly-catches-korea-as-innovation-champ-u-s-rebounds|загаловак=These Are the World’s Most Innovative Countries|выдавец=Bloomberg|дата публікацыі=05.2019|копія=https://web.archive.org/web/20220207135624/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-22/germany-nearly-catches-korea-as-innovation-champ-u-s-rebounds|дата копіі=02.2022}}</ref>. У 2025 годзе краіна займала 4-ы радок у [[Глябальны індэкс інавацыяў|Глябальным індэксе інавацыяў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/republic-of-korea|загаловак=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025|выдавецтва=WIPO}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno|спасылка=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html|загаловак=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads|выдавецтва=World Intellectual Property Organization|год=2025|isbn=978-92-805-3797-0}}</ref>. Рэспубліка Карэя сёньня вядомая як стартавая пляцоўка сталага мабільнага рынку, які дазваляе распрацоўнікам атрымліваць выгаду ад рынку, дзе існуе вельмі мала тэхналягічных абмежаваньняў. У краіне назіраецца ўзрослая тэндэнцыя вынаходніцтва новых відаў мэдыя ці праграмаў з выкарыстаньнем інтэрнэт-інфраструктуры 4G і 5G. З улікам створанай інфраструктуры, патрэбнай для задавальненьня насельніцтва з высокай шчыльнасьці расьсяленьня, што поруч з высокімі прыбыткамі, тэхналягічныя стартапы, якія базуюцца выключна ў Паўднёвай Карэі, часта дасягаць ацэнкі ў 1 мільярд даляраў і вышэй, што звычайна лічыцца пікам для стартапаў<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.innovationiseverywhere.com/south-korean-startups-save-conglomerates/|загаловак=Can South Korean Startups (and the government) Save its Flailing Giant Tech Conglomerates?|выдавецтва=Innovation is Everywhere|дата публікацыі=06.2016|копія=https://web.archive.org/web/20160925080223/http://www.innovationiseverywhere.com/south-korean-startups-save-conglomerates/|дата копіі=09.2016}}</ref>. Агульныя выдаткі на дасьледаваньні і распрацоўкі вырасьлі з прыкладна 3,9% ВУП у 2013 годзе да больш чым 4,9% у 2022 годзе і, такім чынам, Рэспубліка Карэя сталася другой паводле велічыні дзяржавай у сьвеце, якая выдаткавала столькі грошы на дасьедваньні, саступаючы ў гэтым толькі [[Ізраіль|Ізраілю]]. У 2023 годзе ўрад абвесьціў аб скарачэньні выдаткаў прыкладна на 11% на 2024 год і намеры пераарыентаваць рэсурсы на новыя ініцыятывы, сярод якіх былі вылучаныя будаўніцтва ракет, правядзеньне біямэдычных дасьледаваньняў і разьвіцьцё [[біятэхналёгія|біятэхналягічных]] інавацыяў на ўзор ЗША<ref>{{артыкул|аўтар=Normile, Dennis|загаловак=South Korea, a science spending champion, proposes cutbacks|выданьне=Science|том=381|нумар=6664|старонкі=1273|год=09.2023|DOI=10.1126/science.adk9447}}</ref>. ==== Робататэхніка ==== [[Файл:Einstein-Hubo.jpg|значак|Робат, распрацаваны ў Рэспубліцы Карэі.]] [[Робататэхніка]] ўваходзіць у сьпіс асноўных нацыянальных навукова-дасьледчых і распрацоўчых праектаў з 2003 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.mke.go.kr/language/eng/news/news_view.jsp?seq=7&srchType=1&srchWord=&tableNm=E_01_02&pageNo=1|загаловак=Special Report: [Business Opportunities&#93; R&D|копія=https://web.archive.org/web/20120512174637/http://www.mke.go.kr/language/eng/news/news_view.jsp?seq=7&srchType=1&srchWord=&tableNm=E_01_02&pageNo=1|дата копіі=05.2012}}</ref>. У 2009 годзе ўрад абвесьціў аб плянах стварэньня паркаў, прысьвечаных робатам, у [[Інчхон]]е і [[Масан]]е з выкарыстаньнем дзяржаўнага і прыватнага фінансаваньня<ref>{{спасылка|спасылка=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2900986|загаловак=Robot parks, a world first|выдавец=JoongAng Daily|копія=https://web.archive.org/web/20110513042304/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2900986|дата копіі=05.2011}}</ref>. У 2005 годзе [[Карэйскі інстытут перадавых навук і тэхналёгіяў]] распрацаваў другога ў сьвеце хадзячага гуманоіднага [[робат]]а [[HUBO]]. Каманда Карэйскага інстытута прамысловых тэхналёгіяў распрацавала першага карэйскага андроіда [[EveR-1]] у траўні 2006 году<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.livescience.com/technology/060508_android.html|загаловак=Android Has Human-Like Skin and Expressions|копія=https://web.archive.org/web/20210304105049/https://www.livescience.com/746-android-human-skin-expressions.html|дата копіі=03.2021}}</ref>. На зьмену EveR-1 прыйшлі больш складаныя мадэлі з палепшанымі рухамі і зрокам<ref>{{артыкул|спасылка=http://news.nationalgeographic.com/news/2006/05/android-korea-1.html|загаловак=Female Android Debuts in S. Korea|выданьне=National Geographic|год=10.2010|копія=https://web.archive.org/web/20060603150935/http://news.nationalgeographic.com/news/2006/05/android-korea-1.html|дата копіі=06.2006}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=101&oid=001&aid=0002618693|загаловак=EveR-3, Yonhap News|выдавецтва=Naver News|дата публікацыі=04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20130907021102/http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=101&oid=001&aid=0002618693|дата копіі=09.2013}}</ref>. ==== Аэракасьмічная галіна ==== З 1992 году Рэспубліка Карэя запусьціла некалькі спадарожнікаў, усе зь якіх былі запушчаны з выкарыстаньнем замежных ракетаносьбітаў і стартавых пляцовак, у прыватнасьці, «[[Арыран-1]]» у 1999 годзе і «[[Арыран-2]]» у 2006 годзе былі запушчаныя дзякуючы касьмічнага партнэрства з [[Расея]]й<ref>{{навіна|спасылка=http://www.defencetalk.com/korea-russia-enter-full-fledged-space-partnership-12504/|загаловак=Korea, Russia Enter Full-Fledged Space Partnership|выдавец=Defence Talk|дата публікацыі=07.2007|копія=https://web.archive.org/web/20131029212749/http://www.defencetalk.com/korea-russia-enter-full-fledged-space-partnership-12504/|дата копіі=10.2013}}</ref>. «Арыран-1» быў страчаны ў космасе ў 2008 годзе пасьля дзевяці гадоў службы<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.spacedaily.com/reports/South_Korea_Confirms_Contact_With_Satellite_Lost_999.html|загаловак=South Korea Confirms Contact With Satellite Lost|выдавец=Space Daily|копія=https://web.archive.org/web/20140809123146/http://www.spacedaily.com/reports/South_Korea_Confirms_Contact_With_Satellite_Lost_999.html|дата копіі=08.2014}}</ref>. У красавіку 2008 году [[І Со Ён]] стала першай карэйкай, якая зьдзейсьніла палёт у космас на борце расейскага карабля «[[Саюз ТМА-12]]»<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3708907.ece|загаловак=Scientist Yi So Yeon becomes first Korean astronaut|выдавец=The Times|копія=https://web.archive.org/web/20110629163430/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3708907.ece|дата копіі=06.2011}}</ref><ref>[https://news.bbc.co.uk/2/hi/7335874.stm First S Korean astronaut launches] . BBC News.</ref>. У чэрвені 2009 году ў [[Кахын]]е быў пабудаваны першы карэйскі касмадром [[Нара (касмадром)|Нара]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2009/09/113_46562.html|загаловак=S. Korea Completes Work on Naro Space Center|выдавец=The Korea Times|копія=https://web.archive.org/web/20150417164905/https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2009/09/113_46562.html|дата копіі=04.2015}}</ref>. Пасьля двух папярэдніх няўдалых спробаў запуск ракеты «[[Нара-1]]» у студзені 2013 году стаў пасьпяховым<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nasaspaceflight.com/2013/01/south-korea-stsat-2c-via-kslv-1/|загаловак=South Korea launch STSAT-2C via KSLV-1|выдавецтва=NASASpaceFlight.com|дата публікацыі=01.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130204100245/http://www.nasaspaceflight.com/2013/01/south-korea-stsat-2c-via-kslv-1/|дата копіі=02.2013}}</ref>. Намаганьням па стварэньні ўласнай касьмічнай ракеты-носьбіта часта замінаў сталы палітычны ціск з боку ЗША, якія цягам многіх дзесяцігодзьдзяў перашкаджалі паўднёвакарэйскім праграмамаў распрацоўкі ракет<ref>{{навіна|спасылка=http://www.atimes.com/atimes/Korea/KH11Dg01.html|загаловак=South Korea’s first rocket ready&nbsp;– at last|выдавец=Asia Times|дата публікацыі=08.2009|копія=https://archive.today/20120724180258/http://www.atimes.com/atimes/Korea/KH11Dg01.html|дата копіі=07.2012}}</ref>, бо ЗША мелі засьцярогі праз магчымую сувязь такіх распрацовак з сакрэтнымі вайсковымі праграмамі па стварэньні [[балістычная ракета|балістычных ракет]], якія, як неаднаразова даводзіла Карэя, не парушалі рэкамэндацыі па дасьледаваньнях і распрацоўках, прадугледжаныя пагадненьнямі паміж ЗША і Карэяй аб пэўных абмежаваньні<ref>{{навіна|спасылка=http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_international/381039.html|загаловак=S. Korea DAPA commissioner confirms 500 km-range ballistic missile development research|выдавец=The Hankyeoreh|дата публікацыі=10.2009|копія=https://web.archive.org/web/20110511182610/http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_international/381039.html|дата копіі=05.2011}}</ref>. 21 кастрычніка 2021 году быў пасьпяхова запушчаны яшчэ адзін ракета-носьбіт «Нуры», што зрабіла Паўднёвую Карэю краінай з уласнай арбітальнай магчымасьцю запуску<ref>{{спасылка|спасылка=https://english.kyodonews.net/news/2022/06/292e01462a69-update1-s-korea-succeeds-in-putting-satellites-into-orbit-7th-in-world.html?phrase=masks&words=|загаловак=South Korea succeeds in putting satellites into orbit, 7th in world|выдавецтва=Kyodo News|дата публікацыі=06.2022|копія=https://web.archive.org/web/20221024054314/https://english.kyodonews.net/news/2022/06/292e01462a69-update1-s-korea-succeeds-in-putting-satellites-into-orbit-7th-in-world.html?phrase=masks&words=|дата копіі=10.2022}}</ref>. Паводле зьвестак [[Associated Press]], 1 сьнежня 2023 году краіна запусьціла свой першы вайсковы шпіёнскі спадарожнік. Касьмічны карабель быў запушчаны ракетай [[Фэлкан 9]] кампаніі [[SpaceX]] з авіябазы [[Вандэнбэрг (авіябаза)|Вандэнбэрг]] у [[Каліфорнія|Каліфорніі]]<ref>[https://www.ukrinform.ua/rubric-technology/3794705-spacex-zapustiv-persij-suputnikspigun-dla-pivdennoi-korei.html SpaceX запустив перший супутник-шпигун для Південної Кореї. ВІДЕО.]. Укрінформ.</ref>. == Дэмаграфія == [[Файл:Population density of South Korea provinces.png|значак|зьлева|Шчыльнасьць насельніцтва паводле правінцыяў Рэспублікі Карэі.]] Паводле ацэнак, у 2022 годзе насельніцтва Рэспублікі Карэі складала прыкладна 51,7 мільёнаў чалавек<ref name="Kostat2016">{{спасылка|спасылка=http://kostat.go.kr/portal/english/news/1/17/1/index.board?bmode=download&bSeq=&aSeq=333103&ord=1|загаловак=Population Projections for Provinces (2013~2040)|выдавецтва=Statistics Korea|дата публікацыі=04.2016|копія=https://web.archive.org/web/20150927225248/http://kostat.go.kr/portal/english/news/1/17/1/index.board?bmode=download&bSeq=&aSeq=333103&ord=1|дата копіі=09.2015}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://kosis.kr/eng/|загаловак=Major Indicators of Korea|выдавецтва=Korean Statistical Information Service|копія=https://web.archive.org/web/20200506185826/http://kosis.kr/eng/|дата копіі=05.2020}}</ref>. Насельніцтва павялічылася больш чым удвая з 21,5 мільёна ў 1955 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=http://countrystudies.us/south-korea/33.htm|загаловак=South Korea&nbsp;– Population Trends|выдавец=Library of Congress Country Studies|копія=https://web.archive.org/web/20060927122442/http://countrystudies.us/south-korea/33.htm|дата копіі=27.09.2006}}</ref> да 50 мільёнаў да 2010 году<ref>{{навіна|спасылка=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/01/2010020100263.html|загаловак=Korea’s Population Tops 50 Million|выдавец=The Chosun Ilbo|дата публікацыі=02.2010|копія=https://web.archive.org/web/20100430113522/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/02/01/2010020100263.html|дата копіі=04.2010}}</ref>. Аднак чакаецца, што пасьля найвышэйшага паказьніка ў 52 мільёны ў 2024 годзе, яно зьнізіцца да 36 мільёнаў у 2072 годзе<ref name=":0">{{спасылка|аўтар=Reporter, Micah McCartney China News|спасылка=https://www.newsweek.com/south-korea-create-birth-rate-ministry-declining-population-1919971|загаловак=South Korea to create birth rate ministry for declining population|выдавецтва=Newsweek|дата публікацыі=07.2024}}</ref> праз хуткае зьніжэньне нараджальнасьці, якое пачалося ў 1960 годзе. Узровень нараджальнасьці ў Паўднёвай Карэі быў найніжэйшым у сьвеце ў 2009 годзе<ref>{{навіна|аўтар=Kim Rahn|спасылка=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2009/05/113_45496.html|загаловак=South Korea’s birthrate world's lowest|выдавец=The Korea Times|дата публікацыі=05.2009|копія=https://web.archive.org/web/20100505171033/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2009/05/113_45496.html|дата копіі=05.2010}}</ref>, пры штогадовым узроўні нараджэньняў прыкладна 9 дзяцей на 1000 чалавек. Пасьля гэтага нараджальнасьць некалькі павялічылася<ref>{{спасылка|спасылка=http://english.yonhapnews.co.kr/business/2011/08/24/7/0503000000AEN20110824003900320F.HTML|загаловак=Childbirths in S. Korea grow 5.7 pct in 2010|выдавец=AEN20110824003900320F|копія=https://web.archive.org/web/20120526020904/http://english.yonhapnews.co.kr/business/2011/08/24/7/0503000000AEN20110824003900320F.HTML|дата копіі=05.2012}}</ref>, але ў 2017 годзе зноў пайшла дадолу да новага глябальнага мінімуму<ref>{{навіна|спасылка=https://www.economist.com/asia/2018/06/30/south-koreas-fertility-rate-is-the-lowest-in-the-world|загаловак=South Korea’s fertility rate is the lowest in the world|выдавец=The Economist|дата публікацыі=06.2018|копія=https://web.archive.org/web/20190123223517/https://www.economist.com/asia/2018/06/30/south-koreas-fertility-rate-is-the-lowest-in-the-world|дата копіі=01.2019}}</ref>, прычым упершыню з пачатку вядзеньня ўліку прыпадала менш за 30 тысяч радзінаў у месяц<ref>{{спасылка|спасылка=https://pulsenews.co.kr/view.php?year=2018&no=805398|загаловак=S. Korea’s childbirth tally drops to another historic low in October|дата публікацыі=12.2018|копія=https://archive.today/20190123040242/https://pulsenews.co.kr/view.php?year=2018&no=805398|дата копіі=01.2019}}</ref>, а ў 2018 годзе на адну жанчыну прыпадала менш за адно дзіця<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2019/01/119_262267.html|загаловак=Fertility rate dips below 1 in 2018: official|выдавецтва=The Korea Times|дата публікацыі=01.2019|копія=https://archive.today/20190130015554/https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2019/01/119_262267.html|дата копіі=01.2019}}</ref>. У 2020 годзе ў краіне было зарэгістравана больш сьмерцяў, чым нараджэньняў, што стала прычынай да першага зафіксаванага скарачэньня насельніцтва з пачатку сучасных улікаў<ref>{{навіна|аўтар=Gladstone, Rick|спасылка=https://www.nytimes.com/2021/01/04/world/asia/south-korea-population.html|загаловак=As Birthrate Falls, South Korea’s Population Declines, Posing Threat to Economy|дата публікацыі=01.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210104222029/https://www.nytimes.com/2021/01/04/world/asia/south-korea-population.html|дата копіі=01.2021}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/south-korea-is-facing-a-crisis-of-extinction-and-its-not-due-to-norths-nukes/first-fall-in-population/slideshow/80111040.cms|загаловак=South Korea is facing a crisis of extinction and it's not due to North's nukes|выдавецтва=The Economic Times|дата публікацыі=01.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211129072605/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/south-korea-is-facing-a-crisis-of-extinction-and-its-not-due-to-norths-nukes/first-fall-in-population/slideshow/80111040.cms|дата копіі=11.2021}}</ref>. [[Файл:Korea Spring of Insadong 23 (13326968084).jpg|значак|Паўднёвакарэйцы ў народных строях.]] Да 2021 году ўзровень нараджальнасьці склаў усяго 0,81 дзіцяці на адну жанчыну<ref>{{спасылка|спасылка=https://koreajoongangdaily.joins.com/2021/01/03/national/socialAffairs/population-decline-korea-aging-society/20210103165800619.html|загаловак=Korea marks first-ever decline in registered population|дата публікацыі=01.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210103232912/https://koreajoongangdaily.joins.com/2021/01/03/national/socialAffairs/population-decline-korea-aging-society/20210103165800619.html|дата копіі=01.2021}}</ref>, што значна ніжэй за каэфіцыент аднаўленьня насельніцтва ў 2,1, зьнізіўшыся да 0,78 у 2022 годзе і 0,72 у 2023 годзе, то бок найніжэйшага паказьніка ў сьвеце. У выніку, у Рэспубліцы Карэі назіраецца найбольшае скарачэньне насельніцтва працаздольнага ўзросту сярод краінаў АЭСіР<ref>{{артыкул|аўтар=Leipziger, Danny|спасылка=https://thediplomat.com/2014/02/south-koreas-japanese-mirror/|загаловак=South Korea’s Japanese Mirror|выданьне=The Diplomat|год=02.2014|копія=https://web.archive.org/web/20140211114438/https://thediplomat.com/2014/02/south-koreas-japanese-mirror/|дата копіі=02.2014}}</ref>. Гэтак чакалася, што дзель людзей у веку 65 гадоў і старэй будзе больш за 20% да 2025 году і наблізіцца да 45% да 2050 году<ref>{{артыкул|аўтар=The Lancet Regional Health – Western Pacific|загаловак=South Korea’s population shift: challenges and opportunities|выданьне=The Lancet Regional Health – Western Pacific|том=36|год=2023|DOI=10.1016/j.lanwpc.2023.100865}}</ref>. Нізкі ўзровень нараджальнасьці быў абвешчаны «надзвычайнай сытуацыяй у краіне», што прымусіла ўрад стварыць у траўні 2024 году новае міністэрства, якое займаецца пераломам гэтай тэндэнцыі і разьвязаньнем праблемаў, павязаных з старэньнем, іміграцыяй і працоўнай сілай<ref name=":0" />. Урад таксама высунуў розныя стымулы, каб дапамагчы сем’ям займець дзяцей, у тым ліку грашовую дапамогу на нараджэнцаў і большае фінансаваньне догляду за дзецьмі і лекаваньня няплоднасьці<ref name=":0" />. Большасьць паўднёвакарэйцаў жывуць у гарадах, што стала вынікам хуткай урбанізацыі ў час імклівага эканамічнага росту краіны ў пэрыяд з 1970-х па 1990-я гады<ref>{{спасылка|спасылка=http://countrystudies.us/south-korea/33.htm|загаловак=South Korea|выдавецтва=CIA Country Studies|копія=https://web.archive.org/web/20060927122442/http://countrystudies.us/south-korea/33.htm|дата копіі=09.2006}}</ref>. Каля паловы насельніцтва (24,5 мільёнаў) сканцэнтравана ў [[Сэул|Сэульскай мэтраполіі]], што робіць яе другой паводле велічыні мэтраполіяй у сьвеце. Да ліку іншыя буйных гарадоў стасуюць [[Пусан]] (3,5 мільёнаў), [[Інчхон]] (3,0 мільёны), [[Тэгу]] (2,5 мільёнаў), [[Тэджон]] (1,4 мільёнаў), [[Кванджу]] (1,4 мільёнаў) і [[Ульсан]] (1,1 мільёнаў). Шчыльнасьць насельніцтва ацэньваецца ў 514,6 чалавек на км²<ref name="Kostat2016" />, што больш чым у 10 разоў перавышае сярэднесусьветны паказьнік. Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] і [[падзел Карэі|падзелу Карэйскага паўвострава]] блізу чатырох мільёнаў чалавек з паўночнай часткі паўвострава перасеклі мяжу і аселі ў Паўднёвай Карэі. Гэтая тэндэнцыя зьмянілася цягам наступных 40 гадоў праз эміграцыю. Вялікая колькасьць этнічных карэйцаў жыве па-за мяжою, часам у карэйскіх кварталах. Найбуйнейшыя карэйскія дыяспары месьцяцца ў [[Кітай|Кітаі]] (2,3 мільёнаў), [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]] (1,8 мільёнаў), [[Японія|Японіі]] (850 тысяч) і [[Канада|Канадзе]] (250 тысяч). Рэспубліка Карэя ёсьць адным з самых этнічна аднародных грамадзтваў у сьвеце, бо этнічныя карэйцы складаюць прыблізна 96% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Дакладныя лічбы цяжка ацаніць, бо афіцыйная статыстыка ня ўлічвае этнічную прыналежнасьць<ref name="Korean Statistical Information Service">{{спасылка|спасылка=http://kosis.kr/eng/statisticsList/statisticsList_01List.jsp?vwcd=MT_ETITLE&parentId=A#SubCont|загаловак=Population by Census (2016)|выдавецтва=Korean Statistical Information Service|копія=https://web.archive.org/web/20180228195947/http://kosis.kr/eng/statisticsList/statisticsList_01List.jsp?vwcd=MT_ETITLE&parentId=A#SubCont|дата копіі=02.2018}}</ref>. Тым ня менш, адсотак замежных грамадзянаў хутка расьце з канца 1990-х гадоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nytimes.com/2009/11/02/world/asia/02race.html?_r=3|загаловак=South Koreans Struggle With Race|выдавец=The New York Times|копія=https://web.archive.org/web/20170701092108/http://www.nytimes.com/2009/11/02/world/asia/02race.html?_r=3|дата копіі=07.2017}}</ref>. На лістапад 2023 году колькасьць замежных жыхароў у краіне дасягнула рэкорднага ўзроўню ў 2,46 мільёнаў чалавек, што складае амаль 5% ад агульнай колькасьці насельніцтва<ref name="Korean Statistical Information Service" />. Значная частка гэтага росту абумоўленая прыбыцьцём замежных рабочых і студэнтаў<ref name="Korean Statistical Information Service" />. === Мовы === [[Файл:Koreandialects.png|значак|зьлева|Мапа дыялектаў [[карэйская мова|карэйскай мовы]].]] [[Карэйская мова]] ёсьць афіцыйнай мовай Рэспублікі Карэі і клясыфікуецца большасьцю лінгвістаў як ізаляваная мова. Яна ўлучае ў сябе значную колькасьць запазычаных словаў з [[кітайская мова|кітайскай мовы]]. Карэйская мова выкарыстоўвае ўласную сыстэму пісьма, вядомую як [[хангыль]]. Гэтая сыстэма была распрацаваная ў 1446 годзе [[Сэчжон Вялікі|Сэчжонам Вялікім]], каб забясьпечыць зручную альтэрнатыву клясычным кітайскім [[герогліф]]ам [[ханча]], якія было цяжка вывучыць і якія не пасавалі карэйскай мове. Аднак, Паўднёвая Карэя дагэтуль выкарыстоўвае некаторыя кітайскія герогліфы ханча ў вузкіх галінах, як то друкаваныя СМІ і юрыдычная дакумэнтацыя. Стандартная карэйская мова ў краіне сфармавалася на сэульскім дыялекце, але самая мова мае таксама чатыры дадатковыя дыялекты, на якіх гавораць у правінцыях [[Чхунчхандо]], [[Канвандо]], [[Кёнсандо]] і [[Чаладо]]. Мова [[чэджу]] ўважаецца за асобную мову, на якой размаўляюць на востраве [[Чэджу]]. Амаль усе карэйскія студэнты сёньня вывучаюць [[ангельская мова|ангельскую мову]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.ethnologue.com/country/KR/|загаловак=South Korea &#124; Ethnologue Free|выдавецтва=Ethnologue (Free All)|копія=https://web.archive.org/web/20230309065922/https://www.ethnologue.com/country/KR/|дата копіі=03.2023}}</ref>. === Рэлігія === Згодна з вынікамі рэгулярнай апытанкі за 2024 год, больш за палову насельніцтва Рэспублікі Карэі, то бок 51%, заявілі, што не павязаныя з аніводнай рэлігійнай арганізацыяй<ref name="2024 religion">{{спасылка|спасылка=https://hrcopinion.co.kr/en/archives/31599|загаловак=2024 종교인식조사 종교인구 현황과 종교 활동|мова=ko}}</ref>. У апытаньні 2012 году 52% назвалі сябе вернікамі, 31% казалі, што ня маюць дачыненьня да рэлігіі, а 15% называлі сябе перакананымі [[атэізм|атэістамі]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf|загаловак=Global Index of Religiosity and Atheism 2012|копія=https://web.archive.org/web/20131021065544/http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf|дата копіі=10.2013}}</ref>. Сярод людзей, якія зьвязаны з рэлігійнымі арганізацыямі, большасьць былі [[хрысьціянства|хрысьціянамі]] ці [[будызм|будыстамі]]. Згодна зь іншай апытанкай, 31% насельніцтва былі хрысьціянамі, а 17% — будыстамі<ref name="2024 religion"/>. Сярод іншых рэлігіяў краіны вылучаюцца [[іслам]], якой трымаюцца ў першую чаргу працоўныя мігранты з [[Пакістан]]у і [[Банглядэш]], а таксама мясцовая секта [[вон-будызм]]у і розныя традыцыйныя рэлігіі, у тым ліку [[чхондагё]] (варыяцыя [[канфуцыянства]]), [[чжынсангё]], [[тэчжангё]] ды іншыя. Свабода веравызнаньня гарантаваная канстытуцыяй<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.ccourt.go.kr/home/english/welcome/republic.jsp|загаловак=Constitution of the Republic of Korea|выдавецтва=Constitutional Court of Korea|копія=https://web.archive.org/web/20080323052835/http://www.ccourt.go.kr/home/english/welcome/republic.jsp|дата копіі=03.2008}}</ref>. Агулам у пэрыяд паміж 2015 і 2024 гадамі назіраўся невялікае павелічэньне вернікаў сярод хрысьціянаў (з 27,6% да 31%) і павольны рост колькасьці будыстаў (з 15,5% да 17%)<ref name="2024 religion"/><ref>{{спасылка|спасылка=http://image.kmib.co.kr/online_image/2016/1219/201612191738_61220011145071_1.jpg|загаловак=Religion organizations’ statistics|копія=https://web.archive.org/web/20171010154915/http://image.kmib.co.kr/online_image/2016/1219/201612191738_61220011145071_1.jpg|дата копіі=10.2017}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Quinn, Joseph Peter|загаловак=Religion and Contemporary Politics: A Global Encyclopedia|выдавецтва=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3933-7}}</ref>. [[Файл:Myeongdong Cathedral 3.jpg|значак|[[Мёнданская катэдра]] ў Сэуле.]] [[Хрысьціянства]] ёсьць найбуйнейшай арганізаванай рэлігіяй краіны. Сёньня ў Рэспубліцы Карэі налічваецца блізу 16 мільёнаў хрысьціянаў, а каля дзьвюх трацінаў зь іх належаць да [[пратэстанцтва|пратэстанцкіх цэркваў]], а астатнія — да [[Каталіцкая Царква|каталіцкай царквы]]<ref name="2024 religion"/>. Колькасьць пратэстантаў цягам 1990-х і 2000-х гадоў не зьмяншалася, але дасягнула пікавага ўзроўню ў 2010-х гадах. Колькасьць рыма-каталікоў значна павялічылася паміж 1980-і і 2000-і гадамі, але зьнізілася ў 2010-х гадах<ref name="2024 religion"/>. Хрысьціянства, у адрозьненьне ад іншых краінаў Усходняй Азіі, добра прыжылося ў Карэі яшчэ ў XVIII стагодзьдзі, і да канца таго стагодзьдзя яно ахапіла ладную частку насельніцтва, бо заняпадная манархія падтрымала яго і адкрыла краіну місіянэрам у межах праекту [[вэстэрнізацыя|вэстэрнізацыі]] краіны. Кволасьць [[карэйскі шаманізм|карэйскага шаманізму]], які ў адрозьненьне ад японскага [[сінтаізм]]у і рэлігійнай сыстэмы Кітая гэтак і не ператварыўся ў нацыянальную рэлігію<ref>Ogata, Mamoru Billy (1984). «A Comparative Study of Church Growth in Korea and Japan: With Special Application to Japan». Fuller Theological Seminary. — С. 32.</ref>, у спалучэньні зь бедным станам карэйскага будызму дало ўрадлівую глебу хрысьціянскім цэрквам. Падабенства хрысьціянства зь мясцовымі рэлігійнымі наратывамі вылучалася як яшчэ адзін фактар, які спрыяў посьпеху гэтай рэлігіі на паўвостраве<ref>{{артыкул|аўтар=Kim, Andrew Eungi|загаловак=Christianity, Shamanism, and Modernization in South Korea|выданьне=CrossCurrents|год=2000}}</ref>. Японская калянізацыя першай паловы XX стагодзьдзя яшчэ больш узмацніла ідэнтыфікацыю хрысьціянства з карэйскім нацыяналізмам, паколькі японцы падтрымлівалі карэйскі шаманізм, павязаўшы яго зь сінтаізмам<ref>«Korean Social Sciences Journal». 24 (1997). Korean Social Science Research Council. — С. 33—53.</ref>. [[Файл:KOCIS Korea YeonDeungHoe 20130511 05 (8733836165).jpg|значак|зьлева|Урачыстасьці на сьвяце [[Гаўтама Буда|Буды]] ў Сэуле.]] Сярод хрысьціянскіх канфэсіяў найбуйнейшым ёсьць [[прэсьбітэрыянства]]. Блізу дзевяці мільёнаў чалавек належаць да адной з ста розных прэсьбітэрыянскіх цэркваў, а найвялікшымі зь іх ёсьць прэсьбітэрыянская царква Хапдонг, прэсьбітэрыянская царква Тонгхап і прэсьбітэрыянская царква Кошын. Колькасьць хрысьціянскіх місіянэраў з Карэі ў сьвеце саступае толькі колькасьці місіянэраў, якія паходзяць з ЗША<ref>{{навіна|аўтар=Moll, Rob|спасылка=http://www.christianitytoday.com/ct/2006/003/16.28.html|загаловак=Missions Incredible|выдавец=Christianity Today|дата публікацыі=03.2006|копія=https://web.archive.org/web/20120125053444/http://www.christianitytoday.com/ct/2006/march/16.28.html|дата копіі=01.2012}}</ref>. [[Будызм]] трапіў у Карэю ў IV стагодзьдзі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.buddhismtoday.com/english/world/country/027-korea.htm|загаловак=Buddhism in Korea|выдавецтва=Korean Buddhism Magazine|копія=https://web.archive.org/web/20090426080342/http://www.buddhismtoday.com/english/world/country/027-korea.htm|дата копіі=04.2009}}</ref>. Неўзабаве ён стаў даміноўнай рэлігіяй у паўднёва-ўсходнім каралеўстве Сыла, то бок у рэгіёне, дзе дагэтуль знаходзіцца найбольшая канцэнтрацыя будыстаў у Паўднёвай Карэі. У іншых дзяржавах часоў Трох каралеўстваў, Кагурэ і Пархэ, будызм быў узьведзены ў статус дзяржаўнай рэлігіяй адпаведна ў 372 і 528 гадах. Ён заставаўся дзяржаўнай рэлігіяй у часы Позьняга Сыла і Карэ, але ў час існаваньня [[Часон]] будызм выціскаўся, бо кіраўніцтва афіцыйна трымалася карэйскага [[канфуцыянства]]. Сёньня ў Рэспубліцы Карэі налічваецца блізу 8,7 мільёнаў будыстаў<ref name="2024 religion"/>, большасьць зь якіх належыць да ордэну Чоге. == Культура == [[Файл:Kayagumplayer2.jpg|значак|Жанчына выцінае на традыцыйным карэйскім музычным інструмэнце [[каягым]]е.]] Рэспубліка Карэя падзяляе сваю традыцыйную культуру разам з [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка|Карэйскай Народна-Дэмакратычнай Рэспублікай]], але дзьве Карэі разьвілі розныя сучасныя формы культуры з моманту падзелу паўвострава ў 1945 годзе. Гістарычна склалася так, што, хоць культура заўсёды была пад моцным уплывам суседняга [[Кітай|Кітаю]], ёй, тым ня менш, удалося захаваць унікальную культурную ідэнтычнасьць, якая розьніць яе ад культураў буйнейшых суседзяў<ref>{{кніга|аўтар=Fairbank, John K.|загаловак=East Asia: Tradition & Transformation|месца=Boston|выдавецтва=Houghton Mifflin|год=1978|isbn=978-0-395-25812-5}}</ref>. У 2024 годзе Паўднёвая Карэя зьмяшчала 24 аб’екты нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКО<ref>{{спасылка|спасылка=https://ich.unesco.org/en/state/republic-of-korea-KR?info=elements-on-the-lists|загаловак=Elements on the Lists of Intangible Cultural Heritage|выдавецтва=ich.unesco.org}}</ref>, а таксама 16 аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://whc.unesco.org/en/statesparties/kr|загаловак=Republic of Korea - UNESCO World Heritage Convention|выдавецтва=UNESCO World Heritage Centre}}</ref>. Міністэрства культуры, спорту і турызму актыўна заахвочвае традыцыйныя віды мастацтва, а таксама ягоныя сучасныя формы, празь фінансаваньне і адукацыйныя праграмы<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.mct.go.kr/english/section/bureau/cultural_1.jsp|загаловак=Associated Organisations|выдавецтва=MCT|копія=https://web.archive.org/web/20051224163415/http://www.mct.go.kr/english/section/bureau/cultural_1.jsp|дата копіі=12.2005}}</ref>. Згодна з [[Індэкс свабоды прэсы|Індэксам свабоды прэсы]] за 2023 год, Паўднёвая Карэя мела другі паводле велічыні ўзровень свабоды прэсы ў кантынэнтальнай і Ўсходняй Азіі пасьля [[Тайвань|Тайваню]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://rsf.org/en/index?year=2023|загаловак=Index 2023 – Global score|выдавецтва=Reporters Without Borders}}</ref>. Індустрыялізацыя і ўрбанізацыя моцна зьмянілі жыцьцё сучасных карэйцаў. Эканамічныя варункі і лад жыцьця прывялі да канцэнтрацыі насельніцтва ў буйных гарадах, асабліва ў сталіцы Сэуле, у той час як шматпакаленчыя вялікія сем’і падзяліліся на нуклеарныя адзінкі. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:청화백자진사채복숭아연적.jpg|значак|зьлева|Сіне-белая парцалянавая ёмістасьць для вады ў форме пэрсіка часоў панаваньня дынастыі Часон у XVIII стагодзьдзі.]] Карэйскае мастацтва было пад моцным уплывам [[будызм]]у і [[канфуцыянства]], што можна пабачыць у шматлікіх традыцыйных карцінах, скульптурах, вырабаў з керамікі і ў выканальніцкім мастацтве<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.asia-art.net/korean_paint.html|загаловак=Korean painting|выдавец=Asia Art|копія=https://web.archive.org/web/20100730065004/http://www.asia-art.net/korean_paint.html|дата копіі=07.2010}}</ref>. Карэйская кераміка і парцаляна, у формах [[пэкча]] і [[пунчхон]] часоў Часона, а таксама [[сэлядон]] часоў Карэ, добра вядомыя ва ўсім сьвеце<ref>[https://www.worldhistory.org/article/945/korean-celadon-pottery/ Korean Pottery and Celadon]. WorldHistory.org.</ref>. [[Карэйская чайная цырымонія]], музыкальны жанр [[пхансары]] ды традыцыйныя танцы [[тхальчхум]] і [[пучхэчхум]] таксама вядомыя па-за межамі Рэспублікі Карэі. Паваеннае сучаснае карэйскае мастацтва пачало квітнець у 1960-х і 1970-х гадах, калі паўднёвакарэйскія мастакі зацікавіліся геамэтрычнымі формамі і нематэрыяльнымі тэмамі. Творцы таго часу таксама надавалі вялікую ўвагу ўсталяваньню гармоніі паміж чалавекам і прыродай. Сацыяльная нестабільнасьць і сацыяльныя праблемы сталіся галоўнымі тэмамі твораў мастацтва ў 1980-х гадах. Таксама на мастацтва паўплывалі розныя міжнародныя імпрэзы і выставы, якія ладзіліся ў Рэспубліцы Карэі, якія надалі краіне большую разнастайнасьць<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.apexart.org/conference/lee.htm|загаловак=Contemporary Korean Art in 1990s|выдавец=Apexart|копія=https://web.archive.org/web/20180911001355/https://apexart.org/conference/lee.htm|дата копіі=09.2018}}</ref>. [[Алімпійскі парк у Сэуле|Алімпійскі сад скульптураў]] у 1988 годзе, стварэньне біенале ў [[Кванджу]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://gb.or.kr/?mid=main_eng|загаловак=Gwangju Biennale|выдавецтва=Gwangju Biennale|копія=https://web.archive.org/web/20100710205915/http://gb.or.kr/?mid=main_eng|дата копіі=07.2010}}</ref> і Карэйскага павільёна на [[Біенале ў Вэнэцыі|Вэнэцыянскім біенале]] ў 1995 годзе<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.korean-pavilion.or.kr/07pavilion/kpEN.html|загаловак=Korean Pavilion|выдавец=La Biennale di Venezia|копія=http://arquivo.pt/wayback/20160516133140/http://www.korean-pavilion.or.kr/07pavilion/kpEN.html|дата копіі=05.2016}}</ref> сталі значнымі падзеямі. === Архітэктура === Праз насычаную гісторыі Карэі разбудова і зьнішчэньні бясконца былі поруч адно з адным, што стала чыньнікам цікавага спалучэньня архітэктурных стыляў<ref>[https://web.archive.org/web/20180829032906/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/arc/modern_period.htm Korean architecture]. Asian Info Organization.</ref>. [[Файл:Sungnyemun Gate, front, 2013.jpg|значак|Брама [[Намдэмун]] ёсьць адным з найстарэйшых помнікаў архітэктуры Сэула.]] Традыцыйная карэйская архітэктура характарызуецца сваёй гармоніяй з прыродай. Старажытныя архітэктары перанялі сыстэму [[кранштэйн]]аў, якая характарызуецца ўзьвядзеньнем будынкаў з саламянай страхой і сыстэмай падагрэву падлогі, вядомай як [[андол]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2010/03/148_63378.html|загаловак=Exhibit Focuses on Traditional Architecture|выдавец=The Korea Times|копія=https://web.archive.org/web/20141220224530/https://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2010/03/148_63378.html|дата копіі=12.2014}}</ref>. Людзі найвышэйшай клясы будавалі большыя дамы з элегантна выгінастымі чарапічнымі ці [[гонт]]авымі дахамі і ўздымнымі [[карніз|гзымсамі]]. Прыкладамі будынкаў, створаных у традыцыйнай архітэктуры, ёсьць палацы і храмы, захаваныя старыя дамы, вядомыя як [[ханок]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100424053315/http://ata.hannam.ac.kr/korea/k-house1.htm List of traditional Korean houses]. Asian Tradition in Architecture.</ref>. Таксама ў Карэі ўснуе шэраг вёсак-музэяў, якія зьмяшчаюць дамкі, узьведзеныя ў традыцыйным стылі. Сярод іх вылучаюцца народныя вёскі [[Хахвэ]], [[Яндон]] і [[Карэйская народная вёска]]. Традыцыйную архітэктуру таксама можна ўбачыць на некалькіх аб’ектах Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО<ref>{{спасылка|спасылка=https://whc.unesco.org/en/statesparties/kr|загаловак=UNESCO World Heritage: Republic of Korea|выдавецтва=Unesco}}</ref>. Заходняя архітэктура ўпершыню зьявілася ў канцы XIX стагодзьдзя. Сучасныя цэрквы, офісныя будынкі, школы і ўнівэрсыты былі пабудаваныя ўжо ў новых замежных стылях. З анэксіяй [[Японія]]й у 1910 годзе каляніяльны рэжым умяшаўся ў архітэктурную спадчыну Карэі, у выніку чаго карэйцам была закінутая сучасная архітэктура ў японскім стылі. Антыяпонскія настроі і [[Карэйская вайна]] прывялі да зьнішчэньня большасьці будынкаў, пабудаваных у той час<ref>[https://web.archive.org/web/19990302080251/http://nongae.gsnu.ac.kr/%7Emirkoh/cob1.html Brief Review of Korea Modern Architecture], Prof. Park Kil-ryong (Kukmin University), modified by Architectural Design Lab, GSNU.</ref>. Сучасная карэйская архітэктура назапасіла ў сабе сучасныя архітэктурныя тэндэнцыі і стылі. Стымуляваная эканамічным ростам у 1970-х і 1980-х гадах, актыўная рэканструкцыя адкрыла новыя гарызонты ў архітэктурнай справе. Пасьля [[летнія Алімпійскія гульні 1988 году|летніх Алімпійскіх гульняў 1988 году]] ў Сэул асабліва шырока трапіла вялікая разнастайнасьць стыляў з адкрыцьцём рынку для замежных архітэктараў<ref>[https://web.archive.org/web/20180911001303/http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/arc/contemporary_architecture.htm Contemporary Korean architecture]. Asian Info Organization.</ref>. Сучасныя архітэктары намагаюцца збалянсаваць традыцыйную філязофію «гармоніі з прыродай» і хуткарослую ўрбанізацыю<ref>{{навіна|спасылка=http://www.asianewsnet.net/news.php?id=9605&sec=10|загаловак=Korean buildings that captivate world|копія=https://web.archive.org/web/20110429055554/http://www.asianewsnet.net/news.php?id=9605&sec=10|дата копіі=04.2011}}</ref>. === Галіна забаваў === Рэспубліка Карэя мае квітнеючую індустрыю забаваў, якая задавальняе патрэбы ня толькі ўласна самой краіны, але і ўсяго сьвету. Тэлевізійныя драмы, фільмы і папулярная музыка атрымалі міжнародную папулярнасьць і надалі значныя экспартныя прыбыткі эканомікі краіны. Культурная зьява, вядомая як [[Карэйская хваля]], ахапіла многія краіны рэгіёну і сьвету, стаўшы мяккай сілай краіны, пасьпяхова канкуруючы ў сфэры забаваў з заходнімі краінамі<ref>{{навіна|спасылка=https://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1646903.stm|загаловак='Korean Wave' piracy hits music industry|выдавец=BBC News|дата публікацыі=11.2001}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.npr.org/sections/codeswitch/2015/04/13/399414351/how-the-south-korean-government-made-k-pop-a-thing|загаловак=How The South Korean Government Made K-Pop A Thing|выдавецтва=National Public Radio|дата публікацыі=04.2015}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Lara Farrar|спасылка=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/12/31/korea.entertainment/index.html|загаловак='Korean Wave' of pop culture sweeps across Asia|выдавец=CNN}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Kim, Harry|спасылка=http://www.mcgilltribune.com/a-e/surfing-the-korean-wave-how-k-pop-kpop-is-taking-over-the-world-012858/|загаловак=Surfing the Korean Wave: How K-pop is taking over the world|выдавец=The McGill Tribune|дата публікацыі=02.2016|копія=https://web.archive.org/web/20181123200902/http://www.mcgilltribune.com/a-e/surfing-the-korean-wave-how-k-pop-kpop-is-taking-over-the-world-012858/|дата копіі=11.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/37300/Phuong_thesis_1.docx.pdf?sequence=1|загаловак=Korean Wave as Cultural Imperialism: A study of K-pop Reception in Vietnam|аўтар=Nguyen Hoai Phuong, Duong|выдавец=Leiden University}}</ref>. [[Файл:BTS during a White House press conference May 31, 2022 (cropped).jpg|значак|зьлева|Папулярны карэйскі хлапчуковы музычны гурт [[BTS]].]] Да 1990-х гадоў на паўднёвакарэйскай папулярнай музычнай сцэне дамінавалі [[трот (музыка)|трот]] і традыцыйныя народныя баляды. Зьяўленьне поп-гурта [[Seo Taiji and Boys]] у 1992 годзе стала зваротным момантам для папулярнай музыкі Рэспублікі Карэі, распачаўшы час [[Карэйская поп-музыка|K-pop]]. З 1990-х гадоў гэты жанр стала мадэрнізуецца і пераасэнсоўваецца, асымілюючы розныя элемэнты папулярных музычных жанраў і плыняў з усяго сьвету, у тым ліку заходнюю папулярную музыку, экспэрымэнтальную музыку, [[джаз]], [[госпэл]], лацінаамэрыканскую музыку, [[гіп-гоп]], [[рытм-энд-блюз]], электронную танцавальную музыку, [[рэгі]], [[кантры]], фольк і [[рок-музыка|рок]], не забываючыся на свае ўнікальныя традыцыйныя карэйскія музычныя карані<ref>[http://rki.kbs.co.kr/english/entertainment/enter_artists_detail.htm?No=10058 Seo Taiji], KBS World</ref>. Не зважаючы на тое, што заходні стыль поп, гіп-гоп, рытм-энд-блюз, рок, фольк і электронная музыка пачалі дамінаваць на сучаснай паўднёвакарэйскай папулярнай музычнай сцэне, трот усё яшчэ працягвае цаніцца і карыстацца папулярнасьцю сярод паўднёвакарэйцаў сталага веку. Ідалы K-pop добра вядомыя ва ўсёй кантынэнтальнай Азіі, яны таксама здабылі славу ў заходнім сьвеце. Адным зь першых K-pop выканаўцаў, які стаў вядомы ва ўсім сьвеце, стаў сьпявак [[Psy]], які выпусьціў міжнародны гіт ''«[[Gangnam Style]]»''. Гэты твор ачоліў сусьветныя музычныя чарты ў 2012 годзе. [[Файл:Blackpink Coachella 2023 02 (cropped).jpg|значак|[[Blackpink]] ёсьць адным з самых папулярных дзявочых [[Карэйская поп-музыка|K-pop]] гуртоў у сьвеце з канца 2010-х гадоў.]] Пасьля посьпеху фільма ''«[[Шыры]]»'' ў 1999 годзе карэйская кінаіндустрыя значна пабуйнела, пашырыўшы сваю папулярнасьць па-за межы краіны. Айчынныя фільмы займаюць дамінуючую дзель паўднёвакарэйскага кінарынку, часткова праз існаваньне ўрадавых квотаў на паказ карэйскіх фільмаў, якія патрабуюць ад кінатэатраў мець у пракаце карэйскія фільмы ня менш за 73 дні ў год<ref>{{спасылка|спасылка=http://rki.kbs.co.kr/english/news/news_Ec_detail.htm?No=74142|загаловак=S. Korea’s Screen Quota Hinders Market Access|копія=https://web.archive.org/web/20180703133256/http://rki.kbs.co.kr/english/news/news_Ec_detail.htm?No=74142|дата копіі=07.2018}}</ref>. Фільм ''«[[Чужаеды (2019)|Чужаеды]]»'' 2019 году рэжысэра [[Пон Джун Хо]] стаў самым касавым фільмам у Рэспубліцы Карэі, а таксама ён быў першым фільмам не ангельскай мовай, які атрымаў узнагароду як найлепшы фільм на цырымоніі ўручэньня прэміі [[Оскар]] у ЗША, а таксама мноства іншых узнагародаў. Паўднёвакарэйскія тэлешоў таксама сталі папулярнымі па-за межамі Карэі. Тэлевізійныя драмы, вядомыя як [[Карэйская драма|K-drama]], таксама пачалі набываць міжнародную вядомасьць. Многія зь іх, як правіла, маюць рамантычную скіраванасьць. Таксама даволі папулярны сярод іх гістарычны жанр<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.koreandrama.org/|загаловак=List of Korean dramas|выдавецтва=Koreandrama.org|дата публікацыі=06.2007}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://portal.kocca.kr/portal/bbs/view/B0000204/1938980.do?searchCnd=&searchWrd=&cateTp1=&cateTp2=&useAt=&menuNo=200253&categorys=4&subcate=67&cateCode=0&type=&instNo=0&questionTp=&uf_Setting=&recovery=&option1=&option2=&year=&categoryCOM062=&categoryCOM063=&categoryCOM208=&categoryInst=&morePage=&delCode=&qtp=&pageIndex=1|выдавецтва=portal.kocca.kr|загаловак=전문가칼럼|копія=https://web.archive.org/web/20210417205707/https://portal.kocca.kr/portal/bbs/view/B0000204/1938980.do?searchCnd=&searchWrd=&cateTp1=&cateTp2=&useAt=&menuNo=200253&categorys=4&subcate=67&cateCode=0&type=&instNo=0&questionTp=&uf_Setting=&recovery=&option1=&option2=&year=&categoryCOM062=&categoryCOM063=&categoryCOM208=&categoryInst=&morePage=&delCode=&qtp=&pageIndex=1|дата копіі=04.2021}}</ref>. Драматычны тэлесэрыял 2021 году ''«[[Гульня ў кальмара]]»'', створаны [[Хван Дон Хёк]]ам, атрымаў ухвалу крытыкаў і шырокую міжнародную ўвагу па сваім выхадзе, стаўшы самым папулярным сэрыялам [[Netflix]] на момант запуску, маючы больш за 142 мільёны гледачоў за першыя чатыры тыдні пасьля апублікаваньня<ref>{{спасылка|аўтар=Park, Ji-won|спасылка=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2021/09/688_316008.html|загаловак=Squid Game tops global Netflix chart|выдавецтва=The Korea Times|дата публікацыі=09.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210926170632/https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2021/09/688_316008.html|дата копіі=09.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Wong, Henry|спасылка=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2021/sep/28/squid-game-the-hellish-horrorshow-taking-the-whole-world-by-storm|загаловак=Squid Game: the hellish horrorshow taking the whole world by storm|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=09.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210928102533/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2021/sep/28/squid-game-the-hellish-horrorshow-taking-the-whole-world-by-storm|дата копіі=09.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=White, Peter|спасылка=https://deadline.com/2021/10/squid-game-netflix-142m-households-1234858503/|загаловак='Squid Game': Netflix Reveals A "Mind-Boggling" 142M Households Have Watched Korean Drama|выдавецтва=Deadline Hollywood|дата публікацыі=10.2021}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Keck, Catie|спасылка=https://www.theverge.com/2021/10/12/22723452/netflix-squid-game-biggest-ever-show-at-launch|загаловак=Netflix calls Squid Game its 'biggest ever series at launch'|выдавецтва=The Verge|дата публікацыі=10.2021}}</ref>. == Спорт == Баявое мастацтва [[тэквандо]] паходзіць з Карэі. Ягоныя сучасныя правілы былі стандартызаваныя ў 1950-я і 1960-я гады, а ўжо ў 2000 годзе яно трапіла ў сьпіс афіцыйных відаў спорту на [[Алімпійскія гульні]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.wtf.org/wtf_eng/site/about_taekwondo/present_day.html|загаловак=Taekwondo|выдавецтва=World Taekwondo Federation|дата публікацыі=11.2002|копія=https://web.archive.org/web/20100121165001/http://www.wtf.org/wtf_eng/site/about_taekwondo/present_day.html|дата копіі=01.2010}}</ref>. Іншыя карэйскія баявыя мастацтвы ўлучаюць [[тэкён]], [[хапкідо]], [[тансудо]], [[куксульвон]], [[камдо]] і субак<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.kmaf.kr/|загаловак=Korea Martial Arts Federation|копія=https://web.archive.org/web/20110719031130/https://www.kmaf.kr/|дата копіі=07.2011}}</ref>. [[Файл:Busan Sajik Stadium 20080706.JPG|значак|зьлева|Бэйбольны стадыён Саджык у [[Пусан]]е. Бэйсбол уважаецца за адзін з самых папулярных відаў спортаў у Рэспубліцы Карэі.]] [[Футбол]] традыцыйна ўважаецца за самы папулярны від спорту ў Рэспубліцы Карэі, а [[бэйсбол]] лічыцца другім відам спорту ў краіне<ref>{{спасылка|спасылка=http://news1.kr/articles/?2139988|загаловак=프로스포츠, 흥행 봄날 오나…야구·축구 인기몰이 중|выдавецтва=EBN|дата публікацыі=03.2015}}</ref>. Нядаўнія апытанкі пацьвердзілі гэта, бо большасьць, то бок 41% паўднёвакарэйскіх спартовых заўзятараў, працягваюць ідэнтыфікаваць сябе як аматараў футболу. Таксама 25% апытаных рэспандэнтаў назвалі бэйсбол улюбоным відам спорту. Аднак, гэтае апытанне ня выявіла, наколькі рэспандэнты сочаць за абодвума відамі спорту<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=211&pagePos=1&selectYear=0&search=0&searchKeyword=%BD%BA%C6%F7%C3%F7|загаловак=한국갤럽조사연구소|выдавецтва=Gallup Korea|дата публікацыі=05.2009}}</ref>. [[Файл:Korea Taekwondo Hanmadang 70.jpg|значак|[[Тэквандо]] ёсьць традыцыйным баявым мастацтвам Карэі і алімпійскім відам спорту.]] Нацыянальная [[Зборная Рэспублікі Карэя па футболе|зборная Рэспублікі Карэі па футболе]] стала першай камандай [[Азіяцкая футбольная канфэдэрацыя|Азіяцкай канфэдэрацыі]], якая прабілася ў паўфінал [[чэмпіянат сьвету па футболе 2002 году|чэмпіянату сьвету ў 2002 годзе]], які сумесна ладзілі ў сябе Рэспубліка Карэя і Японія. Агулам зборная ў апошнія дзесяцігодзьдзі заўжды бярэ ўдзел усе сусьветных чэмпіянатах, часам прабіваючыся з групы ў раўнд плэй-оф. На [[летнія Алімпійскія гульні 2012 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году]] Рэспубліка Карэя брала бронзавы мэдаль у футбольным турніры. Упершыню бэйсбол трапіў у Карэю ў 1905 годзе<ref>{{кніга|аўтар=KOIS (Korea Overseas Information Service)|загаловак=Handbook of Korea, 11th ed|месца=Seoul|выдавецтва=Hollym|год=2003|isbn=978-1-56591-212-0}}</ref><ref>Trading Markets.com. [https://web.archive.org/web/20101226170841/http://www.tradingmarkets.com/news/stock-alert/ncscf_s-korean-game-developer-ncsoft-interested-in-pro-baseball-1382602.html "S. Korean Game Developer NCsoft Interested in Pro Baseball"]. December 21, 2010. Accessed December 26, 2010.</ref><ref>{{навіна|аўтар=Min-sik, Yoon|спасылка=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20131025000840|загаловак=Baseball comes roaring back to Seoul|выдавец=The Korea Herald|дата публікацыі=10.2013}}</ref>. Апошнія гады характарызуюцца ростам наведвальнасьці і коштаў на квіткі на прафэсійныя бэйсбольныя гульні<ref>Kim Yang-hee (21.04.2011). [http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_entertainment/474168.html Professional baseball rising in popularity]. The Hankyoreh.</ref><ref>[http://www.index.go.kr/potal/main/EachDtlPageDetail.do?idx_cd=1662 나라지표-프로스포츠 관중현황]. Index.go.kr.</ref>. [[Карэйская прафэсійная бэйсбольная ліга]], якая складаецца з 10 камандаў, была створаная ў 1982 годзе. Зборная краіны заняла трэцяе месца на [[Сусьветная клясыка бэйсболу 2006 году|Сусьветным клясыцы бэйсболу 2006 году]] і другое на турніры 2009 году. Фінальная гульня каманды супраць зборнай Японіі ў 2009 годзе трансьлявалася ў тым ліку на вялікім экраіне ў Сэуле і мела вялікі ахоп аглядаў у краіне<ref>Wakabayashi, Daisuke; Park Sungha (24.03.2009). [https://www.wsj.com/articles/SB123786547697822121 Japan beats South Korea to be Baseball Champions]. The Wall Street Journal. New York.</ref>. На [[летнія Алімпійскія гульні 2008 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2008 году]] Рэспубліка Карэя ўзяла залаты мэдаль па бэйсболе<ref>[http://latimesblogs.latimes.com/olympics_blog/2008/08/south-korea-tak.html South Korea takes Olympics baseball gold]. Los Angeles Times.</ref>. Таксама ў 1982 годзе на чэмпіянаце сьвету па бейсболе Карэя рабілася ўладальнікам залатых мэдалёў, гэтак жа як карэйцы мелі посьпех на [[Азіяцкія гульні 2010 году|Азіяцкіх гульнях 2010 году]] ў гэтым відзе спорту. [[Баскетбол]] таксама мае папулярнасьць у краіне. Паўднёвая Карэя традыцыйна мае адную з найлепшых баскетбольных зборных у Азіі і адзін з наймацнейшых баскетбольных дывізіёнаў кантынэнта. У Сэуле ладзіўся чэмпіянат Азіі па баскетболе ў 1967 і 1995 гадах. Нацыянальная [[мужчынская зборная Рэспублікі Карэя па баскетболе|зборная Рэспублікі Карэі па баскетболе]] шматкроць брала мэдалёў на чэмпіянатах Азіі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.fibaasia.net/Competition_Archives.aspx?id=2|загаловак=FIBA Asia Competition Archives|выдавецтва=International Basketball Federation FIBA|дата публікацыі=09.2011|копія=https://web.archive.org/web/20140807225139/http://www.fibaasia.net/Competition_Archives.aspx?id=2|дата копіі=08.2014}}</ref>. У Карэі шмат разоў ладзіліся Азіяцкія гульні, пры гэтым у розныя гады яны праводзіліся ў розных гарадах краіны, як то ў [[Сэул]]е, [[Пусан]]е і [[Інчхон]]е. У 2018 годзе ў карэйскім [[Пхёнчхан]]е ладзіліся [[зімовыя Алімпійскія гульні 2018 году|зімовыя Алімпійскія гульні]]. Сярод зімовых відаў спорту ў краіне найбольш моцны [[шорт-трэк]]. На [[зімовыя Алімпійскія гульні 2010 году|зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 году]] карэйскія спартоўцы і спартоўкі фінішавалі на пятым радку ў агульным мэдальным заліку. == Глядзіце таксама == * [[Карэя]] * [[Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.korea.net/ Афіцыйны сайт Паўднёвай Карэі] {{Бібліяінфармацыя}} {{Краіны Азіі}} {{АЭСР}} {{АБСЭ}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 518bx4w576p3h896egai1sc4wlxfzvr 0 19868 2697584 2681455 2026-10-24T20:35:07Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/George_Washington?oldid=1381727119 2697584 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Джордж Вашынґтон''' ({{мова-en|George Washington}}, 22 лютага 1732 — 14 сьнежня 1799) — адзін з айцоў-заснавальнікаў ЗША. Прывёў [[Кантынэнтальная армія|кантынэнтальную армію]] да перамогі над Вялікабрытаніяй пад час [[Вайна за незалежнасьць Злучаных Штатаў Амэрыкі|вайны за Незалежнасьць]] (1775—1783). У 1789 годзе быў абраны першым [[Сьпіс прэзыдэнтаў ЗША|прэзыдэнтам Злучаных Штатаў Амэрыкі]]. Ён стварыў моцны, добра фінансаваны нацыянальны ўрад, застаючыся нэўтральным у вострым суперніцтве, якое ўзьнікла ў ягоным кабінэце паміж [[Томас Джэфэрсан|Томасам Джэфэрсанам]] і [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандрам Гамільтанам]]. Вашынгтон усталяваў трывалы прэцэдэнт для пасады прэзыдэнта, улучна з традыцыямі рэспубліканізму, мірнай перадачай улады, ужываньнем тытулу «спадар прэзыдэнт» і традыцыяй двух тэрмінаў. == Юнацтва й пачатак ваеннай кар’еры == Джордж Вашынгтон нарадзіўся 22 лютага 1732 у [[Вірджынія|Вірджыніі]]. Першы сын Аўгусьціна Вашынгтона і яго другой жонкі, Мэры Бол Вашынгтон. Дзяцінства і юнацтва ён правёў у сьціплых умовах, атрымаў павярхоўную школьную адукацыю. У 11 гадоў страціў свайго бацьку, уладальніка тытунёвай плянтацыі. Яго выхоўваў браценік Лоўрэнс, пасьля сьмерці якога ён пераняў у 1752 маёнтак Маўнт Вэрнон пад Александрыяй. З 1748 дапамагаў барону Фэрфаксу. У 21 год Вашынгтон стаў Брыгадзірам Муляроў у братэрстве [[масонства|масонаў]]. У 1754 Вашынтгон удзельнічаў у баях з францускімі войскамі каля форта [[Дзюкэн]], патрапіў у палон, калі абараняў форт [[Нэсэсіці]] ([[Пэнсыльванія]]). Французы адпусьцілі Вашынгтона і яго атрад з воінскімі ўшанаваньнямі, пасьля чаго ён звольніўся са службы. Але ў наступным годзе Вашынгтон ізноў уступіў у каляніяльнае апалчэньне ў званьні падпалкоўніка. У новай ваеннай экспэдыцыі да форта Д’юкэн ён камандаваў адступам апалчэнцаў пасьля таго, як французы і іх саюзьнікі-індзейцы ўстроілі ім засаду і забілі камандзіра атрада ангельскага генэрала Брэдака. У тым баі загінула больш за палову ангельскіх апалчэнцаў. Вашынгтон выявіў асабістую адвагу і вывяў з акружэньня ўсіх, хто застаўся ў жывых. За гэты подзьвіг ён удастоіўся званьня палкоўніка і быў прызначаны камандзірам вірджынскага апалчэньня. У траўні 1756 году, калі ў Эўропе пачалася [[Сямігадовая вайна]] і [[Ангельшчына]] сутыкнулася ў той вайне з [[Францыя]]й, палкоўнік Джордж Вашынгтон ачоліў абарону заходняй мяжы штату [[Вірджынія]] ад французаў. У 1759 годзе ён выйшаў у адстаўку і заняўся грамадзкай дзейнасьцю. Перад гэтым ён паспрабаваў уступіць у шэрагі рэгулярнага брытанскага войска, але атрымаў адмову. Неўзабаве яго абралі дэпутатам заканадаўчага збору штату Вірджынія, 1-га і 2-га Кантынэнтальных кангрэсаў. == Шлюб і дзеці == [[Файл:Martha Dandridge Custis.jpg|значак|зьлева|Марта Кастыч Дэндрыдж.]] Джорджа Вашынгтона і [[Марта Вашынгтон|Марту Кастыс Дэндрыдж]] пазнаёмілі сябры Марты. Джордж прапанаваў руку й сэрца празь некалькі тыдняў пасьля знаёмства. Яны ажаніліся 6 студзеня 1759, калі ім было па 27 гадоў. Джордж і Марта сталі жыць у доме бацькоў Марты, які называўся Белым Домам. Пасьля гэтае імя дадуць рэзыдэнцыі прэзыдэнта ЗША. Гэта быў другі шлюб Марты. Яе першы муж, Дэніел Парк Кастыс, памёр у 1757. Джордж ніколі ня меў сваіх дзяцей, але ён усынавіў чатырох дзяцей Марты. У Марты й Джорджа было сем унукаў. == Амэрыканская рэвалюцыя == На [[Другі Кантынэнтальны Кангрэс]] (красавік 1775) Вашынгтон прыйшоў у ваеннай форме, кажучы гэтым, што ён ужо падрыхтаваны да вайны. Яго аўтарытэт, ваенны вопыт, харызма, рэпутацыя шчырага патрыёта паспрыялі на падтрымку паўднёвых штатаў, асабліва Вірджыніі. Кангрэс стварыў [[Кантынэнтальная Армія|Кантынэнтальную Армію]] 14 чэрвеня. Празь некаторы час Вашынгтон стаў галоўнакамандуючым, узяў адказнасьць за камандаваньне амэрыканскімі сіламі. У арміі адчуваўся катастрафічны недахоп [[порах]]у, таму Вашынгтон шукаў іншыя крыніцы. [[Францыя]] й рэйды на ангельскія арсэналы часткова дапамагалі. 17 сакавіка 1776 году Кантынэнтальнае войска (20 тысячаў чалавек, 6 тысячаў апалчэнцаў) атрымала першую важную перамогу — пры аблозе гораду [[Бостан]]у. Вашынгтон вымусіў 7-тысячны ангельскі гарнізон, якім камандаваў каралеўскі генэрал [[Ўільям Гоў]], эвакуявацца морам з Бостану. [[Файл:Portrait of George Washington-transparent.png|значак|зьлева|Партрэт Джорджа Вашынгтона.]] Аднак затым усьлед ішла няўдалая спроба Кантынэнтальнага войска абараніць ад ангельцаў горад [[Нью-Ёрк]]. Лёнданскі ўрад загадаў генэралу Ўільяму Гоў пакончыць з рэвалюцыяй у амэрыканскіх калёніях і паслала яму ў падмацаваньне войска і эскадру пад камандаваньнем яго брата адмірала [[Рычард Гоў|Рычарда Гоў]]. У ліпені 1776 году на [[Стэйтэн-Айлэнд]] высадзіўся брытанскі 32-тысячны дэсант. Генэрал Джордж Вашынгтон арганізаваў абарону [[Лонг-Айлэнд]]у і [[Мангэтан]]у, але не хапала і людзей, і прыладаў, і баяпрыпасаў. Ангельцы пайшлі ў наступ і разьбілі праціўніка. [[Файл:Washington Crossing the Delaware by Emanuel Leutze, MMA-NYC, 1851.jpg|значак|Армія Вашынгтона перапраўляецца праз раку.]] Неўзабаве Вашынгтону прыйшлося, пераправіўшыся праз раку [[Дэлавэр]], адступіць у [[Пэнсыльванія|Пэнсыльванію]]. Пасьля Кантынэнтальны кангрэс зьбёг зь [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] ў паўночны горад [[Балтымар]]. Да таго часу амэрыканскае войска налічвала ўсяго тры тысячы чалавек. Ангельскі генэрал Ўільям Гоў меў у сваім распараджэньні 34-тысячнае войска. Пасьля здабытай перамогі ў Нью-Ёрку ён рашыў дачакацца вясны, каб канчаткова разграміць амэрыканскіх мяцежнікаў. Аднак не прыняў у разьлік рашучасьць і ініцыятыўнасьць галоўнакамандуючага Кантынэнтальнага войска. У калядную ноч 1776 году Джордж Вашынгтон ажыцьцявіў сваю найболей вядомую баявую апэрацыю. Пяройдучы зьмёрзлую раку Дэлавэр, зь мінімальнымі стратамі ўзяў у палон 900 салдат і афіцэраў каралеўскага войска. Затым у [[Прынстан]]е былі захопленыя склады. Гэтыя перамогі ня толькі паднялі баявы дух Кантынэнтальнага войска, але і прыцягнулі ў яе добраахвотнікаў, якія жадалі са зброяй у руках адстойваць незалежнасьць калёніяў ад брытанскіх войскаў. Вашынгтон рашыў правесьці рэарганізацыю даручанага яму войска, усьведамляючы, што пакуль немагчыма перамагчы ангельцаў у палявой бітве. Час жа працаваў на амэрыканцаў, паколькі зацяжная вайна ў калёніях вымотвала ваенную сілу Вялікабрытаніі, у якой былі немалыя праблемы і ў іншых частках сьвету. Абапіраючыся на рэвалюцыйны запал амэрыканцаў, Джордж Вашынгтон здолеў у кароткія тэрміны стварыць рэгулярнае і баяздольнае войска, якое цяпер пасьпяхова дзейнічала супраць ангельцаў сумесна з партызанскімі атрадамі. Галоўнакамандуючы прыняў меры для абароны гораду [[Філадэлфія]] і прадухіліў уварваньне каралеўскіх войскаў з [[Канада|Канады]]. 17 кастрычніка 1777 году пад горадам [[Саратога]] амэрыканскія паўстанцы атрымалі над праціўнікам пераканаўчую перамогу. [[Файл:Surrender of Lord Cornwallis.jpg|значак|зьлева|Перамога Вашынгтона ў Ёрктаўне.]] Каб стварыць сапраўды рэгулярнае войска, яго галоўнакамандуючы са згоды ўрада Злучаных Штатаў і кангрэсмэнаў запрасіў вайскоўцаў з Эўропы. Джордж Вашынгтон кіраваў баявымі дзеяньнямі пры блякадзе межаў штату Нью-Ёрк, занятага ангельцамі. Ён па-ранейшаму лічыў галоўным захаваньне створанай ім рэгулярнага войска на бліжэйшую будучыню, паколькі ў Эўропе насьпявала вайна паміж Францыяй і Ангельшчынай. Вашынгтон не памыліўся ў сваіх разьліках. Сапраўды, улетку 1778 году [[Францыя]] абвесьціла вайну Вялікабрытаніі і стала больш актыўна падтрымліваць амэрыканскіх паўстанцаў. У чэрвені 1779 прыкладу Францыі рушыла ўсьлед [[Гішпанія]]. 20 чэрвеня 1778 году адбылася [[Манмуцкая бітва]]. Амэрыканскімі войскамі камандаваў генэрал Лі, які ў крытычны момант загадаў адступіць, што выклікала замяшаньне ў шэрагах амэрыканскага войска. Тады Джордж Вашынгтон асабіста натхніў і згуртаваў сваё войска, і ў выніку гэтага амэрыканцы перамаглі. Генэрал Лі быў з ганьбай звольнены з войска. У гэты час у шэрагах амэрыканскага войска пачаліся мецяжы, выкліканыя абясцэньваньнем кантынэнтальных грошай і цяжкасьцямі з забесьпячэньнем правіянтам. Усяго адбылося шэсьць мецяжоў, якія былі хутка падушаныя ваеннай сілай. Адной з галоўных была перамога ў Ёрктаўне. [[Файл:General George Washington Resigning his Commission.jpg|значак|Вашынгтон ідзе ў адстаўку.]] 19 кастрычніка 1781 году Джордж Вашынгтон прыняў ад лорда [[Карнуоліс]]а капітуляцыю брытанскага каралеўскага войска. 30 лістапада 1782 была складзеная [[Парыская дамова]], па якой прызнавалася незалежнасьць Злучаных Штатаў і аб’яўлялася аб заканчэньні ваенных дзеяньняў паміж ЗША і Вялікабрытаніяй. 23 лістапада наступнага году брытанскае войска эвакуяваліся зь [[Нью-Ёрк]]у. У горад уступілі войскі Джорджа Вашынгтона. Адстаўка Вашынгтона была кароткай. Яму прапанавалі прыняць удзел у [[Канстытуцыйны Канвэнт|Канстытуцыйным Канвэнце]] летам 1787 году ў Філядэлфіі, дзе ён быў аднагалосна абраны прэзыдэнтам Канвэнцыі. Пасьля гэтага 13 штатаў прагаласавалі за [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыю]] й аднагалосна абралі прэзыдэнтам ЗША Вашынгтона. == На пасадзе прэзыдэнта == === Першы тэрмін === Інаўгурацыя Вашынгтона на пасаду прэзыдэнта адбылася 30 красавіка 1789 году. Палітык даў прэзыдэнцкую прысягу ў [[Фэдэрал-хол|Фэдэральнай залі]] ў [[Нью-Ёрк]]у{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|4}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|550—551}}. Ягоны экіпаж суправаджалі атрады міліцыі і вайсковы аркестар, а за ім у інаўгурацыйнай працэсіі ехалі дзяржаўныя дзеячы і замежныя дыпляматы, а агульная колькасьць гледачоў дасягала 10 тысячаў чалавек{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|566—567}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|448}}. Прысягу прымаў [[Робэрт Лівінгстан]], выкарыстоўваючы [[Біблія|Біблію]], якую надалі [[масонства|масоны]]{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|4}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|568}}. [[Файл:Federal hall02.jpg|значак|зьлева|[[Фэдэрал-хол|Фэдэральная заля]] ў [[Нью-Ёрк]]у, дзе ладзілася інаўгурацыя Вашынгтона.]] Вашынгтон прачытаў прамову ў залі [[Сэнат ЗША|Сэнату]], у якой зьвярнуўся з просьбай, каб «Усемагутны Бог (…) асьвяціла свабоды і шчасьце народу ЗША»{{Зноска|Randall|1997|Randall|448}}{{Зноска|Alden|1996|Alden|236}}. Хоць ён хацеў служыць без заробку, [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]] настаяў на тым, каб ён атрымліваў плату<ref name="anb" >{{артыкул|аўтар=McDonald, Forrest|загаловак=Washington, George|выданьне=American National Biography|год=02.2000|DOI=10.1093/anb/9780198606697.article.0200332}}</ref>, прызначыўшы яму 25 тысячаў даляраў на год{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|552}}. Дзеля параўнаньня, віцэ-прэзыдэнт тады атрымліваў 5 тысячаў даляраў на год. Вашынгтон пісаў [[Джэймз Мэдысан|Джэймзу Мэдысану]], што хоча быць узорам для наступнікаў, таму шчыра жадаў, каб усе было ўкладзена на правільных прынцыпах{{Зноска|Unger|2013|Unger|76}}. З гэтае прычыны ён выступаў супраць велічных тытулаў, прапанаваных Сэнатам, такіх як «Ягоная Вялікасьць» і «Ягоная Высокасьць Прэзыдэнт», аддаючы перавагу простаму звароту «спадар Прэзыдэнт»{{Зноска|Bartoloni-Tuazon|2014|Bartoloni-Tuazon|1}}{{Зноска|Bartoloni-Tuazon|2014|Bartoloni-Tuazon|9}}{{Зноска|Unger|2013|Unger|80}}. Да ягоных прэзыдэнцкіх інавацыяў належалі інаўгурацыйнае пасланьне, звароты да Кангрэсу і кабінэтная форма арганізацыі выканаўчай улады{{Зноска|Unger|2013|Unger|236—237}}. Ён таксама прызначыў першых судзьдзяў [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўнага суда]] краіны{{Зноска|Banner|2024|Banner|13}}. [[Файл:George Washington Gibbs-Channing-Avery portrait.png|значак|Інаўгурацыйны партрэт Вашынгтона блізу 1795 году.]] Вашынгтон быў здольным адміністратарам і добра заўважаў таленты і характары людзей{{Зноска|Ellis2004|2004|Ellis|197—198}}{{Зноска|Unger|2013|Unger|236—237}}. Старая [[Канфэдэрацыйны час|Канфэдэрацыя]] ня мела дастатковых паўнамоцтваў дзеля выкананьня сваіх функцыяў, бо ёй бракавала моцнага кіраўніцтва, выканаўчай улады, яна валодала толькі невялікім чыноўніцкім апаратам, мела вялікі дзяржаўны доўг, абясцэненыя папяровыя грошы і не валодала правам прасоўваць падаткі{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|5}}. У 1789 годзе Кангрэс стварыў выканаўчыя дэпартамэнты, у тым ліку Дзяржаўны дэпартамэнт, Вайсковы дэпартамэнт і Дэпартамэнт скарбу. Вашынгтон прызначыў [[Эдмунд Рэндалф|Эдмунда Рэндалфа]] генэральным пракурорам, [[Сэм’юэл Осгуд|Сэм’юэла Осгуда]] генэральным паштмайстрам, [[Томас Джэфэрсан|Томаса Джэфэрсана]] дзяржаўным сакратаром, [[Гэнры Нокс]]а вайсковым сакратаром, а [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]] сакратаром скарбу. Кабінэт Вашынгтона стаў дарадчым органам, хоць [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыя]] гэтага не прадугледжвала{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|281—282}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|4—5}}{{Зноска|Chervinsky|2020|Chervinsky|4—5}}. Вашынгтон абмяжоўваў абмеркаваньні ў кабінэце толькі тымі пытаньнямі, якія сам абіраў, і чакаў ад кіраўнікоў дэпартамэнтаў паслухмянага выкананьня сваіх пастановаў{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|5}}. Ён стрымана карыстаўся правам вэта, уважаючы, што пакідае свой подпіс пад многімі законапраектамі, зь якімі ягонае меркаваньне магло не супадаць{{Зноска|Ellis1999|1999|Ellis|133}}. Вашынгтон выступаў супраць палітычнай фракцыйнасьці і заставаўся беспартыйным цягам усяго свайго прэзыдэнцтва{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|696—698}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|478}}. Ён прыхільна ставіўся да фэдэралісцкай формы дзяржаўнага кіраваньня. Найбліжэйшыя дарадцы Вашынгтона ўтварылі два лягеры, што стала прадвесьцем да ўзьнікненьня Першай партыйнай сыстэмы. Гамільтан стварыў [[Фэдэралісцкая партыя|Фэдэралісцкую партыю]], каб умацаваць дзяржаўны крэдыт і пабудаваць эканамічна магутную нацыю. Джэфэрсан выступіў супраць праграмы Гамільтана і заснаваў [[Дэмакратычна-рэспубліканская партыя|Джэфэрсанаўскіх рэспубліканцаў]]. Вашынгтон падтрымліваў палітычны курс Гамільтана, і ўрэшце ён быў рэалізаваны, але гэта выклікала вострыя палітычныя спрэчкі ў апараце{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|7}}. Да іншых важных уласна дзяржаўных пытаньняў падчас першага прэзыдэнцкага тэрміну Вашынгтона належалі плянаваньне сталай нацыянальнай сталіцы{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|150—157}}, прыняцьце некалькіх канстытуцыйных паправак, у тым ліку [[Біль аб правах (ЗША)|Біля аб правах]]{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|198—206}}{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|213—220}}, а таксама працяглыя дыскусіі вакол рабства{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|198—206}}{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|213—220}} і пашырэньня на землі карэнных народаў Амэрыкі{{Зноска|GenoveseLandry|2021|Genovese & Landry|34—38}}. Вашынгтон абвесьціў 26 лістапада 1789 году [[Дзень Падзякі|днём Падзякі]], каб садзейнічаць умацаваньню нацыянальнага адзінства{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|585}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|609}}{{Зноска|Henriques|2006|Henriques|65}}{{Зноска|NovakNovak|2007|Novak & Novak|144—146}}. === Другі тэрмін === [[Файл:Gwashington.jpeg|значак|зьлева|Вашынгтон у 1797 годзе.]] Спачатку Вашынгтон плянаваў пайсьці ў адстаўку па заканчэньні свайго першага тэрміну, бо быў стомлены дзяржаўнай службай і меў праблемы са здароўем. Пасьля таго як яму давялося сутыкнуцца з унутранымі сваркамі ў сваім кабінэце і з партыйнай крытыкай, ён выказваў энтузіязму наконт другога тэрміну, а [[Марта Вашынгтон]] таксама не жадала, каб ён зноў балятаваўся{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|674—675}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|678}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|362}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|484}}. Акрамя таго, ягоны пляменьнік [[Джордж Аўгустын Вашынгтон]], які кіраваў Маўнт-Вэрнанам у ягоную адсутнасьць, быў цяжка хворы, што яшчэ больш узмацняла жаданьне Вашынгтона адысьці ад справаў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|687}}. Аднак многія настойвалі, каб ён балятаваўся ізноў. Джэймз Мэдысан папярэджваў, што ягоны адыход толькі пагоршыць небясьпечны палітычны раскол паміж кабінэтам і Палатай прадстаўнікоў. Томас Джэфэрсан таксама прасіў яго не сыходзіць, абяцаючы спыніць свае нападкі на Гамільтана{{Зноска|Ferling2010|2010|Ferling|421}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|482}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|675}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|678}}. Аляксандар Гамільтан сьцьвярджаў, што адсутнасьць Вашынгтона будзе «ўспрымацца як найвялікшае зло для краіны»{{Зноска|Chernow2005|2005|Chernow|403}}. Калі набліжаліся [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1792 году|прэзыдэнцкія выбары 1792 году]], Вашынгтон пагадзіўся вылучыць сваю кандыдатуру{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|10}}. 13 лютага 1793 году [[Калегія выбарнікаў]] аднагалосна пераабрала Вашынгтона прэзыдэнтам, а [[Джон Адамз]] быў паўторна абраны віцэ-прэзыдэнтам, атрымаўшы 77 галасоў супраць 50{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|10}}. 4 сакавіка 1793 году Вашынгтон даў прысягу перад судзьдзём [[Ўільям Кушынг|Ўільямам Кушынгам]] у [[Кангрэс-хол (Філадэлфія)|Кангрэс-холе]] ў [[Філадэлфія|Філадэлфіі]]{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|687}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|10–11}}. 22 красавіка 1793 году, пасьля пачатку [[Францускія рэвалюцыйныя войны|Францускіх рэвалюцыйных войнаў]], Вашынгтон агалосіў аб нэўтралітэце, у якім абвесьціў аб няўдзеле ЗША ў гэтых справах. Ён спрабаваў ладзіць сяброўскую і нэўтральную палітыку ў дачыненьні да розных бакоў гэтай вайны, адначасна з гэтым папярэджваючы амэрыканцаў унікаць далучэньня да канфлікту{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|299}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|304}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|308–311}}{{Зноска|Banning|1974|Banning|2}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|11–12}}. Хоць Вашынгтон прызнаў рэвалюцыйны ўрад [[Францыя|Францыі]], у рэшце рэшт ён запатрабаваў адкліканьня францускага прадстаўніка ў ЗША [[Эдмон-Шарль Жэнэ|Эдмона-Шарля Жэнэ]]{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|12–13}}. Жэнэ быў крыніцай дыпляматычных праблемаў і адкрыта варожа ставіўся да палітыкі нэўтралітэту Вашынгтона. Ён дамогся выкарыстаньня чатырох амэрыканскіх караблёў у якасьці прыватных суднаў дзеля нападаў на гішпанскія сілы ў [[Флорыда|Флорыдзе]], а таксама арганізоўваў атрады міліцыі дзеля дзеяў супраць брытанскіх уладаньняў. Аднак ягоныя намаганьні ня здолелі ўцягнуць ЗША ў вайну{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|692}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|12}}. [[Файл:Gwstatue waterford.jpg|значак|Статуя Вашынгтона, усталяваная ва [[Ўотфорд (Пэнсыльванія)|Ўотфордзе]] штату [[Пэнсыльванія|Пэнсыльваніі]].]] Падчас свайго другога прэзыдэнцкага тэрміну Вашынгтон сутыкнуўся з двума буйнымі ўнутранымі канфліктамі. Першым было [[Паўстаньне празь віскі]], якое адбылося ў Пэнсыльваніі і ўсчалася супраць падатку на алькагольныя напоі. Вашынгтон мабілізаваў апалчэньне і асабіста ачоліў экспэдыцыю супраць паўстанцаў, здушыўшы мяцеж<ref name="anb"/>{{Зноска|Ellis2004|2004|Ellis|225}}. Другім канфліктам была [[Паўночна-Заходняя індзейская вайна]], якая вялася паміж белымі пасяленцамі і карэннымі народамі Амэрыкі, якіх падтрымлівалі брытанцы, апошнія разьмяшчаліся ў фортах, якія яны адмовіліся пакінуць пасьля [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Вайны за незалежнасьць]]<ref name="anb"/>{{Зноска|Benn|1993|Benn|17}}. У 1794 годзе амэрыканскія войскі разьбілі сілы карэнных народаў у [[бітва пры Фолен-Тымбэрз|бітве пры Фолен-Тымбэрз]], фактычна паклаўшы канец гэтаму канфлікту<ref name="anb"/>. [[Файл:United States quarter, obverse, 2004.png|значак|зьлева|Выява палітыка на памятнай манэце 2004 году.]] Гамільтан распрацаваў [[дагавор Джэя|дамову Джэя]], каб нармалізаваць гандлёвыя дачыненьні зь [[Вялікабрытанія]]й, каб дамагчыся вываду брытанцаў з заходніх фартоў, а таксама разьвязаць пытаньне фінансавых даўгоў, што засталіся па рэвалюцыі{{Зноска|ElkinsMcKitrick|1995|Elkins & McKitrick|ч. 9}}. Старшыня Вярхоўнага суда [[Джон Джэй]] прадстаўляў пазыцыю Вашынгтона і падпісаў дамову 19 лістапада 1794 году. Вашынгтон падтрымаў яе, бо яна дазваляла пазьбегнуць вайны{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|730}}, хоць ён быў незадаволены тым, што многія палажэньні былі выгадныя перадусім Вялікабрытаніі{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|340}}. Ён мабілізаваў грамадзкую падтрымку і дамогся ратыфікацыі дамовы{{Зноска|Estes2000|2000|Estes|409–420}}{{Зноска|Estes2001|2001|Estes|127}}, але пры гэтым сутыкнуўся з грамадзкай крытыкай і вострымі палітычнымі спрэчкамі<ref name="anb"/>{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|344}}. Пасьля таго як брытанцы пакінулі свае форты вакол [[Вялікія азёры|Вялікіх азёраў]], прапанаванае разьмежаваньне паміж [[Канада]]й і ЗША было перададзенае на арбітражны разгляд. Былі ўрэгуляваныя шматлікія даўгі, што паходзілі яшчэ з дарэвалюцыйнага часу, а брытанцы адкрылі [[Брытанская Вэст-Індыя|Брытанскую Вэст-Індыю]] для амэрыканскіх купцоў. Пагадненьне забясьпечыла мір зь Вялікабрытаніяй і на дзесяцігодзьдзе падтрывала гандаль. Аднак Джэфэрсан сьцьвярджаў, што яно раззлавала Францыю і «хутчэй наблізіла вайну, чым прадухіліла яе»{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|343}}. Пазьней гэтая ацэнка часткова пацьвердзілася, бо па складаньні дамовы дачыненьні з Францыяй пагоршыліся, і [[Дырэкторыя (Францыя)|Француская дырэкторыя]] дазволіла захоп амэрыканскіх суднаў усяго за два дні да заканчэньня прэзыдэнцкага тэрміну Вашынгтона{{Зноска|Akers|2002|Akers|27}}. Наступны прэзыдэнт, Джон Адамз, атрымаў у спадчыну пагрозу магчымай вайны{{Зноска|Grizzard|2005|Grizzard|263}}{{Зноска|Lengel|2005|Lengel|357}}. Справы з [[Гішпанія]]й былі больш пасьпяховымі. [[Томас Пінкні]] ў 1795 годзе склаў [[дагавор Сан-Лярэнса|дамову Сан-Лярэнса]], якая вызначыла мяжу паміж ЗША і гішпанскімі ўладаньнямі, а таксама гарантавала амэрыканцам права вольнай навігацыі па рацэ [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]]<ref name="anb"/>{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|55}}. 31 ліпеня 1793 году Джэфэрсан пайшоў у адстаўку з кабінэту{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|13}}. Гамільтан пакінуў сваю пасаду ў студзені 1795 году, і яго замяніў [[Олівэр Ўолкат (малодшы)|Олівэр Ўолкат-малодшы]]. Стасункі Вашынгтона з вайсковым сакратаром Гэнры Ноксам пагоршыліся праз чуткі, што Нокс атрымліваў выгаду ад кантрактаў на будаўніцтва амэрыканскіх фрэгатаў, замоўленых нібыта дзеля барацьбы зь піратамі паводле Марскога акту 1794 году. У выніку Нокс быў вымушаны пайсьці ў адстаўку{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|713}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|726–727}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|15}}. У апошнія месяцы свайго прэзыдэнцтва Вашынгтон быў атакаваны з боку палітычных праціўнікаў і партыйнай прэсы, якая абвінавачвала яго ў празьмерных амбіцыях і прагнасьці. З часам ён пачаў успрымаць прэсу як сілу, якая расколвае нацыю{{Зноска|Randall|1997|Randall|491–492}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|752–754}}. Вашынгтон таксама выступіў супраць патрабаваньняў Кангрэсу атрымаць дакумэнты, павязаныя з дамовай Джэя. Ён сьцьвярджаў, што гэтыя матэрыялы «ня маюць дачыненьня ані да якой мэты, якая ўваходзіць у кампэтэнцыю [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў]], акрамя працэдуры імпічмэнту, якая ў рэзалюцыі ня згадваецца»<ref name="anb"/>. === Разьвітальны зварот === [[Файл:Washington's Farewell Address.jpg|значак|Вашынгтонавы ''«[[Разьвітальны зварот Джорджа Вашынгтона|Разьвітальны зварот]]»'' у газэце [[Pennsylvania Packet|American Daily Advertiser]].]] Напрыканцы свайго другога тэрміну Вашынгтон пайшоў у адстаўку. Ён быў расчараваны асабістымі закідамі ў свой адрас і хацеў забясьпечыць мажлівасьць арганізацыі сапраўды канкурэнтных прэзыдэнцкіх выбараў. Ён не лічыў сябе зьвязаным абмежаваньнем у два тэрміны, але ягоны адыход стварыў важны палітычны прэцэдэнт{{Зноска|Peabody|2001|Peabody|440–446}}. У траўні 1792 году, рыхтуючыся да сыходу з пасады, Вашынгтон даручыў Джэймзу Мэдысану падрыхтаваць разьвітальны зварот, першы варыянт якога адразу атрымаў назву ''«[[Разьвітальны зварот Джорджа Вашынгтона|Разьвітальны зварот]]»''{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|46–47}}. У траўні 1796 году Вашынгтон перадаў рукапіс Аляксандру Гамільтану, які істотна яго перапрацаваў, пасьля чаго Вашынгтон зрабіў канчатковыя праўкі{{Зноска|Flexner|1972|Flexner|292}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|752–753}}{{Зноска|Hayes|2017|Hayes|4744}}. 19 верасьня 1796 году газэта [[Pennsylvania Packet|American Daily Advertiser]], якая належала Дэйвіду Клейпулу, апублікавала гэты зварот{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|754}}{{Зноска|Avlon|2017|Avlon|89–90}}. Вашынгтон падкрэсьліваў, што нацыянальная тоеснасьць мае першачарговае значэньне, і заяўляў, што «назва АМЭРЫКАНЕЦ (…) заўсёды павінна ўзвышаць справядлівы гонар патрыятызму»{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|755}}{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|55–56}}. Ён папярэджваў пра небясьпекі палітычных партыяў і пра шкоду ад зьмяшэньня замежных хаўрусаў з унутранымі справамі дзяржавы{{Зноска|Randall|1997|Randall|492}}{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|48}}{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|72}}. Вашынгтон раіў падтрымліваць сяброўскія стасункі і гандаль з усімі народамі, але ўстрымлівацца ад удзелу ў эўрапейскіх войнах{{Зноска|FishmanPedersonRozell|2001|Fishman, Pederson & Rozell|119–120}}{{Зноска|GreggSpalding|1999|Gregg & Spalding|199–216}}. Ён таксама падкрэсьліваў важнасьць рэлігіі, сьцьвярджаючы, што «рэлігія і маральнасьць ёсьць незаменнымі апірышчамі» для рэспублікі{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|133}}. Напрыканцы свайго звароту ён разважаў пра ўласную спадчыну: «Я горача малю Ўсемагутнага Бога адвярнуць або зьмякчыць тое зло, да якога могуць прывесьці мае ненаўмысныя памылкі. Я таксама нясу з сабою надзею, што мая краіна аніколі ня кіне ставіцца да іх з паблажлівасьцю і што, пасьля сарака пяці гадоў майго жыцьця, адданага служэньню ёй з сумленным руплівым імкненьнем, недахопы маіх абмежаваных здольнасьцяў будуць адданыя забыцьцю, як і я сам неўзабаве адыду ў прыстанак спачыну»{{Зноска|Avlon|2017|Avlon|280}}. Пасьля першай публікацыі многія рэспубліканцы, у тым ліку Джэймз Мэдысан, раскрытыкавалі гэты зварот і назвалі яго антыфранцускім палітычным дакумэнтам. Сам Мэдысан лічыў, што Вашынгтон занадта моцна схіляўся на бок Вялікабрытаніі{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|143}}. У 1972 годзе дасьледнік Вашынгтона Джэймз Флекснэр адзначыў, што «Разьвітальны зварот» атрымаў такую ж высокую ацэнку, як [[Дэклярацыя незалежнасьці ЗША]] Томаса Джэфэрсана і [[Гетысбэрская прамова]] [[Абрагам Лінкальн|Абрагама Лінкальна]]{{Зноска|Flexner|1972|Flexner|292}}{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|142}}. У 2010 годзе Чэрнаў назваў ''«Разьвітальны зварот»'' адным з найбольш уплывовых выказваньняў пра [[рэспубліканізм]]{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|752–754}}. == Помнікі й мэмарыялы == [[Файл:George Washington dollar.jpg|значак|Партрэт Джорджа Вашынгтона на банкноце ў адзін даляр ЗША.]] Сёньня выява першага прэзыдэнта ЗША стала сымбалем краіны. Яго можна ўбачыць: * банкнота ў адзін даляр ЗША * разам з [[Тэадор Рузвэлт|Тэадорам Рузвэлтам]], [[Томас Джэфэрсан|Томасам Джэфэрсанам]] і [[Абрагам Лінкальн|Абрагамам Лінкальнам]] высечаныя на гары Рашмар * Мэмарыял Джорджа Вашынгтона ў Александрыі Шматлікія месцы носяць імя Вашынгтона, сярод іх: * сталіца ЗША, г. [[Вашынгтон (горад)|Вашынгтон]] * штат [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] * [[Унівэрсытэт імя Джорджа Вашынгтона]] == Мастацкія фільмы == * Сэрыял «Джордж Вашынгтон» (''George Washington'', [[1984]]), * Сэрыял «Джордж Вашынгтон: Каваньне нацыі» (''George Washington: The Forging of a Nation'', [[1986]]), == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=John|прозьвішча=Avlon|спасылка=https://books.google.com/books?id=UGXUDQAAQBAJ|загаловак=Washington’s Farewell: The Founding Father’s Warning to Future Generations|выдавецтва=Simon & Schuster|год=2017|isbn=9781476746463|ref=Avlon}} * {{кніга|імя=Charles W.|прозьвішча=Akers|загаловак=The Presidents: A Reference History|выдавецтва=Scribner|год=2002|старонкі=23–38|isbn=9780684312262|ref=Akers}} * {{кніга|імя=John R.|прозьвішча=Alden|спасылка=https://archive.org/details/georgewashington00alde|загаловак=George Washington: A Biography|выдавецтва=Louisiana State University Press|год=1996|isbn=9780807121269|ref=Alden}} * {{кніга|імя=Stuart|прозьвішча=Banner|загаловак=The Most Powerful Court in the World: A History of the Supreme Court of the United States|выдавецтва=Oxford University Press|старонкі=6–36|год=2024|isbn=9780197780350|ref=Banner}} * {{кніга|імя=Lance|прозьвішча=Banning|спасылка=https://archive.org/details/responsesofpresi00wood|загаловак=Responses of the Presidents to Charges of Misconduct|выдавецтва=Delacorte Press|год=1974|isbn=9780440059233|ref=Banning}} * {{кніга|імя=Kathleen|прозьвішча=Bartoloni-Tuazon|загаловак=For Fear of an Elective King: George Washington and the Presidential Title Controversy of 1789|выдавецтва=Cornell University Press|год=2014|isbn=9780801452987|ref=Bartoloni-Tuazon}} * {{кніга|імя=Carl|прозьвішча=Benn|загаловак=Historic Fort York, 1793–1993|выдавецтва=Dundurn|год=1993|isbn=9780920474792|ref=Benn}} * {{кніга|імя=Fergus M.|прозьвішча=Bordewich|загаловак=The First Congress|выдавецтва=Simon & Schuster|год=2016|isbn=9781451691931|ref=Bordewich}} * {{кніга|імя=Ron|прозьвішча=Chernow|спасылка=https://books.google.com/books?id=4z5eL5SGjEoC|загаловак=Alexander Hamilton|выдавецтва=Penguin Press|год=2005|isbn=9781101200858|ref=Chernow2005}} * {{кніга|імя=Ron|прозьвішча=Chernow|спасылка=https://archive.org/details/washingtonlife0000cher|загаловак=Washington: A Life|выдавецтва=Penguin Press|год=2010|isbn=9781594202667|ref=Chernow2010}} * {{кніга|імя=Lindsay|прозьвішча=Chervinsky|загаловак=The Cabinet: George Washington and the Creation of an American Institution|год=2020|выдавецтва=Belknap Press|isbn=9780674986480|ref=Chervinsky}} * {{кніга|імя=Jacob E.|прозьвішча=Cooke|загаловак=The Presidents: A Reference History|выдавецтва=Scribner|год=2002|старонкі=1–21|isbn=9780684312262|ref=Cooke}} * {{кніга|аўтар=Elkins, Stanley M.; McKitrick, Eric|спасылка=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki|загаловак=The Age of Federalism|выдавецтва=Oxford University Press|год=1995|isbn=9780195093810|ref=ElkinsMcKitrick}} * {{кніга|імя=Joseph J.|прозьвішча=Ellis|спасылка=https://archive.org/details/hisexcellencygeo0000elli|загаловак=His Excellency: George Washington|выдавецтва=Alfred A. Knopf|год=2004|isbn=9781400040315|ref=Ellis2004}} * {{кніга|імя=Richard J.|прозьвішча=Ellis|спасылка=https://archive.org/details/foundingamerican0000unse|загаловак=Founding the American Presidency|выдавецтва=Rowman & Littlefield|год=1999|isbn=9780847694990|ref=Ellis1999}} * {{артыкул|аўтар=Estes, Todd|загаловак=Shaping the Politics of Public Opinion: Federalists and the Jay Treaty Debate|выданьне=Journal of the Early Republic|том=20|нумар=3|старонкі=393—422|год=2000|DOI=10.2307/3125063ref=Estes2000}} * {{артыкул|аўтар=Estes, Todd|загаловак=The Art of Presidential Leadership: George Washington and the Jay Treaty|выданьне=The Virginia Magazine of History and Biography|том=109|нумар=2|старонкі=127—158|год=2001|ref=Estes2001}} * {{кніга|імя=John E.|прозьвішча=Ferling|спасылка=https://archive.org/details/ascentofgeorgewa0000ferl|загаловак=The Ascent of George Washington: The Hidden Political Genius of an American Icon|выдавецтва=Bloomsbury Press|год=2009|isbn=9781608191826|ref=Ferling2009}} * {{кніга|імя=John E.|прозьвішча=Ferling|спасылка=https://books.google.com/books?id=yHRbR8snrfoC|загаловак=The First of Men: A Life of George Washington|выдавецтва=Oxford University Press|год=2010|isbn=9780199752751|ref=Ferling2010}} * {{кніга|аўтар=Fishman, Ethan M.; Pederson, William D.; Rozell, Mark J.|спасылка=https://books.google.com/books?id=HFkZ5RBeuKoC|загаловак=George Washington: Foundation of Presidential Leadership and Character|выдавецтва=Praeger|год=2001|isbn=9780275968687|ref=FishmanPedersonRozell}} * {{кніга|імя=James Thomas|прозьвішча=Flexner|спасылка=https://books.google.com/books?id=bToqSwAACAAJ|загаловак=George Washington: Anguish and Farewell (1793–1799)|выдавецтва=Little, Brown|год=1972|isbn=9780316286022|ref=Flexner}} * {{кніга|аўтар=Genovese, Michael; Landry, Alysa|загаловак=US Presidents and the Destruction of the Native American Nations|выдавецтва=Palgrave Macmillan|год=2021|isbn=9783030835736|ref=GenoveseLandry}} * {{кніга|аўтар=Gregg, Gary L.; Spalding, Matthew|загаловак=Patriot Sage: George Washington and the American Political Tradition|выдавецтва=ISI Books|год=1999|isbn=9781882926381|ref=GreggSpalding}} * {{кніга|імя=Frank E. Jr.|прозьвішча=Grizzard|загаловак=George!: A Guide to All Things Washington|выдавецтва=Mariner|год=2005|isbn=9780976823889|ref=Grizzard}} * {{кніга|імя=Kevin J.|прозьвішча=Hayes|загаловак=George Washington, A Life in Books|выдавецтва=Oxford University Press|год=2017|isbn=9780190456672|ref=Hayes}} * {{кніга|імя=Peter R.|прозьвішча=Henriques|спасылка=https://books.google.com/books?id=IuQHciwgYzUC|загаловак=Realistic Visionary: A Portrait of George Washington|выдавецтва=University Press of Virginia|год=2006|isbn=9780813927411|ref=Henriques}} * {{кніга|імя=Edward G.|прозьвішча=Lengel|спасылка=https://archive.org/details/generalgeorgewas00leng|загаловак=General George Washington: A Military Life|выдавецтва=Random House|год=2005|isbn=9781400060818|ref=Lengel}} * {{кніга|аўтар=Novak, Michael; Novak, Jana|спасылка=https://archive.org/details/washingtonsgodre00nova/page/n5/mode/2up|загаловак=Washington’s God: Religion, Liberty, and the Father of Our Country|выдавецтва=Basic Books|год=2007|isbn=9780465051267|ref=NovakNovak}} * {{кніга|імя=Robert A.|прозьвішча=Nowlan|спасылка=https://books.google.com/books?id=MlNWU1e9ppUC|загаловак=The American Presidents, Washington to Tyler: What They Did, What They Said, What Was Said About Them, with Full Source Notes|выдавецтва=McFarland|год=2014|isbn=9781476601182|ref=Nowlan}} * {{артыкул|аўтар=Peabody, Bruce G.|загаловак=George Washington, Presidential Term Limits, and the Problem of Reluctant Political Leadership|выданьне=Presidential Studies Quarterly|том=31|нумар=3|старонкі=439—453|год=2001|DOI=10.1111/j.0360-4918.2001.00180.x|ref=Peabody}} * {{кніга|імя=Willard Sterne|прозьвішча=Randall|спасылка=https://archive.org/details/georgewashington00rand|загаловак=George Washington: A Life|выдавецтва=Henry Holt|год=1997|isbn=9780805027792|ref=Randall}} * {{кніга|аўтар=Spalding, Matthew; Garrity, Patrick J.|спасылка=https://archive.org/details/sacredunionofcit00spal|загаловак=A Sacred Union of Citizens: George Washington’s Farewell Address and the American Character|выдавецтва=Rowman & Littlefield|год=1996|isbn=9780847682621|ref=SpaldingGarrity}} * {{кніга|імя=Harlow Giles|прозьвішча=Unger|спасылка=https://archive.org/details/mrpresidentgeorg0000unge|загаловак="Mr. President": George Washington and the Making of the Nation’s Highest Office|выдавецтва=Da Capo Press|год=2013|isbn=9780306822414|ref=Unger}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/4659 Працы Вашынгтона]. Праект Гутэнбэрг. {{Прэзыдэнты ЗША}} {{Заля славы вялікіх амэрыканцаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вашынгтон, Джордж}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША]] bil16x4vp4k6awx9wf6wgcxnkvqy844 2697613 2697584 2026-10-25T09:39:07Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/George_Washington?oldid=1381820123 2697613 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Джордж Вашынґтон''' ({{мова-en|George Washington}}, 22 лютага 1732 — 14 сьнежня 1799) — адзін з айцоў-заснавальнікаў ЗША. Прывёў [[Кантынэнтальная армія|кантынэнтальную армію]] да перамогі над Вялікабрытаніяй пад час [[Вайна за незалежнасьць Злучаных Штатаў Амэрыкі|вайны за Незалежнасьць]] (1775—1783). У 1789 годзе быў абраны першым [[Сьпіс прэзыдэнтаў ЗША|прэзыдэнтам Злучаных Штатаў Амэрыкі]]. Ён стварыў моцны, добра фінансаваны нацыянальны ўрад, застаючыся нэўтральным у вострым суперніцтве, якое ўзьнікла ў ягоным кабінэце паміж [[Томас Джэфэрсан|Томасам Джэфэрсанам]] і [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандрам Гамільтанам]]. Вашынгтон усталяваў трывалы прэцэдэнт для пасады прэзыдэнта, улучна з традыцыямі рэспубліканізму, мірнай перадачай улады, ужываньнем тытулу «спадар прэзыдэнт» і традыцыяй двух тэрмінаў. == Юнацтва й пачатак ваеннай кар’еры == Джордж Вашынгтон нарадзіўся 22 лютага 1732 у [[Вірджынія|Вірджыніі]]. Першы сын Аўгусьціна Вашынгтона і яго другой жонкі, Мэры Бол Вашынгтон. Дзяцінства і юнацтва ён правёў у сьціплых умовах, атрымаў павярхоўную школьную адукацыю. У 11 гадоў страціў свайго бацьку, уладальніка тытунёвай плянтацыі. Яго выхоўваў браценік Лоўрэнс, пасьля сьмерці якога ён пераняў у 1752 маёнтак Маўнт Вэрнон пад Александрыяй. З 1748 дапамагаў барону Фэрфаксу. У 21 год Вашынгтон стаў Брыгадзірам Муляроў у братэрстве [[масонства|масонаў]]. У 1754 Вашынтгон удзельнічаў у баях з францускімі войскамі каля форта [[Дзюкэн]], патрапіў у палон, калі абараняў форт [[Нэсэсіці]] ([[Пэнсыльванія]]). Французы адпусьцілі Вашынгтона і яго атрад з воінскімі ўшанаваньнямі, пасьля чаго ён звольніўся са службы. Але ў наступным годзе Вашынгтон ізноў уступіў у каляніяльнае апалчэньне ў званьні падпалкоўніка. У новай ваеннай экспэдыцыі да форта Д’юкэн ён камандаваў адступам апалчэнцаў пасьля таго, як французы і іх саюзьнікі-індзейцы ўстроілі ім засаду і забілі камандзіра атрада ангельскага генэрала Брэдака. У тым баі загінула больш за палову ангельскіх апалчэнцаў. Вашынгтон выявіў асабістую адвагу і вывяў з акружэньня ўсіх, хто застаўся ў жывых. За гэты подзьвіг ён удастоіўся званьня палкоўніка і быў прызначаны камандзірам вірджынскага апалчэньня. У траўні 1756 году, калі ў Эўропе пачалася [[Сямігадовая вайна]] і [[Ангельшчына]] сутыкнулася ў той вайне з [[Францыя]]й, палкоўнік Джордж Вашынгтон ачоліў абарону заходняй мяжы штату [[Вірджынія]] ад французаў. У 1759 годзе ён выйшаў у адстаўку і заняўся грамадзкай дзейнасьцю. Перад гэтым ён паспрабаваў уступіць у шэрагі рэгулярнага брытанскага войска, але атрымаў адмову. Неўзабаве яго абралі дэпутатам заканадаўчага збору штату Вірджынія, 1-га і 2-га Кантынэнтальных кангрэсаў. == Шлюб і дзеці == [[Файл:Martha Dandridge Custis.jpg|значак|зьлева|Марта Кастыч Дэндрыдж.]] Джорджа Вашынгтона і [[Марта Вашынгтон|Марту Кастыс Дэндрыдж]] пазнаёмілі сябры Марты. Джордж прапанаваў руку й сэрца празь некалькі тыдняў пасьля знаёмства. Яны ажаніліся 6 студзеня 1759, калі ім было па 27 гадоў. Джордж і Марта сталі жыць у доме бацькоў Марты, які называўся Белым Домам. Пасьля гэтае імя дадуць рэзыдэнцыі прэзыдэнта ЗША. Гэта быў другі шлюб Марты. Яе першы муж, Дэніел Парк Кастыс, памёр у 1757. Джордж ніколі ня меў сваіх дзяцей, але ён усынавіў чатырох дзяцей Марты. У Марты й Джорджа было сем унукаў. == Амэрыканская рэвалюцыя == На [[Другі Кантынэнтальны Кангрэс]] (красавік 1775) Вашынгтон прыйшоў у ваеннай форме, кажучы гэтым, што ён ужо падрыхтаваны да вайны. Яго аўтарытэт, ваенны вопыт, харызма, рэпутацыя шчырага патрыёта паспрыялі на падтрымку паўднёвых штатаў, асабліва Вірджыніі. Кангрэс стварыў [[Кантынэнтальная Армія|Кантынэнтальную Армію]] 14 чэрвеня. Празь некаторы час Вашынгтон стаў галоўнакамандуючым, узяў адказнасьць за камандаваньне амэрыканскімі сіламі. У арміі адчуваўся катастрафічны недахоп [[порах]]у, таму Вашынгтон шукаў іншыя крыніцы. [[Францыя]] й рэйды на ангельскія арсэналы часткова дапамагалі. 17 сакавіка 1776 году Кантынэнтальнае войска (20 тысячаў чалавек, 6 тысячаў апалчэнцаў) атрымала першую важную перамогу — пры аблозе гораду [[Бостан]]у. Вашынгтон вымусіў 7-тысячны ангельскі гарнізон, якім камандаваў каралеўскі генэрал [[Ўільям Гоў]], эвакуявацца морам з Бостану. [[Файл:Portrait of George Washington-transparent.png|значак|зьлева|Партрэт Джорджа Вашынгтона.]] Аднак затым усьлед ішла няўдалая спроба Кантынэнтальнага войска абараніць ад ангельцаў горад [[Нью-Ёрк]]. Лёнданскі ўрад загадаў генэралу Ўільяму Гоў пакончыць з рэвалюцыяй у амэрыканскіх калёніях і паслала яму ў падмацаваньне войска і эскадру пад камандаваньнем яго брата адмірала [[Рычард Гоў|Рычарда Гоў]]. У ліпені 1776 году на [[Стэйтэн-Айлэнд]] высадзіўся брытанскі 32-тысячны дэсант. Генэрал Джордж Вашынгтон арганізаваў абарону [[Лонг-Айлэнд]]у і [[Мангэтан]]у, але не хапала і людзей, і прыладаў, і баяпрыпасаў. Ангельцы пайшлі ў наступ і разьбілі праціўніка. [[Файл:Washington Crossing the Delaware by Emanuel Leutze, MMA-NYC, 1851.jpg|значак|Армія Вашынгтона перапраўляецца праз раку.]] Неўзабаве Вашынгтону прыйшлося, пераправіўшыся праз раку [[Дэлавэр]], адступіць у [[Пэнсыльванія|Пэнсыльванію]]. Пасьля Кантынэнтальны кангрэс зьбёг зь [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] ў паўночны горад [[Балтымар]]. Да таго часу амэрыканскае войска налічвала ўсяго тры тысячы чалавек. Ангельскі генэрал Ўільям Гоў меў у сваім распараджэньні 34-тысячнае войска. Пасьля здабытай перамогі ў Нью-Ёрку ён рашыў дачакацца вясны, каб канчаткова разграміць амэрыканскіх мяцежнікаў. Аднак не прыняў у разьлік рашучасьць і ініцыятыўнасьць галоўнакамандуючага Кантынэнтальнага войска. У калядную ноч 1776 году Джордж Вашынгтон ажыцьцявіў сваю найболей вядомую баявую апэрацыю. Пяройдучы зьмёрзлую раку Дэлавэр, зь мінімальнымі стратамі ўзяў у палон 900 салдат і афіцэраў каралеўскага войска. Затым у [[Прынстан]]е былі захопленыя склады. Гэтыя перамогі ня толькі паднялі баявы дух Кантынэнтальнага войска, але і прыцягнулі ў яе добраахвотнікаў, якія жадалі са зброяй у руках адстойваць незалежнасьць калёніяў ад брытанскіх войскаў. Вашынгтон рашыў правесьці рэарганізацыю даручанага яму войска, усьведамляючы, што пакуль немагчыма перамагчы ангельцаў у палявой бітве. Час жа працаваў на амэрыканцаў, паколькі зацяжная вайна ў калёніях вымотвала ваенную сілу Вялікабрытаніі, у якой былі немалыя праблемы і ў іншых частках сьвету. Абапіраючыся на рэвалюцыйны запал амэрыканцаў, Джордж Вашынгтон здолеў у кароткія тэрміны стварыць рэгулярнае і баяздольнае войска, якое цяпер пасьпяхова дзейнічала супраць ангельцаў сумесна з партызанскімі атрадамі. Галоўнакамандуючы прыняў меры для абароны гораду [[Філадэлфія]] і прадухіліў уварваньне каралеўскіх войскаў з [[Канада|Канады]]. 17 кастрычніка 1777 году пад горадам [[Саратога]] амэрыканскія паўстанцы атрымалі над праціўнікам пераканаўчую перамогу. [[Файл:Surrender of Lord Cornwallis.jpg|значак|зьлева|Перамога Вашынгтона ў Ёрктаўне.]] Каб стварыць сапраўды рэгулярнае войска, яго галоўнакамандуючы са згоды ўрада Злучаных Штатаў і кангрэсмэнаў запрасіў вайскоўцаў з Эўропы. Джордж Вашынгтон кіраваў баявымі дзеяньнямі пры блякадзе межаў штату Нью-Ёрк, занятага ангельцамі. Ён па-ранейшаму лічыў галоўным захаваньне створанай ім рэгулярнага войска на бліжэйшую будучыню, паколькі ў Эўропе насьпявала вайна паміж Францыяй і Ангельшчынай. Вашынгтон не памыліўся ў сваіх разьліках. Сапраўды, улетку 1778 году [[Францыя]] абвесьціла вайну Вялікабрытаніі і стала больш актыўна падтрымліваць амэрыканскіх паўстанцаў. У чэрвені 1779 прыкладу Францыі рушыла ўсьлед [[Гішпанія]]. 20 чэрвеня 1778 году адбылася [[Манмуцкая бітва]]. Амэрыканскімі войскамі камандаваў генэрал Лі, які ў крытычны момант загадаў адступіць, што выклікала замяшаньне ў шэрагах амэрыканскага войска. Тады Джордж Вашынгтон асабіста натхніў і згуртаваў сваё войска, і ў выніку гэтага амэрыканцы перамаглі. Генэрал Лі быў з ганьбай звольнены з войска. У гэты час у шэрагах амэрыканскага войска пачаліся мецяжы, выкліканыя абясцэньваньнем кантынэнтальных грошай і цяжкасьцямі з забесьпячэньнем правіянтам. Усяго адбылося шэсьць мецяжоў, якія былі хутка падушаныя ваеннай сілай. Адной з галоўных была перамога ў Ёрктаўне. [[Файл:General George Washington Resigning his Commission.jpg|значак|Вашынгтон ідзе ў адстаўку.]] 19 кастрычніка 1781 году Джордж Вашынгтон прыняў ад лорда [[Карнуоліс]]а капітуляцыю брытанскага каралеўскага войска. 30 лістапада 1782 была складзеная [[Парыская дамова]], па якой прызнавалася незалежнасьць Злучаных Штатаў і аб’яўлялася аб заканчэньні ваенных дзеяньняў паміж ЗША і Вялікабрытаніяй. 23 лістапада наступнага году брытанскае войска эвакуяваліся зь [[Нью-Ёрк]]у. У горад уступілі войскі Джорджа Вашынгтона. Адстаўка Вашынгтона была кароткай. Яму прапанавалі прыняць удзел у [[Канстытуцыйны Канвэнт|Канстытуцыйным Канвэнце]] летам 1787 году ў Філядэлфіі, дзе ён быў аднагалосна абраны прэзыдэнтам Канвэнцыі. Пасьля гэтага 13 штатаў прагаласавалі за [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыю]] й аднагалосна абралі прэзыдэнтам ЗША Вашынгтона. == На пасадзе прэзыдэнта == === Першы тэрмін === Інаўгурацыя Вашынгтона на пасаду прэзыдэнта адбылася 30 красавіка 1789 году. Палітык даў прэзыдэнцкую прысягу ў [[Фэдэрал-хол|Фэдэральнай залі]] ў [[Нью-Ёрк]]у{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|4}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|550—551}}. Ягоны экіпаж суправаджалі атрады міліцыі і вайсковы аркестар, а за ім у інаўгурацыйнай працэсіі ехалі дзяржаўныя дзеячы і замежныя дыпляматы, а агульная колькасьць гледачоў дасягала 10 тысячаў чалавек{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|566—567}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|448}}. Прысягу прымаў [[Робэрт Лівінгстан]], выкарыстоўваючы [[Біблія|Біблію]], якую надалі [[масонства|масоны]]{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|4}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|568}}. [[Файл:Federal hall02.jpg|значак|зьлева|[[Фэдэрал-хол|Фэдэральная заля]] ў [[Нью-Ёрк]]у, дзе ладзілася інаўгурацыя Вашынгтона.]] Вашынгтон прачытаў прамову ў залі [[Сэнат ЗША|Сэнату]], у якой зьвярнуўся з просьбай, каб «Усемагутны Бог (…) асьвяціла свабоды і шчасьце народу ЗША»{{Зноска|Randall|1997|Randall|448}}{{Зноска|Alden|1996|Alden|236}}. Хоць ён хацеў служыць без заробку, [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]] настаяў на тым, каб ён атрымліваў плату<ref name="anb" >{{артыкул|аўтар=McDonald, Forrest|загаловак=Washington, George|выданьне=American National Biography|год=02.2000|DOI=10.1093/anb/9780198606697.article.0200332}}</ref>, прызначыўшы яму 25 тысячаў даляраў на год{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|552}}. Дзеля параўнаньня, віцэ-прэзыдэнт тады атрымліваў 5 тысячаў даляраў на год. Вашынгтон пісаў [[Джэймз Мэдысан|Джэймзу Мэдысану]], што хоча быць узорам для наступнікаў, таму шчыра жадаў, каб усе было ўкладзена на правільных прынцыпах{{Зноска|Unger|2013|Unger|76}}. З гэтае прычыны ён выступаў супраць велічных тытулаў, прапанаваных Сэнатам, такіх як «Ягоная Вялікасьць» і «Ягоная Высокасьць Прэзыдэнт», аддаючы перавагу простаму звароту «спадар Прэзыдэнт»{{Зноска|Bartoloni-Tuazon|2014|Bartoloni-Tuazon|1}}{{Зноска|Bartoloni-Tuazon|2014|Bartoloni-Tuazon|9}}{{Зноска|Unger|2013|Unger|80}}. Да ягоных прэзыдэнцкіх інавацыяў належалі інаўгурацыйнае пасланьне, звароты да Кангрэсу і кабінэтная форма арганізацыі выканаўчай улады{{Зноска|Unger|2013|Unger|236—237}}. Ён таксама прызначыў першых судзьдзяў [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўнага суда]] краіны{{Зноска|Banner|2024|Banner|13}}. [[Файл:George Washington Gibbs-Channing-Avery portrait.png|значак|Інаўгурацыйны партрэт Вашынгтона блізу 1795 году.]] Вашынгтон быў здольным адміністратарам і добра заўважаў таленты і характары людзей{{Зноска|Ellis2004|2004|Ellis|197—198}}{{Зноска|Unger|2013|Unger|236—237}}. Старая [[Канфэдэрацыйны час|Канфэдэрацыя]] ня мела дастатковых паўнамоцтваў дзеля выкананьня сваіх функцыяў, бо ёй бракавала моцнага кіраўніцтва, выканаўчай улады, яна валодала толькі невялікім чыноўніцкім апаратам, мела вялікі дзяржаўны доўг, абясцэненыя папяровыя грошы і не валодала правам прасоўваць падаткі{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|5}}. У 1789 годзе Кангрэс стварыў выканаўчыя дэпартамэнты, у тым ліку Дзяржаўны дэпартамэнт, Вайсковы дэпартамэнт і Дэпартамэнт скарбу. Вашынгтон прызначыў [[Эдмунд Рэндалф|Эдмунда Рэндалфа]] генэральным пракурорам, [[Сэм’юэл Осгуд|Сэм’юэла Осгуда]] генэральным паштмайстрам, [[Томас Джэфэрсан|Томаса Джэфэрсана]] дзяржаўным сакратаром, [[Гэнры Нокс]]а вайсковым сакратаром, а [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]] сакратаром скарбу. Кабінэт Вашынгтона стаў дарадчым органам, хоць [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыя]] гэтага не прадугледжвала{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|281—282}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|4—5}}{{Зноска|Chervinsky|2020|Chervinsky|4—5}}. Вашынгтон абмяжоўваў абмеркаваньні ў кабінэце толькі тымі пытаньнямі, якія сам абіраў, і чакаў ад кіраўнікоў дэпартамэнтаў паслухмянага выкананьня сваіх пастановаў{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|5}}. Ён стрымана карыстаўся правам вэта, уважаючы, што пакідае свой подпіс пад многімі законапраектамі, зь якімі ягонае меркаваньне магло не супадаць{{Зноска|Ellis1999|1999|Ellis|133}}. Вашынгтон выступаў супраць палітычнай фракцыйнасьці і заставаўся беспартыйным цягам усяго свайго прэзыдэнцтва{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|696—698}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|478}}. Ён прыхільна ставіўся да фэдэралісцкай формы дзяржаўнага кіраваньня. Найбліжэйшыя дарадцы Вашынгтона ўтварылі два лягеры, што стала прадвесьцем да ўзьнікненьня Першай партыйнай сыстэмы. Гамільтан стварыў [[Фэдэралісцкая партыя|Фэдэралісцкую партыю]], каб умацаваць дзяржаўны крэдыт і пабудаваць эканамічна магутную нацыю. Джэфэрсан выступіў супраць праграмы Гамільтана і заснаваў [[Дэмакратычна-рэспубліканская партыя|Джэфэрсанаўскіх рэспубліканцаў]]. Вашынгтон падтрымліваў палітычны курс Гамільтана, і ўрэшце ён быў рэалізаваны, але гэта выклікала вострыя палітычныя спрэчкі ў апараце{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|7}}. Да іншых важных уласна дзяржаўных пытаньняў падчас першага прэзыдэнцкага тэрміну Вашынгтона належалі плянаваньне сталай нацыянальнай сталіцы{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|150—157}}, прыняцьце некалькіх канстытуцыйных паправак, у тым ліку [[Біль аб правах (ЗША)|Біля аб правах]]{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|198—206}}{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|213—220}}, а таксама працяглыя дыскусіі вакол рабства{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|198—206}}{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|213—220}} і пашырэньня на землі карэнных народаў Амэрыкі{{Зноска|GenoveseLandry|2021|Genovese & Landry|34—38}}. Вашынгтон абвесьціў 26 лістапада 1789 году [[Дзень Падзякі|днём Падзякі]], каб садзейнічаць умацаваньню нацыянальнага адзінства{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|585}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|609}}{{Зноска|Henriques|2006|Henriques|65}}{{Зноска|NovakNovak|2007|Novak & Novak|144—146}}. === Другі тэрмін === [[Файл:Gwashington.jpeg|значак|зьлева|Вашынгтон у 1797 годзе.]] Спачатку Вашынгтон плянаваў пайсьці ў адстаўку па заканчэньні свайго першага тэрміну, бо быў стомлены дзяржаўнай службай і меў праблемы са здароўем. Пасьля таго як яму давялося сутыкнуцца з унутранымі сваркамі ў сваім кабінэце і з партыйнай крытыкай, ён выказваў энтузіязму наконт другога тэрміну, а [[Марта Вашынгтон]] таксама не жадала, каб ён зноў балятаваўся{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|674—675}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|678}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|362}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|484}}. Акрамя таго, ягоны пляменьнік [[Джордж Аўгустын Вашынгтон]], які кіраваў Маўнт-Вэрнанам у ягоную адсутнасьць, быў цяжка хворы, што яшчэ больш узмацняла жаданьне Вашынгтона адысьці ад справаў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|687}}. Аднак многія настойвалі, каб ён балятаваўся ізноў. Джэймз Мэдысан папярэджваў, што ягоны адыход толькі пагоршыць небясьпечны палітычны раскол паміж кабінэтам і Палатай прадстаўнікоў. Томас Джэфэрсан таксама прасіў яго не сыходзіць, абяцаючы спыніць свае нападкі на Гамільтана{{Зноска|Ferling2010|2010|Ferling|421}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|482}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|675}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|678}}. Аляксандар Гамільтан сьцьвярджаў, што адсутнасьць Вашынгтона будзе «ўспрымацца як найвялікшае зло для краіны»{{Зноска|Chernow2005|2005|Chernow|403}}. Калі набліжаліся [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1792 году|прэзыдэнцкія выбары 1792 году]], Вашынгтон пагадзіўся вылучыць сваю кандыдатуру{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|10}}. 13 лютага 1793 году [[Калегія выбарнікаў]] аднагалосна пераабрала Вашынгтона прэзыдэнтам, а [[Джон Адамз]] быў паўторна абраны віцэ-прэзыдэнтам, атрымаўшы 77 галасоў супраць 50{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|10}}. 4 сакавіка 1793 году Вашынгтон даў прысягу перад судзьдзём [[Ўільям Кушынг|Ўільямам Кушынгам]] у [[Кангрэс-хол (Філадэлфія)|Кангрэс-холе]] ў [[Філадэлфія|Філадэлфіі]]{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|687}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|10–11}}. 22 красавіка 1793 году, пасьля пачатку [[Францускія рэвалюцыйныя войны|Францускіх рэвалюцыйных войнаў]], Вашынгтон агалосіў аб нэўтралітэце, у якім абвесьціў аб няўдзеле ЗША ў гэтых справах. Ён спрабаваў ладзіць сяброўскую і нэўтральную палітыку ў дачыненьні да розных бакоў гэтай вайны, адначасна з гэтым папярэджваючы амэрыканцаў унікаць далучэньня да канфлікту{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|299}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|304}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|308–311}}{{Зноска|Banning|1974|Banning|2}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|11–12}}. Хоць Вашынгтон прызнаў рэвалюцыйны ўрад [[Францыя|Францыі]], у рэшце рэшт ён запатрабаваў адкліканьня францускага прадстаўніка ў ЗША [[Эдмон-Шарль Жэнэ|Эдмона-Шарля Жэнэ]]{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|12–13}}. Жэнэ быў крыніцай дыпляматычных праблемаў і адкрыта варожа ставіўся да палітыкі нэўтралітэту Вашынгтона. Ён дамогся выкарыстаньня чатырох амэрыканскіх караблёў у якасьці прыватных суднаў дзеля нападаў на гішпанскія сілы ў [[Флорыда|Флорыдзе]], а таксама арганізоўваў атрады міліцыі дзеля дзеяў супраць брытанскіх уладаньняў. Аднак ягоныя намаганьні ня здолелі ўцягнуць ЗША ў вайну{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|692}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|12}}. [[Файл:Gwstatue waterford.jpg|значак|Статуя Вашынгтона, усталяваная ва [[Ўотфорд (Пэнсыльванія)|Ўотфордзе]] штату [[Пэнсыльванія|Пэнсыльваніі]].]] Падчас свайго другога прэзыдэнцкага тэрміну Вашынгтон сутыкнуўся з двума буйнымі ўнутранымі канфліктамі. Першым было [[Паўстаньне празь віскі]], якое адбылося ў Пэнсыльваніі і ўсчалася супраць падатку на алькагольныя напоі. Вашынгтон мабілізаваў апалчэньне і асабіста ачоліў экспэдыцыю супраць паўстанцаў, здушыўшы мяцеж<ref name="anb"/>{{Зноска|Ellis2004|2004|Ellis|225}}. Другім канфліктам была [[Паўночна-Заходняя індзейская вайна]], якая вялася паміж белымі пасяленцамі і карэннымі народамі Амэрыкі, якіх падтрымлівалі брытанцы, апошнія разьмяшчаліся ў фортах, якія яны адмовіліся пакінуць пасьля [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Вайны за незалежнасьць]]<ref name="anb"/>{{Зноска|Benn|1993|Benn|17}}. У 1794 годзе амэрыканскія войскі разьбілі сілы карэнных народаў у [[бітва пры Фолен-Тымбэрз|бітве пры Фолен-Тымбэрз]], фактычна паклаўшы канец гэтаму канфлікту<ref name="anb"/>. [[Файл:United States quarter, obverse, 2004.png|значак|зьлева|Выява палітыка на памятнай манэце 2004 году.]] Гамільтан распрацаваў [[дагавор Джэя|дамову Джэя]], каб нармалізаваць гандлёвыя дачыненьні зь [[Вялікабрытанія]]й, каб дамагчыся вываду брытанцаў з заходніх фартоў, а таксама разьвязаць пытаньне фінансавых даўгоў, што засталіся па рэвалюцыі{{Зноска|ElkinsMcKitrick|1995|Elkins & McKitrick|ч. 9}}. Старшыня Вярхоўнага суда [[Джон Джэй]] прадстаўляў пазыцыю Вашынгтона і падпісаў дамову 19 лістапада 1794 году. Вашынгтон падтрымаў яе, бо яна дазваляла пазьбегнуць вайны{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|730}}, хоць ён быў незадаволены тым, што многія палажэньні былі выгадныя перадусім Вялікабрытаніі{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|340}}. Ён мабілізаваў грамадзкую падтрымку і дамогся ратыфікацыі дамовы{{Зноска|Estes2000|2000|Estes|409–420}}{{Зноска|Estes2001|2001|Estes|127}}, але пры гэтым сутыкнуўся з грамадзкай крытыкай і вострымі палітычнымі спрэчкамі<ref name="anb"/>{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|344}}. Пасьля таго як брытанцы пакінулі свае форты вакол [[Вялікія азёры|Вялікіх азёраў]], прапанаванае разьмежаваньне паміж [[Канада]]й і ЗША было перададзенае на арбітражны разгляд. Былі ўрэгуляваныя шматлікія даўгі, што паходзілі яшчэ з дарэвалюцыйнага часу, а брытанцы адкрылі [[Брытанская Вэст-Індыя|Брытанскую Вэст-Індыю]] для амэрыканскіх купцоў. Пагадненьне забясьпечыла мір зь Вялікабрытаніяй і на дзесяцігодзьдзе падтрывала гандаль. Аднак Джэфэрсан сьцьвярджаў, што яно раззлавала Францыю і «хутчэй наблізіла вайну, чым прадухіліла яе»{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|343}}. Пазьней гэтая ацэнка часткова пацьвердзілася, бо па складаньні дамовы дачыненьні з Францыяй пагоршыліся, і [[Дырэкторыя (Францыя)|Француская дырэкторыя]] дазволіла захоп амэрыканскіх суднаў усяго за два дні да заканчэньня прэзыдэнцкага тэрміну Вашынгтона{{Зноска|Akers|2002|Akers|27}}. Наступны прэзыдэнт, Джон Адамз, атрымаў у спадчыну пагрозу магчымай вайны{{Зноска|Grizzard|2005|Grizzard|263}}{{Зноска|Lengel2005|2005|Lengel|357}}. Справы з [[Гішпанія]]й былі больш пасьпяховымі. [[Томас Пінкні]] ў 1795 годзе склаў [[дагавор Сан-Лярэнса|дамову Сан-Лярэнса]], якая вызначыла мяжу паміж ЗША і гішпанскімі ўладаньнямі, а таксама гарантавала амэрыканцам права вольнай навігацыі па рацэ [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]]<ref name="anb"/>{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|55}}. 31 ліпеня 1793 году Джэфэрсан пайшоў у адстаўку з кабінэту{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|13}}. Гамільтан пакінуў сваю пасаду ў студзені 1795 году, і яго замяніў [[Олівэр Ўолкат (малодшы)|Олівэр Ўолкат-малодшы]]. Стасункі Вашынгтона з вайсковым сакратаром Гэнры Ноксам пагоршыліся праз чуткі, што Нокс атрымліваў выгаду ад кантрактаў на будаўніцтва амэрыканскіх фрэгатаў, замоўленых нібыта дзеля барацьбы зь піратамі паводле Марскога акту 1794 году. У выніку Нокс быў вымушаны пайсьці ў адстаўку{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|713}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|726–727}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|15}}. У апошнія месяцы свайго прэзыдэнцтва Вашынгтон быў атакаваны з боку палітычных праціўнікаў і партыйнай прэсы, якая абвінавачвала яго ў празьмерных амбіцыях і прагнасьці. З часам ён пачаў успрымаць прэсу як сілу, якая расколвае нацыю{{Зноска|Randall|1997|Randall|491–492}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|752–754}}. Вашынгтон таксама выступіў супраць патрабаваньняў Кангрэсу атрымаць дакумэнты, павязаныя з дамовай Джэя. Ён сьцьвярджаў, што гэтыя матэрыялы «ня маюць дачыненьня ані да якой мэты, якая ўваходзіць у кампэтэнцыю [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў]], акрамя працэдуры імпічмэнту, якая ў рэзалюцыі ня згадваецца»<ref name="anb"/>. === Разьвітальны зварот === [[Файл:Washington's Farewell Address.jpg|значак|Вашынгтонавы ''«[[Разьвітальны зварот Джорджа Вашынгтона|Разьвітальны зварот]]»'' у газэце [[Pennsylvania Packet|American Daily Advertiser]].]] Напрыканцы свайго другога тэрміну Вашынгтон пайшоў у адстаўку. Ён быў расчараваны асабістымі закідамі ў свой адрас і хацеў забясьпечыць мажлівасьць арганізацыі сапраўды канкурэнтных прэзыдэнцкіх выбараў. Ён не лічыў сябе зьвязаным абмежаваньнем у два тэрміны, але ягоны адыход стварыў важны палітычны прэцэдэнт{{Зноска|Peabody|2001|Peabody|440–446}}. У траўні 1792 году, рыхтуючыся да сыходу з пасады, Вашынгтон даручыў Джэймзу Мэдысану падрыхтаваць разьвітальны зварот, першы варыянт якога адразу атрымаў назву ''«[[Разьвітальны зварот Джорджа Вашынгтона|Разьвітальны зварот]]»''{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|46–47}}. У траўні 1796 году Вашынгтон перадаў рукапіс Аляксандру Гамільтану, які істотна яго перапрацаваў, пасьля чаго Вашынгтон зрабіў канчатковыя праўкі{{Зноска|Flexner1972|1972|Flexner|292}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|752–753}}{{Зноска|Hayes|2017|Hayes|4744}}. 19 верасьня 1796 году газэта [[Pennsylvania Packet|American Daily Advertiser]], якая належала Дэйвіду Клейпулу, апублікавала гэты зварот{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|754}}{{Зноска|Avlon|2017|Avlon|89–90}}. Вашынгтон падкрэсьліваў, што нацыянальная тоеснасьць мае першачарговае значэньне, і заяўляў, што «назва АМЭРЫКАНЕЦ (…) заўсёды павінна ўзвышаць справядлівы гонар патрыятызму»{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|755}}{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|55–56}}. Ён папярэджваў пра небясьпекі палітычных партыяў і пра шкоду ад зьмяшэньня замежных хаўрусаў з унутранымі справамі дзяржавы{{Зноска|Randall|1997|Randall|492}}{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|48}}{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|72}}. Вашынгтон раіў падтрымліваць сяброўскія стасункі і гандаль з усімі народамі, але ўстрымлівацца ад удзелу ў эўрапейскіх войнах{{Зноска|FishmanPedersonRozell|2001|Fishman, Pederson & Rozell|119–120}}{{Зноска|GreggSpalding|1999|Gregg & Spalding|199–216}}. Ён таксама падкрэсьліваў важнасьць рэлігіі, сьцьвярджаючы, што «рэлігія і маральнасьць ёсьць незаменнымі апірышчамі» для рэспублікі{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|133}}. Напрыканцы свайго звароту ён разважаў пра ўласную спадчыну: «Я горача малю Ўсемагутнага Бога адвярнуць або зьмякчыць тое зло, да якога могуць прывесьці мае ненаўмысныя памылкі. Я таксама нясу з сабою надзею, што мая краіна аніколі ня кіне ставіцца да іх з паблажлівасьцю і што, пасьля сарака пяці гадоў майго жыцьця, адданага служэньню ёй з сумленным руплівым імкненьнем, недахопы маіх абмежаваных здольнасьцяў будуць адданыя забыцьцю, як і я сам неўзабаве адыду ў прыстанак спачыну»{{Зноска|Avlon|2017|Avlon|280}}. Пасьля першай публікацыі многія рэспубліканцы, у тым ліку Джэймз Мэдысан, раскрытыкавалі гэты зварот і назвалі яго антыфранцускім палітычным дакумэнтам. Сам Мэдысан лічыў, што Вашынгтон занадта моцна схіляўся на бок Вялікабрытаніі{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|143}}. У 1972 годзе дасьледнік Вашынгтона Джэймз Флекснэр адзначыў, што «Разьвітальны зварот» атрымаў такую ж высокую ацэнку, як [[Дэклярацыя незалежнасьці ЗША]] Томаса Джэфэрсана і [[Гетысбэрская прамова]] [[Абрагам Лінкальн|Абрагама Лінкальна]]{{Зноска|Flexner1972|1972|Flexner|292}}{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|142}}. У 2010 годзе Чэрнаў назваў ''«Разьвітальны зварот»'' адным з найбольш уплывовых выказваньняў пра [[рэспубліканізм]]{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|752–754}}. == Апошнія гады == === Па адстаўцы === Калі Вашынгтон вярнуўся ў [[Маўнт-Вэрнан]] у сакавіку 1797 году, ён прысьвяціў сябе сваім бізнэсовым справам, хоць ягоныя плянтацыйныя гаспадаркі прыносілі толькі нязначны прыбытак{{Зноска|Ragsdale|2021|Ragsdale|5–6}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|53}}. Амаль усё ягонае багацьце было ўвасобленае ў зямлі і рабах, а не ў наяўных грошах. Каб павялічыць свае прыбыткі, Вашынгтон збудаваў вінакурню дзеля вытворчасьці віскі, выкарыстоўваючы працу сваіх паняволеных работнікаў{{Зноска|Hirschfeld|1997|Hirschfeld|44–45}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|351}}. [[Файл:Mount Vernon with the Washington family on the terrace, by Benjamin Henry Latrobe.jpg|значак|зьлева|Маёнтак Вашынгтонаў у Маўнт-Вэрнане.]] Ён таксама займаўся спэкуляцыяй зямлёю, купляючы надзелы дзеля стымуляваньня забудовы вакол новай сталіцы краіны — [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтона]], названай у ягоны гонар у 1791 годзе, якая знаходзілася крыху вышэй па рацэ [[Патомак]] ад Маўнт-Вэрнану. Ён прадаваў зямельныя надзелы ў сталіцы асобнымі дзялянкамі інвэстарам сярэдняй дастачы, а не буйнымі тэрыторыямі буйным інвэстарам, бо лічыў, што першыя будуць больш схільныя ўкладаць сродкі ў разьвіцьцё гэтых тэрыторыяў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|663}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|704–705}}. Вашынгтон таксама валодаў вялікімі землямі на захадзе (у рэгіёне П’емонт), якія прыносілі мала прыбытку, і ён безвынікова спрабаваў іх прадаць{{Зноска|Ellis2004|2004|Ellis|255–261}}. На момант сваёй сьмерці ў 1799 годзе ён меў права ўласнасьці больш чым на 23 тысячаў гектараў зямлі на тэрыторыі [[Вірджынія|Вірджыніі]], [[Агаё]], [[Мэрылэнд]]у, [[Пэнсыльванія|Пэнсыльваніі]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрку]], [[Кентукі]] і Паўночна-Заходняй тэрыторыі{{Зноска|Lengel2015|2015|Lengel|246}}. На пэнсіі Вашынгтон стаў яшчэ больш перакананым фэдэралістам. Ён адкрыта падтрымліваў [[Акты аб замежніках і крамольных выказваньнях]] і пераканаў фэдэраліста [[Джон Маршал|Джона Маршала]] балятавацца ў Кангрэс, каб аслабіць уплыў джэфэрсанаўцаў у Вірджыніі{{Зноска|Flexner1974|1974|Flexner|386}}. Калі ў 1798 годзе францускія капэры пачалі захопліваць амэрыканскія караблі, а дачыненьні паміж дзьвюма краінамі пагоршыліся і прывялі да шэтак званай [[Квазівайна|Квазівайны]], Вашынгтон напісаў вайсковаму сакратару [[Джэймз Макгэнры|Джэймзу Макгэнры]], прапануючы арганізаваць войска{{Зноска|Randall|1997|Randall|497}}. 4 ліпеня 1798 году Адамз прызначыў яго на пасаду лейтэнант-генэрала і вайскавода арміямі ЗША{{Зноска|Flexner1974|1974|Flexner|376–377}}{{Зноска|Bell|1992|Bell|64}}. Вашынгтон займаў гэтую пасаду з 13 ліпеня 1798 году і да сваёй сьмерці праз 17 месяцаў{{Зноска|Bell|1992|Bell|64}}. Ён браў удзел у плянаваньні вайсковых дзеяў, але даручыў беспасярэдняе кіраўніцтва войскам Аляксандру Гамільтану. За ўвесь гэты час аніводная замежная армія не ўварвалася ў ЗША, таму Вашынгтон гэтак і ня браў на сябе камандваньне ў палявых умовах{{Зноска|Kohn|1975|Kohn|225–242}}{{Зноска|Grizzard|2005|Grizzard|264}}. === Сьмерць === [[Файл:Life of George Washington, Deathbed.jpg|значак|«Вашынгтон на сьмяротным ложы» 1851 году працы [[Джуніюс Брутус Стэрнз|Джуніюса Брутуса Стэрнза]].]] 12 сьнежня 1799 году Вашынгтон цягам пяці гадзінаў конна аглядаў свае гаспадаркі ў дрэннае надвор’е. Пасьля гэтага ён абедаў з гасьцямі, нават не пераапрануўшы мокрай вопраткі{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806}}. На наступны дзень яму забалела горла, але ён усё яшчэ пачуваўся дастаткова добра, каб пазначаць дрэвы, прызначаныя для высечкі{{Зноска|Ferling2010|2010|Ferling|505}}. Рана раніцаю яшчэ празь дзень ён прачнуўся з моцным запаленьнем горла і цяжкасьцямі з дыханьнем. Паколькі [[кровапусканьне]] ў той час было звычайнай мэдычнай практыкай, таму ён загадаў кіраўніку сваёй гаспадаркі Джорджу Роўлінзу выпусьціць амаль паўлітры крыві. Сям’я выклікала лекараў [[Джэймз Крэйк|Джэймза Крэйка]], [[Густавус Рычард Браўн|Густавуса Рычарда Браўна]] і [[Элайша Дык|Элайшу Дыка]]{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806–810}}. Спачатку Браўн меркаваў, што Вашынгтон пакутуе ад [[пэрытанзылярны абсцэс|пэрытанзылярнага абсцэсу]], а Дык лічыў, што гаворка ідзе пра больш сур’ёзнае «моцнае запаленьне абалонак горла»{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806–807}}{{Зноска|Flexner1974|1974|Flexner|399}}. Лекары працягнулі крывяпуск, у выніку якога было выдалена блізу пяці пінтаў крыві, але стан Вашынгтона толькі пагаршаўся. Дык прапанаваў зрабіць [[трахеастамія|трахеастамію]], аднак астатнія мэдыкі не былі знаёмыя з гэтай працэдурай і не падтрымалі яе{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806–810}}. Паводле ўспамінаў, Вашынгтон памёр паміж 10-й і 11-й гадзінай вечара 14 сьнежня 1799 году, а Марта Вашынгтон сядзела ля ягонага ложка. Ягонымі апошнімі словамі былі: «Усё добра»{{Зноска|Flexner1974|1974|Flexner|401–402}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|808–809}}. Дыягназ хваробы Вашынгтона і беспасярэдняя прычына ягонай сьмерці да гэтага часу застаюцца прадметам дыскусіяў. У апублікаваным справаздачным дакумэнце Крэйка і Браўна сьцьвярджалася, што ягоныя сымптомы адпавядалі стану, які тады выкарыстоўваўся дзеля абазначэньня цяжкага запаленьня верхняй часткі дыхальных шляхоў, у тым ліку пэрытанзылярнага абсцэсу. Абвінавачаньні ў мэдычнай нядбаласьці не сьціхаюць яшчэ з моманту сьмерці Вашынгтона{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806–810}}. Большасьць сучасных аўтараў-мэдыкаў прыйшлі да высновы, што ён, верагодна, памёр ад цяжкага [[эпіглятыт]]у, а стан было прэзыдэнта пагоршыўся ў выніку прызначанага лекаваньня. Яно ўлучала шматразовыя дозы [[хлярыд ртуці(I)|калямэля]] (моцнага паслабляльнага сродку) і маштабнае кровапусканьне, што, верагодна, прывяло да [[гіпавалемія|гіпавалемічнага шоку]]. === Пахаваньне === [[Файл:Tomb of George Washington - interior 02 - Mount Vernon.jpg|значак|зьлева|Саркафагі Джорджа (справа) і Марты Вашынгтон ля ўваходу ў іхняй пахавальні ў Маўнт-Вэрнане.]] Вашынгтон баяўся быць пахаваным жыўцом, таму на сьмяротным ложы загадаў свайму асабістаму сакратару [[Тобіяс Лір|Тобіясу Ліру]] чакаць тры дні перад пахаваньнем{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|808}}. Пахаваньне Вашынгтона адбылося 18 сьнежня 1799 году, праз чатыры дні па ягонай сьмерці, у Маўнт-Вэрнане. Жалобную працэсію ачолілі конныя і пешыя вайсковыя падразьдзяленьні, а шэсьць палкоўнікаў несьлі труну. Пахавальная цырымонія ў Маўнт-Вэрнане была перадусім абмежаваная колам сям’і і сяброў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|808–810}}. Вялебны Томас Дэйвіс зладзіў кароткую пахавальную службу, пасьля якой адбылася цырымонія, арганізаваная сябрамі масонскай лёжы Вашынгтона, бо сам Вашынгтон быў масонам з 1752 году{{Зноска|Randall|1997|Randall|67}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|27}}{{Зноска|Tabbert|2022|Tabbert|196–197}}. Вестка пра ягоную сьмерць распаўсюджвалася павольна, але калі яна дасягала іншых рэгіёнаў, у цэрквах білі ў званы, а многія прадпрыемствы спынялі працу{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|810–811}}. У буйных гарадах краіны адбыліся жалобныя шэсьці ў ягоную памяць. Марта Вашынгтон спаліла сваю перапіску з мужам дзеля захаваньня прыватнасьці, аднак вядома, што пяць лістоў паміж імі ўсё ж захаваліся{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|814}}. Вашынгтон быў пахаваны ў сямейным склепе роду Вашынгтонаў у Маўнт-Вэрнане 18 сьнежня 1799 году. У сваім тэстамэнце ён пакінуў указаньні наконт будаўніцтва новага пахавальнага склепу{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|810–811}}. Яго ўзьвялі ў 1831 годзе, пасьля таго як незадаволены былы работнік маёнтку паспрабаваў выкрасьці тое, што ён лічыў чэрапам Вашынгтона{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|59}}{{Зноска|Costello|2021|Costello|77–78}}. У 1832 годзе сумесны камітэт Кангрэсу абмяркоўваў магчымасьць пераносу парэшткаў першага прэзыдэнта з Маўнт-Вэрнана ў крыпту ў [[Капітоліюм (Вашынгтон)|Капітоліюм]]. Аднак на Поўдні гэтая ідэя сустрэла моцнае супраціў, які ўзмацніўся ўсё большым расколам паміж Поўначчу і Поўднем. Многія баяліся, што парэшткі Вашынгтона могуць апынуцца, паводле словаў прадстаўніка [[Ўайлі Томпсан]]а, «на беразе, чужым для ягонай роднай зямлі», калі краіна будзе падзеленая. У выніку ягоныя парэшткі засталіся ў Маўнт-Вэрнане{{Зноска|Boorstin|2010|Boorstin|349–350}}. 7 кастрычніка 1837 году ўсё што засталося ад палітыка, што ўсё яшчэ хавалася ў сваёй першапачатковай алавянай труне, было зьмешчаныя ў мармуровы саркафаг, спраектаваны Ўільямам Стрыклэндам і выраблены Джонам Стратэрзам{{Зноска|Costello|2021|Costello|182}}. == Помнікі й мэмарыялы == [[Файл:George Washington dollar.jpg|значак|Партрэт Джорджа Вашынгтона на банкноце ў адзін даляр ЗША.]] Сёньня выява першага прэзыдэнта ЗША стала сымбалем краіны. Яго можна ўбачыць: * банкнота ў адзін даляр ЗША * разам з [[Тэадор Рузвэлт|Тэадорам Рузвэлтам]], [[Томас Джэфэрсан|Томасам Джэфэрсанам]] і [[Абрагам Лінкальн|Абрагамам Лінкальнам]] высечаныя на гары Рашмар * Мэмарыял Джорджа Вашынгтона ў Александрыі Шматлікія месцы носяць імя Вашынгтона, сярод іх: * сталіца ЗША, г. [[Вашынгтон (горад)|Вашынгтон]] * штат [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] * [[Унівэрсытэт імя Джорджа Вашынгтона]] == Мастацкія фільмы == * Сэрыял «Джордж Вашынгтон» (''George Washington'', [[1984]]), * Сэрыял «Джордж Вашынгтон: Каваньне нацыі» (''George Washington: The Forging of a Nation'', [[1986]]), == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=John|прозьвішча=Avlon|спасылка=https://books.google.com/books?id=UGXUDQAAQBAJ|загаловак=Washington’s Farewell: The Founding Father’s Warning to Future Generations|выдавецтва=Simon & Schuster|год=2017|isbn=9781476746463|ref=Avlon}} * {{кніга|імя=Charles W.|прозьвішча=Akers|загаловак=The Presidents: A Reference History|выдавецтва=Scribner|год=2002|старонкі=23–38|isbn=9780684312262|ref=Akers}} * {{кніга|імя=John R.|прозьвішча=Alden|спасылка=https://archive.org/details/georgewashington00alde|загаловак=George Washington: A Biography|выдавецтва=Louisiana State University Press|год=1996|isbn=9780807121269|ref=Alden}} * {{кніга|імя=Stuart|прозьвішча=Banner|загаловак=The Most Powerful Court in the World: A History of the Supreme Court of the United States|выдавецтва=Oxford University Press|старонкі=6–36|год=2024|isbn=9780197780350|ref=Banner}} * {{кніга|імя=Lance|прозьвішча=Banning|спасылка=https://archive.org/details/responsesofpresi00wood|загаловак=Responses of the Presidents to Charges of Misconduct|выдавецтва=Delacorte Press|год=1974|isbn=9780440059233|ref=Banning}} * {{кніга|імя=Kathleen|прозьвішча=Bartoloni-Tuazon|загаловак=For Fear of an Elective King: George Washington and the Presidential Title Controversy of 1789|выдавецтва=Cornell University Press|год=2014|isbn=9780801452987|ref=Bartoloni-Tuazon}} * {{кніга|імя=William Gardner|прозьвішча=Bell|спасылка=https://books.google.com/books?id=1cDYW2YxLfkC|загаловак=Commanding Generals and Chiefs of Staff, 1775–2005: Portraits & Biographical Sketches of the United States Army’s Senior Officer|выдавецтва=Center of Military History, United States Army|год=1992|isbn=9780160359125|ref=Bell}} * {{кніга|імя=Carl|прозьвішча=Benn|загаловак=Historic Fort York, 1793–1993|выдавецтва=Dundurn|год=1993|isbn=9780920474792|ref=Benn}} * {{кніга|імя=Daniel J.|прозьвішча=Boorstin|спасылка=https://books.google.com/books?id=YXVMTJMf9ZAC|загаловак=The Americans: The National Experience|выдавецтва=Vintage Books|год=2010|isbn=9780307756473|ref=Boorstin}} * {{кніга|імя=Fergus M.|прозьвішча=Bordewich|загаловак=The First Congress|выдавецтва=Simon & Schuster|год=2016|isbn=9781451691931|ref=Bordewich}} * {{кніга|імя=Ron|прозьвішча=Chernow|спасылка=https://books.google.com/books?id=4z5eL5SGjEoC|загаловак=Alexander Hamilton|выдавецтва=Penguin Press|год=2005|isbn=9781101200858|ref=Chernow2005}} * {{кніга|імя=Ron|прозьвішча=Chernow|спасылка=https://archive.org/details/washingtonlife0000cher|загаловак=Washington: A Life|выдавецтва=Penguin Press|год=2010|isbn=9781594202667|ref=Chernow2010}} * {{кніга|імя=Lindsay|прозьвішча=Chervinsky|загаловак=The Cabinet: George Washington and the Creation of an American Institution|год=2020|выдавецтва=Belknap Press|isbn=9780674986480|ref=Chervinsky}} * {{кніга|імя=Jacob E.|прозьвішча=Cooke|загаловак=The Presidents: A Reference History|выдавецтва=Scribner|год=2002|старонкі=1–21|isbn=9780684312262|ref=Cooke}} * {{кніга|імя=Matthew|прозьвішча=Costello|загаловак=The Property of the Nation: George Washington’s Tomb, Mount Vernon, and the Memory of the First President|выдавецтва=University Press of Kansas|год=2021|isbn=9780700633364|ref=Costello}} * {{кніга|аўтар=Elkins, Stanley M.; McKitrick, Eric|спасылка=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki|загаловак=The Age of Federalism|выдавецтва=Oxford University Press|год=1995|isbn=9780195093810|ref=ElkinsMcKitrick}} * {{кніга|імя=Joseph J.|прозьвішча=Ellis|спасылка=https://archive.org/details/hisexcellencygeo0000elli|загаловак=His Excellency: George Washington|выдавецтва=Alfred A. Knopf|год=2004|isbn=9781400040315|ref=Ellis2004}} * {{кніга|імя=Richard J.|прозьвішча=Ellis|спасылка=https://archive.org/details/foundingamerican0000unse|загаловак=Founding the American Presidency|выдавецтва=Rowman & Littlefield|год=1999|isbn=9780847694990|ref=Ellis1999}} * {{артыкул|аўтар=Estes, Todd|загаловак=Shaping the Politics of Public Opinion: Federalists and the Jay Treaty Debate|выданьне=Journal of the Early Republic|том=20|нумар=3|старонкі=393—422|год=2000|DOI=10.2307/3125063ref=Estes2000}} * {{артыкул|аўтар=Estes, Todd|загаловак=The Art of Presidential Leadership: George Washington and the Jay Treaty|выданьне=The Virginia Magazine of History and Biography|том=109|нумар=2|старонкі=127—158|год=2001|ref=Estes2001}} * {{кніга|імя=John E.|прозьвішча=Ferling|спасылка=https://archive.org/details/ascentofgeorgewa0000ferl|загаловак=The Ascent of George Washington: The Hidden Political Genius of an American Icon|выдавецтва=Bloomsbury Press|год=2009|isbn=9781608191826|ref=Ferling2009}} * {{кніга|імя=John E.|прозьвішча=Ferling|спасылка=https://books.google.com/books?id=yHRbR8snrfoC|загаловак=The First of Men: A Life of George Washington|выдавецтва=Oxford University Press|год=2010|isbn=9780199752751|ref=Ferling2010}} * {{кніга|аўтар=Fishman, Ethan M.; Pederson, William D.; Rozell, Mark J.|спасылка=https://books.google.com/books?id=HFkZ5RBeuKoC|загаловак=George Washington: Foundation of Presidential Leadership and Character|выдавецтва=Praeger|год=2001|isbn=9780275968687|ref=FishmanPedersonRozell}} * {{кніга|імя=James Thomas|прозьвішча=Flexner|спасылка=https://books.google.com/books?id=bToqSwAACAAJ|загаловак=George Washington: Anguish and Farewell (1793–1799)|выдавецтва=Little, Brown|год=1972|isbn=9780316286022|ref=Flexner1972}} * {{кніга|імя=James Thomas|прозьвішча=Flexner|загаловак=Washington: The Indispensable Man|выдавецтва=Little, Brown|год=1974|isbn=9780316286053|ref=Flexner1974}} * {{кніга|аўтар=Genovese, Michael; Landry, Alysa|загаловак=US Presidents and the Destruction of the Native American Nations|выдавецтва=Palgrave Macmillan|год=2021|isbn=9783030835736|ref=GenoveseLandry}} * {{кніга|аўтар=Gregg, Gary L.; Spalding, Matthew|загаловак=Patriot Sage: George Washington and the American Political Tradition|выдавецтва=ISI Books|год=1999|isbn=9781882926381|ref=GreggSpalding}} * {{кніга|імя=Frank E. Jr.|прозьвішча=Grizzard|загаловак=George!: A Guide to All Things Washington|выдавецтва=Mariner|год=2005|isbn=9780976823889|ref=Grizzard}} * {{кніга|імя=Kevin J.|прозьвішча=Hayes|загаловак=George Washington, A Life in Books|выдавецтва=Oxford University Press|год=2017|isbn=9780190456672|ref=Hayes}} * {{кніга|імя=Peter R.|прозьвішча=Henriques|спасылка=https://books.google.com/books?id=IuQHciwgYzUC|загаловак=Realistic Visionary: A Portrait of George Washington|выдавецтва=University Press of Virginia|год=2006|isbn=9780813927411|ref=Henriques}} * {{кніга|імя=Fritz|прозьвішча=Hirschfeld|спасылка=https://archive.org/details/georgewashington00hirs|загаловак=George Washington and Slavery: A Documentary Portrayal|выдавецтва=University of Missouri Press|год=1997|isbn=9780826211354|ref=Hirschfeld}} * {{кніга|імя=Richard H.|прозьвішча=Kohn|спасылка=https://archive.org/details/eagleswordfed00kohn|загаловак=Eagle and Sword: The Federalists and the Creation of the Military Establishment in America, 1783–1802|выдавецтва=Free Press|год=1975|isbn=9780029175514|ref=Kohn}} * {{кніга|імя=Edward G.|прозьвішча=Lengel|спасылка=https://archive.org/details/generalgeorgewas00leng|загаловак=General George Washington: A Military Life|выдавецтва=Random House|год=2005|isbn=9781400060818|ref=Lengel2005}} * {{кніга|імя=Edward G.|прозьвішча=Lengel|загаловак=First Entrepreneur: How George Washington Built His—and the Nation's—Prosperity|выдавецтва=Da Capo Press|год=2015|isbn=9780306823473|ref=Lengel2015}} * {{кніга|аўтар=Novak, Michael; Novak, Jana|спасылка=https://archive.org/details/washingtonsgodre00nova/page/n5/mode/2up|загаловак=Washington’s God: Religion, Liberty, and the Father of Our Country|выдавецтва=Basic Books|год=2007|isbn=9780465051267|ref=NovakNovak}} * {{кніга|імя=Robert A.|прозьвішча=Nowlan|спасылка=https://books.google.com/books?id=MlNWU1e9ppUC|загаловак=The American Presidents, Washington to Tyler: What They Did, What They Said, What Was Said About Them, with Full Source Notes|выдавецтва=McFarland|год=2014|isbn=9781476601182|ref=Nowlan}} * {{артыкул|аўтар=Peabody, Bruce G.|загаловак=George Washington, Presidential Term Limits, and the Problem of Reluctant Political Leadership|выданьне=Presidential Studies Quarterly|том=31|нумар=3|старонкі=439—453|год=2001|DOI=10.1111/j.0360-4918.2001.00180.x|ref=Peabody}} * {{кніга|імя=Bruce|прозьвішча=Ragsdale|загаловак=Washington at the Plow: The Founding Father and the Question of Slavery|выдавецтва=Harvard University Press|год=2021|isbn=9780674246386|ref=Ragsdale}} * {{кніга|імя=Willard Sterne|прозьвішча=Randall|спасылка=https://archive.org/details/georgewashington00rand|загаловак=George Washington: A Life|выдавецтва=Henry Holt|год=1997|isbn=9780805027792|ref=Randall}} * {{кніга|аўтар=Spalding, Matthew; Garrity, Patrick J.|спасылка=https://archive.org/details/sacredunionofcit00spal|загаловак=A Sacred Union of Citizens: George Washington’s Farewell Address and the American Character|выдавецтва=Rowman & Littlefield|год=1996|isbn=9780847682621|ref=SpaldingGarrity}} * {{кніга|імя=Mark|прозьвішча=Tabbert|загаловак=A Deserving Brother: George Washington and Freemasonry|выдавецтва=University of Virginia Press|год=2022|isbn=9780813947228|ref=Tabbert}} * {{кніга|імя=Harlow Giles|прозьвішча=Unger|спасылка=https://archive.org/details/mrpresidentgeorg0000unge|загаловак="Mr. President": George Washington and the Making of the Nation’s Highest Office|выдавецтва=Da Capo Press|год=2013|isbn=9780306822414|ref=Unger}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/4659 Працы Вашынгтона]. Праект Гутэнбэрг. {{Прэзыдэнты ЗША}} {{Заля славы вялікіх амэрыканцаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вашынгтон, Джордж}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША]] sk80m6waei776kitne53ayg3tniqmdb 0 20028 2697603 2531939 2026-10-25T06:00:34Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697603 wikitext text/x-wiki [[Файл:Могилёвское ПО ХИМВОЛОКНО.JPG|міні|Прамысловае хімічнае прадпрыемства [[Магілёўхімвалакно]], што месьціцца ў [[Магілёў|Магілёве]]]] '''Прамысло́васьць''' — адна з асноўных галінаў [[эканоміка|эканомікі]], якая вельмі моцна ўплывае на ўзровень разьвіцьця вытворчых сілаў грамадзтва. Уяўляе сукупнасьць [[прадпрыемства]]ў ([[завод]]аў, [[фабрыка|фабрык]], [[шахта]]ў, [[электрычная станцыя|электрастанцыяў]]), якія займаюцца вытворчасьцю сродкаў працы як для самой прамысловасьці, так і для іншых галінаў эканомікі, здабычай [[сыравіна|сыравіны]], матэрыялаў, [[паліва]], вытворчасьцю [[энэргія|энэргіі]], загатоўкай [[лес]]у і наступнай апрацоўкай прадуктаў атрыманых у прамысловасьці ці вырабленых у [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], вытворчасьцю спажывецкіх тавараў. Прамысловасьць зьяўляецца найважнай галіной [[народная гаспадарка|народнай гаспадаркі]], што робіць вырашальнае ўзьдзеяньне на ўзровень разьвіцьця прадукцыйных сілаў грамадзтва. Прамысловасьць складаецца з двух вялікіх груп галін — [[здабыўная прамысловасьць|здабыўной]] і [[апрацоўчая прамысловасьць|апрацоўчай]] прамысловасьці. Да здабыўной адносяць прадпрыемствы па здабычы горна-хімічнай сыравіны, руды чорных і каляровых мэталаў і няруднай сыравіны для мэталюргіі, немэталічных рудаў, [[нафта|нафты]], [[прыродны газ|прыроднага газу]], [[вугаль|вугалю]], [[торф]]у, [[лупняк]]у, [[соль|солі]], нярудных будаўнічых матэрыялаў, лёгкіх прыродных запаўняльнікаў і [[вапняк]]у, а таксама [[гідраэлектрастанцыя]]ў, [[вадаправод]]ы, прадпрыемствы лесаэксплюатацыі, па [[рыбная лоўля|лоўлі рыбы]] і здабычы [[морапрадукты|морапрадуктаў]]. Да апрацоўваючай прамысловасьці адносяць прадпрыемствы па вытворчасьці чорных і каляровых мэталаў, пракату, [[хімія|хімічных]] і [[нафтахімія|нафтахімічных прадуктаў]], машынаў і абсталяваньня, прадуктаў дрэваапрацоўкі, прадуктаў [[лёгкая прамысловасьць|лёгкай]] і [[харчовая прамысловасьць|харчовай прамысловасьці]], [[цэлюлёзна-папяровая прамысловасьць|цэлюлёзна-папяровай прамысловасьці]], [[цэмэнт]]у, а таксама прадпрыемствы па рамонту прамысловых вырабаў, як то [[паравозарамонтныя заводы|паравозарамонтная]], [[лякаматыварамонтныя заводы|лякаматыварамонтная]]. Асноўная крыніца прыбытку групы альбо кампаніі зьяўляецца паказчыкам, які дае магчымасьць клясыфікаваць у якой галіне працуе прадпрыемства<ref>[http://www.investopedia.com/terms/i/industry.asp ''«Definition of Industry»'']. Investopedia.</ref>. Калі ў вялікай карпаратыўнай групы ёсьць некалькі крыніцаў атрыманьня прыбытку, лічыцца, што яна працуе ў розных галінах. Вытворчая прамысловасьць стала галоўным сэктарам вытворчасьці і месцам сканцэнтраваньня працоўнай сілы ў краінах [[Эўропа|Эўропы]] і [[Паўночная Амэрыка|Паўночнай Амэрыцы]] падчас [[індустрыяльная рэвалюцыя|індустрыяльнай рэвалюцыі]], парушыўшы папярэднюю [[мэркантылізм|мэркантыльную]] і [[фэадалізм|фэадальную]] эканоміку. Гэта адбылося дзякуючы шматлікім наступным хуткім дасягненьням у разьвіцьці [[тэхналёгія]]ў, як то выкарыстаньне энэргіі пары і вытворчасьць [[сталь|сталі]] і [[вугаль|вугалю]]. Пасьля індустрыяльнай рэвалюцыі, магчыма, траціна эканамічнай прадукцыі ёсьць вынікам працы прамысловай вытворчасьці. Шматлікія разьвітыя і разьвіваныя краіны, а таксама паўразьвітыя краіны, як то [[Індыя]], [[Кітай]], значна залежаць ад гэтае галіны эканомікі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20191207093318/http://minprom.gov.by/be/galo-naya/ Галоўная старонка] [[Міністэрства прамысловасьці Рэспублікі Беларусь]] {{ref-be}}{{ref-ru}}{{ref-en}}{{ref-zh}}. * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/287256 Індустрыя]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}. * [https://web.archive.org/web/20200103221650/https://geomap.com.ua/be-wh8/1203.html Прамысловая рэвалюцыя ў Ангельшчыне]. Падручнік Сусьветнае гісторыі. [[Катэгорыя:Прамысловасьць| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] seh6oplqmptvcbxomxtof6r8h3kwrur 0 29304 2697616 2648686 2026-10-25T11:23:21Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697616 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Самбарскі раён | Арыгінальная назва = Самбірський район | Герб =Sambirs_rs.png | Сьцяг = Flag of Sambir raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Львоўская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Самбар]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = [[17 ліпеня]] [[2020]] | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = [[украінская мова|украінская]] | Насельніцтва = 224,126 |Год перапісу = 2021 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 3289.7<ref name="decentralization">[https://decentralization.gov.ua/areas/0322/rayons Львівська область. Децентралізація] {{ref-uk}}</ref> |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Sambir Raion 2020.svg | Памер мапы = 300 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-3236 | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = #afd6ff }} {{Іншыя значэньні|Самбарскі раён (1940—1962 і 1965—2020)}} '''Самбарскі раён''' ({{мова-uk|Самбірський район}}) — адміністрацыйная адзінка [[Львоўская вобласьць|Львоўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — места [[Самбар]]. Насельніцтва на 2020 год — 225 925 чалавекі<ref name="decentralization"/>. == Геаграфія == Раён размешчаны на паўднёвым захадзе [[Львоўская вобласьць|Львоўскай вобласьці]]. {{Размяшчэньне |цэнтр = Самбарскі раён |пн_зх = {{POL}} |пн = [[Файл:Flag of Yavoriv raion.svg|25пкс]] [[Явараўскі раён]] |пн_сх = [[Файл:Flag of Lviv Oblast.svg|25пкс]] [[Львоўскі раён]] |зх = {{POL}} |сх = [[Файл:Flag of Drohobych raion.svg|25пкс]] [[Драгобыцкі раён]] |пд_зх = {{POL}} |пд = [[Файл:Flag of Transcarpathian Oblast.svg|25пкс]] [[Закарпацкая вобласьць]] |пд_сх = [[Файл:Flag of Stryi raion.svg|25пкс]] [[Стрыйскі раён]] |анкляў = }} == Гісторыя == Самбарскі раён утвораны [[17 ліпеня]] [[2020]] году ў рамках заканчэньня рэформы дэцэнтралізацыі<ref>[https://web.archive.org/web/20210126162427/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-20#Text|назва= ПОСТАНОВА Верховної Ради України «Про утворення та ліквідацію районів»] {{ref-uk}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва, станам на 2021 год, складае 224,126 жыхара<ref name="ukrcensus">[https://web.archive.org/web/20220406120543/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України» на 1 січня 2021 року]{{ref-uk}}</ref>. {| align="ліворуч" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="5" style="border: 1px solid #999" |-bgcolor="#afd6ff" ! 2020<ref name="decentralization">[https://web.archive.org/web/20230204162244/https://decentralization.gov.ua/areas/0322/rayons Львівська область. Децентралізація] {{ref-uk}}</ref> !! 2021<ref name="ukrcensus"/> |- bgcolor="#f5f8fc" | align=center|225,925 | align=center|224,126 |} {{-}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210228071513/https://sambirrada.gov.ua/karta-rajonu/ Самбарскі раён] {{ref-uk}} {{Накід:Украіна}} {{Львоўская вобласьць}} [[Катэгорыя:Самбарскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, створаныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны Львоўскай вобласьці]] l7appjc9q3ij4vfhaf8nnnhnf9oo7q4 0 52541 2697607 2201964 2026-10-25T07:16:40Z Zadorenko V 100569 2697607 wikitext text/x-wiki {{Каардынаты|50|26|47|паўночнае|30|31|16|усходняе|рэгіён=Украіна|тып=будынак|выяўленьне=загаловак}} {{Дзяржаўная ўстанова}} '''Кіеўская гарадзкая рада''', '''Кіеўрада''' ({{мова-uk|Київська міська рада, Київрада}}) — прадстаўнічы орган мясцовага самакіраваньня насельніцтва [[Кіеў|Кіева]]. Колькасны склад рады — 120 дэпутатаў. == Выбары ў Кіеўскую гарадзкую раду == Тэрмін паўнамоцтваў рады — чатыры гады. Да 2006 году дэпутаты абіраліся паводле мажарытарнай выбарчай сыстэмы, ад выбараў 2006 году — паводле прапарцыйнай выбарчай сыстэмы. Бар’ер, неабходны для праходжаньня ў раду — 3 адсоткі. == Глядзіце таксама == * [[Выбары ў Кіеўскую гарадзкую раду 2008 году]] == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.kmr.gov.ua/ Кіеўская гарадзкая рада (афіцыйная старонка)]{{ref-uk}} * [https://web.archive.org/web/20080104035406/http://www.kmv.gov.ua/ Кіеўская гарадзкая Адмінінстрацыя (афіцыйная старонка)]{{ref-uk}} {{Абласныя рады Ўкраіны}} [[Катэгорыя:Кіеўская гарадзкая рада| ]] oao3ptsvorw66s8yupf8wuib45sl663 2697608 2697607 2026-10-25T07:20:52Z Zadorenko V 100569 2697608 wikitext text/x-wiki {{Каардынаты|50|26|47|паўночнае|30|31|16|усходняе|рэгіён=Украіна|тып=будынак|выяўленьне=загаловак}} {{Дзяржаўная ўстанова|арыгінальная назва={{lang-uk|Київська міська рада}}|выява=Вулиця_Хрещатик,_36._Місто_Київ.JPG|мапа=Розподіл_мандатів_у_Київській_міській_раді_8-го_скликання.svg|дзень утварэньня=15 траўня 1990|месцазнаходжаньне=[[Кіеў]]}} '''Кіеўская гарадзкая рада''', '''Кіеўрада''' ({{мова-uk|Київська міська рада, Київрада}}) — прадстаўнічы орган мясцовага самакіраваньня насельніцтва [[Кіеў|Кіева]]. Колькасны склад рады — 120 дэпутатаў. == Выбары ў Кіеўскую гарадзкую раду == Тэрмін паўнамоцтваў рады — чатыры гады. Да 2006 году дэпутаты абіраліся паводле мажарытарнай выбарчай сыстэмы, ад выбараў 2006 году — паводле прапарцыйнай выбарчай сыстэмы. Бар’ер, неабходны для праходжаньня ў раду — 3 адсоткі. == Глядзіце таксама == * [[Выбары ў Кіеўскую гарадзкую раду 2008 году]] == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.kmr.gov.ua/ Кіеўская гарадзкая рада (афіцыйная старонка)]{{ref-uk}} * [https://web.archive.org/web/20080104035406/http://www.kmv.gov.ua/ Кіеўская гарадзкая Адмінінстрацыя (афіцыйная старонка)]{{ref-uk}} {{Абласныя рады Ўкраіны}} [[Катэгорыя:Кіеўская гарадзкая рада| ]] j4f6hu7o143m35jchgtiho2m184zuxd 0 88280 2697578 2185984 2026-10-24T17:12:24Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697578 wikitext text/x-wiki [[Файл:Geneva mechanism 6spoke animation.gif|міні|Шасьціпазыцыйны мальтыйскі крыж у дзеяньні]] '''Мальтыйскі крыж''', '''''Жэнэўскі мэханізм''''' — [[мэханізм]], што перадае пастаяннае [[кручэньне]] ў перарывісты вярчальны рух. Гэта перарывістая [[зубчастая перадача]], дзе кіроўнае кола мае загваздку, якая трапляе ў пазу кіраванага кола, прымушаючы яго такім чынам праварочвацца. == Характарыстыка == Назва паходзіць ад візуальнага падабенства да [[Мальтыйскі крыж|мальтыйскага крыжу]]. Іншы варыянт назвы — ''жэнэўскі мэханізм'' — ад выкарыстаньня мэханізму ў [[Швайцарыя|швайцарскіх]] [[гадзіньнік|мэханічных гадзіньніках]], дзе [[Жэнэва]] зьяўлялася адным з цэнтраў іхняй вытворчасьці. Найчасьцей кіраванае кола мае чатыры пазы, і кожны раз праварочваецца на 90[[Градус|°]]. Калі ў кіраваным коле ''n'' пазаў, за поўны абарот кіроўнага кола яно праварочваецца на 360°/''n''. [[Файл:Geneva drive.svg|цэнтар|500пкс]] Паколькі мэханізм патрабуе добрага змазваньня, яго часта зьмяшчаюць у алейную капсулу. == Выкарыстаньне == Адзін з прыкладаў выкарыстаньня мальтанскага крыжу — [[кінапраектар]]ы: кінастужка не павінна несупынна рухацца паўз праектар, а затрымлівацца на кожным кадры на 1/24 [[сэкунда|сэкунды]]. Такі перарывісты рух і дасягаецца выкарыстаньнем мальтанскага мэханізму. Першае яго ўжываньне ў кінапраектарах сягае ў [[1896]] год. Дагэтуль праектары, якія прадаваліся [[Томас Эдысан|Эдысанам]] пад назвай ''вітаскопы'', ужывалі «калатушкавы мэханізм», вынайдзены [[Жорж Дэмэні|Жоржам Дэмэні]] ў [[1893]] годзе. Кіраванае кола жэнэўскага мэханізму ўжывалася ў мэханічных гадзіньніках для заводу спружынаў, а таксама для пазьбяганьня іх перацягваньня і поўнага выпрастаньня. Гэты стоп-мэханізм быў вынаходніцтвам гадзіньнікавых майстроў [[17 стагодзьдзе|XVII]] ці [[18 стагодзьдзе|XVIII]] стагодзьдзяў. Мальтанскі мэханізм прымяняецца таксама ў [[графапабудоўнік|плотэрах]] для замены пішучых элемэнтаў, у аўтаматызаваных спробаадборніках, для пазыцыянаваньня на зборачных канвэерах, у станках зь [[лічбавае праграмнае кіраваньне|лічбавым кіраваньнем]], і да т. п. == Унутраны мальтанскі крыж == [[Файл:Internal Geneva wheel ani.gif|міні|300пкс|Унутраны мальтыйскі мэханізм. Пстрыкніце для прагляду анімацыі]] == Глядзіце таксама == * [[Мальтыйскі крыж]] == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Geneva drives}} * [https://web.archive.org/web/20160314060327/http://kmoddl.library.cornell.edu/tutorials/10/ Мальтыйскі крыж] * [https://web.archive.org/web/20080713040456/http://em-ntserver.unl.edu/Mechanics-Pages/em373honors-S2001/em373/geneva/geneva.htm Мальтыйскі стоп-мэханізм] * [http://www.brockeng.com/mechanism/Geneva.htm Анімацыя] зьнешняга мальтыйскага крыжу [[Катэгорыя:Кінэматыка]] [[Катэгорыя:Мэханізмы]] 8usj6t02ypu55zc840cf3u1k7gpsxte 0 89129 2697571 2697437 2026-10-24T13:31:41Z Lesnas ättling 11208 /* Геаграфія */ артаграфія 2697571 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Бардо |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Бардо |Назва на мове краіны = Bordeaux |Код мовы назвы краіны = fr |Краіна = Францыя |Герб = Blason ville fr Bordeaux (Gironde).svg |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Рэгіён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Новая Аквітанія|Нувэль-Акітэн]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = Дэпартамэнт |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = [[Жыронда]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = Мэр |Кіраўнік = |Плошча = 49.36 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 1—42 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 261804 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2021 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = +2 |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = 33000—33300, 33800 |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Montage Bordeaux 1.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 44 |Шырата хвілінаў = 50 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата паўшар’е = заходняе |Даўгата градусаў = 0 |Даўгата хвілінаў = 34 |Даўгата сэкундаў = 46 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.bordeaux.fr }} '''Бардо́''' ({{мова-fr|Bordeaux}}, [[Аксытанская мова|па-аксытанску]]: ''Bordèu'') — партовы горад, разьмешчаны на рацэ [[Гарона]] ў паўночна-заходняй [[Францыя|Францыі]]. Насельніцтва складае 261 804 чалавекі (2021 год), а агульная колькасьць разам з прыгарадамі складае 1 158 431 чалавек і ёсьць сёмай паводле велічыні гарадзкой аглямэрацыяй у Францыі. Бардо ёсьць адміністрацыйным цэнтрам рэгіёну [[Нувэль-Акітэн]] (да 1 студзеня 2016 — [[Аквітанія (рэгіён)|рэгіёну Аквітанія]]) і прэфэктурай дэпартамэнту [[Жыронда]]. Бардо лічыцца сусьветнай сталіцай вытворчасьці [[Віно|вінаў]]. Тут знаходзіцца штаб-кватэра найбуйнейшага ў сьвеце вытворцы віна «''Vinexpo''»<ref>[https://web.archive.org/web/20101201181051/http://vinexpo.com/en/ Хатняя старонка карпарацыі «Vinexpo»]</ref>. Штогадовы бюджэт віннай індустрыі Бардо складае каля 14,5 млрд [[эўра]]<ref>http://www.ventoris.fr/portage_salarial_bordeaux.php{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Сусьветна вядомая марка віна «''Бардо''» вырабляецца ў навакольлі гораду з XVIII стагодзьдзя. Гістарычная частка гораду знаходзіцца ў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сьпісе сусьветнай гістарычнай спадчыны ЮНЭСКО]] як «выбітны гарадзкі архітэктурны ансамбль» XVIII стагодзьдзя<ref>[https://web.archive.org/web/20100310203835/http://www.bordeaux-tourisme.com/ru/bordeaux_patrimoine_mondial/introduction/bordeaux_patrimoine_mondial_index.html] //турыстычны партал Бардо</ref>. == Гісторыя == Прыкладна паміж 30 000 і 20 000 гадоў таму, тэрыторыя сучаснага Бардо была заселеная [[Нэандэртальцы|нэандэртальцамі]] стаянкі якіх былі знойдзеныя ў вядомай пячоры Пэр-нон-Пэр каля Бур-сюр-Жырандэ, на поўнач ад Бардо. [[Файл:Bordeaux - Palais Gallien 2.jpg|значак|зьлева|Выява старажытнага рымскага амфітэатра ў Бардо.]] Каля 300 году да н. э. у навакольлі было заснаванае [[Кельты|кельцкае]] паселішча ''Burdigala''. Паселішча было заваяванае [[Старажытны Рым|рымлянамі]] ў 60 годзе да н. э. і стала цэнтрам гандлю [[волава]]м і [[Сьвінец|сьвінцом]]. Празь некаторы час горад стаў сталіцай рымскай правінцыі Аквітанія, і найбольшы росквіт быў дасягнуты ў ІІІ стагодзьдзі. У 276 годзе Бардо быў разрабаваны [[Вандалы|вандаламі]]. У 409 годзе горад зноў быў узяты вандаламі, у 414 [[Вэстготы|вэстготамі]], а ў 498 годзе [[Франкі|франкамі]]. У выніку гэтых спусташэньняў пачаўся паступовы заняпад гораду. У канцы VI стагодзьдзя, Бардо зноў пачаў хутка разьвівацца і стаў адміністрацыйным цэнтрам навакольных земляў і цэнтрам архідыяцэзіі ў складзе Францкага каралеўства. У канцы VII стагодзьдзя зноў пачаўся заняпад Бардо. У 732 годзе горад быў разрабаваны войскам [[Абд эр-Рахман]]а, пасьля таго як ён перамог войска герцага [[Эд Аквітанскі|Эда Аквітанскага]]. Пад уладай [[каралінгі|каралінгаў]], Бардо стаў важным вайсковым цэнтрам, які быў прызначаны для абароны вусьця ракі Гароні ад нападаў [[Вікінгі|вікінгаў]]. У канцы Х стагодзьдзя Бардо быў атрыманы ў спадчыну герцагамі Гасконскімі. З ХІІ да XV стагодзьдзя, Бардо аднавіў свой уплыў, дзякуючы шлюбу герцагіні Элеаноры Аквітанскай і [[Гэнры Плянтагенэт]]а, які празь месяц пасьля вясельля стаў каралём [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] — Генры ІІ. У гэты пэрыяд горад квітнеў, дзякуючы гандлю віном. З 1362 да 1372 году, Бардо стаў сталіцай незалежнай дзяржавы абвешчанай [[Эдуард Чорны Прынц|Эдуардам Чорным Прынцам]], але пасьля таго, як ён быў забіты ў бітве каля Кастыльёну (1453 г.) гэтая дзяржава была далучаная да Францыі. Асноўнай крыніцай разьвіцьця гораду ў гэты час быў гандаль віном з Ангельшчынай<ref>[https://web.archive.org/web/20110919002111/http://www.bordeaux-tour.com/index.php/history-wine-bordeaux.html Гісторыя вінаробства ў Бардо]</ref>. [[Файл:Hugo d'Alesi, vue cavalière de Bordeaux, 1899, Archives de Bordeaux métropole.jpg|значак|зьлева|Выгляд на Бардо ў 1899 годзе.]] У 1462 годзе Бардо атрымаў права зьбіраць парлямэнт, але важнасьць гораду значна ўзрасла ў XVI стагодзьдзі, калі ён стаў цэнтрам гандлю [[Цукар|цукрам]] і [[Рабства|рабамі]] з [[Вэст Індыі]]. Жыхары Бардо прымалі ўдзел у антыўрадавых паўстаньнях, якія былі падаўлены францускім войскам толькі ў 1653 годзе, калі армія [[Люі XIV]] заняла горад. ХVIII стагодзьдзе стала залатым пэрыядам у гісторыі Бардо. Насельніцтва гораду значна павялічылася, было пабудавана шмат прыстаняў. [[Віктор Юго]] лічыў горад вельмі прыгожым і аднойчы сказаў: «вазьміце [[Вэрсальскі палац|Вэрсаль]], дадайце [[Антвэрпэн]] і вы атрымаеце Бардо». [[Жорж Эжэн Асман|Барон Асман]], які доўгі час быў прэфэктам гораду ў гэты час, зьдзейсьніў вялікую перабудову Бардо. Францускі ўрад пераехаў у Бардо пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], калі ўзьнікла пагроза захопу [[Парыж]]у нямецкімі войскамі. Але празь некаторы час сталіцай Францыі стаў горад [[Вішы]]. З 1940 да 1943 году ў Бардо знаходзілася база італьянскіх падводных лодак. Адсюль італянскі каралеўскі флёт удзельнічаў у «бітве за Атлянтыку». У гэты ж час тут базавалася 12 нямецкая флятылія падводных чоўнаў. У 2007 годзе 40% тэрыторыі места, разьмешчанай вакол [[Месяцовы порт|Месяцовага порта]], былі далучаныя да сьпісу [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. Гэта было зробленае з увагі на тое, што Бардо ёсьць населеным гістарычным горадам з выбітным гарадзкі і архітэктурным ансамблем, створаны ў эпоху Асьветніцтва, каштоўнасьці якога захоўваліся да першай паловы XX стагодзьдзя, з большай колькасьцю ахоўных будынкаў, чым у любым іншым францускім горадзе, апроч Парыжу<ref>{{спасылка|аўтар=Centre, UNESCO World Heritage|спасылка=https://whc.unesco.org/en/list/1256/|загаловак=Bordeaux, Port of the Moon|выдавецтва=UNESCO World Heritage Centre|дата доступу=30.10.2020|копія=https://web.archive.org/web/20201027221056/https://whc.unesco.org/en/list/1256|дата копіі=27.10.2020}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Bordeaux (France) - 50524304173.jpg|значак|зьлева|Фатаздымак з вышыні па-над Бардо, зроблены ў 2019 годзе.]] Бардо знаходзіцца блізка да ўзьбярэжжа [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]], у паўднёва-заходняй Францыі, на поўначы Аквітаніі. Праз горад цячэ рака Гаронь, якая дзеліць яго на дзьве часткі: правабярэжную (усходнюю) і левабярэжную (заходнюю). Гістарычна склалася, што левабярэжная частка больш разьвітая. У Бардо, па рацэ [[Гарона]] могуць плаваць нават акіянскія лайнэры. Левабярэжная частка Бардо разьмяшчаецца на забалочаных нізінах. === Клімат === Бардо знаходзіцца ў зоне [[Акіянічны клімат|акіянічнага клімату]] са значным уплывам [[Міжземнаморскі клімат|міжземнаморскага]]. [[Зіма]] ў горадзе ня вельмі халодныя, дзякуючы заходнім вятрам, якія прыносяць цяпло з боку Атлянтычнага акіяну. [[Лета]] цёплае і працяглае, дзякуючы паветраным масам зь [[Біскайская затока|Біскайскай затокі]]. Сярэдняя тэмпэратура ўзімку складае каля 6,5&nbsp;°C, але часта зімы яшчэ больш цёплыя<ref>[https://web.archive.org/web/20100914220455/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003560 BBC Weather Centre]</ref>. Летняя сярэдняя тэмпэратура складае каля 19,5&nbsp;°C, але за апошнія 10 гадоў значна ўзрасла. Напрыклад летам 2003 году быў дасягнуты рэкорд сярэдняй летняй тэмпэратуры (+23,3&nbsp;°C)<ref>GHCN climate, GISS world climate averages, 1971—2000</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.bordeaux.fr Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Бардо| ]] 8i0hi7dcf958s8v1snjla97ee0rj5pz 2697572 2697571 2026-10-24T13:37:31Z Lesnas ättling 11208 /* Клімат */ выпраўленьне спасылак 2697572 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Бардо |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Бардо |Назва на мове краіны = Bordeaux |Код мовы назвы краіны = fr |Краіна = Францыя |Герб = Blason ville fr Bordeaux (Gironde).svg |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Рэгіён |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Новая Аквітанія|Нувэль-Акітэн]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = Дэпартамэнт |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = [[Жыронда]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = Мэр |Кіраўнік = |Плошча = 49.36 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 1—42 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 261804 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = 2021 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = +2 |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = 33000—33300, 33800 |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Montage Bordeaux 1.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 44 |Шырата хвілінаў = 50 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата паўшар’е = заходняе |Даўгата градусаў = 0 |Даўгата хвілінаў = 34 |Даўгата сэкундаў = 46 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.bordeaux.fr }} '''Бардо́''' ({{мова-fr|Bordeaux}}, [[Аксытанская мова|па-аксытанску]]: ''Bordèu'') — партовы горад, разьмешчаны на рацэ [[Гарона]] ў паўночна-заходняй [[Францыя|Францыі]]. Насельніцтва складае 261 804 чалавекі (2021 год), а агульная колькасьць разам з прыгарадамі складае 1 158 431 чалавек і ёсьць сёмай паводле велічыні гарадзкой аглямэрацыяй у Францыі. Бардо ёсьць адміністрацыйным цэнтрам рэгіёну [[Нувэль-Акітэн]] (да 1 студзеня 2016 — [[Аквітанія (рэгіён)|рэгіёну Аквітанія]]) і прэфэктурай дэпартамэнту [[Жыронда]]. Бардо лічыцца сусьветнай сталіцай вытворчасьці [[Віно|вінаў]]. Тут знаходзіцца штаб-кватэра найбуйнейшага ў сьвеце вытворцы віна «''Vinexpo''»<ref>[https://web.archive.org/web/20101201181051/http://vinexpo.com/en/ Хатняя старонка карпарацыі «Vinexpo»]</ref>. Штогадовы бюджэт віннай індустрыі Бардо складае каля 14,5 млрд [[эўра]]<ref>http://www.ventoris.fr/portage_salarial_bordeaux.php{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Сусьветна вядомая марка віна «''Бардо''» вырабляецца ў навакольлі гораду з XVIII стагодзьдзя. Гістарычная частка гораду знаходзіцца ў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сьпісе сусьветнай гістарычнай спадчыны ЮНЭСКО]] як «выбітны гарадзкі архітэктурны ансамбль» XVIII стагодзьдзя<ref>[https://web.archive.org/web/20100310203835/http://www.bordeaux-tourisme.com/ru/bordeaux_patrimoine_mondial/introduction/bordeaux_patrimoine_mondial_index.html] //турыстычны партал Бардо</ref>. == Гісторыя == Прыкладна паміж 30 000 і 20 000 гадоў таму, тэрыторыя сучаснага Бардо была заселеная [[Нэандэртальцы|нэандэртальцамі]] стаянкі якіх былі знойдзеныя ў вядомай пячоры Пэр-нон-Пэр каля Бур-сюр-Жырандэ, на поўнач ад Бардо. [[Файл:Bordeaux - Palais Gallien 2.jpg|значак|зьлева|Выява старажытнага рымскага амфітэатра ў Бардо.]] Каля 300 году да н. э. у навакольлі было заснаванае [[Кельты|кельцкае]] паселішча ''Burdigala''. Паселішча было заваяванае [[Старажытны Рым|рымлянамі]] ў 60 годзе да н. э. і стала цэнтрам гандлю [[волава]]м і [[Сьвінец|сьвінцом]]. Празь некаторы час горад стаў сталіцай рымскай правінцыі Аквітанія, і найбольшы росквіт быў дасягнуты ў ІІІ стагодзьдзі. У 276 годзе Бардо быў разрабаваны [[Вандалы|вандаламі]]. У 409 годзе горад зноў быў узяты вандаламі, у 414 [[Вэстготы|вэстготамі]], а ў 498 годзе [[Франкі|франкамі]]. У выніку гэтых спусташэньняў пачаўся паступовы заняпад гораду. У канцы VI стагодзьдзя, Бардо зноў пачаў хутка разьвівацца і стаў адміністрацыйным цэнтрам навакольных земляў і цэнтрам архідыяцэзіі ў складзе Францкага каралеўства. У канцы VII стагодзьдзя зноў пачаўся заняпад Бардо. У 732 годзе горад быў разрабаваны войскам [[Абд эр-Рахман]]а, пасьля таго як ён перамог войска герцага [[Эд Аквітанскі|Эда Аквітанскага]]. Пад уладай [[каралінгі|каралінгаў]], Бардо стаў важным вайсковым цэнтрам, які быў прызначаны для абароны вусьця ракі Гароні ад нападаў [[Вікінгі|вікінгаў]]. У канцы Х стагодзьдзя Бардо быў атрыманы ў спадчыну герцагамі Гасконскімі. З ХІІ да XV стагодзьдзя, Бардо аднавіў свой уплыў, дзякуючы шлюбу герцагіні Элеаноры Аквітанскай і [[Гэнры Плянтагенэт]]а, які празь месяц пасьля вясельля стаў каралём [[Ангельшчына|Ангельшчыны]] — Генры ІІ. У гэты пэрыяд горад квітнеў, дзякуючы гандлю віном. З 1362 да 1372 году, Бардо стаў сталіцай незалежнай дзяржавы абвешчанай [[Эдуард Чорны Прынц|Эдуардам Чорным Прынцам]], але пасьля таго, як ён быў забіты ў бітве каля Кастыльёну (1453 г.) гэтая дзяржава была далучаная да Францыі. Асноўнай крыніцай разьвіцьця гораду ў гэты час быў гандаль віном з Ангельшчынай<ref>[https://web.archive.org/web/20110919002111/http://www.bordeaux-tour.com/index.php/history-wine-bordeaux.html Гісторыя вінаробства ў Бардо]</ref>. [[Файл:Hugo d'Alesi, vue cavalière de Bordeaux, 1899, Archives de Bordeaux métropole.jpg|значак|зьлева|Выгляд на Бардо ў 1899 годзе.]] У 1462 годзе Бардо атрымаў права зьбіраць парлямэнт, але важнасьць гораду значна ўзрасла ў XVI стагодзьдзі, калі ён стаў цэнтрам гандлю [[Цукар|цукрам]] і [[Рабства|рабамі]] з [[Вэст Індыі]]. Жыхары Бардо прымалі ўдзел у антыўрадавых паўстаньнях, якія былі падаўлены францускім войскам толькі ў 1653 годзе, калі армія [[Люі XIV]] заняла горад. ХVIII стагодзьдзе стала залатым пэрыядам у гісторыі Бардо. Насельніцтва гораду значна павялічылася, было пабудавана шмат прыстаняў. [[Віктор Юго]] лічыў горад вельмі прыгожым і аднойчы сказаў: «вазьміце [[Вэрсальскі палац|Вэрсаль]], дадайце [[Антвэрпэн]] і вы атрымаеце Бардо». [[Жорж Эжэн Асман|Барон Асман]], які доўгі час быў прэфэктам гораду ў гэты час, зьдзейсьніў вялікую перабудову Бардо. Францускі ўрад пераехаў у Бардо пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], калі ўзьнікла пагроза захопу [[Парыж]]у нямецкімі войскамі. Але празь некаторы час сталіцай Францыі стаў горад [[Вішы]]. З 1940 да 1943 году ў Бардо знаходзілася база італьянскіх падводных лодак. Адсюль італянскі каралеўскі флёт удзельнічаў у «бітве за Атлянтыку». У гэты ж час тут базавалася 12 нямецкая флятылія падводных чоўнаў. У 2007 годзе 40% тэрыторыі места, разьмешчанай вакол [[Месяцовы порт|Месяцовага порта]], былі далучаныя да сьпісу [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. Гэта было зробленае з увагі на тое, што Бардо ёсьць населеным гістарычным горадам з выбітным гарадзкі і архітэктурным ансамблем, створаны ў эпоху Асьветніцтва, каштоўнасьці якога захоўваліся да першай паловы XX стагодзьдзя, з большай колькасьцю ахоўных будынкаў, чым у любым іншым францускім горадзе, апроч Парыжу<ref>{{спасылка|аўтар=Centre, UNESCO World Heritage|спасылка=https://whc.unesco.org/en/list/1256/|загаловак=Bordeaux, Port of the Moon|выдавецтва=UNESCO World Heritage Centre|дата доступу=30.10.2020|копія=https://web.archive.org/web/20201027221056/https://whc.unesco.org/en/list/1256|дата копіі=27.10.2020}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Bordeaux (France) - 50524304173.jpg|значак|зьлева|Фатаздымак з вышыні па-над Бардо, зроблены ў 2019 годзе.]] Бардо знаходзіцца блізка да ўзьбярэжжа [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]], у паўднёва-заходняй Францыі, на поўначы Аквітаніі. Праз горад цячэ рака Гаронь, якая дзеліць яго на дзьве часткі: правабярэжную (усходнюю) і левабярэжную (заходнюю). Гістарычна склалася, што левабярэжная частка больш разьвітая. У Бардо, па рацэ [[Гарона]] могуць плаваць нават акіянскія лайнэры. Левабярэжная частка Бардо разьмяшчаецца на забалочаных нізінах. === Клімат === Бардо знаходзіцца ў зоне [[Акіянічны клімат|акіянічнага клімату]] са значным уплывам [[Міжземнаморскі клімат|міжземнаморскага]]. [[Зіма]] ў горадзе ня вельмі халодныя, дзякуючы заходнім вятрам, якія прыносяць цяпло з боку Атлянтычнага акіяну. [[Лета]] цёплае і працяглае, дзякуючы паветраным масам зь [[Біскайская затока|Біскайскай затокі]]. Сярэдняя тэмпэратура ўзімку складае каля 6,5&nbsp;°C, але часта зімы яшчэ больш цёплыя<ref>[https://web.archive.org/web/20100914220455/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003560 BBC Weather Centre]</ref>. Летняя сярэдняя тэмпэратура складае каля 19,5&nbsp;°C, але за апошнія 10 гадоў значна ўзрасла. Напрыклад летам 2003 году быў дасягнуты рэкорд сярэдняй летняй тэмпэратуры (+23,3&nbsp;°C)<ref>GHCN climate, GISS world climate averages, 1971—2000</ref>. У ліпені 2026 году лясныя пажары падышлі да самага гораду<ref>[https://www.theguardian.com/world/2026/aug/23/french-fires-150-years-in-the-making-visual-guide Pine-cone grenades and planet-baking carbon: the French fires 170 years in the making – a visual guide]{{ref-en}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.bordeaux.fr Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Бардо| ]] pne1m9hobfkjqgxs2iscrxrvwaojq2j 0 90534 2697600 2647369 2026-10-25T02:53:29Z Brobbz 59410 /* Сьпіс пераможцаў */ 2697600 wikitext text/x-wiki {{Фэст |Назва = Дзіцячае Эўрабачаньне |Назва ў арыгінале = {{мова-en|Junior Eurovision|скарочана}} |Лягатып = |Шырыня лягатыпу = |Выява = |Подпіс да выявы = |Шырыня выявы = |Гады = 2003 — па сёньняшні дзень |Краіна = |Горад = |Мова = |Жанр = |Жанры = Любы |Псэўданім = |Псэўданімы = |Лэйбл = Эўрапейскі вяшчальны зьвяз |Лэйблы = |Тэматыка = [[Музыка]], [[Конкурс]] |Склад = |Ганаровыя госьці = |Злучаныя праекты = [[Эўрабачаньне]] |Сайт = [http://www.junioreurovision.tv/ junioreurovision.tv] }} '''Дзіця́чы ко́нкурс пе́сьні «Эўраба́чаньне»''' ({{Мова-en|Junior Eurovision Song Contest}}) — штогадовы тэлевізійны конкурс, які арганізаецца [[Эўрапейскі вяшчальны зьвяз|Эўрапейскім вяшчальным зьвязам]] (ЭВЗ) пачынаючы зь 2003 году. На час пасьля конкурсу [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2023|2023]] году праведзена 21 сязон. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя дзіцячага конкурсу песьні Эўрабачаньне}} Першы конкурс адбыўся 15 лістапада 2003 году ў датскім [[Капэнгаген]]е, у якім першую перамогу здабыў харватскі прадстаўнік [[Дына Елусіч]] зь песьняй «Ti si moja prva ljubav». Тады свой удзел узялі 16 краін. Першапачаткова наступны год арганізоўвала не краіна-пераможца папярэдняга году, як гэта адбываецца ў дарослым аналягу конкурсу, а краіна, якая была абраная рэфэрэнт-суполкай арганізатараў конкурсу. Гэта адбывалася амаль да 2012 году, пасьля якога магчымасьць на права правядзеньня конкурсу давалі спачатку краіне-пераможце, а пасьля пераходзілі да прыёму заявак ад зацікаўленных у правядзеньні краін. == Фармат == На працягу гісторыі ўсяго конкурсу фармат правядзеньня яго ня зьменіваўся: ён складаецца з паступовых жывых выступаў выканаўцаў (да шасьці чалавек на сцэне адначасова) заяўленых тэлекампаніямі краін-удзельніц. З самога пачатку й да 2015 году конкурс трансліравалі па суботах увечары, але з 2016 году гэта сталі рабіць у нядзелю а 18-й гадзіне па Цэнтра-Эўрапейскаму часу. Заўсёды конкурс складаўся з: царамоніі адкрыцьця, на якім выканаўцаў прадстаўляюць гледачам і тэлегледачам; выступам выканаўцаў зь іхнімі песьнямі; кароценькія выступы ўсіх песень (каб нагадаць гледачам пра ўсе конкурсныя кампазіцыі пад час галасаваньня); інтэрвал-акты; час адкрытака галасаваньня, калі паступова гледачы маглі бачыць падлік баллаў і выступ пераможца з яго песьняй. У розныя моманты шоў тэлеканалы могуць зрабіць перапынак на [[Рэкляма|рэкляму]]. == Правілы == У асноўным правілы дзіцячага конкурсу паходзяць на правілы дарослага аналягу, але за выключэньнем некалькіх пунктаў: * На момант правядзеньня фіналу конкурса (прамой трансляцыі) выканаўцу/выканаўцам павінна быць ад 9 да 14 год; * Кожная песьня павінна мець ня меньш 75% тэксту на дзяржаўнай мове; * Выканаўца павінен быць альбо аўтарам конкурснай песьні, альбо браць максімальны ўдзел у стварэньні песьні; * Выканаўца абавязаны мець грамадзянства краіны, якую ён прадстаўляе, альбо жыць ў ёй ня меньш за 2 гады; * Існуюць абмежаваньні ў адзеньні дзяцей-выканаўцаў -яна не павінна быць занадта дарослай. == Краіны-удзельніцы == {{Асноўны артыкул|Краіны-удзельніцы дзіцячага конкурсу песьні Эўрабачаньне}} На конкрсе «Дзіцячае Эўрабачаньне» права ўдзелу меюць усе краіны-чальцы [[Эўрапейскі вяшчальны зьвяз|Эўрапейскага вяшчальнага зьвязу]]. Але ў 2015 годзе на конкрсе ўпершыню прыняла удзел Аўстралія, якой ўвесну таго жа году дазволілі прынімаць удзел на дарослым аналягу конкурса Эўрабачаньне. Праз 3 гады на конкурсе ў Менску дазвол да ўдзелу на конкурсе далі Казахстану та Ўэйлзу. За ўвесь час конкурсу 41 краіна прыняла ўдзел. {| |- style="vertical-align:top" | {| class="wikitable" style="font-size:94%" |- ! scope="col"| Год ! Краіны, якія ўзялі першы ўдзел |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="16"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2003|2003]] | {{BLR}} |- | {{BEL}} |- | {{HRV}} |- | {{CYP}} |- | {{DEN}} |- | {{GRC}} |- | {{LAT}} |- | {{MLT}} |- | {{NLD}} |- | {{MKD}} |- | {{NOR}} |- | {{POL}} |- | {{ROU}} |- | {{ESP}} |- | {{SWE}} |- | {{GBR}} |} | {| class="wikitable" style="font-size:94%" |- ! scope="col"| Год ! Краіны, якія ўзялі першы ўдзел |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2004|2004]] | {{FRA}} |- | {{CHE}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2005|2005]] | {{RUS}} |- | {{SCG}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2006|2006]] | {{PRT}} |- | {{SRB}} |- | {{UKR}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="4"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2007|2007]] | {{ARM}} |- | {{BUL}} |- | {{GEO}} |- | {{LTU}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2010|2010]] | {{MDA}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2012|2012]] | {{ALB}} |- | {{AZE}} |- | {{ISR}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2013|2013]] | {{SMR}} |} | {| class="wikitable" style="font-size:94%" |- ! scope="col"| Год ! Краіны, якія ўзялі першы ўдзел |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2014|2014]] | {{ITA}} |- | {{MNE}} |- | {{SVN}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2015|2015]] | {{AUS}} |- | {{IRL}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2018|2018]] | {{KAZ}} |- | {{WLS}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2020|2020]] | {{DEU}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2023|2023]] | {{EST}} |} |} == Сьпіс пераможцаў == {{Асноўны артыкул|Пераможцы дзіцячага конкурсу песьні Эўрабачаньне}} За ўвесь час правядзеньня конкурсу толькі 12 краін здабылі сабе перамогу, зь якіх Грузія та Францыя маюць па 3 перамогі<ref>{{Артыкул|загаловак=In a Nutshell|спасылка=https://junioreurovision.tv/history/in-a-nutshell}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#6699CC" | '''<span style="color:White;">Год</span>''' || '''<span style="color:White;">Дата</span>''' || '''<span style="color:White;">Месца правядзеньня</span>''' || '''<span style="color:White;">Удзельнікі</span>''' || '''<span style="color:White;">Краіна-пераможца</span>''' || '''<span style="color:White;">Выканаўца</span>''' || '''<span style="color:White;">Песьня</span>''' |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2003|2003]] || 15 лістапада || {{Сьцяг Даніі}} [[Капэнгаген]] || style="text-align:center;"| 16 || {{HRV}} || [[Дына Елусіч]] || «Ti si moja prva ljubav» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2004|2004]] || 20 лістапада || {{Сьцяг Нарвэгіі}} [[Лілехамэр]] || style="text-align:center;"| 18 || {{ESP}} || [[Марыя Ісабэль]] || «Antes muerta que sencilla» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2005|2005]] || 26 лістапада || {{Сьцяг Бэльгіі}} [[Хасэлт]] || style="text-align:center;"| 16 || {{BLR}} || [[Ксенія Сітнік]] || «Мы вместе» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2006|2006]] || 2 сьнежня || {{Сьцяг Румыніі}} [[Бухарэст]] || style="text-align:center;"| 15 || {{RUS}} || [[Сёстры Талмачовы]] || «Весенний джаз» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2007|2007]] || 8 сьнежня || {{Сьцяг Нідэрляндаў}} [[Ратэрдам]] || style="text-align:center;"| 17 || {{BLR}} || [[Аляксей Жыгалковіч]] || «С друзьями» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|2008]] || 22 лістапада || {{Сьцяг Кіпру}} [[Лімасол]] || style="text-align:center;"| 15 || {{GEO}} || [[Гурт Bzikebi|Bzikebi]] || «Bzzzz…» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2009|2009]] || 21 лістапада || {{Сьцяг Украіны}} [[Кіеў]] || style="text-align:center;"| 13 || {{NLD}} || [[Ральф Макенбах]] || «Click Clack» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2010|2010]] || 20 лістапада || {{Сьцяг Беларусі}} [[Менск]] || style="text-align:center;"| 14 || {{ARM}} || [[Уладзімер Арзуманян]] || «Mama» (Մամա) |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2011|2011]] || 3 сьнежня || {{Сьцяг Армэніі}} [[Ерэван]] || style="text-align:center;"| 13 || {{GEO}} || [[Гурт Candy|Candy]] || «Candy Music» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2012|2012]] || 1 сьнежня || {{Сьцяг Нідэрляндаў}} [[Амстэрдам]] || style="text-align:center;"| 12 || {{UKR}} || [[Настасься Петрык]] || «Nebo» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2013|2013]] || 30 лістапада || {{Сьцяг Украіны}} [[Кіеў]] || style="text-align:center;"| 12 || {{MLT}} || [[Гая Кашы]] || «The Start» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2014|2014]] || 15 лістапада || {{Сьцяг Мальты}} [[Марса]] || style="text-align:center;"| 16 || {{ITA}} || [[Вічэнца Канцьела]] || «Tu primo grande amore» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2015|2015]] || 21 лістапада || {{Сьцяг Баўгарыі}} [[Сафія]] || style="text-align:center;"| 17 || {{MLT}} || [[Дэсціні Чукуньерэ]] || «Not My Soul» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2016|2016]] || 20 лістапада || {{Сьцяг Мальты}} [[Валета]] || style="text-align:center;"| 17 || {{GEO}} || [[Марыям Мамадашвілі]] || «Mzeo» (მზეო) |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2017|2017]] || 26 лістапада || {{Сьцяг Грузіі}} [[Тбілісі]] || style="text-align:center;"| 16 || {{RUS}} || [[Паліна Багусевіч]] || «Крылья (Wings)» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2018|2018]] || 25 лістапада || {{Сьцяг Беларусі}} [[Менск]] || style="text-align:center;"| 20 || {{POL}} || [[Раксана Венгель]] || «Anyone I Want to Be» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2019|2019]] || 24 лістапада || {{Сьцяг Польшчы}} [[Катавіцы]] || style="text-align:center;"| 19 || {{POL}} || [[Вікі Габар]] || «Superhero» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2020|2020]] || 29 лістапада || {{Сьцяг Польшчы}} [[Варшава]] || style="text-align:center;"| 12 || {{FRA}} || [[Валянціна Транель|Валянціна]] || «J’imagine» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2021|2021]] || 19 сьнежня || {{Сьцяг Францыі}} [[Парыж]] || style="text-align:center;"| 19 || {{ARM}} || [[Малена (сьпявачка)|Малена]] || «Qami Qami» (Քամի Քամի) |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2022|2022]] || 11 сьнежня || {{Сьцяг Армэніі}} [[Ерэван]] || style="text-align:center;"| 16 || {{FRA}} || [[Лісандра Фарміка|Лісандра]] || «Oh Maman!» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2023|2023]] || 26 лістапада || {{Сьцяг Францыі}} [[Ніцца]] || style="text-align:center;"| 16 || {{FRA}} || [[Зойі Клёзу]] || «Cœur» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2024|2024]] || 16 лістапада || {{Сьцяг Гішпаніі}} [[Мадрыд]] || style="text-align:center;"| 17 || {{GEO}} || [[Андрыя Путкарадзе]] || «To My Mom» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2025|2025]] || 13 сьнежня || {{Сьцяг Грузіі}} [[Тбілісі]] || style="text-align:center;"| 18 || {{FRA}} || [[Лу Дэлёз]] || «Ce monde» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2026|2026]] || 24 кастрычніка || {{Сьцяг Мальты}} Та-Калі || style="text-align:center;"| 16 || {{ARM}} || [[Нарэ Керабян]] || «Boo!» |} == Глядзіце таксама == * [[Беларусь на дзіцячым конкурсе песьні Эўрабачаньне]] * [[Конкурс песьні Эўрабачаньне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.junioreurovision.tv Афіцыйны сайт]{{ref-en}} {{Дзіцячае Эўрабачаньне}} {{Парады артыкулу|артаграфія}} [[Катэгорыя:Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне| ]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2003 годзе]] 01fhjfwsdww6tsi37qdgme2kd7dzykn 0 91342 2697579 2682339 2026-10-24T18:30:39Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697579 wikitext text/x-wiki [[Выява:Steam engine in action.gif|міні|300пкс|Паравая машына]] '''Машы́на''', або '''Махіна''' ({{мова-grc|Μηχανή|скарочана}}) — прылада штучнага паходжаньня (сукупнасьць агрэгатаў ці прыладаў), якая пераўтварае энэргію і/або характар руху. Выкарыстоўваецца для выкананьня вызначаных дзеяньняў з мэтай палегчыць ці цалкам замяніць [[фізычная праца|працу]] [[чалавек]]а пры выкананьні канкрэтнай задачы. Асаблівасьцю машыны, якая адрозьнівае яе ад іншых прыладаў, зьяўляецца выкарыстаньне мэханічнай [[энэргія|энэргіі]], то бок зьдзяйсьненьне пэўнага [[мэханічны рух|мэханічнага руху]], для выкананьня ўскладзенай на яе функцыі, як то прызначэньня, працы, дзеяньняў. Машына ёсьць, перш за ўсё, мэханічнай прыладай. Аднак разам са зьяўленьнем і разьвіцьцём [[электроніка|электронікі]] зьявіліся тэхнічныя аб’екты без рухомых частак, як то [[электронная вылічальная машына]]. Яшчэ ў эпоху [[Адраджэньне|Адраджэньня]] ранейшныя філёзафы вылучылі шэсьць [[просты мэханізм|простых мэханізмаў]], якія былі элемэнтарнымі прыладамі, што прыводзяць нагрузку ў рух, і разьлічылі карысную сілу, якую гэтыя прылады вырабляюць, вядомую сёньня як [[мэханічная перавага]]<ref name="Usher">Usher, Abbott Payson (1988). [https://books.google.com/books?id=xuDDqqa8FlwC&pg=PA196 «A History of Mechanical Inventions»]. USA: Courier Dover Publications. — С. 98. — ISBN 978-0-486-25593-4.</ref>. Сучасныя машыны ўяўляюць сабой складаныя сыстэмы, якія ўтвораныя з структурных элемэнтаў, мэханізмаў і кампанэнтаў кіраваньня й уключаюць у сябе інтэрфэйсы для зручнага выкарыстаньня чалавекам. Прыклады машынаў уключаюць шырокі спэктар транспартных сродкаў, як то [[аўтамабіль|аўтамабілі]], чаўны й [[самалёт]]ы, бытавыя прыборы, у тым ліку [[кампутар]]ы, сыстэмы вэнтыляцыі й водазабесьпячэньня, сельскагаспадарчыя машыны, станкі, сыстэмы аўтаматызацыі фабрык і заводаў, а таксама [[робат]]ы. Асноўнай характарыстыкай машыны зьяўляецца ейная [[магутнасьць]]. Адной зь першых адзінак вымярэньня магутнасьці была [[конская сіла]]. Аднак, нягледзячы на тое, што ў многіх краінах [[Садружнасьць Незалежных Дзяржаваў|СНД]] прынята [[Міжнародная сыстэма СІ|Міжнародная сыстэма адзінак]] (СІ), паводле якой адзінкай вымярэньня магутнасьці ўважаецца [[ват]], конская сіла працягвае выкарыстоўвацца й у цяперашні час. == Клясыфікацыя == [[Выява:Bonsack machine.png|міні|зьлева|Машына для скруткі [[цыгарэта]]ў, задуманая Джэймзам Бонсакам у 1880 годзе й запатэнтаваная на наступны год.]] Практычна любую машыну можна аднесьці да адной з чатырох наступных групаў: * энэргетычныя машыны ([[рухавік]]і, [[рэактар]]ы); * інфармацыйныя машыны (апараты сувязі й апрацоўкі інфармацыі); * машыны апрацоўкі матэрыялаў ([[млын]]ы, [[печ]]ы, [[станок|станкі]]); * транспартныя й пад’ёмныя машыны ([[аўтамабіль|аўтамабілі]], канатныя дарогі, [[пагрузчык]]і, [[падымальны кран|падымальныя краны]]). == Гісторыя == Ручная [[сякера]], вырабленая шляхам адколваньня [[крэмн]]у з утварэньнем [[клін (мэханізм)|кліна]], у руках чалавека пераўтварае сілу й рух прылады ў сілу расколваньня і можа прыводзіць у рух загатоўкі. Ручная сякера ёсьць першым прыкладам кліну, то бок найстарэйшым з шасьці клясычных [[просты мэханізм|простых мэханізмаў]], на якіх базуецца праца большасьці машынаў. Другім найстарэйшым простым мэханізмам уважаецца [[нахільная роўніца]]<ref>Karl von Langsdorf (1826) Machinenkunde, quoted in Reuleaux, Franz (1876). [https://archive.org/details/kinematicsmachi01reulgoog «The kinematics of machinery: Outlines of a theory of machines»]. MacMillan. — С. 604.</ref>, як то рампа, якая выкарыстоўвалася з дагістарычных часоў дзеля перамяшчэньня цяжкіх прадметаў<ref>Therese McGuire, Light on Sacred Stones, in Conn, Marie A.; Therese Benedict McGuire (2007). [https://books.google.com/books?id=kEPkDyvek3sC&pg=PA23 «Not etched in stone: essays on ritual memory, soul, and society»]. University Press of America. — С. 23. — ISBN 978-0-7618-3702-2.</ref><ref>Dutch, Steven (1999). [https://web.archive.org/web/20160821064729/http://www.uwgb.edu/dutchs/westtech/xancient.htm «Pre-Greek Accomplishments»]. Legacy of the Ancient World. Prof. Steve Dutch’s page, Univ. of Wisconsin at Green Bay.</ref>. [[Файл:Flint hand axe.JPG|значак|Клін старажытнай [[сякера|сякеры]], выбіты з [[крэмн]]у.]] Астатнія чатыры простыя мэханізмы былі вынайдзеныя на старажытным [[Блізкі Ўсход|Блізкім Усходзе]]<ref>Moorey, Peter Roger Stuart (1999). «Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence». Eisenbrauns. — ISBN 9781575060422.</ref>. [[Кола]] разам з [[вось]]сю было вынайдзенае ў [[Мэсапатамія|Мэсапатаміі]], на тэрыторыі сучаснага [[Ірак]]у, у V тысячагодзьдзі да н. э.<ref>D.T. Potts (2012). «A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East». — С. 285.</ref> [[Рычаг]] упершыню зьявіўся блізу 5 тысяч гадоў таму на Блізкім Усходзе, дзе звычайна выкарыстоўваўся ў простых [[вагі|вагах]]<ref name="Paipetis">Paipetis, S. A.; Ceccarelli, Marco (2010). «The Genius of Archimedes -- 23 Centuries of Influence on Mathematics, Science and Engineering: Proceedings of an International Conference held at Syracuse, Italy, June 8-10, 2010». Springer Science & Business Media. — С. 416. — ISBN 9789048190911.</ref> і дзеля перамяшчэньня вялікіх аб’ектаў у старажытнаэгіпецкіх тэхналёгіях<ref>Clarke, Somers; Engelbach, Reginald (1990). «Ancient Egyptian Construction and Architecture». Courier Corporation. — С. 86—90. — ISBN 9780486264851.</ref>. Ён таксама служыў асьверам у [[калодзеж-журавель|калодзежы-жураўлі]], то бок першай кранавай машыне, якая зьявілася ў Мэсапатаміі блізу 3000 году да н. э.<ref name="Paipetis"/>, а затым у Старажытным Эгіпце блізу 2 тысяч гадоў да н. э.<ref>Faiella, Graham (2006). [https://books.google.com/books?id=bGMyBTS0-v0C&pg=PA27 «The Technology of Mesopotamia»]. The Rosen Publishing Group. — С. 27. — ISBN 9781404205604.</ref> Самыя раньнія сьведчаньні аб [[блёк|блёках]] стасуюцца Мэсапатаміі ў пачатку II тысячагодзьдзя да н. э.<ref name="Moorey">Moorey, Peter Roger Stuart (1999). «Ancient Mesopotamian Materials and Industries: The Archaeological Evidence». Eisenbrauns. — С. 4. — ISBN 9781575060422.</ref> і Старажытнага Эгіпту за часам XII дынастыі, то бок 1991—1802 гадах да н. э.<ref>Arnold, Dieter (1991). «Building in Egypt: Pharaonic Stone Masonry». Oxford University Press. — С. 71. — ISBN 9780195113747.</ref>. [[Вінт|Шруба]], апошняя з вынайдзеных простых мэханізмаў<ref>Woods, Michael; Mary B. Woods (2000). [https://books.google.com/books?id=E1tzW_aDnxsC&pg=PA58 «Ancient Machines: From Wedges to Waterwheels»]. USA: Twenty-First Century Books. — С. 58. — ISBN 0-8225-2994-7.</ref>, упершыню зьявілася ў Мэсапатаміі ў пэрыяд Новаасырыйскага часу 911—609 гадоў да н. э.<ref name="Moorey"/> Эгіпецкія піраміды былі пабудаваныя з выкарыстаньнем трох з шасьці простых мэханізмаў, як то нахільнай роўніцы, кліна й рычага<ref>Wood, Michael (2000). [https://archive.org/details/ancientcommunica00wood/page/35 «Ancient Machines: From Grunts to Graffiti»]. Minneapolis, MN: Runestone Press. — С. 35—36. — ISBN 0-8225-2996-3.</ref>. Тры простыя мэханізмы былі вывучаныя й апісаныя грэцкім філёзафам [[Архімэд]]ам прыкладна ў III стагодзьдзі да н. э. Імі былі рычаг, блёк і шруба<ref>Asimov, Isaac (1988). [https://web.archive.org/web/20160818203229/https://books.google.com/books?id=pSKvaLV6zkcC&pg=PA88 «Understanding Physics»]. New York, New York, USA: Barnes & Noble. — С. 88. — ISBN 978-0-88029-251-1.</ref><ref name="Chiu">Chiu, Y. C. (2010). [https://web.archive.org/web/20160818202910/https://books.google.com/books?id=osNrPO3ivZoC&pg=PA42 «An introduction to the History of Project Management»]. Delft: Eburon Academic Publishers. — С. 42. — ISBN 978-90-5972-437-2.</ref>. Архімэд вынайшаў прынцып мэханічнай перавагі рычагу<ref>Ostdiek, Vern; Bord, Donald (2005). [https://web.archive.org/web/20130528052651/http://books.google.com/books?id=7kz2pd14hPUC&pg=PA123 «Inquiry into Physics»]. Thompson Brooks/Cole. — С. 123. — ISBN 978-0-534-49168-0.</ref>. Пазьнейшыя грэцкія філёзафы вызначылі пяць клясычных простых мэханізмаў, за выключэньнем нахільнай роўніцы, і здолелі прыблізна вылічыць іхную мэханічную перавагу<ref name="Usher"/>. [[Герон Александрыйскі]] ў сваёй працы «Мэханіка» пералічыў пяць мэханізмаў, якія могуць прыводзіць груз у рух, сярод якіх былі рычаг, калаўрот, блён, клін і шруба<ref name="Chiu"/>. Ён жа апісаў іхны выраб і выкарыстаньне<ref>Strizhak, Viktor; Igor Penkov; Toivo Pappel (2004). [https://web.archive.org/web/20130607095045/http://books.google.com/books?id=FqZvlMnjqY0C&printsec=frontcover&dq=%22archimedean+simple+machine%22&source=gbs_summary_r&cad=0 «Evolution of design, use, and strength calculations of screw threads and threaded joints»]. HMM2004 International Symposium on History of Machines and Mechanisms. Kluwer Academic publishers. — С. 245. — ISBN 1-4020-2203-4.</ref>. Аднак разуменьне грэкаў было абмежаванае статыкай, то бок [[балянс сілаў|балянсам сілаў]], і не ўлучала дынаміку або канцэпцыю працы. [[Файл:De re metallica - stamp ore crusher (125711574).jpg|значак|зьлева|Машына да драбненьня жалязьняку, якая працуе ад вадзяным коле. Выява з працы [[Георг Агрыкала|Георга Агрыкалы]] ''«De Re Metallica»''.]] Самыя раньнія практычныя ветраныя машыны, як то [[вятрак (млын)|ветрак]]і й ветраныя помпы, упершыню зьявіліся ў мусульманскім сьвеце ў [[Ісламскі залаты век]] на тэрыторыі сучасных [[Іран]]у, [[Аўганістан]]у й [[Пакістан]]у ў IX стагодзьдзі<ref>Hassan, Ahmad Y; Hill, Donald Routledge (1986). «Islamic Technology: An illustrated history». Cambridge University Press. — С. 54. — ISBN 0-521-42239-6.</ref><ref>Lucas, Adam (2006). «Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology». Brill Publishers. — С. 65. — ISBN 90-04-14649-0.</ref><ref>Eldridge, Frank (1980). «Wind Machines» (2nd ed.). New York: Litton Educational Publishing, Inc. — С. 15. — ISBN 0-442-26134-9.</ref><ref>Shepherd, William (2011). «Electricity Generation Using Wind Power» (1 ed.). Singapore: World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd. — С. 4. — ISBN 978-981-4304-13-9.</ref>. Самай раньняй вядомай [[парасілавая ўстаноўка|парасілавой устаноўкай]] з паравым [[рухавік]]ом быў паравы дамкрат з прыводам у рух паравой турбінай, апісаны ў 1551 годзе [[Такіюдын]]ам у асманскім Эгіпце<ref>Hassan, Ahmad Y (1976). «Taqi al-Din and Arabic Mechanical Engineering». Institute for the History of Arabic Science, University of Aleppo. — С. 34—35.</ref>. Баваўняная машына, вядомая як [[котан-джын]], была вынайдзеная ў [[Індыя|Індыі]] ў VI стагодзьдзі<ref>Lakwete, Angela (2003). [https://books.google.com/books?id=uOMaGVnPfBcC «Inventing the Cotton Gin: Machine and Myth in Antebellum America»]. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. — С. 1—6. — ISBN 9780801873942.</ref>, а калаўрот быў вынайдзены ў ісламскім сьвеце ў пачатку XI стагодзьдзя<ref>Pacey, Arnold (1991) [1990]. «Technology in World Civilization: A Thousand-Year History» (First MIT Press paperback ed.). Cambridge MA: The MIT Press. — С. 23—24.</ref>. Гэтыя вынаходзтвы былі асноватворнымі дзеля росту баваўнянай прамысловасьці. У эпоху [[Адраджэньне|Адраджэньня]] дынаміку мэханічных сілаў пачалі вывучаць з пункту гледжаньня таго, колькі карыснай працы яны могуць выконваць, што ў канчатковым выніку прывяло да паўстаньня новай канцэпцыі [[мэханічная праца|мэханічнай працы]]. У 1586 годзе флямандзкі інжынэр [[Сыман Стэвін]] вывеў мэханічную перавагу нахільнай роўніцы, дзякуючы чаму яна была ўлучаная да ліку іншых простых мэханізмаў. Поўная дынамічная тэорыя простых мэханізмаў была распрацаваная італьянскім навукоўцам [[Галілео Галілей|Галілео Галілеем]] у 1600 годзе ў працы ''«Аб мэханіцы»''<ref name="Krebs">Krebs, Robert E. (2004). [https://web.archive.org/web/20130528045000/http://books.google.com/books?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA163&dq=%22mechanics+Galileo+analyzed%22#v=onepage&q=%22mechanics%20Galileo%20analyzed%22&f=false «Groundbreaking Experiments, Inventions, and Discoveries of the Middle Ages»]. Greenwood Publishing Group. — С. 163. — ISBN 978-0-313-32433-8.</ref><ref>Stephen, Donald; Lowell Cardwell (2001). [https://web.archive.org/web/20160818204648/https://books.google.com/books?id=BSfpFLV1nkAC&pg=PA86&dq=%22simple+machine%22+galileo#v=onepage&q=%22simple%20machine%22%20galileo&f=false «Wheels, clocks, and rockets: a history of technology»]. USA: W. W. Norton & Company. — С. 85—87. — ISBN 978-0-393-32175-3.</ref>. Ён быў першым, хто зразумеў, што такія мэханізмы не ствараюць [[энэргія|энэргію]], а наўпрост трансфармуюць яе<ref name="Krebs"/>. Клясычнае [[церце]] было выяўленае [[Леанарда да Вінчы]], але заставалася невядомым для сьвету. Яно было наноў адкрытае [[Гіём Амантон|Гіёмам Амантонам]] у 1699 годзе й атрымала далейшае разьвіцьцё [[Шарль-Агюстэн дэ Кулён|Шарлем-Агюстэнам дэ Кулёнам]] (1785)<ref>Armstrong-Hélouvry, Brian (1991). [https://web.archive.org/web/20160818141554/https://books.google.com/books?id=0zk_zI3xACgC&pg=PA10 «Control of machines with friction»]. USA: Springer. — С. 10. — ISBN 978-0-7923-9133-3.</ref>. У 1782 годзе [[Джэймз Ўат]] запатэнтаваў сваю [[сыстэма паралельнага руху|сыстэму паралельнага руху]], дзякуючы чаму была створаная парасілавая ўстаноўка падвойнага дзеяньня<ref>Pennock, G. R., James Watt (1736-1819). «Distinguished Figures in Mechanism and Machine Science». ed. M. Ceccarelli, Springer, 2007. — ISBN 978-1-4020-6365-7.</ref>. У выніку разьвіцьця рухавікоў стала мажлівым будаваць [[паравоз]]ы, паравыя [[карабель|караблі]] й заводы. Пачынаючы з другой паловы XVIII стагодзьдзя, у некаторых раёнах [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] пачаўся пераход ад ручной працы й цяглавай сілы жывёлаў да машыннай вытворчасьці. Гэта пачалося з мэханізацыі [[тэкстыльная прамысловасьць|тэкстыльнай прамысловасьці]], разьвіцьця мэтадаў вырабу жалеза й пашырэньня выкарыстаньня ачышчанага вугалю<ref>Beck B., Roger (1999). «World History: Patterns of Interaction». Evanston, Illinois: McDougal Littell.</ref>. Такім чынам паўстала [[індустрыяльная рэвалюцыя]], якая ахапіла некаторыя эўрапейскія краіны ў час з 1750 па 1850 гады, калі зьмены ў сельскай гаспадарцы, вытворчасьці, здабычы карысных выкапняў, транспарце й тэхналёгіях зрабілі глыбокі ўплыў на сацыяльныя, эканамічныя й культурныя варункі таго часу. Пераўтварэньні пачаліся ў Вялікабрытаніі, а затым распаўсюдзіліся ва ўсёй Заходняй Эўропе, Паўночнай Амэрыцы, [[Японія|Японіі]] і, у рэшце рэшт, ва ўсім сьвеце. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20051028235227/http://kmoddl.library.cornell.edu/model.php?m=reuleaux Калекцыя машынаў і мэханізмаў]. Cornell University{{ref-en}}. * [https://www.brighthubengineering.com/cad-autocad-reviews-tips/9948-what-is-a-machine/ Што такое машына?]. Bright Hub Engineering{{ref-en}}. * [http://www.macmillandictionaryblog.com/machine Машына]. Voice. The English Learners Dictionary Blog{{ref-en}}. [[Катэгорыя:Машыны| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] lfkisi2hnsq70w4mnj8c5jq4pwozos5 4 91685 2697594 2697518 2026-10-24T21:12:54Z DymitrBot 56484 робат: абнаўленьне зьвестак 2697594 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Уступ|24.10.2026 21:12 UTC|45,09|45,18|+0,09}}</noinclude> # [[Электрычны ток]] (<span style="color: #909090;">2579 сымб. → </span>3611 сымб.) # [[Дыхальная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2641 сымб. → </span>3697 сымб.) # [[Харчовая соль]] (<span style="color: #909090;">2714 сымб. → </span>3800 сымб.) # [[Сэрца]] (<span style="color: #909090;">2738 сымб. → </span>3833 сымб.) # [[Тэатар]] (<span style="color: #909090;">2739 сымб. → </span>3835 сымб.) # [[Гук]] (<span style="color: #909090;">2750 сымб. → </span>3850 сымб.) # [[Кут]] (<span style="color: #909090;">2775 сымб. → </span>3885 сымб.) # [[Мір]] (<span style="color: #909090;">2801 сымб. → </span>3921 сымб.) # [[Любоў]] (<span style="color: #909090;">2804 сымб. → </span>3926 сымб.) # [[Страўнікава-кішачны тракт]] (<span style="color: #909090;">2806 сымб. → </span>3928 сымб.) # [[Сьвятло]] (<span style="color: #909090;">2809 сымб. → </span>3933 сымб.) # [[Піраміда (архітэктура)]] (<span style="color: #909090;">2814 сымб. → </span>3940 сымб.) # [[Горная парода]] (<span style="color: #909090;">2824 сымб. → </span>3954 сымб.) # [[Фотасынтэз]] (<span style="color: #909090;">2833 сымб. → </span>3966 сымб.) # [[Граматыка]] (<span style="color: #909090;">2858 сымб. → </span>4001 сымб.) # [[Крывяносная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2873 сымб. → </span>4022 сымб.) # [[Свабода волі]] (<span style="color: #909090;">2890 сымб. → </span>4046 сымб.) # [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">2919 сымб. → </span>4087 сымб.) # [[Вірус]] (<span style="color: #909090;">2923 сымб. → </span>4092 сымб.) # [[Джаз]] (<span style="color: #909090;">2925 сымб. → </span>4095 сымб.) # [[Сіла (фізычная велічыня)]] (<span style="color: #909090;">2932 сымб. → </span>4105 сымб.) # [[Цэнтральны працэсар]] (<span style="color: #909090;">2941 сымб. → </span>4117 сымб.) # [[Тэрарызм]] (<span style="color: #909090;">2945 сымб. → </span>4123 сымб.) # [[Опэра]] (<span style="color: #909090;">2973 сымб. → </span>4162 сымб.) # [[Пандэмія]] (<span style="color: #909090;">2976 сымб. → </span>4166 сымб.) # [[Комікс]] (<span style="color: #909090;">2978 сымб. → </span>4169 сымб.) # [[Камэта]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Землятрус]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Фанэма]] (<span style="color: #909090;">3031 сымб. → </span>4243 сымб.) # [[Мова праграмаваньня]] (<span style="color: #909090;">3032 сымб. → </span>4245 сымб.) # [[Статыстыка]] (<span style="color: #909090;">3034 сымб. → </span>4248 сымб.) # [[Печань]] (<span style="color: #909090;">3037 сымб. → </span>4252 сымб.) # [[Электронная музыка]] (<span style="color: #909090;">3064 сымб. → </span>4290 сымб.) # [[Хуткасьць]] (<span style="color: #909090;">3079 сымб. → </span>4311 сымб.) # [[Мовазнаўства]] (<span style="color: #909090;">3127 сымб. → </span>4378 сымб.) # [[Прапаганда]] (<span style="color: #909090;">3142 сымб. → </span>4399 сымб.) # [[Журналістыка]] (<span style="color: #909090;">3145 сымб. → </span>4403 сымб.) # [[Плуг]] (<span style="color: #909090;">3146 сымб. → </span>4404 сымб.) # [[Баявыя мастацтвы]] (<span style="color: #909090;">3148 сымб. → </span>4407 сымб.) # [[Джайнізм]] (<span style="color: #909090;">3158 сымб. → </span>4421 сымб.) # [[Літар]] (<span style="color: #909090;">3176 сымб. → </span>4446 сымб.) # [[Антыбіётык]] (<span style="color: #909090;">3186 сымб. → </span>4460 сымб.) # [[Паводка]] (<span style="color: #909090;">3187 сымб. → </span>4462 сымб.) # [[Эпоха Асьветніцтва]] (<span style="color: #909090;">3197 сымб. → </span>4476 сымб.) # [[Дзяленьне ядра]] (<span style="color: #909090;">3201 сымб. → </span>4481 сымб.) # [[Хвароба]] (<span style="color: #909090;">3205 сымб. → </span>4487 сымб.) # [[Пісьменства]] (<span style="color: #909090;">3206 сымб. → </span>4488 сымб.) # [[Свойскі конь]] (<span style="color: #909090;">3209 сымб. → </span>4493 сымб.) # [[Малюскі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Солі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Мода]] (<span style="color: #909090;">3214 сымб. → </span>4500 сымб.) # [[Вымярэньне]] (<span style="color: #909090;">3218 сымб. → </span>4505 сымб.) # [[Рэпрадукцыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3232 сымб. → </span>4525 сымб.) # [[Тэктоніка пліт]] (<span style="color: #909090;">3261 сымб. → </span>4565 сымб.) # [[Лягарытм]] (<span style="color: #909090;">3278 сымб. → </span>4589 сымб.) # [[Сымэтрыя]] (<span style="color: #909090;">3280 сымб. → </span>4592 сымб.) # [[Бог]] (<span style="color: #909090;">3291 сымб. → </span>4607 сымб.) # [[Склад]] (<span style="color: #909090;">3295 сымб. → </span>4613 сымб.) # [[Шыізм]] (<span style="color: #909090;">3298 сымб. → </span>4617 сымб.) # [[Сымфонія]] (<span style="color: #909090;">3322 сымб. → </span>4651 сымб.) # [[Тэорыя лікаў]] (<span style="color: #909090;">3347 сымб. → </span>4686 сымб.) # [[Жывёлы]] (<span style="color: #909090;">3349 сымб. → </span>4689 сымб.) # [[Скульптура]] (<span style="color: #909090;">3353 сымб. → </span>4694 сымб.) # [[Жанчына]] (<span style="color: #909090;">3354 сымб. → </span>4696 сымб.) # [[Флямэнка]] (<span style="color: #909090;">3367 сымб. → </span>4714 сымб.) # [[Псыхалёгія]] (<span style="color: #909090;">3373 сымб. → </span>4722 сымб.) # [[Гадзіньнік]] (<span style="color: #909090;">3376 сымб. → </span>4726 сымб.) # [[Эпістэмалёгія]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Страваваньне]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Гастраэнтэрыт]] (<span style="color: #909090;">3385 сымб. → </span>4739 сымб.) # [[Флейта]] (<span style="color: #909090;">3389 сымб. → </span>4745 сымб.) # [[Сьлепата]] (<span style="color: #909090;">3394 сымб. → </span>4752 сымб.) # [[Біялягічная клясыфікацыя]] (<span style="color: #909090;">3410 сымб. → </span>4774 сымб.) # [[Павукі]] (<span style="color: #909090;">3411 сымб. → </span>4775 сымб.) # [[Біятэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">3424 сымб. → </span>4794 сымб.) # [[Рыс]] (<span style="color: #909090;">3438 сымб. → </span>4813 сымб.) # [[Арка]] (<span style="color: #909090;">3441 сымб. → </span>4817 сымб.) # [[Магніт]] (<span style="color: #909090;">3470 сымб. → </span>4858 сымб.) # [[Жалезны век]] (<span style="color: #909090;">3479 сымб. → </span>4871 сымб.) # [[Біяхімія]] (<span style="color: #909090;">3482 сымб. → </span>4875 сымб.) # [[Інфармацыя]] (<span style="color: #909090;">3495 сымб. → </span>4893 сымб.) # [[Паўзуны]] (<span style="color: #909090;">3496 сымб. → </span>4894 сымб.) # [[Камунізм]] (<span style="color: #909090;">3506 сымб. → </span>4908 сымб.) # [[Сунізм]] (<span style="color: #909090;">3510 сымб. → </span>4914 сымб.) # [[Этыка]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Закон захаваньня энэргіі]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Кветка]] (<span style="color: #909090;">3524 сымб. → </span>4934 сымб.) # [[Чалавек]] (<span style="color: #909090;">3526 сымб. → </span>4936 сымб.) # [[Эвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">3534 сымб. → </span>4948 сымб.) # [[Сталь]] (<span style="color: #909090;">3537 сымб. → </span>4952 сымб.) # [[Інфармацыйныя тэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3542 сымб. → </span>4959 сымб.) # [[Паўправаднік]] (<span style="color: #909090;">3556 сымб. → </span>4978 сымб.) # [[Агульная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">3563 сымб. → </span>4988 сымб.) # [[Нэматоды]] (<span style="color: #909090;">3565 сымб. → </span>4991 сымб.) # [[Мёд]] (<span style="color: #909090;">3570 сымб. → </span>4998 сымб.) # [[Вікінгі]] (<span style="color: #909090;">3576 сымб. → </span>5006 сымб.) # [[Раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">3583 сымб. → </span>5016 сымб.) # [[Вусякі]] (<span style="color: #909090;">3591 сымб. → </span>5027 сымб.) # [[Драўніна]] (<span style="color: #909090;">3598 сымб. → </span>5037 сымб.) # [[Шлюб]] (<span style="color: #909090;">3603 сымб. → </span>5044 сымб.) # [[Джэймз Прэскат Джоўль]] (<span style="color: #909090;">3614 сымб. → </span>5060 сымб.) # [[Монатэізм]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Цунамі]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Мора]] (<span style="color: #909090;">3630 сымб. → </span>5082 сымб.) # [[Тэарэма Пітагора]] (<span style="color: #909090;">3634 сымб. → </span>5088 сымб.) # [[Тоўстая кішка]] (<span style="color: #909090;">3642 сымб. → </span>5099 сымб.) # [[Аўстралія і Акіянія]] (<span style="color: #909090;">3650 сымб. → </span>5110 сымб.) # [[Моцнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">3658 сымб. → </span>5121 сымб.) # [[Паскарэньне]] (<span style="color: #909090;">3671 сымб. → </span>5139 сымб.) # [[СНІД]] (<span style="color: #909090;">3676 сымб. → </span>5146 сымб.) # [[Барабан]] (<span style="color: #909090;">3680 сымб. → </span>5152 сымб.) # [[Манархія]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Вялікая кітайская сьцяна]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Умар ібн аль-Хатаб]] (<span style="color: #909090;">3698 сымб. → </span>5177 сымб.) # [[Нанатэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3707 сымб. → </span>5190 сымб.) # [[Нос]] (<span style="color: #909090;">3728 сымб. → </span>5219 сымб.) # [[Дыёд]] (<span style="color: #909090;">3747 сымб. → </span>5246 сымб.) # [[Чорнае мора]] (<span style="color: #909090;">3748 сымб. → </span>5247 сымб.) # [[Акулы]] (<span style="color: #909090;">3757 сымб. → </span>5260 сымб.) # [[Дэзоксырыбануклійная кісьля]] (<span style="color: #909090;">3760 сымб. → </span>5264 сымб.) # [[Эндакрынная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3778 сымб. → </span>5289 сымб.) # [[Мангольская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">3783 сымб. → </span>5296 сымб.) # [[Ідэалёгія]] (<span style="color: #909090;">3790 сымб. → </span>5306 сымб.) # [[Фізыялёгія дыханьня]] (<span style="color: #909090;">3792 сымб. → </span>5309 сымб.) # [[Ганчарства]] (<span style="color: #909090;">3800 сымб. → </span>5320 сымб.) # [[Арганізм]] (<span style="color: #909090;">3814 сымб. → </span>5340 сымб.) # [[Газ]] (<span style="color: #909090;">3824 сымб. → </span>5354 сымб.) # [[Фізычная хімія]] (<span style="color: #909090;">3826 сымб. → </span>5356 сымб.) # [[Частасьць]] (<span style="color: #909090;">3827 сымб. → </span>5358 сымб.) # [[Расьліны]] (<span style="color: #909090;">3828 сымб. → </span>5359 сымб.) # [[Абрам]] (<span style="color: #909090;">3830 сымб. → </span>5362 сымб.) # [[Раман]] (<span style="color: #909090;">3838 сымб. → </span>5373 сымб.) # [[Грамадзянская вайна]] (<span style="color: #909090;">3848 сымб. → </span>5387 сымб.) # [[Паўднёва-Кітайскае мора]] (<span style="color: #909090;">3850 сымб. → </span>5390 сымб.) # [[Прамысловасьць]] (<span style="color: #909090;">3858 сымб. → </span>5401 сымб.) # [[Цяжарнасьць чалавека]] (<span style="color: #909090;">3859 сымб. → </span>5403 сымб.) # [[Хмара]] (<span style="color: #909090;">3861 сымб. → </span>5405 сымб.) # [[Юдаізм]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Цьвёрдае цела]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Каляндар]] (<span style="color: #909090;">3878 сымб. → </span>5429 сымб.) # [[Проза]] (<span style="color: #909090;">3885 сымб. → </span>5439 сымб.) # [[Веды]] (<span style="color: #909090;">3892 сымб. → </span>5449 сымб.) # [[Глухата]] (<span style="color: #909090;">3910 сымб. → </span>5474 сымб.) # [[Галаўны мозаг]] (<span style="color: #909090;">3920 сымб. → </span>5488 сымб.) # [[Выбуховае рэчыва]] (<span style="color: #909090;">3930 сымб. → </span>5502 сымб.) # [[Яблык]] (<span style="color: #909090;">3935 сымб. → </span>5509 сымб.) # [[Дзюдо]] (<span style="color: #909090;">3944 сымб. → </span>5522 сымб.) # [[Ісьціна]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Рэальнасьць]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Вялікі бар’ерны рыф]] (<span style="color: #909090;">3974 сымб. → </span>5564 сымб.) # [[Халодная вайна]] (<span style="color: #909090;">3978 сымб. → </span>5569 сымб.) # [[Самба]] (<span style="color: #909090;">3993 сымб. → </span>5590 сымб.) # [[Прыручэньне]] (<span style="color: #909090;">3999 сымб. → </span>5599 сымб.) # [[Водарасьці]] (<span style="color: #909090;">4004 сымб. → </span>5606 сымб.) # [[Лацінская мова]] (<span style="color: #909090;">4007 сымб. → </span>5610 сымб.) # [[Сьмяротная кара]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Грызуны]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Агонь]] (<span style="color: #909090;">4050 сымб. → </span>5670 сымб.) # [[Бясконцасьць]] (<span style="color: #909090;">4062 сымб. → </span>5687 сымб.) # [[Цывілізацыя]] (<span style="color: #909090;">4067 сымб. → </span>5694 сымб.) # [[Кўамэ Нкрума]] (<span style="color: #909090;">4078 сымб. → </span>5709 сымб.) # [[Функцыя (матэматыка)]] (<span style="color: #909090;">4081 сымб. → </span>5713 сымб.) # [[Інфаркт міякарда]] (<span style="color: #909090;">4107 сымб. → </span>5750 сымб.) # [[Дымны порах]] (<span style="color: #909090;">4129 сымб. → </span>5781 сымб.) # [[Права]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Кругазварот вады]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Рок-музыка]] (<span style="color: #909090;">4132 сымб. → </span>5785 сымб.) # [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] (<span style="color: #909090;">4146 сымб. → </span>5804 сымб.) # [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">4156 сымб. → </span>5818 сымб.) # [[Матэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">4160 сымб. → </span>5824 сымб.) # [[Тэорыя мностваў]] (<span style="color: #909090;">4162 сымб. → </span>5827 сымб.) # [[Скура]] (<span style="color: #909090;">4175 сымб. → </span>5845 сымб.) # [[Грып]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Квантавая мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Клясычная мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4198 сымб. → </span>5877 сымб.) # [[Трансфарматар]] (<span style="color: #909090;">4212 сымб. → </span>5897 сымб.) # [[Сат’яджыт Рай]] (<span style="color: #909090;">4217 сымб. → </span>5904 сымб.) # [[Антанін Леапольд Дворжак]] (<span style="color: #909090;">4227 сымб. → </span>5918 сымб.) # [[Гара]] (<span style="color: #909090;">4228 сымб. → </span>5919 сымб.) # [[Фэрмэнты]] (<span style="color: #909090;">4252 сымб. → </span>5953 сымб.) # [[Плоць]] (<span style="color: #909090;">4266 сымб. → </span>5972 сымб.) # [[Кандэнсатар]] (<span style="color: #909090;">4275 сымб. → </span>5985 сымб.) # [[Мастацтва вайны]] (<span style="color: #909090;">4278 сымб. → </span>5989 сымб.) # [[Вайна]] (<span style="color: #909090;">4281 сымб. → </span>5993 сымб.) # [[Аснова (хімія)]] (<span style="color: #909090;">4287 сымб. → </span>6002 сымб.) # [[Шкілет]] (<span style="color: #909090;">4288 сымб. → </span>6003 сымб.) # [[Срэбра]] (<span style="color: #909090;">4307 сымб. → </span>6030 сымб.) # [[Неарганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Вялікая дэпрэсія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Акіян]] (<span style="color: #909090;">4326 сымб. → </span>6056 сымб.) # [[Кітайскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">4334 сымб. → </span>6068 сымб.) # [[Даасізм]] (<span style="color: #909090;">4343 сымб. → </span>6080 сымб.) # [[Сысуны]] (<span style="color: #909090;">4345 сымб. → </span>6083 сымб.) # [[Зносіны]] (<span style="color: #909090;">4364 сымб. → </span>6110 сымб.) # [[Янцзы]] (<span style="color: #909090;">4369 сымб. → </span>6117 сымб.) # [[Бактэрыі]] (<span style="color: #909090;">4370 сымб. → </span>6118 сымб.) # [[Затаўка]] (<span style="color: #909090;">4374 сымб. → </span>6124 сымб.) # [[Рэгі]] (<span style="color: #909090;">4377 сымб. → </span>6128 сымб.) # [[Камплексны лік]] (<span style="color: #909090;">4383 сымб. → </span>6136 сымб.) # [[Кампутар]] (<span style="color: #909090;">4392 сымб. → </span>6149 сымб.) # [[Музыка]] (<span style="color: #909090;">4394 сымб. → </span>6152 сымб.) # [[Нэкропаль Гізы]] (<span style="color: #909090;">4402 сымб. → </span>6163 сымб.) # [[Эмоцыя]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Конга (рака)]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Партугальская мова]] (<span style="color: #909090;">4425 сымб. → </span>6195 сымб.) # [[Апартэід]] (<span style="color: #909090;">4429 сымб. → </span>6201 сымб.) # [[Грыгарыянскі каляндар]] (<span style="color: #909090;">4435 сымб. → </span>6209 сымб.) # [[Шумэр]] (<span style="color: #909090;">4436 сымб. → </span>6210 сымб.) # [[Камары]] (<span style="color: #909090;">4440 сымб. → </span>6216 сымб.) # [[Імунная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">4443 сымб. → </span>6220 сымб.) # [[Арганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Алмаз]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Пальная зброя]] (<span style="color: #909090;">4454 сымб. → </span>6236 сымб.) # [[Тонкая кішка]] (<span style="color: #909090;">4462 сымб. → </span>6247 сымб.) # [[Час]] (<span style="color: #909090;">4463 сымб. → </span>6248 сымб.) # [[Плошча]] (<span style="color: #909090;">4468 сымб. → </span>6255 сымб.) # [[Зьмеі]] (<span style="color: #909090;">4473 сымб. → </span>6262 сымб.) # [[Шпуля індуктыўнасьці]] (<span style="color: #909090;">4531 сымб. → </span>6343 сымб.) # [[Вуза]] (<span style="color: #909090;">4533 сымб. → </span>6346 сымб.) # [[Кампутарная гульня]] (<span style="color: #909090;">4535 сымб. → </span>6349 сымб.) # [[Віды пад пагрозай выміраньня]] (<span style="color: #909090;">4538 сымб. → </span>6353 сымб.) # [[Глябалізацыя]] (<span style="color: #909090;">4545 сымб. → </span>6363 сымб.) # [[Палітыка]] (<span style="color: #909090;">4557 сымб. → </span>6380 сымб.) # [[Аповесьць пра Гэндзі]] (<span style="color: #909090;">4561 сымб. → </span>6385 сымб.) # [[Кот]] (<span style="color: #909090;">4575 сымб. → </span>6405 сымб.) # [[Літаратура]] (<span style="color: #909090;">4579 сымб. → </span>6411 сымб.) # [[Ёган Гутэнбэрг]] (<span style="color: #909090;">4586 сымб. → </span>6420 сымб.) # [[Паэзія]] (<span style="color: #909090;">4588 сымб. → </span>6423 сымб.) # [[Цынь Шыхуандзі]] (<span style="color: #909090;">4606 сымб. → </span>6448 сымб.) # [[Мастацкая выдумка]] (<span style="color: #909090;">4610 сымб. → </span>6454 сымб.) # [[Поліяміеліт]] (<span style="color: #909090;">4611 сымб. → </span>6455 сымб.) # [[Кантынэнт]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Вялікія азёры]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Мультыплікацыя]] (<span style="color: #909090;">4638 сымб. → </span>6493 сымб.) # [[Сэкунда]] (<span style="color: #909090;">4643 сымб. → </span>6500 сымб.) # [[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">4649 сымб. → </span>6509 сымб.) # [[Зброя]] (<span style="color: #909090;">4681 сымб. → </span>6553 сымб.) # [[Мэтабалізм]] (<span style="color: #909090;">4707 сымб. → </span>6590 сымб.) # [[Падводная лодка]] (<span style="color: #909090;">4719 сымб. → </span>6607 сымб.) # [[Вікторыя (возера)]] (<span style="color: #909090;">4735 сымб. → </span>6629 сымб.) # [[Арэхі]] (<span style="color: #909090;">4741 сымб. → </span>6637 сымб.) # [[Матэматычны аналіз]] (<span style="color: #909090;">4742 сымб. → </span>6639 сымб.) # [[Сельская гаспадарка]] (<span style="color: #909090;">4745 сымб. → </span>6643 сымб.) # [[Батаніка]] (<span style="color: #909090;">4759 сымб. → </span>6663 сымб.) # [[Кніга]] (<span style="color: #909090;">4771 сымб. → </span>6679 сымб.) # [[Праграмнае забесьпячэньне]] (<span style="color: #909090;">4787 сымб. → </span>6702 сымб.) # [[Міталёгія]] (<span style="color: #909090;">4802 сымб. → </span>6723 сымб.) # [[Гольф]] (<span style="color: #909090;">4804 сымб. → </span>6726 сымб.) # [[Мінэрал]] (<span style="color: #909090;">4807 сымб. → </span>6730 сымб.) # [[Сьмерць]] (<span style="color: #909090;">4812 сымб. → </span>6737 сымб.) # [[Мурашкі (вусякі)]] (<span style="color: #909090;">4834 сымб. → </span>6768 сымб.) # [[Мэнструацыя]] (<span style="color: #909090;">4842 сымб. → </span>6779 сымб.) # [[Геамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">4845 сымб. → </span>6783 сымб.) # [[Розум]] (<span style="color: #909090;">4859 сымб. → </span>6803 сымб.) # [[Слова]] (<span style="color: #909090;">4862 сымб. → </span>6807 сымб.) # [[Археі]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Папера]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Грамадзтва]] (<span style="color: #909090;">4899 сымб. → </span>6859 сымб.) # [[Гародніна]] (<span style="color: #909090;">4911 сымб. → </span>6875 сымб.) # [[Інваліднасьць]] (<span style="color: #909090;">4919 сымб. → </span>6887 сымб.) # [[Леў Талстой]] (<span style="color: #909090;">4935 сымб. → </span>6909 сымб.) # [[Каляніялізм]] (<span style="color: #909090;">4936 сымб. → </span>6910 сымб.) # [[Мова]] (<span style="color: #909090;">4942 сымб. → </span>6919 сымб.) # [[Сьнег]] (<span style="color: #909090;">4950 сымб. → </span>6930 сымб.) # [[Цына]] (<span style="color: #909090;">4971 сымб. → </span>6959 сымб.) # [[Мая]] (<span style="color: #909090;">4978 сымб. → </span>6969 сымб.) # [[Статуя Свабоды]] (<span style="color: #909090;">5024 сымб. → </span>7034 сымб.) # [[Фэмінізм]] (<span style="color: #909090;">5031 сымб. → </span>7043 сымб.) # [[Паўднёвы полюс]] (<span style="color: #909090;">5049 сымб. → </span>7069 сымб.) # [[Вулькан]] (<span style="color: #909090;">5075 сымб. → </span>7105 сымб.) # [[Ячмень звычайны]] (<span style="color: #909090;">5080 сымб. → </span>7112 сымб.) # [[Часавы пас]] (<span style="color: #909090;">5083 сымб. → </span>7116 сымб.) # [[Віхраслуп]] (<span style="color: #909090;">5111 сымб. → </span>7155 сымб.) # [[Міжземнае мора]] (<span style="color: #909090;">5117 сымб. → </span>7164 сымб.) # [[Дыктатура]] (<span style="color: #909090;">5124 сымб. → </span>7174 сымб.) # [[Плястмаса]] (<span style="color: #909090;">5129 сымб. → </span>7181 сымб.) # [[Лёгіка]] (<span style="color: #909090;">5135 сымб. → </span>7189 сымб.) # [[Нагарджуна]] (<span style="color: #909090;">5145 сымб. → </span>7203 сымб.) # [[Джавагарлал Нэру]] (<span style="color: #909090;">5147 сымб. → </span>7206 сымб.) # [[Расізм]] (<span style="color: #909090;">5158 сымб. → </span>7221 сымб.) # [[Пісьменнасьць]] (<span style="color: #909090;">5165 сымб. → </span>7231 сымб.) # [[Кола]] (<span style="color: #909090;">5174 сымб. → </span>7244 сымб.) # [[Ганг]] (<span style="color: #909090;">5182 сымб. → </span>7255 сымб.) # [[Сьвіньня]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Місысыпі (рака)]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Вэнэрычныя хваробы]] (<span style="color: #909090;">5238 сымб. → </span>7333 сымб.) # [[Сэнсорная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">5263 сымб. → </span>7368 сымб.) # [[Вінаград (ягада)]] (<span style="color: #909090;">5273 сымб. → </span>7382 сымб.) # [[Лінейная альгебра]] (<span style="color: #909090;">5289 сымб. → </span>7405 сымб.) # [[Альпы]] (<span style="color: #909090;">5309 сымб. → </span>7433 сымб.) # [[Газэта]] (<span style="color: #909090;">5314 сымб. → </span>7440 сымб.) # [[Брагмагупта]] (<span style="color: #909090;">5321 сымб. → </span>7449 сымб.) # [[Сусьветнае павуціньне]] (<span style="color: #909090;">5322 сымб. → </span>7451 сымб.) # [[Вежа]] (<span style="color: #909090;">5341 сымб. → </span>7477 сымб.) # [[Акбар Вялікі]] (<span style="color: #909090;">5363 сымб. → </span>7508 сымб.) # [[Маса]] (<span style="color: #909090;">5376 сымб. → </span>7526 сымб.) # [[Матэматыка]] (<span style="color: #909090;">5397 сымб. → </span>7556 сымб.) # [[Лекі]] (<span style="color: #909090;">5414 сымб. → </span>7580 сымб.) # [[Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">5454 сымб. → </span>7636 сымб.) # [[Тамаш Аквінскі]] (<span style="color: #909090;">5475 сымб. → </span>7665 сымб.) # [[Вакцына]] (<span style="color: #909090;">5478 сымб. → </span>7669 сымб.) # [[Штучны інтэлект]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Галакост]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Індуізм]] (<span style="color: #909090;">5490 сымб. → </span>7686 сымб.) # [[Эль Ніньнё]] (<span style="color: #909090;">5541 сымб. → </span>7757 сымб.) # [[Плод]] (<span style="color: #909090;">5563 сымб. → </span>7788 сымб.) # [[Прыматы]] (<span style="color: #909090;">5568 сымб. → </span>7795 сымб.) # [[Пчолы]] (<span style="color: #909090;">5589 сымб. → </span>7825 сымб.) # [[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">5610 сымб. → </span>7854 сымб.) # [[Бібліятэка]] (<span style="color: #909090;">5654 сымб. → </span>7916 сымб.) # [[Лес]] (<span style="color: #909090;">5725 сымб. → </span>8015 сымб.) # [[Імпэрыя Гупта]] (<span style="color: #909090;">5785 сымб. → </span>8099 сымб.) # [[Хімічнае злучэньне]] (<span style="color: #909090;">5797 сымб. → </span>8116 сымб.) # [[Сыкхізм]] (<span style="color: #909090;">5807 сымб. → </span>8130 сымб.) # [[Каліграфія]] (<span style="color: #909090;">5854 сымб. → </span>8196 сымб.) # [[Мэталюргія]] (<span style="color: #909090;">5861 сымб. → </span>8205 сымб.) # [[Мужчына]] (<span style="color: #909090;">5864 сымб. → </span>8210 сымб.) # [[Нацыяналізм]] (<span style="color: #909090;">5886 сымб. → </span>8240 сымб.) # [[Жывапіс]] (<span style="color: #909090;">5913 сымб. → </span>8278 сымб.) # [[Пустэльня]] (<span style="color: #909090;">5938 сымб. → </span>8313 сымб.) # [[Інтэрнэт]] (<span style="color: #909090;">5942 сымб. → </span>8319 сымб.) # [[Хімічны элемэнт]] (<span style="color: #909090;">5999 сымб. → </span>8399 сымб.) # [[Балтыйскае мора]] (<span style="color: #909090;">6006 сымб. → </span>8408 сымб.) # [[Надвор’е]] (<span style="color: #909090;">6046 сымб. → </span>8464 сымб.) # [[Радыё]] (<span style="color: #909090;">6065 сымб. → </span>8491 сымб.) # [[Арабскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">6075 сымб. → </span>8505 сымб.) # [[Смак]] (<span style="color: #909090;">6079 сымб. → </span>8511 сымб.) # [[Капіталізм]] (<span style="color: #909090;">6097 сымб. → </span>8536 сымб.) # [[Абрагам Лінкальн]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Кулямёт]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]] (<span style="color: #909090;">6126 сымб. → </span>8576 сымб.) # [[Санскрыт]] (<span style="color: #909090;">6136 сымб. → </span>8590 сымб.) # [[Гармоны]] (<span style="color: #909090;">6157 сымб. → </span>8620 сымб.) # [[Грыбы]] (<span style="color: #909090;">6182 сымб. → </span>8655 сымб.) # [[Марксізм]] (<span style="color: #909090;">6188 сымб. → </span>8663 сымб.) # [[Арабская мова]] (<span style="color: #909090;">6215 сымб. → </span>8701 сымб.) # [[Парасілавая ўстаноўка]] (<span style="color: #909090;">6231 сымб. → </span>8723 сымб.) # [[Медзь]] (<span style="color: #909090;">6239 сымб. → </span>8735 сымб.) # [[Фрыдрых Ніцшэ]] (<span style="color: #909090;">6244 сымб. → </span>8742 сымб.) # [[Паводзіны]] (<span style="color: #909090;">6252 сымб. → </span>8753 сымб.) # [[Нэрва]] (<span style="color: #909090;">6322 сымб. → </span>8851 сымб.) # [[Авечка]] (<span style="color: #909090;">6324 сымб. → </span>8854 сымб.) # [[Чарлз Дарвін]] (<span style="color: #909090;">6328 сымб. → </span>8859 сымб.) # [[Чжу Сі]] (<span style="color: #909090;">6353 сымб. → </span>8894 сымб.) # [[Амэрыканскі даляр]] (<span style="color: #909090;">6370 сымб. → </span>8918 сымб.) # [[Лібэралізм]] (<span style="color: #909090;">6416 сымб. → </span>8982 сымб.) # [[Плаціна]] (<span style="color: #909090;">6444 сымб. → </span>9022 сымб.) # [[Лікавы аналіз]] (<span style="color: #909090;">6454 сымб. → </span>9036 сымб.) # [[Содні]] (<span style="color: #909090;">6457 сымб. → </span>9040 сымб.) # [[Імпэрыя інкаў]] (<span style="color: #909090;">6482 сымб. → </span>9075 сымб.) # [[Валюта]] (<span style="color: #909090;">6500 сымб. → </span>9100 сымб.) # [[Клясычная музыка]] (<span style="color: #909090;">6501 сымб. → </span>9101 сымб.) # [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">6513 сымб. → </span>9118 сымб.) # [[Недаяданьне]] (<span style="color: #909090;">6523 сымб. → </span>9132 сымб.) # [[Люі Пастэр]] (<span style="color: #909090;">6548 сымб. → </span>9167 сымб.) # [[Цацка]] (<span style="color: #909090;">6555 сымб. → </span>9177 сымб.) # [[Грошы]] (<span style="color: #909090;">6574 сымб. → </span>9204 сымб.) # [[Скрыпка]] (<span style="color: #909090;">6590 сымб. → </span>9226 сымб.) # [[Марк Твэн]] (<span style="color: #909090;">6599 сымб. → </span>9239 сымб.) # [[Лао-Цзы]] (<span style="color: #909090;">6656 сымб. → </span>9318 сымб.) # [[Брытанская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">6680 сымб. → </span>9352 сымб.) # [[Жалеза]] (<span style="color: #909090;">6721 сымб. → </span>9409 сымб.) # [[Хуанхэ]] (<span style="color: #909090;">6741 сымб. → </span>9437 сымб.) # [[Збожжа]] (<span style="color: #909090;">6784 сымб. → </span>9498 сымб.) # [[Тытунь]] (<span style="color: #909090;">6801 сымб. → </span>9521 сымб.) # [[Атлусьценьне]] (<span style="color: #909090;">6834 сымб. → </span>9568 сымб.) # [[Сафокл]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Падатак]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Беднасьць]] (<span style="color: #909090;">6879 сымб. → </span>9631 сымб.) # [[Песьня]] (<span style="color: #909090;">6914 сымб. → </span>9680 сымб.) # [[Вэнэра]] (<span style="color: #909090;">6917 сымб. → </span>9684 сымб.) # [[Рэзыстар]] (<span style="color: #909090;">6922 сымб. → </span>9691 сымб.) # [[Кроў]] (<span style="color: #909090;">6957 сымб. → </span>9740 сымб.) # [[Мяса]] (<span style="color: #909090;">6975 сымб. → </span>9765 сымб.) # [[Аднаўляльная энэргія]] (<span style="color: #909090;">7015 сымб. → </span>9821 сымб.) # [[Культура]] (<span style="color: #909090;">7031 сымб. → </span>9843 сымб.) # [[Лік]] (<span style="color: #909090;">7045 сымб. → </span>9863 сымб.) # [[Іліяда]] (<span style="color: #909090;">7087 сымб. → </span>9922 сымб.) # [[Гіндустані]] (<span style="color: #909090;">7143 сымб. → </span>10000 сымб.) # [[Амазонка]] (<span style="color: #909090;">7199 сымб. → </span>10079 сымб.) # [[Млечны Шлях]] (<span style="color: #909090;">7218 сымб. → </span>10105 сымб.) # [[Жытло]] (<span style="color: #909090;">7225 сымб. → </span>10115 сымб.) # [[Дынастыя Хань]] (<span style="color: #909090;">7227 сымб. → </span>10118 сымб.) # [[Дзіця]] (<span style="color: #909090;">7242 сымб. → </span>10139 сымб.) # [[Панамскі канал]] (<span style="color: #909090;">7261 сымб. → </span>10165 сымб.) # [[Марка Полё]] (<span style="color: #909090;">7267 сымб. → </span>10174 сымб.) # [[Сабака]] (<span style="color: #909090;">7271 сымб. → </span>10179 сымб.) # [[Мэтал]] (<span style="color: #909090;">7278 сымб. → </span>10189 сымб.) # [[Дагістарычны час]] (<span style="color: #909090;">7301 сымб. → </span>10221 сымб.) # [[Інсульт]] (<span style="color: #909090;">7307 сымб. → </span>10230 сымб.) # [[Сярэднявечча]] (<span style="color: #909090;">7309 сымб. → </span>10233 сымб.) # [[Цукровы дыябэт]] (<span style="color: #909090;">7319 сымб. → </span>10247 сымб.) # [[Канфуцыянства]] (<span style="color: #909090;">7323 сымб. → </span>10252 сымб.) # [[Нагіб Махфуз]] (<span style="color: #909090;">7346 сымб. → </span>10284 сымб.) # [[Дыпляматыя]] (<span style="color: #909090;">7373 сымб. → </span>10322 сымб.) # [[Рака]] (<span style="color: #909090;">7391 сымб. → </span>10347 сымб.) # [[Нэрвовая сыстэма]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Птушкі]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Дынастыя Цын]] (<span style="color: #909090;">7420 сымб. → </span>10388 сымб.) # [[Ангкор-Ват]] (<span style="color: #909090;">7421 сымб. → </span>10389 сымб.) # [[Меч]] (<span style="color: #909090;">7425 сымб. → </span>10395 сымб.) # [[Псыхічны разлад]] (<span style="color: #909090;">7457 сымб. → </span>10440 сымб.) # [[Цьвёрды дыск]] (<span style="color: #909090;">7473 сымб. → </span>10462 сымб.) # [[Вярблюд]] (<span style="color: #909090;">7485 сымб. → </span>10479 сымб.) # [[Стыхійнае бедзтва]] (<span style="color: #909090;">7498 сымб. → </span>10497 сымб.) # [[Залежнасьць]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Аналітычная хімія]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Геаграфія]] (<span style="color: #909090;">7541 сымб. → </span>10557 сымб.) # [[Карл Лінэй]] (<span style="color: #909090;">7550 сымб. → </span>10570 сымб.) # [[Байкал]] (<span style="color: #909090;">7559 сымб. → </span>10583 сымб.) # [[Канстытуцыя]] (<span style="color: #909090;">7562 сымб. → </span>10587 сымб.) # [[Душа]] (<span style="color: #909090;">7583 сымб. → </span>10616 сымб.) # [[Паветранае судна]] (<span style="color: #909090;">7590 сымб. → </span>10626 сымб.) # [[Правы чалавека]] (<span style="color: #909090;">7596 сымб. → </span>10634 сымб.) # [[Выкапнёвае паліва]] (<span style="color: #909090;">7634 сымб. → </span>10688 сымб.) # [[Трыганамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">7659 сымб. → </span>10723 сымб.) # [[Эпас пра Гільгамэша]] (<span style="color: #909090;">7663 сымб. → </span>10728 сымб.) # [[Імануіл Кант]] (<span style="color: #909090;">7665 сымб. → </span>10731 сымб.) # [[Руаль Амундсэн]] (<span style="color: #909090;">7682 сымб. → </span>10755 сымб.) # [[Каталіцкая Царква]] (<span style="color: #909090;">7689 сымб. → </span>10765 сымб.) # [[Джон Лок]] (<span style="color: #909090;">7691 сымб. → </span>10767 сымб.) # [[Вакуўм]] (<span style="color: #909090;">7714 сымб. → </span>10800 сымб.) # [[Сорга двухколернае]] (<span style="color: #909090;">7716 сымб. → </span>10802 сымб.) # [[Плаваньне]] (<span style="color: #909090;">7718 сымб. → </span>10805 сымб.) # [[Пратысты]] (<span style="color: #909090;">7723 сымб. → </span>10812 сымб.) # [[Стэнлі Кубрык]] (<span style="color: #909090;">7741 сымб. → </span>10837 сымб.) # [[Карл Вялікі]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Філязофія]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Транзыстар]] (<span style="color: #909090;">7816 сымб. → </span>10942 сымб.) # [[Ёзэф Гайдн]] (<span style="color: #909090;">7818 сымб. → </span>10945 сымб.) # [[Сацыялізм]] (<span style="color: #909090;">7846 сымб. → </span>10984 сымб.) # [[Атлянтычны акіян]] (<span style="color: #909090;">7850 сымб. → </span>10990 сымб.) # [[Адраджэньне]] (<span style="color: #909090;">7856 сымб. → </span>10998 сымб.) # [[Канфуцый]] (<span style="color: #909090;">7858 сымб. → </span>11001 сымб.) # [[Бэйсбол]] (<span style="color: #909090;">7868 сымб. → </span>11015 сымб.) # [[Галубовыя]] (<span style="color: #909090;">7879 сымб. → </span>11031 сымб.) # [[Гравітацыя]] (<span style="color: #909090;">7881 сымб. → </span>11033 сымб.) # [[Людвіг Вітгенштайн]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Вадкасьць]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Сыстэма каардынат]] (<span style="color: #909090;">7898 сымб. → </span>11057 сымб.) # [[Труба]] (<span style="color: #909090;">7905 сымб. → </span>11067 сымб.) # [[Вуха]] (<span style="color: #909090;">7922 сымб. → </span>11091 сымб.) # [[Радыяактыўнасьць]] (<span style="color: #909090;">7928 сымб. → </span>11099 сымб.) # [[Ціхі акіян]] (<span style="color: #909090;">7960 сымб. → </span>11144 сымб.) # [[Сыма Цянь]] (<span style="color: #909090;">7967 сымб. → </span>11154 сымб.) # [[Алюмін]] (<span style="color: #909090;">7971 сымб. → </span>11159 сымб.) # [[Арабская ліга]] (<span style="color: #909090;">7982 сымб. → </span>11175 сымб.) # [[Астэроід]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Гімалаі]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Месяц (спадарожнік)]] (<span style="color: #909090;">7996 сымб. → </span>11194 сымб.) # [[Пнэўманія]] (<span style="color: #909090;">7997 сымб. → </span>11196 сымб.) # [[Земнаводныя]] (<span style="color: #909090;">8000 сымб. → </span>11200 сымб.) # [[Марыя Складоўская-Кюры]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Хлеб]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Кукуруза]] (<span style="color: #909090;">8040 сымб. → </span>11256 сымб.) # [[Макс Плянк]] (<span style="color: #909090;">8043 сымб. → </span>11260 сымб.) # [[Мастацтва]] (<span style="color: #909090;">8045 сымб. → </span>11263 сымб.) # [[Мэтар]] (<span style="color: #909090;">8089 сымб. → </span>11325 сымб.) # [[Азот]] (<span style="color: #909090;">8102 сымб. → </span>11343 сымб.) # [[Горад]] (<span style="color: #909090;">8123 сымб. → </span>11372 сымб.) # [[Абвадненьне]] (<span style="color: #909090;">8130 сымб. → </span>11382 сымб.) # [[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)]] (<span style="color: #909090;">8131 сымб. → </span>11383 сымб.) # [[Адзеньне]] (<span style="color: #909090;">8137 сымб. → </span>11392 сымб.) # [[Фэрнан Магелан]] (<span style="color: #909090;">8148 сымб. → </span>11407 сымб.) # [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8155 сымб. → </span>11417 сымб.) # [[Плянэта]] (<span style="color: #909090;">8167 сымб. → </span>11434 сымб.) # [[Шруба]] (<span style="color: #909090;">8169 сымб. → </span>11437 сымб.) # [[Ўінстан Чэрчыль]] (<span style="color: #909090;">8171 сымб. → </span>11439 сымб.) # [[Юры Гагарын]] (<span style="color: #909090;">8189 сымб. → </span>11465 сымб.) # [[Кітападобныя]] (<span style="color: #909090;">8203 сымб. → </span>11484 сымб.) # [[Інд]] (<span style="color: #909090;">8224 сымб. → </span>11514 сымб.) # [[Тымур]] (<span style="color: #909090;">8229 сымб. → </span>11521 сымб.) # [[Касьмічны палёт]] (<span style="color: #909090;">8239 сымб. → </span>11535 сымб.) # [[Пшаніца]] (<span style="color: #909090;">8295 сымб. → </span>11613 сымб.) # [[Блюз]] (<span style="color: #909090;">8321 сымб. → </span>11649 сымб.) # [[Дождж]] (<span style="color: #909090;">8324 сымб. → </span>11654 сымб.) # [[Размнажэньне]] (<span style="color: #909090;">8326 сымб. → </span>11656 сымб.) # [[Фундамэнталізм]] (<span style="color: #909090;">8338 сымб. → </span>11673 сымб.) # [[Экалёгія]] (<span style="color: #909090;">8344 сымб. → </span>11682 сымб.) # [[Адукацыя]] (<span style="color: #909090;">8356 сымб. → </span>11698 сымб.) # [[Фрыда Калё]] (<span style="color: #909090;">8357 сымб. → </span>11700 сымб.) # [[Чэ Гевара]] (<span style="color: #909090;">8379 сымб. → </span>11731 сымб.) # [[Японская мова]] (<span style="color: #909090;">8412 сымб. → </span>11777 сымб.) # [[Самагубства]] (<span style="color: #909090;">8420 сымб. → </span>11788 сымб.) # [[Фартэпіяна]] (<span style="color: #909090;">8451 сымб. → </span>11831 сымб.) # [[Тым Бэрнэрз-Лі]] (<span style="color: #909090;">8463 сымб. → </span>11848 сымб.) # [[Гішпанская мова]] (<span style="color: #909090;">8480 сымб. → </span>11872 сымб.) # [[Гай Юліюс Цэзар]] (<span style="color: #909090;">8496 сымб. → </span>11894 сымб.) # [[Арытмэтыка]] (<span style="color: #909090;">8513 сымб. → </span>11918 сымб.) # [[Партэнон]] (<span style="color: #909090;">8531 сымб. → </span>11943 сымб.) # [[Свойскі бык]] (<span style="color: #909090;">8538 сымб. → </span>11953 сымб.) # [[Франц Шубэрт]] (<span style="color: #909090;">8543 сымб. → </span>11960 сымб.) # [[Гэнры Форд]] (<span style="color: #909090;">8544 сымб. → </span>11962 сымб.) # [[Слабое ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8549 сымб. → </span>11969 сымб.) # [[Ніл Армстранг]] (<span style="color: #909090;">8589 сымб. → </span>12025 сымб.) # [[Плятон]] (<span style="color: #909090;">8594 сымб. → </span>12032 сымб.) # [[Кіляграм]] (<span style="color: #909090;">8604 сымб. → </span>12046 сымб.) # [[Імавернасьць]] (<span style="color: #909090;">8611 сымб. → </span>12055 сымб.) # [[Мікалай Капэрнік]] (<span style="color: #909090;">8631 сымб. → </span>12083 сымб.) # [[Іслам]] (<span style="color: #909090;">8632 сымб. → </span>12085 сымб.) # [[Рыхард Вагнэр]] (<span style="color: #909090;">8641 сымб. → </span>12097 сымб.) # [[Іўрыт]] (<span style="color: #909090;">8645 сымб. → </span>12103 сымб.) # [[Трапічны цыклён]] (<span style="color: #909090;">8646 сымб. → </span>12104 сымб.) # [[Грэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">8648 сымб. → </span>12107 сымб.) # [[Палітычная партыя]] (<span style="color: #909090;">8656 сымб. → </span>12118 сымб.) # [[Паўночны полюс]] (<span style="color: #909090;">8660 сымб. → </span>12124 сымб.) # [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] (<span style="color: #909090;">8678 сымб. → </span>12149 сымб.) # [[Гітара]] (<span style="color: #909090;">8705 сымб. → </span>12187 сымб.) # [[Бавоўна]] (<span style="color: #909090;">8713 сымб. → </span>12198 сымб.) # [[Каменны век]] (<span style="color: #909090;">8723 сымб. → </span>12212 сымб.) # [[Нэльсан Мандэла]] (<span style="color: #909090;">8746 сымб. → </span>12244 сымб.) # [[Рабства]] (<span style="color: #909090;">8753 сымб. → </span>12254 сымб.) # [[Тэмпэратура]] (<span style="color: #909090;">8756 сымб. → </span>12258 сымб.) # [[Сынан]] (<span style="color: #909090;">8765 сымб. → </span>12271 сымб.) # [[Джэймз Кларк Максўэл]] (<span style="color: #909090;">8784 сымб. → </span>12298 сымб.) # [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] (<span style="color: #909090;">8793 сымб. → </span>12310 сымб.) # [[Брусэльскі сталічны рэгіён]] (<span style="color: #909090;">8816 сымб. → </span>12342 сымб.) # [[Эрнан Картэс]] (<span style="color: #909090;">8835 сымб. → </span>12369 сымб.) # [[Садружнасьць нацыяў]] (<span style="color: #909090;">8836 сымб. → </span>12370 сымб.) # [[Вуглярод]] (<span style="color: #909090;">8841 сымб. → </span>12377 сымб.) # [[Магабгарата]] (<span style="color: #909090;">8852 сымб. → </span>12393 сымб.) # [[Арыстотэль]] (<span style="color: #909090;">8881 сымб. → </span>12433 сымб.) # [[Шакаляд]] (<span style="color: #909090;">8922 сымб. → </span>12491 сымб.) # [[Ядзерная энэргетыка]] (<span style="color: #909090;">8967 сымб. → </span>12554 сымб.) # [[Адам Сьміт]] (<span style="color: #909090;">9003 сымб. → </span>12604 сымб.) # [[Фатаграфія]] (<span style="color: #909090;">9024 сымб. → </span>12634 сымб.) # [[Вайна ў Віетнаме]] (<span style="color: #909090;">9038 сымб. → </span>12653 сымб.) # [[Эндзі Ўоргал]] (<span style="color: #909090;">9061 сымб. → </span>12685 сымб.) # [[Спорт]] (<span style="color: #909090;">9069 сымб. → </span>12697 сымб.) # [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">9071 сымб. → </span>12699 сымб.) # [[Эвэрэст]] (<span style="color: #909090;">9072 сымб. → </span>12701 сымб.) # [[Чанак’я]] (<span style="color: #909090;">9081 сымб. → </span>12713 сымб.) # [[Інгмар Бэргман]] (<span style="color: #909090;">9082 сымб. → </span>12715 сымб.) # [[Гульня]] (<span style="color: #909090;">9090 сымб. → </span>12726 сымб.) # [[Кава]] (<span style="color: #909090;">9102 сымб. → </span>12743 сымб.) # [[Дэмакратыя]] (<span style="color: #909090;">9109 сымб. → </span>12753 сымб.) # [[Вялікі выбух]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Від (біялёгія)]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Віно]] (<span style="color: #909090;">9217 сымб. → </span>12904 сымб.) # [[Мэсапатамія]] (<span style="color: #909090;">9226 сымб. → </span>12916 сымб.) # [[Марсэль Пруст]] (<span style="color: #909090;">9231 сымб. → </span>12923 сымб.) # [[Волга]] (<span style="color: #909090;">9235 сымб. → </span>12929 сымб.) # [[Рафаэль]] (<span style="color: #909090;">9238 сымб. → </span>12933 сымб.) # [[Джэймз Джойс]] (<span style="color: #909090;">9245 сымб. → </span>12943 сымб.) # [[Сярэдні Ўсход]] (<span style="color: #909090;">9254 сымб. → </span>12956 сымб.) # [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Культурная соя]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Сымон Балівар]] (<span style="color: #909090;">9310 сымб. → </span>13034 сымб.) # [[Суставаногія]] (<span style="color: #909090;">9338 сымб. → </span>13073 сымб.) # [[Архітэктура]] (<span style="color: #909090;">9364 сымб. → </span>13110 сымб.) # [[Прырода]] (<span style="color: #909090;">9389 сымб. → </span>13145 сымб.) # [[Нямецкая мова]] (<span style="color: #909090;">9412 сымб. → </span>13177 сымб.) # [[Малекула]] (<span style="color: #909090;">9427 сымб. → </span>13198 сымб.) # [[Кітайская мова]] (<span style="color: #909090;">9429 сымб. → </span>13201 сымб.) # [[Мысьленьне]] (<span style="color: #909090;">9494 сымб. → </span>13292 сымб.) # [[Тэлефон]] (<span style="color: #909090;">9497 сымб. → </span>13296 сымб.) # [[Зыгмунд Фройд]] (<span style="color: #909090;">9511 сымб. → </span>13315 сымб.) # [[Хорхэ Люіс Борхэс]] (<span style="color: #909090;">9540 сымб. → </span>13356 сымб.) # [[Ровар]] (<span style="color: #909090;">9581 сымб. → </span>13413 сымб.) # [[Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">9597 сымб. → </span>13436 сымб.) # [[Крыжовыя паходы]] (<span style="color: #909090;">9601 сымб. → </span>13441 сымб.) # [[Вінцэнт ван Гог]] (<span style="color: #909090;">9657 сымб. → </span>13520 сымб.) # [[Саладын]] (<span style="color: #909090;">9738 сымб. → </span>13633 сымб.) # [[Паўднёвы акіян]] (<span style="color: #909090;">9750 сымб. → </span>13650 сымб.) # [[Бэнгальская мова]] (<span style="color: #909090;">9802 сымб. → </span>13723 сымб.) # [[Джэфры Чосэр]] (<span style="color: #909090;">9808 сымб. → </span>13731 сымб.) # [[Сяргей Эйзэнштэйн]] (<span style="color: #909090;">9864 сымб. → </span>13810 сымб.) # [[Франц Кафка]] (<span style="color: #909090;">9878 сымб. → </span>13829 сымб.) # [[Агрэгатны стан]] (<span style="color: #909090;">9887 сымб. → </span>13842 сымб.) # [[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]] (<span style="color: #909090;">9900 сымб. → </span>13860 сымб.) # [[Рыбы]] (<span style="color: #909090;">9925 сымб. → </span>13895 сымб.) # [[Матэматычны доказ]] (<span style="color: #909090;">10026 сымб. → </span>14036 сымб.) # [[Фізыка]] (<span style="color: #909090;">10030 сымб. → </span>14042 сымб.) # [[Абу Нувас]] (<span style="color: #909090;">10066 сымб. → </span>14092 сымб.) # [[Нобэлеўская прэмія]] (<span style="color: #909090;">10075 сымб. → </span>14105 сымб.) # [[Суэцкі канал]] (<span style="color: #909090;">10076 сымб. → </span>14106 сымб.) # [[Астраномія]] (<span style="color: #909090;">10084 сымб. → </span>14118 сымб.) # [[Ота фон Бісмарк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Друк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Джэймз Кук]] (<span style="color: #909090;">10147 сымб. → </span>14206 сымб.) # [[Кісьля]] (<span style="color: #909090;">10184 сымб. → </span>14258 сымб.) # [[Рэгбі]] (<span style="color: #909090;">10189 сымб. → </span>14265 сымб.) # [[Вадарод]] (<span style="color: #909090;">10203 сымб. → </span>14284 сымб.) # [[Міжнародны Суд ААН]] (<span style="color: #909090;">10225 сымб. → </span>14315 сымб.) # [[Дыега Вэляскес]] (<span style="color: #909090;">10226 сымб. → </span>14316 сымб.) # [[Магнітнае поле]] (<span style="color: #909090;">10279 сымб. → </span>14391 сымб.) # [[Дзяржава]] (<span style="color: #909090;">10318 сымб. → </span>14445 сымб.) # [[Цукар]] (<span style="color: #909090;">10319 сымб. → </span>14447 сымб.) # [[Кірыліца]] (<span style="color: #909090;">10322 сымб. → </span>14451 сымб.) # [[Год]] (<span style="color: #909090;">10331 сымб. → </span>14463 сымб.) # [[Луіс Армстранг]] (<span style="color: #909090;">10365 сымб. → </span>14511 сымб.) # [[Натуральная воспа]] (<span style="color: #909090;">10367 сымб. → </span>14514 сымб.) # [[Прыгажосьць]] (<span style="color: #909090;">10392 сымб. → </span>14549 сымб.) # [[Капітал]] (<span style="color: #909090;">10408 сымб. → </span>14571 сымб.) # [[Сакрат]] (<span style="color: #909090;">10419 сымб. → </span>14587 сымб.) # [[Хімія]] (<span style="color: #909090;">10431 сымб. → </span>14603 сымб.) # [[Атам]] (<span style="color: #909090;">10461 сымб. → </span>14645 сымб.) # [[Акіра Курасава]] (<span style="color: #909090;">10496 сымб. → </span>14694 сымб.) # [[Анархізм]] (<span style="color: #909090;">10515 сымб. → </span>14721 сымб.) # [[Кацусіка Хакусай]] (<span style="color: #909090;">10558 сымб. → </span>14781 сымб.) # [[Этаноль]] (<span style="color: #909090;">10559 сымб. → </span>14783 сымб.) # [[Карл Маркс]] (<span style="color: #909090;">10598 сымб. → </span>14837 сымб.) # [[Аборт]] (<span style="color: #909090;">10611 сымб. → </span>14855 сымб.) # [[Галілео Галілей]] (<span style="color: #909090;">10621 сымб. → </span>14869 сымб.) # [[Плязма]] (<span style="color: #909090;">10644 сымб. → </span>14902 сымб.) # [[Анды]] (<span style="color: #909090;">10647 сымб. → </span>14906 сымб.) # [[Эпілепсія]] (<span style="color: #909090;">10786 сымб. → </span>15100 сымб.) # [[Купал]] (<span style="color: #909090;">10798 сымб. → </span>15117 сымб.) # [[Калідаса]] (<span style="color: #909090;">10825 сымб. → </span>15155 сымб.) # [[Сям’я]] (<span style="color: #909090;">10881 сымб. → </span>15233 сымб.) # [[Ігар Стравінскі]] (<span style="color: #909090;">10894 сымб. → </span>15252 сымб.) # [[Нігер (рака)]] (<span style="color: #909090;">10900 сымб. → </span>15260 сымб.) # [[Альбрэхт Дурэр]] (<span style="color: #909090;">10974 сымб. → </span>15364 сымб.) # [[Альгарытм]] (<span style="color: #909090;">11008 сымб. → </span>15411 сымб.) # [[Шагнамэ]] (<span style="color: #909090;">11037 сымб. → </span>15452 сымб.) # [[Золата]] (<span style="color: #909090;">11063 сымб. → </span>15488 сымб.) # [[Ніл]] (<span style="color: #909090;">11093 сымб. → </span>15530 сымб.) # [[Галаўны боль]] (<span style="color: #909090;">11142 сымб. → </span>15599 сымб.) # [[Тэлебачаньне]] (<span style="color: #909090;">11150 сымб. → </span>15610 сымб.) # [[Робат]] (<span style="color: #909090;">11199 сымб. → </span>15679 сымб.) # [[Карэйская мова]] (<span style="color: #909090;">11208 сымб. → </span>15691 сымб.) # [[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]] (<span style="color: #909090;">11227 сымб. → </span>15718 сымб.) # [[Вока]] (<span style="color: #909090;">11331 сымб. → </span>15863 сымб.) # [[Нэптун]] (<span style="color: #909090;">11374 сымб. → </span>15924 сымб.) # [[Пі]] (<span style="color: #909090;">11387 сымб. → </span>15942 сымб.) # [[Гафіз]] (<span style="color: #909090;">11411 сымб. → </span>15975 сымб.) # [[Навука]] (<span style="color: #909090;">11432 сымб. → </span>16005 сымб.) # [[Габрыель Гарсія Маркес]] (<span style="color: #909090;">11502 сымб. → </span>16103 сымб.) # [[Фашызм]] (<span style="color: #909090;">11544 сымб. → </span>16162 сымб.) # [[Магатма Гандзі]] (<span style="color: #909090;">11560 сымб. → </span>16184 сымб.) # [[Вецер]] (<span style="color: #909090;">11636 сымб. → </span>16290 сымб.) # [[Гарбата]] (<span style="color: #909090;">11651 сымб. → </span>16311 сымб.) # [[Лёгкая атлетыка]] (<span style="color: #909090;">11693 сымб. → </span>16370 сымб.) # [[Сухоты]] (<span style="color: #909090;">11702 сымб. → </span>16383 сымб.) # [[Гален]] (<span style="color: #909090;">11707 сымб. → </span>16390 сымб.) # [[Курыца]] (<span style="color: #909090;">11730 сымб. → </span>16422 сымб.) # [[Энэргія]] (<span style="color: #909090;">11758 сымб. → </span>16461 сымб.) # [[Тэрмадынаміка]] (<span style="color: #909090;">11776 сымб. → </span>16486 сымб.) # [[Давід Гільбэрт]] (<span style="color: #909090;">11812 сымб. → </span>16537 сымб.) # [[Аль-Газалі]] (<span style="color: #909090;">11823 сымб. → </span>16552 сымб.) # [[Сок]] (<span style="color: #909090;">11844 сымб. → </span>16582 сымб.) # [[Эўклід]] (<span style="color: #909090;">11886 сымб. → </span>16640 сымб.) # [[Пэрсыдзкая мова]] (<span style="color: #909090;">11919 сымб. → </span>16687 сымб.) # [[Рухавік унутранага згараньня]] (<span style="color: #909090;">11996 сымб. → </span>16794 сымб.) # [[Мэрылін Манро]] (<span style="color: #909090;">12114 сымб. → </span>16960 сымб.) # [[Чарлі Чаплін]] (<span style="color: #909090;">12124 сымб. → </span>16974 сымб.) # [[Нікалё Мак’явэльлі]] (<span style="color: #909090;">12142 сымб. → </span>16999 сымб.) # [[Паўднёвая Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">12164 сымб. → </span>17030 сымб.) # [[Альгебра]] (<span style="color: #909090;">12219 сымб. → </span>17107 сымб.) # [[Сонца]] (<span style="color: #909090;">12265 сымб. → </span>17171 сымб.) # [[Крыкет]] (<span style="color: #909090;">12284 сымб. → </span>17198 сымб.) # [[Кароткія нарды]] (<span style="color: #909090;">12291 сымб. → </span>17207 сымб.) # [[Майсей]] (<span style="color: #909090;">12376 сымб. → </span>17326 сымб.) # [[Імпэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">12465 сымб. → </span>17451 сымб.) # [[Малако]] (<span style="color: #909090;">12487 сымб. → </span>17482 сымб.) # [[Франсіска Гоя]] (<span style="color: #909090;">12578 сымб. → </span>17609 сымб.) # [[Атэізм]] (<span style="color: #909090;">12579 сымб. → </span>17611 сымб.) # [[Сулейман I]] (<span style="color: #909090;">12584 сымб. → </span>17618 сымб.) # [[Джэймз Ўат]] (<span style="color: #909090;">12618 сымб. → </span>17665 сымб.) # [[Геалёгія]] (<span style="color: #909090;">12624 сымб. → </span>17674 сымб.) # [[Эўра]] (<span style="color: #909090;">12800 сымб. → </span>17920 сымб.) # [[Адольф Гітлер]] (<span style="color: #909090;">12845 сымб. → </span>17983 сымб.) # [[Эрнэст Рэзэрфорд]] (<span style="color: #909090;">12937 сымб. → </span>18112 сымб.) # [[Урад]] (<span style="color: #909090;">12983 сымб. → </span>18176 сымб.) # [[Суахілі]] (<span style="color: #909090;">13063 сымб. → </span>18288 сымб.) # [[Жыцьцё]] (<span style="color: #909090;">13101 сымб. → </span>18341 сымб.) # [[Танец]] (<span style="color: #909090;">13142 сымб. → </span>18399 сымб.) # [[Малійская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">13178 сымб. → </span>18449 сымб.) # [[Зорка]] (<span style="color: #909090;">13336 сымб. → </span>18670 сымб.) # [[Людвіг ван Бэтговэн]] (<span style="color: #909090;">13344 сымб. → </span>18682 сымб.) # [[Рэлігія]] (<span style="color: #909090;">13404 сымб. → </span>18766 сымб.) # [[Готфрыд Ляйбніц]] (<span style="color: #909090;">13468 сымб. → </span>18855 сымб.) # [[Чарлз Дыкенз]] (<span style="color: #909090;">13484 сымб. → </span>18878 сымб.) # [[Азартная гульня]] (<span style="color: #909090;">13642 сымб. → </span>19099 сымб.) # [[Арктычны акіян]] (<span style="color: #909090;">13705 сымб. → </span>19187 сымб.) # [[Электронная пошта]] (<span style="color: #909090;">13806 сымб. → </span>19328 сымб.) # [[Томас Эдысан]] (<span style="color: #909090;">13856 сымб. → </span>19398 сымб.) # [[Мацуо Басё]] (<span style="color: #909090;">13925 сымб. → </span>19495 сымб.) # [[Уладзімер Ленін]] (<span style="color: #909090;">13932 сымб. → </span>19505 сымб.) # [[Колер]] (<span style="color: #909090;">13969 сымб. → </span>19557 сымб.) # [[Рак (захворваньне)]] (<span style="color: #909090;">14078 сымб. → </span>19709 сымб.) # [[Зямля]] (<span style="color: #909090;">14086 сымб. → </span>19720 сымб.) # [[Хвароба Альцгаймэра]] (<span style="color: #909090;">14220 сымб. → </span>19908 сымб.) # [[Жан-Поль Сартр]] (<span style="color: #909090;">14400 сымб. → </span>20160 сымб.) # [[Гіп-гоп]] (<span style="color: #909090;">14505 сымб. → </span>20307 сымб.) # [[Шкло]] (<span style="color: #909090;">14564 сымб. → </span>20390 сымб.) # [[Роза Люксэмбург]] (<span style="color: #909090;">14625 сымб. → </span>20475 сымб.) # [[Дунай]] (<span style="color: #909090;">14708 сымб. → </span>20591 сымб.) # [[Яганэс Брамс]] (<span style="color: #909090;">14858 сымб. → </span>20801 сымб.) # [[Машына]] (<span style="color: #909090;">14935 сымб. → </span>20909 сымб.) # [[Лё Карбюзье]] (<span style="color: #909090;">14959 сымб. → </span>20943 сымб.) # [[Ацтэкі]] (<span style="color: #909090;">15037 сымб. → </span>21052 сымб.) # [[Аўгустын]] (<span style="color: #909090;">15160 сымб. → </span>21224 сымб.) # [[Ібн Хальдун]] (<span style="color: #909090;">15234 сымб. → </span>21328 сымб.) # [[Ібн Батута]] (<span style="color: #909090;">15332 сымб. → </span>21465 сымб.) # [[Лацінскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">15342 сымб. → </span>21479 сымб.) # [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]] (<span style="color: #909090;">15393 сымб. → </span>21550 сымб.) # [[Рэстаўрацыя Мэйдзі]] (<span style="color: #909090;">15402 сымб. → </span>21563 сымб.) # [[Біблія]] (<span style="color: #909090;">15408 сымб. → </span>21571 сымб.) # [[Альфрэд Гічкок]] (<span style="color: #909090;">15429 сымб. → </span>21601 сымб.) # [[Тысяча і адна ноч]] (<span style="color: #909090;">15461 сымб. → </span>21645 сымб.) # [[ГЭС Тры цясьніны]] (<span style="color: #909090;">15488 сымб. → </span>21683 сымб.) # [[Сыр]] (<span style="color: #909090;">15506 сымб. → </span>21708 сымб.) # [[Ізраіль]] (<span style="color: #909090;">15645 сымб. → </span>21903 сымб.) # [[Грэцкі альфабэт]] (<span style="color: #909090;">15742 сымб. → </span>22039 сымб.) # [[Марлен Дытрых]] (<span style="color: #909090;">15875 сымб. → </span>22225 сымб.) # [[Ўолт Дыснэй]] (<span style="color: #909090;">16007 сымб. → </span>22410 сымб.) # [[Міжнародны валютны фонд]] (<span style="color: #909090;">16011 сымб. → </span>22415 сымб.) # [[Канал]] (<span style="color: #909090;">16091 сымб. → </span>22527 сымб.) # [[Леанарда да Вінчы]] (<span style="color: #909090;">16107 сымб. → </span>22550 сымб.) # [[Пераклад]] (<span style="color: #909090;">16161 сымб. → </span>22625 сымб.) # [[Джордж Байран]] (<span style="color: #909090;">16192 сымб. → </span>22669 сымб.) # [[Фёдар Дастаеўскі]] (<span style="color: #909090;">16314 сымб. → </span>22840 сымб.) # [[Фэдэрыка Фэліні]] (<span style="color: #909090;">16351 сымб. → </span>22891 сымб.) # [[Асманская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">16367 сымб. → </span>22914 сымб.) # [[Карыбскае мора]] (<span style="color: #909090;">16429 сымб. → </span>23001 сымб.) # [[Паўночнае мора]] (<span style="color: #909090;">16492 сымб. → </span>23089 сымб.) # [[Індыйскі акіян]] (<span style="color: #909090;">16554 сымб. → </span>23176 сымб.) # [[Клімат]] (<span style="color: #909090;">16615 сымб. → </span>23261 сымб.) # [[Цытрус]] (<span style="color: #909090;">16682 сымб. → </span>23355 сымб.) # [[Райн]] (<span style="color: #909090;">16764 сымб. → </span>23470 сымб.) # [[Ядзерная зброя]] (<span style="color: #909090;">16838 сымб. → </span>23573 сымб.) # [[Электрычнасьць]] (<span style="color: #909090;">16905 сымб. → </span>23667 сымб.) # [[Аль-Харэзьмі]] (<span style="color: #909090;">17459 сымб. → </span>24443 сымб.) # [[Жанна д’Арк]] (<span style="color: #909090;">17572 сымб. → </span>24601 сымб.) # [[Шарль дэ Голь]] (<span style="color: #909090;">17630 сымб. → </span>24682 сымб.) # [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (<span style="color: #909090;">17788 сымб. → </span>24903 сымб.) # [[Інжынэрная справа]] (<span style="color: #909090;">18103 сымб. → </span>25344 сымб.) # [[Сахара]] (<span style="color: #909090;">18181 сымб. → </span>25453 сымб.) # [[Мартын Гайдэгер]] (<span style="color: #909090;">18263 сымб. → </span>25568 сымб.) # [[Афрыканскі зьвяз]] (<span style="color: #909090;">18283 сымб. → </span>25596 сымб.) # [[Дыскрымінацыя]] (<span style="color: #909090;">18460 сымб. → </span>25844 сымб.) # [[Макс Вэбэр]] (<span style="color: #909090;">18464 сымб. → </span>25850 сымб.) # [[Вугляводы]] (<span style="color: #909090;">18492 сымб. → </span>25889 сымб.) # [[Аўстралія]] (<span style="color: #909090;">18599 сымб. → </span>26039 сымб.) # [[Этыёпія]] (<span style="color: #909090;">18988 сымб. → </span>26583 сымб.) # [[Ежа]] (<span style="color: #909090;">18991 сымб. → </span>26587 сымб.) # [[Базыліка Сьвятога Пятра]] (<span style="color: #909090;">19006 сымб. → </span>26608 сымб.) # [[Майкл Фарадэй]] (<span style="color: #909090;">19100 сымб. → </span>26740 сымб.) # [[Здароўе]] (<span style="color: #909090;">19381 сымб. → </span>27133 сымб.) # [[Танзанія]] (<span style="color: #909090;">19438 сымб. → </span>27213 сымб.) # [[Анры Матыс]] (<span style="color: #909090;">19497 сымб. → </span>27296 сымб.) # [[Куба]] (<span style="color: #909090;">19812 сымб. → </span>27737 сымб.) # [[Політэізм]] (<span style="color: #909090;">19829 сымб. → </span>27761 сымб.) # [[Кіліманджара]] (<span style="color: #909090;">19863 сымб. → </span>27808 сымб.) # [[Сусьвет]] (<span style="color: #909090;">19910 сымб. → </span>27874 сымб.) # [[Ум Кульсум]] (<span style="color: #909090;">19912 сымб. → </span>27877 сымб.) # [[Дантэ Аліг’еры]] (<span style="color: #909090;">19924 сымб. → </span>27894 сымб.) # [[Віетнам]] (<span style="color: #909090;">20101 сымб. → </span>28141 сымб.) # [[Халіфат Абасыдаў]] (<span style="color: #909090;">20271 сымб. → </span>28379 сымб.) # [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] (<span style="color: #909090;">20336 сымб. → </span>28470 сымб.) # [[Сунь Ятсэн]] (<span style="color: #909090;">20641 сымб. → </span>28897 сымб.) # [[Касьпійскае мора]] (<span style="color: #909090;">20710 сымб. → </span>28994 сымб.) # [[Тэніс]] (<span style="color: #909090;">20780 сымб. → </span>29092 сымб.) # [[Людовік XIV]] (<span style="color: #909090;">20795 сымб. → </span>29113 сымб.) # [[Банглядэш]] (<span style="color: #909090;">20877 сымб. → </span>29228 сымб.) # [[Ёсіф Сталін]] (<span style="color: #909090;">20994 сымб. → </span>29392 сымб.) # [[Бангкок]] (<span style="color: #909090;">21000 сымб. → </span>29400 сымб.) # [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (<span style="color: #909090;">21115 сымб. → </span>29561 сымб.) # [[Гамэр]] (<span style="color: #909090;">21357 сымб. → </span>29900 сымб.) # [[Армія]] (<span style="color: #909090;">21550 сымб. → </span>30170 сымб.) # [[Ёган Вольфганг фон Гётэ]] (<span style="color: #909090;">21557 сымб. → </span>30180 сымб.) # [[Стаматалёгія]] (<span style="color: #909090;">21592 сымб. → </span>30229 сымб.) # [[Жак Карт’е]] (<span style="color: #909090;">21603 сымб. → </span>30244 сымб.) # [[Ашока]] (<span style="color: #909090;">21736 сымб. → </span>30430 сымб.) # [[Гаўтама Буда]] (<span style="color: #909090;">21745 сымб. → </span>30443 сымб.) # [[Алан Т’юрынг]] (<span style="color: #909090;">21755 сымб. → </span>30457 сымб.) # [[Апэрацыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">21834 сымб. → </span>30568 сымб.) # [[Паблё Пікаса]] (<span style="color: #909090;">21867 сымб. → </span>30614 сымб.) # [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]] (<span style="color: #909090;">21896 сымб. → </span>30654 сымб.) # [[Польшча]] (<span style="color: #909090;">21919 сымб. → </span>30687 сымб.) # [[Джакама Пучыні]] (<span style="color: #909090;">21956 сымб. → </span>30738 сымб.) # [[Го]] (<span style="color: #909090;">21968 сымб. → </span>30755 сымб.) # [[Сонечная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">22009 сымб. → </span>30813 сымб.) # [[Малярыя]] (<span style="color: #909090;">22062 сымб. → </span>30887 сымб.) # [[Сынгапур]] (<span style="color: #909090;">22088 сымб. → </span>30923 сымб.) # [[Француская рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">22107 сымб. → </span>30950 сымб.) # [[Леанард Ойлер]] (<span style="color: #909090;">22121 сымб. → </span>30969 сымб.) # [[Ерусалім]] (<span style="color: #909090;">22149 сымб. → </span>31009 сымб.) # [[Дыназаўр]] (<span style="color: #909090;">22169 сымб. → </span>31037 сымб.) # [[Вэргіліюс]] (<span style="color: #909090;">22172 сымб. → </span>31041 сымб.) # [[Галяктыка]] (<span style="color: #909090;">22175 сымб. → </span>31045 сымб.) # [[Фрыдэрык Шапэн]] (<span style="color: #909090;">22185 сымб. → </span>31059 сымб.) # [[Энцыкляпэдыя]] (<span style="color: #909090;">22190 сымб. → </span>31066 сымб.) # [[Віктор Юго]] (<span style="color: #909090;">22210 сымб. → </span>31094 сымб.) # [[Сымона дэ Бавуар]] (<span style="color: #909090;">22217 сымб. → </span>31104 сымб.) # [[Джон Мэйнард Кейнз]] (<span style="color: #909090;">22221 сымб. → </span>31109 сымб.) # [[Турэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">22292 сымб. → </span>31209 сымб.) # [[Лізавета I]] (<span style="color: #909090;">22302 сымб. → </span>31223 сымб.) # [[Сатурн]] (<span style="color: #909090;">22305 сымб. → </span>31227 сымб.) # [[Канстантын I Вялікі]] (<span style="color: #909090;">22327 сымб. → </span>31258 сымб.) # [[Танк]] (<span style="color: #909090;">22331 сымб. → </span>31263 сымб.) # [[Хрысьціянства]] (<span style="color: #909090;">22341 сымб. → </span>31277 сымб.) # [[Авідыюс]] (<span style="color: #909090;">22343 сымб. → </span>31280 сымб.) # [[Піва]] (<span style="color: #909090;">22409 сымб. → </span>31373 сымб.) # [[Дынастыя Тан]] (<span style="color: #909090;">22412 сымб. → </span>31377 сымб.) # [[Сыднэй]] (<span style="color: #909090;">22417 сымб. → </span>31384 сымб.) # [[Уран]] (<span style="color: #909090;">22492 сымб. → </span>31489 сымб.) # [[Мэркурый]] (<span style="color: #909090;">22525 сымб. → </span>31535 сымб.) # [[Транспарт]] (<span style="color: #909090;">22582 сымб. → </span>31615 сымб.) # [[Француская мова]] (<span style="color: #909090;">22619 сымб. → </span>31667 сымб.) # [[Міжнародная сыстэма СІ]] (<span style="color: #909090;">22646 сымб. → </span>31704 сымб.) # [[Багдад]] (<span style="color: #909090;">22656 сымб. → </span>31718 сымб.) # [[Мухамад]] (<span style="color: #909090;">22663 сымб. → </span>31728 сымб.) # [[Сэул]] (<span style="color: #909090;">22722 сымб. → </span>31811 сымб.) # [[Ёган Кеплер]] (<span style="color: #909090;">22737 сымб. → </span>31832 сымб.) # [[Дака]] (<span style="color: #909090;">22750 сымб. → </span>31850 сымб.) # [[Лі Бо]] (<span style="color: #909090;">22869 сымб. → </span>32017 сымб.) # [[Архімэд]] (<span style="color: #909090;">22871 сымб. → </span>32019 сымб.) # [[Юпітэр]] (<span style="color: #909090;">22884 сымб. → </span>32038 сымб.) # [[Карачы]] (<span style="color: #909090;">22885 сымб. → </span>32039 сымб.) # [[Рэнэ Дэкарт]] (<span style="color: #909090;">22940 сымб. → </span>32116 сымб.) # [[Карл Фрыдрых Гаўс]] (<span style="color: #909090;">22961 сымб. → </span>32145 сымб.) # [[Мартын Лютэр Кінг]] (<span style="color: #909090;">23001 сымб. → </span>32201 сымб.) # [[Авіцэна]] (<span style="color: #909090;">23006 сымб. → </span>32208 сымб.) # [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]] (<span style="color: #909090;">23062 сымб. → </span>32287 сымб.) # [[Мікелянджэлё]] (<span style="color: #909090;">23076 сымб. → </span>32306 сымб.) # [[Эканоміка]] (<span style="color: #909090;">23094 сымб. → </span>32332 сымб.) # [[Фільм]] (<span style="color: #909090;">23103 сымб. → </span>32344 сымб.) # [[Мартын Лютэр]] (<span style="color: #909090;">23104 сымб. → </span>32346 сымб.) # [[Ліпіды]] (<span style="color: #909090;">23138 сымб. → </span>32393 сымб.) # [[Антарктыда]] (<span style="color: #909090;">23198 сымб. → </span>32477 сымб.) # [[Сінтаізм]] (<span style="color: #909090;">23205 сымб. → </span>32487 сымб.) # [[Мігель Сэрвантэс]] (<span style="color: #909090;">23240 сымб. → </span>32536 сымб.) # [[Старажытны Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">23268 сымб. → </span>32575 сымб.) # [[Анатомія]] (<span style="color: #909090;">23291 сымб. → </span>32607 сымб.) # [[Эрвін Шрэдынгер]] (<span style="color: #909090;">23320 сымб. → </span>32648 сымб.) # [[Антон Чэхаў]] (<span style="color: #909090;">23323 сымб. → </span>32652 сымб.) # [[Бізантыйская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">23333 сымб. → </span>32666 сымб.) # [[Тайлянд]] (<span style="color: #909090;">23339 сымб. → </span>32675 сымб.) # [[Калката]] (<span style="color: #909090;">23430 сымб. → </span>32802 сымб.) # [[Багата]] (<span style="color: #909090;">23542 сымб. → </span>32959 сымб.) # [[Мумбаі]] (<span style="color: #909090;">23559 сымб. → </span>32983 сымб.) # [[Дынастыя Мін]] (<span style="color: #909090;">23576 сымб. → </span>33006 сымб.) # [[Мальер]] (<span style="color: #909090;">23651 сымб. → </span>33111 сымб.) # [[Расейская мова]] (<span style="color: #909090;">23675 сымб. → </span>33145 сымб.) # [[Мэксыка]] (<span style="color: #909090;">23685 сымб. → </span>33159 сымб.) # [[Аргентына]] (<span style="color: #909090;">23702 сымб. → </span>33183 сымб.) # [[Дамаск]] (<span style="color: #909090;">23736 сымб. → </span>33230 сымб.) # [[Рэінкарнацыя]] (<span style="color: #909090;">23764 сымб. → </span>33270 сымб.) # [[Дэлі]] (<span style="color: #909090;">23819 сымб. → </span>33347 сымб.) # [[Пэкін]] (<span style="color: #909090;">23821 сымб. → </span>33349 сымб.) # [[Саудаўская Арабія]] (<span style="color: #909090;">23841 сымб. → </span>33377 сымб.) # [[Старажытная Грэцыя]] (<span style="color: #909090;">23982 сымб. → </span>33575 сымб.) # [[Мост]] (<span style="color: #909090;">24055 сымб. → </span>33677 сымб.) # [[Найробі]] (<span style="color: #909090;">24069 сымб. → </span>33697 сымб.) # [[Рыю-дэ-Жанэйру]] (<span style="color: #909090;">24100 сымб. → </span>33740 сымб.) # [[Ісак Ньютан]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Вальтэр]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Ўільям Шэксьпір]] (<span style="color: #909090;">24192 сымб. → </span>33869 сымб.) # [[Сальвадор Далі]] (<span style="color: #909090;">24254 сымб. → </span>33956 сымб.) # [[Бронзавы век]] (<span style="color: #909090;">24265 сымб. → </span>33971 сымб.) # [[Іран]] (<span style="color: #909090;">24270 сымб. → </span>33978 сымб.) # [[Турэччына]] (<span style="color: #909090;">24329 сымб. → </span>34061 сымб.) # [[Банан (плод)]] (<span style="color: #909090;">24344 сымб. → </span>34082 сымб.) # [[Мэхіка]] (<span style="color: #909090;">24407 сымб. → </span>34170 сымб.) # [[Будызм]] (<span style="color: #909090;">24434 сымб. → </span>34208 сымб.) # [[Электроніка]] (<span style="color: #909090;">24482 сымб. → </span>34275 сымб.) # [[Скалістыя горы]] (<span style="color: #909090;">24495 сымб. → </span>34293 сымб.) # [[Чжэн Хэ]] (<span style="color: #909090;">24644 сымб. → </span>34502 сымб.) # [[Пратэстанцтва]] (<span style="color: #909090;">24675 сымб. → </span>34545 сымб.) # [[Эўропа]] (<span style="color: #909090;">24678 сымб. → </span>34549 сымб.) # [[Тадж Магал]] (<span style="color: #909090;">24684 сымб. → </span>34558 сымб.) # [[Дзьмітры Мендзялееў]] (<span style="color: #909090;">24712 сымб. → </span>34597 сымб.) # [[Дрэва]] (<span style="color: #909090;">24747 сымб. → </span>34646 сымб.) # [[Бялкі]] (<span style="color: #909090;">24801 сымб. → </span>34721 сымб.) # [[Гандаль]] (<span style="color: #909090;">24824 сымб. → </span>34754 сымб.) # [[Арабска-ізраільскі канфлікт]] (<span style="color: #909090;">24850 сымб. → </span>34790 сымб.) # [[Джакарта]] (<span style="color: #909090;">24858 сымб. → </span>34801 сымб.) # [[Індыя]] (<span style="color: #909090;">25070 сымб. → </span>35098 сымб.) # [[Нігерыя]] (<span style="color: #909090;">25083 сымб. → </span>35116 сымб.) # [[Мэка]] (<span style="color: #909090;">25191 сымб. → </span>35267 сымб.) # [[Ангельская мова]] (<span style="color: #909090;">25312 сымб. → </span>35437 сымб.) # [[Біялёгія]] (<span style="color: #909090;">25344 сымб. → </span>35482 сымб.) # [[Кітай]] (<span style="color: #909090;">25413 сымб. → </span>35578 сымб.) # [[Карабель]] (<span style="color: #909090;">25428 сымб. → </span>35599 сымб.) # [[Зараастрызм]] (<span style="color: #909090;">25469 сымб. → </span>35657 сымб.) # [[Тлен]] (<span style="color: #909090;">25602 сымб. → </span>35843 сымб.) # [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">25629 сымб. → </span>35881 сымб.) # [[Аўганістан]] (<span style="color: #909090;">25734 сымб. → </span>36028 сымб.) # [[Марс]] (<span style="color: #909090;">25780 сымб. → </span>36092 сымб.) # [[Ватыкан]] (<span style="color: #909090;">25872 сымб. → </span>36221 сымб.) # [[Першая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">26005 сымб. → </span>36407 сымб.) # [[Антоніё Вівальдзі]] (<span style="color: #909090;">26242 сымб. → </span>36739 сымб.) # [[Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">26258 сымб. → </span>36761 сымб.) # [[Тэгеран]] (<span style="color: #909090;">26438 сымб. → </span>37013 сымб.) # [[Аўтамабіль]] (<span style="color: #909090;">26557 сымб. → </span>37180 сымб.) # [[Хуткасьць сьвятла]] (<span style="color: #909090;">26663 сымб. → </span>37328 сымб.) # [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] (<span style="color: #909090;">26975 сымб. → </span>37765 сымб.) # [[Лагас]] (<span style="color: #909090;">27063 сымб. → </span>37888 сымб.) # [[Судан]] (<span style="color: #909090;">27075 сымб. → </span>37905 сымб.) # [[Вашку да Гама]] (<span style="color: #909090;">27835 сымб. → </span>38969 сымб.) # [[Жан-Жак Русо]] (<span style="color: #909090;">28096 сымб. → </span>39334 сымб.) # [[Мустафа Кемаль Ататурк]] (<span style="color: #909090;">28159 сымб. → </span>39423 сымб.) # [[Японія]] (<span style="color: #909090;">29092 сымб. → </span>40729 сымб.) # [[Нацысцкая Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">29151 сымб. → </span>40811 сымб.) # [[Паўночная Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">29314 сымб. → </span>41040 сымб.) # [[Тэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">29652 сымб. → </span>41513 сымб.) # [[Эўрапейскі Зьвяз]] (<span style="color: #909090;">30051 сымб. → </span>42071 сымб.) # [[Вада]] (<span style="color: #909090;">30372 сымб. → </span>42521 сымб.) # [[Швайцарыя]] (<span style="color: #909090;">30660 сымб. → </span>42924 сымб.) # [[Баскетбол]] (<span style="color: #909090;">30786 сымб. → </span>43100 сымб.) # [[Ірак]] (<span style="color: #909090;">30866 сымб. → </span>43212 сымб.) # [[Сара Бэрнар]] (<span style="color: #909090;">31434 сымб. → </span>44008 сымб.) # [[Энрыка Фэрмі]] (<span style="color: #909090;">31649 сымб. → </span>44309 сымб.) # [[Застуда]] (<span style="color: #909090;">31856 сымб. → </span>44598 сымб.) # [[The Beatles]] (<span style="color: #909090;">31882 сымб. → </span>44635 сымб.) # [[Атэны]] (<span style="color: #909090;">31914 сымб. → </span>44680 сымб.) # [[Мэдыцына]] (<span style="color: #909090;">31921 сымб. → </span>44689 сымб.) # [[Кансэрватызм]] (<span style="color: #909090;">32008 сымб. → </span>44811 сымб.) # [[Пётар Чайкоўскі]] (<span style="color: #909090;">32079 сымб. → </span>44911 сымб.) # [[Гішпанія]] (<span style="color: #909090;">32166 сымб. → </span>45032 сымб.) # [[Цягліцы]] (<span style="color: #909090;">32174 сымб. → </span>45044 сымб.) # [[Санкт-Пецярбург]] (<span style="color: #909090;">32285 сымб. → </span>45199 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] (<span style="color: #909090;">33118 сымб. → </span>46365 сымб.) # [[Чынгісхан]] (<span style="color: #909090;">33122 сымб. → </span>46371 сымб.) # [[Азія]] (<span style="color: #909090;">33253 сымб. → </span>46554 сымб.) # [[Дыялектыка]] (<span style="color: #909090;">33477 сымб. → </span>46868 сымб.) # [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] (<span style="color: #909090;">33873 сымб. → </span>47422 сымб.) # [[Джордж Вашынгтон]] (<span style="color: #909090;">34564 сымб. → </span>48390 сымб.) # [[Эйфэлева вежа]] (<span style="color: #909090;">34681 сымб. → </span>48553 сымб.) # [[Аляксандар Пушкін]] (<span style="color: #909090;">34752 сымб. → </span>48653 сымб.) # [[Афрыка]] (<span style="color: #909090;">35098 сымб. → </span>49137 сымб.) # [[Бульба]] (<span style="color: #909090;">35480 сымб. → </span>49672 сымб.) # [[Масква]] (<span style="color: #909090;">35575 сымб. → </span>49805 сымб.) # [[Кір II]] (<span style="color: #909090;">35642 сымб. → </span>49899 сымб.) # [[Джэйн Остын]] (<span style="color: #909090;">35786 сымб. → </span>50100 сымб.) # [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]] (<span style="color: #909090;">36226 сымб. → </span>50716 сымб.) # [[Ісус Хрыстос]] (<span style="color: #909090;">36531 сымб. → </span>51143 сымб.) # [[Нікола Тэсла]] (<span style="color: #909090;">36583 сымб. → </span>51216 сымб.) # [[Стамбул]] (<span style="color: #909090;">36643 сымб. → </span>51300 сымб.) # [[Ганконг]] (<span style="color: #909090;">37507 сымб. → </span>52510 сымб.) # [[Кіншаса]] (<span style="color: #909090;">37538 сымб. → </span>52553 сымб.) # [[Глябальнае пацяпленьне]] (<span style="color: #909090;">38115 сымб. → </span>53361 сымб.) # [[Ёган Сэбастыян Бах]] (<span style="color: #909090;">38796 сымб. → </span>54314 сымб.) # [[Альбэрт Айнштайн]] (<span style="color: #909090;">38873 сымб. → </span>54422 сымб.) # [[Калізэй]] (<span style="color: #909090;">38896 сымб. → </span>54454 сымб.) # [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (<span style="color: #909090;">39963 сымб. → </span>55948 сымб.) # [[Гісторыя]] (<span style="color: #909090;">41456 сымб. → </span>58038 сымб.) # [[Алімпійскія гульні]] (<span style="color: #909090;">41477 сымб. → </span>58068 сымб.) # [[Сусьветны банк]] (<span style="color: #909090;">41676 сымб. → </span>58346 сымб.) # [[Рабіндранат Тагор]] (<span style="color: #909090;">42841 сымб. → </span>59977 сымб.) # [[Рэмбрант]] (<span style="color: #909090;">44500 сымб. → </span>62300 сымб.) # [[Мао Дзэ-дун]] (<span style="color: #909090;">44938 сымб. → </span>62913 сымб.) # [[Расея]] (<span style="color: #909090;">45417 сымб. → </span>63584 сымб.) # [[Канада]] (<span style="color: #909090;">46191 сымб. → </span>64667 сымб.) # [[Вена]] (<span style="color: #909090;">46921 сымб. → </span>65689 сымб.) # [[Фрэнк Лойд Райт]] (<span style="color: #909090;">48046 сымб. → </span>67264 сымб.) # [[Хрыстафор Калюмб]] (<span style="color: #909090;">51150 сымб. → </span>71610 сымб.) # [[Футбол]] (<span style="color: #909090;">52261 сымб. → </span>73165 сымб.) # [[Шахматы]] (<span style="color: #909090;">53026 сымб. → </span>74236 сымб.) # [[Рэфармацыя]] (<span style="color: #909090;">53434 сымб. → </span>74808 сымб.) # [[Джузэпэ Вэрдзі]] (<span style="color: #909090;">53442 сымб. → </span>74819 сымб.) # [[Аўстрыя]] (<span style="color: #909090;">53739 сымб. → </span>75235 сымб.) # [[Бэрлін]] (<span style="color: #909090;">54057 сымб. → </span>75680 сымб.) # [[Шанхай]] (<span style="color: #909090;">54669 сымб. → </span>76537 сымб.) # [[Лос-Анджэлес]] (<span style="color: #909090;">56649 сымб. → </span>79309 сымб.) # [[Дубай]] (<span style="color: #909090;">56689 сымб. → </span>79365 сымб.) # [[Альжыр]] (<span style="color: #909090;">56691 сымб. → </span>79367 сымб.) # [[Амстэрдам]] (<span style="color: #909090;">57140 сымб. → </span>79996 сымб.) # [[Густаў Малер]] (<span style="color: #909090;">58733 сымб. → </span>82226 сымб.) # [[Сан-Паўлу]] (<span style="color: #909090;">59025 сымб. → </span>82635 сымб.) # [[Нідэрлянды]] (<span style="color: #909090;">60735 сымб. → </span>85029 сымб.) # [[Франклін Дэлана Рузвэлт]] (<span style="color: #909090;">61252 сымб. → </span>85753 сымб.) # [[Кейптаўн]] (<span style="color: #909090;">61579 сымб. → </span>86211 сымб.) # [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]] (<span style="color: #909090;">62400 сымб. → </span>87360 сымб.) # [[Аляксандар Македонскі]] (<span style="color: #909090;">63243 сымб. → </span>88540 сымб.) # [[Токіё]] (<span style="color: #909090;">65839 сымб. → </span>92175 сымб.) # [[Мадрыд]] (<span style="color: #909090;">66665 сымб. → </span>93331 сымб.) # [[Каір]] (<span style="color: #909090;">69375 сымб. → </span>97125 сымб.) # [[Італія]] (<span style="color: #909090;">71393 сымб. → </span>99950 сымб.) # [[Пётар I]] (<span style="color: #909090;">73835 сымб. → </span>103369 сымб.) # [[Украіна]] (<span style="color: #909090;">74158 сымб. → </span>103821 сымб.) # [[Другая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">74840 сымб. → </span>104776 сымб.) # [[Рым]] (<span style="color: #909090;">79729 сымб. → </span>111621 сымб.) # [[Напалеон I Банапарт]] (<span style="color: #909090;">80984 сымб. → </span>113378 сымб.) # [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (<span style="color: #909090;">80994 сымб. → </span>113392 сымб.) # [[Актавіян Аўгуст]] (<span style="color: #909090;">83740 сымб. → </span>117236 сымб.) # [[Сьпірт]] (<span style="color: #909090;">84834 сымб. → </span>118768 сымб.) # [[Буэнас-Айрэс]] (<span style="color: #909090;">85028 сымб. → </span>119039 сымб.) # [[Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">90307 сымб. → </span>126430 сымб.) # [[Партугалія]] (<span style="color: #909090;">92483 сымб. → </span>129476 сымб.) # [[Лёндан]] (<span style="color: #909090;">92546 сымб. → </span>129564 сымб.) # [[Парыж]] (<span style="color: #909090;">92614 сымб. → </span>129660 сымб.) # [[Калюмбія]] (<span style="color: #909090;">93460 сымб. → </span>130844 сымб.) # [[Пакістан]] (<span style="color: #909090;">96918 сымб. → </span>135685 сымб.) # [[Рэспубліка Карэя]] (<span style="color: #909090;">98190 сымб. → </span>137466 сымб.) # [[Вялікабрытанія]] (<span style="color: #909090;">102110 сымб. → </span>142954 сымб.) # [[Цягнік]] (<span style="color: #909090;">102352 сымб. → </span>143293 сымб.) # [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)]] (<span style="color: #909090;">103706 сымб. → </span>145188 сымб.) # [[Нью-Ёрк]] (<span style="color: #909090;">110237 сымб. → </span>154332 сымб.) # [[Бразылія]] (<span style="color: #909090;">111143 сымб. → </span>155600 сымб.) # [[Чорная дзірка]] (<span style="color: #909090;">117112 сымб. → </span>163957 сымб.) # [[Майкл Джэксан]] (<span style="color: #909090;">121672 сымб. → </span>170341 сымб.) # [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] (<span style="color: #909090;">123314 сымб. → </span>172640 сымб.) # [[Францыя]] (<span style="color: #909090;">125799 сымб. → </span>176119 сымб.) # [[Філіпіны]] (<span style="color: #909090;">128250 сымб. → </span>179550 сымб.) # [[Інданэзія]] (<span style="color: #909090;">152534 сымб. → </span>213548 сымб.) # [[Пітэр Паўль Рубэнс]] (<span style="color: #909090;">154183 сымб. → </span>215856 сымб.) # [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">162588 сымб. → </span>227623 сымб.) jv0m0hysrldhtpe34kkx7d047zju81b 0 102729 2697585 1944827 2026-10-24T20:38:49Z CommonsDelinker 521 Выява [[c:file:Mk-82_xxl.jpg]] замененая на [[c:file:Mk-82_profile_view_picture.jpg]] карыстальнікам [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]. Прычына: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · To clarif 2697585 wikitext text/x-wiki {{Зброя |назва = Mark 82 |выява = [[Файл:Mk-82 profile view picture.jpg|300пкс]] |подпіс выявы = |краіна паходжаньня = [[ЗША]] |тып = авіябомба <!-- Выбар тыпу --> |выбуховая зброя = так <!-- Гісторыя выкарыстаньня --> |пэрыяд выкарыстаньня = |выкарыстаньне = |войны = <!-- Гісторыя вытворчасьці --> |канструктар = |дата стварэньня = |вытворца = |кошт адзінкі = |пэрыяд вытворчасьці = |адзінак створана = |мадыфікацыі = <!-- Агульныя характарыстыкі --> |назва спэцыфікацыі = |вага = 241 кг |даўжыня = 2220 мм |даўжыня часткі = |шырыня = |вышыня = |дыямэтар = |экіпаж = |пасажыры = <!-- Характарыстыкі выбуховай зброі --> |выбуховае рэчыва = [[Tritonal]], [[Minol]] ці [[H6]] |маса выбуховага рэчыва = 89 кг |мэханізм дэтанацыі = |магутнасьць выбуху = }} '''Mark 82''' (МК 82) — авіяцыйная бомба. Распрацаваная ў ЗША у 1950-х гадах. Зьяўляецца самой маленькай з сэрыі авіябомбаў тыпу Mark зьмешчаных у цяперашні час на ўзбраеньні ВПС [[ЗША]]. Мае намінальную вагу 227 кг, але яе фактычная вага можа вагацца ў залежнасьці ад мадыфікацыі. Корпус вырабляецца з мэталу. Ён запоўнены 87 кг [[выбухоўка|выбухоўкі]] тыпу Tritonal. == Мадыфікацыі == * BLU-111/B — бомба Mark 82 з зарадам выбухоўкі PBXN-109 (замест H-6); маса — 480 фунтаў. PBXN-109 — менш адчувальны выбуховы напаўніцель. * BLU-126/B — бомба Mark 82 паменшаннай разбуральнай сілы. * Mark 62 Quickstrike mine — марская міна на базе авіябомбы Mark 82. [[Файл:B-2 spirit bombing.jpg|міні|300пкс|Скід бомбаў Mark 82 з самалёта [[Northrop B-2 Spirit|B-2]] падчас вучэньняў у Ціхім акіяне недалёка ад Пойнт Мугу (Каліфорнія, 1994 год)]] == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} [[Катэгорыя:Авіябомбы]] fgqwp1zjs5znz1a2e0mpwdibdjvwlbh 0 107942 2697597 2691045 2026-10-24T23:09:44Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697597 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = НЭК |Лягатып = NEC Nijmegen.png |ПоўнаяНазва = Nijmegen Eendracht Combinatie |Заснаваны = 15 лістапада 1900 |Горад = [[Нэймэген]], [[Нідэрлянды]] |Стадыён = [[Гофэртстадыён]] |Умяшчальнасьць = 12500 |Прэзыдэнт = |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Нідэрляндаў|НЭКНэймэгеЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Нідэрляндаў|НЭКНэймэгеСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Нідэрляндаў|НЭКНэймэге}} |Прыналежнасьць = Нідэрляндзкія }} '''НЭК''' ({{мова-nl|Nijmegen Eendracht Combinatie}}) — [[Нідэрлянды|нідэрляндзкі]] футбольны клюб з гораду [[Нэймэген]]у. Заснаваны ў 1900 годзе. Клюб чатыры разы прабіваўся ў фінал [[Кубак Нідэрляндаў па футболе|Кубка Нідэрляндаў]], але гэтак і ня здолеў атрымаць трафэй. == Гісторыя == [[Файл:Voetbal. Volewijckers tegen NEC 1-2. Doelpunt, Bestanddeelnr 905-7266.jpg|значак|зьлева|На хатнім матчы НЭКу ў 1953 годзе.]] Найстарэйшым папярэднікам НЭКу быў клюб «Ээндрахт», які быў закладзены 15 лістапада 1900 году Аўгустам Лёдэнстэйнам, Антоонам Кёйпэрсам і Ваўтэрам дэ Лентам. Клюб быў патрыбны тым, што прадстаўнікі працонай клясы праз сваё паходжаньня ня мелі мажлівасьць гуляць за «[[Кўік-1888 Нэймэген|Кўік-1888]]», які быў галоўным клюбам гораду на той час<ref>[https://www.detrouwehonden.nl/geschiedenis/1900-1910/ «1900—1910»]. De Trouwe Honden.</ref>. Празь недахоп сродкаў «Ээндрахт» першапачаткова ладзіў толькі таварыскія матчы супраць камандаў зь іншых частак гораду ажно да 1903 году, але пасьля стварэньня гарадзкой лігі Нэймэгену далучыўся да яе. Каманда сталася першым чэмпіёнам лігі, дзякуючы чаму прасунулася ў рэгіянальную лігу [[Гельдэрлянд]], а яшчэ праз два гады клюб быў запрошаны ў другі дывізіён. У красавіку 1910 году «Ээндрахт» аб’яднаўся з клюбам НВВ, які паўстаў за два гады да таго, дзякуючы высілкам былых удзельнікамі клюбу «Кўік-1888». Новы клюб атрымаў назву НЭК, якая ў перакладзе зь нідэрляндзкае мовы значыць «Зьвяз Нэймэгену і Ээндрахту». Свой першы матч аб’яднаная каманда правяла супраць амстэрдамскага клюбу ДЭК. Сустрэчы скончылася ўнічыю зь ліку 0:0<ref name="historie">[https://www.nec-nijmegen.nl/club/historie.htm «Historie»]. NEC Nijmegen.</ref>. У пачатку 1920-х гадоў пасьля гадоў туляньняў па розных палёх клюб нарэшце набыў зямлю і пабудаваў стадыён [[Газэнкампсэвэг]]<ref name="historie"/>. Колькасьць заўзятараў і папулярнасьць НЭКу пачалі расьці, але посьпехаў на пляцоўках бракавала. Не зважаючы на тое, што клюб здабываў перамогі ў другім дывізіёне ў 1928, 1929, 1931 і 1934 гадах, але прасунуцца ў найвышэйшую лігу НЭК ня здолеў, праз паразы ў матчах плэй-оф<ref>[https://web.archive.org/web/20230729094725/https://www.synergy.nu/en/magazine/n-e-c-nijmegen-a-story-about-a-historious-rich-club «N.E.C. Nijmegen, a story about a historious rich club»]. Synergy.</ref>. Толькі зь пятай спробы нэймэнгенцы здолелі прасунуцца да элітнага дывізіёну ў 1936 годзе<ref>[http://historiebetaaldvoetbal.nl/nec/ «N.E.C. Nijmegen»]. Historie Betaald Voetbal.</ref>. У 1939 годзе НЭК стаў першым ва ўсходнім дывізіёне чэмпіянату, але ў фінальным раўндзе фінішаваў толькі трэцім. Пры гэтым у хатнім матчы супраць чэмпіёну «[[Аякс Амстэрдам|Аяксу]]» каманда здабыла перамогу зь лікам 6:2. У 1942 годзе НЭК пераехаў на новы [[Гофэртстадыён]], які месьціцца ў [[Гофэртпарк]]у на ўскрайку гораду. == Склад == : ''Актуальны на 19 верасьня 2026 году'' {{Склад}} {{Гулец1|1|Q75291581|Бр|}} {{Гулец1|3|Q26266373|Аб|}} {{Гулец1|4|Q27881565|Аб|}} {{Гулец1|6|Q59656161|ПА|}} {{Гулец1|7|Q22007007|Нап|}} {{Гулец1|8|Q97096825|ПА|}} {{Гулец1|9|Q182036|ПА|капітан}} {{Гулец1|10|Q713895|ПА|}} {{Гулец1|11|Q57243164|ПА|}} {{Гулец1|12|Q98090130|Бр|}} {{Гулец1|14|Q27942727|Нап|}} {{Гулец1|17|Q897504|Аб|}} {{Гулец1|18|Q36194149|ПА|}} {{Гулец1|19|Q136557086|Нап|}} {{Гулец1|20|Q115477105|ПА|}} {{Падзел складу}} {{Гулец1|21|Q117279719|Аб|}} {{Гулец1|22|Q99524444|Аб|}} {{Гулец1|24|Q116215237|Аб|}} {{Гулец1|26|Q135692996|ПА|}} {{Гулец1|30|Q862909|Нап|}} {{Гулец1|34|Q137884546|Нап|}} {{Гулец1|35|Q23541080|ПА|}} {{Гулец1|36|Q140855198|Бр|}} {{Гулец1|37|Q136693320|ПА|}} {{Гулец1|38|Q140855205|Бр|}} {{Гулец1|42|Q140855208|Аб|}} {{Гулец1|66|Q118465236|Аб|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Барусія Дортмунд|Барусія Д.]]}} {{Гулец1|73|Q120282825|Аб|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Порту (футбольны клюб)|Порту]]}} {{Гулец1|77|Q130459793|Нап|}} {{Гулец1|99|Q125092501|Нап|{{Падказка|ар.|арэнда}} [[Рэд Бул Зальцбург|Рэд Бул]]}} {{Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.nec-nijmegen.nl/ Афіцыйны сайт клюбу] {{Эрэдывізія чэмпіянату Нідэрляндаў па футболе}} [[Катэгорыя:Нэймэген]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1900 годзе]] sd03ga6n6b8rlusdcez7fmvvh0xs30a 0 125997 2697602 2259427 2026-10-25T05:01:43Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697602 wikitext text/x-wiki '''Перапіс насельніцтва ЗША''' — [[перапіс насельніцтва]], які праводзіцца ў [[ЗША|Злучаных Штатах Амэрыкі]] кожныя дзесяць гадоў. Адказнасьць за арганізацыю і правядзеньне перапісу нясе [[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]]. == Гісторыя == Артыкул 1 [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі Злучаных Штатаў]] прадугледжвае, што перапіс насельніцтва павінен праходзіць не радзей аднаго разу ў дзесяць гадоў.<ref>[[Wikisource:Constitution of the United States of America|Канстытуцыя Злучаных Штатаў]], параграф 1, раздзел 2: «The actual Enumeration shall be made within three Years after the first Meeting of the Congress of the United States, '''and within every subsequent Term of ten Years''', in such Manner as they shall by Law direct.»{{ref-en}}</ref> Ад гэтага залежыць колькасьць мандатаў ад кожнага штату ў [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаце прадстаўнікоў]] і ў [[Калегія выбаршчыкаў ЗША|Калегіі выбаршчыкаў]]. Перапіс ажыцяўляецца кожныя 10 гадоў у гадах, якія сканчаюцца нулём (2000, 2010), і завецца «дзесяцігадовым». Разьдзел 13 [[Кодэкс Злучаных Штатаў|Кодэксу Злучаных Штатаў]] апісвае працэдуру правядзеньня перапісу і апрацоўкі зьвестак.<ref>[https://web.archive.org/web/20120712084238/http://www.law.cornell.edu/uscode/text/13 Кодэкс Злучаных Штатаў, раздзел 13: «Перапіс насельніцтва]» Cornell University Law School {{ref-en}}</ref> Першы перапіс быў праведзены ў 1790 годзе пры [[Томас Джэфэрсан|Томасе Джэфэрсане]]. З 1790 да 1840 гадоў перапіс праводзіўся сіламі шэрыфаў. З 1840 году ўзьнік цэнтральны офіс перапісу, які дзейнічаў толькі падчас дзесяцігадовага перапісу. У 1890 годзе ўпершыню пры перапісе выкарыстоўвалі электрычную табуляцыйную машыну [[Гэрман Голерыт|Гэрмана Голерыта]] для апрацоўкі вынікаў. == Вынікі перапісаў == * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1790 году|1790]] — 3 929 214, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1800 году|1800]] — 5 236 631, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1810 году|1810]] — 7 239 881, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1820 году|1820]] — 9 638 453, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1830 году|1830]] — 12 866 020, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1840 году|1840]] — 17 069 453, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1850 году|1850]] — 23 191 876, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1860 году|1860]] — 31 443 321, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1870 году|1870]] — 38 558 371, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1880 году|1880]] — 49 371 340, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1890 году|1890]] — 62 979 766, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1900 году|1900]] — 76 212 168, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1910 году|1910]] — 92 228 496, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1920 году|1920]] — 106 021 537, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1930 году|1930]] — 123 202 624, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1940 году|1940]] — 132 164 569, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1950 году|1950]] — 151 325 798, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1960 году|1960]] — 179 323 175, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1970 году|1970]] — 203 211 926, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1980 году|1980]] — 226 545 805, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 1990 году|1990]] — 248 709 873, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 2000 году|2000]] — 281 421 906, * [[Перапіс насельніцтва ЗША 2010 году|2010]] — 308 745 538.<ref>[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html Census.gov]{{ref-en}}</ref> == Публікацыя вынікаў == Пасьля правядзеньня перапісу публікуюцца абагульненыя статыстычныя вынікі, якія ня ўтрымліваюць пэрсанальных зьвестак грамадзян. Праз 72 гады пасьля перапісу закон дазваляе публікаваць поўную інфармацыю, атрыманую ў выніку перапісу. 2 красавіка 2012 году на сайце Нацыянальнага архіва ЗША выкладзены амаль 4 мільёны адсканаваных копіяў апытальных лістоў перапісу насельніцтва ЗША 1940 году, якія ўтрымліваюць інфармацыю аб 132,2 мільёна тагачасных амэрыканцаў.<ref>[http://ria.ru/world/20120403/617014892.html Перапіс у ЗША 1940 года ў інтэрнэце сабрала 22,5 млн праглядаў]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Перапісы насельніцтва ў ЗША| ]] d16mb4iv1aw43qvyzkq14zg9skwat47 0 126598 2697599 2680080 2026-10-25T02:19:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697599 wikitext text/x-wiki {{Аўтамабіль |назва = ПАЗ-3205 |выява = [[Файл:ПАЗ 32054 (new face).jpg|300пкс]] |вытворца = [[Паўлаўскі аўтобусны завод|ПАЗ]]<br />[[Паўлаўскі аўтобус]] |вядомы як = |гады = з 1989 |зборка = |папярэднік = |наступнік = |кляса = |тып кузаву = |кампанаваньне = |плятформа = |рухавік = |кпп = |прывад = |колавая база = 3600 |даўжыня = 6925 |шырыня = 2500 |вышыня = 2960 |клірэнс = |маса = |поўная маса = 8060—8185 |грузападымальнасьць = |хуткасьць = 80—90 |дызайнэр = |падобныя = |commons = }} [[Файл:Маршрутка 243 Х ПАЗ.JPG|міні|250пкс|ПАЗ 3205 у [[Харкаў|Харкаве]]е. Выгляд сьпераду]] [[Файл:Маршрутка 243 Х ПАЗ1.JPG|міні|250пкс|ПАЗ 3205. Выгляд узбоч]] [[Файл:PAZ-3205.jpg|міні|250пкс]] '''ПАЗ-3205''' — савецкі, а затым расейскі высокападлогавы [[аўтобус]] малой клясы вытворчасьці заводу «[[Паўлаўскі аўтобус]]», зьяўляецца базаваю мадэльлю заводу. == Гісторыя == Распрацоўваўся шляхам стварэньня дзясяткаў дасьледчых узораў на працягу амаль 15 гадоў. Першая дасьледчая партыя аўтобусаў для выпрабаваньняў была выраблена ў 1979 годзе, канвэерная зборка была пачата ў 1984 годзе. Канчатковы варыянт аўтобуса быў зацьверджаны ў 1986 годзе. Сэрыйны выпуск пачаўся 1 сьнежня 1989 году, калі на канвэеры цалкам спынілі выпуск папярэдняе мадэлі ПАЗ-672М. 4 чэрвеня 2001 году на заводзе адзначаўся выпуск 100-тысячнага аўтобуса дадзенае мадэлі. У 2008 годзе праведзена мадэрнізацыя вытворчасьці, што дазволіла праводзіць сэртыфікацыю для рэґулярнага выкарыстаньня на загружаных маршрутах, значна ўзрос рэсурс службы кузава (з 5 да 10 гадоў), у салён усталёўваюцца больш эфэктыўная атапляльня і больш камфортныя сядзеньні. == Мадыфікацыі == Выпускаецца ў вялікай колькасьці мадыфікацыяў, асноўнымі зь якіх зьяўляюцца: * '''''ПАЗ-32053''''' — аўтобус з аднымі аўтаматычнымі дьзвярамі для прыгарадных маршрутаў * '''''ПАЗ-32053-50П''''' — аўтобус з аднымі аўтаматычнымі дзьвярамі для прыгарадных маршрутаў з палепшаным салёнам * '''''ПАЗ-32054''''' — аўтобус з двума аўтаматычнымі дзьвярамі для гарадскіх маршрутаў з карбюратарным рухавіком ЗМЗ-5234.10 * '''''ПАЗ-32054-03''''' — аўтобус з двума аўтаматычнымі дзьвярамі для гарадскіх маршрутаў з дызэльным рухавіком Cummins B 3.9 140 CIV-1 * '''''ПАЗ-32054-07''''' — аўтобус з двума аўтаматычнымі дзьвярамі для гарадскіх маршрутаў з дызэльным рухавіком ММЗ 245.7 * '''''ПАЗ-32053-20''''' — грузапасажырскі аўтобус для перавозкі будаўнічых брыгадаў і абсталяваньняў * '''''ПАЗ-32053-80''''' — [[катафалк (транспарт)|рытуальны аўтобус]] * '''''ПАЗ-32053-70''''' — [[школьны аўтобус]] == Тэхнічныя характарыстыкі == {| class="standard" cellpadding="4" cellspacing="0" |align="center" style="background:silver" colspan=2 |Тэхнічныя характарыстыкі |- | Кузаў || Апорны, вагоннае кампаноўкі |- | Колавая формула|| 4х2 |- | Агульны лік месцаў || 36 |- | Лік месцаў для сядушкі || 21—25 |- | Максымальная хуткасьць, км/г|| 80—90 |- | Кантрольны выдатак паліва пры 60 км/г, л/100 км|| 18—20,5 |- | Ёмістасьць паліўнага бака, л || 105 |- | Тармазная сыстэма || пнэўматычная, двухконтурная з ABS |- | Даўжыня, мм || 6925 |- | Шырыня, мм || 2500 |- | Вышыня, мм || 2960 |- | База, мм || 3600 |- | Поўная маса, кг || 8060—8185 |- | Камплектуецца рухавікамі || ЗМЗ-5234.10, Cummins B 3.9 140 CIV-1, ММЗ 245.7 |- | Вэнтыляцыя || 3 люка ў даху, фортачкі на бакавых вокнах |- | Рулявы мэханізм || МАЗ-64229 з гідраўзмацняльнікам руля |} == Літаратура == * Автобус ПАЗ-672 тех. описание, эксплуатация и Т. О. 353 с. 1984 * Автобус ПАЗ-3205-07 (дв. Д-245) экспл. и обслуживание 146 с. 1999 * Автобус ПАЗ-3205 тех. описание и эксплуатация 245 с. 1998 * Автобус ПАЗ-3205 технология тех. обслуживания 54 с. 1996 == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20120423104650/http://pazforum.ru/ Форум пра аўтобусы ПАЗ] * [https://web.archive.org/web/20111013191808/http://gortransport.kharkov.ua/routes/ps.php?ps_id=28 Гісторыя аўтобусаў ПАЗ-3205 на сайце Харкаў Транспартны] * [https://web.archive.org/web/20090623075642/http://www.gruzovoy.ru/articles/1918 Народны аўтобус ПАЗ] [[Катэгорыя:Аўтобусы СССР]] [[Катэгорыя:Аўтобусы ПАЗ|3205]] 28tgtuybpnm0336uesp7rls9xxl9oc5 0 127017 2697586 1828824 2026-10-24T20:52:33Z Vladislav Volcheck 25325 2697586 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Чурылавічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Чурылавічаў |Трансьлітараваная назва = Čurylavičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Менскі раён|Менскі]] |Сельсавет = [[Міханавіцкі сельсавет|Міханавіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 666 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 223029 |СААТА = |Выява = Н9531, Чуриловичи.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 44 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 34 |Даўгата сэкундаў = 10 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Чуры́лавічы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 311</ref> — [[вёска]] ў [[Менскі раён|Менскім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]], на дарозе {{таблічка-by|Н|9060}}. Чурылавічы ўваходзяць у склад [[Міханавіцкі сельсавет|Міханавіцкага сельсавету]]. == Насельніцтва == * 2010 год — 666 чалавек * 1999 год — 669 чалавек == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Міханавіцкі сельсавет}} {{Менскі раён}} [[Катэгорыя:Міханавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Менскага раёну]] ac6rj85dq43uqchc85cvxnvmqty69ou 0 135070 2697581 2697463 2026-10-24T19:58:32Z Rotondus 11902 абнаўленьне зьвестак 2697581 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Ю́ры Цыга́лка''' (27 траўня 1983, [[Менск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] — 22 кастрычніка 2026) — колішні беларускі футбаліст, брамнік. Уваходзіць у Клюб беларускіх брамнікаў, якія не прапускалі галы ў 100 і болей матчах на найвышэйшым узроўні<ref>[http://www.pressball.by/articles/football/others/80786 Дела вратарские. Гаеву пора за шампанским]{{Ref-ru}}</ref>. Завяршыў кар’еру ў пачатку 2014 году. == Кар’ера == === Клюбная === У 2000 годзе пачаў кар’еру футбаліста ў складзе менскага «[[Дынама-Юні Менск|Дынама-Юні]]». Пазьней выступаў у асноўнай камандзе, а таксама ў казаскім «[[Усход Аскемэн|Усходзе]]», затым перайшоў у склад берасьцейскага «[[Дынама Берасьце|Дынама]]». З 2008 году па 2009 год абараняў колеры румынскага клюбу «[[Пандурый Тыргу-Жыў|Пандурый]]», у 2009 годзе зноў вярнуўся ва «Ўсход», і ўжо ў 2010 годзе перайшоў у «[[Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» з [[Салігорск]]у. У пачатку 2014 году пакінуў «Шахцёр»<ref>[http://www.football.by/news/53008.html Цыгалко и Курскис уходят из «Шахтера», Цеван и Греньков продлили контракты с клубом]{{Ref-ru}}</ref>, пасьля чаго абвесьціў пра завяршэньне кар’еры<ref>[http://www.pressball.by/news/football/156031 Юрий Цыгалко повесил перчатки на гвоздь]{{Ref-ru}}</ref>. === Міжнародная === З 2002 па 2004 гады быў гульцом [[моладзевая зборная Беларусі па футболе|моладзевай зборнай Беларусі]], зь якой выступіў на моладзевым чэмпіянаце Эўропы ў [[Нямеччына|Нямеччыне]]. Таксама, у 2003 годзе дэбютаваў у складзе нацыянальнай [[Мужчынская зборная Беларусі па футболе|зборнай Беларусі]] за якую правёў 3 матчы. == Дасягненьні == * [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2004 году|2004]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па футболе 2003 году|2003]], [[Кубак Беларусі па футболе 2007 году|2007]] * Срэбраны прызэр чэмпіянату Беларусі: [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2001 году|2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2010 году|2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2011 году|2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2013 году|2013]] * Бронзавы прызэр чэмпіянату Беларусі: [[Чэмпіянат Беларусі па футболе 2003 году|2003]] == Асабістае жыцьцё == У Юрыя быў брат-блізьнюк, [[Максім Цыгалка]], які скончыў кар’еру з-за траўмы. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20121231014636/http://www.fcshakhter.by/klub/osnovnoi-sostav/30-goalkeepers/548-yurij-tsygalko.html Профіль на афіцыйным сайце «Шахцёру»]{{Ref-ru}} * [http://www.pressball.by/footballstat/yuri_tsygalko/ Статыстыка «ПБ-Инфо»]{{Ref-ru}} * [http://www.transfermarkt.de/en/yuri-tsygalko/profil/spieler_26334.html Профіль на сайце transfermarkt.de]{{Ref-en}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Цыгалка, Юры}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Менску]] [[Катэгорыя:Беларускія футбалісты]] [[Катэгорыя:Футбалісты зборнай Беларусі]] mh1yzeul0zzsvrkq55wdck0l1dfaa9t 0 135838 2697618 2203870 2026-10-25T11:54:29Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697618 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Сваляўскі раён | Арыгінальная назва = Свалявський район | Герб = Svalavskiy rayon gerb.png | Сьцяг = Svalavskiy rayon prapor.png | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = Раён | Уваходзіць у = [[Закарпацкая вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Свалява]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 54 503 |Год перапісу = 01.11.2012 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 673 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Svalyavskyi-Raion.png | Памер мапы = 300 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-3133 | Паштовыя індэксы = 89300—89335 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = #afd6ff }} '''Сваляўскі раён''' ({{мова-uk|Свалявський район}}) — колішнія адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Свалява]]. == Гісторыя == Раён скасаваны [[17 ліпеня]] [[2020]] году ў рамках заканчэньня рэформы дэцэнтралізацыі<ref>[https://web.archive.org/web/20210126162427/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-20#Text|назва= ПОСТАНОВА Верховної Ради України «Про утворення та ліквідацію районів»] {{ref-uk}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Накід:Геаграфія Украіны}} {{Накід:Украіна}} {{Закарпацкая вобласьць}} [[Катэгорыя:Колішнія раёны Закарпацкай вобласьці]] ibsaoafdgoloc8whk114brux4tlwhi4 0 141207 2697605 2676111 2026-10-25T06:26:45Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697605 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Прымаж Трубар |арыгінал імя = Primož Trubar |партрэт = Primož Trubar.PNG |памер = |апісаньне = Партрэт Прымажа Трубара з вокладкі ягонага Новага Запавету (XVI стагодзьдзе) |імя пры нараджэньні = |род дзейнасьці = |дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|9|6|1508}} |месца нараджэньня = [[Рашыца (Вяліке Ляшчэ)|Рашыца]], [[Крайна (герцагства)|Крайна]], [[Габсбурская манархія]] |грамадзянства = |падданства = |дата сьмерці = {{Памёр|28|6|1586|гадоў=78}} |месца сьмерці = [[Тубінген]] |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды = |сайт = |дадаткова = |commons = Primož Trubar }} '''Пры́маж Тру́бар''' ({{Мова-sl|{{Праслухаць|Sl-Primož Trubar.oga|Primož Trubar}}}}; 9 чэрвеня 1508, {{Не перакладзена|Рашыца (Вэліке Лашчэ)|Рашыца|sl|Rašica, Velike Lašče}} — 28 чэрвеня 1586, [[Тубінген]]) — [[Славенія|славенскі]] першадрукар і дзяяч [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], перакладнік на славенскую мову [[Біблія|Бібліі]], заснавальнік і першы [[супэрінтэндант]] [[Пратэстанцтва ў Славеніі|пратэстанцкай царквы ў Славеніі]]. Яго называюць «славенскім [[Марцін Лютэр|Лютэрам]]»<ref name="dlib.si">{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.dlib.si/preview/URN:NBN:SI:DOC-EL7XWPP2/|загаловак = Primož Trubar|фармат = |назва праекту = |выдавец = Digitalna knjižnica Slovenije|дата = 10 траўня 2013|мова = sl|камэнтар = }}</ref>. == Жыцьцяпіс == Прымаж Трубар нарадзіўся ў [[Рашыца (Вэліке Лашчэ)|Рашыцы]]<ref name="dlib.si" /> (цяпер у грамадзе [[Вяліке Ляшчэ (грамада)|Вяліке Ляшчэ]]) ў сям’і заможнага млынара і цесьляра. Навучаўся ў [[Рыека|Рыецы]], пасьля ў [[Зальцбург]]у. Стаў [[сьвятар]]ом. У 1524 року пазнаёміўся зь біскупам [[Трыест|трыесцкім]] [[П’етра Банома|Пятром Банома]], вядомым на той час гуманістам. У Трыесьце Прымаж прабыў па 1527 року, пасьля вярнуўся ў Крайну (тагачасная назва [[Славенія|Славеніі]]), дзе атрымаў першы досьвед прапаведніцтва. У 1528 паступіў у [[Венскі ўнівэрсытэт]]; аднак у наступным року навучаньне было перарванае з-за наступу [[Асманская імпэрыя|туркаў]]. У 1530 Прымаж Трубар вярнуўся на радзіму, парафіяльным сьвятаром у мястэчка {{Не перакладзена|Ляшка||sl|Laško}}. У 1535 року Трубар прызначаны сьвятаром катэдры ў [[Любляна|Любляне]]. Тут ён усё болей схіляецца да пратэстанцтва. Пэўны час яго не чапаюць дзякуючы падтрымцы біскупа Банома. У 1542 Трубара нават прызначаюць канонікам і прапаведнікам. Аднак люблянскі біскуп з падазрэньнем ставіўся да ягонага вучэньня, таму Прымаж Трубар быў вымушаны пакінуць парафію Сьв. Барталямэя, якою ён загадваў з 1546 року. У 1547 року за распаўсюд пратэстанцкіх ідэяў Трубар быў высланы з краіны і пераехаў у [[Нямеччына|Нямеччыну]]. На новым месцы Прымаж Трубар стаў прапаведнікам у [[Ратэнбург-над-Таўбэрам|Ратэнбургу-над-Таўбэрам]], а пасьля парафіяльным сьвятаром [[Кэмптэн]]а й [[Урах]]у каля Тубінгену. Ва Ўраху Трубар адчыніў славенскую друкарню. Тут ён выдаў першую друкаваную славенскую кнігу {{Не перакладзена|Абэцэдар (Трубар)|«Абэцэдар»||Abecedarium (Trubar)}} (1550) і першую перакладную кнігу на славенскую мову — {{Не перакладзена|Катэхізіс (Трубар)|«Катэхізіс»||Catechismus}} (1551, зь нямецкай). Тым часам Рэфармацыя моцна ўкаранілася ў Крайне, і ў 1560 року {{Не перакладзена|скупшчына||uk|Скупщина}} герцагства запрасіла Трубара заняцца кіраваньнем і парадкаваньнем пратэстанцкай царквы сярод славенцаў. Прымаж склаў новы малітоўнік на аснове Вюртэмбэрскага, Нюрнбэрскага ды Мэкленбурскага царкоўных рэглямантаў. Не зважаючы на перашкоды з боку каталіцкай улады, Трубар з двума перапынкамі быў настаяцелем пратэстанцкай царквы ў Крайне да 1565 року, калі эрцгерцаг Карл Габсбург навечна выслаў яго па-за межы сваёй дзяржавы. Трубар вярнуўся ў Нямеччыну і ў 1566 року пераклаў і надрукаваў славенскаю моваю [[Псалтыр]]. Увесь далейшы час прысьвяціў перакладу [[Новы Запавет|Новага Запавету]]. Пераклад быў скончаны ў 1581 року, у 1586 скончыў пераклад «Postilla» Марціна Лютэра. Выдаў таксама славенскія пераклады [[Аўгсбурскае вызнаньне|Аўгсбурскага]], [[Вюртэмбэрскае вызнаньне|Вюртэмбэрскага]] і [[Саксонскае вызнаньне|Саксонскага]] вызнаньняў пад назваю «Articuli», гімны і царкоўныя сьпевы. Памёр сьвятаром у мястэчку Дэрэндынген пад [[Тубінген]]ам, дзе й пахаваны. == Памяць == [[Файл:Kip-Trubar.JPG|значак|Помнік Прымажу Трубару ў Любляне скульптара Франца Бэрнэкера. Белы мармур, 1910]] У 1986 року Славенскае тэлебачаньне паказала тэлесэрыял, зрэжысаваны Андрэем Строянам паводле сцэнару [[Драга Янчар]]а, у якім у галоўнай ролі Прымажа Трубара зьняўся [[Польдэ Бібіч]]. Трубар выяўлены на [[Славенскі толяр|10-толяравай банкноце]]<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.bsi.si/en/description-banknotes-and-coins.asp?MapaId=528|загаловак = 10 SIT|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[Банк Славеніі|Banka Slovenije]]|дата = 20 красавіка 2016|мова = sl|камэнтар = }}</ref> ўзору 1992 року, на [[Славенскія эўра|1-эўравай славенскай манэце]] (2007) і на [[Памятныя манэты 2 эўра|2-эўравай памятнай манэце]] (2008)<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = https://www.dbs.si/numizmatika/kovanci?year=2008|загаловак = Kovanci|фармат = |назва праекту = |выдавец = Deželna banka Slovenije|дата = 20 красавіка 2016|мова = sl|камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 22 траўня 2008|url = http://www.ibiblio.org/theeuro/files/files.c2e/2e.2008.06.slovenia.htm|загаловак = €2 Commemorative Design 2008|фармат = |назва праекту = Slovenia|выдавец = The Euro Information Website|дата = 10 траўня 2013|мова = en|камэнтар = }}</ref>, выбітай у год сьвяткаваньня 500-й гадавіны нараджэньня Прымажа Трубара<ref>{{Спасылка |url=http://www.trubar2008.si/eng/ |загаловак=The Year of Trubar 2008 |выдавец=Coordinating Committee for State Celebrations, Government of Slovenia. Protocol of the Government of the Republic of Slovenia. Government of the Republic of Slovenia Communication Office |дата=7 лютага 2011|мова = en}}</ref>. Таксама ў гонар сьвяткаваньня была выдадзеная паштовая марка зь ягонай выявай<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 22 траўня 2008|url = http://www.posta.si/postage-stamp/4139/Prominent-Slovenes?nodeid=1106|загаловак = Prominent Slovenes|фармат = |назва праекту = |выдавец = Pošta Slovenije|дата = 20 красавіа 2016|мова = en|камэнтар = }}</ref>. У 2009 року высілкамі дабраахвотнікаў быў перавыдадзены Катэхізіс Трубара ў адаптацыі на сучасную славенскую мову з паралельным арыгінальным тэкстам<ref>{{Навіна|аўтар= |загаловак= First Slovenian Book Available in Modern Slovenian|спасылка= http://www.sta.si/vest.php?s=s&id=1440630|выдавец= Славенскае інфармацыйнае агенцтва|дата публікацыі= 23 кастрычніка 2009|дата доступу= 10 траўня 2013|мова = en}}</ref>. З 2010 року 8 чэрвеня ў Славеніі адзначаюць як Дзень Прымажа Трубара<ref name="STA Trubar Day">{{Навіна|аўтар= |загаловак= Slovenia Gets Primoz Trubar Day|спасылка= http://www.sta.si/vest.php?s=a&t=0&id=1524945|выдавец= Slovenia Press Agency|дата публікацыі= 18 чэрвеня 2010|дата доступу= 7 лютага 2011|мова = en}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Primus Truber. Der slowenische Reformator und Württemberg, hg. von Sönke Lorenz, Anton Schindling, Wilfried Setzler (Veröffentlichung der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg), Stuttgart 2011, {{ISBN|978-3-17-021273-2}}. * Siegfried Raeder, Art. Trubar, Primož, in: Religion in Geschichte und Gegenwart, 4., völlig neu bearb. Aufl., Bd. 8, 2005, 638. {{ISBN|3-16-146948-8}}. == Вонкавыя спасылкі == * [http://www2.arnes.si/~sskkkrsko2/TRUBAR_l/P_TRUBAR.htm Бачына, прысьвечаная Трубару] {{ref-sl}} * [https://web.archive.org/web/20120206215032/http://www.randburg.com/si/general/slo8.html Славутыя славенцы] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20130509031256/http://www.trubarforum.si/ Форум перакладнікаў твораў Трубара на сучасную славенскую мову] {{ref-sl}} * [http://www.thezaurus.com/webzine/primoz_trubar_reformer/ Вэбзін Славеніяна] {{ref-en}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Трубар, Прымаж}} [[Катэгорыя:Першадрукары]] [[Катэгорыя:Пастары]] [[Катэгорыя:Славенскія лютэране]] [[Катэгорыя:Нямецкія пратэстанцкія дзеячы]] [[Катэгорыя:Асобы на манэтах]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі на славенскую мову]] [[Катэгорыя:Пратэстанцкія перакладчыкі Бібліі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на славенскую мову]] iianvbxuqsmtrnzdoyvjz1lfq5y8gbg 0 162536 2697568 2610117 2026-10-24T12:45:44Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697568 wikitext text/x-wiki '''Ленінапа́д''' — дэмантаж, пашкоджаньне або знос помнікаў [[Уладзімер Ленін|Уладзімеру Леніну]] ды іншым камуністычным, савецкім палітычным дзяячам ХХ стагодзьдзя ва Ўкраіне. Працэс атрымаў такую назву падчас [[Эўрамайдан|Рэвалюцыі Годнасьці]] 2013—2014 гг. і набыў маштаб на хвалі пратэставых настрояў, а пасьля й у рамках [[Дэкамунізацыя ва Ўкраіне|Дэкамунізацыі ва Ўкраіне]]. == Гісторыя == [[Файл:Statue of Lenin in Kharkiv (Freedom Square) after destruction7 29.09.2014.jpg|значак|Пастамэнт помніка Леніну пасьля зносу статуі. Харкаў, 29 верасьня, 2015 год]] Першы выпадак зносу помніка Леніну ва Ўкраіне зафіксаваны [[1 жніўня]] 1990 году ў [[Чырванаград]]зе, [[Львоўская вобласьць]]. У 1990-х гадах у [[Галічына|Галічыне]] й [[Валынь|Валыні]] было дэмантавана каля 2000 помнікаў Леніну. На пачатку 2000-х гадоў было дэмантавана каля 600 помнікаў Леніну, пераважна ў цэнтральных вобласьцях Украіны. == Падзеі == 8 сьнежня 2013 году пад час Эўрамайдану актывісты зьнесьлі помнік Леніну на [[Бэсарабская плошча|Бэсарабскай плошчы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]. Знос помніку ў сталіцы выклікаў ланцуговую рэакцыю ў іншых гарадах Украіны. У СМІ гэты працэс атрымаў назву '''«Ленінапад»'''. За 2014 год было зьнесена 552 манумэнты Леніну. == Працэс па стане на 2016 год == 17 сакавіка 2016 у [[Запарожжа|Запарожжы]] быў дэмантаваны найвялікшым на той час помнік Леніну на неакупаванай тэрыторыі Украіны, вышынёй 19,8 мэтраў<ref>[http://www.istpravda.com.ua/short/2016/03/17/149018/ В ЗАПОРІЖЖІ НАРЕШТІ ЗНЕСЛИ НАЙБІЛЬШОГО ЛЕНІНА] // электроннае выданьне ''«Історична Правда»''</ref>. У перыяд ад [[Крымскі крызіс (2014)|анэксіі Крымскага паўвострава Расейскай Федэрацыяй]] да 28 верасьня 2014 найвялікшым помнікам на неакупаванай тэрыторыі быў помнік Леніну ў [[Харкаў|Харкаве]], вышынёй 20,2 м. На дадзены момант найвялікшы помнік Леніну ва Украіне знаходзіцца ў анэксаваным Расейскай Федэрацыяй горадзе [[Севастопаль|Севастопалі]], вышынёй 20,75 м. Усяго падчас зносу помнікаў Леніну ва Украіне было дэмантавана каля 900 манумэнтаў. Па стане на сакавік 2016 года ў Украіне засталося прыкладна 1100 помнікаў у розных рэгіёнах краіны == Знос помнікаў іншым камуністычным дзеячам == Пад час Ленінападу зьнесьлі, дэмантавалі або пашкодзілі шэраг помнікаў іншым [[Камунізм|камуністычным]] дзеячам, а таксама іншы сымбалі [[СССР|савецкае]] эпохі, сярод якіх помнікі [[Сяргей Кіраў|Кіраву]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140226025754/http://kolo.poltava.ua/2014/02/22/na-poltavshhini-u-lubnax-miska-vlada-znesla-lenina-lyudi-kirova/ На Полтавщині у Лубнах міська влада знесла «Леніна», люди — Кірова] // электроннае выданьне ''«Новини Полтави»''</ref>, [[Карл Маркс|Марксу]]<ref>[https://web.archive.org/web/20151119041717/http://piryatin-visti.at.ua/publ/pirjatin_vzhe_bez_leniniv_ta_karla_marksa/1-1-0-2213 Пирятин вже без Ленінів та Карла Маркса] // электроннае выданьне ''«Пирятинські вісті»''</ref>, [[Міхаіл Калінін|Калініну]]<ref>[https://web.archive.org/web/20151119204118/http://sever.lg.ua/2015-05-20-v-severodonetske-snesli-pamyatnik-sverdlovu В Северодонецке снесли памятник Свердлову] // электроннае выданьне «Мой город Северодонецк»</ref>, [[Фелікс Дзяржынскі|Дзяржынскаму]]<ref>[https://web.archive.org/web/20151119084220/http://www.kherson.pro/news.php?act=see&cat_act=1&cat=6&id=6244 Памятник Дзержинскому в Херсоне исчез с постамента] // электроннае выданьне ''«Kherson.PRO»''</ref> ды іншым. == У Беларусі == Па меркаваньні [[Масква|маскоўскага]] [[культуралёгія|культуроляга]] [[Дзьмітры Кудзінаў|Дзьмітрыя Кудзінава]], [[Беларусь]] — адзіная краіна на прасторы [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|былога СССР]], дзе помнікі Леніну пакуль ня зносілі цэнтралізавана<ref>[https://web.archive.org/web/20160304200144/http://udf.by/number/112727-za-gody-nezavisimosti-v-belarusi-stalo-na-200-pamyatnikov-leninu-menshe.html За гады незалежнасьці ў Беларусі стала на 200 помнікаў Леніну меней] // UDF.by, навіны</ref>. [[24 лютага]] [[2015]] году менскія будаўнікі зьнесьлі помнік Леніну ў былым вайсковым гарадку [[Уручча|Ўручча]], хоць гэты помнік не перашкаджаў будаўніцтву<ref>[https://web.archive.org/web/20160305211330/http://charter97.org/be/news/2015/2/24/140859/ Будаўнікі ў Менску скінулі помнік Леніну] // [[Хартыя’97]], навіны</ref>, але праз два месяцы гэты помнік быў ізноў усталяваны каля найбліжэйшай школы<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=148284 Ля школы ва Уруччы паставілі помнік Леніну] // [[Наша Ніва]]</ref>. == Глядзіце таксама == * {{не перакладзена|Дэрусыфікацыя ва Ўкраіне||uk|Дерусифікація в Україні}} ** [[Закон Украіны «Аб асуджэньні й забароне прапаганды расейскай імпэрскай палітыкі ва Ўкраіне й дэкалянізацыі тапанімікі»]] ** [[Пушкінапад]] ** {{не перакладзена|Суворовапад||uk|Демонтаж пам'ятників Суворову в Україні}} * {{не перакладзена|Дэкамунізацыя ва Ўкраіне||uk|Декомунізація в Україні}} ** {{не перакладзена|Украінскія законы аб дэкамунізацыі||uk|Українські закони про декомунізацію}} * {{не перакладзена|Закон Украіны «Аб забесьпячэньні функцыянаваньня ўкраінскай мовы як дзяржаўнай»||uk|Закон України «Про забезпечення функціонування української мови як державної»}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=KtX_EDv5VPk Хэрсон: знос помніка Леніну ў цэнтры гораду] * [https://web.archive.org/web/20160305010908/https://pieramoha.org/artykuly/ad-lieninizma-da-lieninapada Від ленінізму до ленінопаду — Павло Подобєд, Український інститут національної пам’яті;] Першакрыніца: [http://www.radiosvoboda.org/content/article/26770232.html]. * [https://www.svaboda.org/a/28099649.html 32 гарады і мястэчкі Беларусі, дзе больш няма помніка Леніну] // [[Свабода (радыё)|«Радыё Свабода»]] [[Катэгорыя:Эўрамайдан]] [[Катэгорыя:Антыкамунізм]] [[Катэгорыя:Дэрусіфікацыя]] mgm8e2n13bsgx1i5wdv6h2pxqnacye2 0 178025 2697588 2575378 2026-10-24T20:56:15Z Rotondus 11902 /* Міжнародныя санкцыі */ вычытка 2697588 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = «Менскі электратэхнічны завод» |лягатып = |тып = [[адкрытае акцыянэрнае таварыства]] |лістынг на біржы = |дэвіз = |заснаваная = жнівень 1956 |заснавальнікі = |разьмяшчэньне = [[Менск]], вул. Уральская, д. 4 |ключавыя постаці = [[Аляксандар Радзевіч]] |галіна = [[прамысловасьць]] |прадукцыя = аўтазараднік, [[дызэльны генэратар]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|токаабмежавальны рэактар||en|Current limiting reactor}}, [[трансфарматар]], электрабагравальнік, [[электрападстанцыя]] |абарачэньне = {{Падзеньне}}1356,080 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб дзейнасьці ААТ за 2015 год|спасылка=http://minfin.gov.by/upload/depcen/oao/otchet2015.zip|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=23 траўня 2016|дата доступу=17 кастрычніка 2016}}</ref> (2015; $84,574 млн)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2015 год (16 034,24 за даляр)|спасылка=http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/|выдавец=[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2016|дата доступу=17 кастрычніка 2016}}</ref> |апэрацыйны прыбытак = {{Падзеньне}}26,853 млрд руб ($1,675 млн) |чысты прыбытак = {{Падзеньне}}14,520 млрд руб ($0,906 млн) |лік супрацоўнікаў = 3270 (2016 г.) |матчына кампанія = [[Міністэрства прамысловасьці Рэспублікі Беларусь]] |даччыныя кампаніі = «[[Вітаўтаматыка]]» ([[Віцебск]]), «[[Лідзкі завод электравырабаў]]» ([[Гарадзенская вобласьць]]), «[[Ратон]]» ([[Гомель]]), «Спэцаўтаматыка» ([[Берасьце]]) |аўдытар = |сайт = [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.metz.by/ metz.by] }} «'''Менскі электратэхнічны завод'''» (МЭТЗ) — прадпрыемства Беларусі па вырабе электраабсталяваньня, заснаванае ў жніўні 1956 г. як Менскі завод электрашчытоў кіраваньня. З 1967 г. носіць сучасны назоў<ref name="б"/>. На 2011 г. зьяўляўся адным з найбольшых вытворцаў сілавых [[трансфарматар]]аў у Эўропе<ref name="з"/>. На 2016 г. вырабляў: сілавыя [[аліва]]выя і сухія трансфарматары; камплектныя {{Артыкул у іншым разьдзеле|Электрападстанцыя|трансфарматарныя падстанцыі|be|Электрычная падстанцыя}} (КТП); антырэзанансныя, рухавіковыя, сеткавыя і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Токаабмежавальны рэактар|токаабмежавальныя рэактары|en|Current limiting reactor}}; устаноўкі [[катод]]най абароны; [[Дызэльнае паліва|дызэльныя]] [[Электрастанцыя|электрастанцыі]]; аўтазараднікі [[акумулятар]]аў; пусказарадныя прылады і стартавыя дроты для аўтамабіляў; зварачныя паўаўтаматы; {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канвэктар|канвэктарныя|en|Convection heater}} электраабагравальнікі. == Холдынг == 18 верасьня 2014 г. [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь]] паставіла на ўлік «Менскі электратэхнічны завод» у Дзяржаўны рэестар [[холдынг]]аў за № 86. У холдынг увайшлі 11 [[ААТ]]: «Аптычнае станкабудаваньне і вакуўмная тэхніка» (Менск, вул. Філімонава, д. 25), «[[Вітаўтаматыка]]» ([[Віцебск]], вул. Менская, д. 16), «Завод сродкаў комплекснай аўтаматызацыі» (Менск, вул. Ляшчынскага, д. 8), «[[Ліда|Лідзкі]] завод электравырабаў» ([[Гарадзенская вобласьць]]), [[Астравец]]кі завод «Радыёдэталь» (Гарадзенская вобл.), «[[Ратон]]» ([[Гомель]], вул. Фядзюнінскага, д. 19), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Смаргонскі завод аптычнага станкабудаваньня|«Смаргонскі завод аптычнага станкабудаваньня»|ru|Сморгонский завод оптического станкостроения}} ([[Смаргонь]], Гарадзенская вобл.), «Спэцаўтаматыка» ([[Берасьце]], вул. Я.Купалы, д. 120/1), «Спэцмантажаўтаматыка» (Менск, вул. Гусоўскага, д. 6), «Спэцпрамаўтаматыка» (Гомель, вул. Хімзаводзкая, д. 8), «Спэцрадыёналадка» (Менск, вул. Магілёўская, д. 41). == Мінуўшчына == У жніўні 1956 г. на прадпрыемстве выпусьцілі першы трансфарматар. У 1957—1965 гг. пабудавалі дапаможныя карпусы. У 1960 г. пачалі сэрыйны выраб трансфарматараў уласнай канструкцыі з [[алюмін]]авай абмоткай замест абмоткі даражэйшым медным [[дрот]]ам. У 1980 г. прыступілі да вырабу гермэтычных ''гафраваных'' трансфарматараў, якія абыходзіліся без замены алівы цягам усяго тэрміну службы. Замест алівапашыральнікаў ціск пры нагрэве алівы ў іх кампэнсаваўся [[гофр]]амі бака. Гафраваны бак сталі запаўняць пад вакуўмам [[аліва]]й, якую папярэдне дэгазавалі для выкарыстаньня без замены цягам ўсяго тэрміну службы. Выраб гафраваных бакаў наладзілі на абсталяваньні, набытым у францускага прадпрыемства {{Артыкул у іншым разьдзеле|Альстом|«Альстом»|be|Alstom}} (Сэнт-Ўэн, дэпартамэнт [[Сэн-Сэн-Дэні]], рэгіён [[Іль-дэ-Франс]]). У 1990 г. асвоілі выраб пласьцінаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Магнітаправод|магнітаправодаў|en|Magnetic core}} з электратэхнічнай [[Сталь|сталі]] на аўтаматызаванай лініі, набытай у нямецкага прадпрыемства {{Артыкул у іншым разьдзеле|Гайнрых Георг (прадпрыемства)|«Гайнрых Георг»|de|Heinrich Georg Maschinenfabrik}} (Кройцталь, [[Арнсбэрская акруга]], зямля [[Паўночны Райн — Вэстфалія]]). Разьмяшчэньне такіх магнітаправодаў у трансфарматары дазволіла істотна скараціць страты электраэнэргіі падчас працы пры халастым ходзе. Затым сумесна зь нямецкім прадпрыемствам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сымэнс (прадпрыемства)|«Сымэнс»|be|Siemens}} ([[Мюнхэн]], зямля [[Баварыя]]) наладзілі вытворчасьць сухіх трансфарматараў<ref name="з"/>. На 1999 г. Менскі электратэхнічны завод вырабляў: 1) сілавыя [[аліва]]выя трансфарматары (да 1000 кіля[[вольт]]-[[ампэр]]); 2) маламагутныя сухія трансфарматары (0,063-2,5 кілявольт-ампэр); 3) электрападстанцыі для [[электрастанцыя]]ў, нафтаздабыўной прамысловасьці і цеплаапрацоўкі бэтону і [[грунт]]у; 4) прылады катоднай абароны магістральных [[трубаправод]]аў і падземных мэталічных [[Збудаваньне|збудаваньняў]]; 5) побытавыя зараднікі і пусказарадныя прылады; 6) зварачныя трансфарматары; 7) алівавыя электраабагравальнікі<ref name="б">{{Кніга|аўтар=|частка=Мінскі электратэхнічны завод|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://files.knihi.com/Slounik/02/enc/Bielaruskaja_encyklapedyja.torrent|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2000|том=10|старонкі=454|старонак=544|сэрыя=|isbn=985-11-0169-9|наклад=10 000}}</ref>. У 2000 г. распрацавалі алівавы гермэтычны трансфарматар зь сімэтравальнай прыладай (ТАГСП), якая дазволіла значна зьмякчыць скачкі напругі ў электрасетцы пры сілкаваньні адчувальных прыбораў (аўтаматыка, [[кампутар]], [[тэлевізар]]). Затым прыступілі да вырабу камплектных трансфарматарных падстанцыяў (КТП) у маналітнай бэтоннай абалонцы. Для гэтай патрэбы завод мае ўласную бэтонную вытворчасьць у вёсцы [[Калядзічы (Менская вобласьць)|Калядзічы]] ([[Менскі раён]]). Найбольш шырока такія КТП закупаюцца жыльлёва-камунальнымі гаспадаркамі. Таксама гэтыя КТП пастаўляліся для спартовых будынкаў у [[Сочы]] ([[Краснадарскі край]], [[Паўднёвая фэдэральная акруга]], Расея), якія ўзводзіліся да [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014 году|Зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 году]]. КТП ва ўцепленай абалонцы пазьней паставілі для дапаможных будынкаў [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у [[Астравец|Астраўцы]] ([[Гарадзенская вобласьць]])<ref name="з"/>. У 2011 г. выраб трансфарматараў склаў каля 80% агульнага аб’ёму вытворчасьці. Каля 80% вырабаў збылі ў Расею. [[Рэнтабэльнасьць]] продажаў склала 26,3%. На 2012 г. трансфарматары мелі магутнасьць 10—2500 кілявольт-ампэр і [[Напруга|напругу]] да 35 кіля[[ват]]. Выпускаліся ў 3- і 1-фазным варыянтах для працы ва ўмовах ад халоднага да [[Тропікі|трапічнага]] [[клімат]]у. Выкарыстоўваліся ў электрасетках напругай да 35 кіляват, на чыгунцы, у нафтаздабычы і для цеплаапрацоўкі бэтону ва ўмовах холаду. Сілавыя трансфарматары вырабляліся пераважна ў алівавым, а таксама сухім выкананьні. Сярод алівавых трансфарматараў пераважалі гермэтычныя (ТАГ — трансфарматары алівавыя гермэтычныя), якія працуюць без замены алівы цягам усяго 30-гадовага тэрміну выкарыстаньня (гарантыйны тэрмін — 5 гадоў). Таксама выпускаліся: 1) камплектныя трансфарматарныя падстанцыі (КТП) для электрыфікацыі жытла і ў прамысловасьці; 2) падстанцыі ўласных патрэбаў для электрастанцыі, нафта- і газаздабычы, цеплаапрацоўкі бэтону і электрыфікацыі [[Чыгунка|чыгункі]]; 3) станцыі катоднай абароны ад карозіі магістральных трубаправодаў; 4) маламагутныя трансфарматары для станкабудаваньня і аснашчэньня [[шахта]]ў і марскіх суднаў; 5) электразварачныя прылады; 6) [[рубільнік]]і; 7) [[Дросэль|дросэлі]] для вулічнага асьвятленьня; 8) зараднікі і пусказарадныя прылады для [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]]<ref name="з">{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Энэргія разьвіцьця|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=95554|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 красавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-04-05 66 (27181)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/95558/5kras-5.indd.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref>. На 2011 г. «Менскі электратэхнічны завод» меў аздараўленчы дзіцячы лягер і базу адпачынку «[[Моладзі]]» ([[Швабскі сельсавет]], [[Лагойскі раён]], [[Менская вобласьць]])<ref name="з"/>. === Кіраўнікі === * [[Пётар Гайдзенка]] (1959—1964) * [[Аляксандар Мікалаевіч Нікіцін|Аляксандар Нікіцін]] (1971) * [[Аляксандар Пятровіч Казлоў|Аляксандар Казлоў]] (1986) * [[Мікалай Басараба]] (1992—2011) * [[Аляксандар Радзевіч]] (з 15 красавіка 2011 г.) == Міжнародныя санкцыі == У жніўні 2023 году завод патрапіў пад [[Чорны сьпіс Эўразьвязу|санкцыі]] [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]]<ref>{{cite web|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць лукашэнкаўскай Беларусі. Што і хто ў новым пакеце?|url=https://novychas.online/palityka/es-uvjou-novyja-sankcyi-suprac-lukaszenkauskaj-bel|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|date=2023-08-03|language=be}}</ref>. У тым жа месяцы да гэтых санкцый далучыліся [[Швайцарыя]]<ref>{{cite web|url=https://www.admin.ch/gov/en/start/documentation/media-releases.msg-id-97566.html|title=Ukraine: Switzerland implements new sanctions against Belarus|date=2023-08-30|work={{iw|Федэральная рада Швайцарыі||uk|Федеральна рада Швейцарії}}|language=en}}</ref>, [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]], [[Альбанія]], [[Украіна]], [[Босьнія і Герцагавіна]], [[Ісьляндыя]], [[Ліхтэнштайн]] і [[Нарвэгія]]<ref>{{cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/08/21/statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus-and-the-involvement-of-belarus-in-the-russian-aggression-against-ukrain/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus and the involvement of Belarus in the Russian aggression against Ukraine|date=2023-08-21|work=[[Рада Эўрапейскага зьвязу]]|language=en}}</ref>. З 9 жніўня 2024 году завод знаходзіцца у санкцыйным сьпісе Канады<ref>[https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/kolya-lukashenko-potrapiv-pid-novi-sankciji-kanadi-50441735.html Канада запровадила санкції проти наймолодшого сина Лукашенка Колі]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == Даччыныя прадпрыемствы «МЭТЗ»: * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.osvt.by/ ААТ «Аптычнае станкабудаваньне і вакуўмная тэхніка» (Менск)]{{ref-en}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.radiodetal.by/ ААТ «Астравецкі завод „Радыёдэталь“» (Астравец, Гарадзенская вобласьць)]{{ref-ru}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.vitavtomatika.by/ ААТ «Вітаўтаматыка» (Віцебск)]{{ref-ru}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.zska.by/ ААТ «Завод сродкаў комплекснай аўтаматызацыі» (Менск)]{{ref-en}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.lzei.by/ ААТ «Лідзкі завод электравырабаў» (Ліда, Гарадзенская вобл.)]{{ref-en}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.raton.by/ ААТ «Ратон» (Гомель)]{{ref-en}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.szos.by/ ААТ «Смаргонскі завод аптычнага станкабудаваньня» (Смаргонь, Гарадзенская вобл.)]{{ref-ru}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.spec.by/ ААТ «Спэцаўтаматыка» (Берасьце)]{{ref-ru}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.spagomel.by/ ААТ «Спэцпрамаўтаматыка» (Гомель)]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Менску]] [[Катэгорыя:Вытворчыя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]] 76v696ieg9vk4bw1x4rwq2xijxgkrkq 0 200882 2697573 2666330 2026-10-24T13:43:04Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697573 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = Львоўскі аўтобусны завод |лягатып = [[Файл:LAZ logo.png|Лягатып ЛАЗу]] |тып = [[закрытае акцыянэрнае таварыства]] |лістынг на біржы = |дэвіз = |заснаваная = 1945 |заснавальнікі = |разьмяшчэньне = [[Львоў]], [[вуліца Стрыйская (Львоў)|вуліца Стрыйская]], 45 |ключавыя постаці = Ігар Чуркін |галіна = [[машынабудаваньне]] |прадукцыя = [[аўтобус]]ы, [[тралейбус]]ы |абарачэньне = |апэрацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = |матчына кампанія = [[City Transport Group]] |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = http://laz.ua/ }} '''Льво́ўскі аўто́бусны заво́д''' ({{Мова-uk|Львівський автобусний завод}}, '''ЛАЗ''')&nbsp;— украінскае [[Аўтамабілебудаўніцтва|аўтамабілебудаўнічае]] [[прадпрыемства]] па выпуску [[аўтобус]]аў і [[тралейбус]]аў, найбольшае ва Ўкраіне і адно з найвядомейшых у Савецкім Саюзе. == Мінуўшчына == Днём заснаваньня заводу лічыцца 21 траўня 1945 року, калі пачалося будаўніцтва аўтазборачнага цэху. У 1947 року завод даў першую прадукцыю, а з 1949 року<ref name="history695"/> выпускаў аднавосныя прычэпы, кузавы-прычэпы, каўшы для экскаватараў, [[Аўтакран|аўтамабільныя краны]]. [[Файл:LAZ-695 bus in Minsk 01.jpg|значак|зьлева|250пкс|Аўтобус [[ЛАЗ 695]]Н у Менску]] У лютым 1956 року быў пабудаваны першы аўтобус, названы [[ЛАЗ 695]]<ref name="history695"/>&nbsp;— дзьвюхвосевы, з зварным кузавам 9-мэтровы автобус з рухавіком ЗІЛ-124 і дэталямі ад вядомага тады [[ЛіАЗ 158]] (ЗіЛ 158). Выпуск ЛАЗ 695 з рознымі мадыфікацыямі (ЛАЗ 695Б, ЛАЗ 695Е, ЛАЗ 695Ж ды інш.) працягвалася 46 гадоў, да 2002 року, сканчаючы ЛАЗ 695Д11 і ЛАЗ 695Н. Паводле працягласьці выпуску мадэль абышла [[Вугоршчына|вугорскія]] «[[Ikarus|Ікарусы]]» [[Ikarus 250]] (28 гадоў), [[Ikarus 280]] (27 гадоў); нямецкія [[Neoplan N1216|Neoplan Cityliner]] (у выпуску з 1971 року), [[Neoplan N1122/3|Neoplan ]] (з 1967 року). У 1961 року сабраныя першыя мадэлі турыстычных аўтобусаў «Украіна-1» і «Украіна-2». На пачатку 1960-х рокаў пачалося хуткае разьвіцьцё тралейбусных сыстэмаў і паўстала неабходнасьць у павелічэньні рухомага складу. У 1962 року на базе ЛАЗ 695Б у [[Баку]] выпушчаны тралейбус<ref name="history695">[https://web.archive.org/web/20060728000550/http://gortransport.kharkov.ua/routes/ps.php?ps_id=24 Історія ЛАЗ 695]</ref> БТЛ-62. Такія тралейбусы, якія пасьля зьбіралі ў Львове, атрымалі індэкс [[ЛАЗ 695Т]], у Кіеве — «Кіеў-5ЛА»<ref name="history695"/>, а [[Адэскі аўтазборны завод|ў Адэсе]] — ОдАЗ 695Т. У 1960-х роках пачаўся выпуск турыстычнага аўтобусу ЛАЗ-697Е з рэгуляванымі крэсламі, лядоўняй і максымальнай хуткасьцю 75 км/г. У 1968 року выпушчаны 50-тысячны аўтобус, у 1974—100-тысячны, у 1981—200-тысячны. У 1985 выпушчаны першы міжмескі аўтобус [[ЛАЗ 4207]]. За 1988 рок ЛАЗ выпусьціў найбольшую колькасьць аўтобусаў за ўсю гісторыю прадпрыемства — {{Лік|14646}} адзінак<ref>{{Спасылка|аўтар = Сырлыбай Айбусинов.|імя = Сырлыбай|прозьвішча = Айбусинов|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 5 ліпеня 2013|url = http://forbes.net.ua/magazine/forbes/1353195-geroi-promproizvodstva|загаловак = Герои промпроизводства. История самых крупных предприятий Львова|фармат = |назва праекту = |выдавец = Форбс Украіна|дата доступу = |мова = ru|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}</ref>. [[Файл:LAZ-52522 trolleybus r10.jpg|значак|250пкс|Тралейбус [[ЛАЗ 5252|ЛАЗ 52522]] у Львове]] Пасьля распаду СССР паўстала патрэба ў аўтобусах вялікага клясу накшталт [[Ikarus 260]], і завод хутка наладзіў выпуск мескага аўтобусу [[ЛАЗ 5252]]. У 1992 року на базе ЛАЗ 52523 створаны першы львоўскі тралейбус<ref name="history at laz">[http://www.laz.ua/about/history.html Історія на сайті ЛАЗ]{{Недаступная спасылка|date=April 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> пасьля ЛАЗ 695Т. Тралейбусы мелі шэраг сур’ёзных недахопаў і ў 1998 року былі зьнятыя з вытворчасьці, ня вытрымаўшы канкурэнцыі зь [[ЮМЗ-Т2]]. У 1994 року створанае [[ААТ]] «Львоўскі аўтобусны завод», кантрольны пакет акцый якога належаў дзяржаве. З 2001 року завод набыў статус прыватнага прадпрыемства з калектыўнай формай уласнасьці. У 2007 року ЛАЗ увайшоў у склад холдынгу «Сіці Транспарт Груп» разам з Дняпроўскім аўтобусным і Мікалаеўскім машынабудаўнічым заводамі<ref>[http://www.autoconsulting.com.ua/article.php?sid=11894 ЛАЗ не смог возобновить работу] // «AUTO-Consulting.UA» от 26 января 2009</ref>. Аднак аб’ёмы вытворчасьці ў 2000-х роках ўпалі да некалькіх соцень адзінак. У 2003 року сышоў з канвэеру паўтарапавярховы турыстычны ЛАЗ-5208 — першы аўтобус лінейкі мадэляў «НэаЛАЗ»<ref>[https://web.archive.org/web/20180525063354/https://www.segodnya.ua/oldarchive/c2256713004f33f5c2256d8e004c6762.html «Жизнь» украинскому автобусу] // газета «Сегодня» № 191 (1536) от 27 августа 2003</ref>. Завод выйграў тэндэр на вытворчасьць грамадзкага транспарту для местаў правядзеньня [[Эўра-2012]], аднак ня здолеў выканаць кантракт (так, Данецк у дамоўлены тэрмін атрымаў толькі 9 з 30 замоўленых аўтобусаў<ref>[https://web.archive.org/web/20150924134548/http://www.segodnya.ua/regions/donetsk/merija-vs-laz-cud-za-evroavtobucy.html Донецк подал в суд на Львов за евроавтобусы] // «Сегодня. UA» от 20 июля 2012</ref>, Львоў — 33 з 133в<ref>[http://zaxid.net/news/showNews.do?laz_vigotoviv_do_yevro2012_transportu_na_ponad_1_mlrd_grn&objectId=1246570 ЛАЗ виготовив до Євро-2012 транспорту на понад 1 млрд грн] // ZAXID.NET от 30 января 2012</ref>). Па сканчэньні чэмпіянату працаўнікі сталі наракаць на скарачэньне штату, затрымкі заробку і распродаж маёмасьці прадпрыемства. У 2013 року абсталяваньне было вывезенае на [[Дняпроўскі аўтобусны завод]] (Днепрадзяржынск). Уласьнік абодвух прадпрыемстваў расейскі палітык [[Ігар Чуркін]] паведаміў, што аўтобусы ЛАЗ будуць вырабляцца там, а ў Львове застанецца вытворчасьць тралейбусаў і турыстычных аўтобусаў<ref>[http://ratusha.lviv.ua/index.php?dn=news&to=art&id=2648 ЛАЗ перебирається в Дніпродзержинськ] (28.03.2013)</ref>. У 2014 року маёмасьць заводу-даўжніка была арыштаваная<ref>[http://zaxid.net/news/showNews.do?areshtovani_budivli_lazu_vistavili_na_povtorniy_auktsion&objectId=1352221 Арештовані будівлі ЛАЗу виставили на повторний аукціон]</ref> і выстаўленая на аўкцыён. Вытворчасьць у Львове і [[Каменскае|Каменскім]] спынілася. У 2018 року завод аднавіў вытворчасьць аўтобусаў мадэляў А183 і А191<ref>{{Спасылка|аўтар = Владислав Христофоров.|імя = Владислав|прозьвішча = Христофоров|аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 9 чэрвеня 2018|url = http://uprom.info/news/cars/lvivskiy-avtobusniy-zavod-laz-vidnoviv-virobnitstvo-ta-prodazh-avtobusiv-foto/|загаловак = Львівський автобусний завод (ЛАЗ) відновив виробництво та продаж автобусів|фармат = |назва праекту = |выдавец = Національний промисловий портал|дата доступу = 19 кастрычніка 2018|мова = uk|копія = |дата копіі = |камэнтар = }}</ref>. == Мадэльны шэраг == === Аўтобусы === <gallery mode="packed" heights=200px> CityLAZ-10LE in Novyi Lviv, Ukraine.jpg|[[CityLAZ-10LE]] New_LAZ_A183_in_Lviv_A5.jpg|ЛАЗ A183 CityLAZ-13,5 (line 16).jpg|ЛАЗ A191F0 CityLAZ 20 BC 8865 CH.jpg|ЛАЗ A292D1 </gallery> <gallery mode="packed" heights=200px> ВП ЛАЗ аэропорт.jpg|ЛАЗ AX183D NeoLAZ-12 ukraine bus IAA 2012 LAZ left side.JPG|ЛАЗ-4207DM «НеоЛАЗ» NeoLAZ-5208.jpg|[[CityLAZ-20]] </gallery> === Тралейбусы === <gallery mode="packed" heights=200px> LAZ 52522 Trolleybus in Chernivtsi.jpg|[[ЛАЗ-52522]] Electrolaz NSB.JPG|ЛАЗ Е183 Trolleybus LAZ E301.jpg|ЛАЗ Е301 </gallery> == Глядзіце таксама == * [[Электронтранс]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20121113073629/http://www.laz.ua/ Афіцыйная бачына] {{Эўрапейскія вытворцы аўтобусаў}} {{Постсавецкія вытворцы аўтамабіляў}} [[Катэгорыя:Львоўскі аўтобусны завод| ]] [[Катэгорыя:Прамысловыя прадпрыемствы Львоўскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Акронімы]] [[Катэгорыя:Рэкардсмэны Кнігі рэкордаў Гінэса]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Працоўнага Чырвонага Сьцяга]] [[Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі СССР]] 5ibjrbegwp35wis76y2on0nx4hme2tf 0 210678 2697575 2184616 2026-10-24T14:34:17Z Andrew Pertsev 14825 2697575 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Казяны (неадназначнасьць)}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Казяны |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Казянаў |Трансьлітараваная назва = Kaziany |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]] |Раён = [[Ашмянскі раён|Ашмянскі]] |Сельсавет = [[Навасёлкаўскі сельсавет (Ашмянскі раён)|Навасёлкаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 1 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="pop" /> |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 23 |Шырата сэкундаў = 19 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 00 |Даўгата сэкундаў = 00 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Казя́ны'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гарадзенская вобласьць}} С. 107</ref> — хутар ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Ашмянскі раён)|Навасёлкаўскага сельсавету]]. == Насельніцтва == * 2009 год — 1 чалавек<ref name="pop">[https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасьць насельніцтва Беларусі на кастрычнік 2009 году]</ref> * 1999 год — 7 чалавек == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Навасёлкаўскі сельсавет (Ашмянскі раён)}} {{Ашмянскі раён}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Ашмянскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёну]] 3qqnod15mncimqliprfv7cv50roqw5w 0 211416 2697595 2600955 2026-10-24T21:27:12Z CommonsDelinker 521 Выява [[c:file:Cerkiew_grkat_radymno.jpg]] замененая на [[c:file:Radymno._Cerkiew_grecko-kat._(1939).jpg]] карыстальнікам [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]. Прычына: [[:c:COM:FR|File renamed]]: korrekte Bezeichnung. 2697595 wikitext text/x-wiki {{Славутасьць |Тып = |Назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Radymno. Cerkiew grecko-kat. (1939).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Польшча |Назва месцазнаходжаньня = места |Месцазнаходжаньне = [[Радымна]] |Адрас = |Канфэсія = [[Грэка-каталіцкая царква]] |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = [[Васіль Нагірны]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = травень 1961 |Пачатак будаўніцтва = 1906 |Канчатак будаўніцтва = 1911 |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |Шырата паўшар’е = паўночнае або паўднёвае |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = усходняе або заходняе |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = }} {{Іншыя значэньні}} '''Царква Ўсьпеньня Прасьвятой Багародзіцы'''&nbsp;— колішняя парафіяльная [[царква]] [[УГКЦ]] у м. [[Радымна|Радымне]]. == Мінуўшчына == [[Файл:Ukrainian church in Radymno.jpg|значак|зьлева| 1.08.1911]] [[Файл:Stara cerkiew w Radymnie.jpg|значак|справа|Старая драўляная царква (1806—1905)]] На месцы царквы існавала ранейшая драўляная, збудаваная ў 1806 року, якая згарэла ў липені 1905 року. Цягам году набажэнствы адбываліся ў рыма-каталіцкім касьцёле. Будаўніцтва новай царквы распачалося ўвосені 1906 року. Аўтарам праекту стаў украінскі архітэктар Васіль Нагірны, які спраектаваў больш за 200 цэркваў у [[Галічына|Галічыне]]. У лістападзе 1907 року будаўніцтва прыпынілася праз канфлікт між будаўнічаю камісіяй царквы і сьвятаром. Новы сьвятар сабраў вялікую колькасьць ахвяраваньняў на працяг будаўніцтва, а ў памяць фундацыі імпэратара [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]] [[Франц Ёсіф I|Франца Ёсіфа I]] ля ўваходу ў царкву была ўмураваная памятная таблічка. У 1911 року будаўніцтва было завершанае. 26 траўня 1912 року царкву асьвяціў япіскап Перамыскі, Самбірскі і Сяноцкі УГКЦ [[Канстантын (Чаховіч)|Канстантын]]. У Першую сусьветную вайну царква ў выніку артылерыйскага вагню зазнала значныя пашкоджаньні. Толькі ў 1929 року яна была цалкам адноўленая. Пасьля Другой сусьветнай вайны, калі [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|камуністычная ўлада]] забараніла грэка-каталіцкую царкву ў Польшчы, Царква Ўсьпеньня Прасьвятой Багародзіцы пэўны час яшчэ выкарыстоўвалася як [[касьцёл]]. У 1947 року ў будынку быў разьмешчаны склад будаўнічых матэрыялаў, а ў [[Плябанія|плябаніі]] дзейнічала крама. У траўні 1961 року царква была зруйнаваная. Цяпер на ейным месцы знаходзіцца школьная гульнявая пляцоўка. == Вонкавыя спасылкі == * [http://nashavira.ukrlife.org/07_2004.html Наша Віра].&nbsp;— 2004.&nbsp;— Ч.&nbsp;7 (195). [[Катэгорыя:Рэлігія ў Радымна]] [[Катэгорыя:Зьнішчаныя праваслаўныя храмы Польшчы]] [[Катэгорыя:Сакральныя збудаваньні Падкарпацкага ваяводзтва]] s7g9itbanw5ypm0bb9tx4suyhyx02uc 0 228089 2697606 2664116 2026-10-25T06:30:11Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697606 wikitext text/x-wiki '''[[Прыродны запаведнік|Прыродныя запаведнікі]] [[Украіна|Ўкраіны]]''' — прыродаахоўныя, навукова-дасьледчыя ўстановы агульнадзяржаўнага значэньня, закліканыя захоўваць у натуральным стане тыповыя або выключныя для дадзенае [[Краявід|краявіднае]] зоны [[прыродны комплекс|прыродныя комплексы]] з усёю сукупнасьцю іх кампанэнтаў, вывучаць прыродныя працэсы ды зьявы, што адбываюцца ў іх, распрацоўваць навуковыя мэтады аховы навакольнага асяродзьдзя, эфэктыўнага ўжываньня прыродных рэсурсаў ды экаляґічнае бясьпекі. Дзялянкі зямлі й воднае прасторы, што належаць да запаведнікаў, адбіраюцца з гаспадарчага карыстаньня. [[Запаведнік]] — найвышэйшая форма аховы прыродных тэрыторыяў, прыродная лябараторыя, дзе вядуцца комплексныя навуковыя дасьледаваньні. Запаведнікі ё ў кожным буйным прыродным комплексе. Станам на кастрычнік 2013 року ва Ўкраіне налічваецца 19 прыродных запаведнікаў. Прыбярэжная акваторыя Азоўскага мора абвешчаная гідраляґічным заказьнікам агульнадзяржаўнага значэньня «Прыморскі». Адпаведны Загад 11 красавіка 2019 року падпісаў Прэзыдэнт Украіны Пятро Парашэнка. Плошча заказьніка — 13 тысяч 115 гэктараў уздоўж марскога ўзьбярэдда ал Ьяпдзянскага і да Прыазоўскага раёну. == Гістарычныя й статыстычныя зьвесткі == Адным з найстарэйшых на тэрыторыі Украіны ё [[Крымскі прыродны запаведнік]]. Пачаткам зарочаньня тэрыторыі, што ўваходзіць цяпер у ягоны склад, лічыцца стварэньне «Заказьніка імпэратарскіх паляваньняў» 1913 року. Пасля ўсталяваньня ў Крыме ўлады Радаў, 30 ліпеня 1923 року Дэкрэтам Рады Народных Камісараў РСФСР на мейсцы царскага запаведніка быў створаны запаведнік плошчаю больш за 16 тысяч га. Цяпер Крымскі запаведнік ё найвялікшым прыродным запаведнікам Украіны, агульная плошча запаведніка (улучаючы тэрыторыю філіялу «Лебядзіныя выспы») складае 44 175 га. Найменшы паводле плошчы запаведнік Украіны — [[Мыс Марцьян]], заснаваны ў 1973 годзе. Плошча запаведніка — 240 га (улучаючы й прылеглую да мысу акваторыю [[Чорнае мора|Чорнага мора]]). Сумарная плошча тэрыторыі прыродных запаведнікаў Украіны складаюць 1 916,6 км². З 19 прыродных запаведнікаў у зоне зьмешаных лясоў месьцяцца 4 ([[Палескі прыродны запаведнік|Палескі]], [[Ровенскі прыродны запаведнік|Ровенскі]], [[Драўлянскі прыродны запаведнік|Драўлянскі]], [[Чарэмскі прыродны запаведнік|Чарэмскі]]), у лесастэпавай зоне — 3 ([[Разточча (запаведнік)|Разточча]], [[Мэдаборы (запаведнік)|Мэдаборы]], [[Канеўскі прыродны запаведнік|Канеўскі]]), у стэпавай зоне — 7 ([[Дняпроўска-Арыльскі прыродны запаведнік|Дняпроўска-Арыльскі]], [[Казантыпскі прыродны запаведнік|Казантыпскі]], [[Луганскі прыродны запаведнік|Луганскі]], [[Апуцкі прыродны запаведнік|Апуцкі]], [[Украінскі стэпавы прыродны запаведнік|Украінскі стэпавы]], [[Яланецкі стэп]], [[Міхайлаўская цаліна]]), у Карпатах — 1 ([[Гарганы (запаведнік)|Ґарґаны]]), у Крымскіх гарах — 4 ([[Карадаскі прыродны запаведнік|Карадаскі]], [[Крымскі прыродны запаведнік|Крымскі]], [[Мыс Марцьян]], [[Ялцінскі горна-лесавы прыродны запаведнік|Ялцінскі]]). == Пералік прыродных запаведнікаў == Ніжэй прадстаўлены сьпіс прыродных [[запаведнік]]аў на тэрыторыі [[Украіна|Ўкраіны]]. {| class="wikitable sortable wide" |- ! style="background-color:#90ee90" width=5 | № ! class=unsortable style="background-color:#90ee90" width=100 | Выгляд ! style="background-color:#90ee90" | Назва ! style="background-color:#90ee90" | Разьмяшчэньне ! style="background-color:#90ee90" | Плошча, га ! style="background-color:#90ee90" | Дата стварэньня ! style="background-color:#90ee90" | Колькасьць відаў, занесеных да <br/>[[Чырвоная кніга Ўкраіны|Чырвонае кнігі Ўкраіны]]:<br/> флёры/фаўны<ref>{{cite web|url=http://www.nature.org.ua/dnipro/bio_u.html|title=біосферні заповідники, природні заповідники, національні природні парки україни|accessdate=2012-09-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BVx6siW1?url=http://www.nature.org.ua/dnipro/bio_u.html|archivedate=2012-10-18|deadurl=no}}</ref> ! class=unsortable style="background-color:#90ee90"|Кры. |- align="center" | 1 | [[Файл:Gorgany11.jpg|100px]] | [[Прыродны запаведнік «Гарганы»|Прыродны запаведнік «Ґарґаны»]] | [[Івана-Франкоўская вобласьць]] | 5 344,2 | [[12 верасьня]] [[1996]] | 15/20 |<ref>{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-9 |title=Природно-заповідний фонд України → Івано-Франківська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223142/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-9 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}</ref> |- align="center" | 2 | [[Файл:ДніпровськоОрільськийЗаповідник.jpg|100px]] | [[Дняпроўска-Арыльскі прыродны запаведнік]] | [[Днепрапятроўская вобласьць]] | 3 766,2 | [[15 верасьня]] [[1990]] | 9/24 |<ref>{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-4 |title=Природно-заповідний фонд України → Дніпропетровська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223245/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-4 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}</ref> |- align="center" | 3 | [[Файл:Narodychi 13.jpg|100px]] | [[Драўлянскі прыродны запаведнік]] | [[Жытомірская вобласьць]] | 30 872,8 | [[11 сьнежня]] [[2009]] | 12/7<ref name="pz_Drev"></ref> |<ref name="pz_Drev">{{Cite web |url=http://drevlyansky.elitno.net/ |title=Офіційний сайт заповідника «ПЗ Древлянський» |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141102205907/http://drevlyansky.elitno.net/ |archivedate=2 листопад 2014 |deadurl=yes }}</ref> |- align="center" | 4 | [[Файл:Єланецький степ.jpg|100px]] | [[Прыродны запаведнік «Яланецкі стэп»]] | [[Мікалаеўская вобласьць]] | 1 675,7 | [[17 ліпеня]] [[1996]] | 17/77 |<ref>{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-14 |title=Природно-заповідний фонд України → Миколаївська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223219/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-14 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}</ref> |- align="center" | 5 | [[Файл:Kazantyp.jpg|100px]] | [[Казантыпскі прыродны запаведнік]] | [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] | 450,1 | [[12 траўня]] [[1998]] | 18/17 |<ref name="pzfUkr_K">{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1 |title=Природно-заповідний фонд України → Автономна Республіка Крим |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223048/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.kazantip.nm.ru/ |title=Офіційний сайт заповідника «Казантипський природний заповідник» |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131207032125/http://www.kazantip.nm.ru/ |archivedate=7 грудень 2013 |deadurl=yes }}</ref> |- align="center" | 6 | [[Файл:Kaniv tg0709 7.jpg|100px]] | [[Канеўскі прыродны запаведнік]] | [[Чаркаская вобласьць]] | 2 027 | [[30 ліпеня]] [[1923]] | 26/74 |<ref>{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-23 |title=Природно-заповідний фонд України → Черкаська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223704/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-23 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}</ref><ref>[http://kanivbiosfera.at.ua/ Офіційний сайт заповідника «Ка́нівський приро́дний запові́дник»]</ref> |- align="center" | 7 | [[Файл:Karadag evening.jpg|100px]] | [[Карадаскі прыродны запаведнік]] | [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] | 2 874,2 | [[9 жніўня]] [[1979]] | 77/83 |<ref name="pzfUkr_K"></ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130619055336/http://zapovednik-karadag.com/ Офіційний сайт заповідника «Карадазький природний заповідник Національної академії наук України»]</ref> |- align="center" | 8 | [[Файл:Chuchel pass.jpg|100px]] | [[Крымскі прыродны запаведнік]]<br/><small>Філіялы: [[Лебядзіныя выспы (запаведнік)|«Лебядзіныя выспы»]]</small> | [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] | 44 175 | [[30 ліпеня]] [[1923]] | 79/53 |<ref name="pzfUkr_K"></ref> |- align="center" | 9 | [[Файл:Луганський природний заповідник.jpg|100px]] | [[Луганскі прыродны запаведнік]]<br/><small>Філіялы: [[Станічна-Луганскі запаведнік]], [[Правальскі стэп (запаведнік)|«Правальскі стэп»]], [[Стральцоўскі стэп (запаведнік)|«Стральцоўскі стэп»]]</small> | [[Луганская вобласьць]] | 2 122 | [[12 лістапада]] [[1968]] | 32/19 |<ref>{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-12 |title=Природно-заповідний фонд України → Луганська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014090913/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-12 |archivedate=14 жовтень 2013 |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://zapovednik.lg.ua/ |title=Офіційний сайт заповідника «Луганський природний заповідник Національної академії наук України» |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180327204441/http://zapovednik.lg.ua/ |archivedate=27 березень 2018 |deadurl=yes }}</ref> |- align="center" | 10 | [[Файл:Medobory zap.jpg|100px]] | [[Прыродны запаведнік «Мэдаборы»]] | [[Тарнопальская вобласьць]] | 10 517 | [[8 лютага]] [[1990]] | 29/20 |<ref>{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-19 |title=Природно-заповідний фонд України → Тернопільська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223204/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-19 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}</ref> |- align="center" | 11 | [[Файл:Михайлівська цілина.jpg|100px]] | [[Прыродны запаведнік «Міхайлаўская цаліна»]] | [[Сумская вобласьць]] | 882,9 | [[11 сьнежня]] [[2009]] | | |- align="center" | 12 | [[Файл:Nikitsky Botanical Garden 1.jpg|100px]] | [[Прыродны запаведнік «Мыс Марцьян»]] | [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] | 240 | [[20 лютага]] [[1973]] | 36/35 |<ref name="pzfUkr_K"></ref> |- align="center" | 13 | [[Файл:Opuk.jpg|100px]] | [[Апуцкі прыродны запаведнік]] | [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] | 1 592,3 | [[12 траўня]] [[1998]] | 14/9 |<ref name="pzfUkr_K"></ref><ref>[https://web.archive.org/web/20180614044701/http://www.opuk.com.ua/ Офіційний сайт заповідника «Опукський природний заповідник»]</ref> |- align="center" | 14 | [[Файл:Р. Жолобниця.jpg|100px]] | [[Палескі прыродны запаведнік]] | [[Жытомірская вобласьць]] | 20 104 | [[1968]] | 17/53 |<ref>{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-6 |title=Природно-заповідний фонд України → Житомирська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223212/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-6 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120805071636/http://polesye-reserve.org.ua/index.html Офіційний сайт заповідника «Поліський природний заповідник»]</ref> |- align="center" | 15 | [[Файл:Roztocca1.jpg|100px]] | [[Прыродны запаведнік «Разточча»]] | [[Львоўская вобласьць]] | 2 084,5 | [[5 кастрычніка]] [[1984]] | 32/19 |<ref>{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-13 |title=Природно-заповідний фонд України → Львівська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223147/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-13 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}</ref> |- align="center" | 16 | [[Файл:Рівненський Природний Заповідник.jpg|100px]] | [[Ровенскі прыродны запаведнік]] | [[Ровенская вобласьць]] | 42 288,7 | [[3 красавіка]] [[1999]] | 29/33<ref name="pz_Rov"></ref> |<ref>{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-17 |title=Природно-заповідний фонд України → Рівненська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223756/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-17 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}</ref><ref name="pz_Rov">{{Cite web |url=http://rpz.org.ua/ |title=Офіційний сайт заповідника «Рівненський природний заповідник» |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180614021343/http://rpz.org.ua/ |archivedate=14 червень 2018 |deadurl=yes }}</ref> |- align="center" | 17 | [[Файл:Хомутовская 01.jpg|100px]] | [[Украінскі стэпавы прыродны запаведнік]]<br/><small>Філіялы: «[[Хамутоўскі стэп]]», «[[Каменныя магілы]]», [[Крэйдавая флёра (запаведнік)|«Крейдяна флора»]]</small> | [[Данецкая вобласьць|Данецкая]], [[Запароская вобласьць|Запароская вобласьці]] | 3 145,6 | [[1961]] | 46/25 |<ref>{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-5 |title=Природно-заповідний фонд України → Донецька область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223502/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-5 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-8 |title=Природно-заповідний фонд України → Запорізька область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223804/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-8 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}</ref> |- align="center" | 18 | [[Файл:Cherem1.jpg|100px]] | [[Чарэмскі прыродны запаведнік]] | [[Валынская вобласьць]] | 2 975,7 | [[19 сьнежня]] [[2001]] | |<ref>{{Cite web |url=http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-3 |title=Природно-заповідний фонд України → Волинська область |accessdate=13 червень 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030223155/http://nature.land.kiev.ua/pzf-spisok/pzf1-3 |archivedate=30 жовтень 2014 |deadurl=yes }}</ref> |- align="center" | 19 | [[Файл:Yaltinskij zapovednik.jpg|100px]] | [[Ялцінскі горна-лесавы прыродны запаведнік]] | [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]] | 14 523 | [[20 лютага]] [[1973]] | 82/36 |<ref name="pzfUkr_K"></ref> |} {{Лякалізацыйная мапа/Пункты|Украіны|Шырыня мапы=900|float=center|Назва=Мапа прыродны запаведнікаў Украіны|Пункты= {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=48|Шырата хвілінаў=26|Даўгата градусаў=24|Даўгата хвілінаў=20|Пазыцыя=справа|Фон=|Назва=1}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=48|Шырата хвілінаў=31|Даўгата градусаў=34|Даўгата хвілінаў=47|Пазыцыя=зьверху|Фон=|Назва=2}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=51|Шырата хвілінаў=12|Даўгата градусаў=29|Даўгата хвілінаў=04|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=3}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=47|Шырата хвілінаў=33|Даўгата градусаў=32|Даўгата хвілінаў=01|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=4}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=45|Шырата хвілінаў=27|Даўгата градусаў=35|Даўгата хвілінаў=52|Пазыцыя=зьнізу|Фон=|Назва=5}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=49|Шырата хвілінаў=51|Даўгата градусаў=31|Даўгата хвілінаў=32|Пазыцыя=зьнізу|Фон=|Назва=6}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=44|Шырата хвілінаў=56|Даўгата градусаў=35|Даўгата хвілінаў=13|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=7}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=44|Шырата хвілінаў=39|Даўгата градусаў=34|Даўгата хвілінаў=12|Пазыцыя=зьверху|Фон=|Назва=8}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=45|Шырата хвілінаў=51|Даўгата градусаў=33|Даўгата хвілінаў=31|Пазыцыя=зьнізу|Фон=|Назва=8}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=48|Шырата хвілінаў=45|Даўгата градусаў=39|Даўгата хвілінаў=21|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=9}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=49|Шырата хвілінаў=18|Даўгата градусаў=40|Даўгата хвілінаў=05|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=9}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=48|Шырата хвілінаў=09|Даўгата градусаў=39|Даўгата хвілінаў=51|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=9}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=49|Шырата хвілінаў=13|Даўгата градусаў=26|Даўгата хвілінаў=10|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=10}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=50|Шырата хвілінаў=03|Даўгата градусаў=25|Даўгата хвілінаў=37|Пазыцыя=справа|Фон=|Назва=10}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=50|Шырата хвілінаў=50|Даўгата градусаў=34|Даўгата хвілінаў=05|Пазыцыя=справа|Фон=|Назва=11}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=44|Шырата хвілінаў=30|Даўгата градусаў=34|Даўгата хвілінаў=15|Пазыцыя=справа|Фон=|Назва=12}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=45|Шырата хвілінаў=02|Даўгата градусаў=36|Даўгата хвілінаў=13|Пазыцыя=зьверху|Фон=|Назва=13}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=51|Шырата хвілінаў=22|Даўгата градусаў=27|Даўгата хвілінаў=56|Пазыцыя=зьнізу|Фон=|Назва=14}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=49|Шырата хвілінаў=56|Даўгата градусаў=23|Даўгата хвілінаў=45|Пазыцыя=справа|Фон=|Назва=15}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=51|Шырата хвілінаў=30|Даўгата градусаў=25|Даўгата хвілінаў=42|Пазыцыя=справа|Фон=|Назва=16}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=47|Шырата хвілінаў=17|Даўгата градусаў=38|Даўгата хвілінаў=10|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=17}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=47|Шырата хвілінаў=18|Даўгата градусаў=37|Даўгата хвілінаў=04|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=17}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=48|Шырата хвілінаў=52|Даўгата градусаў=37|Даўгата хвілінаў=53|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=17}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=47|Шырата хвілінаў=31|Даўгата градусаў=37|Даўгата хвілінаў=57|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=17}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=51|Шырата хвілінаў=22|Даўгата градусаў=25|Даўгата хвілінаў=28|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=18}} {{Лякалізацыйная мапа/Пункт|Украіны|Шырата градусаў=44|Шырата хвілінаў=27|Даўгата градусаў=34|Даўгата хвілінаў=05|Пазыцыя=зьлева|Фон=|Назва=19}} }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * ''Паламарчук М.&nbsp;М.''&nbsp;Географія України: Підр. для серед. шк.&nbsp;— 2-тє вид., перероблене і доповнене.&nbsp;— К.: Освіта, 1992.&nbsp;— 159 с.: іл., карти. ISBN 5-330-01950-8 * [https://web.archive.org/web/20090415164110/http://flora-world.by.ru/Publikations/Kniga_2/Tez_1.htm Еталони живої природи. ''Давидок В. П.'' та ін.&nbsp;— К.: «Курс», 1993.&nbsp;— 28 с.] * [https://web.archive.org/web/20200918103334/https://cyclop.com.ua/content/view/1086/58/1/15/#29941 Заповідник природний] // * [https://web.archive.org/web/20150402022553/http://nature.land.kiev.ua/prirodno-zapovidnij-fond.html Атлас об'єктів природно-заповідного фонду України] * Закон України «[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=2456-12 Про природно-заповідний фонд України]» м. Київ, 16 червня 1992&nbsp;р., №&nbsp;2456-XII {{ВП-парталы|Турызм|Геаграфія}} [[Катэгорыя:Прыродныя запаведнікі Ўкраіны| ]] [[Катэгорыя:Турызм ва Ўкраіне]] 5gkkebts9te231b3a4nyfhwq5uxqwoa 0 240544 2697617 2204967 2026-10-25T11:23:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697617 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Самбарскі раён | Арыгінальная назва = Самбірський район | Герб =Sambirs_rs.png | Сьцяг = Flag of Sambir raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Львоўская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Самбар]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 1965 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 67 514 |Год перапісу = 2019 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 79,87 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 934 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Sambirskyi-Raion.png | Памер мапы = 300 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-3236 | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = #afd6ff }} {{Іншыя значэньні|Самбарскі раён}} '''Самбарскі раён''' ({{мова-uk|Самбірський район}}) — колішнія адміністрацыйная адзінка на захадзе [[Львоўская вобласьць|Львоўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]] ў 1940—1962 і 1965—2020 гадах. Адміністрацыйны цэнтар — места [[Самбар]]. == Гісторыя == Раён скасаваны [[17 ліпеня]] [[2020]] году ў рамках заканчэньня рэформы дэцэнтралізацыі<ref>[https://web.archive.org/web/20210126162427/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-20#Text|назва= ПОСТАНОВА Верховної Ради України «Про утворення та ліквідацію районів»] {{ref-uk}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Накід:Украіна}} {{Накід:Геаграфія Украіны}} {{Львоўская вобласьць}} [[Катэгорыя:Колішнія раёны Львоўскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 2020 годзе]] quheti4lc1wxyp2j3rzm5i811lvkves 0 240863 2697598 2382513 2026-10-25T00:42:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697598 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Новакаліноўская меская грамада |Назва ў родным склоне = |Арыгінальная назва = Новокалинівська міська громада |Герб = |Сьцяг = |Краіна = |Гімн = |Статус = |Від адміністрацыйнай адзінкі1 = [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украіны|Вобласць]] |Назва адміністрацыйнай адзінкі1 = [[Львоўская вобласьць|Львоўская]] |Від адміністрацыйнай адзінкі2 = Раён |Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Самбарскі раён|Самбарскі]] |Уваходзіць у = |Від адміністрацыйнага падзелу = Старосьцінскіх акруг |Улучае = 9 |Від адміністрацыйнага цэнтру = |Цэнтар = [[Новы Калінаў]] |БуйныГорад = [[Новы Калінаў]] |БуйныяГарады = |Колькасьць населеных пунктаў = 25 (1 места, 1 [[Пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлак]], 23 вёскі) |ДатаЎтварэньня = [[11 жніўня]] [[2015]] |ДатаСкасаваньня = |Кіраўнік = Богдан Юзвяк |Назва пасады кіраўніка = Галава |Кіраўнік2 = |Назва пасады кіраўніка2 = |АфіцыйныяМовы = [[украінская мова|украінская]] |МовыВаЎжытку = |Насельніцтва = 15 848 |Год перапісу = 2020 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Сьпіс паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Сьпіс паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = |Загаловак мапы = |Памер мапы = |Апісаньне мапы = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = |Летні час = |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Геаграфічны код = |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Катэгорыя ў Commons = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Парамэтар2 = |Назва парамэтру 2 = |Сайт = |Дадаткі = |Мэдыя-парамэтар1 = |Назва мэдыя-парамэтру 1 = |Мэдыя-парамэтар2 = |Назва мэдыя-парамэтру 2 = |Колер фону парамэтраў = #afd6ff |Колер фону герб-сьцяг = }} '''Новакаліноўская меская грамада''' ({{мова-uk|Новокалинівська міська громада}}<ref>[http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rdat1=05.12.2017&rf7571=48830 Новокалинівська міська територіальна громада.] Офіційний портал Верховної Ради України - Верховна Рада</ref>) — [[Грамады Ўкраіны|тэрытарыяльная грамада]] ў [[Самбарскі раён|Самбарскім раёне]] [[Львоўская вобласьць|Львоўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210421103841/https://decentralization.gov.ua/gromada/756/composition Новакаліноўская меская грамада.] «Дэцэнтралізацыя» {{ref-uk}}</ref>. Адміністрацыйны цэнтар — места [[Новы Калінаў]]. == Геаграфія == Новакаліноўская меская тэрытарыяльная грамада размешчана на усходзе [[Самбарскі раён|Самбарскага раёна]]. == Гісторыя == Грамада утворана [[11 жніўня]] [[2015]] году ў рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы (дэцэнтралізацыі)<ref>[https://web.archive.org/web/20201023043044/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/v0232359-15#Text|назва= ЦЕНТРАЛЬНА ВИБОРЧА КОМІСІЯ. ПОСТАНОВА «Про перші вибори депутатів сільських, селищних, міських рад об’єднаних територіальних громад та відповідних сільських, селищних, міських голів 25 жовтня 2015 року»] {{ref-uk}}</ref>. Да 17 ліпеня 2020 года грамада была ў складе колішняга [[Самбарскі раён (1940—1962 і 1965—2020)|Самбарскага раёна]], пасля чаго увайшла ў склад новага [[Самбарскі раён|Самбарскага раёна]]. == Адміністрацыйны падзел == 9 {{Нп|Старосьцінская акруга|старосьцінскіх акруг|uk|Старостинський округ}}, якія ўключаюць 1 места, 1 [[Пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлак]] і 23 вёскі<ref>[https://www.kmu.gov.ua/npas/pro-viznachennya-administrativnih-centriv-ta-zatverdzhennya-teritorij-teritorialnih-gromad-lvivskoyi-oblasti-718-120620 КАБІНЕТ МІНІСТРІВ УКРАЇНИ. РОЗПОРЯДЖЕННЯ. Про визначення адміністративних центрів та затвердження територій територіальних громад Львівської області] {{ref-uk}}</ref>. === Населеныя пункты === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" ! style="width:20px" bgcolor=#afd6ff| № ! style="width:150px" | Населены пункт ! style="width:80px" | Тып ! style="width:80px" | Плошча<br/>(км²) ! style="width:80px" | Насельніцтва<br/>(чал. 2001) |- | 1 || [[Новы Калінаў]] || [[Места]] || 0,8 || 3682 |- | 2 || {{Нп|Дубляны (Самбарскі раён)|Дубляны|be|Дубляны (Самбірскі раён)}} || [[Пасёлак гарадзкога тыпу|Пгт]] || 25,88 || 2167 |- | 3 || [[Бабына (Львоўская вобласьць)|Бабына]]|| [[Вёска]] || 2,058 || 1711 |- | 4 || {{Нп|Бірчыці||be|Бірчыці}}|| [[Вёска]] || 5,85 || 246 |- | 5 || [[Бэрэгы (Самбарскі раён)|Бэрэгы]]|| [[Вёска]] || 1,112 || 445 |- | 6 || {{Нп|Вялікая Азымына||be|Вэлыка Азымына}}|| [[Вёска]] || 3,525 || 269 |- | 7 || {{Нп|Вялікая Білына||be|Вэлыка Білына}}|| [[Вёска]] || 28,95 || 311 |- | 8 || {{Нп|Вялікая Хварашча||be|Вэлыка Хварашча}}|| [[Вёска]] || 0,29 || 9 |- | 9 || [[Гардыня (вёска)|Гардыня]] || [[Вёска]] || 26,023 || 998 |- | 10 || [[Залужаны (Самбарскі раён)|Залужаны]]|| [[Вёска]] || 8,5 || 386 |- | 11 || {{Нп|Зарайскэ||be|Зарайскэ}}|| [[Вёска]] || 7,25 || 216 |- | 12 || {{Нп|Кавынычі||be|Кавынычы}}|| [[Вёска]] || 11 || 378 |- | 13 || {{Нп|Калінаў||be|Калыніў}}|| [[Вёска]] || 2,2 || 441 |- | 14 || {{Нп|Карналовычі||be|Карналовычы}}|| [[Вёска]] || 24,246 || 1047 |- | 15 || {{Нп|Кліміўшчына||be|Клыміўшчына}}|| [[Вёска]] || 0,04 || 8 |- | 16 || {{Нп|Корнычі||be|Корнычы}}|| [[Вёска]] || 6,102 || 433 |- | 17 || {{Нп|Кружыкы||be|Кружыкы}}|| [[Вёска]] || 2,48 || 349 |- | 18 || {{Нп|Лука (Самбарскі раён)|Лука|be|Лука (Самбірскі раён)}}|| [[Вёска]] || 9,5 || 333 |- | 19 || [[Майныч]] || [[Вёска]] || 7,5 || 260 |- | 20 || {{Нп|Мала Азымына||be|Мала Азымына}} || [[Вёска]] || 2,425 || 140 |- | 21 || {{Нп|Мала Білына||be|Мала Білына}}|| [[Вёска]] || 16,13 || 423 |- | 22 || {{Нп|Мала Хварошча||be|Мала Хварошча}}|| [[Вёска]] || 0,1 || 0 |- | 23 || {{Нп|Місткавычі||be|Місткавычы}}|| [[Вёска]] || 7,960 || 378 |- | 24 || {{Нп|Наві Бірчыці||be|Наві Бірчыці}}|| [[Вёска]] || 0,45 || 61 |- | 25 || {{Нп|Пыняны||be|Пыняны}}|| [[Вёска]] || 7,81 || 784 |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://novokalynivska-gromada.gov.ua/ Новакаліноўская меская рада]{{ref-uk}} * [https://gromada.info/gromada/novokalynivska/#5634 Новакаліноўская меская грамада]{{ref-uk}} {{Накід:Украіна}} {{Накід:Геаграфія Украіны}} [[Катэгорыя:Грамады Самбарскага раёну]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2015 годзе]] 1ovwy54icx2pzwlzo8h2ksv1tvm0m1q 0 243961 2697580 2344059 2026-10-24T19:50:08Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697580 wikitext text/x-wiki {{Музэй |Назва = Музэй Янкі Купалы |Арыгінальная назва = Янка Купала музее |Выява = |Апісаньне выявы = |Лягатып = |Апісаньне лягатыпу = |Тып = [[Мэмарыяльны музэй|мэмарыяльны]] |Філія = [[Нацыянальны музэй Рэспублікі Татарстан|Нацыянальнага музэю Татарстану]] |Горад = Пячышчы (Татарстан){{!}}Пячышчы |Краіна = Расея |Адрас = 422592 [[Рэспубліка Татарстан]], [[Верхняўслонскі раён]], тэрыторыя Пячышчанскага хлебакамбінату |Тэматыка калекцыі = |Велічыня калекцыі = ~700 адзінак |Плошча экспазыцыі = 200 м² |Дата стварэньня = 28 траўня |Год стварэньня = 1975 |Дата адкрыцьця = |Год адкрыцьця = |Дата закрыцьця = |Год закрыцьця = |Заснавальнік = |Пасада дырэктара = Загадчыца |Дырэктар = Рыма Абызава |Прэзыдэнт = |Архітэктар = |Супрацоўнікі = |Наведнікі = |Грамадзкі транспарт = рачны транспарт Казань — Пячышчы |Сайт = [http://kupala.tatmuseum.ru/ kupala.tatmuseum.ru] |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 55 |Шырата хвілінаў = 46 |Шырата сэкундаў = 36.3 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 48 |Даўгата хвілінаў = 57 |Даўгата сэкундаў = 19.6 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = }} '''Музэ́й Я́нкі Купа́лы''' ({{Lang-tt|Янка Купала музее}}, {{Мова-ru|Музей Янки Купалы}}) — [[Музэй|дзяржаўная ўстанова культуры]] ў вёсцы [[Пячышчы (Татарстан)|Пячышчах]] [[Верхняўслонскі раён|Верхняўслонскага раёну]] [[Татарстан]]у ([[Расея]]), заснаваная ў 1975 року. Адзіны музэй у Расеі, прысьвечаны жыцьцю і творчасьці беларускага паэта [[Янка Купала|Янкі Купалы]]<ref name="svaboda">{{Спасылка | аўтар = Алесь Пілецкі.| прозьвішча = Пілецкі| імя = Алесь| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2 лістапада 2019| url = https://www.svaboda.org/a/30297230.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Первый раз в России. Казань — город Купалы и красных МАЗов| фармат = | назва праекту = Расея| выдавец = [[Радыё „Свабода“]]| дата доступу = 15 траўня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. == Мінуўшчына == Янка Купала зь сям’ёй жыў у Пячышчах у эвакуацыі з 13 лістапада 1941 па 18 чэрвеня 1942 року, пасьля чаго быў раптоўна выкліканы ў Маскву, дзе загінуў. Да канца [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]] ў кватэры заставалася ягоная жонка [[Уладзіслава Францаўна Луцэвіч|Ўладзіслава Францаўна Луцэвіч]]. 28 траўня 1975 року ў адным з памяшканьняў хлебакамбінату створаны мэмарыяльны пакой<ref name="гісторыя">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://kupala.tatmuseum.ru/muzejj-yanki-kupaly-v-sele-pechishhi/| копія = | дата копіі = | загаловак = Музей Янки Купалы в селе Печищи| фармат = | назва праекту = Музей Янки Купалы в селе Печищи| выдавец = Национальный музей Республики Татарстан| дата доступу = 15 траўня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>, які ў 2003 року стаў музэем-філіяй [[Нацыянальны музэй Рэспублікі Татарстан|Нацыянальнага музэю Татарстану]]<ref>{{Спасылка | аўтар = Юлия Попко.| прозьвішча = Попко| імя = Юлия| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 11 лістапада 2019| url = https://www.sb.by/articles/kupalovskoe-prochtenie.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Мы побывали в единственном в России музее Янки Купалы| фармат = | назва праекту = | выдавец = Советская Белоруссія| дата доступу = 15 траўня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. У дзейнасьці музэю Купалы бярэ ўдзел арганізацыя беларускай дыяспары ў [[Казань|Казані]] „Спадчына“<ref name="svaboda" /><ref>{{Спасылка | аўтар = Наталья Беницевич.| прозьвішча = Беницевич| імя = Наталья| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 12 чэрвеня 2013| url = https://news.tut.by/society/352839.html| копія = | дата копіі = | загаловак = „Лукашенко сильно удивился“. Около Казани 38 лет работает музей Янки Купалы| фармат = | назва праекту = Общество| выдавец = [[TUT.BY]]| дата доступу = 15 траўня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. == Экспазыцыя == Плошча экспазыцыі — 200 м²<ref>{{Спасылка | аўтар = Кирилл Ладутько.| прозьвішча = Ладутько| імя = Кирилл| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 4 жніўня 2017| url = http://sozvuchie.by/proekty/yanka-kupala/v-pechishchakh-pod-kazanyu-sokhranilis-sledy-yanki-kupaly.html| копія = | дата копіі = | загаловак = «В Печищах, под Казанью, сохранились следы Янки Купалы…»| фармат = | назва праекту = Созвучие| выдавец = „Зьвязда“| дата доступу = 15 траўня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. Аб’ём фондаў — ~700 адзінак захоўваньня. Адноўлены інтэр’ер працоўнага кабінэту Янкі Купалы. У 4-х экспазыцыйных залях, акрамя жыцьця і творчасьці беларускага паэта, прадстаўленая гісторыя вёскі Пячышчы ад заснаваньня ў 1600 року. Асобная экспазыцыя прадстаўляе гісторыю Гандлёвага дому „Іван Аканішнікаў і сыны“, на тэрыторыі якога цяпер разьмяшчаецца Пячышчынскі камбінат хлебапрадуктаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://kupala.tatmuseum.ru/ Афіцыйная бачына] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20210515153232/https://verhniy-uslon.tatarstan.ru/muzey-yanki-kupali-187523.htm Музэй Янкі Купалы] {{ref-ru}} на бачыне [[Верхняўслонскі раён|Верхняўслонскага муніцыпальнага раёну]] * [https://web.archive.org/web/20210515153241/https://tatfrontu.ru/gallery2/v/muzei-i-memorialy-rt/verhneuslonskiy-rayon/muzey-yanki-kupaly-v-sele-pechischi/ Фотагалерэя экспазыцыі музэю] {{ref-ru}} * {{Facebook|kupala.tatmuseum}} [[Катэгорыя:Музэі, заснаваныя ў 1975 годзе]] [[Катэгорыя:Літаратурна-мэмарыяльныя музэі Расеі]] [[Катэгорыя:Верхняўслонскі раён]] [[Катэгорыя:Музэі Татарстану]] [[Катэгорыя:Янка Купала]] amflbrp4pj7ah4u6v9k7koqn8t4lcuv 0 262468 2697587 2563111 2026-10-24T20:53:43Z Rotondus 11902 абнаўленьне зьвестак 2697587 wikitext text/x-wiki {{Каардынаты|53|54|50|паўночнае|27|34|5|усходняе|выяўленьне=загаловак}} {{Кампанія |назва = «Гарызонт» |лягатып = Logo horizont.png |выява = Завод Горизонт - panoramio.jpg |тып = [[адкрытае акцыйнае таварыства]] |лістынг = |дэвіз = |заснаваная = {{Дата пачатку|17|11|1950|1}} |заснавальнікі = [[Міністэрства мясцовай прамысловасьці БССР]] |уласьнікі = |краіна = [[Беларусь]] |разьмяшчэньне = [[Менск]] |адрас = [[Цэнтральны раён (Менск)|Цэнтральны раён]], [[Вуліца Куйбышава (Менск)|вул. Куйбышава]], д. 35 |ключавыя постаці = [[Юры Прадко]] ([[генэральны дырэктар]]) |галіна = [[прамысловасьць]] |прадукцыя = [[воданагравальнік]], [[мікрахвалёвая печ]], [[ноўтбук]], [[стэрылізатар]], [[тэлевізар]] |паслугі = [[забудова]], [[аналіз крыві]], [[прышчэпка]] |абарачэньне = |апэрацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = 5000 (2022 год) |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = «[[Берасьцейскі электралямпавы завод]]», «[[Мідэа-Гарызонт]]» |аўдытар = |сайт = [https://horizont.by/be/ horizont.by/be] }} '''«Гарызонт»''' — дзяржаўны прыборабудаўнічы [[холдынг]] Беларусі, заснаваны ў лістападзе 1950 году ў якасьці «Менскага радыёзаводу». На 2022 год налічваў 17 [[прадпрыемства]]ў, якія выраблялі побытавую і прамысловую [[Электроніка|электроніку]], [[плястык]] і аўтамабільныя вузлы, а таксама [[сьвяцільнік]]і. Шэраг прадпрыемстваў аказваў [[паслугі]] лекаваньня і адпачынку, перавозак і найму нерухомасьці. Налічваў звыш 5000 супрацоўнікаў, зь іх звыш 500 [[інжынэр]]аў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Холдынг|спасылка=https://horizont.by/be/company/|выдавец=ААТ «Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Асноўнымі вырабамі былі [[воданагравальнік]]і і [[Мікрахвалёвая печ|мікрахвалёвыя печы]], [[ноўтбук]]і і [[стэрылізатар]]ы, а таксама [[тэлевізар]]ы<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прадукты|спасылка=https://horizont.by/be/shop/|выдавец=ААТ «Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Раздробная сетка ў Беларусі ўлучала сеткі крамаў «Тэхна» і «[[Электрасіла]]», сталічныя [[Унівэрмаг|ўнівэрмагі]] «Беларусь» і «На Нямізе», а таксама інтэрнэт-краму «[[21 век]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзе купіць|спасылка=https://horizont.by/be/where/|выдавец=ААТ «Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Рамонтныя майстэрні дзейнічалі ў 9 гарадах краіны: у Менску і па 4 у [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай]] і Менскай абласьцях — у [[Зьдзецел|Зьдзецелі]] і [[Ліда|Лідзе]], [[Наваградак|Наваградку]] і [[Смаргонь|Смаргоні]], а таксама ў [[Барысаў|Барысаве]] і [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Нясьвіж]]ы і [[Стоўпцы|Стоўпцах]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Падтрымка|спасылка=https://horizont.by/be/support/|выдавец=ААТ «Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. == Будова == На 2022 год холдынг «Гарызонт» улучаў: * ''«Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»'' ([[Вуліца Куйбышава (Менск)|вул. Куйбышава]], д. 35)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://horizont-rnd.by/by/contacts/|выдавец=УП «Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Налічваў звыш 400 супрацоўнікаў. Заснаваны ў 1959 годзе ў якасьці спэцыяльнага [[Канструктарскае бюро|канструктарскага бюро]] ў выніку далучэньня «Менскага інструмэнтальнага заводу»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб кампаніі|спасылка=https://horizont-rnd.by/by/about/|выдавец=УП «Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Вырабляў: ** самалётныя індыкатары «МФІ-66» і «-68»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Авіёніка|спасылка=https://horizont-rnd.by/by/avionics/|выдавец=УП «Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>; ** блёкі кантролю [[Гідраўліка|гідраўлікі]], рухавіка і сьпідомэтра кар'ерных [[самазвал]]аў «[[БелАЗ]]», бартавую сыстэму кантролю і кіраваньня «БСКК-01» для вузлоў [[Збожжаўборачны камбайн|збожжаўборачнага камбайна]], навігацыйна-аглядную сыстэму «СНТ-01» для [[спадарожнік]]авага месцавызначэньня [[самаход]]а, бартавую інфармацыйна-кіравальную сыстэму «БІКС» зь відэакамэрамі для выканаўчых прыладаў і сыстэму аўтамабільных відэа[[парктронік]]аў «СВА-1»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Бартавая электроніка|спасылка=https://horizont-rnd.by/by/onboard-electronics/|выдавец=УП «Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>; ** інтэрактыўна-чуйнікавую мультыдошку «ІТС-25-65Р», [[манітор]] «ДС» зь месцавызначэньнем для суправаджэньня пасажыраў грамадзкага транспарту, інфармацыйна-чуйнікавую стойку «Ростра», празрысты дысплэй «Гарызонт Крышталь 55К» і інтэрактыўны дысплэй «Гарызонт Крышталь 55К Смарт» для прагортваньня прэзэнтацыі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Мультумэдыя|спасылка=https://horizont-rnd.by/by/multimedia/|выдавец=УП «Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>; ** акустычную [[мішэнь]] для стралковай зброі, [[верталёт]]най і танкавай стральбы, сьвяцільні «ДДВ04» для пасажырскіх [[вагон]]аў, «ДДВ01» для міжвагонных пераходаў, «ДДВ09» для [[калідор]]аў у вагонах, «УСВ24» для дзьвярнога замка ў прыбіральні вагона, «ДДВ05-6х1,2» для кабіны машыніста, «ДДВ05-6х0,8» для чырвонага габарытнага [[ліхтар]]а вагона-[[Дрызіна|дрызіны]], «ДДВ04» для [[тамбур]]а электрацягнікоў і «ДДВ02» для [[Прыбіральня|прыбіральні]] ў вагоне, «ДДВ01-2» і «ДДВ01-18» для мясцовага і агульнага асьвятленьня ў купэ вагона<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прамысловая электроніка|спасылка=https://horizont-rnd.by/by/industrial-electronics/|выдавец=УП «Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''Завод электронікі і побытавай тэхнікі «Гарызонт»'' ([[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскі раён]], мікрараён [[Пятроўшчына (Менск)|Пятроўшчына]], [[Завулак Кавалеўскай (Менск)|зав. Кавалеўскай]], д. 62)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://horizont.by/be/contact/|выдавец=ААТ «Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаваны ў 1950 годзе ў якасьці «Менскага радыёзаводу». Выпускаў да 8000 смарт-[[тэлевізар]]аў у звышвысокім [[Разрозьненьне|разрозьненьні]] 8000 [[піксэл]]аў за [[Зьмена|зьмену]] на аснове [[Арганічны сьвятлодыёд|арганічных сьвятлодыёдаў]]. * ''«[[Мідэа]]-Гарызонт»'' (зав. Кавалеўскай, д. 52). Выпускаў да 1,5 млн [[Мікрахвалёвая печ|мікрахвалёвых печак]] за год<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Спажывецкая электроніка|спасылка=http://horizont-group.com/consumerelectronics|выдавец=Холдынг «Гарызонт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''«[[Менскае вытворчае аб'яднаньне вылічальнай тэхнікі]]»'' («МВАВТ»; вул. Прытыцкага, д. 62)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://mpovt.by/Контакты/|выдавец=ААТ «Менскае вытворчае аб'яднаньне вылічальнай тэхнікі»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаванае ў 1956 годзе ў якасьці «Менскага заводу [[ЭВМ|электронных вылічальных машынаў]]». Вырабляла блёкі для [[цяжкавік]]оў і [[камбайн]]аў, [[трактар]]оў і [[Кар'ерны самазвал|кар'ерных самазвалаў]], [[дамафон]]ы і [[тэлефон]]ы, інфармацыйныя [[таблё]] і мэдычныя [[Шафа|шафы]], а таксама касавыя апараты<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вырабы|спасылка=https://mpovt.by/Продукция/|выдавец=ААТ «Менскае вытворчае аб'яднаньне вылічальнай тэхнікі»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''Завод «[[Вымяральнік (прадпрыемства)|Вымяральнік]]»'' ([[Наваполацак]], Вымяральніцкі праезд, д. 4а)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://izmeritel.by/contacts.html|выдавец=ААТ «Вымяральнік»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Выпускаў аўтатрактарныя [[чуйнік]]і і індыкатары, сыстэмы кіраваньня і пераўтваральнікі напругі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аўтатрактарная электроніка|спасылка=https://izmeritel.by/products/avtotraktornaya-elektronika/|выдавец=ААТ «Вымяральнік»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>, [[кампутар]]ы «Сырыюс» для кіраваньня энэргаспажываньнем і кантралёры выдаткаў у газавай турбіне<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вырабы аўтаматыкі і тэлемэханікі|спасылка=https://izmeritel.by/products/izdelia-avtomatiki-i-telemechaniki/|выдавец=ААТ «Вымяральнік»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''Менскі завод «[[Тэрмапляст]]»'' ([[Вуліца Кнорына (Менск)|вул. Кнорына]], д. 50)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://oaotermoplast.by/contacts|выдавец=ААТ «Менскі завод «Тэрмапляст»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаваны ў 1944 годзе ў якасьці «Менскага [[тлен]]авага заводу». Вырабляў [[плястык]]авыя [[Скрыня|скрыні]] і латкі для харчаваньня, кармушкі для [[кураня]]таў і [[парася]]таў, паілкі для птушкі і кароваў, шчылінную [[Падлога|падлогу]] і [[кошык]]і, [[посуд]], [[зэдлік]]і і сталы<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вырабы|спасылка=https://oaotermoplast.by/produkciya|выдавец=ААТ «Менскі завод «Тэрмапляст»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''Завод «[[Беліт]]»'' ([[Паставы]], Вакзальная вул., д. 5)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://belit.by/contacts/|выдавец=УП «Завод «Беліт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаваны ў 1976 годзе ў якасьці завода радыёкампанэнтаў. Вырабляў [[рызьзё]] і ходнікавую [[Плітка|плітку]], мэталічныя [[кантэйнэр]]ы і [[Брама|брамы]], агароджу і рубільныя нажы, а таксама [[вацін]] (палатно) для [[Мэбля|мэблі]] і ўцяпленьня вопраткі і жытла<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вырабы|спасылка=https://belit.by/product/|выдавец=УП «Завод «Беліт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''«[[Берасьцейскі электралямпавы завод]]»'' ([[Берасьце]], Маскоўская вул., д. 204)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сувязь з намі|спасылка=https://brestlamp.by/contact-us/|выдавец=ААТ «Берасьцейскі электралямпавы завод»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаваны ў 1966 годзе. Вырабляў [[Сьвятлодыёдная лямпа|сьвятлодыёдныя лямпы]] і [[Лямпа напальваньня|лямпы напальваньня]], [[Натравая газаразрадная лямпа|натравыя газаразрадныя лямпы]] і кварцава-[[Галагенная лямпа|галагенныя лямпы]] для самаходаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вырабы|спасылка=https://brestlamp.by/prodykti/|выдавец=ААТ «Берасьцейскі электралямпавы завод»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''«Гарызонт-Белінвэст-Дэвэлапэр»'' ([[Чырвоная вуліца (Менск)|Чырвоная вул.]], д. 7). Заснаваны ў 2010 годзе. Аказваў паслугі найму камэрцыйнай нерухомасьці і будаўнічага [[мантаж]]у. Падлучаў тэлефонныя сеткі і ажыцьцяўляў аддзелачныя, сантэхнічныя і сьлясарныя працы. * ''«Гарызонтпраектбуд»''. Ажыцьцяўляў тэхнічны нагляд за будаўніцтвам і [[Забудова|забудову]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Забудова|спасылка=http://horizont-group.com/development|выдавец=Холдынг «Гарызонт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''«Гарызонт Рус»'' (Масква, Сакалова-Мяшчэрская вул., д. 29)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://www.horizont.tv/contacts/|выдавец=АТ «Гарызонт Рус»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаванае ў 2000 годзе. Гандлёвае прадстаўніцтва ў Расеі для пастаўкі побытавай электронікі. * ''«Гарызонт Лягістык»'' (зав. Кавалеўскай, д. 52). Заснаванае ў 2008 годзе. Ладзіла міжнародныя аўтамабільныя грузаперавозкі і аказвала складзкія паслугі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Паслугі|спасылка=http://horizont-group.com/services|выдавец=Холдынг «Гарызонт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''Мэдычны цэнтар «Гарызонт»'' ([[Вуліца Кісялёва (Менск)|вул. Кісялёва]], д. 12)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://horizont-med.by/kontakty/|выдавец=Мэдычны цэнтар «Гарызонт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаваны ў 1950-я гады. Рабіў [[Аналіз крыві|аналізы крыві]] і [[Прышчэпка|прышчэпкі]]. Ладзіў выезд лекараў на дом і меў дзённы стацыянар. Праводзіў [[ультрагук]]авое дасьледаваньне і рэнтгенадыягностыку, ручны [[масаж]] і дыхальны тэст на хэлікабактэрыю пры [[Язвавая хвароба|язвавай хваробе]] страўніка. Ладзіў хірургічныя апэрацыі і мэдычныя агляды кіроўцаў і абітурыентаў. Праводзіў лячэньне зубоў і кансультацыі лекараў для лячэньня [[зрок]]у і дыхальных шляхоў, сэрца і плоцевых органаў, нэрвовай і [[Эндакрынная сыстэма|эндакрыннай]] сыстэмаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Мэдычныя паслугі|спасылка=https://horizont-med.by/medicinskie-uslugi/|выдавец=Мэдычны цэнтар «Гарызонт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''Сацыяльны комплекс «Гарызонта»''. Улучаў аздараўленыя [[летнік]]і «Гарызонт» на 1300 дзяцей у [[Радашкавічы|Радашкавічах]] (Маладэчанскі раён) і «Хваля» ў [[Волма (Смалявіцкі раён)|Волме]] ([[Смалявіцкі раён]]), «Сьвітанак» у [[Ждановічы (Менскі раён)|Ждановічах]] (Менскі раён) і працоўныя інтэрнаты ў Менску. Таксама дзейнічала 8 [[Дзіцячы сад|дзіцячых садкоў]] у Менску на 1500 месцаў: № 64, 103, 380, 404, 448, 460, 504 і 532<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Грамадзкая галіна|спасылка=http://horizont-group.com/socialresponsibility|выдавец=Холдынг «Гарызонт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. == Мінуўшчына == 17 лістапада 1950 году [[Міністэрства мясцовай прамысловасьці Беларускай ССР]] заснавала «Менскі радыёзавод». 3 чэрвеня 1957 году [[прадпрыемства]] перадалі Ўправе [[Прыборабудаваньне|прыборабудаваньня]] і мэталавырабаў [[Рада народнай гаспадаркі БССР|Рады народнай гаспадаркі БССР]]. У 1963 годзе «Менскі радыёзавод» падпарадкавалі [[Міністэрства радыёпрамысловасьці СССР|Міністэрству радыёпрамысловасьці СССР]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Менскі радыёзавод»|спасылка=https://fk.archives.gov.by/fond/106538/|выдавец=Фондавы каталёг дзяржаўных архіваў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. [[Файл:Радиоприемник Верас РП-225.JPG|значак|250пкс|Радыёпрымач «Верас» 1990 году]] 10 жніўня 1972 году ўтварылі Вытворча-тэхнічнае аб'яднаньне «Гарызонт», у склад якога ўвайшлі «Завод радыё- і тэлевізійных [[футарал]]аў» («ЗРТФ»), заснаваны ў 1969 годзе, і спэцыяльнае [[канструктарскае бюро]]. На 1997 год [[вытворчае аб'яднаньне]] «Гарызонт» улучала аднайменны завод, завод «Альмагор», створаны ў 1992 годзе на аснове «ЗРТФ», навукова-вытворчы комплекс «Сыгнал», заснаваны ў 1989 годзе на аснове завода «Сэнсар», Навукова-дасьледчы інстытут [[Лічбавае тэлебачаньне|лічбавага тэлебачаньня]] і «Прадпрыемства кабэльнага і спадарожнікавага тэлебачаньня», далучаныя ў 1991 годзе, Гандлёвы дом «Гарызонт», заснаваны ў 1996 годзе, і завод «[[Беліт]]» у [[Паставы|Паставах]], далучаны ў 1992 годзе. На прадпрыемстве выраблялі [[тэлевізар]]ы і [[радыёпрымач]]ы, а таксама кабэльныя і спадарожнікавыя [[Тэлеантэна|тэлеантэны]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Уладзімер Сямашка]].|частка=«Гарызонт», вытворчае аб'яднаньне|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=1997|том=[https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.05.djvu 5: Гальцы — Дагон]|старонкі=[https://files.knihi.com/preview/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.05.djvu/76_996x9999.jpeg 76]|старонак=576|сэрыя=|isbn=985-11-0090-0|наклад=10 000}}</ref>. 22 сьнежня 2022 году «Гарызонт» распачаў продаж [[ноўтбук]]аў «Мак4» на 2-і дзень пасьля пачатку іх масавай вытворчасьці. Кіраўнік [[холдынг]]а «Гарызонт» [[Юры Прадко]] адзначыў, што ноўтбук распрацавалі на працэсары «[[Інтэл]] Кор» 11-га пакаленьня<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Гарызонт» пачаў масавы выпуск і продаж ноўтбукаў|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/daruchenne-prezidenta-vykanana-garyzont-pachau-masavy-vypusk-i-prodazh-noutbukau-123012-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=22 сьнежня 2022|копія=https://zviazda.by/be/news/20221222/1671717536-daruchenne-prezidenta-vykanana-garyzont-pachau-masavy-vypusk-i-prodazh|дата копіі=22 сьнежня 2022|дата доступу=24 сьнежня 2022}}</ref>. Узровень лякалізаваньня выпусканых ноўтбукаў склаў каля 30 %<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лукашэнка аб навуковых дасягненьнях у Беларусі: ня толькі для абароны, але і для мірнага жыцьця дастаткова ўсяго|спасылка=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-ab-navukovyh-dasjagnennjah-u-belarusi-ne-tolki-dlja-abarony-ale-i-dlja-mirnaga-zhytstsja-123830-2023/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=20 студзеня 2023|дата доступу=21 студзеня 2023}}</ref>. ==Міжнародныя санкцыі== 27 траўня 2023 году Украіна ўвяла санкцыі супраць прадпрыемства<ref>{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/ukraine-sanktsii-rzhd-belorus/32430533.html|title=Украина ввела санкции против 51 человека и 220 юридических лиц. В списке структуры РЖД и 19 белорусских предприятий|work=[[Цяперашні Час (тэлеканал)|Настоящее время]]|date=2023-05-27|language=ru}}</ref>, у сьнежні 2023 году яно трапіла ў санкцыйны [[сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2023-12-05|title=Russia-related Designations; Belarus Designations; Issuance of Belarus General License|url=https://ofac.treasury.gov/recent-actions/20231205|url-status=live|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2023-12-06|website=|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref>. 24 лютага 2024 года да санкцый супраць прадпрыемства далучылася [[Аўстралія]]<ref>{{cite web|url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/9922/|title=Відкрите акціонерне товариство "Керуюча компанія холдингу «ГОРИЗОНТ»|work=НАЗК|language=uk}}</ref>, а у 2025 годзе — ЭЗ<ref>[https://myfin.by/article/rynki/es-prinal-19-j-paket-sankcij-protiv-rossii-zatragivaet-li-belarus-41265 ЕС принял новый пакет санкций: в списке есть белорусские банки и компании. Смотрим, какие]</ref>, Украіна<ref>[https://drs.nsdc.gov.ua/subjects Підсанкційні суб’єкти]</ref>, Швайцарыя<ref>{{Cite web |language=en |url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html |title=Searching for subjects of sanctions |url-status=live }}</ref> ды яшчэ некалькі краін<ref>{{cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/11/12/statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus-and-the-involvement-of-belarus-in-the-russian-aggression-against-ukraine-1/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus and the involvement of Belarus in the Russian aggression against Ukraine|publisher=[[Эўрапейская рада]]|language=en}}</ref>. == Кіраўнікі == * [[Уладзімер Сямашка]] (1996—2001) * [[Юры Прадко]] (на 2022 год) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Прэс-цэнтар|спасылка=https://horizont.by/be/press-center/|выдавец=ААТ «Гарызонт»|дата публікацыі=17 чэрвеня 2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}} {{Накід:Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вытворцы электронікі]] [[Катэгорыя:Прамысловыя прадпрыемствы Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Менску]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1950 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў сьпісе СВГ]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]] sl1uqv5nwkd1a597cq5affquq40w6ug 0 262482 2697604 2651576 2026-10-25T06:22:49Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697604 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''''Прыго́ды Бэ́йліна''''' ({{Lang-en|Baelin's Route}}) ― [[Кароткамэтражны фільм|картокамэтражны]] [[Кінакамэдыя|камэдыйны]] [[Фэнтэзійны фільм|фэнтэзійны]] [[мастацкі фільм]], які быў зьняты «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Viva La Dirt League|Viva La Dirt League|en|Viva La Dirt League}}» ў [[2021 год у кіно|2021 годзе]].<ref>{{Спасылка|ref=dtf|url=https://dtf.ru/games/729900-baelin-s-route|загаловак=Baelin's Route|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905111029/https://dtf.ru/games/729900-baelin-s-route|archivedate=05.09.2022|прозьвішча=Troubatchov|імя=Alexy|мова=ru|deadurl=no|назва праекту={{Артыкул у іншым разьдзеле|DTF|DTF|ru|DTF}}|date=2021-05-12|дата доступу=25.12.2022}}</ref> == Сюжэт == {{Артыкул у іншым разьдзеле|NPC|Негульнявы персанаж|en|Non-player character}}, дзеяньні якога адбываюцца ў відэагульні ''Skycraft'', суправаджае маладое дзяўчо ў бясьпечнае месца праз суровы фантастычны сьвет Азэрыма. == У ролях == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Роўэн Бэцьеман|Роўэн Бэцьеман|d|Q84592182}}|}} {{УРолях|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Алан Морысан|Алан Морысан|d|Q106689311}}|}} {{УРоляхНіз}} == Здымачны гурт == * рэжысэры — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Адам Кінг|Адам Кінг|d|Q106689302}} ды {{Артыкул у іншым разьдзеле|Алан Морысан|Алан Морысан|d|Q106689311}} * сцэнар — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Алан Морысан|Алан Морысан|d|Q106689311}} == Крытыка == Партал «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Medium|Medium|en|Medium (website)}}» разьмясьціў рэцэнзію, у якой адзначалася, што фільм «не павінен быў мець глыбокі сюжэт, зь якім можна было б працаваць <…> аднак адсутнасьць складанасьці таксама была часткай яго прыгажосьці як шэдэўра» ды што «нават ня трэба было быць гэймэрам, каб ацаніць апавяданьне»<ref>{{Спасылка|ref=medium|url=https://medium.com/@ariusraposas/baelins-route-review-how-a-single-line-of-a-fisherman-carried-a-great-story-6a03050a1c57|загаловак=Baelin’s Route review: How a single line of a fisherman carried a great story|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210525061255/https://medium.com/@ariusraposas/baelins-route-review-how-a-single-line-of-a-fisherman-carried-a-great-story-6a03050a1c57|archivedate=25.05.2021|прозьвішча=Raposas|імя=Arius|мова=en|deadurl=no|назва праекту={{Артыкул у іншым разьдзеле|Medium|Medium|en|Medium (website)}}|date=2021-05-24|дата доступу=25.12.2022}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Youtube|TQAfCzf-mSE|Афіцыйны трэйлер}} * [https://www.kickstarter.com/projects/vldl/baelins-route-an-epic-npc-man-adventurer ''Baelin’s Route''] на «{{Артыкул у іншым разьдзеле|Kickstarter}}» * [https://vldl.fandom.com/wiki/Baelins_Route ''Baelin’s Route''] на «[[Fandom]]» *[https://www.filmaffinity.com/en/film551820.html ''Baelin’s Route''] на «{{Артыкул у іншым разьдзеле|FilmAffinity}}» * [https://web.archive.org/web/20221225200215/http://www.adamkingdirector.com/baelins-route ''Baelin’s Route''] на афіцыйнай бачыне рэжысэра {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы 2021 году]] hg9t6bf52c1ifr49zhixnq5sinjq0ep 0 277295 2697611 2691366 2026-10-25T09:23:14Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697611 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Польшча |Назва = Растолты |Лацінка = Rastołty |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Растолтаў |Назва на мове краіны = Rostołty |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Ваяводзтва = [[Падляскае ваяводзтва|Падляскае]] |Павет = [[Беластоцкі павет|Беластоцкі]] |Гміна = [[Юхнавец Касьцельны (гміна)|Юхнавец Касьцельны]] |Прэзыдэнт места = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = |Аўтамабільны нумарны знак = |TERYT = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 57 |Шырата сэкундаў = 56 |Даўгата градусаў = 23 |Даўгата хвілінаў = 07 |Даўгата сэкундаў = 38 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Растолты''' ({{мова-pl|Rostołty|скарочана}}) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], каля ракі [[Нараў|Нарава]]. Уваходзяць у склад [[Юхнавец Касьцельны (гміна)|гміны Юхнавец Касьцельны]] [[Беластоцкі павет|Беластоцкага павету]] [[Падляскае ваяводзтва|Падляскага ваяводзтва]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Ростаўт}} Росталд або Русталд, пазьней Рустаўд, Рустаўт або Ростаўт (Rostold, Rostoldus<ref>The Norman People and Their Existing Descendants in the British Dominions and the United States of America. — London, 1874. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=uGWr23tk0nEC&q=Rostoldus#v=snippet&q=Rostoldus&f=false P. 227].</ref>, Rostaldus<ref>Verwandtschaft, Name und soziale Ordnung (300—1000). — Berlin, 2014. [https://books.google.by/books?id=vYPnBQAAQBAJ&pg=PA132&dq=%22Rostaldus%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjb796yr5uDAxWc7LsIHXXqABYQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=%22Rostaldus%22&f=false S. 132].</ref>, Rustoldus<ref>English Lawsuits From William I to Richard I. Volume I: William I to Stephen (Nos 1—346). — London, 1990. [https://books.google.by/books?id=fX4hAQAAIAAJ&q=Rustoldus&dq=Rustoldus&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjJhJiJrJuDAxUquaQKHSvRB38Q6AF6BAgIEAI P. 287].</ref><ref>Acta imperii inedita seculi XIII [et XIV].: Urkunden und briefe zur geschichte des kaiserreichs und des königreichs Sicilien in den jahren 1198—1400. — Innsbrusk, 1880. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=4vAOAAAAYAAJ&q=Rustaldus#v=snippet&q=Rustaldus&f=false P. 854].</ref>, Rustaud<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/rustaud Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Rustaud], MyHeritage</ref>, Rustaut<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/rustaut Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Rustaut], MyHeritage</ref>, Rostaut<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/rostaut Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Rostaut], MyHeritage</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>[https://web.archive.org/web/20250104133850/http://www.keesn.nl/names/en41_list_m.htm Names in the Low Countries before 1150], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)</ref><ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/rostold Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Rostold], MyHeritage</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Рост (імя)|руст- (рост-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Русьцейка|Росьцейка]], [[Расьціла]], [[Рустэн]]; германскія імёны Rosteck, Rustil, Rusten) паходзіць ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] rustjan 'падрыхтаваць, узброіць', rusti 'рыштунак, амуніцыя'<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Rusto%2C+Rust%2C+Rost#v=snippet&q=Rusto%2C%20Rust%2C%20Rost&f=false S. 1286].</ref>, а аснова [[Вальда (імя)|-валд- (-алд, -олт)]] (імёны ліцьвінаў [[Геральд|Геральт]], [[Левальд|Левалт]], [[Рамвольт]]; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. == Гісторыя == У XIX ст. Растолты ўваходзілі ў склад Беластоцкага павету Гарадзенскай губэрні<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9к}} [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/804 S. 804].</ref>. == Насельніцтва == * 1905 год — 372 чалавекі<ref>Указатель населенным местностям Гродненской губернии, с относящимися к ним необходимыми сведениями. — Гродна, 1905. С. 49.</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Беластоцкі павет}} [[Катэгорыя:Беластоцкі павет]] gdatgt70pl0fjije2ehnby2j1jucozq 0 280215 2697614 2691363 2026-10-25T09:44:12Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697614 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Ростаўт |лацінка = Rostaŭt |арыгінал = Rostold |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Рост (імя)|Rost]] + [[Вальда (імя)|Wald]] |варыянт = Росталт, Роштаўт |вытворныя = |зьвязаныя = }} '''Ростаўт''' (''Росталт'', ''Роштаўт'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Росталд або Русталд, пазьней Рустаўд, Рустаўт або Ростаўт (Rostold, Rostoldus<ref>The Norman People and Their Existing Descendants in the British Dominions and the United States of America. — London, 1874. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=uGWr23tk0nEC&q=Rostoldus#v=snippet&q=Rostoldus&f=false P. 227].</ref>, Rostaldus<ref>Verwandtschaft, Name und soziale Ordnung (300—1000). — Berlin, 2014. [https://books.google.by/books?id=vYPnBQAAQBAJ&pg=PA132&dq=%22Rostaldus%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjb796yr5uDAxWc7LsIHXXqABYQ6AF6BAgNEAI#v=onepage&q=%22Rostaldus%22&f=false S. 132].</ref>, Rustoldus<ref>English Lawsuits From William I to Richard I. Volume I: William I to Stephen (Nos 1—346). — London, 1990. [https://books.google.by/books?id=fX4hAQAAIAAJ&q=Rustoldus&dq=Rustoldus&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjJhJiJrJuDAxUquaQKHSvRB38Q6AF6BAgIEAI P. 287].</ref><ref>Acta imperii inedita seculi XIII [et XIV].: Urkunden und briefe zur geschichte des kaiserreichs und des königreichs Sicilien in den jahren 1198—1400. — Innsbrusk, 1880. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=4vAOAAAAYAAJ&q=Rustaldus#v=snippet&q=Rustaldus&f=false P. 854].</ref>, Rustaud<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/rustaud Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Rustaud], MyHeritage</ref>, Rustaut<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/rustaut Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Rustaut], MyHeritage</ref>, Rostaut<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/rostaut Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Rostaut], MyHeritage</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>[https://web.archive.org/web/20250104133850/http://www.keesn.nl/names/en41_list_m.htm Names in the Low Countries before 1150], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)</ref><ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/rostold Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Rostold], MyHeritage</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Рост (імя)|руст- (рост-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Русьцейка|Росьцейка]], [[Расьціла]], [[Рустэн]]; германскія імёны Rosteck, Rustil, Rusten) паходзіць ад [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] rustjan 'падрыхтаваць, узброіць', rusti 'рыштунак, амуніцыя'<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=Rusto%2C+Rust%2C+Rost#v=snippet&q=Rusto%2C%20Rust%2C%20Rost&f=false S. 1286].</ref>, а аснова [[Вальда (імя)|-валд- (-алд, -олт)]] (імёны ліцьвінаў [[Геральд|Геральт]], [[Левальд|Левалт]], [[Рамвольт]]; германскія імёны Gerwald, Lewolt, Romuald) — ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] і германскага waldan 'валодаць, гаспадарыць' або wulþus 'слава, мажнасьць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''людеи [[Віленскі павет (ВКЛ)|Виленского повета]] [[Рудаміна|Рудоминское]] волости чотыри службы на имя Петра Ростовтовича зъ дядъковичом его Гринкомъ'' (26 лістапада 1506 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|8к}} P. 166.</ref>; ''Woyciech, Urban Rosztowthy'' (4 сьнежня 1554 году)<ref>Istorijos archyvas. T. 1: XVI amžiaus Lietuvos inventoriai. — Kaunas, 1934. P. 53.</ref>; ''wieś Rostolthy'' (2 траўня 1558 году)<ref>Акты издаваемые Виленской археографической комиссией. Т. 14. — Вильна, 1887. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=kuQDAAAAYAAJ&q=Rostolthy#v=snippet&q=Rostolthy&f=false С. 46, 55].</ref>; ''siolo Rostolthi'' (1563 год)<ref>Писцовая книга Гродненской экономии с прибавлениями, изданная Виленской Комиссией для разбора древних актов. Ч. 2. — Вильна, 1882. С. 467.</ref>. == Носьбіты == На [[Гарадзенскі павет|гістарычнай Гарадзеншчыне]] існуе вёска [[Растолты]]. == Глядзіце таксама == * [[Рост (імя)|Рост]] * [[Вальда (імя)|Вальда]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай руст}} {{Імёны з асновай валд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] clapvh095zk2yhm0eucr4cd92f5zva6 0 292332 2697583 2589691 2026-10-24T20:20:02Z CommonsDelinker 521 Са старонкі прыбраны файл Oriental_Witches,_volleyball_at_the_1964_Summer_Olympics.jpg, бо ён быў выдалены з Commons удзельнікам [[c:User:Captain-tucker|Captain-tucker]]. Прычына: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Screenshot of https://isoh.org/wp-content 2697583 wikitext text/x-wiki {{Зборная краіны па валейболе | краіна = Японія | фэдэрацыя = [[Японская валейбольная асацыяцыя]] | канфэдэрацыя = [[Азіяцкая канфэдэрацыя валейболу]] | трэнэр = | капітан = | найбольш_гульняў = | найбольш_галоў = | рэйтынг_МФВ = 7 | максымум_МФВ = | максымум_МФВ_дата = | мінімум_МФВ = | мінімум_МФВ_дата = | колеры = чорны, чырвоны, белы <!--Форма--> | назва_формы1 = | левая_рука1 = 000000 | узор_левай_рукі1 = | вопратка1 = 000000 | узор_вопраткі1 = _thinredsides | правая_рука1 = 000000 | узор_правай_рукі1 = | шорты1 = 000000 | узор_шортаў1 = | назва_формы2 = | левая_рука2 = FF0000 | узор_левай_рукі2 = | вопратка2 = FF0000 | узор_вопраткі2 = _wigan1213t | правая_рука2 = FF0000 | узор_правай_рукі2 = | шорты2 = FF0000 | узор_шортаў2 = | абнаўленьне = 30 жніўня 2024 году }} '''Жаночая зборная Японіі па валейболе''' — нацыянальная каманда, якая прадстаўляе [[Японія|Японію]] на міжнародных [[валейбол]]ьных турнірах. Кіруецца [[Японская валейбольная асацыяцыя|Японскай валейбольнай асацыяцыяй]]. == Гісторыя == Сваім пачатковым разьвіцьцём жаночы валейбол у Японіі абавязаны [[Хірабумі Даймацу]]. У канцы 1940-х гадоў, вярнуўшыся з вайсковай службы і аднавіўшы працу на тэкстыльнай фабрыцы кампаніі «Ніціба», разьмешчанай у прадмесьці [[Осака|Осакі]], ён пачаў трэнаваць мясцовую валейбольную каманду. Зь цягам часу Даймацу пашыраў посьпехі сваіх гульчыхаў. У 1960 годзе ў [[Бразылія|Бразыліі]] каманда «Ніціба» пад сьцягам зборнай Японіі ўпершыню трапіла на міжнародную арэну, узяўшы ўдзел у [[чэмпіянат сьвету па валейболе сярод жанчынаў 1960 году|чэмпіянаце сьвету]] і адразу заваяваўшы срэбраныя мэдалі, атрымаўшы сэнсацыйныя перамогі над [[жаночая зборная Польшчы па валейболе|зборнымі Польшчы]] і [[жаночая зборная Чэхаславаччыны па валейболе|Чэхаславаччыны]] ды навязаўшы барацьбу [[жаночая зборная СССР па валейболе|зборнай СССР]]. Праз два гады вучаніцы Даймацу ў пераканаўчым стылі скарылі вяршыню [[чэмпіянат сьвету па валейболе сярод жанчынаў 1962 году|чэмпіянату сьвету 1962 году]], які ладзіўся ў [[Масква|Маскве]]. 20 кастрычніка 1962 году ў цяжкім паядынку зборная Японіі зь лікам 3:1 выгуляла зборную СССР, якая да гэтага на чэмпіянатах сьвету анікому не саступала. У астатніх матчах японкі дамагліся перамогаў у трох партыях над [[жаночая зборная Бразыліі па валейболе|зборнымі Бразыліі]], [[жаночая зборная Румыніі па валейболе|Румыніі]] і Чэхаславаччыны. [[Файл:Kimi ga Yo at volleyball tournament.jpg|значак|Зборная Японіі ў 2007 годзе.]] Вынікова зборная Японіі выступіла на хатнім валейбольным турніры [[Летнія Алімпійскія гульні 1964 году|летніх Алімпійскіх гульняў 1964 году]]. Каманда, якая па-ранейшаму была прадстаўленая камандай «Ніціба» і кіраваная Хірабумі Даймацу, цягам усяго турніру за пяць матчаў саступіла толькі ў адзінай партыі зборнай Польшчы. Пасьля такійскай Алімпіяды з каманды сышлі Даймацу і большасьць галоўных спартовак, за выключэньнем [[Кацумі Мацумура|Кацумі Мацумуры]]. Аднак пакаленьне «Ніціба» адыграла вялікую ролю ў станаўленьні азіяцкай школы валейболу, падтрымкі і разьвіцьця валейбольнага буму ў Японіі. Да 1966 году ў краіне налічвалася ўжо 855 жаночых камандаў, а праз 10 гадоў іхняя колькасьць павялічылася да 4952<ref>Волейбол: Справочник / Составитель А. С. Эдельман. — М.: Физкультура и спорт, 1984.</ref>. Увесь гэты час працягвалася барацьба зборных СССР і Японіі. На [[Летнія Алімпійскія гульні 1968 году|летніх Алімпійскіх гульнях 1968]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 1972 году|1972]] гадоў золата здабылі савецкія валейбалісткі, але ў 1974 годзе японкі былі мацней за савецкіх спартовак. На [[чэмпіянат сьвету па валейболе сярод жанчынаў 1978 году|чэмпіянаце сьвету 1978 году]], які ладзіўся ў СССР, зборная Японіі двойчы зь лікам 0:3, у тым ліку ў фінальным матчы, саступіла [[жаночая зборная Кубы па валейболе|зборнай Кубы]]. Праз год на [[чэмпіянат Азіі па валейболе сярод жанчынаў 1979 году|чэмпіянаце Азіі 1979 году]] японкі саступілі [[жаночая зборная Кітаю па валейболе|зборнай Кітаю]], якая зусім хутка і на доўгія гады таксама стане наймацнейшай камандай ня толькі ў сваёй частцы сьвету, але і агулам на плянэце. У наступныя дзесяцігодзьдзі вынікі зборнай пагоршыліся. Тым ня менш, у час з 1998 па 2010 гады Японія зладзіла ў сябе тры чэмпіянаты сьвету, чаго ў гісторыі валейболу ні з адной з краінаў раней не здаралася. Толькі на апошнім з памянёных турніры, які гуляўся ў 2010 годзе, японскія спартоўкі вярнуліся на п’едыстал. Паўфінальны матч супраць зборнай Бразыліі ў [[Токіё]] зацягнуўся на 2 гадзіны 20 хвілінаў, стаўшы цікавым відовішчам усяго турніру. Падапечныя Манабэ былі за некалькі крокаў ад перамогі, маючы перавагу зь лікам 2:0 паводле партыяў і 16:14 у трэцім сэце, а ў чацьвертым мелі роўны лік 22:22. Аднак у фінал усё ж такі прабілася бразыльскагя каманда<ref>[https://www.webcitation.org/6ALY6az54?url=http://www.fivb.org/viewPressRelease.asp?No=27068 «Brazil outlast Japan in epic semifinal»]. FIVB.</ref>. У матчы за 3-е месца супраць [[жаночая зборная ЗША па валейболе|зборнай ЗША]] такая зацятасьць была справядліва ўзнагароджаная. На [[летнія Алімпійскія гульні 2012 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2012 году]] зборная Японіі таксама стала бронзавым прызэрам. У 2017 і 2019 гадах зборная ўзяла тытул чэмпіёнак Азіі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.jva.or.jp/en/senior_women Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Жаночыя валейбольныя зборныя|Японія]] 39to8s0yem1kn6k3jho8ogrcnmhf5hu 0 293438 2697596 2689443 2026-10-24T21:51:54Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697596 wikitext text/x-wiki {{Імя |імя = Мінґуд |лацінка = Mingud / Minhud |арыгінал = Mengod |вымаўленьне = |мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]] |утварэньне = [[Мін|Menno]] + [[Гуда (імя)|Gudo]] |варыянт = Мінгот, Мінгута, Мінкут |вытворныя = |зьвязаныя = [[Гудымін]] }} '''Мінгуд''' (''Мінгот'', ''Мінкут'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча. == Паходжаньне == {{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}} Менгод, Менгот або Менкуці (Mengodus<ref>[https://web.archive.org/web/20250104133850/http://www.keesn.nl/names/en41_list_m.htm Names in the Low Countries before 1150], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)</ref>, Mengotus, Menkuti<ref>Repertori D’Antropònims Catalans (RAC). Vol. 1. — Barcelona, 1994. [https://books.google.by/books?id=SUwv8x15BE8C&pg=PA398&dq=%22+Menkuti+%22+nom&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjCp6TY_qKKAxXOhP0HHeBBMr8Q6AF6BAgGEAI#v=onepage&q&f=false P. 398].</ref>) і Гудэмен (Goudemen<ref>Morlet M.-T. Étude d’anthroponymie picarde. Les noms de personne en Haute Picardie aux XIIIe, XIVe, XVe siècles. — Amiens, 1967. P. 93.</ref>) — імёны [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Dräger K. Deutscher Familiennamenatlas. Bd. 6. — Berlin; Boston, 2017. S. 406.</ref>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Мін|-мін- (-мен-)]] (імёны ліцьвінаў [[Мінят]], [[Асьміна (імя)|Асьміна]], [[Гайлімін|Гальмін]]; германскія імёны Miniatus, Osminna, Galmin) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] minan 'менаваць, памятаць, любіць'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 18.</ref>, minthi 'памяць'<ref>Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 169.</ref>, а аснова [[Гуда (імя)|-гуд- (-год-, -гут-)]] (імёны ліцьвінаў [[Готарт]], [[Гудман]], [[Саўгут]]; германскія імёны Gotard, Gudman, Savegot) — ад гоцкага guþs 'Бог'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>, gôþs 'добры, старанны, пабожны' або *guts '[[Готы|гот]]'<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 134.</ref>. Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''чоловекъ Минкутева сына, на имя [[Явойша|Явоиша]]'' (9 лістапада 1449 году)<ref>{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 66.</ref>; ''Michel Mingud'' (1773 год)<ref>[https://www.online-ofb.de/famreport.php?ofb=russ&ID=I177887&lang=de Michel MINGUD], Verein für Computergenealogie e.V. (CompGen)</ref>; ''Erdmann Mingoth'' (1836 год)<ref>[https://www.online-ofb.de/famreport.php?ofb=russ&ID=I190100&lang=de Erdmann MINGOTH], Verein für Computergenealogie e.V. (CompGen)</ref>; == Носьбіты == * Андрэй Мінгута — удзельнік [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] зь [[Сьвянцяны|Сьвянцянаў]]<ref>[https://gwar.mil.ru/heroes/chelovek_gospital21246394/ Мингута Андрей Томашевич], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі</ref> На тэрыторыі цяперашняй [[Летува|Летувы]] фіксавалася прозьвішча Менгот у [[Летувізацыя|летувізаванай форме]]<ref>Lietuvių pavardžių žodynas. T. 2. — Vilnius, 1989. P. 209.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Мін]] * [[Гуда (імя)|Гуда]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} {{Імёны з асновай мін}} {{Імёны з асновай гуд}} [[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]] gac3mie68kr5ke1cjjrtt7c15hwfkwt 0 299050 2697576 2635974 2026-10-24T14:39:44Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697576 wikitext text/x-wiki [[Файл:Athletics pictogram.svg|150пкс|справа]] '''Спаборніцтвы па [[лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыцы]] на [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году]]''' ладзіліся з 31 ліпеня па 9 жніўня 2021 году на Алімпійскім стадыёне ў Токіё. Пры гэтым бег па шашы і хадзьба ладзіліся ў [[Сапара]]. Усяго было разыграна 48 камплектаў мэдалёў, на адно больш, чым у 2016 годзе, з даданьнем зьмяшанай эстафэты<ref>[https://tokyo2020.org/en/games/sport/olympic/athletics/ «Tokyo 2020: Athletics»].</ref>. == Арэна == [[Файл:New national stadium tokyo 1.jpg|значак|Лёгкаатлетычныя спаборніцтвы ладзіліся на [[Алімпійскі стадыён (Токіё)|Алімпійскім стадыёне]].]] [[Нацыянальны стадыён (Токіё)|Нацыянальны стадыён]], які беспасярэдне за часам гульняў меў назоў як Алімпійскі стадыён, быў цалкам перабудаваны і адкрыты 21 сьнежня 2019 году. Ён быў месцам правядзення ўсіх спаборніцтваў па лёгкай атлетыцы, але маратоны і [[спартовая хадзьба]] ладзіліся ў парку Адоры ў [[Сапара]]<ref>[https://www.worldathletics.org/news/news/2020-olympic-games-marathon-walk-venue-sappor «Venue and schedule approved for 2020 Olympic marathon and race walks»]. World Athletics.</ref><ref>[https://www.worldathletics.org/news/feature/tokyo-iconic-olympic-stadium «All eyes on Tokyo’s Olympic Stadium with 100 days to go»]. World Athletics.</ref>. Італьянская кампанія [[Mondo]] абсталявала стадыён новым пакрыцьцём для бегу Mondotrack WS, якая атрымала знак ухвалы з сэртыфікатам «клясы 1» [[Сусьветная лёгкая атлетыка|Сусьветнай лёгкай атлетыцы]] ў сьнежні 2019 году. Гэтае пакрыцьцё стала палепшанай і абноўленая вэрсіі таго пакрыцьця, якое ўжывалася на [[Летнія Алімпійскія гульні 2016 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2016 году]] ў [[Рыю-дэ-Жанэйру]]<ref>[https://web.archive.org/web/20240425153219/https://www.european-athletics.com/news/european-athletes-ready-to-shine-on-tokyo-s-mondo-track «Europe’s top athletes ready to battle for medals on Tokyo’s Mondo track»]. European Athletics.</ref>. == Узнагароды == {| class="wikitable" |- align=center |width=250 bgcolor=efefef|'''Дысцыпліна''' |width=200 bgcolor=gold |'''Золата''' |width=200 bgcolor=silver|'''Срэбра''' |width=200 bgcolor=cc9966|'''Бронза''' |- align=center !colspan="4"|Мужчыны |- | 100 мэтраў | {{Сьцяг|Італія}} [[Марсэль Якабс]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Фрэд Керлі]] | {{Сьцяг|Канада}} [[Андрэ Дэ Грас]] |- | 200 мэтраў | {{Сьцяг|Канада}} [[Андрэ Дэ Грас]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Кенэт Бэднарэк]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Ноа Лайлз]] |- | 400 мэтраў | {{Сьцяг|Багамы}} [[Стывэн Гардынэр (лёгкаатлет)|Стывэн Гардынэр]] | {{Сьцяг|Калюмбія}} [[Антоні Самбрана]] | {{Сьцяг|Грэнада}} [[Кірані Джэймз]] |- | 800 мэтраў | {{Сьцяг|Кенія}} [[Эмануэл Корыр]] | {{Сьцяг|Кенія}} [[Фэрг’юсан Ротыч]] | {{Сьцяг|Польшча}} [[Патрык Добэк]] |- | 1500 мэтраў | {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Якаб Інгебрыгтсэн]] | {{Сьцяг|Кенія}} [[Тымаці Чэруёт]] | {{Сьцяг|Вялікабрытанія}} [[Джош Кер]] |- | 5000 мэтраў | {{Сьцяг|Уганда}} [[Джошуа Чэптэгеі]] | {{Сьцяг|Канада}} [[Магамэд Агмэд (лёгкаатлет)|Магамэд Агмэд]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Пол Кіпкемоі Чэліма]] |- | 10 000 мэтраў | {{Сьцяг|Этыёпія}} [[Сэлемон Барэга]] | {{Сьцяг|Уганда}} [[Джошуа Чэптэгеі]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Джэйкаб Кіпліма]] |- | 110 мэтраў з бар’ерамі | {{Сьцяг|Ямайка}} [[Гэнсл Парчмэнт]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Грант Голаўэй]] | {{Сьцяг|Ямайка}} [[Рональд Леві]] |- | 400 мэтраў з бар’ерамі | {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Карстэн Варгальм]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Рай Бэнджамін]] | {{Сьцяг|Бразылія}} [[Алісан дус Сантус]] |- | 3000 мэтраў (стыпль-чэз) | {{Сьцяг|Марока}} [[Суфіян Эль-Бакалі]] | {{Сьцяг|Этыёпія}} [[Ламэча Гірма]] | {{Сьцяг|Кенія}} [[Бэнджамін Кіген]] |- | Эстафэта 4×100 мэтраў | {{Сьцяг|Італія}} [[Італія на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|Італія]]<br>[[Лярэнца Пата]]<br>[[Марсэль Якабс]]<br>[[Фаўста Дэсалю]]<br>[[Філіпа Торту]] | {{Сьцяг|ПАР}} [[Канада на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|Канада]]<br>[[Ааран Браўн]]<br>[[Джэром Блэйк]]<br>[[Брэндан Родні]]<br>[[Андрэ Дэ Грас]] | {{Сьцяг|Кітай}} [[Кітай на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|Кітай]]<br>[[Тан Сінцян]]<br>[[Се Чжэнье]]<br>[[Су Бінцянь]]<br>[[У Чжыцян]] |- | Эстафэта 4×400 мэтраў | {{Сьцяг|ЗША}} [[ЗША на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|ЗША]]<br>[[Майкл Чэры]]<br>[[Майкл Норман]]<br>[[Брайс Дэдман]]<br>[[Рай Бэнджамін]]<br>''[[Вэрнан Норўуд]]''<br>''[[Рэндалф Рос]]''<br>''[[Трэвар Ст’юарт]]'' | {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Нідэрлянды на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|Нідэрлянды]]<br>[[Лімарвін Банэвасія]]<br>[[Тэрэнс Агард]]<br>[[Тоні ван Дыпэн]]<br>[[Рэмсі Анджэля]]<br>''[[Ёхэм Добэр]]'' | {{Сьцяг|Батсвана}} [[Батсвана на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|Батсвана]]<br>[[Айзэк Маквала]]<br>[[Бабалокі Тэбэ]]<br>[[Зыбанэ Нгозі]]<br>[[Баяпа Ндоры]] |- | Маратон | {{Сьцяг|Кенія}} [[Эліюд Кіпчоге]] | {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Абдзі Нагее]] | {{Сьцяг|Бэльгія}} [[Башыр Абдзі]] |- | Хадзьба на 20 км | {{Сьцяг|Італія}} [[Масыма Стана]] | {{Сьцяг|Японія}} [[Кокі Ікеда]] | {{Сьцяг|Японія}} [[Тасіказу Яманісі]] |- | Хадзьба на 50 км | {{Сьцяг|Польшча}} [[Давід Тамаля]] | {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Янатан Гільбэрт]] | {{Сьцяг|Канада}} [[Эван Данфі]] |- | Скачкі ў вышыню | {{Сьцяг|Італія}} [[Джанмарка Тамбэры]]<br>{{Сьцяг|Катар}} [[Мутаз Баршам]] | ''няма'' | {{Сьцяг|Беларусь}} [[Максім Недасекаў]] |- | Скачкі з шастом | {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Арманд Дуплянтыс]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Крыс Нілсэн]] | {{Сьцяг|Бразылія}} [[Т’ягу Браз да Сылва]] |- | Скачкі ў даўжыню | {{Сьцяг|Грэцыя}} [[Мільтыядыс Тэнтоглю]] | {{Сьцяг|Куба}} [[Хуан Мігель Эчэварыя]] | {{Сьцяг|Куба}} [[Майкель Масо]] |- | Трайныя скачкі | {{Сьцяг|Партугалія}} [[Пэдру Пішарду]] | {{Сьцяг|Кітай}} [[Чжу Ямін]] | {{Сьцяг|Буркіна-Фасо}} [[Юг Фабрыс Занго]] |- | Штурханьне ядра | {{Сьцяг|ЗША}} [[Раян Краўзэр]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Джо Ковач]] | {{Сьцяг|Новая Зэляндыя}} [[Томас Ўолш]] |- | Кіданьне дыска | {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Даніель Столь]] | {{Сьцяг|Швэцыя}} [[Сыман Пэтэрсан]] | {{Сьцяг|Аўстрыя}} [[Люкас Вайсгайдынгер]] |- | Кіданьне молата | {{Сьцяг|Польшча}} [[Войцех Навіцкі]] | {{Сьцяг|Нарвэгія}} [[Эйвін Гэнрыксэн]] | {{Сьцяг|Польшча}} [[Павал Файдэк]] |- | Кіданьне кап’я | {{Сьцяг|Індыя}} [[Нірадж Чопра]] | {{Сьцяг|Чэхія}} [[Якуб Вадлейх]] | {{Сьцяг|Чэхія}} [[Віцезслаў Вэсэлы]] |- | Дзесяціборства | {{Сьцяг|Канада}} [[Дэм’ен Ўорнэр]] | {{Сьцяг|Францыя}} [[Кевін Маер]] | {{Сьцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Малоўні]] |- align=center !colspan="4"|Жанчыны |- | 100 мэтраў | {{Сьцяг|Ямайка}} [[Элэйн Томпсан-Гэра]] | {{Сьцяг|Ямайка}} [[Шэлі-Эн Фрэйзэр-Прайс]] | {{Сьцяг|Ямайка}} [[Шэрыка Джэксан]] |- | 200 мэтраў | {{Сьцяг|Ямайка}} [[Элэйн Томпсан-Гэра]] | {{Сьцяг|Намібія}} [[Крыстын Мбома]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Габрыель Томас]] |- | 400 мэтраў | {{Сьцяг|Багамы}} [[Шона Мілер-Уйба]] | {{Сьцяг|Дамініканская Рэспубліка}} [[Марылейдзі Паўліна]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Элісан Фэлікс]] |- | 800 мэтраў | {{Сьцяг|ЗША}} [[Атынг Му]] | {{Сьцяг|Вялікабрытанія}} [[Кілі Годжкінсан]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Рэйвін Роджэрз]] |- | 1500 мэтраў | {{Сьцяг|Кенія}} [[Фэйт Кіп’еган]] | {{Сьцяг|Вялікабрытанія}} [[Лора М’юр]] | {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Сыфан Гасан]] |- | 5000 мэтраў | {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Сыфан Гасан]] | {{Сьцяг|Кенія}} [[Гэлен Обіры]] | {{Сьцяг|Этыёпія}} [[Гудаф Цэгай]] |- | 10 000 мэтраў | {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Сыфан Гасан]] | {{Сьцяг|Бахрэйн}} [[Калькідан Гезань]] | {{Сьцяг|Этыёпія}} [[Летэсэнбэт Гідэй]] |- | 100 мэтраў з бар’ерамі | {{Сьцяг|Пуэрта-Рыка}} [[Джасьмін Камача-Кўін]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Кендра Гарысан]] | {{Сьцяг|Ямайка}} [[Мэган Тапэр]] |- | 400 мэтраў з бар’ерамі | {{Сьцяг|ЗША}} [[Сыдні Маклафлін]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Далайла Мугамад]] | {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Фэмке Боль]] |- | 3000 мэтраў (стыпль-чэз) | {{Сьцяг|Уганда}} [[Пэрут Чэмутай]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Кортні Фрэрыкс]] | {{Сьцяг|Кенія}} [[Гівін Джэпкемоі]] |- | Эстафэта 4×100 мэтраў | {{Сьцяг|Ямайка}} [[Ямайка на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|Ямайка]]<br>[[Брыяна Ўільямз]]<br>[[Элэйн Томпсан-Гэра]]<br>[[Шэлі-Эн Фрэйзэр-Прайс]]<br>[[Шэрыка Джэксан]]<br>''[[Наташа Морысан]]''<br>''[[Рэмона Бэрчэл]]'' | {{Сьцяг|ЗША}} [[ЗША на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|ЗША]]<br>[[Джав’ян Олівэр]]<br>[[Тэана Дэніелз]]<br>[[Джэнна Прандыні]]<br>[[Габрыель Томас]]<br>''[[Інгліш Гарднэр]]''<br>''[[Алея Гобс]]'' | {{Сьцяг|Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|Вялікабрытанія]]<br>[[Аша Філіп]]<br>[[Імані-Лара Лансыкват]]<br>[[Дына Эшэр-Сьміт]]<br>[[Дэрыл Нэйта]] |- | Эстафэта 4×400 мэтраў | {{Сьцяг|ЗША}} [[ЗША на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|ЗША]]<br>[[Сыдні Маклафлін]]<br>[[Элісан Фэлікс]]<br>[[Далайла Мугамад]]<br>[[Атынг Му]]<br>''[[Кендал Эліс]]''<br>''[[Ліна Ірбі]]''<br>''[[Ўэйдлайн Джонатас]]''<br>''[[Кайлін Ўітні]]'' | {{Сьцяг|Польшча}} [[Польшча на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|Польшча]]<br>[[Натальля Качмарак]]<br>[[Іга Баўмгарт-Вітан]]<br>[[Малгажата Голуб-Кавалік]]<br>[[Юстына Сьвенты-Эрсэтыц]]<br>''[[Ганна Кеўбасінская]]'' | {{Сьцяг|Ямайка}} [[Ямайка на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|Ямайка]]<br>[[Раніша Макгрэгар]]<br>[[Джаніў Расэл]]<br>[[Шэрыка Джэксан]]<br>[[Кендыс Маклаўд]]<br>''[[Джунэл Бромфілд]]''<br>''[[Стэйсі-Эн Ўільямз]]'' |- | Маратон | {{Сьцяг|Кенія}} [[Пэрэс Джэпчырчыр]] | {{Сьцяг|Кенія}} [[Брыджыт Касгей]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Молі Сайдл]] |- | Хадзьба на 20 км | {{Сьцяг|Італія}} [[Антанэльля Пальмізана]] | {{Сьцяг|Калюмбія}} [[Сандра Арэнас]] | {{Сьцяг|Кітай}} [[Лю Хун]] |- | Скачкі ў вышыню | [[Файл:Olympic flag.svg|22пкс|Алімпійскі сьцяг]] [[Марыя Ласіцкене]] | {{Сьцяг|Аўстралія}} [[Нікала Аліслагерз|Нікала Макдэрмат]] | {{Сьцяг|Украіна}} [[Яраслава Магучых]] |- | Скачкі з шастом | {{Сьцяг|ЗША}} [[Кэці Мун|Кэці Нажот]] | [[Файл:Olympic flag.svg|22пкс|Алімпійскі сьцяг]] [[Анжаліка Сідарава]] | {{Сьцяг|Вялікабрытанія}} [[Гол Брэдшаў]] |- | Скачкі ў даўжыню | {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Маляйка Мігамба]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Брытні Рыз]] | {{Сьцяг|Нігерыя}} [[Эсэ Брумэ]] |- | Трайныя скачкі | {{Сьцяг|Вэнэсуэла}} [[Юлімар Рохас]] | {{Сьцяг|Партугалія}} [[Патрысія Мамона]] | {{Сьцяг|Гішпанія}} [[Ана Пэлетэйра]] |- | Штурханьне ядра | {{Сьцяг|Кітай}} [[Гун Ліцзяо]] | {{Сьцяг|ЗША}} [[Рэйвэн Сондэрз]] | {{Сьцяг|Новая Зэляндыя}} [[Валеры Адамз]] |- | Кіданьне дыска | {{Сьцяг|ЗША}} [[Валары Олман]] | {{Сьцяг|Нямеччына}} [[Крыстын Пудэнц]] | {{Сьцяг|Куба}} [[Яймэ Пэрэс]] |- | Кіданьне молата | {{Сьцяг|Польшча}} [[Аніта Ўладарчык]] | {{Сьцяг|Кітай}} [[Ван Чжэн]] | {{Сьцяг|Польшча}} [[Мальвіна Копран]] |- | Кіданьне кап’я | {{Сьцяг|Кітай}} [[Лю Шыін]] | {{Сьцяг|Польшча}} [[Марыя Андрэйчык]] | {{Сьцяг|Аўстралія}} [[Келсі-Лі Барбэр]] |- | Сяміборства | {{Сьцяг|Бэльгія}} [[Нафісату Тыям]] | {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Анук Вэтэр]] | {{Сьцяг|Нідэрлянды}} [[Эма Оостэрвэгель]] |- align=center !colspan="4"|Зьмяшаныя |- | Эстафэта 4×400 мэтраў | {{Сьцяг|Польшча}} [[Польшча на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|Польшча]]<br>[[Каетан Душынскі]]<br>[[Натальля Качмарак]]<br>[[Юстына Сьвенты-Эрсэтыц]]<br>[[Караль Залеўскі]]<br>''[[Дарыюш Кавалюк]]''<br>''[[Іга Баўмгарт-Вітан]]''<br>''[[Малгажата Голуб-Кавалік]]'' | {{Сьцяг|Дамініканская Рэспубліка}} [[Дамініканская Рэспубліка на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|Дамініканская Рэспубліка]]<br>[[Лідыё Андрэс Фэліс]]<br>[[Анабэль Мэдына]]<br>[[Аляксандар Аганда]]<br>[[Марылейдзі Паўліна]]<br>''[[Люгелін Сантас]]'' | {{Сьцяг|ЗША}} [[ЗША на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 году|ЗША]]<br>[[Кендал Эліс]]<br>[[Вэрнан Норўуд]]<br>[[Трэвар Ст’юарт]]<br>[[Кайлін Ўітні]]<br>''[[Элайджа Годўін]]''<br>''[[Ліна Ірбі]]''<br>''[[Тэйлар Мэнсан]]''<br>''[[Брайс Дэдман]]'' |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210808140202/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/resOG2020-/pdf/OG2020-/ATH/OG2020-_ATH_B99_ATH-------------------------------.pdf Афіцыйны сайт]{{Ref-en}} [[Катэгорыя:Летнія Алімпійскія гульні 2020 году]] [[Катэгорыя:Лёгкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях|2020]] 235jw1d2judc8fxbg32izttur8i6r5u 0 304366 2697561 2697560 2026-10-24T11:59:06Z Дамінік 64057 2697561 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] d4jdk2ngyjn3knv24bh5v3sf3y7jjbr 2697565 2697561 2026-10-24T12:22:07Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697565 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем и Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. С. 198—199</ref>.. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] cjfhdxyqqh7wyvkihprs0f63ohtugss 2697566 2697565 2026-10-24T12:27:31Z Дамінік 64057 2697566 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем и Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>.. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] ju5q5txpm0whaxsixi3qy1j2gzore4i 2697567 2697566 2026-10-24T12:30:42Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697567 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] tirgkntsvnpwv4a1z1m3uxwsrtvmun7 2697569 2697567 2026-10-24T12:47:26Z Дамінік 64057 2697569 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|зьлева|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 993d9h2afosazxpzk8syf7add51m55v 2697570 2697569 2026-10-24T12:54:29Z Дамінік 64057 2697570 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|зьлева|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] pinqoo51y2xgdkw9kc3e5mq80xx3pf6 2697577 2697570 2026-10-24T14:49:12Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697577 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|зьлева|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] rs4cjtearjxyqpcckpcpie898d4xbb7 0 304368 2697601 2697408 2026-10-25T03:20:37Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697601 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Палянка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Палянка |Лацінка = Palanka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Палянкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 64 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808056 |Выява = Вёска Паляна 20190805 110341.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 48 |Шырата сэкундаў = 56 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 02 |Даўгата сэкундаў = 53 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Паля́нка''' — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. == Гісторыя == 30 ліпеня 1964 году вёска мела назву '''Машэннае''' і была перайменаваная ў '''Паддубнае'''<ref>Указ Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаваньні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэньняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. У 2005 годзе назва '''Падду́бнае''' была зьмененая на '''Паля́нка'''<ref>[https://web.archive.org/web/20210602215938/https://geo.by/uploads/Services/kartgeofond/1997-2008/napisanue1997-2008.pdf Перечень изменённых наименований географических объектов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210602215938/https://geo.by/uploads/Services/kartgeofond/1997-2008/napisanue1997-2008.pdf |date=}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Liady village, Dračkaŭski Sieĺsaviet, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] iu9qo7vtv9sir7rchlloi26wwo5vaj2 0 304387 2697589 2026-10-24T20:59:04Z Dzejka 92386 Перанакіроўвае на [[Бенька]] 2697589 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Бенька]] 36rsxc7hbgpkfjes915nfqzakzpf29o 0 304388 2697590 2026-10-24T21:02:05Z Dzejka 92386 [[ВП:Вікіфікатар|вікіфікацыя]]крыніца — [[be:Прэмія імя Міхала Анемпадыстава]] + 2026 год 2697590 wikitext text/x-wiki '''Прэмія імя Міхала Анемпадыстава''' — беларуская штогадовая мастацкая прэмія. Заснавана ў 2019 годзе, названа ў памяць беларускага дызайнэра, паэта, мастака і культуроляга [[Міхал Анемпадыстаў|Міхала Анемпадыства]]. Заснавальнікі — [[Беларускі ПЭН-цэнтар]], [[Беларускі саюз дызайнэраў]], Лятучы ўнівэрсытэт, ТАА «H&L» і фонд «[[Open Culture]]».<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/belaruski-pen-tsentar-zapachatkavau-pr/|title=Беларускі ПЭН-цэнтр запачаткаваў прэмію імя Міхала Анемпадыстава|author=Алена Вільтоўская|first=|last=|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2019-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190822082634/https://www.racyja.com/kultura/belaruski-pen-tsentar-zapachatkavau-pr/|archive-date=2019-08-22|access-date=2026-06-29}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/225318|title=Распачаўся прыём заявак на Прэмію імя Міхала Анемпадыстава|website=Наша Ніва|date=2019-02-14|access-date=2026-06-29}}</ref> Прэмія надаецца аўтару (або некалькім аўтарам) лепшай вокладкі беларускай кнігі<ref name=":0" />. Беларускай кнігай лічыцца кніга, якая адпавядае як мінімум двум з наступных крытэрыяў: выдадзена ў беларускім выдавецтве; напісана беларускім аўтарам; напісана па-беларуску або перакладзена зь беларускай; яе зьмест зьвязаны зь Беларусьсю або яе культурай. Журы ацэньвае дызайн, поліграфічнае выкананьне, а таксама адпаведнасьць зьместу кнігі<ref name=":0" />. == 2019 == '''Журы:''' [[Адам Глёбус]], [[Вольга Бабкова]], [[Уладзімер Цэсьлер]], [[Артур Клінаў]], [[Антаніна Слабодчыкава]], [[Алена Дашкевіч]], [[Юрый Тарэеў]], [[Васіліса Паляніна]].<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29866348.html|title=Прэмію імя Міхала Анемпадыстава атрымаў мастак з Санкт-Пецярбургу. ФОТА|last=Вс|website=Радыё Свабода|date=2019-04-07|access-date=2026-06-29}}</ref> ; Кароткі сьпіс * {{Не перакладзена 5|Грыгорый Міхайлавіч Кацнэльсон|'''Грыгорый Кацнэльсон'''|ru|Кацнельсон, Григорий Михайлович}} ([[Рычардас Гавяліс]] «Віленскі покер»), * [[Анатоль Лазар]] ([[Чарлз Букоўскі|Чарльз Букоўскі]] «Чытво»), * [[Аляксандар Лучына]] ([[VEHA]] «Найлепшы бок»), * [[Арцём Масюкевіч]] ([[Сьвятлана Алексіевіч]] «Галасы Ўтопіі»), * [[Агата Пойзан]] («Вясна 2017»), * [[Анастасія Стальмахова]] ([[Вольга Шпарага]] «Сообщество-после-Холокоста: на пути к обществу инклюзии»), * [[Сьвятлана Татарнікава]] ([[Уладзімер Ягоўдзік]], [[Павал Татарнікаў]] «Залатая шарсьцінка, срэбная павуцінка: беларускія народныя казкі»), * [[Сяргей Шаматульскі]] ([[Павал Касьцюкевіч]] «Бульба ў райскім садзе»), * Сяргей Шаматульскі ([[Вольга Такарчук]] «Вядзі свой плуг праз косткі мёртвых»), * [[Уладзіслава Юрчанка]] ([[Антон Кулон]] «Сіняя кніга беларускага алкаголіка ПЛЮС»).<ref name=":1" /> == 2020 == '''Журы:''' Вольга Бабкова, [[Адам Бароўскі]], Адам Глёбус, [[Максім Жбанкоў]], Артур Клінаў, [[Генадзь Мацур]], [[Васіліса Паляніна]], Антаніна Слабодчыкава, Юрый Тарэеў. ; Кароткі сьпіс * [[Жанна Гладко]] ([[Вольга Гапеева]] «Чорныя макі»), * [[Павал Дарохін]] ([[Крысьціна Бандурына]] «Homo»), * [[Натальля Паваляева]] ([[Іда Ліндэ]] «Паехаць на поўнач, каб памерці»), * Натальля Паваляева ([[Джэйн Остэн]] «Пыха і перадузятасьць»), * [[Кацярына Пікірэня]] ([[Міхаіл Вешым]] «Англійскі сусед»), * '''Кацярына Пікірэня і [[Павал Касьцюкевіч]]''' ([[Джэром Клапка Джэром]] «Трое ў чоўне і пёс зь імі»). == 2021 == '''Журы:''' Вольга Бабкова, Антаніна Слабодчыкава, Адам Бароўскі, Генадзь Мацур, [[Кацярына Пікарэня]]. ; Кароткі сьпіс * [[Кацярына Даманьнікава]] і [[Андрэй Ганчарук (мастак)|Андрэй Ганчарук]] ([[Алесь Плотка]] «Лотас на асфальце»), * [[Павел Дарохін]] ([[Збых Слупоўскі]] «Нарысы сучаснага краязнаўства»), * Павел Дарохін ([[Юры Іздрык]] «Папяросы»), * '''[[Алена Дашкевіч]]''' («Простыя словы. Міхал Анемпадыстаў»), * [[Анатоль Лазар]] ([[Зьміцер Лукашук]], [[Максiм Гаруноў]] «Беларуская нацыянальная ідэя»), * [[Натальля Паваляева]] ([[Юлія Цімафеева]] «ROT»). == 2022 == '''Журы:''' ; Кароткі сьпіс * [[Лізавета Дубінчына]], [[Дар’я Кулікова]] ([[Дар’я Бялькевіч]] «Сьлёзы на вецер». Менск, Янушкевіч, 2021), * [[Анатоль Лазар]] ([[Васіль Вітка]] «Плыў па мору чамадан». Менск, Koska, 2021), * '''Анатоль Лазар''' («[[(Не)расстраляныя]]», укладаньне [[Сяргей Будкін|Сяргея Будкіна]], [[Віктар Жыбуль|Віктара Жыбуля]]. Мінск, Янушкевіч, 2021)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/302046|title=Прэмію Анемпадыстава прысудзілі Анатолю Лазару за вокладку кнігі «НЕрасстраляныя»|website=Наша Ніва|date=2022-10-28|access-date=2026-06-29}}</ref> * Анатоль Лазар, [[Аліса Лазар]] ([[Іван Мележ]] «Людзі на балоце». Менск, Папуры, 2021), * [[Аляксандар Лучына]] ([[VEHA]] «Апошні фотаздымак». Менск, Галіяфы, 2021), * [[Маргарыта Сянькова]] («Эда. Песьні пра багоў». Менск, Галіяфы, 2021) * [[Сяргей Шабохін]] ([[Кабаясі Іса]] «Выбраныя хайку». Мінск, Галіяфы, 2021), * [[Сяргей Шаматульскі]] ([[Зьміцер Крэс]] «Вялесава племя». Вільня, Логвінаў, 2021). == 2023 == '''Журы:''' [[Ганна Чыстасердава]], [[Вольга Бубіч]], [[Максім Тымінько]], [[Андрэй Дурэйка]], [[Артур Вакараў]]. ; Кароткі сьпіс * ''ананім'' ([[Альгерд Бахарэвіч]] «Вершы»), * '''[[Яна Галушкіна]]''' ([[VEHA]] «Людзі Лесу»), * [[Анатоль Лазар]] ([[Янка Купала]] «Выбранае»), * Анатоль Лазар ([[Васіль Быкаў]] «Знак Бяды»), * [[Юлія Лар’янава]] і [[Таня Скарынкіна]] (Таня Скарынкіна «YESМАМОЧКА»), * [[Кацярына Пікірэня]] ([[Ганна Комар]] «Мы вернемся»), * Кацярына Пікірэня ([[Вальжына Морт]] «Песьні для мёртвых і ўваскрэслых»), * Кацярына Пікірэня ([[Макс Шчур]] «Там, дзе нас няма»).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/abvjascili-pjeramozhcu-premii-anjempadystava.html|title=Абвясцілі пераможцу прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2024-10-28|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/douhi-spis-premii-za-najljepshy-dyzajn-vokladki.html|title=Доўгі спіс прэміі за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2024-10-07|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/spis-naminantau-na-zvannje-najljepshaha-dyzajnu-vokladki.html|title=Спіс намінантаў на найлепшы дызайн кніжнай вокладкі – Белліт|date=2024-09-30|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2024 == Журы: Ганна Чыстасердава, Вольга Бубіч, Максім Тымінько, [[Андрэй Дурэйка]], Артур Вакараў. Кароткі сьпіс * '''[[Сьвятлана Дземідовіч]]''', '''[[Лукаш Левандоўскі]]''' ([[Наста Кудасава]], Сьвятлана Дземідовіч «Побач»), * [[Артур Камароўскі]], [[Ксенія Шталянкова]] (Артур Камароўскі «Corpus Vile»), * [[Анатоль Лазар]] ([[Алесь Разанаў]] «З маланкаю ў сэрцы»), * [[Кацярына Пікірэня]] («Анталёгія паэтак: выбранае Вальжынай Морт»), * Кацярына Пікірэня ([[Мэір Шалеў]] «За сіняй гарой»), * [[Адам Паўлоўскі]] ([[Андрэй Сьцепанюк]] «Зямля над белай ракой»), * [[Сяргей Шабохін]] ([[Зінаіда Бандарына]] «Да новага заўтра»), * Сяргей Шабохін ([[Яўгенія Пфляўмбаўм]] «Сонца»), * [[Сяргей Шаматульскі]] ([[Сяргей Лескець]] «Шэпт»).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/9-knih-pretenduc-na-uznaharodu-za-najljepshy-dyzajn.html|title=9 кніг прэтэндуе на ўзнагароду за найлепшы дызайн – Белліт|date=2024-10-21|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/douhi-spis-premii-za-najljepshy-dyzajn-vokladki.html|title=Доўгі спіс прэміі за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2024-10-07|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/spis-naminantau-na-zvannje-najljepshaha-dyzajnu-vokladki.html|title=Сьпіс намінантаў на найлепшы дызайн кніжнай вокладкі – Белліт|date=2024-09-30|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2025 == '''Журы:''' ; Кароткі сьпіс * [[Артур Вакараў]] ([[Алег Латышонак]] «Жаўнеры БНР»), * [[Анастасія Вішнякова]] ([[Наталка Кучмель]] «Залатое»), * [[Маша Мароз]] і [[Ігар Юхневіч]] (Маша Мароз, [[Валерый Мароз]], [[Ігар Бабкоў]], [[Ганна Карпенка]] «Доўгая дарога дамоў»), * [[Андрэй Пакроўскі]] і Ігар Юхневіч ([[Сяргей Прылуцкі]] «Гіброіды»), * '''Ігар Юхневіч і Маша Мароз''' ([[Голя з Ополя]] «Мое баба — діректор морга»), * Ігар Юхневіч, [[Аляксандар Пажытак]] і [[Верна Харт]] ([[Тацьцяна Заміроўская]] «Эвридика, проверь, выключила ли ты газ»).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3593720,%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96-%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%96-%D1%96%D0%BC%D1%8F-%D0%BC%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0|title=Абвешчаны кароткі спіс прэміі імя Міхала Анемпадыстава - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/u-douhim-spisje-na-najljepshy-dyzajn-vokladki-20-naminantau.html|title=Абвесцілі доўгі спіс намінатаў на найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2025-10-08|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/zhury-abvjascila-pouny-spis-premii-anjempadystava.html|title=Журы абвясьціла поўны сьпіс Прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2025-09-23|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2026 == Збор заявак пачаўся 16 сакавіка 2026 года.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/pryjom-zajavak-na-premiju-za-najljepshy-dyzajn-knizhnaj-vokladki.html|title=Прыём заявак на прэмію за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2026-03-17|access-date=2026-06-29}}</ref> '''Кароткі сьпіс''' * Аўтар В, (вокладка кнігі «W»), ''зашыфраваны ўдзел'' * [[Дзьмітры Дзьмітрыеў]], [[Андрэй Фядорчанка]] (Дзьмітрый Дзьмітрыеў «Codex. Imago. Index»), * Аўтар К (вокладка кнігі «К»),''зашыфраваны ўдзел'' * [[Алена Нядзельская]] ([[Зьміцер Вішнеў]] «Я — тое мяса, якое прыгатаваў Зьміцер»), * [[Аляксандар Пажытак]], [[Ігар Юхневіч]] («Дзёньнік 2021—2022» ананімнай аўтаркі), * '''[[Ліна Хесэ]]''', '''[[Ігар Юхневіч]]''' ([[Сьвета Бень]], Ліна Хесэ «Беспрацоўнае дрэва»), * Сяргей Шабохін ([[Ганна Комар]] «Body in Progress; Целам сваім…»), * [[Тацьцяна Шустава]] ([[Хорхэ Люіс Борхэс]] «Творы» (тамы 1, 2))<ref>[https://penbelarus.org/2026/10/24/abveshchanyya-laureaty-premii-imya-mihala-anempadystava-za-najlepshuyu-knizhnuyu-vokladku.html Абвешчаныя лаўрэаты прэміі імя Міхала Анемпадыстава за найлепшую кніжную вокладку]</ref>. * Доўгі сьпіс<ref>[https://penbelarus.org/2026/08/05/dougi-spis-premii-imya-mihala-anempadystava-2026-za-vydanni-2025-goda.html Доўгі сьпіс прэміі імя Міхала Анемпадыстава 2026]</ref> * Кароткі сьпіс<ref>[[https://penbelarus.org/2026/07/23/pouny-spis-premii-imya-mihala-anempadystava-2026.html Поўны сьпіс прэміі імя Міхала Анемпадыстава 2026]</ref> == У культуры == У 2026 годзе ў выдавецтве «[[Połackija Łabirynty]]» па сьлядах прэміі імя Анемпадыстава выйшла кніга «Форма прысутнасьці. Дваццаць размоў пра кніжную вокладку», прысьвечана візуальнай мове беларускай кнігі, яе эстэтыцы і людзям, якія яе ствараюць. У выданьні — вокладкі, гісторыі, кантэксты і ўвесь працэс афармлення беларускай кнігі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/20-razmou-pra-kniznuju-vokladku.html|title=20 размоў пра кніжную вокладку – навінка па слядах Прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2026-06-17|access-date=2026-06-29}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Беларускія літаратурныя прэміі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэміі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэмія імя Міхала Анемпадыстава]] jj6z308idd18q9kr6g0s39mcwg2jchg 2697591 2697590 2026-10-24T21:03:56Z Dzejka 92386 /* Вонкавыя спасылкі */ 2697591 wikitext text/x-wiki '''Прэмія імя Міхала Анемпадыстава''' — беларуская штогадовая мастацкая прэмія. Заснавана ў 2019 годзе, названа ў памяць беларускага дызайнэра, паэта, мастака і культуроляга [[Міхал Анемпадыстаў|Міхала Анемпадыства]]. Заснавальнікі — [[Беларускі ПЭН-цэнтар]], [[Беларускі саюз дызайнэраў]], Лятучы ўнівэрсытэт, ТАА «H&L» і фонд «[[Open Culture]]».<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/belaruski-pen-tsentar-zapachatkavau-pr/|title=Беларускі ПЭН-цэнтр запачаткаваў прэмію імя Міхала Анемпадыстава|author=Алена Вільтоўская|first=|last=|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2019-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190822082634/https://www.racyja.com/kultura/belaruski-pen-tsentar-zapachatkavau-pr/|archive-date=2019-08-22|access-date=2026-06-29}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/225318|title=Распачаўся прыём заявак на Прэмію імя Міхала Анемпадыстава|website=Наша Ніва|date=2019-02-14|access-date=2026-06-29}}</ref> Прэмія надаецца аўтару (або некалькім аўтарам) лепшай вокладкі беларускай кнігі<ref name=":0" />. Беларускай кнігай лічыцца кніга, якая адпавядае як мінімум двум з наступных крытэрыяў: выдадзена ў беларускім выдавецтве; напісана беларускім аўтарам; напісана па-беларуску або перакладзена зь беларускай; яе зьмест зьвязаны зь Беларусьсю або яе культурай. Журы ацэньвае дызайн, поліграфічнае выкананьне, а таксама адпаведнасьць зьместу кнігі<ref name=":0" />. == 2019 == '''Журы:''' [[Адам Глёбус]], [[Вольга Бабкова]], [[Уладзімер Цэсьлер]], [[Артур Клінаў]], [[Антаніна Слабодчыкава]], [[Алена Дашкевіч]], [[Юрый Тарэеў]], [[Васіліса Паляніна]].<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29866348.html|title=Прэмію імя Міхала Анемпадыстава атрымаў мастак з Санкт-Пецярбургу. ФОТА|last=Вс|website=Радыё Свабода|date=2019-04-07|access-date=2026-06-29}}</ref> ; Кароткі сьпіс * {{Не перакладзена 5|Грыгорый Міхайлавіч Кацнэльсон|'''Грыгорый Кацнэльсон'''|ru|Кацнельсон, Григорий Михайлович}} ([[Рычардас Гавяліс]] «Віленскі покер»), * [[Анатоль Лазар]] ([[Чарлз Букоўскі|Чарльз Букоўскі]] «Чытво»), * [[Аляксандар Лучына]] ([[VEHA]] «Найлепшы бок»), * [[Арцём Масюкевіч]] ([[Сьвятлана Алексіевіч]] «Галасы Ўтопіі»), * [[Агата Пойзан]] («Вясна 2017»), * [[Анастасія Стальмахова]] ([[Вольга Шпарага]] «Сообщество-после-Холокоста: на пути к обществу инклюзии»), * [[Сьвятлана Татарнікава]] ([[Уладзімер Ягоўдзік]], [[Павал Татарнікаў]] «Залатая шарсьцінка, срэбная павуцінка: беларускія народныя казкі»), * [[Сяргей Шаматульскі]] ([[Павал Касьцюкевіч]] «Бульба ў райскім садзе»), * Сяргей Шаматульскі ([[Вольга Такарчук]] «Вядзі свой плуг праз косткі мёртвых»), * [[Уладзіслава Юрчанка]] ([[Антон Кулон]] «Сіняя кніга беларускага алкаголіка ПЛЮС»).<ref name=":1" /> == 2020 == '''Журы:''' Вольга Бабкова, [[Адам Бароўскі]], Адам Глёбус, [[Максім Жбанкоў]], Артур Клінаў, [[Генадзь Мацур]], [[Васіліса Паляніна]], Антаніна Слабодчыкава, Юрый Тарэеў. ; Кароткі сьпіс * [[Жанна Гладко]] ([[Вольга Гапеева]] «Чорныя макі»), * [[Павал Дарохін]] ([[Крысьціна Бандурына]] «Homo»), * [[Натальля Паваляева]] ([[Іда Ліндэ]] «Паехаць на поўнач, каб памерці»), * Натальля Паваляева ([[Джэйн Остэн]] «Пыха і перадузятасьць»), * [[Кацярына Пікірэня]] ([[Міхаіл Вешым]] «Англійскі сусед»), * '''Кацярына Пікірэня і [[Павал Касьцюкевіч]]''' ([[Джэром Клапка Джэром]] «Трое ў чоўне і пёс зь імі»). == 2021 == '''Журы:''' Вольга Бабкова, Антаніна Слабодчыкава, Адам Бароўскі, Генадзь Мацур, [[Кацярына Пікарэня]]. ; Кароткі сьпіс * [[Кацярына Даманьнікава]] і [[Андрэй Ганчарук (мастак)|Андрэй Ганчарук]] ([[Алесь Плотка]] «Лотас на асфальце»), * [[Павел Дарохін]] ([[Збых Слупоўскі]] «Нарысы сучаснага краязнаўства»), * Павел Дарохін ([[Юры Іздрык]] «Папяросы»), * '''[[Алена Дашкевіч]]''' («Простыя словы. Міхал Анемпадыстаў»), * [[Анатоль Лазар]] ([[Зьміцер Лукашук]], [[Максiм Гаруноў]] «Беларуская нацыянальная ідэя»), * [[Натальля Паваляева]] ([[Юлія Цімафеева]] «ROT»). == 2022 == '''Журы:''' ; Кароткі сьпіс * [[Лізавета Дубінчына]], [[Дар’я Кулікова]] ([[Дар’я Бялькевіч]] «Сьлёзы на вецер». Менск, Янушкевіч, 2021), * [[Анатоль Лазар]] ([[Васіль Вітка]] «Плыў па мору чамадан». Менск, Koska, 2021), * '''Анатоль Лазар''' («[[(Не)расстраляныя]]», укладаньне [[Сяргей Будкін|Сяргея Будкіна]], [[Віктар Жыбуль|Віктара Жыбуля]]. Мінск, Янушкевіч, 2021)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/302046|title=Прэмію Анемпадыстава прысудзілі Анатолю Лазару за вокладку кнігі «НЕрасстраляныя»|website=Наша Ніва|date=2022-10-28|access-date=2026-06-29}}</ref> * Анатоль Лазар, [[Аліса Лазар]] ([[Іван Мележ]] «Людзі на балоце». Менск, Папуры, 2021), * [[Аляксандар Лучына]] ([[VEHA]] «Апошні фотаздымак». Менск, Галіяфы, 2021), * [[Маргарыта Сянькова]] («Эда. Песьні пра багоў». Менск, Галіяфы, 2021) * [[Сяргей Шабохін]] ([[Кабаясі Іса]] «Выбраныя хайку». Мінск, Галіяфы, 2021), * [[Сяргей Шаматульскі]] ([[Зьміцер Крэс]] «Вялесава племя». Вільня, Логвінаў, 2021). == 2023 == '''Журы:''' [[Ганна Чыстасердава]], [[Вольга Бубіч]], [[Максім Тымінько]], [[Андрэй Дурэйка]], [[Артур Вакараў]]. ; Кароткі сьпіс * ''ананім'' ([[Альгерд Бахарэвіч]] «Вершы»), * '''[[Яна Галушкіна]]''' ([[VEHA]] «Людзі Лесу»), * [[Анатоль Лазар]] ([[Янка Купала]] «Выбранае»), * Анатоль Лазар ([[Васіль Быкаў]] «Знак Бяды»), * [[Юлія Лар’янава]] і [[Таня Скарынкіна]] (Таня Скарынкіна «YESМАМОЧКА»), * [[Кацярына Пікірэня]] ([[Ганна Комар]] «Мы вернемся»), * Кацярына Пікірэня ([[Вальжына Морт]] «Песьні для мёртвых і ўваскрэслых»), * Кацярына Пікірэня ([[Макс Шчур]] «Там, дзе нас няма»).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/abvjascili-pjeramozhcu-premii-anjempadystava.html|title=Абвясцілі пераможцу прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2024-10-28|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/douhi-spis-premii-za-najljepshy-dyzajn-vokladki.html|title=Доўгі спіс прэміі за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2024-10-07|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/spis-naminantau-na-zvannje-najljepshaha-dyzajnu-vokladki.html|title=Спіс намінантаў на найлепшы дызайн кніжнай вокладкі – Белліт|date=2024-09-30|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2024 == Журы: Ганна Чыстасердава, Вольга Бубіч, Максім Тымінько, [[Андрэй Дурэйка]], Артур Вакараў. Кароткі сьпіс * '''[[Сьвятлана Дземідовіч]]''', '''[[Лукаш Левандоўскі]]''' ([[Наста Кудасава]], Сьвятлана Дземідовіч «Побач»), * [[Артур Камароўскі]], [[Ксенія Шталянкова]] (Артур Камароўскі «Corpus Vile»), * [[Анатоль Лазар]] ([[Алесь Разанаў]] «З маланкаю ў сэрцы»), * [[Кацярына Пікірэня]] («Анталёгія паэтак: выбранае Вальжынай Морт»), * Кацярына Пікірэня ([[Мэір Шалеў]] «За сіняй гарой»), * [[Адам Паўлоўскі]] ([[Андрэй Сьцепанюк]] «Зямля над белай ракой»), * [[Сяргей Шабохін]] ([[Зінаіда Бандарына]] «Да новага заўтра»), * Сяргей Шабохін ([[Яўгенія Пфляўмбаўм]] «Сонца»), * [[Сяргей Шаматульскі]] ([[Сяргей Лескець]] «Шэпт»).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/9-knih-pretenduc-na-uznaharodu-za-najljepshy-dyzajn.html|title=9 кніг прэтэндуе на ўзнагароду за найлепшы дызайн – Белліт|date=2024-10-21|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/douhi-spis-premii-za-najljepshy-dyzajn-vokladki.html|title=Доўгі спіс прэміі за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2024-10-07|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/spis-naminantau-na-zvannje-najljepshaha-dyzajnu-vokladki.html|title=Сьпіс намінантаў на найлепшы дызайн кніжнай вокладкі – Белліт|date=2024-09-30|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2025 == '''Журы:''' ; Кароткі сьпіс * [[Артур Вакараў]] ([[Алег Латышонак]] «Жаўнеры БНР»), * [[Анастасія Вішнякова]] ([[Наталка Кучмель]] «Залатое»), * [[Маша Мароз]] і [[Ігар Юхневіч]] (Маша Мароз, [[Валерый Мароз]], [[Ігар Бабкоў]], [[Ганна Карпенка]] «Доўгая дарога дамоў»), * [[Андрэй Пакроўскі]] і Ігар Юхневіч ([[Сяргей Прылуцкі]] «Гіброіды»), * '''Ігар Юхневіч і Маша Мароз''' ([[Голя з Ополя]] «Мое баба — діректор морга»), * Ігар Юхневіч, [[Аляксандар Пажытак]] і [[Верна Харт]] ([[Тацьцяна Заміроўская]] «Эвридика, проверь, выключила ли ты газ»).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3593720,%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96-%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%96-%D1%96%D0%BC%D1%8F-%D0%BC%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0|title=Абвешчаны кароткі спіс прэміі імя Міхала Анемпадыстава - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/u-douhim-spisje-na-najljepshy-dyzajn-vokladki-20-naminantau.html|title=Абвесцілі доўгі спіс намінатаў на найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2025-10-08|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/zhury-abvjascila-pouny-spis-premii-anjempadystava.html|title=Журы абвясьціла поўны сьпіс Прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2025-09-23|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2026 == Збор заявак пачаўся 16 сакавіка 2026 года.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/pryjom-zajavak-na-premiju-za-najljepshy-dyzajn-knizhnaj-vokladki.html|title=Прыём заявак на прэмію за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2026-03-17|access-date=2026-06-29}}</ref> '''Кароткі сьпіс''' * Аўтар В, (вокладка кнігі «W»), ''зашыфраваны ўдзел'' * [[Дзьмітры Дзьмітрыеў]], [[Андрэй Фядорчанка]] (Дзьмітрый Дзьмітрыеў «Codex. Imago. Index»), * Аўтар К (вокладка кнігі «К»),''зашыфраваны ўдзел'' * [[Алена Нядзельская]] ([[Зьміцер Вішнеў]] «Я — тое мяса, якое прыгатаваў Зьміцер»), * [[Аляксандар Пажытак]], [[Ігар Юхневіч]] («Дзёньнік 2021—2022» ананімнай аўтаркі), * '''[[Ліна Хесэ]]''', '''[[Ігар Юхневіч]]''' ([[Сьвета Бень]], Ліна Хесэ «Беспрацоўнае дрэва»), * Сяргей Шабохін ([[Ганна Комар]] «Body in Progress; Целам сваім…»), * [[Тацьцяна Шустава]] ([[Хорхэ Люіс Борхэс]] «Творы» (тамы 1, 2))<ref>[https://penbelarus.org/2026/10/24/abveshchanyya-laureaty-premii-imya-mihala-anempadystava-za-najlepshuyu-knizhnuyu-vokladku.html Абвешчаныя лаўрэаты прэміі імя Міхала Анемпадыстава за найлепшую кніжную вокладку]</ref>. * Доўгі сьпіс<ref>[https://penbelarus.org/2026/08/05/dougi-spis-premii-imya-mihala-anempadystava-2026-za-vydanni-2025-goda.html Доўгі сьпіс прэміі імя Міхала Анемпадыстава 2026]</ref> * Кароткі сьпіс<ref>[[https://penbelarus.org/2026/07/23/pouny-spis-premii-imya-mihala-anempadystava-2026.html Поўны сьпіс прэміі імя Міхала Анемпадыстава 2026]</ref> == У культуры == У 2026 годзе ў выдавецтве «[[Połackija Łabirynty]]» па сьлядах прэміі імя Анемпадыстава выйшла кніга «Форма прысутнасьці. Дваццаць размоў пра кніжную вокладку», прысьвечана візуальнай мове беларускай кнігі, яе эстэтыцы і людзям, якія яе ствараюць. У выданьні — вокладкі, гісторыі, кантэксты і ўвесь працэс афармлення беларускай кнігі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/20-razmou-pra-kniznuju-vokladku.html|title=20 размоў пра кніжную вокладку – навінка па слядах Прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2026-06-17|access-date=2026-06-29}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэміі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэмія імя Міхала Анемпадыстава]] 6yg8fyjrhi6bqbaiw44ucy7s78n8nun 2697592 2697591 2026-10-24T21:04:11Z Dzejka 92386 /* Вонкавыя спасылкі */ 2697592 wikitext text/x-wiki '''Прэмія імя Міхала Анемпадыстава''' — беларуская штогадовая мастацкая прэмія. Заснавана ў 2019 годзе, названа ў памяць беларускага дызайнэра, паэта, мастака і культуроляга [[Міхал Анемпадыстаў|Міхала Анемпадыства]]. Заснавальнікі — [[Беларускі ПЭН-цэнтар]], [[Беларускі саюз дызайнэраў]], Лятучы ўнівэрсытэт, ТАА «H&L» і фонд «[[Open Culture]]».<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/belaruski-pen-tsentar-zapachatkavau-pr/|title=Беларускі ПЭН-цэнтр запачаткаваў прэмію імя Міхала Анемпадыстава|author=Алена Вільтоўская|first=|last=|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2019-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190822082634/https://www.racyja.com/kultura/belaruski-pen-tsentar-zapachatkavau-pr/|archive-date=2019-08-22|access-date=2026-06-29}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/225318|title=Распачаўся прыём заявак на Прэмію імя Міхала Анемпадыстава|website=Наша Ніва|date=2019-02-14|access-date=2026-06-29}}</ref> Прэмія надаецца аўтару (або некалькім аўтарам) лепшай вокладкі беларускай кнігі<ref name=":0" />. Беларускай кнігай лічыцца кніга, якая адпавядае як мінімум двум з наступных крытэрыяў: выдадзена ў беларускім выдавецтве; напісана беларускім аўтарам; напісана па-беларуску або перакладзена зь беларускай; яе зьмест зьвязаны зь Беларусьсю або яе культурай. Журы ацэньвае дызайн, поліграфічнае выкананьне, а таксама адпаведнасьць зьместу кнігі<ref name=":0" />. == 2019 == '''Журы:''' [[Адам Глёбус]], [[Вольга Бабкова]], [[Уладзімер Цэсьлер]], [[Артур Клінаў]], [[Антаніна Слабодчыкава]], [[Алена Дашкевіч]], [[Юрый Тарэеў]], [[Васіліса Паляніна]].<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29866348.html|title=Прэмію імя Міхала Анемпадыстава атрымаў мастак з Санкт-Пецярбургу. ФОТА|last=Вс|website=Радыё Свабода|date=2019-04-07|access-date=2026-06-29}}</ref> ; Кароткі сьпіс * {{Не перакладзена 5|Грыгорый Міхайлавіч Кацнэльсон|'''Грыгорый Кацнэльсон'''|ru|Кацнельсон, Григорий Михайлович}} ([[Рычардас Гавяліс]] «Віленскі покер»), * [[Анатоль Лазар]] ([[Чарлз Букоўскі|Чарльз Букоўскі]] «Чытво»), * [[Аляксандар Лучына]] ([[VEHA]] «Найлепшы бок»), * [[Арцём Масюкевіч]] ([[Сьвятлана Алексіевіч]] «Галасы Ўтопіі»), * [[Агата Пойзан]] («Вясна 2017»), * [[Анастасія Стальмахова]] ([[Вольга Шпарага]] «Сообщество-после-Холокоста: на пути к обществу инклюзии»), * [[Сьвятлана Татарнікава]] ([[Уладзімер Ягоўдзік]], [[Павал Татарнікаў]] «Залатая шарсьцінка, срэбная павуцінка: беларускія народныя казкі»), * [[Сяргей Шаматульскі]] ([[Павал Касьцюкевіч]] «Бульба ў райскім садзе»), * Сяргей Шаматульскі ([[Вольга Такарчук]] «Вядзі свой плуг праз косткі мёртвых»), * [[Уладзіслава Юрчанка]] ([[Антон Кулон]] «Сіняя кніга беларускага алкаголіка ПЛЮС»).<ref name=":1" /> == 2020 == '''Журы:''' Вольга Бабкова, [[Адам Бароўскі]], Адам Глёбус, [[Максім Жбанкоў]], Артур Клінаў, [[Генадзь Мацур]], [[Васіліса Паляніна]], Антаніна Слабодчыкава, Юрый Тарэеў. ; Кароткі сьпіс * [[Жанна Гладко]] ([[Вольга Гапеева]] «Чорныя макі»), * [[Павал Дарохін]] ([[Крысьціна Бандурына]] «Homo»), * [[Натальля Паваляева]] ([[Іда Ліндэ]] «Паехаць на поўнач, каб памерці»), * Натальля Паваляева ([[Джэйн Остэн]] «Пыха і перадузятасьць»), * [[Кацярына Пікірэня]] ([[Міхаіл Вешым]] «Англійскі сусед»), * '''Кацярына Пікірэня і [[Павал Касьцюкевіч]]''' ([[Джэром Клапка Джэром]] «Трое ў чоўне і пёс зь імі»). == 2021 == '''Журы:''' Вольга Бабкова, Антаніна Слабодчыкава, Адам Бароўскі, Генадзь Мацур, [[Кацярына Пікарэня]]. ; Кароткі сьпіс * [[Кацярына Даманьнікава]] і [[Андрэй Ганчарук (мастак)|Андрэй Ганчарук]] ([[Алесь Плотка]] «Лотас на асфальце»), * [[Павел Дарохін]] ([[Збых Слупоўскі]] «Нарысы сучаснага краязнаўства»), * Павел Дарохін ([[Юры Іздрык]] «Папяросы»), * '''[[Алена Дашкевіч]]''' («Простыя словы. Міхал Анемпадыстаў»), * [[Анатоль Лазар]] ([[Зьміцер Лукашук]], [[Максiм Гаруноў]] «Беларуская нацыянальная ідэя»), * [[Натальля Паваляева]] ([[Юлія Цімафеева]] «ROT»). == 2022 == '''Журы:''' ; Кароткі сьпіс * [[Лізавета Дубінчына]], [[Дар’я Кулікова]] ([[Дар’я Бялькевіч]] «Сьлёзы на вецер». Менск, Янушкевіч, 2021), * [[Анатоль Лазар]] ([[Васіль Вітка]] «Плыў па мору чамадан». Менск, Koska, 2021), * '''Анатоль Лазар''' («[[(Не)расстраляныя]]», укладаньне [[Сяргей Будкін|Сяргея Будкіна]], [[Віктар Жыбуль|Віктара Жыбуля]]. Мінск, Янушкевіч, 2021)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/302046|title=Прэмію Анемпадыстава прысудзілі Анатолю Лазару за вокладку кнігі «НЕрасстраляныя»|website=Наша Ніва|date=2022-10-28|access-date=2026-06-29}}</ref> * Анатоль Лазар, [[Аліса Лазар]] ([[Іван Мележ]] «Людзі на балоце». Менск, Папуры, 2021), * [[Аляксандар Лучына]] ([[VEHA]] «Апошні фотаздымак». Менск, Галіяфы, 2021), * [[Маргарыта Сянькова]] («Эда. Песьні пра багоў». Менск, Галіяфы, 2021) * [[Сяргей Шабохін]] ([[Кабаясі Іса]] «Выбраныя хайку». Мінск, Галіяфы, 2021), * [[Сяргей Шаматульскі]] ([[Зьміцер Крэс]] «Вялесава племя». Вільня, Логвінаў, 2021). == 2023 == '''Журы:''' [[Ганна Чыстасердава]], [[Вольга Бубіч]], [[Максім Тымінько]], [[Андрэй Дурэйка]], [[Артур Вакараў]]. ; Кароткі сьпіс * ''ананім'' ([[Альгерд Бахарэвіч]] «Вершы»), * '''[[Яна Галушкіна]]''' ([[VEHA]] «Людзі Лесу»), * [[Анатоль Лазар]] ([[Янка Купала]] «Выбранае»), * Анатоль Лазар ([[Васіль Быкаў]] «Знак Бяды»), * [[Юлія Лар’янава]] і [[Таня Скарынкіна]] (Таня Скарынкіна «YESМАМОЧКА»), * [[Кацярына Пікірэня]] ([[Ганна Комар]] «Мы вернемся»), * Кацярына Пікірэня ([[Вальжына Морт]] «Песьні для мёртвых і ўваскрэслых»), * Кацярына Пікірэня ([[Макс Шчур]] «Там, дзе нас няма»).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/abvjascili-pjeramozhcu-premii-anjempadystava.html|title=Абвясцілі пераможцу прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2024-10-28|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/douhi-spis-premii-za-najljepshy-dyzajn-vokladki.html|title=Доўгі спіс прэміі за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2024-10-07|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/spis-naminantau-na-zvannje-najljepshaha-dyzajnu-vokladki.html|title=Спіс намінантаў на найлепшы дызайн кніжнай вокладкі – Белліт|date=2024-09-30|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2024 == Журы: Ганна Чыстасердава, Вольга Бубіч, Максім Тымінько, [[Андрэй Дурэйка]], Артур Вакараў. Кароткі сьпіс * '''[[Сьвятлана Дземідовіч]]''', '''[[Лукаш Левандоўскі]]''' ([[Наста Кудасава]], Сьвятлана Дземідовіч «Побач»), * [[Артур Камароўскі]], [[Ксенія Шталянкова]] (Артур Камароўскі «Corpus Vile»), * [[Анатоль Лазар]] ([[Алесь Разанаў]] «З маланкаю ў сэрцы»), * [[Кацярына Пікірэня]] («Анталёгія паэтак: выбранае Вальжынай Морт»), * Кацярына Пікірэня ([[Мэір Шалеў]] «За сіняй гарой»), * [[Адам Паўлоўскі]] ([[Андрэй Сьцепанюк]] «Зямля над белай ракой»), * [[Сяргей Шабохін]] ([[Зінаіда Бандарына]] «Да новага заўтра»), * Сяргей Шабохін ([[Яўгенія Пфляўмбаўм]] «Сонца»), * [[Сяргей Шаматульскі]] ([[Сяргей Лескець]] «Шэпт»).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/9-knih-pretenduc-na-uznaharodu-za-najljepshy-dyzajn.html|title=9 кніг прэтэндуе на ўзнагароду за найлепшы дызайн – Белліт|date=2024-10-21|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/douhi-spis-premii-za-najljepshy-dyzajn-vokladki.html|title=Доўгі спіс прэміі за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2024-10-07|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/spis-naminantau-na-zvannje-najljepshaha-dyzajnu-vokladki.html|title=Сьпіс намінантаў на найлепшы дызайн кніжнай вокладкі – Белліт|date=2024-09-30|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2025 == '''Журы:''' ; Кароткі сьпіс * [[Артур Вакараў]] ([[Алег Латышонак]] «Жаўнеры БНР»), * [[Анастасія Вішнякова]] ([[Наталка Кучмель]] «Залатое»), * [[Маша Мароз]] і [[Ігар Юхневіч]] (Маша Мароз, [[Валерый Мароз]], [[Ігар Бабкоў]], [[Ганна Карпенка]] «Доўгая дарога дамоў»), * [[Андрэй Пакроўскі]] і Ігар Юхневіч ([[Сяргей Прылуцкі]] «Гіброіды»), * '''Ігар Юхневіч і Маша Мароз''' ([[Голя з Ополя]] «Мое баба — діректор морга»), * Ігар Юхневіч, [[Аляксандар Пажытак]] і [[Верна Харт]] ([[Тацьцяна Заміроўская]] «Эвридика, проверь, выключила ли ты газ»).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3593720,%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96-%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81-%D0%BF%D1%80%D1%8D%D0%BC%D1%96%D1%96-%D1%96%D0%BC%D1%8F-%D0%BC%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0|title=Абвешчаны кароткі спіс прэміі імя Міхала Анемпадыстава - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-06-29}}</ref> Доўгі спіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/u-douhim-spisje-na-najljepshy-dyzajn-vokladki-20-naminantau.html|title=Абвесцілі доўгі спіс намінатаў на найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2025-10-08|access-date=2026-06-29}}</ref> Поўны сьпіс:<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/zhury-abvjascila-pouny-spis-premii-anjempadystava.html|title=Журы абвясьціла поўны сьпіс Прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2025-09-23|access-date=2026-06-29}}</ref> == 2026 == Збор заявак пачаўся 16 сакавіка 2026 года.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/pryjom-zajavak-na-premiju-za-najljepshy-dyzajn-knizhnaj-vokladki.html|title=Прыём заявак на прэмію за найлепшы дызайн вокладкі – Белліт|date=2026-03-17|access-date=2026-06-29}}</ref> '''Кароткі сьпіс''' * Аўтар В, (вокладка кнігі «W»), ''зашыфраваны ўдзел'' * [[Дзьмітры Дзьмітрыеў]], [[Андрэй Фядорчанка]] (Дзьмітрый Дзьмітрыеў «Codex. Imago. Index»), * Аўтар К (вокладка кнігі «К»),''зашыфраваны ўдзел'' * [[Алена Нядзельская]] ([[Зьміцер Вішнеў]] «Я — тое мяса, якое прыгатаваў Зьміцер»), * [[Аляксандар Пажытак]], [[Ігар Юхневіч]] («Дзёньнік 2021—2022» ананімнай аўтаркі), * '''[[Ліна Хесэ]]''', '''[[Ігар Юхневіч]]''' ([[Сьвета Бень]], Ліна Хесэ «Беспрацоўнае дрэва»), * Сяргей Шабохін ([[Ганна Комар]] «Body in Progress; Целам сваім…»), * [[Тацьцяна Шустава]] ([[Хорхэ Люіс Борхэс]] «Творы» (тамы 1, 2))<ref>[https://penbelarus.org/2026/10/24/abveshchanyya-laureaty-premii-imya-mihala-anempadystava-za-najlepshuyu-knizhnuyu-vokladku.html Абвешчаныя лаўрэаты прэміі імя Міхала Анемпадыстава за найлепшую кніжную вокладку]</ref>. * Доўгі сьпіс<ref>[https://penbelarus.org/2026/08/05/dougi-spis-premii-imya-mihala-anempadystava-2026-za-vydanni-2025-goda.html Доўгі сьпіс прэміі імя Міхала Анемпадыстава 2026]</ref> * Кароткі сьпіс<ref>[[https://penbelarus.org/2026/07/23/pouny-spis-premii-imya-mihala-anempadystava-2026.html Поўны сьпіс прэміі імя Міхала Анемпадыстава 2026]</ref> == У культуры == У 2026 годзе ў выдавецтве «[[Połackija Łabirynty]]» па сьлядах прэміі імя Анемпадыстава выйшла кніга «Форма прысутнасьці. Дваццаць размоў пра кніжную вокладку», прысьвечана візуальнай мове беларускай кнігі, яе эстэтыцы і людзям, якія яе ствараюць. У выданьні — вокладкі, гісторыі, кантэксты і ўвесь працэс афармлення беларускай кнігі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/20-razmou-pra-kniznuju-vokladku.html|title=20 размоў пра кніжную вокладку – навінка па слядах Прэміі Анемпадыстава – Белліт|date=2026-06-17|access-date=2026-06-29}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэміі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэмія імя Міхала Анемпадыстава|*]] 3du7fpgut0erzzfg9wnqsb2zq4b7cwf 14 304389 2697593 2026-10-24T21:04:47Z Dzejka 92386 Створаная старонка са зьместам „{{болей}} [[Катэгорыя:Беларускія літаратурныя прэміі]] [[Катэгорыя:Беларускі ПЭН-цэнтар]]“ 2697593 wikitext text/x-wiki {{болей}} [[Катэгорыя:Беларускія літаратурныя прэміі]] [[Катэгорыя:Беларускі ПЭН-цэнтар]] b6fqwi4iss0pzikm8edya6k758kna0k