Абмеркаваньне:Беларусь

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be-tarask">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпэдыя</sitename>
    <dbname>be_x_oldwiki</dbname>
    <base>https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мэдыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Спэцыяльныя</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Абмеркаваньне</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Гутаркі ўдзельніка</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпэдыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Абмеркаваньне Вікіпэдыі</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Абмеркаваньне файла</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Абмеркаваньне MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблён</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Абмеркаваньне шаблёну</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Дапамога</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Абмеркаваньне дапамогі</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Абмеркаваньне катэгорыі</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Абмеркаваньне парталу</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Абмеркаваньне модулю</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Абмеркаваньне:Беларусь</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1299</id>
    <revision>
      <id>2697663</id>
      <parentid>2621902</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zerkalo114</username>
        <id>100615</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ці не трэба было б уключыць абодва варыянты сцяга: як фактычны, так і сцяг дэмакратычнай апазіцыі? */ новы разьдзел</comment>
      <origin>2697663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104097" sha1="142txkr9h59wjjm49fa04pp8o42ufaf" xml:space="preserve">{{Паведамленьне ДА|Беларусь|7 лютага 2020}}
{{Артыкул праекту Беларусь}}
{{Загаловак абмеркаваньня}}
=={{Перанесена з|Вікіпэдыя:Артыкулы для рэцэнзаваньня}}==
12 жніўня 2004‎ году [[Удзельнік:Rydel~be-x-oldwiki]] стварыў артыкул. Ад 25 верасьня 2014-га па 18 ліпеня 2015-га [[Удзельнік:Dymitr]] дапоўніў яго на 42 Кбайт да звыш 75 КБ, 7 верасьня 2015-га‎ [[Удзельнік:Liashko]] — на 64 КБ да звыш 140 КБ. 9 студзеня 2020 году ўзгадніў намінаваньне артыкула ў добрыя з асноўным аўтарам. Артыкул ёсьць 28-м найбольшым у Беларускай Вікіпэдыі ([[Спэцыяльныя:Доўгія_старонкі]]). Грунтуецца на 39 крыніцах, зь якіх 4 дадаў сам у 2013-2014 гадах. Мае памер звыш 145 кілябайт, што большы за абраныя артыкулы па-ангельску, румынску і харвацку. Зьмяшчае ўводзіны, па 27 разьдзелаў і вольных выяваў, 6 шаблёнаў, інтэрвікі, катэгорыю і вонкавыя спасылкі. Што варта дадаць перад вылучэньнем артыкула ў добрыя? ([[Вікіпэдыя:Крытэры добрых артыкулаў]])--[[Удзельнік:W]] 19:42, 9 студзеня 2020 (UTC+3)
: Вельмі добра, што гэты артыкул дапаўняецца і дапрацоўваецца. Сапраўды, яго варта давесьці да добрага статусу. Пакуль маю дзьве заўвагі: 1) на мапе ў картцы ёсьць артаграфічная памылка &quot;Полацк&quot; замест Полацак. Таксама варта замяніць подпісы &quot;Гародня&quot; і &quot;Дзяржынская гара&quot; на Горадня і Сьвятая гара ў адпаведнасьці з назвамі артыкулаў. 2) Сьцьверджаньне &quot;Да XX стагодзьдзя землі сучаснай Беларусі ўваходзілі ў склад розных краінаў, як то Полацкае княства, Вялікае княства Літоўскае, Рэч Паспалітая, Польшча і Расейская імпэрыя&quot; не адпавядае [[ВП:НПГ]], бо ўраўновае беларускія і не беларускія дзяржавы і, увогуле, прыніжае гісторыю дзяржаўнасьці беларускага народу, якая нібыта пачалася толькі ў 1918 годзе. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 06:02, 12 студзеня 2020 (+03)
: Сэкцыя «[[Беларусь#Рэспубліка Сярэдняя Літва (1920—1922)|Рэспубліка Сярэдняя Літва (1920—1922)]]» патрабуе выпраўленьня артаграфіі.
: Сэкцыя «[[Беларусь#Эканоміка|Эканоміка]]» патрабуе абнаўленьня. Цяпер зь яе можна даведацца, што «сярэдні заробак  6 млн рублёў», два абзацы разьдзелу ўвогуле без спасылак на крыніцы (з улікам непрацоўнай спасылкі на МЗС РБ), астатняя крыніца датаваная 2015 рокам. У падразьдзеле «[[Беларусь#Фінансы|Фінансы]]» гісторыя таксама скончылася на [[Дэвальвацыя беларускага рубля|валютным крызісе]] і прагнозе (sic!) на 2015 рок. Дэнамінацыі і {{Падказка|BYN|новага беларускага рубля}} адпаведна не існуе ў прыродзе.
: [[Беларусь#Насельніцтва|Лік насельніцтва Беларусі]] пасьля 2015 року [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|не вызначалі]].
: [[Беларусь#Кухня|Беларуская кухня]] не падмацаваная крыніцамі. І лепей намагацца пазьбягаць размытых выразаў кшталту «[[ВП:Словы-паразыты|апошнім часам]]».
: [[Беларусь#Тэлекамунікацыйная сыстэма|Тэлекамунікацыйная сыстэма]] — навошта ўвогуле тут гэты разьдзел з двух сказаў і зьвесткамі 11-гадовай даўніны без крыніцаў?
: Багата ў якіх разьдзелах бракуе крыніцаў. Выправіць артаграфію, пунктуацыю. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 10:23, 13 студзеня 2020 (+03)
::Вялікі дзякуй за прапановы. Дадаў 17 крыніцаў і 3 падразьдзелы на іх падставе. Замяніў выяву мапы і пашырыў гістарычную частку ўводзінаў. Выправіў артаграфію і абнавіў разьдзел «Эканоміка» і падразьдзел «Фінансы». Падмацаваў крыніцамі падразьдзел «Кухня» і разьдзел «Сувязь». 18 студзеня 2018 году [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]] зацьвердзіў Пастанову № 5 [http://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-word/Respondent/post_5_18.01.2018.docx «Аб зацьвярджэньні каляндарнага пляну мерапрымстваў па падрыхтоўцы і правядзеньні перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 году»] (рас.), паводле якой «публікацыя вынікаў перапісу ...  2020–2021 гг.» Ці ёсьць яшчэ прапановы і ўдакладненьні па дапрацоўцы артыкула ў добрыя?([[Вікіпэдыя:Крытэры добрых артыкулаў]])--[[Удзельнік:W]] 11:03, 18 студзеня 2020 (UTC+3)
::: Стала лепей, дзякуй. Геаграфію (дарэчы, ці ёсьць сэнс у падразьдзеле «гарады», прынамсі ў яго цяперашнім выглядзе?), культуру, насельніцтва і эканоміку, на маю думку, варта было б дапоўніць хаця б паводле [[:be:Беларусь|артыкула ў афіцыйным разьдзеле]] (а лепей паводле якой энцыкляпэдыі — той жа Беларускай энцыкляпэдыі), іначай наш добры артыкул будзе выглядаць горай за іхны звычайны. Апроч таго, бракуе разьдзелаў пра ўзброеныя сілы, замежную палітыку і міжнародную супрацу, адукацыю, ахову здароўя і навуку. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:06, 18 студзеня 2020 (+03)
:::: Неяк не падабаецца мне сказ &quot;іншыя буйныя гарады ўключаюць Берасьце...&quot; — атрымліваецца, што ''нейкія'' там гарады ў свой склад уключаюць Берасьце, Горадню і інш. Я бы замест &quot;уключаюць&quot; проста паставіў двухкроп’е. Акрамя таго, было б лягічней пералічваць найбуйнейшыя гарады паводле зьмяншэньня колькасьці насельніцтва (Гомель, Магілёў...).--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 13:33, 21 студзеня 2020 (+03)
::: Разьдзел «Гісторыя» непрапарцыйна вялікі параўнальна зь іншымі. Прапаную яго скараціць, дадаўшы новыя разьдзелы, прапанаваныя вышэй. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 13:54, 21 студзеня 2020 (+03)
::::Дадаў разьдзелы «Адукацыя», «Ахова здароўя», «Зьнешняя палітыка» і «Узброеныя сілы». Выдаліў падразьдзел «Гарады». Большасьць падразьдзелаў у артыкуле афіцыйным правапісам ня мае сэнсу праз адсутнасьць крыніцаў. Горай будзе, калі ў нас артыкул у меншай ступені адпавядацьме {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вікіпэдыя:Памер артыкула||en|Wikipedia:Article size}}, дзе «памер &gt; 100 Кбайт амаль пэўна мае быць падзелены». Ужо маем звыш 202 кілябайт. Што яшчэ варта паправіць?([[Вікіпэдыя:Крытэры добрых артыкулаў]])--[[Удзельнік:W]] 22:26, 21 студзеня 2020 (UTC+3)
:::::Дзякуй за дапаўненьне артыкула. Думаў, што яны бралі зь БелЭн, але цяпер параўноўваю з адпаведным артыкулам ([http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_12 т. 3, с. 12]) і інфармацыя не супадае. Сапраўды, правяральнасьць пад пытаньнем. Дарэчы, я б усё ж дапоўніў артыкул зьвесткамі зь БелЭн: трохі дзіўна, што ў нас няма ніводнай спасылкі на яе. Разьдзелы ў БелЭн у параўнаньні з нашым артыкулам: 1) Дзяржаўны лад (у нас Палітычны лад), 2) Геалягічная будова і 3) Рэльеф (у нас няма, трохі інфармацыі ў прэамбуле разьдзелу «Геаграфія» — магчыма варта дапоўніць разьдзелам «Геалягічная будова і рэльеф», бо прынамсі артыкул [[:be:Рэльеф Беларусі]] у пэспэктыве можа зьявіцца), 4) Клімат (разьдзелу няма, а артыкул [[Клімат Беларусі|ёсьць]]), 5) Глебы (няма, а артыкул у прынцыпе можа зьявіцца [[:be:Глебы Беларусі]]), 6) Унутраныя воды (у нас Водныя багацьці), 7) Расьлінны сьвет і 8) Жывёльны сьвет (тут усё нармальна, дзеля сьцісласьці іх аб'ядноўваем), 9) Насельніцтва, 10) Гісторыя (дарэчы, там здаецца, таксама непрапарцыйна большая), 11) Палітычныя партыі, рухі і прафсаюзы (мяркую, што нам ня трэба, бо дэ-факта неактульна, нічога гэтага ўжо няма), 11) Прамысловасьць і 12) Сельская гаспадарка (у нас гэта, здаецца, у прэамбуле да разьдзелу «Эканоміка»), 13) Будаўніцтва (ня бачу сэнсу дадаваць, пагатоў інфармацыя састарэла), 14) Траспарт (мяркую, варта дадаць), 15) Сувязь (у нас значна большы разьдзел і, на маю думку, дзеля памянёнай сьцісласьці ёсьць сэнс пазбыцца падразьдзелаў «Тэлебачаньне» і «Пошта» як ня надта актуальных), 16) Гандаль і 17) Бытавое абслугоўваньне (мяркую, ня варта дадаваць, бо інфармацыя і форма яе падаваньня састарэлі), 18) Зьнешнеэканамічныя сувязі (у нас Зьнешняя палітыка), 19) Узброеныя сілы, 20) Ахова здароўя, 21) Фізычная культура і спорт (магчыма, ёсьць сэнс дадаць, бо гэта пазыцыянуецца амаль як нейкая адметнасьць), 22) Асьвета (у нас Адукацыя), 23) Культурна-асьветныя ўстановы (магчыма, ёсьць сэнс штосьці дадаць), 24) Друк, радыё, тэлебачаньне (магчыма, ёсьць сэнс у супольным разьдзеле «Мас-мэдыя»), 25) Навука (ня ведаю, ці ёсьць яна), далей 6 разьдзелаў 25) Літаратура, 26) Архітэктура, 27) Выяўленчае мастацтва, 28) Музыка, 29) Тэатар, 30) Кіно (у нас у адным «Мастацтва і літаратура» — ці не занадта сьцісла?). З таго, што ёсьць толькі ў нас — Кухня — можа, больш пасуе ад артыкула [[Беларусы]]? Увогуле, БелЭн як афіцыйная энцыкляпэдыя, выдадзеная па прыходзе да ўлады Лукашэнкі — не найлепшая крыніца, у гэтым пляне больш нэўтральнае падаваньне інфармацыі можа быць у ''Беларусь: энцыкл. даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мінск: БелЭн, 1995.— 799 с. ISBN 985-11-0026-9.'' як выдадзеным перад самым пачаткам антыбеларускага палітычнага ціску, але яго, здаецца, няма ў вольным доступе. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 18:48, 22 студзеня 2020 (+03)

== Мінск Біларусь // Менск Беларусь ==
Беларусь (Бѣларусь with YAT) is the old name in Slavonic. If Мѣнскъ becomes Мінск, then Бѣларусь becomes Біларусь.
You have to be consistent. Writing Мінск without writing Білорусь makes no sense.
Those who write Беларусь must also then write Менск in both Russian and Belarusian..

--[[Спэцыяльныя:Унёсак/70.22.245.152|70.22.245.152]] 21:50, 19 лютага 2012 (FET)

== Менск ==
Менск (Мѣнск with YAT) is the old name in Slavonic. Мінск is the name in Belarusian, because in Belarusian ѣ YAT became і, due to pronunciation, while the correct Russian is Менск because in Russian ѣ YAT became е.  

In any case, the OFFICIAL form should be used, since this is a descriptive Encyclopedia and not an Encyclopedia of &quot;Belarus as certain political groups would like to be&quot;, as has been discussed in length in the English section.

Please stop changing Мінск into Менск. This is not the official form, and does not belong on the page.

: Name 'Менск' was used officially even in 20th century during Soviet period. See [[:Выява:Бугаёў. Буракі, бручка і рэпа ў полі.jpg|this book cover]] for example. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 12:58, 01.06.2006 (UTC)

Чаму Менск, калі Мінск? Патлумачце, калі ласка. І &quot;Log in&quot;?[[Удзельнік:DimA|DimA]] 14:57, 20 Oct 2004 (UTC)

[http://www.livejournal.com/users/rydel23/215614.html Тлумачэньне]: &quot;Менск is the old local name. Мінск is a loan from Russian Mинск which in its turn is a loan from Polish Mińsk which in its turn is an incorrect translation/transliteration of Менск (maybe by the influence of Polish Mińsk Mazowiecki).&quot; --[[Удзельнік:Rydel|Rydel]] 17:27, 20 Oct 2004 (UTC)

А дзе сьцяг?
--[[Удзельнік:B0rmann|B0rmann]] 21:31, 10 .03. 2005 (UTC)
: Спёрлі. У 1995-м. --[[Удзельнік:Monk|Monk]] 21:52, 10 .03. 2005 (UTC)

::што за сімволіка незарыгістрыраваная?--[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] 13:03, 21 .03. 2005 (UTC)

:: Прапаную перайменаваць артыкул у '''Беларусь (варыянт Monk)''', калі [[Удзельнік:Monk|Monk]] не выдасьць ваенную таямніцу пра дату прыняцьця законаў Рэспублікі Беларусь, якія зацьвердзяць гэтую дзяржаўную сымболіку. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 03:34, 22.03.2005 (UTC)

:::19 верасня 1991 г. --[[Удзельнік:Monk|Monk]] 07:07, 22.03.2005 (UTC)

::::А гімн? --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 10:12, 22.03.2005 (UTC)

::::Няхай вікіпэдыст, які гэта зрабіў, перанясе Пагоню і бел-чырвона-белы ў асобны разьдзел гэтай старонкі (&quot;Папярэдняя дзяржаўная сымболіка&quot;, &quot;Дзяржаўная сымболіка 1991-1996&quot;, &quot;Гісторыя сымболікі&quot; ці нешта падобнае) і паставіць дзейны РБ (&quot;БССРаўскі&quot;) сьцяг і гімн на патрэбнае месца. Гэта ЭНЦЫКЛЯПЭДЫЯ, якая апісвае як ЁСЬЦЬ, а не сайт, які займаецца грамадзка-палітычнай дзейнасьцю і падманам наведнікаў. --[[Удзельнік:Rydel|Rydel]] 13:36, 22.03.2005 (UTC)

:::::Цікавая ідэя - а давайце сапраўды пацешым душу, створым асобны артыкул [[Беларусь, якую мы хочам]] -''Валюта - беларускі талер'' ігд :) Канечне ж, гэта не энцыкляпэдычна, але ж былоб цікава... :) --[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] 18:37, 22.03.2005 (UTC)

:::::: Сапраўды, някепская ідэя. Асабліва, калі параўнаць праз N год з рэчаіснасьцю... --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 04:10, 23.03.2005 (UTC)

==Нацыянальны дэвіз==
А чаму «няма»?! А «Жыве Беларусь»? --[[Удзельнік:Gabix|Gabix]] 13:19, 22.07.2005 (UTC)

: Ці гэты дэвіз афіцыйны ў сучаснай Рэспубліцы Беларусь? Нават, калі пісаць неафіцыйны, для якой часткі насельніцтва ён зьяўляецца нацыянальным? --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:47, 22.07.2005 (UTC)

:: Вядома, неафіцыйны. Але ці бывае нацыянальны дэвіз афіцыйным? Увогуле, што тады «нацыянальны дэвіз»? --[[Удзельнік:Gabix|Gabix]] 14:03, 22.07.2005 (UTC)
::: Национальный девиз и девиз оппозиции разные вещи помойму. Паша.
:::: &quot;Жыве Беларусь&quot; -- па-руску &quot;Да здравствует Беларусь&quot;. Вы супраць? Чаму нікога не каробіць ад словаў &quot;Славься, Россия&quot;, &quot;Ще не вмерла Украіна&quot;, &quot;Ешчэ Польска не згінела&quot;, &quot;Вів ля Франс&quot; (дарэчы, поўная аналогія словам &quot;Жыве Беларусь&quot;), а падобны беларускі патрыятычны лозунг Вам не падабаецца? Ці з другога боку, гэты лёзунг лічыцца апазіцыйным таму, што афіцыйная ўлада супраць таго каб нашая краіна жыла, а апазіцыя за?
::::Карацей, я за даданне гэтага дэвіза.
::::Нарэшце рэшт можна дадаць абодва: &quot;Жыве Беларусь&quot; і &quot;За Беларусь&quot; і растлумачыць гісторыю іх з'яўлення. [[Удзельнік:Ізбірацель К.|Ізбірацель К.]] 19:28, 22 лютага 2007 (UTC)

==Пра нэўтральнасьць==
Як стасуецца з прынцыпам нэўтральнасьці наступнае:&lt;br&gt;
''А. Лукашэнка усталяваў рэжым асабістае ўлады, пабудаваны на рэпрэсіях супраць іншадумцаў, перасьледу незалежных сродкаў масавае інфармацыі, фальсыфікацыі вынікаў выбараў. На 2005 год рэжым Аляксандра Лукашэнкі лічыцца апошняй дыктатурай Эўропы.''?&lt;br&gt;Ня тое каб я быў фанатам ППРБ, але такое выказваньне мае выразна «антынэўтральную» афарбоўку. --[[Удзельнік:Gabix|Gabix]] 14:09, 22.07.2005 (UTC)

: Каб перад гэтымі словамі было ''Згодна пункту гледжаньня ...'' пра нэўтральнасьць яшчэ гаварыць магчыма. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 14:17, 22.07.2005 (UTC)

::Дык касаваць, ці хай той, хто пісаў, удакладніць? --[[Удзельнік:Gabix|Gabix]] 14:22, 22.07.2005 (UTC)

::: Лепей камусьці іншаму. На [[Удзельнік:Czalex|Czalex]]-а ў нэўтральнасьці лепей не спадзявацца :-) --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 14:26, 22.07.2005 (UTC)

:Проста ёсьць рэчы самі сабою зразумелыя - мы ж ня пішам &quot;''згодна пункту гледжаньня...'', Сталін быў крывавым тыранам&quot; ці &quot;''згодна пункту гледжаньня...'' Адольф Гітлер - адзін з найбольш адыёзных дыктатараў у гісторыі&quot;. У нашым выпадку можна, канечне, зьмякчыць фармулёўкі, зрабіць іх больш нэўтральнымі, меней эмацыйнымі - галоўнае, не замоўчваць факты.--[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] 18:53, 22.07.2005 (UTC)

:: Катэгорыя «рэчы самі сабою зразумелыя» — вельмі суб'ектыўная. Для беларускай апазыцыі, Эўразьвязу ці ЗША (напрыклад «Акт аб дэмакратыі ў Беларусі») — гэта відавочна, а для афіцыйнага Менску (дый і Масквы) — не. Таму і трэба ўдакладняць. Замоўчваць факты, вядома, ня трэба. Але і дакладнасьць у фактах павінна быць. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 03:04, 23.07.2005 (UTC)

:: Выразы тыпу «крывавы тыран», «адыёзны дыктатар» лепш пакінуць дзяшовай публіцыстыцы, а не энцыкляпэдыі. Тым больш што параўнаньні Лукашэнкі з Гітлерам ці Сталіным, мякка кажучы, сумніўныя. А наконт таго, каб ''«не замоўчваць факты»'', дык лепей гэтыя факты і падаць, калі ёсьць. --[[Удзельнік:Gabix|Gabix]] 06:27, 25.07.2005 (UTC)

:: Совершенно согласен, в случае со Сталином и Гитлером эти факты доказаны, а вот в случаес с Лукашенко это только домыслы не более того. Уважаемые оппозиционеры не превращайте энциклопедию в агетационную статью, для этого есть множество других ресурсов. Паша.
: [http://www.livejournal.com/users/labas/271368.html?replyto=4588552 як пісаць нэўтральна] - некалькі заўваг (а можна і астатнія камэнты пачытаць) --[[Удзельнік:Zmila|ŹmiŁa]] 09:34, 26.07.2005 (UTC)

== Наконт артыкула Беларусь ==

Увогуле артыкул Беларусь зроблены дрэнна. Гэта ж павінен быць найлепш распрацаваны артыкул у энцыкляпэдыі. Павінен быць і нацыянальны вокліч. Ёсьць 'Жыве Беларусь' у польскай, рускай, украінскай, а ў беларускай 'няма'. Па-другое адразу побач з афіцыйна 'прынятай' сымболікай павінны быць гістарычныя сымбалі - гэта ж вольная! энцыкляпэдыя (як гаворыць надпіс). Усё залежыць ад хаценьня. Кажуць зусім нядаўна ў Нью-Ёрку, пасьля пратэстаў беларускіх дыпляматаў павесілі іхную ўлюбёную сымболіку. А дагэтуль вісеў бел-чырвона-белы сьцяг!

: Ніхто не перашкаджае. Зрабіце асобны разьдзел, як гэта зроблена ў [[:en:Belarus#Symbols from earlier history]]. У табліцы прынята зьмяшчаць '''афіцыйныя''' сымбалі. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 17:36, 20.08.2005 (UTC)

== З [[Абмеркаваньне шаблёну:Беларусь інфармацыя]] ==

Якую інфармацыю лепей указваць: афіцыйную ці неафіцыйную? Калі неафіцыйную, то трэба ўбраць «Мы, беларусы», калі афіцыйную — «Жыве Беларусь!» і назву на łacincy. У любым выпадку спалучэньне афіцыйнай і неафіцыйнай сымболікі выглядае нелягічным. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 02:49, 11 Dec 2004 (UTC)

Найбольшая этнічная меншасьць — расейцы (12%), пасьля іх ідуць украінцы (2,9%), немцы (2,1%), латышы (1,2%), габрэі (1%), цыганы (0,9%) палякі (0,6%).
З глузду вы паз'яжджалі, ці што? Адкуль вы падаставалі гэтыя лічбы, асабліва наконт латышоў, немцаў і палякаў?!

:: Выправіў паводле дадзеных МСіА РБ за 1999 год. --[[Удзельнік:MaximLitvin|MaximLitvin]] 17:32, 22.05.2006 (UTC)

==Дробныя заўвагі==
Паколькі матэрыял закрыты для рэдаґаваньня, прашу аўтара ўнесьці невялічкае выпраўленьне: у разьдзеле «Гарады» замест «Буйнейшыя гарады Беларусі акрамя Менску:» варта напісаць «Буйнейшыя гарады Беларусі пасьля абласных цэнтраў:».--[[Удзельнік:Jjauhien|Jjauhien]] 09:20, 4 красавіка 2007 (UTC)

: Здаецца абласныя цэнтры там пералічаныя, але, канешне, тэкст можна паляпшаць. Я зьняў абарону. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:57, 4 красавіка 2007 (UTC)


Заўвага наконт сэкцыі &quot;дзяржаўны лад&quot;, невялікія нестыкоўкі з тым што ёсьць --[[Удзельнік:HK-47|HK-47]] 21:28, 20 лютага 2012 (FET)

==Лічбы==

Адкуль бяруцца лічбы (СУП, насельніцтва і г.д.)? Ці падыходзіць для гэтага [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bo.html CIA Factbook]?


== Цікаво ==
Культурний портал взаємостосунків: Білорусь - Україна http://dzvinkaxxv.narod.ru/bud/

Не цікаво, а цікава.  [[Удзельнік:Pan Litewski|Pan Litewski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Pan Litewski|гутаркі]]) 06:19, 14 верасьня 2021 (+03)

== Белоруссия ці Беларусь ==

[http://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Голосования/Именование_статей_о_географических_объектах У ру-вікі праводзіцца мерапрыемства], якую назву павінен мець (у тым ліку) артыкул пра Беларусь. На маю думку, г.з. &quot;разумный консерватизм&quot; пераможа там і на гэты раз, але, што не можа не ўражваць, лібералаў таксама ёсць :). --[[Удзельнік:Bunker by|Bunker by]] 10:30, 11 сьнежня 2007 (UTC)
: Можно Белоруссия, ведь завут же в России Испанию Испанией а не Эспаней, если так рассуждать, то придётся почти все геогр. названия менять.
: Необходимо привыкать к двум названиям, а не упирать на &quot;исконное&quot;. --[[Спэцыяльныя:Унёсак/93.84.71.148|93.84.71.148]] 14:23, 1 чэрвеня 2009 (UTC)
В России теперь Берег Слоновой Кости называю Кот-д'Ивуаром, Бирму - Мьянмой и т.д. и ничего, привыкли, не упираются в &quot;исконность названий&quot; и прочие отговорки. Тут вопрос не в сфере лингвистики, ИМХО. ;) --[[Спэцыяльныя:Унёсак/194.158.204.250|194.158.204.250]] 16:14, 8 лютага 2013 (UTC)

== Белорусская социал-демократическая Громада ==

http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8E/27_%D0%BC%D0%B0%D1%8F_2014#.D0.91.D0.B5.D0.BB.D0.BE.D1.80.D1.83.D1.81.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D1.81.D0.BE.D1.86.D0.B8.D0.B0.D0.BB-.D0.B4.D0.B5.D0.BC.D0.BE.D0.BA.D1.80.D0.B0.D1.82.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D0.BF.D0.B0.D1.80.D1.82.D0.B8.D1.8F_.28.D0.93.D1.80.D0.BE.D0.BC.D0.B0.D0.B4.D0.B0.29_.E2.86.92_.D0.91.D0.B5.D0.BB.D0.BE.D1.80.D1.83.D1.81.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D1.81.D0.BE.D1.86.D0.B8.D0.B0.D0.BB-.D0.B4.D0.B5.D0.BC.D0.BE.D0.BA.D1.80.D0.B0.D1.82.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D0.BF.D0.B0.D1.80.D1.82.D0.B8.D1.8F_.28.D0.93.D1.80.D0.B0.D0.BC.D0.B0.D0.B4.D0.B0.29

== Сымболіка ў картцы ==

Пакуль вось такія навіны: [https://by.tribuna.com/chess/1089494656-samyj-krupnyj-mirovoj-shaxmatnyj-portal-chesscom-smenil-flag-dlya-igro.html Шахматный портал chess.com сменил флаг для игроков из Беларуси на бело-красно-белый]. Спадзяюся, тэма будзе мець шырэйшы працяг. У кожным разе зьмена сымболікі ў картцы артыкула павінна мець абгрунтаваньне ў падобным кірунку. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 20:51, 29 верасьня 2020 (+03)
* Да фармальнага абгрунтаваньня [[Вікіпэдыя:Форум#Што можа зрабіць Беларуская Вікіпэдыя ў бягучай сытуацыі?|плянаванага]] вяртаньня нацыянальных сымбаляў Беларускай дзяржавы з 1918 году (а не [[Рэжым Лукашэнкі|расейскага фашысцкага рэжыму]]) у картку артыкула: [https://www.svaboda.org/a/30845632.html Гістарычныя сымбалі цяпер — сымбалі большасьці] — ''Нефармальны рэфэрэндум у справе нацыянальнай сымболікі фактычна адбыўся.'' --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 18:28, 18 лістапада 2020 (+03)
**У артыкуле ідзецца пра афіцыйныя сымбалі дзяржавы Рэспубліка Беларусь. Імі дэ-факта застаюцца лукашэнкаўскія сымбалі. Можна аспрэчваць законнасьць гэтага, і можна ставіць адпаведныя зноскі. Ставіць іншыя сымбалі - гэта, на жаль, не энцыкляпэдычна.--[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 23:44, 28 ліпеня 2021 (+03)
***У артыкуле вядзецца пра сымбалі дзяржавы беларускага народу - Беларусі. Для сымбаляў рэжыму Лукашэнкі ёсьць артыкул [[Рэжым Лукашэнкі]], зь якім ня варта блытаць краіну Беларусь. Пагатоў подпісы да сымболікі вядуць на старонкі неадназначнасьцяў з тлумачэньнямі і ў самім артыкуле ў адпаведным разьдзеле ўсё тлумачыцца і абгрунтоўваецца з спасылкамі на вартыя даверу крыніцы. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 09:02, 29 ліпеня 2021 (+03)
****Краіна Беларусь на дадзены момант знаходзіцца пад кантролем рэжыму Лукашэнкі. Дэ-факта дзяржаўныя сымбалі - лукашэнкаўскія. &quot;Дзяржава беларускага народу - Беларусь&quot; не зьяўляецца вызначаным паняцьцем (а БНР? а што наконт людзей, якія аспрэчваюць распад СССР?) і пагатоў ненавукова і некарэктна разважаць пра яе дзяржаўныя сымбалі. Гэта выдаваньне жаданьняў (якія я падзяляю) за рэчаіснасьць. Трэба альбо 1) пакінуць лукашэнкаўскія сымбалі, альбо 2) пакінуць абодва камплекта сымбаляў з спасылкамі на артыкулы з тлумачэньнем, альбо 3) прыбраць любыя сымбалі і пакінуць толькі спасылкі на артыкулы. Гэта было б карэктна --[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 21:36, 30 ліпеня 2021 (+03)
*****&quot;Карэктнасьць&quot; - рэч адносная, якая ў нашым выпадку нідзе дакладна не прапісваецца. І што дакладна не карэктна і ненэўтральна (мякка кажучы, бо з праўнага гледзішча тут ужо, увогуле, штосьці вельмі блізкае да прапаганды сымболікі нацыстаў), дык гэта ўжываць без тлумачэньняў (а картка &quot;Краіна&quot; не дае тэхнічнай магчымасьці для зносак, некалькіх варыянтаў выявы або якіх іншых ускладненьняў) сымболіку, якая стваралася з адзінай мэтай - прынізіць беларусаў і пад якой беларусаў цынічна катуюць і забіваюць. Гэтага зьдзеку зь беларускага народу тут ня будзе, не марнуйце свой і мой час (лепей бы зьвярнулі ўвагу на чарговую атаку летувіскіх &quot;сяброў&quot; на беларускі нацыянальны герб [[:en:Talk:Pahonia#RFC: Pahonia]]). Пагатоў ёсьць [[Беларусь#Сымболіка]], [[Сымбалі Беларусі]], [[Сьцяг Беларусі]], [[Герб Беларусі]], [[Гімн Беларусі]], дзе прыводзяцца абодва варыянты з адпаведнымі тлумачэньнямі і такім чынам усё вышэй апісанае дакладна выконваецца. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:33, 31 ліпеня 2021 (+03)

Вітаю, [[Удзельнік:Czalex]] і [[Удзельнік:Kazimier Lachnovič]]! Як маецеся? Вялікі дзякуй за абмеркаваньне наконт сымболікі, у тым ліку сёлета ў разьдзеле пра неэнцыкляпэдычнасьць. Падобна разьвязаньню супярэчнасьці з інаўгурацыяй у картцы прапаную пазначыць у якасьці сымбаляў наяўныя ў выкарыстаньні ўраду ({{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзяржаўныя сымбалі Рэспублікі Беларусь|спасылка=https://president.gov.by/be/gosudarstvo/simvolika|выдавец=[[Прэзыдэнт Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2023|дата доступу=11 траўня 2023}}). Пры гэтым, паводле таго самага прыкладу з інаўгурацыяй, дарэчы будзе таксама скарыстаць пазнаку «аспрэчваецца» ў дужках са спасылкай на [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году#Рэакцыі]] або «неканстытуцыйны» са спасылкай на [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году#Неадпаведнасьць Канстытуцыі]]. Гэта дазволіць прывесьці картку ў адпаведнасьць са зьместам артыкулаў [[Сьцяг Беларусі#Гісторыя сьцяга Беларусі]] і [[Герб Беларусі#Гісторыя гербу Беларусі]], а таксама зь [[Вікізьвесткі|Вікізьвесткамі]] ([[:d:Q184]]). Буду ўдзячны за меркаваньне кожнага ў гэтай справе. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 16:16, 11 траўня 2023 (UTC+3)
: Ня варта блытаць законны, абраны беларускім народам урад нацыянальнай дзяржавы беларусаў з гвалтоўна пастаўленай расейскімі спэцслужбамі расейскай акупацыйнай адміністрацыяй, а дзяржаўныя сымбалі Беларусі (як нацыянальнай дзяржавы беларускага народу) — з псэўдасымболікай, створанай з мэтай прынізіць гонар і годнасьць беларусаў і такім спосабам спрыяць этнацыду беларускага народу. Паўтаруся, што прапаганда расейскай акупацыйнай сымболікі як «беларускай дзяржаўнай», якую расейскія карысныя ідёты на Захадзе (яскравы прыклад — ангельскі моўны разьдзел) звычайна проста азначаюць «беларускай» або нават «нацыянальнай беларускай», можа (і, пэўны, будзе — прынамсі я гэтай справы проста так не пакіну) кваліфікавацца як актыўнае спрыяньне расейскаму этнацыду беларусаў — крымінальнаму злачынству, якое падпадае пад перасьлед міжнародных судовых інстытуцыяў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 16:30, 11 траўня 2023 (+03)

== Неэнцыкляпэдычнасьць артыкула ==
1. Ціханоўская не зьяўляецца дэ-факта прэзыдэнтам Беларусі. Тое, што яна на перакананьне многіх (і маё таксама) зьяўляецца дэ-факта пераможцам прэзыдэнцкіх выбараў, ня робіць яе дэ-юрэ прэзыдэнтам. Хаця б таму, што не былі абвешчаныя сапраўдныя вынікі выбараў і не была прынесеная прысяга. Можна хіба паставіць зноску з тлумачэньнем побач з дэ-факта прэзыдэнтам Лукашэнкам, але ня больш за тое.

2. Каардынацыйная рада пагатоў не зьяўляецца ўрадам Беларусі ні ў якой якасьці і ні зь якога пункту гледжаньня, у тым ліку сама сябе такой ня лічыць. Больш за тое, яна ўжо фактычна спыніла сваё існаваньне.

3. Дэ-факта дзяржаўныя сымбалі Рэспублікі Беларусь, пакуль улада застаецца захопленай Лукашэнкам, — чырвона-зялёны лукашэнкаўскі сьцяг і лукашэнкаўская эмблема. Побач зь імі можна паставіць вялікую зноску з тлумачэньнем наконт неадназначнасьці і спрэчнасьці «рэфэрэндуму» 1995 году. Максымум можна пакінуць поле для выявы пустым і толькі зрабіць зноскі на тлумачэньне. Ставіць Пагоню і БЧБ — гэта, на жаль, ісьці супраць рэчаіснасьці.

Такое рамантычнае хуліганства, якое не адлюстроўвае рэчаіснасьць, толькі псуе рэпутацыю беларускай вікіпэдыі і зьніжае давер да яе.
Больш за тое. Час, патрачаны на гэтыя бессэнсоўныя праўкі, можна было патраціць на напісаньне артыкула пра якога-небудзь палітвязьня, ці лукашэнкаўскага злачынцу, ці пра санкцыянаванае лукашэнкаўскае прадпрыемства. І гэта было б сапраўды важна і карысна. --[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 23:44, 28 ліпеня 2021 (+03)
: У артыкуле не сьцьвярджаецца, што Ціханоўская дэ-факта прэзыдэнт або прэзыдэнт без удакладненьняў. Тым ня менш пераможца апошніх выбараў — гэта абраны прэзыдэнт Беларусі (прынамсі часова — да прызначэньня новых нармальных выбараў). Меркаваньняў пра іншыя магчымыя шляхі вяртаньня да законнасьці ў краіне асабіста я не сустракаў. Магу хіба пагадзіцца пра КР, але гэтае пытаньне можна было хутка разьвязваць асобна. Што да сымболікі, то калі нацыянальная і адзіная законная дзяржаўная сымболіка для пэўных асобаў псуе рэпутацыю разьдзела, то мне шчыра кажучы абыякава на меркаваньне гэтых асобаў — яно нічога ня вартае з маральнага пункту гледжаньня. Прынамсі з нашага разьдзелу цяпер добра відаць іншым, што сытуацыя з сымболікай Беларусі зусім не адназначная. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 09:21, 29 ліпеня 2021 (+03)
: Згодны. Дэ-юрэ вынікі выбараў абвяшчае [[ЦВК Беларусі|ЦВК]], таму сьцьверджаньне пра Ціханоўскую-прэзыдэнта не адпавядае рэчаіснасьці. Іншая рэч, што ад часу захопу ўлады тут новымі адміністратарамі ў Вікіпэдыі шмат што перастала адпавядаць рэчаіснасьці. Вось і цяпер, хутчэй за ўсё, абмеркаваньне скончыцца спасылкай на нейкія імі ўведзеныя правілы ды на тое, што яны прызналі Ціханоўскую прэзыдэнтам. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 10:32, 29 ліпеня 2021 (+03)
:: Няўжо ў Беларусі ад [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|1996 году]] існуе легітымны ЦВК, які працуе ў адпаведнасьці з законамі краіны? І можна, калі ласка, поўны пералік гэтага ''шмат што перастала адпавядаць рэчаіснасьці''? --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 10:48, 29 ліпеня 2021 (+03)
::: У артыкуле чорным па белым напісана «Прэзыдэнт (de jure) — Сьвятлана Ціханоўская», што не адпавядае рэчаіснасьці. Яна не была абвешчаная пераможцам выбараў, не прыняла прысягу. А калі прыняць, што ў Беларусі няма легітымнага ЦВК, дык і законных выбараў у 2020 г не было, калі так разважаць. Гэта неабходна прыбраць, пакінуўшы пры Лукашэнку прыпіску «дэ факта» з спасылкай на тлумачэньне пра выбары 2020 г і незаконнасьць усіх выбараў ад 1996/1999 г.--[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 21:31, 30 ліпеня 2021 (+03)
:::: Пры адсутнасьці легітымных органаў улады аднаўленьне законнасьці ў краіне можа грунтавацца на артыкуле 3 Канстытуцыі Беларусі 1994 году. Адпаведна, беларускі народ сваім удзелам (пры умове высокай і ахвотнай яўкі) можа легітымізаваць нелегітымныя выбары (што і адбылося ў 2020 годзе). Ён жа баронячы свой цяпеп ужо даведзены [https://www.svaboda.org/amp/31359855.html] выбар легітымізуе абранага прэзыдэнта. Увогуле, існуе нямала [[ВП:КВД]], дзе Ціханоўская азначаецца як легітымны прэзыдэнт Беларусі (з апошняга [https://ru.espreso.tv/frensis-fukuyama-tikhanovskaya-gospozha-prezident-lukashenko-nado-uyti]). Адпаведна, аднаго толькі л. у картцы ня мусіць быць. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:07, 31 ліпеня 2021 (+03)
::::: Прыватнае меркаваньне Фрэнсіса Фукуямы не зьяўляецца крыніцай, вартай даверу. Ціханоўская не зьяўляецца дэ-юрэ прэзыдэнтам Беларусі, бо няма афіцыйных вынікаў падліку галасоў, якія б пра гэта казалі, і не было інаўгурацыі. Так жа сама дэ-факта сьцягам Беларусі застаецца лукашэнкаўскі сьцяг (як дэ-факта сьцягам Аўганістана цяпер зьяўляецца сьцяг Талібана — гл. [https://en.wikipedia.org/wiki/Afghanistan ангельскую Вікіпэдыю])--[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 00:08, 6 кастрычніка 2021 (+03)
:::::: Вынікі падліку агучылі ў ліпені: [https://www.svaboda.org/a/31357852.html Паводле плятформы «Голос», Ціханоўская перамагла ў першым туры выбараў 9 жніўня 2020 году] ([https://www.svaboda.org/a/31359855.html Як «Голос» падлічыў, што Ціханоўская перамагла ў першым туры]). Перамога — гэта даведзены факт. Па гісторыі з Пагоняй, лічыць ангельскі разьдзел за хоць які ўзор — гэта нейкі асабіста не зразумелы мне ідыятызм (застаецца толькі дзівіцца, адкуль у пэўных беларусаў бярэцца такі ідыятызм — хіба ад «лучшэй в міре» савецкай, чытай расейскай каляніяльнай сыстэмы адукацыі?). Пагатоў у тым далёка не ўзорным разьдзеле на гэты момант прапануецца аддзяліць артыкул пра талібанскае ўтварэньне, што у нас ужо зроблена з артыкулам [[Рэжым Лукашэнкі]], дзе намаляваным «на каленцы» расейскім асаднікам паводле прынцыпу «чым горай — тым лепей» ды пагатоў яшчэ замазаным крывёю беларусаў сымбалям — пачэснае месца. Яшчэ раз паўтару — не марнуйце чужы час, асабіста мне ідыятызму апошнія чвэрць стагодзьдзя і бяз гэтага больш чым дастаткова. Нездаровага нацыянальнага мазахізму з папулярызацыяй сымбаляў-зьдзеку зь беларусаў тут ня будзе. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 01:21, 6 кастрычніка 2021 (+03)
:::::::Артыкул дагэтуль працягвае адлюстроўваць чыісьці фантазіі, а не рэальны стан рэчаў. Ціханоўская - не прэзыдэнт Беларусі, у тым ліку дэ-факта. Вынікі плятформы &quot;Голос&quot; могуць служыць толькі ўскосным сьведчаньнем пра яе перамогу. Фактычнымі дзяржаўнымі сымбалямі Рэспублікі Беларусь зьяўляюцца сымбалі 1995 году, уведзеныя, паводле шматлікіх меркаваньняў, незаконна. '''Артыкул патрабуе неадкладнай перапрацоўкі для адпавяданьня стандартам Вікіпэдыі і элемэнтарным энцыкляпэдычным нормам''' [[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 09:56, 5 жніўня 2022 (+03)
::::::::Вашае зацятае змаганьне за прапаганду празь Беларускую Вікіпэдыю каляніяльнай акупацыйнай сымболікі, што паводле задумы яе стваральнікаў мае прыніжаць гонар і годнасьць беларусаў — як і спробы атаясаміць юрыдычна прызнаную ўсім сьветам з 1991 году Беларускую дзяржаву (з усяго відаць, дзеля яе дыскрэдытацыі) выняткова з марыянэткавай расейскай акупацыйнай адміністрацыяй — яшчэ стане прадметам публічнага абмеркаваньня, але, на вашае шчасьце, прынамсі я пляную ўзьняць гэтае пытаньне публічна (праз мас-мэдыя і ўсе дасяжныя мне сродкі) не раней, чым скончыцца расейская акупацыя Беларусі. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:18, 5 жніўня 2022 (+03) 
:::::::::Яшчэ раз: '''дэ-факта сымболікай Рэспублікі Беларусь на дадзены момант зьяўляецца сымболіка рэжыму Лукашэнкі, хоць яна і была прынятая незаконна'''. Гэта мэдычны факт, падабаецца ён нам ці не. Калі вы ў Беларусі, выйдзеце на вуліцу ці паглядзіце тэлевізію. Трэба пазначаць, што сымболіка была прынятая незаконна, але ня трэба ператвараць Вікіпэдыю у фантазійную казку пра эльфаў замест сур'ёзнай крыніцы інфармацыі. Сьмеху варта. [[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 16:26, 4 сьнежня 2022 (+03)
::::::::::Прыбраў асібісты выпад з майго боку, перапрошваю за эмацыйнасьць. Усё ж мая пазыцыя наступная: тое, што «сусьветная супольнасьць» шмат чаго ня хоча заўважаць і прызнаваць (асабліва калі гэта ён ня выгадна), ня мусіць быць вызначальным ва ўласных ацэнках беларусаў. Цяпер не бракуе вартых даверу беларускіх крыніцаў з абгрунтаванымі меркаваньнямі, што краіна Беларусь (як прызнаная ўсім сьветам незалежная дзяржава беларускага народу) ня роўная марыянэткаваму рэжыму і сама ідэя Беларусі ня мусіць дыкрэдытоўвацца празь яе атаясамліваньне з рэжымам, у тым ліку на сымбалічным узроўні. Так, для тых замежніках, хто мала цікавіцца беларускім пытаньнем, выбар афармленьня нашага артыкула можа падацца дзіўным і правакацыйным — ну і няхай, можа, яны ўрэшце заглянуць у сам артыкул (і зьвязаныя зь ім артыкулы) і даведаюцца пра даволі папулярны сярод саміх беларусаў погляд на сытуацыю. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 23:06, 29 сьнежня 2022 (+03)  
:::::::::::Энцыкляпэдыя павінна адлюстроўваць фактычны (у тым ліку сумны) стан рэчаў, а не займацца прапагандай. А фактычны стан рэчаў такі, што ў Беларусі дзяржаўны сьцяг чырвона-зялёны, герб - лукашэнкаўскі вянок, фактычны прэзыдэнт - Лукашэнка, за публічную дэманстрацыю бел-чырвона-белага сьцягу могуць быць палітычныя рэпрэсіі і гэтак далей. Можна і трэба пазначаць, што законнасьць прэзыдэнцтва Лукашэнкі ставіцца пад сумнеў, як і вынікі ягоных &quot;рэфэрэндумаў&quot;, і трэба прыводзіць разгорнутую аргумэнтацыю ў пацьверджаньне гэтага. Але проста пісаць у інфабоксе рэчы, якія ўжо 30 гадоў не адпавядаюць фактам, альбо чамусьці абзываць рэжым Лукашэнкі &quot;акупацыйнай адміністрацыі&quot; - гэта несур'ёзна і несумленна. Замежнікі, калі зойдуць сюды, будуць круціць пальцам ля скроні і паставяць пад сумнеў адэкватнасьць аўтараў артыкулу. Прапагандай і агітацыяй трэба займацца ў іншым месцы, а не тут. Калі пісаць фантазіі тут, эфэкт будзе толькі адваротны --[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 13:47, 14 красавіка 2023 (+03)
:::::::::::: У артыкуле як раз і адлюстроўваецца фактычны стан рэчаў і ўсё падрабязна тлумачыцца ў адпаведных разьдзелах і зьвязаных артыкулах, на якія стаяць спасылкі. Для карыснай для расейска-савецкага нацызму прапаганды расейскай акупацыйнай сымболікі як «беларускай дзяржаўнай» (а іхнага марыянэткавага гаўляйтэра як «абранага народам прэзыдэнта») — з мэтай дыскрэдытацыі і зьнішчэньня самой ідэі Беларускай дзяржаўнасьці і прыніжэньня беларусаў паводле нацыянальнай прыкметы — тут дакладна ня месца, бо такая прапаганда цалкам можа кваліфікавацца як спрыяньне этнацыду беларусаў, а этнацыд ёсьць крымінальным злачынствам, за якое яшчэ давядзецца адказваць. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:06, 14 красавіка 2023 (+03)  

Калі вы бярэце сымболіку ў адпаведнасьці з канстытуцыяй 1994, то чаму ў адпаведнасьці з ёй не пішаце іншую форму кіраваньня і беларускую мову як адзіную дзяржаўную? [[Удзельнік:Femboy Pro|Femboy Pro]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Femboy Pro|гутаркі]]) 15:12, 29 студзеня 2022 (+03)
: Форма кіраваньня паводле Канстытуцыі 1994 году тая ж, што і цяпер. Што да дзяржаўнай мовы (з улікам таго, што паняцьці «афіцыйная мова» і «дзяржаўная мова» — гэта адное і тое ж), то тут заўвага слушная: дзяржаўнай [[De jure|дэ-юрэ]] застаецца беларуская мова, што тлумачылася ў [[Беларусь#Мовы]] і мусіць таксама адлюстроўвацца ва ўводзінах і картцы артыкула. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 18:24, 29 студзеня 2022 (+03)
:: Фактычны дзяржаўны статус расейскай мовы трэба пазначаць не ў зносцы, а непасярэдна ў інфабоксе. Інакш адбываецца дэзынфармацыя чытача--[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 13:47, 14 красавіка 2023 (+03)
::: Яшчэ раз заўважу, што прапаганда расейскага акупацыйнага як «беларускага дзяржаўнага» можа і будзе (прынамсі асабіста я прыкладу для гэтага ўсе высілкі) кваліфікавацца як спрыяньне расейскаму этнацыду беларусаў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:09, 14 красавіка 2023 (+03)

Ціханоўская раптоўна перастала быць прэзыдэнтам Беларусі ў гэтым фантазійным неэнцыкляпэдычным артыкуле. Што здарылася? :) --[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 13:44, 25 чэрвеня 2025 (+03)

== Крыніцы &gt; Жаралы ==

Жарало (рас.жерло, пол. źródło, укр. джерело) — агульнаславянскае слова, аднаго паходжаньня са словамі “жэрці” й “горла”. А паводле значэньня адпавядае расійскаму “источник”. Ян Станкевіч прапаноўваў ужываць і ў адцягненым значэньні: гістарычныя жаролы, а не гістарычныя крыніцы, гэтак больш дакладна, бо “крыніца” — рас. “родник”, “ключ”, а не “источник”. 

Беларусы, ня ведаючы паходжаньня слова “жарало”, масава ўжываюць “крыніца”. 
Жарало — абазначае пачатак, зыходнае месца. Тое ж самае, што й беларускае “крыніца” — месца, адкуль вада выцякае на паверхню зямлі. [[Удзельнік:Pan Litewski|Pan Litewski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Pan Litewski|гутаркі]]) 06:17, 14 верасьня 2021 (+03)
: Ня ўсе прапановы Яна Станкевіча былі слушнымі і далёка ня ўсе яны прыжыліся нават у Беларускім замежжы. Штучнае (не гістарычнае) стварэньне сэмантычнага падзелу — ня мае цяпер сэнсу: ва ўкраінскай мове такога падзелу няма (беларускай «крыніцы» цалкам адпавядае ''джерело''), у польскай мове зноў такі няма падзелу — там гэтыя значэньні мае ''źródło''. Тым часам у беларускай мове «жарало» цяпер найперш ужываецца ў значэньні 'глыбокая адтуліна ў чымсьці' [https://www.skarnik.by/tsbm/22298], хоць значэньне 'крыніца' таксама фіксуецца (у Этымалягічнім слоўніку, некаторых слоўніках на [[Slounik.org]] [http://slounik.org/search?dict=&amp;search=%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BE&amp;x=0&amp;y=0]). Тым часам у Гістарычным слоўніку даюцца прыклады на ''жерело'' як крыніцу, якія адпавядаюць водным крыніцам, што пацьвярджае адсутнасьць нейкага сэмантычнага падзелу. Пагатоў пошук у гугле паказвае, што «жаролы» — слова, увогуле, даволі рэдкае [https://www.google.com/search?q=%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=AOaemvKM59NZg6iL7U2-gYEfqH4mkmJNrw:1631609849674&amp;ei=-WNAYfPLKM65kwW-u6aoCA&amp;start=70&amp;sa=N&amp;ved=2ahUKEwizrIGsjP7yAhXO3KQKHb6dCYU4WhDy0wN6BAgBEEM&amp;biw=1536&amp;bih=722] і большасьць вынікаў адпавядае менавіта значэньню 'адтуліна'. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:03, 14 верасьня 2021 (+03)
: {{Літаратура/Расейска-беларускі слоўнік|3}}, с. 186: «источник — крыніца, жыла». --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 19:57, 30 кастрычніка 2021 (+03)

== Пытаньне ==

А чаму на артыкуле сымболіка 1994-ага рока?! [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 22:16, 29 сьнежня 2024 (+03)
: У артыкуле законная (беларуская нацыянальная) сымболіка Беларусі як міжнароднай прызнанай [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] беларусаў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:47, 29 сьнежня 2024 (+03)
:: Паводле якога закону нацыянальная сымболіка беларусаў ёсьць дзяржаўнай у Беларусі? --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 09:34, 30 сьнежня 2024 (+03)
::: [[Канстытуцыя Беларусі]] + законы «Аб Дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Беларусь» і «Аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь» ад 19 верасьня 1991 году. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:45, 30 сьнежня 2024 (+03)
:::: А мы ўжо ў 2025, ачнецеся. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 15:25, 30 сьнежня 2024 (+03)
::::: Адпаведныя законы Беларусі маюць юрыдычную сілу дагэтуль, бо іх ніхто законна не скасаваў. І парушальнікі гэтых законаў рана ці позна мусяць панесьці крымінальную адказнасьць, у тым ліку і тыя, хто тым або іншым спосабам прапагандуе такое парушэньне як штосьці «законнае». Зрэшты, цалкам відавочна, што парушэньне адпаведных законаў спрыяе зьнішчэньню беларускай нацыянальнай ідэнтычнасьці, што спрыяе зьнішчэньню клясычнага стандарту беларускай мовы і, адпаведна, Беларускай Вікіпэдыі. Што адміністратар мае права і, увогуле, мусіць рабіць з удзельнікамі, якія спрыяюць зьнішчэньню Беларускай Вікіпэдыі, спадзяюся, усім зразумела. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 17:29, 30 сьнежня 2024 (+03)
:::::: Яшчэ забыліся дадаць, што ўзурпатар мае права дазваляць усім выказваць уласныя меркаваньні пры ўмове, што гэтыя меркаваньні не адрозьніваюцца ад ягонага; а калі ж хтосьці наважыцца супярэчыць узурпатару — то рана ці позна такія ўдзельнікі маюць панесьці адказнасьць за гэта. Бо ж інакш цалкам відавочна, што гэта спрыяе зьнішчэньню ўлады ўзурпатара. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 22:55, 30 сьнежня 2024 (+03)
::::::: Варта адрозьніваць абгрунтаванае з пунтку гледжаньня фармальнай лёгікі меркаваньне ад эмацыйнага (базарнага) плявузганьня-ляманту, які можа і будзе кваліфікавацца як тролінг з адпаведнымі дзеяньнямі ў адказ, калі такі тролінг будзе замінаць нармальнай працы праекту. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 23:16, 30 сьнежня 2024 (+03)

== Альтэрнатыўная рэчаіснасьць у артыкуле! ==

Спадарства, артыкул апісвае нейкую альтэрнатыўную рэчаіснасць. Асабіста я спачуваю і падтрымліваю беларускі нацыянальны рух і бчб-сымбалі, але ж зараз фактычнымі сымбалямі дзяржавы ёсьць чырвона-зялёны сьцяг, і гэта не пытаньне, падабаецца гэта ці не, гэта проста факт. Таксама шмат цьверджаньняў ў артыкуле пададзена ў безапеляцыйнай форме, калі насамрэч там патрэбна напісаць &quot;Згодна з меркаваньнем...&quot;, &quot;На думку...&quot;. Карацей, хопіць гуляць ў альтэрнатыўную рэчаіснасьць. [[Удзельнік:Vasyl` Babych|Vasyl` Babych]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Vasyl` Babych|гутаркі]]) 21:27, 2 лютага 2025 (+03)
: Вышэй ужо шмат разоў усё аргумэнтавана тлумачыў. Ня трэба тут базарнага ляманту і бязглуздых новых абмеркаваньняў ([[ВП:ПАКРУЗЕ]]). Маеце аргумэнты — выказвайце ў адпаведным абмеркаваньні. Акупаваныя тэрыторыі Ўкраіны таксама дэ-факта ёсьць часткай Расеі, ва Ўкраінскай Вікіпэдыі гэта ўжо паўсюль сьцьвярджаюць у картках з дапамогай новай расейскай сымболікі ці не, гэта іншае (с)? --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:56, 2 лютага 2025 (+03)
:: Лічу што выказваньні кшталту &quot;базарны лямант&quot; зьяўляюцца прамой абразай. А па-сутнасьці, то тут і тлумачыць асабліва няма чаго. Артыкул пра дзяржаву Беларусь, афіцыйнымі сымбалямі якой зьяўляюцца чырвона-зялёны сьцяг. Мне гэта таксама не падабаецца, але гэта энцыкляпэдыя, і  яна павінна адлюстроўваць рэчаіснасьць. Тое ж самае і пра зьмест артыкулу. Вельмі шмат сьцярджаньняў там, дзе патрэбныя фармулёўкі &quot;На меркваньне..,&quot;, &quot;На думку...&quot;. 
::Яшчэ я хацеў сказаць, што такія рэчы яны робяць справе вікіпэдыі клясычным правапісам дрэнную паслугу. Гэта дадатковы аргумент для тых, хто жадае перавесьці гэты разьдзел ў рэжым &quot;толькі для чытаньня&quot; і наогул гэта падрывае асноўныя прынцыпы энцыкляпэдыі. Я буду скардзіцца на гэтую сітуацыю іншым адмыныстратарам, а калі гэта не дапаможа, то трэба будзе напісаць ў сам фонд Вікімэдыя. Беларуская вікіпэдыя мае прытрымлівацца агульнапрынятых правілаў, а не распрацоўваць альтэрнатыўную рэчаіснасьць. Будуць зьмены ў палітыцы - можна будзе і зьмяніць артыкул. А пакуль над Менскам - чырвона-зялёны сьцяг, так жа мае быць і ў артыкуле. --[[Удзельнік:Vasyl` Babych|Vasyl` Babych]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Vasyl` Babych|гутаркі]]) 23:38, 2 лютага 2025 (+03)
:: Наконт украінскае вікіпэдыі: існуюць артыкулы, якія апісваюць гэтую жудасную рэчаіснасьць: [[uk:Російська окупація Луганської області]]. Таму пытаньне некарэктнае. Наконт Беларусі, то фармальна гэта зараз усё ж дзяржава, хай і залежная ад расеі. І сымбалямі гэтай дзяржавы ё чырвона-зялёны сьцяг і савецкападобны герб. Мне гэта не падабаецца, але гэта рэчаіснаць, якую адлюстроўваюць ва ўсіх іншых моўных разбдзелах вікіпэдыі, апрача гэтага, і я не разумею, чаму вікі тарашкевіцай мае быць выключэньнем. --[[Удзельнік:Vasyl` Babych|Vasyl` Babych]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Vasyl` Babych|гутаркі]]) 23:48, 2 лютага 2025 (+03)
:: Фізычна і фактычна над дзяржаўнымі органамі ўлады ў Беларусі вісяць чырвона-зялёныя сьцягі, і вікіпэдыя павінна менавіта гэта і апісваць. Аналёгія: ў Аўганістане нелегітымна, сілай да ўлады прышлі талібы. І зьмянілі сымболіку. Але ж у вікіпэдыях зараз ў артыкулах пра Аўганістан вісіць менавіта сымболіка, ўсталяваная талібанам.--[[Удзельнік:Vasyl` Babych|Vasyl` Babych]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Vasyl` Babych|гутаркі]]) 23:55, 2 лютага 2025 (+03)
::: 1) «Базарны лямант» — гэта люстэркавы адказ на «альтэрнатыўную рэчаіснасьць». Зьмены ў артыкул ўносіліся яшчэ ў 2020 годзе на падставе некалькіх аргумэнтаваных абмеркаваньняў, дзе ўдзел мог узяць кожны. Калі вы ня хочаце іх чытаць (нават тыя, што знаходзяцца вышэй на старонцы) і адказваць на пададзеныя аргумэнты, а замест гэтага пачынаеце лямантаваць пра «альтэрнатыўную рэчаіснасьць», то не чакайце да сябе нейкага церпялівага стаўленьня. Паўтаруся, што артыкул мае назву Беларусь (а не [[Рэжым Лукашэнкі|Рэжым Лукашэнкі (расейская імітацыя беларускай дзяржаўнасьці)]]) і апісвае агульнапрызнаную [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальную дзяржаву]] [[беларусы|беларусаў]] з дэмакратычнай (Рэспубліка) формай кіраваньня. Напомню, што ўсеагульнае міжнароднае прызнаньне Беларусі адбылося ў пачатку 1990-х гадоў менавіта як нацыянальнай дзяржавы беларусаў пад беларускімі нацыянальнымі сымбалямі. 2) Іншыя моўныя разьдзелы Вікіпэдыі — ня вартая даверу крыніца, а ў беларускіх пытаньнях яны абсалютна не аўтарытэтная крыніца (яскравы прыклад — [[:en:Pahonia]]). Параўнаньне з Украінскай Вікіпэдыі цалкам карэктнае, бо там як штосьці рэальна існае апісваюцца [[:uk:Автономна Республіка Крим]], [[:uk:Донецька область]] і г.д. Пагатоў у Беларускай Вікіпэдыі таксама ёсьць асобны артыкул [[Рэжым Лукашэнкі]] (як існуе асобны артыкул [[Рэжым Вішы]] пра нямецкую марыянэткавую Францыю, хоць незалежнасьці ў той дзяржавы было значна больш і фактычнага беспасярэдняга нямецкага кіраваньня не было). 3) Увогуле, фактычны стан рэчаў у артыкуле падрабязна апісваецца з спасылкамі на вартыя даверу крыніцы. А вось чаму прыніжальная для беларусаў расейская сымболіка (параўнаньне з уласнай, няхай і талібскай, аўганскай сымболікай, вядома ж, цалкам некарэктнае) не прапагандуецца як беларуская (міжнародны ангельскі адпаведнік — National Belarusian) праз адлюстраваньне ў картцы — чытайце ў абмеркаваньнях вышэй. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 00:15, 3 лютага 2025 (+03)
* А ўвогуле, цікавыя бываюць людзі: дыскрымінацыя і фактычнае спрыяньне зьнішчэньню беларускай нацыянальнай ідэнтычнасьці ([[этнацыд]]) у [[Ангельская Вікіпэдыя|Ангельскай Вікіпэдыі]] іх не хвалюе, тое ж самае ў [[Вікісховішча|Вікісховішчы]] таксама не хвалюе, а вось тое, што ў Беларускай (!) Вікіпэдыі расейскі этнацыд беларусаў апісваецца «недастаткова нэўтральна» (на іх асабістую думку, бо гэтыя асобы нават не пераймаюцца паданьнем нейкіх іншых аўтарытэтных крыніцаў) — гэта, вядома ж, вялікая праблема, пра якую ажно трэба кудысьці скардзіцца. І вядома ж, варта толькі сказаць «чароўныя» словы «альтэрнатыўная рэальнасьць», «мэдычны факт» і «паглядзіце на іншыя разьдзелы» (у тым ліку памянёны ангельскі) — і вядома ж, усё адразу мусяць выправіць, бо «альтэрнатыўная рэальнасьць», «мэдычны факт» і «паглядзіце на іншыя разьдзелы». Мне вось цікава, з такой неадэкватнай пазыцыяй якога ўвогуле стаўленьне чакаюць падобныя людзі?! --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 00:41, 3 лютага 2025 (+03)
: Я лічу вашыя паводзіны такімі, якія не адпавядаюць высокаму статусу адміністратара. Наогул праблема альтэрнатыўнай рэальнасьці з'яўляецца сыстэмнай праблемай гэтага разьдзелу вікіпэдыі. Напрыклад, артыкул пра найвышэйшую кропку Беларусі мае назоў не актуальны, а стары. Гэта не пытаньне погледаў - гэта пытаньне таго, што рэчаіснасьць трэба апісваць так, як ёсьць, а не прыдумляць сваю. Не хачу больш спрачацца на гэтую тэму з вамі. Я напішу іншым адмінам па гэтым пытаньні, і ці яны гэта выправяць, ці на гэты разьдзел зьверне ўвагу фонд &quot;Вікімэдыя&quot;. Асабіста я люблю клясычны правапіс, і хачу, каб гэты разьдзел далей існаваў. Дзеля гэтага агульнапрынятыя прынцыпы энцыкляпэдыі павінны датрымлівацца. --[[Удзельнік:Vasyl` Babych|Vasyl` Babych]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Vasyl` Babych|гутаркі]]) 01:25, 3 лютага 2025 (+03)
:: Цудоўная пазыцыя: ніякіх аргумэнтаў не успрымаю, ніякіх крыніцаў не падаю, ніякіх аналёгіяў ня чую, '''аргумэнты апанэнта цалкам ігнарую'''. Лічу, што «альтэрнатыўная рэальнасьць» і ўсё тут, выпраўляйце, а тое буду скардзіцца. Наконт «састарэлых» назваў: па-першае, у разьдзеле дзее прынятае супольнасьцю [[Вікіпэдыя:БТГН]], па-другое, наконт чагосьці «састарэлага» і «прыдумляньня рэчаіснасьці» раю сьпярша зьвярнуцца да [[:pl:Królewiec]] або [[:lt:Piliava]], а лепей да [[:uk:Яни Капу]], [[:uk:Бакачик-Кият]] і г. д. Скардзіцца можаце куды хочаце, бо з такімі «прынцыповымі» і «пасьлядоўнымі» у сваіх поглядах «сябрамі» беларусам і ворагаў ня трэба. Свой камінг-аўт вы зрабілі, быў пра вас вышэйшага меркаваньня. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 01:34, 3 лютага 2025 (+03)
:: На жаль, у гэтым разьдзеле ня мае сэнсу зьвяртацца да якіх-кольвек адміністратараў. З часу атрыманьня статусу бюракрата згаданы вышэй адміністратар узурпаваў тут уладу і даводзіць сваю рацыю абразамі, абаронамі артыкулаў і [[Гутаркі ўдзельніка:W#Паўторнае блякаваньне|блякаваньнямі ўдзельнікаў]], якія зь ім нязгодныя. Любыя запыты датрымлівацца правілаў атрымліваюць адказы ў стылі «[[ВП:Запыты да адміністратараў#Kazimier Lachnovič|сам такі»]] ці [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2529517 папросту выдаляюцца], а іншыя адміністратары альбо [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2420311 падтрымліваюць парушэньні], альбо ня [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2524676 лічаць вартым пэцкацца ў гэтых справах].
:: [[:m:Requests for comment/Bureaucrat abuse of vote in Belarusian Classical Wikipedia|Зварот да Фундацыі]] пакуль плёну таксама ня даў. Іншых спосабаў зьняць адміністратара (гэта хіба што адзіны спосаб спыніць далейшае прасоўваньне ягонага ўласнага меркаваньня ў артыкулах) відавочна ня маем, бо судзіць тут толькі ён адзін: [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2411486 герб Беларусі (афіцыйны)], [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2152444 Аляксандар Лукашэнка], [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2153837 Русіфікацыя Беларусі]. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 10:27, 3 лютага 2025 (+03)
::: Калі вось [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2529517 гэта] — «запыт датрымлівацца правілаў», то паведамленьне вышэй — гэта відавочны тролінг. З улікам сыстэматычнага ігнараваньня аргумэнтаў, якія я агучваю, і шматразовых адмоваў апанэнтаў ад дыскусіі (абмеркаваньня тых аргумэнтаў, або паданьня контараргумэнтаў), мушу пачаць прымаць захады з навядзеньня парадку. Калі хтосьці хоча абмяркоўваць аргумэнты, а не асобы, то калі ласка — але пераходы на асобу і проста лямант пра нейкія «альтэрнатыўныя рэальнасьці» або «мэдычныя факты» будуць адразу спыняяцца. Маю на гэтае поўнае маральнае і фармальнае права. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:29, 3 лютага 2025 (+03)
* А цяпер паглядзім на «альтэрнатыўную рэальнасьць» (напраўду нармальныя рэчы, а тая «альтэрнатыўная рэальнасьць» хутчэй пануе ці то ў сумленьні-прынцыповасьці пэўных асобаў, ці то ў іхных галовах, ці то яшчэ дзе) ва Ўкраінскай Вікіпэдыі: над [[:uk:Маріуполь]] ужо некалькі гадоў «лунае» сьцяг расейскіх нацыстаў, і што мы бачым у картцы артыкула — нацыянальны украінскі сьцяг. «Альтэрнатыўная рэальнасьць», «прыдумляньне рэчаіснасьці»? І такіх прыкладаў магу падаць вялікае мноства. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:38, 3 лютага 2025 (+03)
* Усё ж пракамэнтую «''правілы вікіпэдыі аднолькавыя для ўсіх разьдзелаў''» — няма такіх правілаў Вікіпэдыі, якія б забаранялі 1) выкарыстоўваць у беларускай мове (клясычным стандарце) традыцыйныя беларускія назвы замест расейскіх каляніяльных (акупацыйных); пра тое, што такіх правілаў няма, красамоўна сьведчаць пададзеныя вышэй прыклады з украінскага, летувіскага і польскага разьдзелаў ([[:pl:Królewiec]], [[:lt:Piliava]], [[:uk:Яни Капу]], [[:uk:Бакачик-Кият]] і гэта толькі невялікая частка прыкладаў), якія пэўныя асобы дэманстратыўна ігнаруюць, адмовіўшыся ад далейшай дыскусіі (што, дарэчы, не адпавядае [[Вікіпэдыя:Разьвязаньне канфліктаў]]); 2) выкарыстоўваць у картках «сьцяг, які дзесьці лунае», у варунках, калі гэты сьцяг ёсьць незаконным каляніяльным (акупацыйным) і яго прапаганда як беларускага (National Belarusian) спрыяе зьнішчэньню беларускай нацыянальнай ідэнтычнасьці = зьнішчэньню беларускай мовы, што ўрэшце = зьнішчэньню Беларускай Вікіпэдыі; пададзены прыклад [[:uk:Маріуполь]] (дарэчы, зноў такі не адзінкавы, а сыстэмны і ня толькі ва Ўкраінскай Вікіпэдыі) красамоўна сьведчыць пра брак такога правіла. Заўважыў яшчэ, што некаторыя асобы спрабуюць паўтараць тэзу пра існаваньне нейкіх «агульнапрынятых прынцыпаў энцыкляпэдыі» без спасылак на нейкае апісаньне адпаведных «агульнапрынятых прынцыпаў», дык вось пададзеныя вышэй прыклады зноў такі красамоўна дэманструюць, што такіх «агульнапрынятых прынцыпаў» або няма, або ў тых прынцыпах няма таго, што муляе вока адпаведным асобам у Беларускай Вікіпэдыі. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:01, 4 лютага 2025 (+03)
*:Глядзіце, у 1994 року, Лукашэнка стаў прэзыдэнтам, у тым годзе былі выбары. І увага, хаціце верце, хаціце не, гэта былі першыя сумленныя прэзыдэнцькія выбары. У тый момант, усё, што ён рабіў, было законна! Лічыцца, што незаконныя дзеянні пачаліся у 2001 годзе, тады былі першыя несумленныя выбары у Беларусі. Прапаную ійсці на кампраміс - на артыкуле будзе дзьве сымболікі - сучасная (з 2021-ага рока), і аппазіцыйная (1991-1994). Дзякуй! [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 13:33, 21 лютага 2025 (+03)
*::P.S. Ва ўсім сьвеце прызнанна сучасняая сымболіка ;) [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 13:34, 21 лютага 2025 (+03)
*:::У артыкуле як раз падаецца абодва наборы сымболікі [[Беларусь#Сымболіка]]. Легітымнасьці няма ад моманту [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|тэрарыстычнага акту ў будынку парлямэнту Беларусі]]. Зьмена сымболікі ня мае ўсеагульнага прызнаньня ў сьвеце, бо такога прызнаньня ня мае адпаведны [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|незаконны і сфальсыфікаваны рэфэрэндум]]. Перад тым, як штосьці агрэсіўна прасоўваць, варта сьпярша дэталёва вывучаць пытаньне. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 15:09, 21 лютага 2025 (+03)
*::::Я маю на увазе на шаблёне, які зханодзіцца на пачатку артыкула, выкарыстовываць дьзве сымболікі. Так, рэфэрэндум у 1995-годзе быў і сфальсыфікаваны, але, давайце зайдзем у артыкулы пра Беларусь на самай першай вікіпэдыі - Анґельскай. Там бачна сучасная сымболіка на пачатковым шаблёне. [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 00:09, 22 лютага 2025 (+03)
*:::::Па-першае, падобнае тэхнічна немагчыма рэалізаваць прынамсі зь цяперашнім {{ш|Краіна2}}. Па-другое, [[Ангельская Вікіпэдыя]] (як і які іншы моўны разьдзел, і нават усе разам іншыя моўныя разьдзелы) ня маюць нейкага фармальнага (засьведчанага ў правілах) аўтарытэту ў асьвятленьне беларускіх пытаньняў: большасьць тамтэйшых рэдактараў — не беларусы, т.б. не дастаткова абазнаныя ў беларускіх пытаньні староньнія людзі. Зрэшты, як ужо зазначаў вышэй, адно толькі выдаленьне артыкула [[:en:Pahonia]] зь перанакіраваньне на [[Герб Летувы]] цудоўна паказвае ўвесь «аўтарытэт» ангельскага моўнага разьдзелу ў беларускім пытаньнях. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:23, 22 лютага 2025 (+03)
*::::::Глядзіце, калі я пам'ятаю, то на артыкуле пра Сырыю на расейскае вікіпэдыі некалькі раз було два сьцяга - Афіцыйны і &quot;Ісламісцкі&quot; (дэ-факта сьцяг урады - прыкладываю даказацельства (прабачце калі што, мая родная мова - Расейская) https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;oldid=142376852 
*::::::Гэта можна зрабіць, калі рэдагаваць &quot;проста&quot;, а ня кодам. [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 21:35, 22 лютага 2025 (+03)
*:::::::Нават калі хтосьці зробіць такую тэхнічную магчымасьць (цяпер гэта не працуе), то ўсё адно застаюцца іншыя аргумэнты: у картцы да артыкуле [[:en:Mariupol]] няма сьцягу Расеі, хоць тэхнічная магчымасьць яго дадаць ёсьць. Урэшце, сымболіка рэжыму стваралася, каб прынізіць беларусаў: «''Справа ж не ў геральдыцы. Таму што калі прыгадаць, навошта ўвогуле трэба было мяняць сымболіку, дык зразумела, што чым яна горш атрымалася, тым лепей. Бо яе замена была толькі правакуючым выпадам, прычым толькі адным — у камбінацыі зь некалькіх удараў.''» («мастак»-малявальнік [[Леанід Сініцын]]), таму яна ня мусіць асацыявацца зь беларускай нацыянальнай ідэнтычнасьцю (у тым ліку праз міжнародная прызнаную нацыянальную дзяржаву беларусаў), бо мэта ўвядзеньня той сымболікі — зьнішчэньне беларускай нацыянальнай ідэнтычнасьці. Урэшце, вам з вашай [[Родная мова|роднай (т.б. нацыянльнай)]] расейскай мовай няма чым заняцца як лезьці да беларусаў? --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:11, 22 лютага 2025 (+03)
*::::::::Таму што я сам Беларус. Зьмешанны (па мовам) брак у маіх бацькоў. Але беларускую мову я +- добра ведаю. А у мяне яшчэ ёсць такая вось рэч. У артыкуле пра Аўганістан (на шаблёні) ёсць сымболіка Талібаў. Я на жа таксама незаконная. Вось, я зараз &quot;экспэрэментую&quot; на конт дзьвух сымболік у шаблёні. Поспехі - ёсць, толькі шаблён дае тэхнічные тэксты. [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 22:21, 22 лютага 2025 (+03)
*:::::::::Сымболіка талібаў не стваралася іншаземцамі з мэтай зьнішчэньня афганскай нацыянальнай ідэнтычнасьці (зрэшты, ня ведаю, ці існуе такая, увогуле, бо зусім іншы рэгіён). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:26, 22 лютага 2025 (+03)
*::::::::::на конт дзьвух сымболік - гэта рэяльна немагчыма. Усё жа, прыйдзецца выкарыстовываць апазыцыйную сымболіку. [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 22:44, 22 лютага 2025 (+03)

== Ці не трэба было б уключыць абодва варыянты сцяга: як фактычны, так і сцяг дэмакратычнай апазіцыі? ==
'''Згодна з правіламі, неабходна захоўваць нейтральнасць.'''

'''Для вашай супольнасці, верагодна, пераважней бел-чырвона-белы сцяг, аднак ён не прадстаўляе інстытут, які кіруе Беларуссю ў цяперашні час. На сённяшні дзень краіна выкарыстоўвае чырвона-зялёны сцяг.'''

'''Таму мэтазгодна размясціць абодва варыянты, каб прадухіліць войны правак.'''
----[[Удзельнік:Zerkalo114|Zerkalo114]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Zerkalo114|гутаркі]]) 08:17, 26 кастрычніка 2026 (+03)</text>
      <sha1>142txkr9h59wjjm49fa04pp8o42ufaf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697664</id>
      <parentid>2697663</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zerkalo114</username>
        <id>100615</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ці не трэба было б уключыць абодва варыянты сцяга: як фактычны, так і сцяг дэмакратычнай апазіцыі? */ Адказ</comment>
      <origin>2697664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104882" sha1="r1e15dg2244ldnadpp5s4ifd1q36wdb" xml:space="preserve">{{Паведамленьне ДА|Беларусь|7 лютага 2020}}
{{Артыкул праекту Беларусь}}
{{Загаловак абмеркаваньня}}
=={{Перанесена з|Вікіпэдыя:Артыкулы для рэцэнзаваньня}}==
12 жніўня 2004‎ году [[Удзельнік:Rydel~be-x-oldwiki]] стварыў артыкул. Ад 25 верасьня 2014-га па 18 ліпеня 2015-га [[Удзельнік:Dymitr]] дапоўніў яго на 42 Кбайт да звыш 75 КБ, 7 верасьня 2015-га‎ [[Удзельнік:Liashko]] — на 64 КБ да звыш 140 КБ. 9 студзеня 2020 году ўзгадніў намінаваньне артыкула ў добрыя з асноўным аўтарам. Артыкул ёсьць 28-м найбольшым у Беларускай Вікіпэдыі ([[Спэцыяльныя:Доўгія_старонкі]]). Грунтуецца на 39 крыніцах, зь якіх 4 дадаў сам у 2013-2014 гадах. Мае памер звыш 145 кілябайт, што большы за абраныя артыкулы па-ангельску, румынску і харвацку. Зьмяшчае ўводзіны, па 27 разьдзелаў і вольных выяваў, 6 шаблёнаў, інтэрвікі, катэгорыю і вонкавыя спасылкі. Што варта дадаць перад вылучэньнем артыкула ў добрыя? ([[Вікіпэдыя:Крытэры добрых артыкулаў]])--[[Удзельнік:W]] 19:42, 9 студзеня 2020 (UTC+3)
: Вельмі добра, што гэты артыкул дапаўняецца і дапрацоўваецца. Сапраўды, яго варта давесьці да добрага статусу. Пакуль маю дзьве заўвагі: 1) на мапе ў картцы ёсьць артаграфічная памылка &quot;Полацк&quot; замест Полацак. Таксама варта замяніць подпісы &quot;Гародня&quot; і &quot;Дзяржынская гара&quot; на Горадня і Сьвятая гара ў адпаведнасьці з назвамі артыкулаў. 2) Сьцьверджаньне &quot;Да XX стагодзьдзя землі сучаснай Беларусі ўваходзілі ў склад розных краінаў, як то Полацкае княства, Вялікае княства Літоўскае, Рэч Паспалітая, Польшча і Расейская імпэрыя&quot; не адпавядае [[ВП:НПГ]], бо ўраўновае беларускія і не беларускія дзяржавы і, увогуле, прыніжае гісторыю дзяржаўнасьці беларускага народу, якая нібыта пачалася толькі ў 1918 годзе. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 06:02, 12 студзеня 2020 (+03)
: Сэкцыя «[[Беларусь#Рэспубліка Сярэдняя Літва (1920—1922)|Рэспубліка Сярэдняя Літва (1920—1922)]]» патрабуе выпраўленьня артаграфіі.
: Сэкцыя «[[Беларусь#Эканоміка|Эканоміка]]» патрабуе абнаўленьня. Цяпер зь яе можна даведацца, што «сярэдні заробак  6 млн рублёў», два абзацы разьдзелу ўвогуле без спасылак на крыніцы (з улікам непрацоўнай спасылкі на МЗС РБ), астатняя крыніца датаваная 2015 рокам. У падразьдзеле «[[Беларусь#Фінансы|Фінансы]]» гісторыя таксама скончылася на [[Дэвальвацыя беларускага рубля|валютным крызісе]] і прагнозе (sic!) на 2015 рок. Дэнамінацыі і {{Падказка|BYN|новага беларускага рубля}} адпаведна не існуе ў прыродзе.
: [[Беларусь#Насельніцтва|Лік насельніцтва Беларусі]] пасьля 2015 року [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|не вызначалі]].
: [[Беларусь#Кухня|Беларуская кухня]] не падмацаваная крыніцамі. І лепей намагацца пазьбягаць размытых выразаў кшталту «[[ВП:Словы-паразыты|апошнім часам]]».
: [[Беларусь#Тэлекамунікацыйная сыстэма|Тэлекамунікацыйная сыстэма]] — навошта ўвогуле тут гэты разьдзел з двух сказаў і зьвесткамі 11-гадовай даўніны без крыніцаў?
: Багата ў якіх разьдзелах бракуе крыніцаў. Выправіць артаграфію, пунктуацыю. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 10:23, 13 студзеня 2020 (+03)
::Вялікі дзякуй за прапановы. Дадаў 17 крыніцаў і 3 падразьдзелы на іх падставе. Замяніў выяву мапы і пашырыў гістарычную частку ўводзінаў. Выправіў артаграфію і абнавіў разьдзел «Эканоміка» і падразьдзел «Фінансы». Падмацаваў крыніцамі падразьдзел «Кухня» і разьдзел «Сувязь». 18 студзеня 2018 году [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]] зацьвердзіў Пастанову № 5 [http://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-word/Respondent/post_5_18.01.2018.docx «Аб зацьвярджэньні каляндарнага пляну мерапрымстваў па падрыхтоўцы і правядзеньні перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 году»] (рас.), паводле якой «публікацыя вынікаў перапісу ...  2020–2021 гг.» Ці ёсьць яшчэ прапановы і ўдакладненьні па дапрацоўцы артыкула ў добрыя?([[Вікіпэдыя:Крытэры добрых артыкулаў]])--[[Удзельнік:W]] 11:03, 18 студзеня 2020 (UTC+3)
::: Стала лепей, дзякуй. Геаграфію (дарэчы, ці ёсьць сэнс у падразьдзеле «гарады», прынамсі ў яго цяперашнім выглядзе?), культуру, насельніцтва і эканоміку, на маю думку, варта было б дапоўніць хаця б паводле [[:be:Беларусь|артыкула ў афіцыйным разьдзеле]] (а лепей паводле якой энцыкляпэдыі — той жа Беларускай энцыкляпэдыі), іначай наш добры артыкул будзе выглядаць горай за іхны звычайны. Апроч таго, бракуе разьдзелаў пра ўзброеныя сілы, замежную палітыку і міжнародную супрацу, адукацыю, ахову здароўя і навуку. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:06, 18 студзеня 2020 (+03)
:::: Неяк не падабаецца мне сказ &quot;іншыя буйныя гарады ўключаюць Берасьце...&quot; — атрымліваецца, што ''нейкія'' там гарады ў свой склад уключаюць Берасьце, Горадню і інш. Я бы замест &quot;уключаюць&quot; проста паставіў двухкроп’е. Акрамя таго, было б лягічней пералічваць найбуйнейшыя гарады паводле зьмяншэньня колькасьці насельніцтва (Гомель, Магілёў...).--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 13:33, 21 студзеня 2020 (+03)
::: Разьдзел «Гісторыя» непрапарцыйна вялікі параўнальна зь іншымі. Прапаную яго скараціць, дадаўшы новыя разьдзелы, прапанаваныя вышэй. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 13:54, 21 студзеня 2020 (+03)
::::Дадаў разьдзелы «Адукацыя», «Ахова здароўя», «Зьнешняя палітыка» і «Узброеныя сілы». Выдаліў падразьдзел «Гарады». Большасьць падразьдзелаў у артыкуле афіцыйным правапісам ня мае сэнсу праз адсутнасьць крыніцаў. Горай будзе, калі ў нас артыкул у меншай ступені адпавядацьме {{Артыкул у іншым разьдзеле|Вікіпэдыя:Памер артыкула||en|Wikipedia:Article size}}, дзе «памер &gt; 100 Кбайт амаль пэўна мае быць падзелены». Ужо маем звыш 202 кілябайт. Што яшчэ варта паправіць?([[Вікіпэдыя:Крытэры добрых артыкулаў]])--[[Удзельнік:W]] 22:26, 21 студзеня 2020 (UTC+3)
:::::Дзякуй за дапаўненьне артыкула. Думаў, што яны бралі зь БелЭн, але цяпер параўноўваю з адпаведным артыкулам ([http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_12 т. 3, с. 12]) і інфармацыя не супадае. Сапраўды, правяральнасьць пад пытаньнем. Дарэчы, я б усё ж дапоўніў артыкул зьвесткамі зь БелЭн: трохі дзіўна, што ў нас няма ніводнай спасылкі на яе. Разьдзелы ў БелЭн у параўнаньні з нашым артыкулам: 1) Дзяржаўны лад (у нас Палітычны лад), 2) Геалягічная будова і 3) Рэльеф (у нас няма, трохі інфармацыі ў прэамбуле разьдзелу «Геаграфія» — магчыма варта дапоўніць разьдзелам «Геалягічная будова і рэльеф», бо прынамсі артыкул [[:be:Рэльеф Беларусі]] у пэспэктыве можа зьявіцца), 4) Клімат (разьдзелу няма, а артыкул [[Клімат Беларусі|ёсьць]]), 5) Глебы (няма, а артыкул у прынцыпе можа зьявіцца [[:be:Глебы Беларусі]]), 6) Унутраныя воды (у нас Водныя багацьці), 7) Расьлінны сьвет і 8) Жывёльны сьвет (тут усё нармальна, дзеля сьцісласьці іх аб'ядноўваем), 9) Насельніцтва, 10) Гісторыя (дарэчы, там здаецца, таксама непрапарцыйна большая), 11) Палітычныя партыі, рухі і прафсаюзы (мяркую, што нам ня трэба, бо дэ-факта неактульна, нічога гэтага ўжо няма), 11) Прамысловасьць і 12) Сельская гаспадарка (у нас гэта, здаецца, у прэамбуле да разьдзелу «Эканоміка»), 13) Будаўніцтва (ня бачу сэнсу дадаваць, пагатоў інфармацыя састарэла), 14) Траспарт (мяркую, варта дадаць), 15) Сувязь (у нас значна большы разьдзел і, на маю думку, дзеля памянёнай сьцісласьці ёсьць сэнс пазбыцца падразьдзелаў «Тэлебачаньне» і «Пошта» як ня надта актуальных), 16) Гандаль і 17) Бытавое абслугоўваньне (мяркую, ня варта дадаваць, бо інфармацыя і форма яе падаваньня састарэлі), 18) Зьнешнеэканамічныя сувязі (у нас Зьнешняя палітыка), 19) Узброеныя сілы, 20) Ахова здароўя, 21) Фізычная культура і спорт (магчыма, ёсьць сэнс дадаць, бо гэта пазыцыянуецца амаль як нейкая адметнасьць), 22) Асьвета (у нас Адукацыя), 23) Культурна-асьветныя ўстановы (магчыма, ёсьць сэнс штосьці дадаць), 24) Друк, радыё, тэлебачаньне (магчыма, ёсьць сэнс у супольным разьдзеле «Мас-мэдыя»), 25) Навука (ня ведаю, ці ёсьць яна), далей 6 разьдзелаў 25) Літаратура, 26) Архітэктура, 27) Выяўленчае мастацтва, 28) Музыка, 29) Тэатар, 30) Кіно (у нас у адным «Мастацтва і літаратура» — ці не занадта сьцісла?). З таго, што ёсьць толькі ў нас — Кухня — можа, больш пасуе ад артыкула [[Беларусы]]? Увогуле, БелЭн як афіцыйная энцыкляпэдыя, выдадзеная па прыходзе да ўлады Лукашэнкі — не найлепшая крыніца, у гэтым пляне больш нэўтральнае падаваньне інфармацыі можа быць у ''Беларусь: энцыкл. даведнік / Рэдкал. Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мінск: БелЭн, 1995.— 799 с. ISBN 985-11-0026-9.'' як выдадзеным перад самым пачаткам антыбеларускага палітычнага ціску, але яго, здаецца, няма ў вольным доступе. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 18:48, 22 студзеня 2020 (+03)

== Мінск Біларусь // Менск Беларусь ==
Беларусь (Бѣларусь with YAT) is the old name in Slavonic. If Мѣнскъ becomes Мінск, then Бѣларусь becomes Біларусь.
You have to be consistent. Writing Мінск without writing Білорусь makes no sense.
Those who write Беларусь must also then write Менск in both Russian and Belarusian..

--[[Спэцыяльныя:Унёсак/70.22.245.152|70.22.245.152]] 21:50, 19 лютага 2012 (FET)

== Менск ==
Менск (Мѣнск with YAT) is the old name in Slavonic. Мінск is the name in Belarusian, because in Belarusian ѣ YAT became і, due to pronunciation, while the correct Russian is Менск because in Russian ѣ YAT became е.  

In any case, the OFFICIAL form should be used, since this is a descriptive Encyclopedia and not an Encyclopedia of &quot;Belarus as certain political groups would like to be&quot;, as has been discussed in length in the English section.

Please stop changing Мінск into Менск. This is not the official form, and does not belong on the page.

: Name 'Менск' was used officially even in 20th century during Soviet period. See [[:Выява:Бугаёў. Буракі, бручка і рэпа ў полі.jpg|this book cover]] for example. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 12:58, 01.06.2006 (UTC)

Чаму Менск, калі Мінск? Патлумачце, калі ласка. І &quot;Log in&quot;?[[Удзельнік:DimA|DimA]] 14:57, 20 Oct 2004 (UTC)

[http://www.livejournal.com/users/rydel23/215614.html Тлумачэньне]: &quot;Менск is the old local name. Мінск is a loan from Russian Mинск which in its turn is a loan from Polish Mińsk which in its turn is an incorrect translation/transliteration of Менск (maybe by the influence of Polish Mińsk Mazowiecki).&quot; --[[Удзельнік:Rydel|Rydel]] 17:27, 20 Oct 2004 (UTC)

А дзе сьцяг?
--[[Удзельнік:B0rmann|B0rmann]] 21:31, 10 .03. 2005 (UTC)
: Спёрлі. У 1995-м. --[[Удзельнік:Monk|Monk]] 21:52, 10 .03. 2005 (UTC)

::што за сімволіка незарыгістрыраваная?--[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] 13:03, 21 .03. 2005 (UTC)

:: Прапаную перайменаваць артыкул у '''Беларусь (варыянт Monk)''', калі [[Удзельнік:Monk|Monk]] не выдасьць ваенную таямніцу пра дату прыняцьця законаў Рэспублікі Беларусь, якія зацьвердзяць гэтую дзяржаўную сымболіку. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 03:34, 22.03.2005 (UTC)

:::19 верасня 1991 г. --[[Удзельнік:Monk|Monk]] 07:07, 22.03.2005 (UTC)

::::А гімн? --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 10:12, 22.03.2005 (UTC)

::::Няхай вікіпэдыст, які гэта зрабіў, перанясе Пагоню і бел-чырвона-белы ў асобны разьдзел гэтай старонкі (&quot;Папярэдняя дзяржаўная сымболіка&quot;, &quot;Дзяржаўная сымболіка 1991-1996&quot;, &quot;Гісторыя сымболікі&quot; ці нешта падобнае) і паставіць дзейны РБ (&quot;БССРаўскі&quot;) сьцяг і гімн на патрэбнае месца. Гэта ЭНЦЫКЛЯПЭДЫЯ, якая апісвае як ЁСЬЦЬ, а не сайт, які займаецца грамадзка-палітычнай дзейнасьцю і падманам наведнікаў. --[[Удзельнік:Rydel|Rydel]] 13:36, 22.03.2005 (UTC)

:::::Цікавая ідэя - а давайце сапраўды пацешым душу, створым асобны артыкул [[Беларусь, якую мы хочам]] -''Валюта - беларускі талер'' ігд :) Канечне ж, гэта не энцыкляпэдычна, але ж былоб цікава... :) --[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] 18:37, 22.03.2005 (UTC)

:::::: Сапраўды, някепская ідэя. Асабліва, калі параўнаць праз N год з рэчаіснасьцю... --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 04:10, 23.03.2005 (UTC)

==Нацыянальны дэвіз==
А чаму «няма»?! А «Жыве Беларусь»? --[[Удзельнік:Gabix|Gabix]] 13:19, 22.07.2005 (UTC)

: Ці гэты дэвіз афіцыйны ў сучаснай Рэспубліцы Беларусь? Нават, калі пісаць неафіцыйны, для якой часткі насельніцтва ён зьяўляецца нацыянальным? --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:47, 22.07.2005 (UTC)

:: Вядома, неафіцыйны. Але ці бывае нацыянальны дэвіз афіцыйным? Увогуле, што тады «нацыянальны дэвіз»? --[[Удзельнік:Gabix|Gabix]] 14:03, 22.07.2005 (UTC)
::: Национальный девиз и девиз оппозиции разные вещи помойму. Паша.
:::: &quot;Жыве Беларусь&quot; -- па-руску &quot;Да здравствует Беларусь&quot;. Вы супраць? Чаму нікога не каробіць ад словаў &quot;Славься, Россия&quot;, &quot;Ще не вмерла Украіна&quot;, &quot;Ешчэ Польска не згінела&quot;, &quot;Вів ля Франс&quot; (дарэчы, поўная аналогія словам &quot;Жыве Беларусь&quot;), а падобны беларускі патрыятычны лозунг Вам не падабаецца? Ці з другога боку, гэты лёзунг лічыцца апазіцыйным таму, што афіцыйная ўлада супраць таго каб нашая краіна жыла, а апазіцыя за?
::::Карацей, я за даданне гэтага дэвіза.
::::Нарэшце рэшт можна дадаць абодва: &quot;Жыве Беларусь&quot; і &quot;За Беларусь&quot; і растлумачыць гісторыю іх з'яўлення. [[Удзельнік:Ізбірацель К.|Ізбірацель К.]] 19:28, 22 лютага 2007 (UTC)

==Пра нэўтральнасьць==
Як стасуецца з прынцыпам нэўтральнасьці наступнае:&lt;br&gt;
''А. Лукашэнка усталяваў рэжым асабістае ўлады, пабудаваны на рэпрэсіях супраць іншадумцаў, перасьледу незалежных сродкаў масавае інфармацыі, фальсыфікацыі вынікаў выбараў. На 2005 год рэжым Аляксандра Лукашэнкі лічыцца апошняй дыктатурай Эўропы.''?&lt;br&gt;Ня тое каб я быў фанатам ППРБ, але такое выказваньне мае выразна «антынэўтральную» афарбоўку. --[[Удзельнік:Gabix|Gabix]] 14:09, 22.07.2005 (UTC)

: Каб перад гэтымі словамі было ''Згодна пункту гледжаньня ...'' пра нэўтральнасьць яшчэ гаварыць магчыма. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 14:17, 22.07.2005 (UTC)

::Дык касаваць, ці хай той, хто пісаў, удакладніць? --[[Удзельнік:Gabix|Gabix]] 14:22, 22.07.2005 (UTC)

::: Лепей камусьці іншаму. На [[Удзельнік:Czalex|Czalex]]-а ў нэўтральнасьці лепей не спадзявацца :-) --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 14:26, 22.07.2005 (UTC)

:Проста ёсьць рэчы самі сабою зразумелыя - мы ж ня пішам &quot;''згодна пункту гледжаньня...'', Сталін быў крывавым тыранам&quot; ці &quot;''згодна пункту гледжаньня...'' Адольф Гітлер - адзін з найбольш адыёзных дыктатараў у гісторыі&quot;. У нашым выпадку можна, канечне, зьмякчыць фармулёўкі, зрабіць іх больш нэўтральнымі, меней эмацыйнымі - галоўнае, не замоўчваць факты.--[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] 18:53, 22.07.2005 (UTC)

:: Катэгорыя «рэчы самі сабою зразумелыя» — вельмі суб'ектыўная. Для беларускай апазыцыі, Эўразьвязу ці ЗША (напрыклад «Акт аб дэмакратыі ў Беларусі») — гэта відавочна, а для афіцыйнага Менску (дый і Масквы) — не. Таму і трэба ўдакладняць. Замоўчваць факты, вядома, ня трэба. Але і дакладнасьць у фактах павінна быць. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 03:04, 23.07.2005 (UTC)

:: Выразы тыпу «крывавы тыран», «адыёзны дыктатар» лепш пакінуць дзяшовай публіцыстыцы, а не энцыкляпэдыі. Тым больш што параўнаньні Лукашэнкі з Гітлерам ці Сталіным, мякка кажучы, сумніўныя. А наконт таго, каб ''«не замоўчваць факты»'', дык лепей гэтыя факты і падаць, калі ёсьць. --[[Удзельнік:Gabix|Gabix]] 06:27, 25.07.2005 (UTC)

:: Совершенно согласен, в случае со Сталином и Гитлером эти факты доказаны, а вот в случаес с Лукашенко это только домыслы не более того. Уважаемые оппозиционеры не превращайте энциклопедию в агетационную статью, для этого есть множество других ресурсов. Паша.
: [http://www.livejournal.com/users/labas/271368.html?replyto=4588552 як пісаць нэўтральна] - некалькі заўваг (а можна і астатнія камэнты пачытаць) --[[Удзельнік:Zmila|ŹmiŁa]] 09:34, 26.07.2005 (UTC)

== Наконт артыкула Беларусь ==

Увогуле артыкул Беларусь зроблены дрэнна. Гэта ж павінен быць найлепш распрацаваны артыкул у энцыкляпэдыі. Павінен быць і нацыянальны вокліч. Ёсьць 'Жыве Беларусь' у польскай, рускай, украінскай, а ў беларускай 'няма'. Па-другое адразу побач з афіцыйна 'прынятай' сымболікай павінны быць гістарычныя сымбалі - гэта ж вольная! энцыкляпэдыя (як гаворыць надпіс). Усё залежыць ад хаценьня. Кажуць зусім нядаўна ў Нью-Ёрку, пасьля пратэстаў беларускіх дыпляматаў павесілі іхную ўлюбёную сымболіку. А дагэтуль вісеў бел-чырвона-белы сьцяг!

: Ніхто не перашкаджае. Зрабіце асобны разьдзел, як гэта зроблена ў [[:en:Belarus#Symbols from earlier history]]. У табліцы прынята зьмяшчаць '''афіцыйныя''' сымбалі. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 17:36, 20.08.2005 (UTC)

== З [[Абмеркаваньне шаблёну:Беларусь інфармацыя]] ==

Якую інфармацыю лепей указваць: афіцыйную ці неафіцыйную? Калі неафіцыйную, то трэба ўбраць «Мы, беларусы», калі афіцыйную — «Жыве Беларусь!» і назву на łacincy. У любым выпадку спалучэньне афіцыйнай і неафіцыйнай сымболікі выглядае нелягічным. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 02:49, 11 Dec 2004 (UTC)

Найбольшая этнічная меншасьць — расейцы (12%), пасьля іх ідуць украінцы (2,9%), немцы (2,1%), латышы (1,2%), габрэі (1%), цыганы (0,9%) палякі (0,6%).
З глузду вы паз'яжджалі, ці што? Адкуль вы падаставалі гэтыя лічбы, асабліва наконт латышоў, немцаў і палякаў?!

:: Выправіў паводле дадзеных МСіА РБ за 1999 год. --[[Удзельнік:MaximLitvin|MaximLitvin]] 17:32, 22.05.2006 (UTC)

==Дробныя заўвагі==
Паколькі матэрыял закрыты для рэдаґаваньня, прашу аўтара ўнесьці невялічкае выпраўленьне: у разьдзеле «Гарады» замест «Буйнейшыя гарады Беларусі акрамя Менску:» варта напісаць «Буйнейшыя гарады Беларусі пасьля абласных цэнтраў:».--[[Удзельнік:Jjauhien|Jjauhien]] 09:20, 4 красавіка 2007 (UTC)

: Здаецца абласныя цэнтры там пералічаныя, але, канешне, тэкст можна паляпшаць. Я зьняў абарону. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:57, 4 красавіка 2007 (UTC)


Заўвага наконт сэкцыі &quot;дзяржаўны лад&quot;, невялікія нестыкоўкі з тым што ёсьць --[[Удзельнік:HK-47|HK-47]] 21:28, 20 лютага 2012 (FET)

==Лічбы==

Адкуль бяруцца лічбы (СУП, насельніцтва і г.д.)? Ці падыходзіць для гэтага [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bo.html CIA Factbook]?


== Цікаво ==
Культурний портал взаємостосунків: Білорусь - Україна http://dzvinkaxxv.narod.ru/bud/

Не цікаво, а цікава.  [[Удзельнік:Pan Litewski|Pan Litewski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Pan Litewski|гутаркі]]) 06:19, 14 верасьня 2021 (+03)

== Белоруссия ці Беларусь ==

[http://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Голосования/Именование_статей_о_географических_объектах У ру-вікі праводзіцца мерапрыемства], якую назву павінен мець (у тым ліку) артыкул пра Беларусь. На маю думку, г.з. &quot;разумный консерватизм&quot; пераможа там і на гэты раз, але, што не можа не ўражваць, лібералаў таксама ёсць :). --[[Удзельнік:Bunker by|Bunker by]] 10:30, 11 сьнежня 2007 (UTC)
: Можно Белоруссия, ведь завут же в России Испанию Испанией а не Эспаней, если так рассуждать, то придётся почти все геогр. названия менять.
: Необходимо привыкать к двум названиям, а не упирать на &quot;исконное&quot;. --[[Спэцыяльныя:Унёсак/93.84.71.148|93.84.71.148]] 14:23, 1 чэрвеня 2009 (UTC)
В России теперь Берег Слоновой Кости называю Кот-д'Ивуаром, Бирму - Мьянмой и т.д. и ничего, привыкли, не упираются в &quot;исконность названий&quot; и прочие отговорки. Тут вопрос не в сфере лингвистики, ИМХО. ;) --[[Спэцыяльныя:Унёсак/194.158.204.250|194.158.204.250]] 16:14, 8 лютага 2013 (UTC)

== Белорусская социал-демократическая Громада ==

http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8E/27_%D0%BC%D0%B0%D1%8F_2014#.D0.91.D0.B5.D0.BB.D0.BE.D1.80.D1.83.D1.81.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D1.81.D0.BE.D1.86.D0.B8.D0.B0.D0.BB-.D0.B4.D0.B5.D0.BC.D0.BE.D0.BA.D1.80.D0.B0.D1.82.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D0.BF.D0.B0.D1.80.D1.82.D0.B8.D1.8F_.28.D0.93.D1.80.D0.BE.D0.BC.D0.B0.D0.B4.D0.B0.29_.E2.86.92_.D0.91.D0.B5.D0.BB.D0.BE.D1.80.D1.83.D1.81.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D1.81.D0.BE.D1.86.D0.B8.D0.B0.D0.BB-.D0.B4.D0.B5.D0.BC.D0.BE.D0.BA.D1.80.D0.B0.D1.82.D0.B8.D1.87.D0.B5.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F_.D0.BF.D0.B0.D1.80.D1.82.D0.B8.D1.8F_.28.D0.93.D1.80.D0.B0.D0.BC.D0.B0.D0.B4.D0.B0.29

== Сымболіка ў картцы ==

Пакуль вось такія навіны: [https://by.tribuna.com/chess/1089494656-samyj-krupnyj-mirovoj-shaxmatnyj-portal-chesscom-smenil-flag-dlya-igro.html Шахматный портал chess.com сменил флаг для игроков из Беларуси на бело-красно-белый]. Спадзяюся, тэма будзе мець шырэйшы працяг. У кожным разе зьмена сымболікі ў картцы артыкула павінна мець абгрунтаваньне ў падобным кірунку. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 20:51, 29 верасьня 2020 (+03)
* Да фармальнага абгрунтаваньня [[Вікіпэдыя:Форум#Што можа зрабіць Беларуская Вікіпэдыя ў бягучай сытуацыі?|плянаванага]] вяртаньня нацыянальных сымбаляў Беларускай дзяржавы з 1918 году (а не [[Рэжым Лукашэнкі|расейскага фашысцкага рэжыму]]) у картку артыкула: [https://www.svaboda.org/a/30845632.html Гістарычныя сымбалі цяпер — сымбалі большасьці] — ''Нефармальны рэфэрэндум у справе нацыянальнай сымболікі фактычна адбыўся.'' --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 18:28, 18 лістапада 2020 (+03)
**У артыкуле ідзецца пра афіцыйныя сымбалі дзяржавы Рэспубліка Беларусь. Імі дэ-факта застаюцца лукашэнкаўскія сымбалі. Можна аспрэчваць законнасьць гэтага, і можна ставіць адпаведныя зноскі. Ставіць іншыя сымбалі - гэта, на жаль, не энцыкляпэдычна.--[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 23:44, 28 ліпеня 2021 (+03)
***У артыкуле вядзецца пра сымбалі дзяржавы беларускага народу - Беларусі. Для сымбаляў рэжыму Лукашэнкі ёсьць артыкул [[Рэжым Лукашэнкі]], зь якім ня варта блытаць краіну Беларусь. Пагатоў подпісы да сымболікі вядуць на старонкі неадназначнасьцяў з тлумачэньнямі і ў самім артыкуле ў адпаведным разьдзеле ўсё тлумачыцца і абгрунтоўваецца з спасылкамі на вартыя даверу крыніцы. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 09:02, 29 ліпеня 2021 (+03)
****Краіна Беларусь на дадзены момант знаходзіцца пад кантролем рэжыму Лукашэнкі. Дэ-факта дзяржаўныя сымбалі - лукашэнкаўскія. &quot;Дзяржава беларускага народу - Беларусь&quot; не зьяўляецца вызначаным паняцьцем (а БНР? а што наконт людзей, якія аспрэчваюць распад СССР?) і пагатоў ненавукова і некарэктна разважаць пра яе дзяржаўныя сымбалі. Гэта выдаваньне жаданьняў (якія я падзяляю) за рэчаіснасьць. Трэба альбо 1) пакінуць лукашэнкаўскія сымбалі, альбо 2) пакінуць абодва камплекта сымбаляў з спасылкамі на артыкулы з тлумачэньнем, альбо 3) прыбраць любыя сымбалі і пакінуць толькі спасылкі на артыкулы. Гэта было б карэктна --[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 21:36, 30 ліпеня 2021 (+03)
*****&quot;Карэктнасьць&quot; - рэч адносная, якая ў нашым выпадку нідзе дакладна не прапісваецца. І што дакладна не карэктна і ненэўтральна (мякка кажучы, бо з праўнага гледзішча тут ужо, увогуле, штосьці вельмі блізкае да прапаганды сымболікі нацыстаў), дык гэта ўжываць без тлумачэньняў (а картка &quot;Краіна&quot; не дае тэхнічнай магчымасьці для зносак, некалькіх варыянтаў выявы або якіх іншых ускладненьняў) сымболіку, якая стваралася з адзінай мэтай - прынізіць беларусаў і пад якой беларусаў цынічна катуюць і забіваюць. Гэтага зьдзеку зь беларускага народу тут ня будзе, не марнуйце свой і мой час (лепей бы зьвярнулі ўвагу на чарговую атаку летувіскіх &quot;сяброў&quot; на беларускі нацыянальны герб [[:en:Talk:Pahonia#RFC: Pahonia]]). Пагатоў ёсьць [[Беларусь#Сымболіка]], [[Сымбалі Беларусі]], [[Сьцяг Беларусі]], [[Герб Беларусі]], [[Гімн Беларусі]], дзе прыводзяцца абодва варыянты з адпаведнымі тлумачэньнямі і такім чынам усё вышэй апісанае дакладна выконваецца. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:33, 31 ліпеня 2021 (+03)

Вітаю, [[Удзельнік:Czalex]] і [[Удзельнік:Kazimier Lachnovič]]! Як маецеся? Вялікі дзякуй за абмеркаваньне наконт сымболікі, у тым ліку сёлета ў разьдзеле пра неэнцыкляпэдычнасьць. Падобна разьвязаньню супярэчнасьці з інаўгурацыяй у картцы прапаную пазначыць у якасьці сымбаляў наяўныя ў выкарыстаньні ўраду ({{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзяржаўныя сымбалі Рэспублікі Беларусь|спасылка=https://president.gov.by/be/gosudarstvo/simvolika|выдавец=[[Прэзыдэнт Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2023|дата доступу=11 траўня 2023}}). Пры гэтым, паводле таго самага прыкладу з інаўгурацыяй, дарэчы будзе таксама скарыстаць пазнаку «аспрэчваецца» ў дужках са спасылкай на [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году#Рэакцыі]] або «неканстытуцыйны» са спасылкай на [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году#Неадпаведнасьць Канстытуцыі]]. Гэта дазволіць прывесьці картку ў адпаведнасьць са зьместам артыкулаў [[Сьцяг Беларусі#Гісторыя сьцяга Беларусі]] і [[Герб Беларусі#Гісторыя гербу Беларусі]], а таксама зь [[Вікізьвесткі|Вікізьвесткамі]] ([[:d:Q184]]). Буду ўдзячны за меркаваньне кожнага ў гэтай справе. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 16:16, 11 траўня 2023 (UTC+3)
: Ня варта блытаць законны, абраны беларускім народам урад нацыянальнай дзяржавы беларусаў з гвалтоўна пастаўленай расейскімі спэцслужбамі расейскай акупацыйнай адміністрацыяй, а дзяржаўныя сымбалі Беларусі (як нацыянальнай дзяржавы беларускага народу) — з псэўдасымболікай, створанай з мэтай прынізіць гонар і годнасьць беларусаў і такім спосабам спрыяць этнацыду беларускага народу. Паўтаруся, што прапаганда расейскай акупацыйнай сымболікі як «беларускай дзяржаўнай», якую расейскія карысныя ідёты на Захадзе (яскравы прыклад — ангельскі моўны разьдзел) звычайна проста азначаюць «беларускай» або нават «нацыянальнай беларускай», можа (і, пэўны, будзе — прынамсі я гэтай справы проста так не пакіну) кваліфікавацца як актыўнае спрыяньне расейскаму этнацыду беларусаў — крымінальнаму злачынству, якое падпадае пад перасьлед міжнародных судовых інстытуцыяў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 16:30, 11 траўня 2023 (+03)

== Неэнцыкляпэдычнасьць артыкула ==
1. Ціханоўская не зьяўляецца дэ-факта прэзыдэнтам Беларусі. Тое, што яна на перакананьне многіх (і маё таксама) зьяўляецца дэ-факта пераможцам прэзыдэнцкіх выбараў, ня робіць яе дэ-юрэ прэзыдэнтам. Хаця б таму, што не былі абвешчаныя сапраўдныя вынікі выбараў і не была прынесеная прысяга. Можна хіба паставіць зноску з тлумачэньнем побач з дэ-факта прэзыдэнтам Лукашэнкам, але ня больш за тое.

2. Каардынацыйная рада пагатоў не зьяўляецца ўрадам Беларусі ні ў якой якасьці і ні зь якога пункту гледжаньня, у тым ліку сама сябе такой ня лічыць. Больш за тое, яна ўжо фактычна спыніла сваё існаваньне.

3. Дэ-факта дзяржаўныя сымбалі Рэспублікі Беларусь, пакуль улада застаецца захопленай Лукашэнкам, — чырвона-зялёны лукашэнкаўскі сьцяг і лукашэнкаўская эмблема. Побач зь імі можна паставіць вялікую зноску з тлумачэньнем наконт неадназначнасьці і спрэчнасьці «рэфэрэндуму» 1995 году. Максымум можна пакінуць поле для выявы пустым і толькі зрабіць зноскі на тлумачэньне. Ставіць Пагоню і БЧБ — гэта, на жаль, ісьці супраць рэчаіснасьці.

Такое рамантычнае хуліганства, якое не адлюстроўвае рэчаіснасьць, толькі псуе рэпутацыю беларускай вікіпэдыі і зьніжае давер да яе.
Больш за тое. Час, патрачаны на гэтыя бессэнсоўныя праўкі, можна было патраціць на напісаньне артыкула пра якога-небудзь палітвязьня, ці лукашэнкаўскага злачынцу, ці пра санкцыянаванае лукашэнкаўскае прадпрыемства. І гэта было б сапраўды важна і карысна. --[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 23:44, 28 ліпеня 2021 (+03)
: У артыкуле не сьцьвярджаецца, што Ціханоўская дэ-факта прэзыдэнт або прэзыдэнт без удакладненьняў. Тым ня менш пераможца апошніх выбараў — гэта абраны прэзыдэнт Беларусі (прынамсі часова — да прызначэньня новых нармальных выбараў). Меркаваньняў пра іншыя магчымыя шляхі вяртаньня да законнасьці ў краіне асабіста я не сустракаў. Магу хіба пагадзіцца пра КР, але гэтае пытаньне можна было хутка разьвязваць асобна. Што да сымболікі, то калі нацыянальная і адзіная законная дзяржаўная сымболіка для пэўных асобаў псуе рэпутацыю разьдзела, то мне шчыра кажучы абыякава на меркаваньне гэтых асобаў — яно нічога ня вартае з маральнага пункту гледжаньня. Прынамсі з нашага разьдзелу цяпер добра відаць іншым, што сытуацыя з сымболікай Беларусі зусім не адназначная. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 09:21, 29 ліпеня 2021 (+03)
: Згодны. Дэ-юрэ вынікі выбараў абвяшчае [[ЦВК Беларусі|ЦВК]], таму сьцьверджаньне пра Ціханоўскую-прэзыдэнта не адпавядае рэчаіснасьці. Іншая рэч, што ад часу захопу ўлады тут новымі адміністратарамі ў Вікіпэдыі шмат што перастала адпавядаць рэчаіснасьці. Вось і цяпер, хутчэй за ўсё, абмеркаваньне скончыцца спасылкай на нейкія імі ўведзеныя правілы ды на тое, што яны прызналі Ціханоўскую прэзыдэнтам. --&lt;span style=&quot;text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;&quot;&gt;[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|&lt;b style=&quot;color:#0645ad&quot;&gt; Taravyvan Adijene &lt;/b&gt;]]&lt;/span&gt; 10:32, 29 ліпеня 2021 (+03)
:: Няўжо ў Беларусі ад [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|1996 году]] існуе легітымны ЦВК, які працуе ў адпаведнасьці з законамі краіны? І можна, калі ласка, поўны пералік гэтага ''шмат што перастала адпавядаць рэчаіснасьці''? --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 10:48, 29 ліпеня 2021 (+03)
::: У артыкуле чорным па белым напісана «Прэзыдэнт (de jure) — Сьвятлана Ціханоўская», што не адпавядае рэчаіснасьці. Яна не была абвешчаная пераможцам выбараў, не прыняла прысягу. А калі прыняць, што ў Беларусі няма легітымнага ЦВК, дык і законных выбараў у 2020 г не было, калі так разважаць. Гэта неабходна прыбраць, пакінуўшы пры Лукашэнку прыпіску «дэ факта» з спасылкай на тлумачэньне пра выбары 2020 г і незаконнасьць усіх выбараў ад 1996/1999 г.--[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 21:31, 30 ліпеня 2021 (+03)
:::: Пры адсутнасьці легітымных органаў улады аднаўленьне законнасьці ў краіне можа грунтавацца на артыкуле 3 Канстытуцыі Беларусі 1994 году. Адпаведна, беларускі народ сваім удзелам (пры умове высокай і ахвотнай яўкі) можа легітымізаваць нелегітымныя выбары (што і адбылося ў 2020 годзе). Ён жа баронячы свой цяпеп ужо даведзены [https://www.svaboda.org/amp/31359855.html] выбар легітымізуе абранага прэзыдэнта. Увогуле, існуе нямала [[ВП:КВД]], дзе Ціханоўская азначаецца як легітымны прэзыдэнт Беларусі (з апошняга [https://ru.espreso.tv/frensis-fukuyama-tikhanovskaya-gospozha-prezident-lukashenko-nado-uyti]). Адпаведна, аднаго толькі л. у картцы ня мусіць быць. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:07, 31 ліпеня 2021 (+03)
::::: Прыватнае меркаваньне Фрэнсіса Фукуямы не зьяўляецца крыніцай, вартай даверу. Ціханоўская не зьяўляецца дэ-юрэ прэзыдэнтам Беларусі, бо няма афіцыйных вынікаў падліку галасоў, якія б пра гэта казалі, і не было інаўгурацыі. Так жа сама дэ-факта сьцягам Беларусі застаецца лукашэнкаўскі сьцяг (як дэ-факта сьцягам Аўганістана цяпер зьяўляецца сьцяг Талібана — гл. [https://en.wikipedia.org/wiki/Afghanistan ангельскую Вікіпэдыю])--[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 00:08, 6 кастрычніка 2021 (+03)
:::::: Вынікі падліку агучылі ў ліпені: [https://www.svaboda.org/a/31357852.html Паводле плятформы «Голос», Ціханоўская перамагла ў першым туры выбараў 9 жніўня 2020 году] ([https://www.svaboda.org/a/31359855.html Як «Голос» падлічыў, што Ціханоўская перамагла ў першым туры]). Перамога — гэта даведзены факт. Па гісторыі з Пагоняй, лічыць ангельскі разьдзел за хоць які ўзор — гэта нейкі асабіста не зразумелы мне ідыятызм (застаецца толькі дзівіцца, адкуль у пэўных беларусаў бярэцца такі ідыятызм — хіба ад «лучшэй в міре» савецкай, чытай расейскай каляніяльнай сыстэмы адукацыі?). Пагатоў у тым далёка не ўзорным разьдзеле на гэты момант прапануецца аддзяліць артыкул пра талібанскае ўтварэньне, што у нас ужо зроблена з артыкулам [[Рэжым Лукашэнкі]], дзе намаляваным «на каленцы» расейскім асаднікам паводле прынцыпу «чым горай — тым лепей» ды пагатоў яшчэ замазаным крывёю беларусаў сымбалям — пачэснае месца. Яшчэ раз паўтару — не марнуйце чужы час, асабіста мне ідыятызму апошнія чвэрць стагодзьдзя і бяз гэтага больш чым дастаткова. Нездаровага нацыянальнага мазахізму з папулярызацыяй сымбаляў-зьдзеку зь беларусаў тут ня будзе. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 01:21, 6 кастрычніка 2021 (+03)
:::::::Артыкул дагэтуль працягвае адлюстроўваць чыісьці фантазіі, а не рэальны стан рэчаў. Ціханоўская - не прэзыдэнт Беларусі, у тым ліку дэ-факта. Вынікі плятформы &quot;Голос&quot; могуць служыць толькі ўскосным сьведчаньнем пра яе перамогу. Фактычнымі дзяржаўнымі сымбалямі Рэспублікі Беларусь зьяўляюцца сымбалі 1995 году, уведзеныя, паводле шматлікіх меркаваньняў, незаконна. '''Артыкул патрабуе неадкладнай перапрацоўкі для адпавяданьня стандартам Вікіпэдыі і элемэнтарным энцыкляпэдычным нормам''' [[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 09:56, 5 жніўня 2022 (+03)
::::::::Вашае зацятае змаганьне за прапаганду празь Беларускую Вікіпэдыю каляніяльнай акупацыйнай сымболікі, што паводле задумы яе стваральнікаў мае прыніжаць гонар і годнасьць беларусаў — як і спробы атаясаміць юрыдычна прызнаную ўсім сьветам з 1991 году Беларускую дзяржаву (з усяго відаць, дзеля яе дыскрэдытацыі) выняткова з марыянэткавай расейскай акупацыйнай адміністрацыяй — яшчэ стане прадметам публічнага абмеркаваньня, але, на вашае шчасьце, прынамсі я пляную ўзьняць гэтае пытаньне публічна (праз мас-мэдыя і ўсе дасяжныя мне сродкі) не раней, чым скончыцца расейская акупацыя Беларусі. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:18, 5 жніўня 2022 (+03) 
:::::::::Яшчэ раз: '''дэ-факта сымболікай Рэспублікі Беларусь на дадзены момант зьяўляецца сымболіка рэжыму Лукашэнкі, хоць яна і была прынятая незаконна'''. Гэта мэдычны факт, падабаецца ён нам ці не. Калі вы ў Беларусі, выйдзеце на вуліцу ці паглядзіце тэлевізію. Трэба пазначаць, што сымболіка была прынятая незаконна, але ня трэба ператвараць Вікіпэдыю у фантазійную казку пра эльфаў замест сур'ёзнай крыніцы інфармацыі. Сьмеху варта. [[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 16:26, 4 сьнежня 2022 (+03)
::::::::::Прыбраў асібісты выпад з майго боку, перапрошваю за эмацыйнасьць. Усё ж мая пазыцыя наступная: тое, што «сусьветная супольнасьць» шмат чаго ня хоча заўважаць і прызнаваць (асабліва калі гэта ён ня выгадна), ня мусіць быць вызначальным ва ўласных ацэнках беларусаў. Цяпер не бракуе вартых даверу беларускіх крыніцаў з абгрунтаванымі меркаваньнямі, што краіна Беларусь (як прызнаная ўсім сьветам незалежная дзяржава беларускага народу) ня роўная марыянэткаваму рэжыму і сама ідэя Беларусі ня мусіць дыкрэдытоўвацца празь яе атаясамліваньне з рэжымам, у тым ліку на сымбалічным узроўні. Так, для тых замежніках, хто мала цікавіцца беларускім пытаньнем, выбар афармленьня нашага артыкула можа падацца дзіўным і правакацыйным — ну і няхай, можа, яны ўрэшце заглянуць у сам артыкул (і зьвязаныя зь ім артыкулы) і даведаюцца пра даволі папулярны сярод саміх беларусаў погляд на сытуацыю. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 23:06, 29 сьнежня 2022 (+03)  
:::::::::::Энцыкляпэдыя павінна адлюстроўваць фактычны (у тым ліку сумны) стан рэчаў, а не займацца прапагандай. А фактычны стан рэчаў такі, што ў Беларусі дзяржаўны сьцяг чырвона-зялёны, герб - лукашэнкаўскі вянок, фактычны прэзыдэнт - Лукашэнка, за публічную дэманстрацыю бел-чырвона-белага сьцягу могуць быць палітычныя рэпрэсіі і гэтак далей. Можна і трэба пазначаць, што законнасьць прэзыдэнцтва Лукашэнкі ставіцца пад сумнеў, як і вынікі ягоных &quot;рэфэрэндумаў&quot;, і трэба прыводзіць разгорнутую аргумэнтацыю ў пацьверджаньне гэтага. Але проста пісаць у інфабоксе рэчы, якія ўжо 30 гадоў не адпавядаюць фактам, альбо чамусьці абзываць рэжым Лукашэнкі &quot;акупацыйнай адміністрацыі&quot; - гэта несур'ёзна і несумленна. Замежнікі, калі зойдуць сюды, будуць круціць пальцам ля скроні і паставяць пад сумнеў адэкватнасьць аўтараў артыкулу. Прапагандай і агітацыяй трэба займацца ў іншым месцы, а не тут. Калі пісаць фантазіі тут, эфэкт будзе толькі адваротны --[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 13:47, 14 красавіка 2023 (+03)
:::::::::::: У артыкуле як раз і адлюстроўваецца фактычны стан рэчаў і ўсё падрабязна тлумачыцца ў адпаведных разьдзелах і зьвязаных артыкулах, на якія стаяць спасылкі. Для карыснай для расейска-савецкага нацызму прапаганды расейскай акупацыйнай сымболікі як «беларускай дзяржаўнай» (а іхнага марыянэткавага гаўляйтэра як «абранага народам прэзыдэнта») — з мэтай дыскрэдытацыі і зьнішчэньня самой ідэі Беларускай дзяржаўнасьці і прыніжэньня беларусаў паводле нацыянальнай прыкметы — тут дакладна ня месца, бо такая прапаганда цалкам можа кваліфікавацца як спрыяньне этнацыду беларусаў, а этнацыд ёсьць крымінальным злачынствам, за якое яшчэ давядзецца адказваць. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:06, 14 красавіка 2023 (+03)  

Калі вы бярэце сымболіку ў адпаведнасьці з канстытуцыяй 1994, то чаму ў адпаведнасьці з ёй не пішаце іншую форму кіраваньня і беларускую мову як адзіную дзяржаўную? [[Удзельнік:Femboy Pro|Femboy Pro]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Femboy Pro|гутаркі]]) 15:12, 29 студзеня 2022 (+03)
: Форма кіраваньня паводле Канстытуцыі 1994 году тая ж, што і цяпер. Што да дзяржаўнай мовы (з улікам таго, што паняцьці «афіцыйная мова» і «дзяржаўная мова» — гэта адное і тое ж), то тут заўвага слушная: дзяржаўнай [[De jure|дэ-юрэ]] застаецца беларуская мова, што тлумачылася ў [[Беларусь#Мовы]] і мусіць таксама адлюстроўвацца ва ўводзінах і картцы артыкула. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 18:24, 29 студзеня 2022 (+03)
:: Фактычны дзяржаўны статус расейскай мовы трэба пазначаць не ў зносцы, а непасярэдна ў інфабоксе. Інакш адбываецца дэзынфармацыя чытача--[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 13:47, 14 красавіка 2023 (+03)
::: Яшчэ раз заўважу, што прапаганда расейскага акупацыйнага як «беларускага дзяржаўнага» можа і будзе (прынамсі асабіста я прыкладу для гэтага ўсе высілкі) кваліфікавацца як спрыяньне расейскаму этнацыду беларусаў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 14:09, 14 красавіка 2023 (+03)

Ціханоўская раптоўна перастала быць прэзыдэнтам Беларусі ў гэтым фантазійным неэнцыкляпэдычным артыкуле. Што здарылася? :) --[[Удзельнік:Czalex|Czalex]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Czalex|гутаркі]]) 13:44, 25 чэрвеня 2025 (+03)

== Крыніцы &gt; Жаралы ==

Жарало (рас.жерло, пол. źródło, укр. джерело) — агульнаславянскае слова, аднаго паходжаньня са словамі “жэрці” й “горла”. А паводле значэньня адпавядае расійскаму “источник”. Ян Станкевіч прапаноўваў ужываць і ў адцягненым значэньні: гістарычныя жаролы, а не гістарычныя крыніцы, гэтак больш дакладна, бо “крыніца” — рас. “родник”, “ключ”, а не “источник”. 

Беларусы, ня ведаючы паходжаньня слова “жарало”, масава ўжываюць “крыніца”. 
Жарало — абазначае пачатак, зыходнае месца. Тое ж самае, што й беларускае “крыніца” — месца, адкуль вада выцякае на паверхню зямлі. [[Удзельнік:Pan Litewski|Pan Litewski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Pan Litewski|гутаркі]]) 06:17, 14 верасьня 2021 (+03)
: Ня ўсе прапановы Яна Станкевіча былі слушнымі і далёка ня ўсе яны прыжыліся нават у Беларускім замежжы. Штучнае (не гістарычнае) стварэньне сэмантычнага падзелу — ня мае цяпер сэнсу: ва ўкраінскай мове такога падзелу няма (беларускай «крыніцы» цалкам адпавядае ''джерело''), у польскай мове зноў такі няма падзелу — там гэтыя значэньні мае ''źródło''. Тым часам у беларускай мове «жарало» цяпер найперш ужываецца ў значэньні 'глыбокая адтуліна ў чымсьці' [https://www.skarnik.by/tsbm/22298], хоць значэньне 'крыніца' таксама фіксуецца (у Этымалягічнім слоўніку, некаторых слоўніках на [[Slounik.org]] [http://slounik.org/search?dict=&amp;search=%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BE&amp;x=0&amp;y=0]). Тым часам у Гістарычным слоўніку даюцца прыклады на ''жерело'' як крыніцу, якія адпавядаюць водным крыніцам, што пацьвярджае адсутнасьць нейкага сэмантычнага падзелу. Пагатоў пошук у гугле паказвае, што «жаролы» — слова, увогуле, даволі рэдкае [https://www.google.com/search?q=%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B&amp;rlz=1C1CHBF_enBY850BY850&amp;sxsrf=AOaemvKM59NZg6iL7U2-gYEfqH4mkmJNrw:1631609849674&amp;ei=-WNAYfPLKM65kwW-u6aoCA&amp;start=70&amp;sa=N&amp;ved=2ahUKEwizrIGsjP7yAhXO3KQKHb6dCYU4WhDy0wN6BAgBEEM&amp;biw=1536&amp;bih=722] і большасьць вынікаў адпавядае менавіта значэньню 'адтуліна'. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:03, 14 верасьня 2021 (+03)
: {{Літаратура/Расейска-беларускі слоўнік|3}}, с. 186: «источник — крыніца, жыла». --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 19:57, 30 кастрычніка 2021 (+03)

== Пытаньне ==

А чаму на артыкуле сымболіка 1994-ага рока?! [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 22:16, 29 сьнежня 2024 (+03)
: У артыкуле законная (беларуская нацыянальная) сымболіка Беларусі як міжнароднай прызнанай [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальнай дзяржавы]] беларусаў. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:47, 29 сьнежня 2024 (+03)
:: Паводле якога закону нацыянальная сымболіка беларусаў ёсьць дзяржаўнай у Беларусі? --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 09:34, 30 сьнежня 2024 (+03)
::: [[Канстытуцыя Беларусі]] + законы «Аб Дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Беларусь» і «Аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь» ад 19 верасьня 1991 году. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:45, 30 сьнежня 2024 (+03)
:::: А мы ўжо ў 2025, ачнецеся. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 15:25, 30 сьнежня 2024 (+03)
::::: Адпаведныя законы Беларусі маюць юрыдычную сілу дагэтуль, бо іх ніхто законна не скасаваў. І парушальнікі гэтых законаў рана ці позна мусяць панесьці крымінальную адказнасьць, у тым ліку і тыя, хто тым або іншым спосабам прапагандуе такое парушэньне як штосьці «законнае». Зрэшты, цалкам відавочна, што парушэньне адпаведных законаў спрыяе зьнішчэньню беларускай нацыянальнай ідэнтычнасьці, што спрыяе зьнішчэньню клясычнага стандарту беларускай мовы і, адпаведна, Беларускай Вікіпэдыі. Што адміністратар мае права і, увогуле, мусіць рабіць з удзельнікамі, якія спрыяюць зьнішчэньню Беларускай Вікіпэдыі, спадзяюся, усім зразумела. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 17:29, 30 сьнежня 2024 (+03)
:::::: Яшчэ забыліся дадаць, што ўзурпатар мае права дазваляць усім выказваць уласныя меркаваньні пры ўмове, што гэтыя меркаваньні не адрозьніваюцца ад ягонага; а калі ж хтосьці наважыцца супярэчыць узурпатару — то рана ці позна такія ўдзельнікі маюць панесьці адказнасьць за гэта. Бо ж інакш цалкам відавочна, што гэта спрыяе зьнішчэньню ўлады ўзурпатара. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 22:55, 30 сьнежня 2024 (+03)
::::::: Варта адрозьніваць абгрунтаванае з пунтку гледжаньня фармальнай лёгікі меркаваньне ад эмацыйнага (базарнага) плявузганьня-ляманту, які можа і будзе кваліфікавацца як тролінг з адпаведнымі дзеяньнямі ў адказ, калі такі тролінг будзе замінаць нармальнай працы праекту. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 23:16, 30 сьнежня 2024 (+03)

== Альтэрнатыўная рэчаіснасьць у артыкуле! ==

Спадарства, артыкул апісвае нейкую альтэрнатыўную рэчаіснасць. Асабіста я спачуваю і падтрымліваю беларускі нацыянальны рух і бчб-сымбалі, але ж зараз фактычнымі сымбалямі дзяржавы ёсьць чырвона-зялёны сьцяг, і гэта не пытаньне, падабаецца гэта ці не, гэта проста факт. Таксама шмат цьверджаньняў ў артыкуле пададзена ў безапеляцыйнай форме, калі насамрэч там патрэбна напісаць &quot;Згодна з меркаваньнем...&quot;, &quot;На думку...&quot;. Карацей, хопіць гуляць ў альтэрнатыўную рэчаіснасьць. [[Удзельнік:Vasyl` Babych|Vasyl` Babych]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Vasyl` Babych|гутаркі]]) 21:27, 2 лютага 2025 (+03)
: Вышэй ужо шмат разоў усё аргумэнтавана тлумачыў. Ня трэба тут базарнага ляманту і бязглуздых новых абмеркаваньняў ([[ВП:ПАКРУЗЕ]]). Маеце аргумэнты — выказвайце ў адпаведным абмеркаваньні. Акупаваныя тэрыторыі Ўкраіны таксама дэ-факта ёсьць часткай Расеі, ва Ўкраінскай Вікіпэдыі гэта ўжо паўсюль сьцьвярджаюць у картках з дапамогай новай расейскай сымболікі ці не, гэта іншае (с)? --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 21:56, 2 лютага 2025 (+03)
:: Лічу што выказваньні кшталту &quot;базарны лямант&quot; зьяўляюцца прамой абразай. А па-сутнасьці, то тут і тлумачыць асабліва няма чаго. Артыкул пра дзяржаву Беларусь, афіцыйнымі сымбалямі якой зьяўляюцца чырвона-зялёны сьцяг. Мне гэта таксама не падабаецца, але гэта энцыкляпэдыя, і  яна павінна адлюстроўваць рэчаіснасьць. Тое ж самае і пра зьмест артыкулу. Вельмі шмат сьцярджаньняў там, дзе патрэбныя фармулёўкі &quot;На меркваньне..,&quot;, &quot;На думку...&quot;. 
::Яшчэ я хацеў сказаць, што такія рэчы яны робяць справе вікіпэдыі клясычным правапісам дрэнную паслугу. Гэта дадатковы аргумент для тых, хто жадае перавесьці гэты разьдзел ў рэжым &quot;толькі для чытаньня&quot; і наогул гэта падрывае асноўныя прынцыпы энцыкляпэдыі. Я буду скардзіцца на гэтую сітуацыю іншым адмыныстратарам, а калі гэта не дапаможа, то трэба будзе напісаць ў сам фонд Вікімэдыя. Беларуская вікіпэдыя мае прытрымлівацца агульнапрынятых правілаў, а не распрацоўваць альтэрнатыўную рэчаіснасьць. Будуць зьмены ў палітыцы - можна будзе і зьмяніць артыкул. А пакуль над Менскам - чырвона-зялёны сьцяг, так жа мае быць і ў артыкуле. --[[Удзельнік:Vasyl` Babych|Vasyl` Babych]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Vasyl` Babych|гутаркі]]) 23:38, 2 лютага 2025 (+03)
:: Наконт украінскае вікіпэдыі: існуюць артыкулы, якія апісваюць гэтую жудасную рэчаіснасьць: [[uk:Російська окупація Луганської області]]. Таму пытаньне некарэктнае. Наконт Беларусі, то фармальна гэта зараз усё ж дзяржава, хай і залежная ад расеі. І сымбалямі гэтай дзяржавы ё чырвона-зялёны сьцяг і савецкападобны герб. Мне гэта не падабаецца, але гэта рэчаіснаць, якую адлюстроўваюць ва ўсіх іншых моўных разбдзелах вікіпэдыі, апрача гэтага, і я не разумею, чаму вікі тарашкевіцай мае быць выключэньнем. --[[Удзельнік:Vasyl` Babych|Vasyl` Babych]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Vasyl` Babych|гутаркі]]) 23:48, 2 лютага 2025 (+03)
:: Фізычна і фактычна над дзяржаўнымі органамі ўлады ў Беларусі вісяць чырвона-зялёныя сьцягі, і вікіпэдыя павінна менавіта гэта і апісваць. Аналёгія: ў Аўганістане нелегітымна, сілай да ўлады прышлі талібы. І зьмянілі сымболіку. Але ж у вікіпэдыях зараз ў артыкулах пра Аўганістан вісіць менавіта сымболіка, ўсталяваная талібанам.--[[Удзельнік:Vasyl` Babych|Vasyl` Babych]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Vasyl` Babych|гутаркі]]) 23:55, 2 лютага 2025 (+03)
::: 1) «Базарны лямант» — гэта люстэркавы адказ на «альтэрнатыўную рэчаіснасьць». Зьмены ў артыкул ўносіліся яшчэ ў 2020 годзе на падставе некалькіх аргумэнтаваных абмеркаваньняў, дзе ўдзел мог узяць кожны. Калі вы ня хочаце іх чытаць (нават тыя, што знаходзяцца вышэй на старонцы) і адказваць на пададзеныя аргумэнты, а замест гэтага пачынаеце лямантаваць пра «альтэрнатыўную рэчаіснасьць», то не чакайце да сябе нейкага церпялівага стаўленьня. Паўтаруся, што артыкул мае назву Беларусь (а не [[Рэжым Лукашэнкі|Рэжым Лукашэнкі (расейская імітацыя беларускай дзяржаўнасьці)]]) і апісвае агульнапрызнаную [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальную дзяржаву]] [[беларусы|беларусаў]] з дэмакратычнай (Рэспубліка) формай кіраваньня. Напомню, што ўсеагульнае міжнароднае прызнаньне Беларусі адбылося ў пачатку 1990-х гадоў менавіта як нацыянальнай дзяржавы беларусаў пад беларускімі нацыянальнымі сымбалямі. 2) Іншыя моўныя разьдзелы Вікіпэдыі — ня вартая даверу крыніца, а ў беларускіх пытаньнях яны абсалютна не аўтарытэтная крыніца (яскравы прыклад — [[:en:Pahonia]]). Параўнаньне з Украінскай Вікіпэдыі цалкам карэктнае, бо там як штосьці рэальна існае апісваюцца [[:uk:Автономна Республіка Крим]], [[:uk:Донецька область]] і г.д. Пагатоў у Беларускай Вікіпэдыі таксама ёсьць асобны артыкул [[Рэжым Лукашэнкі]] (як існуе асобны артыкул [[Рэжым Вішы]] пра нямецкую марыянэткавую Францыю, хоць незалежнасьці ў той дзяржавы было значна больш і фактычнага беспасярэдняга нямецкага кіраваньня не было). 3) Увогуле, фактычны стан рэчаў у артыкуле падрабязна апісваецца з спасылкамі на вартыя даверу крыніцы. А вось чаму прыніжальная для беларусаў расейская сымболіка (параўнаньне з уласнай, няхай і талібскай, аўганскай сымболікай, вядома ж, цалкам некарэктнае) не прапагандуецца як беларуская (міжнародны ангельскі адпаведнік — National Belarusian) праз адлюстраваньне ў картцы — чытайце ў абмеркаваньнях вышэй. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 00:15, 3 лютага 2025 (+03)
* А ўвогуле, цікавыя бываюць людзі: дыскрымінацыя і фактычнае спрыяньне зьнішчэньню беларускай нацыянальнай ідэнтычнасьці ([[этнацыд]]) у [[Ангельская Вікіпэдыя|Ангельскай Вікіпэдыі]] іх не хвалюе, тое ж самае ў [[Вікісховішча|Вікісховішчы]] таксама не хвалюе, а вось тое, што ў Беларускай (!) Вікіпэдыі расейскі этнацыд беларусаў апісваецца «недастаткова нэўтральна» (на іх асабістую думку, бо гэтыя асобы нават не пераймаюцца паданьнем нейкіх іншых аўтарытэтных крыніцаў) — гэта, вядома ж, вялікая праблема, пра якую ажно трэба кудысьці скардзіцца. І вядома ж, варта толькі сказаць «чароўныя» словы «альтэрнатыўная рэальнасьць», «мэдычны факт» і «паглядзіце на іншыя разьдзелы» (у тым ліку памянёны ангельскі) — і вядома ж, усё адразу мусяць выправіць, бо «альтэрнатыўная рэальнасьць», «мэдычны факт» і «паглядзіце на іншыя разьдзелы». Мне вось цікава, з такой неадэкватнай пазыцыяй якога ўвогуле стаўленьне чакаюць падобныя людзі?! --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 00:41, 3 лютага 2025 (+03)
: Я лічу вашыя паводзіны такімі, якія не адпавядаюць высокаму статусу адміністратара. Наогул праблема альтэрнатыўнай рэальнасьці з'яўляецца сыстэмнай праблемай гэтага разьдзелу вікіпэдыі. Напрыклад, артыкул пра найвышэйшую кропку Беларусі мае назоў не актуальны, а стары. Гэта не пытаньне погледаў - гэта пытаньне таго, што рэчаіснасьць трэба апісваць так, як ёсьць, а не прыдумляць сваю. Не хачу больш спрачацца на гэтую тэму з вамі. Я напішу іншым адмінам па гэтым пытаньні, і ці яны гэта выправяць, ці на гэты разьдзел зьверне ўвагу фонд &quot;Вікімэдыя&quot;. Асабіста я люблю клясычны правапіс, і хачу, каб гэты разьдзел далей існаваў. Дзеля гэтага агульнапрынятыя прынцыпы энцыкляпэдыі павінны датрымлівацца. --[[Удзельнік:Vasyl` Babych|Vasyl` Babych]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Vasyl` Babych|гутаркі]]) 01:25, 3 лютага 2025 (+03)
:: Цудоўная пазыцыя: ніякіх аргумэнтаў не успрымаю, ніякіх крыніцаў не падаю, ніякіх аналёгіяў ня чую, '''аргумэнты апанэнта цалкам ігнарую'''. Лічу, што «альтэрнатыўная рэальнасьць» і ўсё тут, выпраўляйце, а тое буду скардзіцца. Наконт «састарэлых» назваў: па-першае, у разьдзеле дзее прынятае супольнасьцю [[Вікіпэдыя:БТГН]], па-другое, наконт чагосьці «састарэлага» і «прыдумляньня рэчаіснасьці» раю сьпярша зьвярнуцца да [[:pl:Królewiec]] або [[:lt:Piliava]], а лепей да [[:uk:Яни Капу]], [[:uk:Бакачик-Кият]] і г. д. Скардзіцца можаце куды хочаце, бо з такімі «прынцыповымі» і «пасьлядоўнымі» у сваіх поглядах «сябрамі» беларусам і ворагаў ня трэба. Свой камінг-аўт вы зрабілі, быў пра вас вышэйшага меркаваньня. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 01:34, 3 лютага 2025 (+03)
:: На жаль, у гэтым разьдзеле ня мае сэнсу зьвяртацца да якіх-кольвек адміністратараў. З часу атрыманьня статусу бюракрата згаданы вышэй адміністратар узурпаваў тут уладу і даводзіць сваю рацыю абразамі, абаронамі артыкулаў і [[Гутаркі ўдзельніка:W#Паўторнае блякаваньне|блякаваньнямі ўдзельнікаў]], якія зь ім нязгодныя. Любыя запыты датрымлівацца правілаў атрымліваюць адказы ў стылі «[[ВП:Запыты да адміністратараў#Kazimier Lachnovič|сам такі»]] ці [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2529517 папросту выдаляюцца], а іншыя адміністратары альбо [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2420311 падтрымліваюць парушэньні], альбо ня [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2524676 лічаць вартым пэцкацца ў гэтых справах].
:: [[:m:Requests for comment/Bureaucrat abuse of vote in Belarusian Classical Wikipedia|Зварот да Фундацыі]] пакуль плёну таксама ня даў. Іншых спосабаў зьняць адміністратара (гэта хіба што адзіны спосаб спыніць далейшае прасоўваньне ягонага ўласнага меркаваньня ў артыкулах) відавочна ня маем, бо судзіць тут толькі ён адзін: [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2411486 герб Беларусі (афіцыйны)], [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2152444 Аляксандар Лукашэнка], [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2153837 Русіфікацыя Беларусі]. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 10:27, 3 лютага 2025 (+03)
::: Калі вось [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&amp;oldid=2529517 гэта] — «запыт датрымлівацца правілаў», то паведамленьне вышэй — гэта відавочны тролінг. З улікам сыстэматычнага ігнараваньня аргумэнтаў, якія я агучваю, і шматразовых адмоваў апанэнтаў ад дыскусіі (абмеркаваньня тых аргумэнтаў, або паданьня контараргумэнтаў), мушу пачаць прымаць захады з навядзеньня парадку. Калі хтосьці хоча абмяркоўваць аргумэнты, а не асобы, то калі ласка — але пераходы на асобу і проста лямант пра нейкія «альтэрнатыўныя рэальнасьці» або «мэдычныя факты» будуць адразу спыняяцца. Маю на гэтае поўнае маральнае і фармальнае права. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:29, 3 лютага 2025 (+03)
* А цяпер паглядзім на «альтэрнатыўную рэальнасьць» (напраўду нармальныя рэчы, а тая «альтэрнатыўная рэальнасьць» хутчэй пануе ці то ў сумленьні-прынцыповасьці пэўных асобаў, ці то ў іхных галовах, ці то яшчэ дзе) ва Ўкраінскай Вікіпэдыі: над [[:uk:Маріуполь]] ужо некалькі гадоў «лунае» сьцяг расейскіх нацыстаў, і што мы бачым у картцы артыкула — нацыянальны украінскі сьцяг. «Альтэрнатыўная рэальнасьць», «прыдумляньне рэчаіснасьці»? І такіх прыкладаў магу падаць вялікае мноства. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:38, 3 лютага 2025 (+03)
* Усё ж пракамэнтую «''правілы вікіпэдыі аднолькавыя для ўсіх разьдзелаў''» — няма такіх правілаў Вікіпэдыі, якія б забаранялі 1) выкарыстоўваць у беларускай мове (клясычным стандарце) традыцыйныя беларускія назвы замест расейскіх каляніяльных (акупацыйных); пра тое, што такіх правілаў няма, красамоўна сьведчаць пададзеныя вышэй прыклады з украінскага, летувіскага і польскага разьдзелаў ([[:pl:Królewiec]], [[:lt:Piliava]], [[:uk:Яни Капу]], [[:uk:Бакачик-Кият]] і гэта толькі невялікая частка прыкладаў), якія пэўныя асобы дэманстратыўна ігнаруюць, адмовіўшыся ад далейшай дыскусіі (што, дарэчы, не адпавядае [[Вікіпэдыя:Разьвязаньне канфліктаў]]); 2) выкарыстоўваць у картках «сьцяг, які дзесьці лунае», у варунках, калі гэты сьцяг ёсьць незаконным каляніяльным (акупацыйным) і яго прапаганда як беларускага (National Belarusian) спрыяе зьнішчэньню беларускай нацыянальнай ідэнтычнасьці = зьнішчэньню беларускай мовы, што ўрэшце = зьнішчэньню Беларускай Вікіпэдыі; пададзены прыклад [[:uk:Маріуполь]] (дарэчы, зноў такі не адзінкавы, а сыстэмны і ня толькі ва Ўкраінскай Вікіпэдыі) красамоўна сьведчыць пра брак такога правіла. Заўважыў яшчэ, што некаторыя асобы спрабуюць паўтараць тэзу пра існаваньне нейкіх «агульнапрынятых прынцыпаў энцыкляпэдыі» без спасылак на нейкае апісаньне адпаведных «агульнапрынятых прынцыпаў», дык вось пададзеныя вышэй прыклады зноў такі красамоўна дэманструюць, што такіх «агульнапрынятых прынцыпаў» або няма, або ў тых прынцыпах няма таго, што муляе вока адпаведным асобам у Беларускай Вікіпэдыі. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:01, 4 лютага 2025 (+03)
*:Глядзіце, у 1994 року, Лукашэнка стаў прэзыдэнтам, у тым годзе былі выбары. І увага, хаціце верце, хаціце не, гэта былі першыя сумленныя прэзыдэнцькія выбары. У тый момант, усё, што ён рабіў, было законна! Лічыцца, што незаконныя дзеянні пачаліся у 2001 годзе, тады былі першыя несумленныя выбары у Беларусі. Прапаную ійсці на кампраміс - на артыкуле будзе дзьве сымболікі - сучасная (з 2021-ага рока), і аппазіцыйная (1991-1994). Дзякуй! [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 13:33, 21 лютага 2025 (+03)
*::P.S. Ва ўсім сьвеце прызнанна сучасняая сымболіка ;) [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 13:34, 21 лютага 2025 (+03)
*:::У артыкуле як раз падаецца абодва наборы сымболікі [[Беларусь#Сымболіка]]. Легітымнасьці няма ад моманту [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|тэрарыстычнага акту ў будынку парлямэнту Беларусі]]. Зьмена сымболікі ня мае ўсеагульнага прызнаньня ў сьвеце, бо такога прызнаньня ня мае адпаведны [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|незаконны і сфальсыфікаваны рэфэрэндум]]. Перад тым, як штосьці агрэсіўна прасоўваць, варта сьпярша дэталёва вывучаць пытаньне. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 15:09, 21 лютага 2025 (+03)
*::::Я маю на увазе на шаблёне, які зханодзіцца на пачатку артыкула, выкарыстовываць дьзве сымболікі. Так, рэфэрэндум у 1995-годзе быў і сфальсыфікаваны, але, давайце зайдзем у артыкулы пра Беларусь на самай першай вікіпэдыі - Анґельскай. Там бачна сучасная сымболіка на пачатковым шаблёне. [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 00:09, 22 лютага 2025 (+03)
*:::::Па-першае, падобнае тэхнічна немагчыма рэалізаваць прынамсі зь цяперашнім {{ш|Краіна2}}. Па-другое, [[Ангельская Вікіпэдыя]] (як і які іншы моўны разьдзел, і нават усе разам іншыя моўныя разьдзелы) ня маюць нейкага фармальнага (засьведчанага ў правілах) аўтарытэту ў асьвятленьне беларускіх пытаньняў: большасьць тамтэйшых рэдактараў — не беларусы, т.б. не дастаткова абазнаныя ў беларускіх пытаньні староньнія людзі. Зрэшты, як ужо зазначаў вышэй, адно толькі выдаленьне артыкула [[:en:Pahonia]] зь перанакіраваньне на [[Герб Летувы]] цудоўна паказвае ўвесь «аўтарытэт» ангельскага моўнага разьдзелу ў беларускім пытаньнях. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 13:23, 22 лютага 2025 (+03)
*::::::Глядзіце, калі я пам'ятаю, то на артыкуле пра Сырыю на расейскае вікіпэдыі некалькі раз було два сьцяга - Афіцыйны і &quot;Ісламісцкі&quot; (дэ-факта сьцяг урады - прыкладываю даказацельства (прабачце калі што, мая родная мова - Расейская) https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;oldid=142376852 
*::::::Гэта можна зрабіць, калі рэдагаваць &quot;проста&quot;, а ня кодам. [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 21:35, 22 лютага 2025 (+03)
*:::::::Нават калі хтосьці зробіць такую тэхнічную магчымасьць (цяпер гэта не працуе), то ўсё адно застаюцца іншыя аргумэнты: у картцы да артыкуле [[:en:Mariupol]] няма сьцягу Расеі, хоць тэхнічная магчымасьць яго дадаць ёсьць. Урэшце, сымболіка рэжыму стваралася, каб прынізіць беларусаў: «''Справа ж не ў геральдыцы. Таму што калі прыгадаць, навошта ўвогуле трэба было мяняць сымболіку, дык зразумела, што чым яна горш атрымалася, тым лепей. Бо яе замена была толькі правакуючым выпадам, прычым толькі адным — у камбінацыі зь некалькіх удараў.''» («мастак»-малявальнік [[Леанід Сініцын]]), таму яна ня мусіць асацыявацца зь беларускай нацыянальнай ідэнтычнасьцю (у тым ліку праз міжнародная прызнаную нацыянальную дзяржаву беларусаў), бо мэта ўвядзеньня той сымболікі — зьнішчэньне беларускай нацыянальнай ідэнтычнасьці. Урэшце, вам з вашай [[Родная мова|роднай (т.б. нацыянльнай)]] расейскай мовай няма чым заняцца як лезьці да беларусаў? --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:11, 22 лютага 2025 (+03)
*::::::::Таму што я сам Беларус. Зьмешанны (па мовам) брак у маіх бацькоў. Але беларускую мову я +- добра ведаю. А у мяне яшчэ ёсць такая вось рэч. У артыкуле пра Аўганістан (на шаблёні) ёсць сымболіка Талібаў. Я на жа таксама незаконная. Вось, я зараз &quot;экспэрэментую&quot; на конт дзьвух сымболік у шаблёні. Поспехі - ёсць, толькі шаблён дае тэхнічные тэксты. [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 22:21, 22 лютага 2025 (+03)
*:::::::::Сымболіка талібаў не стваралася іншаземцамі з мэтай зьнішчэньня афганскай нацыянальнай ідэнтычнасьці (зрэшты, ня ведаю, ці існуе такая, увогуле, бо зусім іншы рэгіён). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:26, 22 лютага 2025 (+03)
*::::::::::на конт дзьвух сымболік - гэта рэяльна немагчыма. Усё жа, прыйдзецца выкарыстовываць апазыцыйную сымболіку. [[Удзельнік:Panarec|Panarec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Panarec|гутаркі]]) 22:44, 22 лютага 2025 (+03)

== Ці не трэба было б уключыць абодва варыянты сцяга: як фактычны, так і сцяг дэмакратычнай апазіцыі? ==
'''Згодна з правіламі, неабходна захоўваць нейтральнасць.'''

'''Для вашай супольнасці, верагодна, пераважней бел-чырвона-белы сцяг, аднак ён не прадстаўляе інстытут, які кіруе Беларуссю ў цяперашні час. На сённяшні дзень краіна выкарыстоўвае чырвона-зялёны сцяг.'''

'''Таму мэтазгодна размясціць абодва варыянты, каб прадухіліць войны правак.'''
----[[Удзельнік:Zerkalo114|Zerkalo114]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Zerkalo114|гутаркі]]) 08:17, 26 кастрычніка 2026 (+03)

:Як адзначаюць і іншыя карыстальнікі, для Афганістана, які знаходзіцца пад уладай тэрарыстычнай арганізацыі, у якасці фактычнага сцяга таксама пазначаны менавіта сцяг гэтай арганізацыі. І не мае значэння, ці з’яўляецца Лукашэнка тэрарыстам або марыянеткай Расіі. Калі мы хочам захаваць нейтральнасць, неабходна размясціць абодва варыянты. [[Удзельнік:Zerkalo114|Zerkalo114]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Zerkalo114|гутаркі]]) 08:24, 26 кастрычніка 2026 (+03)</text>
      <sha1>r1e15dg2244ldnadpp5s4ifd1q36wdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сьпірт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1891</id>
    <revision>
      <id>2697641</id>
      <parentid>2693117</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Спірты?oldid=4994758</comment>
      <origin>2697641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138840" sha1="bd07p5z5piy9ueu1hxi8wj26er8vls2" xml:space="preserve">[[Файл:Methanol-3D-balls.png|thumb|250 px|Прасторавая пабудова [[мэтаноль|мэтанолю]] — прасьцейшага сьпірту]]
'''Сьпірт''' — [[арганічная хімія|арганічнае]] [[хімічнае злучэньне]], утворанае з [[вуглевадарод|вуглевадароднага]] [[радыкал (хімія)|радыкалу]] ды адной ці некалькіх [[гідраксільная група|гідраксільных групаў]] (''-OH''). У залежнасьці ад колькасьці гідраксільных групаў вылучаюцца ''аднаатомныя'' (''алькаголі''), ''двухатомныя'' (''гліколі''), ''трохатомныя'' і ''шмататомныя'' сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць [[бэнзол|бэнзольнае ядро]], называюцца ''араматычнымі'' (напрыклад, [[фэноль]]). Ніжэйшыя сьпірты — [[вадкасьць|вадкасьці]], вышэйшыя — [[цьвёрдае рэчыва|цьвёрдыя рэчывы]]. Сьпірты ёсьць слабымі [[кісьля|кісьлямі]], могуць утвараць [[соль|солі]] ([[алькагаляты]]). Вытворнымі ад сьпіртоў зьяўляюцца [[складаныя этэры|этэры]], [[тлушч|тлушчы]].

У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца [[этаноль]] (''CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;–CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;–OH''), які атрымліваецца пры [[браджэньне|браджэньні]] [[цукар|цукру]] ды зьяўляецца асноваю [[сьпіртовы напой|алькагольных напояў]], таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У [[хімічная прамысловасьць|хімічнай прамысловасьці]] выкарыстоўваюцца [[мэтаноль]], [[гліцэрын]], [[фэноль]], [[этыленгліколь]] ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататомныя сьпірты ўваходзяць у склад [[замяняльнікі цукру|замяняльнікаў цукру]].

Сьпірты складаюць вялікую і разнастайную клясу злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты лічацца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня [[арганічны сынтэз|арганічнага сынтэзу]], і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты ёсьць важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні.

== Гісторыя адкрыцьця ==
Хмельны расьлінны напой, які зьмяшчае [[этаноль]], вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасьці. Лічыцца, што ня менш чым за 8000 гадоў да нашай эры людзі былі знаёмыя з узьдзеяньнем закіслай садавіны, а пазьней — з дапамогай [[закісаньне|закісаньня]] атрымлівалі хмельныя напоі з этанолем у ім з садавіны і [[мёд]]у&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|title=9,000-Year-Old Beer Re-Created From Chinese Recipe|author=John Roach for National Geographic News|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F184WlhU?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|archivedate=2013-03-10|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;. Археалагічныя знаходкі сьведчаць, што ў [[Заходняя Азія|Заходняй Азіі]] [[вінаробства]] існавала яшчэ ў {{nobr|5400—5000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}, а на абшары сучаснага [[Кітай|Кітаю]], а менавіта ў правінцыі [[Хэнань]], знойдзеныя сьведчаньні вытворчасьці фэрмэнтаваных сумесяў з [[рыс]]у, мёду, [[Вінаградзіна|вінаграду]] і, магчыма, іншай садавіны, у эпоху раньняга [[нэаліт]]у, то бок ад 6500 да {{nobr|7000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Mousdale D. M.|загаловак=Biofuels: Biotechnology, Chemistry, and Sustainable Development|спасылка=https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous|месца=Boca Raton|выдавецтва=CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год=2008|pages=[https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous/page/n21 1]—2|isbn=978-1-4200-5124-7}}&lt;/ref&gt;.

Важнае адкрыцьцё, пра якое ўпершыню сьведчыць адзін з твораў, прыпісаных [[Джабір ібн-Гаян|Джабіру ібн-Гаяну]] IX стагодзьдзя н. э., зводзілася да таго, што {{iw|Дыстыляцыя праз соль|даданьне солі ў кіпячае віно|en|Salt-effect distillation}} павялічвае {{iw|Адносная лятучасьць пары|адносную лятучасьць|en|Relative volatility}} віна, і можа ўзвысіць узгаральнасьць  утворанай [[пара|пары]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}} (той жа кантэнт таксама даступны на [http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html сайце аўтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229003135/http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html |date=29 сьнежня 2015 }}).&lt;/ref&gt;. Упершыню сьпірт зь віна вылучылі ў {{nobr|VI—VII стагоддзях}} арабскія хімікі, а спосаб атрыманьня сьпірту зьмяшчаецца ў запісах пэрсыдзкага альхіміка [[Абу Бакр Мугамад ар-Разі|ар-Разі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Григорьева В. З.|загаловак=Водка известная и неизвестная. XIV-XX века|выдавецтва=Эннеагон Пресс|год=2007|старонкі=12|мова=ru|isbn=9785910510108}}&lt;/ref&gt;.
У [[Эўропа|Эўропе]] этылявы сьпірт быў атрыманы з прадуктаў закісаньня ў {{nobr|XI—XII стагодзьдзях}}, у [[Італія|Італіі]]&lt;ref name=&quot;ch-et&quot;&gt;{{кніга|частка = Этиловый спирт|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 994—997|мова = ru|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;.

У 1661 годзе ангельскі хімік [[Робэрт Бойль]] упершыню атрымаў мэтаноль [[Перапрацоўка нафты|перагонкай]] драўніны&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Myers R. L.|загаловак=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Giude|выдавецтва=Greenwood Press|год=2007|pages=174|мова=en|isbn=978-0-313-33758-1}}&lt;/ref&gt;. Абсалютаваны этаноль зь ягонай воднай рашчыны быў упершыню атрыманы ў 1796 годзе расейскім хімікам [[Тові Ловіц]]ам у перагонцы над [[паташ]]ам&lt;ref name=&quot;ch-et&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Forbes R. J.|загаловак=A Short History of the Art of Distillation: From the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal|выдавецтва=Brill|год=1970|старонкі=107—108|мова=en}}&lt;/ref&gt;.

У 1842 годзе нямецкі хімік [[Якаб Шыль|Якаб Шыль]] выявіў, што сьпірты ўтвараюць [[гомалягічны шэраг]], розьнячыся на некаторую сталую велічыню. Аднак, ён памыліўся, апісаўшы яе як C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Праз два гады, іншы хімік [[Шарль Фрэдэрык Жэрар|Шарль Жэрар]] усталяваў слушную гомалягічную розьніцу CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; і прадказаў формулу і ўласьцівасьці невядомага ў тыя гады [[прапаноль-1|прапілявага сьпірту]]&lt;ref name=&quot;soloviev&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Соловьёв Ю. И.|загаловак = История химии: Развитие химии с древнейших времен до конца XIX в. Пособие для учителей|выданьне = 2-е изд., перераб|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1983|старонкі = 32, 174—175, 240}}&lt;/ref&gt;. У 1850 годзе ангельскі хімік [[Аляксандар Ўільям Ўільямсан|Аляксандар Ўільямсан]], дасьледуючы рэакцыю [[алькагаляты|алькагалятаў]] з [[ёдэтан|этылёдыдам]], выявіў, што этылявы сьпірт ёсьць вытворным ад вады з адным замешчаным атамам вадароду, экспэрымэнтальна пацьвердзіўшы формулу C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH&lt;ref name=&quot;figur&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Фигуровский Н. А.|загаловак = История химии: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по хим. и биол. спец|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1979|старонкі = 132, 145, 176}}&lt;/ref&gt;. Упершыню сынтэз этанолю дзеяньнем [[серчаная кісьля|серчанай кіслаты]] на [[этылен]] зьдзейсьніў у 1854 годзе французскі хімік [[Марсэлен Бэртлё]]&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Першае дасьледаваньне [[мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] было зроблена ў 1834 годзе францускімі хімікамі [[Жан Батыст Дзюма|Жанам-Батыстам Дзюма]] і [[Эжэн Пэліго|Эжэнам Пэліго]]. Яны назвалі яго «мэтылявым або драўняным сьпіртам», бо ён быў знойдзены ў прадуктах сухой перагонкі драўніны. Сынтэз мэтанолю з [[Хлёрмэтан|мэтыльхлярыду]] ажыцьцявіў францускі хімік Марсэлен Бэртлё ў 1857 годзе. Ім жа ў 1855 годзе быў вынайдзены [[ізапрапілавы сьпірт]], атрыманы ўзьдзеяньнем серчанай кісьлі на [[прапілен]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Андреас Ф., Грабе К.|загаловак = Химия и технология пропилена|арыгінал = Propylenchemie|адказны = Под редакцией Полякова З.Н.|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|старонкі = 53}}&lt;/ref&gt;. Упершыню трацічны сьпірт ([[Трэт-бутаноль|2-мэтыльпрапаноль-2]]) сынтэзаваў у 1863 годзе расейскі хімік [[Аляксандар Бутлераў]], паклаўшы пачатак цэлай сэрыі экспэрымэнтаў у гэтым накірунку&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Двухатамны сьпірт [[этыленгліколь]] упершыню быў сынтэзаваны францускім хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Адольфам Вюрцам]] у 1856 годзе&lt;ref name=&quot;soloviev&quot; /&gt;. [[Гліцэрына]] была знойдзеныя ў прыродных тлушчах яшчэ ў 1783 годзе швэдзкім хімікам [[Карл Вільгэльм Шээле|Карлам Шээле]], аднак ягоны склад быў выяўлены толькі ў 1836 годзе, а сынтэз зроблены з [[ацэтон]]у ў 1873 годзе [[Шарль Фрыдэль|Шарлем Фрыдэлем]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Рахманкулов Д. Л., Кимсанов Б. X., Чанышев Р. Р.|загаловак = Физические и химические свойства глицерина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 2003|старонкі = 8|isbn = 5-7245-1228-9}}&lt;/ref&gt;.

== Знайдаваньне ў прыродзе ==
[[Файл:Menthol structure.svg|значак|Прыродны сьпірт [[мэнтоль]] сустракаецца ў [[мята|мяце]] і [[геранія|гераніі]].]]
Сьпірты шырока распаўсюджаныя ў прыродзе як у простым выглядзе, гэтак і ў складзе [[складаныя этэры|складаных этэраў]].

[[Мэтаноль|Мэтылявы сьпірт]] у невялікай колькасьці зьмяшчаецца ў некаторых расьлінах, напрыклад у [[баршчэўнік]]у{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|118—119}}. [[Этаноль|Этылявы сьпірт]] ёсьць натуральным прадуктам анаэробнага [[закісаньне|закісаньня]] арганічных прадуктаў, якія зьмяшчаюць [[вугляводы]], пад узьдзеяньнем [[дрожджы|дрожджаў]] роду ''[[Saccharomyces cerevisiae|Saccharomyces]]'' і [[бактэрыі|бактэрыяў]] ''[[Zimomonas]]'' і часта ўтвараюцца ў пракіслых ягадах і садавіне. Пры гэтым вугляводы праз пасьлядоўнасьць фэрмэнтатыўных рэакцыяў, якая менуецца [[гліколіз]]ам, ператвараюцца ў [[піравінаградная кісьля|піруват]], які далей пад узьдзеяньнем [[піруватдэкарбаксілаза (фэрмэнт)|піруватдэкарбаксілазы]] пераходзіць у [[ацэтальдэгід]]. Апошні затым пры наяўнасьці [[алкагольдэгідрагеназа|алкагольдэгідрагеназы]] акцэптуе аднаўленчы эквівалент ад адноўленай формы [[нікатынамідадэніндынуклеатыд|NAD]] (аднаўленьне NAD адбываецца на адной з стадыяў гліколізу), што дае этаноль як канчатковы прадукт. Гэты працэс ня толькі ёсьць прычынай назапашваньня этанолу ў прыродных аб’ектах, але і актыўна выкарыстоўваецца ў вінаробстве, браварстве і пякарнай прамысловасьці{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|316—317}}. Падчас закісаньня могуць утварацца таксама і іншыя сьпірты, напрыклад, [[ізапрапаноль]]&lt;ref name=&quot;GusevMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Гусев М. В., Минеева Л. А. |загаловак=Микробиология |адказны=Рецензенты: кафедра микробиологии Ленинградского государственного университета |выданне=2-е изд |месца=Масква |выдавецтва=Издательство Московского университета |год=1985 |старонак=376 |тыраж=10200 |мова=ru}}&lt;/ref&gt;, [[бутаноль-1]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|337}}, бутандыёль-2,3&lt;ref name=&quot;SchlegelMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Шлегель Г. |загаловак=Общая микробиология |арыгінал=Allgemeine Mikrobiologie |адказны=Перевод с немецкого Л. В. Алексеевой, Г. А. Куреллы, Н. Ю. Несытовой |выданне=Перевод 6-го изд |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1987 |старонак=567 |тыраж=22300}}&lt;/ref&gt;.

У [[Этэрныя алеі|этэрных алеях]] зялёных частак многіх расьлінаў зьмяшчаецца (''Z'')-гексэн-3-ол-1 («сьпірт лісьцяў»), які надае ім характэрны пах&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Васильев А. А., Черкаев Г. В., Никитина М. А.
 |url = http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem&amp;cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |title = Новый подход к душистым веществам с запахом зелени
 |format = pdf
 |publisher = Англо-русскоязычный общественный химический журнал 
«Бутлеровские сообщения»
 |accessdate = 2009-09-11
 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304194342/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem%26cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |archivedate = 2016-03-04
 |url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;.
Таксама ў расьлінным сьвеце вельмі шырока прадстаўленыя [[тэрпэнавыя сьпірты]], многія зь якіх ёсьць [[пахкае рэчыва|пахкімі рэчывамі]]. Да прыкладу, [[барнэоль]] (складнік драўніны барнэокамфоравага дрэва), [[мэнтоль]] (у [[мята|мяце]], [[геранія|гераніі]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|59}}, [[гераніёль]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|1024}} і [[цытранэлёль]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Цитронеллол|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H.C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 774|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt; (складнікі кветкавых [[этэрныя алеі|этэрных алеяў]]), [[фэнхоль]] (у смале іглічных дрэваў і пладах [[фэнхель|фэнхелю]]) і іншыя.

У жывёльным і расьлінным сьвеце пашыраны кандэнсаваныя тэтрацыклічныя сьпірты (вытворныя [[ганан]]у), якія маюць высокую біялягічную актыўнасьць і стасуюцца да клясы [[стэроіды|стэроідаў]], напрыклад, [[халестэрын]], які зьмяшчаецца ў вузах практычна ўсіх жывых арганізмаў, асабліва [[жывёлы|жывёлаў]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|229}}. Асобную групу стэроідаў складаюць [[жоўцевыя сьпірты|жоўцевыя шмататамныя сьпірты]], якія знаходзяцца ў [[жоўць|жоўці]] жывёлаў і чалавека, як то [[буфоль]], [[халестантэтроль]], [[халестанпэнтоль]], [[міксіноль]], [[стымноль]], [[хімэроль]] ды іншыя{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|280}}. У прыродзе сустракаюцца разнастайныя сьпіртавыя вытворныя вугляводаў, як то [[сарбіт]] (зьмяшчаецца ў ягадах [[вішня|вішні]] і [[рабіна|рабіны]])&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SPIRTI.html Спирты]. Кругосвет.&lt;/ref&gt;, [[маніт]] (у [[ясень|ясені]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|362}} і гэтак далей. У 1959 годзе нямецкім хімікам [[Адольф Фрыдрых Бутэнант|Адольфам Бутэнантам]] пры вывучэньні экстракту саміцы [[папрадуха шаўкоўна|папрадухі шаўкоўны]] быў адкрыты плоцевы атрактант, названы [[бамбіколь|бамбіколем]]&lt;ref name=&quot;feromone&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Лебедева К. В., Миняйло В. А., Пятнова Ю. Б.|загаловак = Феромоны насекомых|месца = М.|выдавецтва = «Наука»|год = 1984|старонкі = 6—7, 79—82}}&lt;/ref&gt;. Далейшае вывучэньне [[фэрамоны|фэрамонаў]] казурак выявіла, што значная частка гэтых фэрамонаў падаюцца ў выглядзе сьпіртоў&lt;ref name=&quot;feromone&quot; /&gt;.

== Мэтабалізм сьпіртоў у арганізьме чалавека ==

=== Фізыялягічная роля сьпіртоў ===
Многія сьпірты ёсьць складнікамі важных біяхімічных працэсаў, якія адбываюцца ў жывым арганізьме. Гэтак, некаторыя [[вітаміны]] адносяцца да клясы сьпіртоў, напрыклад, [[вітамін А]] (рэтыноль)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Химическая энциклопедия|адказны=Под ред. И. Л. Кнунянца|месца=Масква|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=1|старонкі=382|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}&lt;/ref&gt;, [[вітамін D]] ([[эргакальцыфэроль]] і іншыя). [[Стэроіды|Стэроідныя гармоны]], сярод якіх ёсьць і сьпірты ([[эстрадыёль]], [[картызол]] і іншыя), удзельнічаюць у рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыях арганізма.

[[Файл:Ethanol metabolism.png|значак|[[Мэтабалізм]] [[этаноль|этанолю]] ў чалавечым арганізьме&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Bullock C.|загаловак=The biochemistry of alcohol metabolism — A brief review|мова=en|выданьне=Biochemical Education|год=1990|том=18|нумар=2|старонкі=62—66|doi=10.1016/0307-4412 (90)90174-M}}&lt;/ref&gt;.]]
[[Гліцэрына]] ёсьць асновай больш чым паловы прыродных [[ліпіды|ліпідаў]], якія ўяўляюць сабою ейныя [[складаныя этэры]] з [[тлустыя кісьлі|тлустымі кісьлямі]] і ёсьць крыніцамі энэргіі для арганізма&lt;ref name=&quot;Овчинников&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Овчинников Ю. А.|загаловак=Биоорганическая химия|месца=Масква|выдавецтва=Просвещение|год=1987|старонкі=516}}&lt;/ref&gt;. Таксама гліцэрына бярэ ўдзел у [[глюканэагенэз]]е, то бок працэсе ўтварэньня [[Глюкоза|глюкозы]] ў [[Печань|печані]]. Пры гэтым гліцэрына пад узьдзеяньнем [[Фэрмэнты|фэрмэнтаў]] ператвараецца ў [[гліцэральдэгід-3-фасфат]], які далей трапляе ў мэтабалічны шлях глюканэагенэзу&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Кольман Я., Рём К.-Г.|загаловак=Наглядная биохимия|адказны=Пер. с нем.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2011|старонкі=156|isbn=978-5-9963-0620-6}}&lt;/ref&gt;. Фізыялягічна важным [[шмататамныя сьпірты|паліёлем]] ёсьць [[Іназытоль|''міё''-іназытоль]].

Сярод ніжэйшых сьпіртоў з пункту гледжаньня фізыялёгіі найбольшую цікавасьць мае [[этаноль]]. У чалавечым арганізьме этаноль ёсьць натуральным мэтабалітам і ў норме прысутны ў крыві ў вельмі нізкіх канцэнтрацыях. Таксама этаноль можа трапляць у арганізм зь ежай. Этаноль у арганізьме чалавека мэтабалізуецца пераважна ў [[Печань|печані]]. Пад узьдзеяньнем цытазольнага фэрмэнту [[Алькагальдэгідрагенэза|алькагальдэгідрагеназы]] этаноль трапляе пад атляняньне ў [[ацэтальдэгід]], які далей перапрацоўваецца мітахандрыяльнай [[альдэгіддэгідрагеназа]]й у [[ацэтаты|ацэтат]]. Ацэтат пасьля актывацыі кароткаланцужковай ацыль-каэнзым А-сынтэтазай можа далей разбурацца ў [[Цыкль Крэбса|цыклю Крэбса]]&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Ленинджер А. |частка=26.3 Этанол также служит источником энергии |загаловак=Основы биохимии |арыгінал=Principles of Biochemistry |адказны=Перевод с английского канд. биол. наук В. Г. Горбулева, канд. биол. наук М. Д. Гроздовой и канд. мед. наук С. Н. Преображенского, под редакцией акад. В. А. Энгельгардта и проф. Я. М. Варшавского |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1985 |том=3 |старонкі= 821—822 |старонак=1056 |тыраж=25000}}&lt;/ref&gt;. Ва ўтылізацыі этанолю другасную ролю грае таксама [[Пэраксысома|мікрасамальная]] этаноль-акісьляльная сыстэма, прадстаўленая [[Цытахром P450|цытахромам P450]] і [[каталаза]]й&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;/&gt;. Пры высокім утрыманьні алькаголю ў крыві фэрмэнты не даюць рады з акісьленьнем ацэтальдэгіду да ацэтату, і ў арганізьме адбываецца назапашваньне ацэтальдэгіду, які ў 10—30 разоў больш таксычны за этаноль&lt;ref name=Sprince74&gt;{{артыкул |загаловак=Protection against acetaldehyde toxicity in the rat by L-cysteine, thiamin and L-2-methylthiazolidine-4-carboxylic acid |выданьне={{iw|Inflammation Research|Agents Actions|en|Inflammation Research}} |том=4 |нумар=2 |старонкі=125—130 |pmid=4842541 |doi=10.1007/BF01966822 |спасылка=http://www.springerlink.com/content/w307w62037125v33/ |мова=en |тып=journal |аўтар=Sprince H., Parker C. M., Smith G. G., Gonzales L. J. |месяц=4 |год=1974}}{{Недаступная спасылка|date=Сьнежань 2019}}&lt;/ref&gt;, за кошт чаго адбываецца атручваньне арганізма, гэтак званае [[пахмельле]]. Паводле энэргетычнай каштоўнасьці для арганізма этаноль (7 ккал/г) займае прамежкавае становішча паміж вугляводамі (4,1 ккал/г) і тлушчамі (9,3 ккал/г). Унёсак этанолю ў агульную калярыйнасьць ежы ў ня хворых на [[алькагалізм]] дарослых людзей можа дасягаць 12 %. Аднак спажываньне этанолю як харчовы прадукт і крыніца энэргіі мае шэраг недахопаў зь біяхімічнага пункту гледжаньня. Акрамя ўтварэньня таксычнага ацэтальдэгіду, да такіх заганаў варта прылічыць той факт, што залішнія калёрыі, якія трапілі ў арганізм у форме этанолю, могуць назапасіцца толькі ў тлушчах, бо магчымасьць пераўтварэньня этанолю ў вугляводы ў чалавечым арганізьме бракуе&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;. Апроч таго, этаноль парушае іншыя [[Мэтабалізм|мэтабалічныя]] працэсы: [[Інгібаваньне|інгібуе]] [[глюканэагенэз]] (гэта ёсьць прычынай [[Гіпаглікемія|гіпаглікеміі]] пры ўжываньні вялікіх дозаў алькаголю), паскарае зьяўленьне [[Цытакіны|цытакінаў]], зьмяняе канцэнтрацыю [[Гармоны|гармонаў]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Wiese J. G., Shlipak M. G., Browner W. S.|загаловак=The Alcohol Hangover|мова=en|выданьне=Annals of Internal Medicine|год=2000|том=132|нумар=11|старонкі=897—902|pmid=10836917}}&lt;/ref&gt;. Алькагольныя напоі зьмяшчаюць вельмі мала вітамінаў і мінэральных рэчываў, што таксама можа займець нэгатыўны ўплыў на здароўе. Таксама харчовы этаноль сам нашмат даражэйшы за энэргетычна эквівалентную колькасьць цукру&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;.

=== Таксычнасьць сьпіртоў ===
Аднаатамныя гранічныя сьпірты ўводзяць арганізм у [[Наркоз|нарказападобны]] стан, а таксама маюць таксычнае дзеяньне&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Ковтуненко В. А.|загаловак = Лікарські засоби з дією на центральну нервову систему|спасылка = https://archive.org/details/isbn_9665691708|месца = Кіеў|год = 1997|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_9665691708/page/n45 46]|старонак = 464|isbn = 966-569-170-8|мова =uk}}&lt;/ref&gt;.

[[Мэтылявы сьпірт]] — моцная атрута, асабліва пры ўжываньні, нэрвовага і сэрцава-судзіннага ўзьдзеяньня з выяўленым [[Кумуляцыя (мэдыцына)|кумулятыўным эфэктам]]; пашкоджвае органы зроку ажно да поўнай [[Сьлепата|сьлепаты]]. У вялікіх дозах (30 г і больш) ёсьць прычынай сьмерці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бухгалтер Э. Б.|загаловак=Метанол и его использование в газовой промышленности|месца=Масква|выдавецтва=Недра|год=1986|старонкі=180}}&lt;/ref&gt;. [[Этылявы сьпірт]] валодае таксычным эфэктам. Хутка ўсмоктваецца праз [[сьлізьніца|сьлізьніцу]] [[страўнік]]а і [[Тонкая кішка|тонкага кішэчніка]], дасягаючы максымальнага засяроджваньня ў крыві праз 60—90 хвілінаў па ўжываньні&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|title=Метаболизм этанола|accessdate=2013-05-08|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161155/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Этаноль выклікае спачатку ўзбуджэньне, а затым рэзкі прыгнечаны стан [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральнай нэрвовай сыстэмы]] (у тым ліку разбурае мазгавую абалонку); ягонае ўжываньне прыводзіць да парушэньня найважнейшых функцыяў арганізма, цяжкага пашкоджаньня органаў і сыстэмаў, а таксама робіць эмбрыятаксычнае і [[тэратаген]]нае ўзьдзеяньні. [[Ізапрапілавы сьпірт]] паводле свайго таксычнага ўзьдзеяньня нагадвае этаноль, выклікаючы прыгнечаньне цэнтральнай нэрвовай сыстэмы і пашкоджваючы вантробы. У высокай канцэнтрацыі прыводзіць да комы, канвульсіяў і сьмяротнага зыходу (каля 3—4 г/кг)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = The Clinical Toxicology Laboratory: Contemporary Practice of Poisoning Evaluation|адказны = Edired by Shaw L. M.|выдавецтва = Amer. Assoc. for Clinical Chemistry|год = 2001|pages = 173—174, 186|isbn = 1-890883-53-0}}&lt;/ref&gt;.

У сувязі з шырокім выкарыстаньнем найпрасьцейшых сьпіртоў у розных галінах прамысловасьці і, у прыватнасьці, як распушчальнікі, небясьпечным ёсьць іхняе інгаляцыйнае ўзьдзеяньне. Вострае таксычнае ўзьдзеяньне сьпіртоў, выпрабаванае на пацуках, выявілася ў наступных інгаляцыйных канцэнтрацыях:
* мэтылявы сьпірт: 3,16 % цягам 18—21 гадзінаў — 100 % лятальнасьць; 2,25 % цягам 8 гадзінаў — наркатычны эфэкт; 0,8 % цягам 8 гадзінаў — [[летаргія]];
* этылявы сьпірт: 3,2 % цягам 8 гадзінаў — частковая лятальнасьць; 2,2 % цягам 8 гадзінаў — глыбокі наркоз; 0,64 % цягам 8 гадзінаў — летаргія;
* ізапрапілавы сьпірт: 1,2 % цягам 8 гадзінаў — 50 % лятальнасьць; 1,2 % цягам 4 гадзінаў — наркатычны эфэкт&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар = Daniel C., Nachtman J. P. |частка = Toxicology of Alcohols, Ketones and Esters--Inhalation |загаловак = Review of Inhalants: Euphoria to Dysfunction |спасылка = http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |адказны = Editors: Charles Wm. Sharp, Ph.D., Mary Lee Brehm, Ph.D. |выдавецтва = National Institute of Drug Abuse |год = 1977 |pages = 112—116 |серыя = Research Monograph (15) |archive-date = 2011-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf}} {{Cite web |url=http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-10-14 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |dead-url=unfit }}&lt;/ref&gt;.

[[Этыленгліколь]] вельмі таксычны пры пераральным трапленьні ў арганізм, пашкоджвае [[цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] і [[Нырка|ныркі]]. Сьмяротная мерка складае 1,4 г/кг масы цела.

== Фізычныя ўласьцівасьці і будова ==
[[Файл:Alcohol general.svg|значак|Геамэтрыя сувязі C−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]].]]
Малекулы сьпіртоў, падобна малекуле [[вада|вады]], маюць кутнюю будову. Кут R−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]] роўны 108,5°&lt;ref name=&quot;neyland&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Нейланд О. Я.|загаловак = Органическая химия: Учеб. для хим. вузов|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5060014711|месца = Масква|выдавецтва = «Высшая школа»|год = 1990|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5060014711/page/n286 286]—287|isbn = 5-06-001471-1}}&lt;/ref&gt;. Атам [[тлен|кіслароду]] гідраксільнай групы знаходзіцца ў стане [[гібрыдызацыя (хімія)|''sp''³-гібрыдызацыі]]. Сьпірты маюць істотна больш высокія тэмпэратуры тапленьня і кіпеньня, чым можна было бы меркаваць на падставе фізычных уласьцівасьцяў роднасных злучэньняў. Гэтак, з шэрагу маназамешчаных вытворных [[мэтан]]у, [[мэтаноль]] мае незвычайна высокую тэмпэратуру кіпеньня, не зважаючы на адносна невялікую [[малекулярная маса|малекулярную масу]]&lt;ref name=&quot;sch1&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2009-04-01|url=http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084|title=Термодинамические показатели органических соединений|work=Новый справочник химика и технолога. Общие сведения. Строение вещества. Физические свойства важнейших веществ. Ароматические соединения. Химия фотографических процессов. Номенклатура органических соединений. Техника лабораторных работ. Основы технологии. Интеллектуальная собственность|publisher=ChemAnalitica.com|accessdate=2009-08-27|url-status=live|archive-date=2011-07-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20110708141727/http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084
}}&lt;/ref&gt;:

'''Малекулярныя масы і тэмпэратуры кіпеньня мэтану і некаторых ягоных вытворных'''&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|выданьне=Изд. 2-е, испр. и доп|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1978}}&lt;/ref&gt;:
{|class=&quot;standard&quot; width=80%
 !align=&quot;center&quot; width=25%|
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтаноль]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Хлёрмэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Cl
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Нітрамэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Браммэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Br
 |-
 |[[Малярная маса]], г/моль
 |align=&quot;center&quot; | 16,04
 |align=&quot;center&quot; | 32,04 
 |align=&quot;center&quot; | 50,48
 |align=&quot;center&quot; | 61,04
 |align=&quot;center&quot; | 94,94 
 |-
 |[[Тэмпэратура кіпеньня]], °С
 |align=&quot;center&quot; | −161,5
 |align=&quot;center&quot; | 64,5
 |align=&quot;center&quot; | −24,2 
 |align=&quot;center&quot; | 101,2
 |align=&quot;center&quot; | 3,6 
 |}

[[Файл:Methanol-3D-balls.png|значак|Прасторавая будова мэтанолю.]]
Высокія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў тлумачацца наяўнасьцю міжмалекулярных [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]]&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Энэргія вадароднай сувязі значна ніжэйшая за энэргію кавалентнай [[энэргія разрыву хімічнай сувязі|хімічнай сувязі]]. Гэтак, напрыклад, для мэтанолю энэргія вадароднай сувязі складае 16,7 [[джоўль|кДж]]/[[моль]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Maréchal Y.|загаловак=The Hydrogen Bond and the Water Molecule: The Physics and Chemistry of Water, Aqueous and Bio-Media|спасылка=https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare|выдавецтва=Elsevier|год=2007|старонкі=[https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare/page/n32 18]|isbn=0-444-51957-2|мова=en}}&lt;/ref&gt;, тады як сувязі C−H, C−O і O−H маюць энэргію 391,7, 383,5 і 428,8 кДж/моль адпаведна&lt;ref name=&quot;es&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава I. Энергии разрыва связей|загаловак=Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны=Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1974|старонкі=83|мова=ru }}&lt;/ref&gt;. Тым ня менш, уплыў вадародных сувязей на фізычныя ўласьцівасьці сьпіртоў вельмі значны.

[[Файл:Hbondalcohol.svg|значак|зьлева|Міжмалекулярныя вадародныя сувязі ў сьпіртах.]]
Малекулы сьпірту, маючы дзьве палярныя сувязі C−O і O−H, маюць [[дыпольны момант]] ({{nobr|~5,3—6,0{{e|−30}} Кл·м}})&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Электрастатычныя зарады ў малекуле мэтанолю складаюць: на атаме вугляроду {{nobr|0,297 {{math|''e''}}}}; на атаме гідраксільнага вадароду {{nobr|0,431 {{math|''e''}}}}; на атаме кіслароду {{nobr|−0,728 {{math|''e''}}}}&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Бушуев Ю. Г., Дубинкина Т. А.|загаловак = Компьютерное моделирование структур метанола и жидкого метана|выданьне = Журнал физической химии|год = 1996|том = 70|нумар = 9|старонкі = 1629|мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Аж [[энэргія іянізацыі]] сьпіртоў ніжэй, чым у вады (10,88 эВ для мэтанолю супраць 12,61 эВ для вады)&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Глава III. Потенциалы ионизации|загаловак = Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны = Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца = Масква|выдавецтва = «Наука»|год = 1974|старонкі = 247—248, 276|мова = ru }}&lt;/ref&gt;, што тлумачыцца электранадонарным эфэктам алькільнай групы.

Уплыў гідраксільнай групы асабліва вялікі на злучэньні зь невялікім вуглевадародным ланцужком. Да прыкладу, мэтаноль і этаноль неабмежавана зьмешваюцца з вадою і маюць даволі высокія шчыльнасьці і тэмпэратуры кіпеньня для сваёй малекулярнай масы, у той час як вышэйшыя сьпірты гідрафобныя і мала розьняцца паводле ўласьцівасьцяў ад адпаведных вуглевадародаў&lt;ref name=&quot;roberts&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Робертс Дж., Касерио М.|загаловак = Основы органической химии|арыгінал = Basic principles of organic chemistry|адказны = Под редакцией академика Несмеянова А. Н.|выданьне = 2-е, дополненное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1978|том = 1|старонкі = 401}}&lt;/ref&gt;.

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты аліфатычных гранічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;vs&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава XIV. Физико-химические свойства жирных спиртов|загаловак=Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства)|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00099263|адказны=Под редакцией С. М. Локтева|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1970|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00099263/page/n142 283]—295}}&lt;/ref&gt;'''}}
{|class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sub&gt;D&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;
 |-
 | [[Мэтаноль]]
 | CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |64,7
 |align=&quot;center&quot; |−97,78
 |align=&quot;center&quot; |791,5
 |align=&quot;center&quot; |1,32855
 |- 
 | [[Этаноль]]
 | C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |78,3
 |align=&quot;center&quot; |−114,65
 |align=&quot;center&quot; |789,5
 |align=&quot;center&quot; |1,36139
 |- 
 | [[Прапаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |97,2
 |align=&quot;center&quot; |−124,10
 |align=&quot;center&quot; |803,5
 |align=&quot;center&quot; |1,38556
 |- 
 | [[Прапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CH(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)OH
 |align=&quot;center&quot; |82,5
 |align=&quot;center&quot; |−87,95
 |align=&quot;center&quot; |786,2
 |align=&quot;center&quot; |1,37711
 |- 
 | [[Бутаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |117,8
 |align=&quot;center&quot; |−88,64
 |align=&quot;center&quot; |808,6
 |align=&quot;center&quot; |1,39929
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-1]]
 | (СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СНСН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ОН
 |align=&quot;center&quot; |108,0
 |align=&quot;center&quot; |−101,97
 |align=&quot;center&quot; |802,1
 |align=&quot;center&quot; |1,39549
 |- 
 | [[Бутаноль-2]]
 |&amp;nbsp;СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;СН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СН(ОН)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |99,5
 |align=&quot;center&quot; |−114,70
 |align=&quot;center&quot; |806,0
 |align=&quot;center&quot; |1,39240 (пры 22 °C)
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;(СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;С(OH)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |82,9
 |align=&quot;center&quot; |25,82
 |align=&quot;center&quot; |765,2 (пры 40 °C)
 |align=&quot;center&quot; |1,38779
 |- 
 | [[Пэнтаноль|Пэнтаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |138,0
 |align=&quot;center&quot; |−77,59
 |align=&quot;center&quot; |813,3
 |align=&quot;center&quot; |1,40999
 |- 
 | [[Гексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |157,1
 |align=&quot;center&quot; |-47,40
 |align=&quot;center&quot; |821,7
 |align=&quot;center&quot; |1,41816
 |- 
 | [[Гептаноль]]
 | C&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |176,3
 |align=&quot;center&quot; |−32,80
 |align=&quot;center&quot; |824,0
 |align=&quot;center&quot; |1,42351
 |-
 | [[Актаноль]]
 | C&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |195,1
 |align=&quot;center&quot; |−16,30
 |align=&quot;center&quot; |822,7
 |align=&quot;center&quot; |1,42920
 |-
 | [[Нананоль]]
 | C&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;19&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |213,5
 |align=&quot;center&quot; |−5,00
 |align=&quot;center&quot; |827,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43325
 |-
 | [[Дэканоль]]
 | C&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |231,0
 |align=&quot;center&quot; |6,00
 |align=&quot;center&quot; |826,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43660
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак='''Некаторыя фізычныя канстанты аліцыклічных, араматычных і негранічных сьпіртоў }}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Алілавы сьпірт|Прапэн-2-ол-1]]
 | CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |96,9
 |align=&quot;center&quot; |−129
 |align=&quot;center&quot; |852,0
 |align=&quot;center&quot; |1,4133
 |- 
 | [[Прапаргілавы сьпірт|Прапін-2-ол-1]]
 | CH≡CCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |113,6
 |align=&quot;center&quot; |−48
 |align=&quot;center&quot; |948,5
 |align=&quot;center&quot; |1,4322
 |- 
 | [[Цыклягексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |161,1
 |align=&quot;center&quot; |25,15
 |align=&quot;center&quot; |941,6
 |align=&quot;center&quot; |1,4648
 |- 
 | [[Фэнілкарбіноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |205,0
 |align=&quot;center&quot; |−15,3
 |align=&quot;center&quot; |1041,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5396
 |- 
 | [[2-Фэнілэтаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |218,2
 |align=&quot;center&quot; |−27,0
 |align=&quot;center&quot; |1020,2
 |align=&quot;center&quot; |1,5325
 |- 
 | [[3-Фэнілпрапэн-2-ол-1]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |256—258
 |align=&quot;center&quot; |34
 |align=&quot;center&quot; |1044,0
 |align=&quot;center&quot; |1,5819
 |- 
 | [[2-Фурылькарбіноль]]
 | (C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |155
 |align=&quot;center&quot; |—
 |align=&quot;center&quot; |1131,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5324
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты шмататамных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;/&gt;}}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Гліцэрына]]
 |&amp;nbsp;HOCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH(OH)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |290
 |align=&quot;center&quot; |20
 |align=&quot;center&quot; |1260,4
 |align=&quot;center&quot; |1,4729
 |- 
 | [[Пэнтаэрытрыт]]
 | C (CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |
 |align=&quot;center&quot; |263,5
 |align=&quot;center&quot; |1397
 |align=&quot;center&quot; |1,548
 |- 
 | [[Этыленгліколь]]
 | OHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |197,85
 |align=&quot;center&quot; |–12,6
 |align=&quot;center&quot; |1115,5
 |align=&quot;center&quot; |1,432
|}
{{Канец схаванага блёку}}

== Хімічныя ўласьцівасьці ==
Хімічныя ўласьцівасьці сьпіртоў вызначаюцца наяўнасьцю ў іх [[Гідраксільная група|гідраксільнай групы]]. Паколькі гідраксільная група ёсьць [[палярнасьць хімічных сувязяў|палярнай]], яна можа гетэралітычна [[Электралітычная дысацыяцыя|дысацыяваць]], асабліва, пад узьдзеяньнем моцных [[аснова (хімія)|асноваў]]. Такім чынам, сьпірты маюць уласьцівасьці слабых [[кісьля|кісьляў]]. Акрамя таго, высокая [[электраадмоўнасьць]] кіслароду абумоўлівае наяўнасьць [[электрафіл]]ьнага атаму вугляроду і, адпаведна, здольнасьць сьпіртоў трапляць пад [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня]] пад узьдзеяньнем шэрагу нуклеафілаў. Нарэшце, атам кіслароду гідраксільнай групы мае нуклеафільны характар, таму сьпірты могуць выступаць [[нуклеафіл]]амі ў рэакцыях [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]] і [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]]. Таксама для сьпіртоў уласьцівыя рэакцыі [[атляняньне|атляняньня]].

=== Дысацыяцыя і кісьлінна-асноўныя ўласьцівасьці ===

==== Кісьлінныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты здольныя выяўляць як кісьлінныя, гэтак і асноўныя ўласьцівасьці. Як слабыя [[кісьля|кісьлі]], сьпірты дысацыююць паводле сувязі [[Кісларод|O]]−[[Вадарод|H]] з утварэньнем алькаксыд-іёну. Дысацыяцыя вельмі слабая, пагатоў настолькі, што яны не ўважаюцца за электраліты і не праводзяць электрычны ток. Кісьлінныя характарыстыкі сьпіртоў ацэньваюць паводле [[Канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] ''K&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''.

: &lt;chem&gt;ROH{} + H2O &lt;=&gt; RO- + H3O+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_\text{a} = \frac{[\ce{RO-}] \cdot [\ce{H3O+}]}{[\ce{ROH}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\mathrm{p}K_\text{a} = -\log K_\text{a}.&lt;/math&gt;

У воднай рашчыне кісьліннасьць сьпіртоў зьніжаецца з павелічэньнем малекулярнай масы і разгалінаванасьці вуглевадароднага ланцуга. Гэта зьвязваюць з павелічэньнем станоўчага [[індуктыўны эфэкт|індуктыўнага эфэкту]] алькільных замяшчальнікаў у гэтым шэрагу і памяншэньнем устойлівасьці ўтворанага алькаксыд-іёну за кошт лякалізацыі адмоўнага ладунку на атаме кіслароду&lt;ref name=&quot;chem1&quot;&gt;{{cite web|author=Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М.|datepublished=1999|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|title=Раздел III. Свойства одноатомных спиртов|work=Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги|publisher=ChemNet. Химический факультет МГУ|accessdate=2009-08-28|archive-date=2009-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117122014/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Агулам, электронаакцэптарныя замяшчальнікі (−NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, −CN, −F, −Cl, −Br, −I, −OR і іншыя) павялічваюць кісьліннасьць сьпіртоў (памяншаюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Наадварот, электранадонарныя замяшчальнікі (напрыклад, алькільныя замяшчальнікі) памяншаюць кісьліннасьць сьпіртоў (павялічваюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Гэтак, ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;'' [[трыфтарэтаноль|2,2,2-трыфтарэтанолю]] мае значэньне 12,43 (супраць 15,9 у этанолю), а цалкам фтарыраванага ''трэт''-бутанолю — 5,4 (супраць 17,7 у ''трэт''-бутанолю)&lt;ref name=&quot;mcmurry&quot;&gt;{{кніга|аўтар=McMurry J.|загаловак=Organic chemistry|выданьне=Seven edition|выдавецтва=Thomson|год=2008|pages=604, 658|isbn=0-495-11258-5}}&lt;/ref&gt;. Параўнальная кісьліннасьць сьпіртоў і злучэньняў іншых клясаў схематычна прадстаўлена на малюнку&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|title=Evans pKa Table|last=Evans D. A.|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011459/http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|archivedate=2013-10-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
: [[Файл:PKa of Alcohols.png|600пкс|Канстанты кісьліннасьці некаторых сьпіртоў.]]

Як слабыя кісьлі, сьпірты ўтвараюць рэакцыі з [[лужныя мэталы|лужнымі]], [[лужназямельныя мэталы|лужназямельнымі]] і некаторымі іншымі мэталамі, і з моцнымі [[аснова (хімія)|асновамі]], напрыклад, [[гідрыды|гідрыдамі]] або [[аміды|амідамі]] мэталаў, [[Рэакцыя Грын’яра|рэактывамі Грын’яра]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|243}}.
: [[Файл:Alcohols acidity.png|400пкс|Рэакцыя сьпіртоў з [[каль|калем]].]]

==== Асноўныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты могуць таксама паводзіцца як слабыя [[аснова Люіса|асновы Люіса]], утвараючы з моцнымі мінэральнымі кісьлямі солі алькаксонію, а таксама даючы донарна-акцэптарныя комплексы з [[кісьля Люіса|кісьлямі Люіса]]. Звычайна падобныя рэакцыі не спыняюцца на зазначанай стадыі і вядуць да [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] гідраксільнай групы або [[рэакцыя дэгідратацыі|адшчапленьня вады]].

: &lt;chem&gt;ROH{} + HX &lt;=&gt; ROH2+ + X-&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;ROH{} + AlCl3 &lt;=&gt; ROH+AlCl3-&lt;/chem&gt;

Колькасна асноўнасць сьпіртоў ацэньваюць паводле [[канстанта асноўнасьці|канстанты асноўнасьці]] p''K&lt;sub&gt;b&lt;/sub&gt;'' або павязанай зь ёю [[канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] спалучанай кісьлі p''K''&lt;sub&gt;''a''H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/sub&gt;:

: &lt;chem&gt;ROH2+ &lt;=&gt; ROH{} + H+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_{\text{a}\ce{H+}} = \frac{[\ce{ROH}] \cdot [\ce{H+}]}{[\ce{ROH2+}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math chem&gt;\mathrm{p}K_{\text{a}\ce{H+}} = -\log K_{\text{a}\ce{H+}}.&lt;/math&gt;

Сьпірты ёсьць слабымі асновамі, і іхняя асноўнасьць узрастае з павелічэньнем даўжыні ці разгалінаванасьці вуглевадароднага радыкала пры гідраксільнай групе. Гэты эфэкт назіраецца праз рост станоўчага індуктыўнага эфэкту радыкала ў гэтым шэрагу, за кошт якога павялічваецца адмоўны ладунак на атаме кіслароду гідраксільнай групы&lt;ref name=&quot;barton2&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Общая органическая химия. Кислородсодержащие соединения|арыгінал = Comprehensive Organic Chemistry|адказны = Под ред. Д. Бартона и В. Д. Оллиса|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|том = 2|старонкі = 20}}&lt;/ref&gt;.

=== Нуклеафільнае замяшчэньне ===
Атам вугляроду, наўпрост злучаны з [[Гідраксільная група|гідраксільнай групай]], мае частковы дадатны ладунак, што робіць магчымай атаку [[нуклеафіл]]ьнай часьцінкі ([[галягенід]]-іёну, [[аміяк]]у, сьпірту і іншых) па гэтым атаме вугляроду з замяшчэньнем гідраксільнай групы на гэтую часьцінку. Гідраксільная група ёсьць дрэннай [[адыходная група|адыходнай групай]], таму звычайна неабходна ейная дадатковая актывацыя.

* Рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня ў сьпіртах лягчэй працякаюць у кісьлінным асяроддзі, паколькі гідраксільная група сьпірту [[пратанаваньне|пратануецца]], і фактычнай адыходнай часьцінкай ёсьць не [[гідраксыд-іён]] OH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;, а малекула вады H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O. Кісьлінныя ўласьцівасьці можа мець сам рэагент (часта выкарыстоўваюць [[Галягенавадароды|галягенавадародныя кісьлі]]), гэтак і спэцыяльна дададзеная неарганічная кісьля, напрыклад, [[серчаная кісьля]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|244—248}}.
*: [[Файл:Alcohols - 1.png|400пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў сьпіртах.]]
* Замяшчэньне гідраксільнай групы таксама адбываецца пад узьдзеяньнем галагенідаў [[серка|серкі]] і [[фосфар]]у ([[тыянілхлярыд|SOCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(III)|PBr&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(V)|PBr&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]], [[Аксіхлярыд фосфару|POCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]] і іншыя). У такім разе ключавую ролю выконвае злучэньне серкі ці фосфару, якое ўтварае актываваны [[інтэрмэдыят]] з малекулай сьпірту{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|248—252}}.
*: [[Файл:PBr3 halogenation.png|540пкс|Галягенаваньне сьпіртоў брамідам фосфару(III)]]
* Гідраксільную групу таксама ператвараюць у [[сульфанаты|сульфанатную групу]], якая ёсьць добрай адыходнай групай. Дзеля гэтых мэтаў сьпірт спачатку ператвараюць у сульфанат, які затым трапляе пад рэакцыю нуклеафільнага замяшчэньня. Як рэагенты для мадыфікацыі гідраксільнай групы звычайна выкарыстоўваюць [[мэтансульфанілхлярыд]] або [[п-талюалсульфанілхлярыд|''п''-талюалсульфанілхлярыд]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|258—260}}.
*: [[Файл:Mesylate substitution.png|500пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў мэзілятах.]]

=== Дэгідратацыя ===
У прысутнасьці кісьлінных каталізатараў ([[аксыд алюміну]], [[серчаная кісьля]], [[фосфарная кісьля]] і іншыя) сьпірты могуць трапляць пад дэгідратацыю з утварэньнем [[алькены|алькенаў]]. Напрыклад, дэгідратацыя [[этаноль|этылявага сьпірту]] прыводзіць да ўтварэньня [[этылен]]у. Рэакцыя працякае ў адпаведнасьці з [[правіла Зайцава|правілам Зайцава]], паводле якога пры дэгідратацыі ўтвараецца больш устойлівы, больш замешчаны пры [[падвойная сувязь|падвойнай сувязі]] алькен{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|260—261}}.
: [[Файл:Dehydration of alcohols.png|450пкс|Дэгідратацыя ў сьпіртах.]]

=== Атляняньне ===
* Пад узьдзеяньнем розных [[затляняльнік]]аў першасныя сьпірты атляняюцца да [[альдэгіды|альдэгідаў]] і далей, як то да [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]], прычым спыніць рэакцыю на стадыі ўтварэньня альдэгідаў, прадухіліўшы іхняе далейшае атляняньне, атрымоўваецца толькі за кошт выкарыстаньня адмысловых рэагентаў ([[хлёрхрамат пірыдыну|хлёрхрамату пірыдыну]] PCC і [[дыхрамат пірыдыну|дыхрамату пірыдыну]] PDC).
* Другасныя сьпірты атляняюцца да [[кетоны|кетонаў]]. Рэакцыю звычайна робяць пад узьдзеяньнем рэагента Джонза ([[аксыд хрому(VI)|CrO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]—серчаная кісьля). Далейшае атляняньне кетонаў робіцца ў больш жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы.
* Трацічныя сьпірты атляняюцца толькі ў вельмі жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|265—269}}.

== Атрыманьне сьпіртоў ==

=== Агульныя хімічныя ===
Сьпірты могуць быць атрыманыя з самых розных клясаў злучэньняў, як то [[вуглевадароды]], [[галягенальканы]], [[аміны]], [[карбанільныя злучэньні]], [[эпаксыды]]. Галоўным чынам, усе мэтады зводзяцца да рэакцыяў [[атляняньне|атляняньня]], [[атляняльна-аднаўленчыя рэакцыі|аднаўленьня]], [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]] і [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]].

Сьпірты атрымліваюць, атляняючы [[альканы]] і [[цыклеальканы]] пад узьдзеяньнем моцных неарганічных атляняльнікаў: [[азон]]у, [[пэрманганат калю|перманганату калю]], [[Аксыд хрому (VI)|аксыду хрому (VI)]], [[хромавая кісьля|хромавай кісьлі]], [[дыяксыд сэлену|дыяксыду сэлену]], [[пэраксыд вадароду|пэраксыду вадароду]], а таксама некаторых надкісьляў. Праз магчымасьць далейшага атляненьня атрыманых сьпіртоў, мэтад мае значэньне толькі дзеля атрыманьня трацічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;Oxidation&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Hudlický M.|загаловак = Oxidation in Organic Chemistry|выданьне = ACS monograph 186|месца = Washington|выдавецтва = American Chemical Society|год = 1990|pages = 57—59|isbn = 0-8412-1780-7|мова = en}}&lt;/ref&gt;.

Атляненьне [[алькены|алькенаў]] значна больш распаўсюджанае ў лябараторнай практыцы, асабліва дзеля атрыманьня двухатамных сьпіртоў — [[дыёлы|дыёлаў]]. У залежнасьці ад выбару рэагенту атляненьне можна зрабіць з рознай [[стэрэасэлектыўнасьць|стэрэасэлектыўнасьцю]]: пры ўзьдзеяньні на алькены [[тэтрааксыд осму|тэтрааксыду осму]], [[пэрманганат калю|пэрманганату калю]], [[хлярат натру|хлярату натру]], [[ёд]]у з карбаксілатам срэбра дзеіцца ''сін''-гідраксілаваньне; дзеля ''анты''-гідраксілаваньня выкарыстоўваюць [[пэраксыд вадароду]] і надкісьлі, аксыды малібдэну (VI) і вальфраму (VI), аксыд сэлену (IV) і іншыя&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Хейнс А.|загаловак = Методы окисления органических соединений: Алканы, алкены, алкины и арены|арыгінал = Methods for the oxidation of organic compounds: Alkanes, Alkenes, Alkynes and Arenes|адказны = Перевод с англ., под редакцией И. П. Белецкой|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1988|старонкі = 82—108|старонак = 400|isbn = 5-03-000149-2}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Hydroxylation of alkenes.png|500пкс|Гідраксілаваньне алькенаў.]]

Сьпірты ўтвараюцца таксама пры аднаўленьні [[альдэгіды|альдэгідаў]] або [[кетоны|кетонаў]] пад узьдзеяньнем [[барагідрыд натру|барагідрыду натру]] ў пратонным распушчальніку, а таксама [[алюмагідрыд літу|алюмагідрыду літу]]. Аднаўленьне [[складаныя этэры|складаных этэраў]] і [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]] таксама вырабляецца пад узьдзеяньнем комплексных гідрыдаў, як зазвычай, алюмагідрыду літу і дае мажлівасьць атрымаць сьпірты&lt;ref name=&quot;tietze&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Титце Л., Айхер Т.|загаловак = Препаративная органическая химия: Реакции и синтезы в практикуме органической химии и научно-исследовательской лаборатории|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1999|старонкі = 73—75|старонак = 704|isbn = 5-03-002940-0}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Synthesis of alcohols via reduction.png|350пкс|Сынтэз сьпіртоў мэтадам аднаўленьня.]]

Кісьлінна-каталізаванае далучэньне вады да алькенаў прыводзіць да ўтварэньня сьпіртоў. У адпаведнасьці з [[правіла Маркоўнікава|правілам Маркоўнікава]], у гэтай рэакцыі ўтвараюцца больш замешчаныя сьпірты. У лябараторнай практыцы часьцей выкарыстоўваюць тоесную, але больш мяккую рэакцыю аксымэркураваньня — дэмэркураваньня, а таксама рэакцыю гідрабараваньня — атляненьня, якая прыводзіць да паўстаньня прадуктаў, якія не адпавядаюць правілам Маркоўнікава{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|232—233}}.
: [[Файл:Hydroboration-oxidation.png|450пкс|Гідрабараваньне-атляненьне алькенаў.]]

Рэакцыі [[рэакцыі нуклеафільнага далучэньня|нуклеафільнага далучэньня]] мэталарганічных злучэньняў ([[ацэтыленіды|ацэтыленідаў]], [[рэакцыя Грын’яра|рэактываў Грын’яра]], медзь- і літарганічных злучэньняў і г. д.) да [[карбанільныя злучэньні|карбанільных злучэньняў]] таксама прыводзяць да ўтварэньня сьпіртоў, прычым калі далучэньне адбываецца да [[фармальдэгід]]у HCHO, тады ўтвараюцца першасныя сьпірты, калі да іншых [[альдэгіды|альдэгідаў]], тады ўтвараюцца другасныя сьпірты. Далучэньне да [[кетоны|кетонаў]] дае трацічныя сьпірты. Трацічныя сьпірты можна атрымаць таксама шляхам далучэньня двух эквівалентаў мэталарганічнага злучэньня да [[складаныя этэры|складаных этэраў]].
: [[Файл:Mg-organic synthesis.png|500пкс|Магнарганічны сынтэз.]]

Сьпірты можна атрымліваць пры апрацоўцы [[галягенаальканы|галягенаальканаў]] расшчынай [[луг (хімія)|луга]]. Рэакцыя мае ўласьцівасьці [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] і суправаджаецца [[рацэмат|рацэмізацыяй]] (пры монамалекулярным мэханізьме) або [[Вальдэнаўскае адварочваньне|адварочваньнем канфігурацыі]] (пры бімалекулярным мэханізьме). Важным прэпаратыўным мэтадам ёсьць атляненьне алькілгалягенідаў [[надпэраксыд калю|надпэраксыдам калю]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Corey E. J., Nicolaou K. C., Shibasaki M., Machida Y., Shiner C. S.|загаловак = Superoxide ion as a synthetically useful oxygen nucleophile|спасылка = https://dx.doi.org/10.1016/S0040-4039(00)91450-3|мова = en|выданьне = Tetrahedron Letters|год = 1975|том = 16|нумар = 37|старонкі = 3183—3186}}&lt;/ref&gt;.

=== Прамысловыя мэтады ===
У прамысловасьці сьпірты атрымліваюць з дапамогай хімічных, альбо біяхімічных мэтадаў вытворчасьці.

Адзіным прамыслова важным мэтадам сынтэзу мэтанолю ёсьць [[каталіз|каталітычная]] рэакцыя паміж [[аксыд вугляроду(II)|аксыдам вугляроду (II)]] і [[вадарод]]ам. Сыравінай у вытворчасьці мэтанолю служыць [[прыродны газ]], які на першай стадыі працэсу падвяргаюць ачыстцы ад злучэньняў [[серка|серкі]] (серка ёсьць атрутай для [[каталізатар]]аў, выкарыстаных на наступнай стадыі). Далей адбываецца паравая канвэрсія прыроднага газу ў [[сынтэз-газ]] (сумесь [[аксыд вугляроду(II)|СО]] і [[вадарод]]у), які пасьля кандэнсацыі пары вады ператвараюць у мэтаноль на зьмяшаным медна-цынка-хромавым каталізатары пры тэмпэратуры 250 °C і ціску да 10 МПа. Атрыманы такім чынам мэтаноль зьмяшчае ваду і прымешкі іншых сьпіртоў (этанолю, прапанолю і вышэйшых сьпіртоў) і можа быць ачышчаны [[рэктыфікацыя]]й. Сусьветнае спажываньне мэтанолю ў 2015 годзе склала каля 70 млн тонаў&lt;ref name=&quot;methanol&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|title=The changing face of the global methanol industry|work=CHEMWEEK’S LAB|publisher=IHS Chemical Week|accessdate=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225959/http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;CO{} + 2 H2 -&gt;[\text{250 °C, 10 МПа}][\text{кат.}] CH3OH&lt;/chem&gt;

Этаноль і прапаноль-2 атрымліваюць шляхам [[гідратацыя|гідратацыі]] адпаведных алькенаў — [[этылен]]у і [[прапілен]]у. У прамысловасьці выкарыстоўваюць два варыянты гідратацыі, як то серчанакісьлінную і каталітычную. Серчанакісьлінная гідратацыя ўлучае ў сябе [[абсарбцыя|абсарбцыю]] этылену канцэнтраванай [[серчаная кісьля|серчанай кісьлі]] (94—98 %) пры тэмпэратуры 80 °C і ціску 1,3—1,5 МПа і далейшы [[гідроліз]] утвораных сульфаэтэраў вадою. Другі мэтад гідратацыі заснаваны на выкарыстаньні [[фосфарная кісьля|фосфарнай кісьлі]], нанесенай на [[сылікагель]] або іншую падкладку, як [[каталізатар]]. Сумесь дэіянізаванай вады і этылену награваюць да тэмпэратуры 300 °C пад ціскам 6—8 МПа, а атрыманы этаноль чысьцяць рэктыфікацыяй. Гэтыя мэтады дазваляюць атрымаць этаноль, які зьмяшчае 5 % вады паводле масы. Атрыманьне бязводнага этанолю (99,9 %) грунтуецца на [[азэатропная адгонка|азэатропным выдаленьні]] вады з [[бэнзол]]ам{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|69—74}}. Паводле зьвестак на 2003 год, сусьветная вытворчасьць этанолю толькі гідратацыяй этылену сягала 6 млн тонаў у год&lt;ref name=&quot;berg&quot;&gt;{{cite web|author=Berg Ch.|datepublished=2004-04|url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A&amp;O-2004.html|title=World Fuel Ethanol - Analysis and Outlook|publisher=The Online Distillery Network for Distillers &amp; Fuel Ethanol Plants Worldwide|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Ogvtx2?url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A|archivedate=2011-08-21|accessdate=2020-12-07|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2SO4 -&gt;[][\text{80 °C, 1,3—1,5 МПа}] C2H5OSO3H{}, (C2H5O)2SO2 -&gt;[\ce{H2O}] C2H5OH{} + H2SO4&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2O -&gt; [\ce{H2SO4 / SiO2}][\text{300 °C, 6—8 МПа}] C2H5OH&lt;/chem&gt;

Сусьветная вытворчасьць паліўнага этанолю ў 2015 годзе паводле зьвестак Renewable Fuel Association склала блізу 77 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|title=World Fuel Ethanol Production|publisher=Renewable Fuel Association|lang=en|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118214657/http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Для гідратацыі прапілену патрабуюцца мякчэйшыя ўмовы. Серчанакісьлінны працэс робяць пры пакаёвай тэмпэратуры і канцэнтрацыі серчанай кісьлі, роўнай 70—75 %, а каталітычная гідратацыя робіцца пры тэмпэратуры 180 °C і 4 МПа. Часам для гідратацыі прапілену выкарыстоўваюць вальфрамавы каталізатар (WO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 250 °C і 25 МПа). Сусьветная вытворчасьць прапанолю-2 у 2008 годзе складала 1,8 млн тонаў&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Papa A. J.|частка=Propanols|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a22_173.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|title=Isopropanol (IPA) CAS No: 67-63-0|work=Chemical intelligence|publisher=ICIS.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oi9TBq?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ipa&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2010-01|url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|title=Isopropyl Alcohol (IPA)|work=WP Report|publisher=SRI Consulting|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oihmvj?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|76—79}}.

Таксама рэакцыяй гідратацыі ў прамысловасьці атрымліваюць этыленгліколь, то бок адзін з найважнейшых прадуктаў хімічнай прамысловасьці, які вырабляецца ў колькасьці 19,9 млн тонаў штогод&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished = 2010-01|url = http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|title = Ethylene Glycol|work = WP Report|publisher = SRI Consulting|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OjinzI?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|archivedate = 2011-08-21|accessdate = 2010-05-25|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Ён выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасьцях для вытворчасьці [[антыфрыз]]у і [[хімічныя валокны|валокнаў]]. Сыравінай для гэтага сынтэзу служыць [[тленьнік этылену]], які здабываецца простым атляненьнем этылену кіслародам паветра. Ператварэньне тленьніку этылену ў этыленгліколь адбываецца пры награваньні ягонай сумесі з 20-кратным мольным лішкам вады да 200 °C без каталізатара. Этыленгліколь затым адлучаецца ад вады і прадуктаў [[алігамэр]]ызацыі ў выніку пасьлядоўных рэктыфікацыяў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Rebsdat S., Mayer D.|частка=Ethylene Glycol|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a10_101}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Ethylene glycol production.png|300пкс|Схема прамысловага сынтэзу этыленгліколю.]]

Прамысловае здабыцьцё прапанолю-1 заснаванае на рэакцыі [[карбанілаваньне|гідрафармілаваньня]] [[этылен]]у і далейшым [[гідрыраваньне|гідрыраваньні]] атрыманага [[прапаналь|прапаналю]]. Гідрафарміляваньне ладзіцца пры тэмпэратуры 90—130 °C, агульным ціску прапілену, аксыду вугляроду(II) і вадароду, роўным 2,8 МПа, і ў прысутнасьці 500 [[мільённая частка|мч]] [[род (элемэнт)|родывага]] каталізатара. Другая стадыя бярэцца пры тэмпэратуры 110—150 °C у лішку вадароду на розных мэталічных каталізатарах (выкарыстоўваюцца камбінацыі злучэньняў [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[нікель|нікелю]] і [[хром]]у)&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot; /&gt;. Аб’ёмы сусьветнай вытворчасьці прапанолю-1 на 2003 год складалі 0,14 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|title = Product Safety Assessment DOW n-Propanol|format = pdf|publisher = The Dow Chemical Company|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170716012533/http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|archivedate = 2017-07-16|accessdate = 2010-05-25|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;
 C2H4{} + CO{} + H2 -&gt;[\ce{Rh}~\text{кат.}][\text{90—130°C, 2,8 МПа}]
 CH3CH2CHO -&gt;[\ce{H2},~\text{кат.}][\text{110—150°C, 0,14—1,0 МПа}]
 CH2CH2CH2OH
&lt;/chem&gt;

Гліцэрыну атрымліваюць як пабочны прадукт ператварэньня тлушчаў у [[тлустыя кісьлі]] і [[мэтылявыя этэры тлустых кісьляў]]. Гэты працэс ляжыць у аснове здабыцьця [[біядызэль|біядызэлю]], пры гэтым на кожную тону біядызэлю ўтвараецца 100 кг гліцэрыны. Такім мэтадам сынтэзуюць 1,5 млн тонаў гліцэрыны штогод, паводле зьвестак на 2004 год, пры гэтым, паводле прагнозаў, гэтыя аб’ёмы будуць расьці ў сувязі з павелічэньнем цікавасьці да альтэрнатыўных відаў паліва. Тлушчы гідралізуюць пры 220—260 ° C і ціску 2—6 МПа, альбо [[пэраэтэрыфікацыя|пэраэтэрыфікуюць]] мэтанолем. Расшчапленьне тлушчаў пад узьдзеяньнем лугу або карбанатаў ужываецца ў абмежаваным маштабе, напрыклад, пры вытворчасьці [[мыла]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Christoph R., Schmidt B., Steinberner U., Dilla W., Karinen R.|частка=Glycerol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a12_477.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chpd&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Speight J. G.|загаловак = Chemical Process and Design Handbook|спасылка = https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|выдавецтва = McGraw-Hill|год = 2002|isbn = 0-07-137433-7|pages = 2.251|ref = Speight}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;survey&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chenier Ph. J.|загаловак = Survey of Industrial Chemistry|спасылка = https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|выданьне = Third Edition|месца = New York|выдавецтва = Kluwer Academic / Plenum Publishers|год = 2002|pages = 242|ref = Chenier|isbn = 0-306-47246-5}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Glycerol production.png|650пкс|Схема прамысловай вытворчасьці гліцэрыны.]]

Вышэйшыя тлустыя сьпірты вырабляюць некалькімі спосабамі, сярод якіх [[гідрагеналіз]] мэтылявых этэраў тлустых кісьляў, атрыманых пэраэтэрыфікацыяй тлушчаў, а таксама гідрафармілаваньне алькенаў і алігамэрызацыя этылену з наступным атляненьнем (мэтад Цыглера). Штогод у сьвеце вырабляецца 2,15 млн тонаў вышэйшых тлустых сьпіртоў на 2003 год&lt;ref name=&quot;pav&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Ланге К. Р.|загаловак = Поверхностно-активные вещества: синтез, свойства, анализ, применение|арыгінал = Surfactants. A Practical Handbook|адказны = Пер. с англ|месца = Санкт-Пецярбург|выдавецтва = «Профессия»|год = 2004|старонкі = 18—20|isbn = 5-93913-068-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Brackmann B., Hager C.-D.|url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|title=The Statistical World of Raw Materials, Fatty Alcohols and Surfactants|work=CESIO 6th World Surfactants Congress, Berlin, June 20–23, 2004|publisher=Laboratory of Formulation, Interfaces, Rheology and Processes FIRP (Venezuela)|accessdate=2010-09-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616OjD1q5?url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.

Для некаторых сьпіртоў найважнейшую ролю ў прамысловым сынтэзе граюць біяхімічныя мэтады. У прыватнасьці, аб’ёмы вырабленага біяэтанолю значна перавышаюць аб’ёмы сынтэтычнага этанолю. Грунтам у біяхімічнага атрыманьня этанолю ёсьць кісьлінны або [[фэрмэнты|фэрмэнтатыўны]] [[гідроліз]] расьліннай сыравіны з наступнай анаэробнай [[сьпіртавое закісаньне|сьпіртавой фэрмэнтацыяй]] (зброджваньнем) утвораных вугляводаў [[дрожджы|дрожджамі]] або некаторымі відамі [[бактэрыі|бактэрыяў]]. У прыватнасьці, дрожджы ўважаюцца за вельмі зручныя мікраарганізмы дзеля шырокага прамысловага выкарыстаньня. Фэрмэнтацыя пад узьдзеяньнем дражджоў вызначаецца высокай [[сэлектыўнасьць|сэлектыўнасьцю]], нізкім назапашваньнем пабочных прадуктаў, высокай дзельлю ў выніку этанолю, высокай хуткасьцю працэсу, добрай талерантнасьцю дражджоў да павышаных канцэнтрацыяў этанолю і субстрату. Сыравінай у гэтым працэсе могуць служыць лёгка фэрмэнтаваныя вугляводы, а таксама [[крухмал]] і іншыя арганічныя субстраты, якія неабходна папярэдне гідралізаваць да фэрмэнтаванай формы. Звычайна выкарыстоўваюць сельскагаспадарчыя культуры ([[цукровы бурак]], [[бульба]], [[збожжа]]), прадукты лясной гаспадаркі ([[драўніна]], [[салома]]), альбо сельскагаспадарчыя адкіды&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Kosaric N., Duvnjak Z., Farkas A., Sahm H., Bringer-Meyer S., Goebel O., Mayer D.|частка=Ethanol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a09_587.pub2}}&lt;/ref&gt;.

Вытворчасьць біябутанолю палягае на фэрмэнтацыі вугляводнай сыравіны з выкарыстаньнем бактэрыяў ''Clostridium acetobutylicum''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Hahn H.-D., Dämbkes G., Rupprich N., Bahl H., Frey G. D.|частка=Butanols|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a04_463.pub3}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстаньне ==

=== Эканамічная значнасьць ===
Абсяг выкарыстаньня сьпіртоў шматлікі і разнастайны, асабліва беручы пад улік найшырэйшы спэктар злучэньняў, якія стасуюцца да гэтай клясы. Разам з тым, з прамысловага пункту гледжаньня, толькі невялікі шэраг сьпіртоў мае прыкметны ўнёсак у глябальную сусьветную эканоміку.

У найважнейшую пяцідзясятку злучэньняў за 2002 год, якія вырабляе [[хімічная прамысловасьць]] [[ЗША]], зь сьпіртоў траплялі толькі [[мэтаноль]] (14-е месца) і [[этыленгліколь]] (29-е месца){{Зноска|Chenier|2002|Chenier|17—18}}. У наступныя 50 найважнейшых хімічных злучэнняў, паводле зьвестак за 1999 год, улучаны [[ізапрапілавы сьпірт]], ''н''-[[бутаноль-1|бутылявы сьпірт]], сынтэтычны [[этаноль]], [[прапіленгліколь]], [[дыэтыленгліколь]], [[2-этыльгексаноль]], [[бутандыёль-1,4]], [[сарбіт]] і [[гліцэрына]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|217—219}}.

Найбольш распаўсюджаным і карыстаным сьпіртам у сьвеце ёсьць [[этаноль]]. Ягоны сусьветны аб’ём спажываньня сягае блізу 65 млн тонаў. Сукупны сусьветны аб’ём спажываньня іншых сьпіртоў (акрамя этанолю) у розных кірунках карыстаньня складае каля 70 млн тонаў, паводле зьвестак на 2009 год.

=== Выкарыстаньне ў арганічным сынтэзе ===
Асноўная частка [[Мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] выкарыстоўваецца ў прамысловым сынтэзе [[фармальдэгід]]у шляхам высокатэмпэратурнага каталітычнага акісьленьня мэтанолю&lt;ref name=&quot;Petrochemical&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак = Petrochemical processes 1. Synthesis-gas Derivatives and Major Hydrocarbons|выданьне = 2nd ed|месца = Paris|выдавецтва = Editions Technip|год = 1989|том = 1|pages = 95—97|isbn = 2-7108-0562-5}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, з мэтанолю атрымліваюць [[трэт-бутыльмэтылявы этэр]], [[воцатная кісьля|воцатную кісьлю]] ({{iw|працэс Мансанта||en|Monsanto process}}){{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|53}}, [[Дымэтыланілін|N,N-дымэтыланілін]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|1.3}}, [[мэтыламіны]] і [[хлёрмэтан]]&lt;ref name=&quot;lebedev&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Лебедев Н. Н.|загаловак=Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза: Учебник для вузов|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5724500086|выданьне=4-е изд., перераб. и доп|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1988|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5724500086/page/132 132]|isbn=5-7245-0008-6|ref=Лебедев}}&lt;/ref&gt;.

З этанолю ў прамысловасьці вырабляюць [[дыэтылявы этэр]] (мэтадам дэгідратацыі пры тэмпэрытуры 250 °C над [[аксід алюміна|Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]){{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|188}}, [[хляраль]]{{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|133}}, [[ацэтальдэгід]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|31—33}} і [[этылацэтат]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|2.212}}. [[Ізапрапілявы сьпірт]] пры каталітычным вадкафазным дэгідрыраваньні на [[нікель Рэнэя|нікелі Рэнэя]] пры 150 °C ператвараюць у [[ацэтон]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|127—133}}. Асноўным прадуктам, што здабываюць з [[бутаноль-1|бутанолю]], ёсьць [[бутылакрылат]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|234}}.

=== У якасьці паліва ===
{{Асноўны артыкул|Біяпаліва}}
Дзеля паліўных мэтаў сёньня выкарыстоўваюцца ў прамысловых аб’ёмах тры сьпірты, як то мэтаноль, этаноль і бутаноль-1, што павязанае, перш за ўсё, з іхняй камэрцыйнай дасяжнасьцю і мажлівасьцю масавай вытворчасьці з расьліннай сыравіны (акрамя мэтанолю). Пры гэтым магчыма выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці паліва ў чыстым выглядзе, як то розных мешанкаў з бэнзінам або дызэльным палівам&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|title = Использование этилового спирта в качестве компонента автомобильного бензина. Анализ нормативной документации|work = Законы и практика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221004145/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;, а таксама як аксігенавальныя дадаткі (да 10 %) дзеля павышэньня [[актанавы лік|актанавага ліку]] і зьніжэньня таксычнасьці адпрацаваных газаў&lt;ref name=&quot;oxigen&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А., Кунашев Л. Х., Царев А. В., Капустин В. М.|загаловак = Применение алифатических спиртов в качестве экологически чистых добавок в автомобильные бензины|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2010-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100923034523/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561&amp;cat_id=7&amp;page_id=1|title = Использование спиртов как добавок к нефтяным топливам|work = Альтернативные топлива, энергетика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2011-11-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20111104204028/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Асобным напрамкам ёсьць выкарыстаньне мэтанолю дзеля [[пераэтэрыфікацыя|пераэтэрыфікацыі]] тлушчаў у вытворчасьці [[біядызэль|біядызэлю]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|title = Биодизель|publisher = Российская Национальная Биотопливная Ассоциация|accessdate = 2010-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821113501/http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|archivedate = 2010-08-21|url-status = dead|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Пануючым паліўным сьпіртам ёсьць этаноль. Паводле ацэнак экспэртаў, на 2009 год 80—90 % усяго вырабленага ў сьвеце этылевага сьпірту было выкарыстана ў гэтых мэтах і склала 73,9 млрд літраў ці блізу 58 млн тонаў&lt;ref name=&quot;sriethanol&quot;&gt;{{cite web|author = Linak E., Inoguchi Y., Janshekar H.|date = 2009-04|url = http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|title = Ethanol|work = CEH Report|publisher = SRI Consulting|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OzgUly?url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2010-03-21|url = http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|title = Global ethanol production to reach 85.9 billion litres in 2010: Global Renewable Fuels Alliance releases 2010 biofuels production forecast|work = Press Release|publisher = Global Renewable Fuels Alliance|accessdate = 2010-05-25|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/659Xjdi2W?url=http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|archivedate = 2012-02-02|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Галоўнымі прычынамі, якія паслужылі актыўнаму вывучэньню сьпіртоў як альтэрнатыўнага паліва, ёсьць&lt;ref name=&quot;bioethanol&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А.|загаловак = Актуальные аспекты применения топливного этанола в России и США|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2007-07-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070715100431/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf}}&lt;/ref&gt;:
* рост цэнаў на [[нафта|нафту]] і [[прыродны газ|газ]], а таксама вычэрпнасьць гэтых рэсурсаў у будучыні;
* сьпірты маюць высокія эксплюатацыйныя якасьці, а прадукты згараньня ўтрымліваюць менш шкодных рэчываў;
* сьпірты могуць вырабляцца біяхімічным шляхам з адкідаў харчовай, дрэваапрацоўчай і цэлюлёзна-папяровай вытворчасьці, што адначасна разьвязвае праблему ўтылізацыі.

Разам з тым, масавае выкарыстаньне памянёных сьпіртоў як маторнага паліва, акрамя як з эканамічных прычынаў, мае шэраг недахопаў&lt;ref&gt;{{cite web|author=Smith J. L., Workman J. P.|date=2004-12|url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|title=Alcohol for Motor Fuels|publisher=Colorado State University Extension|accessdate=2010-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P73UUn?url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
* мэтаноль і этаноль маюць у параўнаньні з бэнзінам меншую энэргаэфэктыўнасьць і, адпаведна, забясьпечваюць большы выдатак;
* нізкія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў могуць служыць чыньнікам утварэньня паравых коркаў, што можа істотна ўскладніць працу рухавіка;
* [[гіграскапічнасьць]] сьпіртоў, а таксама іхняя распушчальнасьць у вадзе можа прывесьці да рэзкага зьніжэньня магутнасьці пры трапленьні вільгаці ў паліўную сыстэму;
* сьпірты маюць істотна больш высокія каразійныя ўласьцівасьці ў параўнаньні з вуглевадародамі;
* адносна высокая [[цеплыня згараньня]] мэтанолю і этанолю можа служыць прычынай праблемы пры зьмешваньні гэтых сьпіртоў з паветрам і далейшага транспартаваньня праз упускны калектар рухавіка.

=== Прамысловае выкарыстаньне ===

==== Рашчыньнікі ====
Сярод [[распушчальнік]]аў шырокі распаўсюд маюць самыя розныя тыпы сьпіртоў, як то аднаатамныя ([[мэтаноль]], [[прапаноль-2]]) і шмататамныя ([[этыленгліколь]], [[гліцэрына]]); аліфатычныя ([[этаноль]], [[бутаноль-1]]) і цыклічныя ([[цыклагексаноль]]). Сьпірты стасуюцца да палярных распушчальнікаў і ўжываюцца ў розных галінах прамысловасьці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Дринберг С. А., Ицко Э. Ф.|загаловак = Растворителя для лакокрасочных материалов: Справочное пособие|выданьне = 2-е изд., перераб. и доп|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1986|старонкі = 51}}&lt;/ref&gt;. Сусьветны аб’ём спажываньня сьпіртоў як распушчальнікаў паводле зьвестак на 2013 год склаў каля 6,5 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|title = Market Study: Solvents (3rd edition)|work = Chemicals|publisher = Ceresana|accessdate = 2017-11-07|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171107165559/http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|archivedate = 2017-11-07|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Найбольш распаўсюджаным сьпіртам сярод распушчальнікаў ёсьць [[этаноль]]. Гэтак ягоны сусьветны аб’ём спажываньня дзеля гэтых мэтаў на 2009 год перавышаў 3,5 млн тонаў на год&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|title = Ethanol Uses and Market Data|work = Chemical Intelligence|publisher = ICIS.com|accessdate = 2010-09-14|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P7WljJ?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Іншымі папулярнымі распушчальнікамі ёсьць мэтаноль і ізапрапаноль з аб’ёмамі спажываньня большым за 1 млн тон на год.

Выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці распушчальнікаў улучае ў сябе наступныя напрамкі&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|title = 2-Propanol|work = Environmental Health Criteria (EHC) Monographs|publisher = International Programme on Chemical Safety (IPCS) INCHEM|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P86yCf?url=http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;:
* Тэхналягічны распушчальнік: [[экстракцыя]] і ачыстка натуральных прадуктаў ([[тлушчы]] і [[алей|алеі]], [[смала|смолы]], [[воск]], прыродныя [[фарбавальнікі]] і [[араматызатары]], [[альгінаты]], [[вітаміны]], [[алькалёіды]], [[водарасьці|багавіньне]]), носьбіт у харчовай прамысловасьці, ачыстка, [[крышталізацыя]] і [[асаджэньне]] арганічных хімічных рэчываў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фарбаў і пакрыцьцяў, як то распушчэньне сынтэтычных палімэрных матэрыялаў ([[ляк]]і, [[смала|смолы]], [[клей|клеі]] і г. д.), складальнік [[цэмэнт]]аў, фарбаў і атраманту.
* Ачышчальнік: вытворчасьць электронных кампанэнтаў, мэталічных паверхняў, фатаплёнак і фотапаперы, шклоачышчальнік і іншае, складальнік вадкага мыла і мыйных сродкаў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фармацэўтычнай прадукцыі, [[парфумэрыя|парфумэрыі]] і [[касмэтыка|касмэтыкі]].
* Распушчальнік у [[аэразоль|аэразолях]] (бытавых і мэдычных).

==== Паверхнева-актыўныя і мыйныя рэчывы ====
{{Асноўны артыкул|Паверхнева-актыўныя рэчывы}}
Найважнейшай сыравінай у вытворчасьці сучасных [[Паверхнева-актыўныя рэчывы|паверхнева-актыўных рэчываў]] (ПАР) для сынтэтычных мыйных сродкаў ёсьць [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]], зь якіх у залежнасьці ад рэагента вылучаюць [[неіянагенныя паверхнева-актыўныя рэчывы|неіянагенныя]] або [[аніённыя паверхнева-актыўныя рэчывы|аніённыя ПАР]]&lt;ref name=&quot;surfactants&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Chemistry and Technology of Surfactants|адказны = Edited by Richard J. Farn|выдавецтва = Blackwell Publishing Ltd|год = 2006|allpages = 5—6|isbn = 978-14051-2696-0}}&lt;/ref&gt;.

Сусьветны аб’ём выкарыстаньня вышэйшых тлустых сьпіртоў у вытворчасьці ПАР у 2000 годзе складаў 1,68 млн тонаў&lt;ref name=&quot;surfactants&quot; /&gt;. У 2003 годзе блізу 2,5 млн тонаў ПАР было выраблена на грунце вышэйшых тлустых сьпіртоў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Dierker M., Schäfer H. J.|загаловак = Surfactants from oleic, erucic and petroselinic acid: Synthesis and properties|спасылка = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf|мова = en|выданьне = European Journal of Lipid Science and Technology|год = 2010|том = 112|нумар = 1|старонкі = 122|archivedate = 2014-03-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306200107/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf}}&lt;/ref&gt;.

==== Палімэрныя матэрыялы і іхнія кампанэнты ====
Сьпірты маюць важнае прыкладаньне як зыходныя манамэры дзеля сынтэзу [[Палімэры|палімэрных матэрыялаў]] шляхам [[Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі]]. Галоўным чынам, на аснове сьпіртоў сынтэзуюць [[поліэтэры]] і [[поліўрэтаны]]. Найважнейшымі прыкладамі такіх сынтэтычных палімэраў ёсьць [[поліэтылентэрэфталят]], [[полібутылентэрэфталят]], атрыманыя з [[фталевая кісьля|тэрэфталевай кісьлі]] і [[этыленгліколь|этыленгліколю]] або [[1,4-бутандыёль|1,4-бутандыёлю]] адпаведна. Полікандэнсацыяй [[гліколі|гліколяў]], [[гліцэрына|гліцэрыны]] або [[пэнтаэрытрыт]]у з [[фталевы ангідрыд|фталевым ангідрыдам]] атрымліваюць [[алькідныя смолы]], якія шырока выкарыстоўваюцца ў вырабніцтве лякаў і фарбаў. Поліўрэтаны здабываюць полікандэнсацыяй [[ізацыянаты|ізацыянатаў]] з гліколямі або шмататамнымі сьпіртамі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Chanda M., Roy S. K.|загаловак = Industrial Polymers, Specialty Polymers, and Their Applications|спасылка = https://archive.org/details/industrialpolyme00chan|месца = Boca Raton|выдавецтва = CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год = 2009|pages = [https://archive.org/details/industrialpolyme00chan/page/n17 1]—55—1-58, 1-97—1-98|isbn = 978-1-4200-8058-2}}&lt;/ref&gt;.

Сьпірты таксама выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці складанаэтэрных і дыэтэрных [[плястыфікатар]]аў для палімэраў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Барштейн Р. С., Кирилович В. И., Носовский Ю. Е.|загаловак = Пластификаторы для полимеров|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|старонкі = 19—20}}&lt;/ref&gt;.

==== Гідраўлічныя вадкасьці і змазачныя матэрыялы ====
Дзеля атрыманьня негаручых гідраўлічных вадкасьцей выкарыстоўваюць водныя рашчыны, якія зьмяшчаюць гліцэрыну і этаноль. У вытворчасьці [[тормазная вадкасьць|тормазных вадкасьцяў]] шырока выкарыстоўваюць [[этыленгліколь]] і этэры на ягонай аснове.

Многія сучасныя змазачныя матэрыялы маюць у сваім складзе [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] і іхнія этэры, дзякуючы іхняй нізкай таксычнасьці, высокай тэмпэратуры пошугу і бясьсьледнаму выпарэньню пры награваньні. Гэтыя ўласьцівасьці выкарыстоўваюцца для побытавага ўжываньня, а таксама для выпадкаў, калі эфэкт астуджэньня паверхні важнейшы за антыфрыкцыйныя ўласьцівасьці, напрыклад, пры сьвідраваньні, пілаваньні або іншай [[сьлесарства|сьлясарнай]] апрацоўцы мэталаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = Lubricants and Lubrication|адказны = Edited by Theo Mang and Wilfried Dresel|выданьне = 2nd edition|месца = [[Вайнхайм|Weinheim]]|выдавецтва = Wiley-VCH GmbH|год = 2007|pages = 516—517|isbn = 978-3-527-31497-3}}&lt;/ref&gt;.

==== Пэстыцыды ====
[[Файл:Dicofol chemical structure.png|значак|зьлева|Прэпарат для барацьбы з кляшчамі [[дыкаполь]] ёсьць араматычным сьпіртам.]]
Не зважаючы на тое, што незамешчаныя гранічныя аліфатычныя сьпірты маюць [[фунгіцыд]]ную або [[гербіцыд]]ную актыўнасьці, іхняе простае выкарыстаньне як [[пэстыцыдаў]] ня мае шырокага практычнага ўжываньня. Адным зь нямногіх напрамкаў ёсьць іхняе выкарыстаньне як [[рэгулятары росту расьлінаў|рэгулятар росту расьлінаў]]. Падобныя ўласьцівасьці маюць [[этаноль]], [[этыленгліколь]] і іншыя гліколі, некаторыя вышэйшыя тлустыя сьпірты{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|106—110}}.

Галагензамешчаныя сьпірты выяўляюць значна большую актыўнасьць і маюць [[ратыцыд]]ную, гербіцыдную і фунгіцыдную актыўнасьці. Гэтак, напрыклад, прэпарат [[гліфтор]], які ёсьць сумесьсю 1,3-дыфтарпрапанолю-2 і 1-фтор-3-хлёрпрапанолю-2, выкарыстоўваецца ў барацьбе з [[мышы|мышамі]], [[хамяковыя|хамяковымі]] ды [[байбак]]амі&lt;ref name=&quot;pest&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Мельников Н. Н.|загаловак = Пестициды. Химия, технология и применение|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1987|старонак = 710|ref = Мельников}}&lt;/ref&gt;.

Больш высокая біялягічная актыўнасьць назіраецца ў негранічных і араматычных сьпіртоў. [[Алілавы сьпірт]] мае ўжываньне як гербіцыд, шматлікія вышэйшыя негранічныя сьпірты ёсьць фэрамонамі вусякоў. Актыўнымі [[акарыцыд]]амі ёсьць некаторыя араматычныя біфэнілавыя сьпірты: [[дыкафоль]], [[хлёрфэнэтоль]], [[пракляноль]]&lt;ref name=&quot;pest&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|title=Proclonol|work=Compendium of Pesticide Common Names|publisher=Alan Wood’s Web site|accessdate=2010-09-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P8a6b0?url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Многія сьпірты ёсьць паўпрадуктамі для сынтэзу розных пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Unger T. A.|загаловак = Pesticide Synthesis Handbook|месца = New Jersey|выдавецтва = Noyes Publications|год = 1996|allpages = 1080|isbn = 0-8155-1401-8|ref = Unger}}&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у вытворчасьці [[гліфасат]]у выкарыстоўваецца [[мэтаноль]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|277}}, [[кратаксыфос]]у — [[α-мэтыльбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|294}}, [[пірэтроід]]аў трэцяга пакаленьня — [[3-фэнаксыбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|181—182}}.

Таксама сьпірты шырока выкарыстоўваюцца як няводны носьбіт для стварэньня таварных кампазыцыяў пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Guidance Manual for Selecting Protective Clothing for Agricultural Pesticide Operations|спасылка=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h|адказны=Contract No. 68-C9-0037|выданьне=Work Assignment 0-20|месца=Cincinatti|выдавецтва=U.S. EPA|год=1994|pages=45|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731150602/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h}}&lt;/ref&gt;.

=== Ужываньне ў вытворчасьці спажывецкай прадукцыі ===

==== Харчовая прамысловасьць ====
[[Файл:Alcohol by Country.png|значак|Гадавое спажываньне алькаголю на душу насельніцтва (15+) у літрах у пераліку на чысты этаноль (2004)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|title=Global Status Report on Alcohol 2004|author=[[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]]|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQr80iS1?url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|archivedate=2013-03-27|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.]]
Асновай усіх сьпіртавых напояў ёсьць [[этаноль]], які атрымліваецца пры брузаваньні харчовай сыравіны, як то вінаграду, бульбы, [[пшаніца|пшаніцы]] і іншых прадуктаў з утрыманьнем [[крухмал]]у або [[цукар|цукру]]. Акрамя таго, этылявы сьпірт выкарыстоўваецца як кампанэнт некаторых [[харчовыя араматызатары|харчовых араматызатараў]], што на сёньня ёсьць шырокай практыкай у кулінарыі, пры выпеках кандытарскіх вырабаў, вытворчасьці [[шакаляд]]у, [[цукерка|цукерак]], напояў, [[марозіва]], [[сочыва]], [[жэле]], [[павідла]]ў, [[канфітур]]аў і іншага. Аднак этанолям сьпіс сьпіртоў, ужываных у вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, не абмяжоўваецца. Сьпірты можна сустрэць сярод самых розных [[харчовы дадатак|харчовых дадаткаў]], напрыклад, [[гліцэрына]] (E422) выкарыстоўваецца як агент утрымоўчы вільгаць, распушчальнік, загушчальнік, разьдзяляльнік, плеўкаўтваральнік, сродак для капсуляваньня. Шэраг сьпіртоў маюць ужываньне як [[цукразаменьнік]]і ([[ксыліт]], [[маніт]], [[сарбіт]], [[эрытрыт]]), араматызатары ([[мэнтоль]]), фарбавальнікі ([[лютэін]]) і г. д.&lt;ref name=&quot;giord&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сарафанова Л. А.|загаловак = Пищевые добавки: Энциклопедия|выданьне = 2-е изд., испр. и доп|месца = СПб.|выдавецтва = ГИОРД|год = 2004|старонак = 808|isbn = 5-901065-79-4}}&lt;/ref&gt;

==== Парфумэрыя, касмэтыка і побытавая хімія ====
Сьпірты даволі шырока выкарыстоўваюцца як араматычныя рэчывы дзеля складаньня кампазыцыяў у парфумэрна-касмэтычнай прамысловасьці і вытворчасьці араматызатараў для пабытавай хіміі і іншай спажывецкай прадукцыі ([[гераніёль]], [[нэроль]], [[цытранэлёль]], [[мэнтоль]] і іншыя). Апроч наданьня водару, у парфумэрна-касмэтычнай прадукцыі сьпірты выкарыстоўваюцца і ў іншых мэтах&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|title=List of Functions|work=Cosmetics CosIng|publisher=European Commission. Health and Consumers|accessdate=2010-09-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P91bb8?url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;:
* [[антыўсьпеньвальнік]]і: [[этаноль]], [[прапаноль-1]], [[прапаноль-2]], гексаноль;
* антыкаразійныя рэчывы: 2-дымэтыламіна-2-мэтылпрапаноль-1;
* антымікробныя прэпараты: 2,4-дыхлёрбэнзілавы сьпірт, (этылендыёксы)дымэтаноль;
* [[антыаксыдант]]ы: тыадыгліколь;
* антыстатыкі: [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] (С&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;);
* гідратропныя рэчывы: гексаноль;
* маскавальныя сродкі: бутандыёль-2,3, 2-бэнзілгептаноль-1, [[барнэоль]], 3,7-дымэтылнанадыен-1,6-ол-3;
* [[кансэрвант]]ы: [[2-бром-2-нітрапрапандыёль-1,3]], [[бэнзілавы сьпірт]], [[1,1,1-трыхлёр-2-мэтылбутаноль-2]];
* [[ахаладжальнік]]і: мэнтоль, 3-мэтаксыпрапандыёль-1,2;
* [[плястыфікатар]]ы: актандыёль-1,8, 2,2-дымэтыльпрапандыёль-1,3;
* процісэбарэйныя сродкі: ундэканоль-1;
* сувязныя: даказаноль-1, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;22&lt;/sub&gt;);
* зьмякчальнікі: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;); вышэйшыя гліколі (С&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;30&lt;/sub&gt;);
* сродкі для завіўкі або выпростваньня валасоў: [[дытыятрэітоль]], 3-мэркаптапрапандыёль-1,2;
* стабілізатары эмульсіяў: 7-дэгідрахалестэрын, 3-(актадэцылаксы)прапандыёль-1,2, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt;);
* стабілізатары пеніцы: дэканоль-1, [[мірыстылявы сьпірт]], [[цэтылявы сьпірт]], [[стэарылявы сьпірт]];
* увільгатняльнікі: гексантрыёль-1,2,6, бутандыёль-1,2, бутандыёль-2,3, 2-бутылактаноль-1, [[гліцэрына]];
* фіксатары валасоў: 2-(2-амінаэтаксы)этаноль;
* эмульгатары: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;40&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;60&lt;/sub&gt;).

=== Стасаваньне ў мэдыцыне ===
Асноўным сьпіртам, які ўжываецца ў мэдычных мэтах, ёсьць [[этаноль]]. Яго выкарыстоўваюць як вонкавы [[антысэптык|антысэптычны]] і раздражняльны сродкі для падрыхтоўкі кампрэсаў і абціраньняў. Яшчэ больш шырока ўжываецца этылявы сьпірт дзеля падрыхтоўкі розных настоек, разводзіваў, [[экстракт]]аў і іншых лекавых формаў&lt;ref name=&quot;m2&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Машковский М. Д.|загаловак = Лекарственные средства: В 2 томах|выданьне = 14-е изд., перераб., исправ. и доп|месца = Масква|выдавецтва = ООО «Издательство Новая Волна»: Издатель С. Б. Дивов|год = 2002|том = 2|старонкі = 382|isbn = 5-7864-0129-4}}&lt;/ref&gt;.

Ужываньне сьпіртоў як уласна лекавы сродак ня вельмі пашырана, аднак шматлікія прэпараты з фармальнай наяўнасьці гідраксільнай групы можна далучыць да разгляданай клясы арганічных злучэньняў ([[кленбутэроль]], [[хлёрбутаноль]], [[маніт]], [[эстрадыёль]] і іншыя). Напрыклад, у пераліку 10 найважнейшых рэцэптурных прэпаратаў ЗША ў 2000 годзе 6-ы радок займаў [[альбутэроль]], які ўтрымлівае гідраксільную групу{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|421}}.

=== Іншыя абсягі ===
Сёньня цяжка знайсьці сфэры практычнай дзейнасьці чалавека, дзе бы не было выкарыстаньня сьпіртоў у рознай ролі. Можна вылучыць наступныя малазначныя напрамкі выкарыстаньня:
* [[пенаўтваральнік]]і для [[флятацыя|флятарэагентаў]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Флотация|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 207—208|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;;
* зыходныя прадукты для атрыманьня выбуховых рэчываў, а таксама іхнія кампанэнты (гліцэрыну ўжываюць дзеля сынтэзу [[нітрагліцэрына|нітрагліцэрыны]], [[этыленгліколь]] — [[этыленглікольдынітрат]]у, [[пэнтаэрытрыт]] — [[пэнтаэрытрыттэтранітрат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Орлова Е. Ю.|загаловак = Химия и технология бризантных взрывчатых веществ: Учебник для вузов|выданьне = 3-е изд., перераб|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1981|старонкі = 263, 278, 281}}&lt;/ref&gt;);
* зыходныя прадукты для атрыманьня атрутных рэчываў, а таксама кампанэнты для іхняй дэгазацыі (ніжэйшыя сьпірты ўжываюцца дзеля сынтэзу фасфарарганічных баявых атрутных рэчываў: [[табун (хімічная зброя)|табуну]] або [[дыізапрапілфтарфасфат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 1|старонкі = 271, 288}}&lt;/ref&gt;; [[манаэтаналамін]] і [[мэтыльцэлазальв]] ужываюцца для [[дэгазацыя|дэгазацыі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З., Франц П., Варнке В.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем., под редакцией акад. И.&amp;nbsp;Л. Кнунянца и д-ра хим. наук Р.&amp;nbsp;Н. Стерлина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 2|старонкі = 317}}&lt;/ref&gt;).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак=Petrochemical processes 2. Major Oxygenated, Chlorinated and Nitrated Derivatives|месца=Paris|выдавецтва=Editions Technip|год=1989|том=2|нумар=2nd ed|isbn=2-7108-0563-4|ref=ChauvelLefebvre}}
* {{кніга|аўтар=Chenier Ph. J.|спасылка=https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|загаловак=Survey of Industrial Chemistry|месца=New York|выдавецтва=Kluwer Academic / Plenum Publishers|год=2002|нумар=Third Edition|isbn=0-306-47246-5|ref=Chenier}}
* {{кніга|аўтар=Speight J. G.|спасылка=https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|загаловак=Chemical Process and Design Handbook|выдавецтва=McGraw-Hill|год=2002|старонак=2.251|isbn=0-07-137433-7|ref=Speight}}
* {{кніга|аўтар=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|загаловак=Органическая химия|выданьне=3-е изд.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=2|isbn=978-5-94774-614-9|ref=Реутов}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Этаноль] на The Periodic Table of Videos{{ref-en}}.
* [https://www.britannica.com/science/alcohol Алькаголь]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}.
* [https://web.archive.org/web/20200920121325/https://sites.duke.edu/apep/module-1-gender-matters/content/content-what-is-alcohol/ Што такое алькаголь?]. Duke University{{ref-en}}.
* [https://study.com/academy/lesson/alcohol-in-chemistry-types-uses-formula.html Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула]. Study.com{{ref-en}}.
* [https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Supplemental_Modules_(Organic_Chemistry)/Alcohols Алькаголі]. LibreTexts{{ref-en}}.

[[Катэгорыя:Сьпірты| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>bd07p5z5piy9ueu1hxi8wj26er8vls2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697701</id>
      <parentid>2697641</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:49:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Спірты?oldid=4994758</comment>
      <origin>2697701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142411" sha1="jjf198oshnfohoze25pwnkjokucpnpn" xml:space="preserve">[[Файл:Methanol-3D-balls.png|thumb|250px|Прасторавая пабудова [[мэтаноль|мэтанолю]] — прасьцейшага сьпірту.]]
[[Файл:Hydroxyl3D.png|значак|185px|Адметная асаблівасьць сьпіртоў — гідраксільная група пры насычаным атаме [[вуглярод]]у — на малюнку вылучаная чырвоным ([[тлен|кісларод]]) і шэрым колерам ([[вадарод]]).]]
'''Сьпірт''' — [[арганічная хімія|арганічнае]] [[хімічнае злучэньне]], утворанае з [[вуглевадарод|вуглевадароднага]] [[радыкал (хімія)|радыкалу]] ды адной ці некалькіх [[гідраксільная група|гідраксільных групаў]] (''-OH''). У залежнасьці ад колькасьці гідраксільных групаў вылучаюцца ''аднаатомныя'' (''алькаголі''), ''двухатомныя'' (''гліколі''), ''трохатомныя'' і ''шмататамныя'' сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць [[бэнзол|бэнзольнае ядро]], называюцца ''араматычнымі'' (напрыклад, [[фэноль]]). Ніжэйшыя сьпірты — [[вадкасьць|вадкасьці]], вышэйшыя — [[цьвёрдае рэчыва|цьвёрдыя рэчывы]]. Сьпірты ёсьць слабымі [[кісьля|кісьлямі]], могуць утвараць [[соль|солі]] ([[алькагаляты]]). Вытворнымі ад сьпіртоў зьяўляюцца [[складаныя этэры|этэры]], [[тлушч|тлушчы]].

У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца [[этаноль]] (''CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;–CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;–OH''), які атрымліваецца пры [[браджэньне|браджэньні]] [[цукар|цукру]] ды зьяўляецца асноваю [[сьпіртовы напой|алькагольных напояў]], таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У [[хімічная прамысловасьць|хімічнай прамысловасьці]] выкарыстоўваюцца [[мэтаноль]], [[гліцэрын]], [[фэноль]], [[этыленгліколь]] ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататамныя сьпірты ўваходзяць у склад [[замяняльнікі цукру|замяняльнікаў цукру]].

Сьпірты складаюць вялікую і разнастайную клясу злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты лічацца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня [[арганічны сынтэз|арганічнага сынтэзу]], і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты ёсьць важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні.

== Этымалёгія ==
Слова ''алкаго́ль'' у [[беларуская мова|беларускую мову]], як і ва ўсе мовы Эўропы, патрапіла з [[лацінская мова|лацінскай мовы]]. Свой жа пачатак яно бярэ ад [[Сярэдневечча|сярэдневечнага]] {{мова-ar|اَلْكُحْل|скарочана}} (''{{мова-la|al-kuḥl|скарочана}}'') — «парашкаваты [[антымон]]»&lt;ref name=&quot;Senning&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Senning A.|загаловак=Elsevier’s Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology|спасылка=https://archive.org/details/isbn_0444522395|выдавецтва=Elsevier|год=2007|allpages=434|isbn=978-0-444-52239-9}}&lt;/ref&gt;, якое, у сваю чаргу, праз [[арамэйскія мовы]] ({{мова-arc|כוחלא/ܟܘܚܠܐ|скарочана}}, ''kuḥlā'') запазычанае з [[акадзкая мова|акадзкай мовы]] ({{мова-akk|𒎎𒋆𒁉𒍣𒁕|скарочана}}, ''guḫlum'') з тым жа значэньнем. Паняцьце ўзьнікла ад альхімічнай мэтодыкі аднаўленьня хімічных рэчываў да «парашку», які быў, як меркавалася, чыстай [[сутнасьць|эсэнцыяй]] рэчыва. Падобным чынам, і [[этаноль|этылявы сьпірт]] ёсьць эсэнцыяй [[віно|віна]], ад чаго і адбылася ягоная [[трывіяльныя назвы|трывіяльная назва]] «вінны сьпірт»&lt;ref name=&quot;Senning&quot;/&gt; ці як традыцыйна па-беларуску казалі «віно гарэлае».

Слова ''сьпірт'' зьявілася ў беларускай мове ў першую чаргу праз [[польская мова|польскую мову]] ў форме ''сьпірытус'' яшчэ ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У сваю чаргу гэтае слова трапіла ў польскую мову празь [[нямецкая мова|нямецкую]]&lt;ref&gt;[https://nck.pl/projekty-kulturalne/projekty/ojczysty-dodaj-do-ulubionych/ciekawostki-jezykowe/SPIRYTUS SPIRYTUS]. Narodowe Centrum Kultury.&lt;/ref&gt;. У XIX стагодзьдзі пачала ўжывацца форма назвы ''сьпірт'' праз [[расейская мова|расейскую мову]], бо тэрыторыя сучаснай Беларусі да таго была анэксаваная [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Расейскае форма зьявілася ў часы маскоўскага цара [[Пётар I|Пятра I]] і была перайманьнем [[ангельскага мова|ангельскага]] слова ''spirit'', якое ў сваю чаргу вытворнае ад лацінскага ''spīritus'' — «дыханьне, дух, душа».

== Гісторыя адкрыцьця ==
Хмельны расьлінны напой, які зьмяшчае [[этаноль]], вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасьці. Лічыцца, што ня менш чым за 8000 гадоў да нашай эры людзі былі знаёмыя з узьдзеяньнем закіслай садавіны, а пазьней — з дапамогай [[закісаньне|закісаньня]] атрымлівалі хмельныя напоі з этанолем у ім з садавіны і [[мёд]]у&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|title=9,000-Year-Old Beer Re-Created From Chinese Recipe|author=John Roach for National Geographic News|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F184WlhU?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|archivedate=2013-03-10|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;. Археалагічныя знаходкі сьведчаць, што ў [[Заходняя Азія|Заходняй Азіі]] [[вінаробства]] існавала яшчэ ў {{nobr|5400—5000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}, а на абшары сучаснага [[Кітай|Кітаю]], а менавіта ў правінцыі [[Хэнань]], знойдзеныя сьведчаньні вытворчасьці фэрмэнтаваных сумесяў з [[рыс]]у, мёду, [[Вінаградзіна|вінаграду]] і, магчыма, іншай садавіны, у эпоху раньняга [[нэаліт]]у, то бок ад 6500 да {{nobr|7000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Mousdale D. M.|загаловак=Biofuels: Biotechnology, Chemistry, and Sustainable Development|спасылка=https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous|месца=Boca Raton|выдавецтва=CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год=2008|pages=[https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous/page/n21 1]—2|isbn=978-1-4200-5124-7}}&lt;/ref&gt;.

Важнае адкрыцьцё, пра якое ўпершыню сьведчыць адзін з твораў, прыпісаных [[Джабір ібн-Гаян|Джабіру ібн-Гаяну]] IX стагодзьдзя н. э., зводзілася да таго, што {{iw|Дыстыляцыя праз соль|даданьне солі ў кіпячае віно|en|Salt-effect distillation}} павялічвае {{iw|Адносная лятучасьць пары|адносную лятучасьць|en|Relative volatility}} віна, і можа ўзвысіць узгаральнасьць  утворанай [[пара|пары]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}} (той жа кантэнт таксама даступны на [http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html сайце аўтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229003135/http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html |date=29 сьнежня 2015 }}).&lt;/ref&gt;. Упершыню сьпірт зь віна вылучылі ў {{nobr|VI—VII стагоддзях}} арабскія хімікі, а спосаб атрыманьня сьпірту зьмяшчаецца ў запісах пэрсыдзкага альхіміка [[Абу Бакр Мугамад ар-Разі|ар-Разі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Григорьева В. З.|загаловак=Водка известная и неизвестная. XIV-XX века|выдавецтва=Эннеагон Пресс|год=2007|старонкі=12|мова=ru|isbn=9785910510108}}&lt;/ref&gt;.
У [[Эўропа|Эўропе]] этылявы сьпірт быў атрыманы з прадуктаў закісаньня ў {{nobr|XI—XII стагодзьдзях}}, у [[Італія|Італіі]]&lt;ref name=&quot;ch-et&quot;&gt;{{кніга|частка = Этиловый спирт|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 994—997|мова = ru|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;.

У 1661 годзе ангельскі хімік [[Робэрт Бойль]] упершыню атрымаў мэтаноль [[Перапрацоўка нафты|перагонкай]] драўніны&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Myers R. L.|загаловак=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Giude|выдавецтва=Greenwood Press|год=2007|pages=174|мова=en|isbn=978-0-313-33758-1}}&lt;/ref&gt;. Абсалютаваны этаноль зь ягонай воднай рашчыны быў упершыню атрыманы ў 1796 годзе расейскім хімікам [[Тові Ловіц]]ам у перагонцы над [[паташ]]ам&lt;ref name=&quot;ch-et&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Forbes R. J.|загаловак=A Short History of the Art of Distillation: From the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal|выдавецтва=Brill|год=1970|старонкі=107—108|мова=en}}&lt;/ref&gt;.

У 1842 годзе нямецкі хімік [[Якаб Шыль|Якаб Шыль]] выявіў, што сьпірты ўтвараюць [[гомалягічны шэраг]], розьнячыся на некаторую сталую велічыню. Аднак, ён памыліўся, апісаўшы яе як C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Праз два гады, іншы хімік [[Шарль Фрэдэрык Жэрар|Шарль Жэрар]] усталяваў слушную гомалягічную розьніцу CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; і прадказаў формулу і ўласьцівасьці невядомага ў тыя гады [[прапаноль-1|прапілявага сьпірту]]&lt;ref name=&quot;soloviev&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Соловьёв Ю. И.|загаловак = История химии: Развитие химии с древнейших времен до конца XIX в. Пособие для учителей|выданьне = 2-е изд., перераб|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1983|старонкі = 32, 174—175, 240}}&lt;/ref&gt;. У 1850 годзе ангельскі хімік [[Аляксандар Ўільям Ўільямсан|Аляксандар Ўільямсан]], дасьледуючы рэакцыю [[алькагаляты|алькагалятаў]] з [[ёдэтан|этылёдыдам]], выявіў, што этылявы сьпірт ёсьць вытворным ад вады з адным замешчаным атамам вадароду, экспэрымэнтальна пацьвердзіўшы формулу C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH&lt;ref name=&quot;figur&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Фигуровский Н. А.|загаловак = История химии: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по хим. и биол. спец|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1979|старонкі = 132, 145, 176}}&lt;/ref&gt;. Упершыню сынтэз этанолю дзеяньнем [[серчаная кісьля|серчанай кіслаты]] на [[этылен]] зьдзейсьніў у 1854 годзе французскі хімік [[Марсэлен Бэртлё]]&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Першае дасьледаваньне [[мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] было зроблена ў 1834 годзе францускімі хімікамі [[Жан Батыст Дзюма|Жанам-Батыстам Дзюма]] і [[Эжэн Пэліго|Эжэнам Пэліго]]. Яны назвалі яго «мэтылявым або драўняным сьпіртам», бо ён быў знойдзены ў прадуктах сухой перагонкі драўніны. Сынтэз мэтанолю з [[Хлёрмэтан|мэтыльхлярыду]] ажыцьцявіў францускі хімік Марсэлен Бэртлё ў 1857 годзе. Ім жа ў 1855 годзе быў вынайдзены [[ізапрапілавы сьпірт]], атрыманы ўзьдзеяньнем серчанай кісьлі на [[прапілен]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Андреас Ф., Грабе К.|загаловак = Химия и технология пропилена|арыгінал = Propylenchemie|адказны = Под редакцией Полякова З.Н.|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|старонкі = 53}}&lt;/ref&gt;. Упершыню трацічны сьпірт ([[Трэт-бутаноль|2-мэтыльпрапаноль-2]]) сынтэзаваў у 1863 годзе расейскі хімік [[Аляксандар Бутлераў]], паклаўшы пачатак цэлай сэрыі экспэрымэнтаў у гэтым накірунку&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Двухатамны сьпірт [[этыленгліколь]] упершыню быў сынтэзаваны францускім хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Адольфам Вюрцам]] у 1856 годзе&lt;ref name=&quot;soloviev&quot; /&gt;. [[Гліцэрына]] была знойдзеныя ў прыродных тлушчах яшчэ ў 1783 годзе швэдзкім хімікам [[Карл Вільгэльм Шээле|Карлам Шээле]], аднак ягоны склад быў выяўлены толькі ў 1836 годзе, а сынтэз зроблены з [[ацэтон]]у ў 1873 годзе [[Шарль Фрыдэль|Шарлем Фрыдэлем]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Рахманкулов Д. Л., Кимсанов Б. X., Чанышев Р. Р.|загаловак = Физические и химические свойства глицерина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 2003|старонкі = 8|isbn = 5-7245-1228-9}}&lt;/ref&gt;.

== Знайдаваньне ў прыродзе ==
[[Файл:Menthol structure.svg|значак|Прыродны сьпірт [[мэнтоль]] сустракаецца ў [[мята|мяце]] і [[геранія|гераніі]].]]
Сьпірты шырока распаўсюджаныя ў прыродзе як у простым выглядзе, гэтак і ў складзе [[складаныя этэры|складаных этэраў]].

[[Мэтаноль|Мэтылявы сьпірт]] у невялікай колькасьці зьмяшчаецца ў некаторых расьлінах, напрыклад у [[баршчэўнік]]у{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|118—119}}. [[Этаноль|Этылявы сьпірт]] ёсьць натуральным прадуктам анаэробнага [[закісаньне|закісаньня]] арганічных прадуктаў, якія зьмяшчаюць [[вугляводы]], пад узьдзеяньнем [[дрожджы|дрожджаў]] роду ''[[Saccharomyces cerevisiae|Saccharomyces]]'' і [[бактэрыі|бактэрыяў]] ''[[Zimomonas]]'' і часта ўтвараюцца ў пракіслых ягадах і садавіне. Пры гэтым вугляводы праз пасьлядоўнасьць фэрмэнтатыўных рэакцыяў, якая менуецца [[гліколіз]]ам, ператвараюцца ў [[піравінаградная кісьля|піруват]], які далей пад узьдзеяньнем [[піруватдэкарбаксілаза (фэрмэнт)|піруватдэкарбаксілазы]] пераходзіць у [[ацэтальдэгід]]. Апошні затым пры наяўнасьці [[алкагольдэгідрагеназа|алкагольдэгідрагеназы]] акцэптуе аднаўленчы эквівалент ад адноўленай формы [[нікатынамідадэніндынуклеатыд|NAD]] (аднаўленьне NAD адбываецца на адной з стадыяў гліколізу), што дае этаноль як канчатковы прадукт. Гэты працэс ня толькі ёсьць прычынай назапашваньня этанолу ў прыродных аб’ектах, але і актыўна выкарыстоўваецца ў вінаробстве, браварстве і пякарнай прамысловасьці{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|316—317}}. Падчас закісаньня могуць утварацца таксама і іншыя сьпірты, напрыклад, [[ізапрапаноль]]&lt;ref name=&quot;GusevMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Гусев М. В., Минеева Л. А. |загаловак=Микробиология |адказны=Рецензенты: кафедра микробиологии Ленинградского государственного университета |выданне=2-е изд |месца=Масква |выдавецтва=Издательство Московского университета |год=1985 |старонак=376 |тыраж=10200 |мова=ru}}&lt;/ref&gt;, [[бутаноль-1]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|337}}, бутандыёль-2,3&lt;ref name=&quot;SchlegelMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Шлегель Г. |загаловак=Общая микробиология |арыгінал=Allgemeine Mikrobiologie |адказны=Перевод с немецкого Л. В. Алексеевой, Г. А. Куреллы, Н. Ю. Несытовой |выданне=Перевод 6-го изд |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1987 |старонак=567 |тыраж=22300}}&lt;/ref&gt;.

У [[Этэрныя алеі|этэрных алеях]] зялёных частак многіх расьлінаў зьмяшчаецца (''Z'')-гексэн-3-ол-1 («сьпірт лісьцяў»), які надае ім характэрны пах&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Васильев А. А., Черкаев Г. В., Никитина М. А.
 |url = http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem&amp;cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |title = Новый подход к душистым веществам с запахом зелени
 |format = pdf
 |publisher = Англо-русскоязычный общественный химический журнал 
«Бутлеровские сообщения»
 |accessdate = 2009-09-11
 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304194342/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem%26cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |archivedate = 2016-03-04
 |url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;.
Таксама ў расьлінным сьвеце вельмі шырока прадстаўленыя [[тэрпэнавыя сьпірты]], многія зь якіх ёсьць [[пахкае рэчыва|пахкімі рэчывамі]]. Да прыкладу, [[барнэоль]] (складнік драўніны барнэокамфоравага дрэва), [[мэнтоль]] (у [[мята|мяце]], [[геранія|гераніі]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|59}}, [[гераніёль]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|1024}} і [[цытранэлёль]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Цитронеллол|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H.C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 774|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt; (складнікі кветкавых [[этэрныя алеі|этэрных алеяў]]), [[фэнхоль]] (у смале іглічных дрэваў і пладах [[фэнхель|фэнхелю]]) і іншыя.

У жывёльным і расьлінным сьвеце пашыраны кандэнсаваныя тэтрацыклічныя сьпірты (вытворныя [[ганан]]у), якія маюць высокую біялягічную актыўнасьць і стасуюцца да клясы [[стэроіды|стэроідаў]], напрыклад, [[халестэрын]], які зьмяшчаецца ў вузах практычна ўсіх жывых арганізмаў, асабліва [[жывёлы|жывёлаў]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|229}}. Асобную групу стэроідаў складаюць [[жоўцевыя сьпірты|жоўцевыя шмататамныя сьпірты]], якія знаходзяцца ў [[жоўць|жоўці]] жывёлаў і чалавека, як то [[буфоль]], [[халестантэтроль]], [[халестанпэнтоль]], [[міксіноль]], [[стымноль]], [[хімэроль]] ды іншыя{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|280}}. У прыродзе сустракаюцца разнастайныя сьпіртавыя вытворныя вугляводаў, як то [[сарбіт]] (зьмяшчаецца ў ягадах [[вішня|вішні]] і [[рабіна|рабіны]])&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SPIRTI.html Спирты]. Кругосвет.&lt;/ref&gt;, [[маніт]] (у [[ясень|ясені]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|362}} і гэтак далей. У 1959 годзе нямецкім хімікам [[Адольф Фрыдрых Бутэнант|Адольфам Бутэнантам]] пры вывучэньні экстракту саміцы [[папрадуха шаўкоўна|папрадухі шаўкоўны]] быў адкрыты плоцевы атрактант, названы [[бамбіколь|бамбіколем]]&lt;ref name=&quot;feromone&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Лебедева К. В., Миняйло В. А., Пятнова Ю. Б.|загаловак = Феромоны насекомых|месца = М.|выдавецтва = «Наука»|год = 1984|старонкі = 6—7, 79—82}}&lt;/ref&gt;. Далейшае вывучэньне [[фэрамоны|фэрамонаў]] казурак выявіла, што значная частка гэтых фэрамонаў падаюцца ў выглядзе сьпіртоў&lt;ref name=&quot;feromone&quot; /&gt;.

== Мэтабалізм сьпіртоў у арганізьме чалавека ==

=== Фізыялягічная роля сьпіртоў ===
Многія сьпірты ёсьць складнікамі важных біяхімічных працэсаў, якія адбываюцца ў жывым арганізьме. Гэтак, некаторыя [[вітаміны]] адносяцца да клясы сьпіртоў, напрыклад, [[вітамін А]] (рэтыноль)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Химическая энциклопедия|адказны=Под ред. И. Л. Кнунянца|месца=Масква|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=1|старонкі=382|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}&lt;/ref&gt;, [[вітамін D]] ([[эргакальцыфэроль]] і іншыя). [[Стэроіды|Стэроідныя гармоны]], сярод якіх ёсьць і сьпірты ([[эстрадыёль]], [[картызол]] і іншыя), удзельнічаюць у рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыях арганізма.

[[Файл:Ethanol metabolism.png|значак|[[Мэтабалізм]] [[этаноль|этанолю]] ў чалавечым арганізьме&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Bullock C.|загаловак=The biochemistry of alcohol metabolism — A brief review|мова=en|выданьне=Biochemical Education|год=1990|том=18|нумар=2|старонкі=62—66|doi=10.1016/0307-4412 (90)90174-M}}&lt;/ref&gt;.]]
[[Гліцэрына]] ёсьць асновай больш чым паловы прыродных [[ліпіды|ліпідаў]], якія ўяўляюць сабою ейныя [[складаныя этэры]] з [[тлустыя кісьлі|тлустымі кісьлямі]] і ёсьць крыніцамі энэргіі для арганізма&lt;ref name=&quot;Овчинников&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Овчинников Ю. А.|загаловак=Биоорганическая химия|месца=Масква|выдавецтва=Просвещение|год=1987|старонкі=516}}&lt;/ref&gt;. Таксама гліцэрына бярэ ўдзел у [[глюканэагенэз]]е, то бок працэсе ўтварэньня [[Глюкоза|глюкозы]] ў [[Печань|печані]]. Пры гэтым гліцэрына пад узьдзеяньнем [[Фэрмэнты|фэрмэнтаў]] ператвараецца ў [[гліцэральдэгід-3-фасфат]], які далей трапляе ў мэтабалічны шлях глюканэагенэзу&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Кольман Я., Рём К.-Г.|загаловак=Наглядная биохимия|адказны=Пер. с нем.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2011|старонкі=156|isbn=978-5-9963-0620-6}}&lt;/ref&gt;. Фізыялягічна важным [[шмататамныя сьпірты|паліёлем]] ёсьць [[Іназытоль|''міё''-іназытоль]].

Сярод ніжэйшых сьпіртоў з пункту гледжаньня фізыялёгіі найбольшую цікавасьць мае [[этаноль]]. У чалавечым арганізьме этаноль ёсьць натуральным мэтабалітам і ў норме прысутны ў крыві ў вельмі нізкіх канцэнтрацыях. Таксама этаноль можа трапляць у арганізм зь ежай. Этаноль у арганізьме чалавека мэтабалізуецца пераважна ў [[Печань|печані]]. Пад узьдзеяньнем цытазольнага фэрмэнту [[Алькагальдэгідрагенэза|алькагальдэгідрагеназы]] этаноль трапляе пад атляняньне ў [[ацэтальдэгід]], які далей перапрацоўваецца мітахандрыяльнай [[альдэгіддэгідрагеназа]]й у [[ацэтаты|ацэтат]]. Ацэтат пасьля актывацыі кароткаланцужковай ацыль-каэнзым А-сынтэтазай можа далей разбурацца ў [[Цыкль Крэбса|цыклю Крэбса]]&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Ленинджер А. |частка=26.3 Этанол также служит источником энергии |загаловак=Основы биохимии |арыгінал=Principles of Biochemistry |адказны=Перевод с английского канд. биол. наук В. Г. Горбулева, канд. биол. наук М. Д. Гроздовой и канд. мед. наук С. Н. Преображенского, под редакцией акад. В. А. Энгельгардта и проф. Я. М. Варшавского |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1985 |том=3 |старонкі= 821—822 |старонак=1056 |тыраж=25000}}&lt;/ref&gt;. Ва ўтылізацыі этанолю другасную ролю грае таксама [[Пэраксысома|мікрасамальная]] этаноль-акісьляльная сыстэма, прадстаўленая [[Цытахром P450|цытахромам P450]] і [[каталаза]]й&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;/&gt;. Пры высокім утрыманьні алькаголю ў крыві фэрмэнты не даюць рады з акісьленьнем ацэтальдэгіду да ацэтату, і ў арганізьме адбываецца назапашваньне ацэтальдэгіду, які ў 10—30 разоў больш таксычны за этаноль&lt;ref name=Sprince74&gt;{{артыкул |загаловак=Protection against acetaldehyde toxicity in the rat by L-cysteine, thiamin and L-2-methylthiazolidine-4-carboxylic acid |выданьне={{iw|Inflammation Research|Agents Actions|en|Inflammation Research}} |том=4 |нумар=2 |старонкі=125—130 |pmid=4842541 |doi=10.1007/BF01966822 |спасылка=http://www.springerlink.com/content/w307w62037125v33/ |мова=en |тып=journal |аўтар=Sprince H., Parker C. M., Smith G. G., Gonzales L. J. |месяц=4 |год=1974}}{{Недаступная спасылка|date=Сьнежань 2019}}&lt;/ref&gt;, за кошт чаго адбываецца атручваньне арганізма, гэтак званае [[пахмельле]]. Паводле энэргетычнай каштоўнасьці для арганізма этаноль (7 ккал/г) займае прамежкавае становішча паміж вугляводамі (4,1 ккал/г) і тлушчамі (9,3 ккал/г). Унёсак этанолю ў агульную калярыйнасьць ежы ў ня хворых на [[алькагалізм]] дарослых людзей можа дасягаць 12 %. Аднак спажываньне этанолю як харчовы прадукт і крыніца энэргіі мае шэраг недахопаў зь біяхімічнага пункту гледжаньня. Акрамя ўтварэньня таксычнага ацэтальдэгіду, да такіх заганаў варта прылічыць той факт, што залішнія калёрыі, якія трапілі ў арганізм у форме этанолю, могуць назапасіцца толькі ў тлушчах, бо магчымасьць пераўтварэньня этанолю ў вугляводы ў чалавечым арганізьме бракуе&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;. Апроч таго, этаноль парушае іншыя [[Мэтабалізм|мэтабалічныя]] працэсы: [[Інгібаваньне|інгібуе]] [[глюканэагенэз]] (гэта ёсьць прычынай [[Гіпаглікемія|гіпаглікеміі]] пры ўжываньні вялікіх дозаў алькаголю), паскарае зьяўленьне [[Цытакіны|цытакінаў]], зьмяняе канцэнтрацыю [[Гармоны|гармонаў]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Wiese J. G., Shlipak M. G., Browner W. S.|загаловак=The Alcohol Hangover|мова=en|выданьне=Annals of Internal Medicine|год=2000|том=132|нумар=11|старонкі=897—902|pmid=10836917}}&lt;/ref&gt;. Алькагольныя напоі зьмяшчаюць вельмі мала вітамінаў і мінэральных рэчываў, што таксама можа займець нэгатыўны ўплыў на здароўе. Таксама харчовы этаноль сам нашмат даражэйшы за энэргетычна эквівалентную колькасьць цукру&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;.

=== Таксычнасьць сьпіртоў ===
Аднаатамныя гранічныя сьпірты ўводзяць арганізм у [[Наркоз|нарказападобны]] стан, а таксама маюць таксычнае дзеяньне&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Ковтуненко В. А.|загаловак = Лікарські засоби з дією на центральну нервову систему|спасылка = https://archive.org/details/isbn_9665691708|месца = Кіеў|год = 1997|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_9665691708/page/n45 46]|старонак = 464|isbn = 966-569-170-8|мова =uk}}&lt;/ref&gt;.

[[Мэтылявы сьпірт]] — моцная атрута, асабліва пры ўжываньні, нэрвовага і сэрцава-судзіннага ўзьдзеяньня з выяўленым [[Кумуляцыя (мэдыцына)|кумулятыўным эфэктам]]; пашкоджвае органы зроку ажно да поўнай [[Сьлепата|сьлепаты]]. У вялікіх дозах (30 г і больш) ёсьць прычынай сьмерці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бухгалтер Э. Б.|загаловак=Метанол и его использование в газовой промышленности|месца=Масква|выдавецтва=Недра|год=1986|старонкі=180}}&lt;/ref&gt;. [[Этылявы сьпірт]] валодае таксычным эфэктам. Хутка ўсмоктваецца праз [[сьлізьніца|сьлізьніцу]] [[страўнік]]а і [[Тонкая кішка|тонкага кішэчніка]], дасягаючы максымальнага засяроджваньня ў крыві праз 60—90 хвілінаў па ўжываньні&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|title=Метаболизм этанола|accessdate=2013-05-08|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161155/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Этаноль выклікае спачатку ўзбуджэньне, а затым рэзкі прыгнечаны стан [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральнай нэрвовай сыстэмы]] (у тым ліку разбурае мазгавую абалонку); ягонае ўжываньне прыводзіць да парушэньня найважнейшых функцыяў арганізма, цяжкага пашкоджаньня органаў і сыстэмаў, а таксама робіць эмбрыятаксычнае і [[тэратаген]]нае ўзьдзеяньні. [[Ізапрапілавы сьпірт]] паводле свайго таксычнага ўзьдзеяньня нагадвае этаноль, выклікаючы прыгнечаньне цэнтральнай нэрвовай сыстэмы і пашкоджваючы вантробы. У высокай канцэнтрацыі прыводзіць да комы, канвульсіяў і сьмяротнага зыходу (каля 3—4 г/кг)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = The Clinical Toxicology Laboratory: Contemporary Practice of Poisoning Evaluation|адказны = Edired by Shaw L. M.|выдавецтва = Amer. Assoc. for Clinical Chemistry|год = 2001|pages = 173—174, 186|isbn = 1-890883-53-0}}&lt;/ref&gt;.

У сувязі з шырокім выкарыстаньнем найпрасьцейшых сьпіртоў у розных галінах прамысловасьці і, у прыватнасьці, як распушчальнікі, небясьпечным ёсьць іхняе інгаляцыйнае ўзьдзеяньне. Вострае таксычнае ўзьдзеяньне сьпіртоў, выпрабаванае на пацуках, выявілася ў наступных інгаляцыйных канцэнтрацыях:
* мэтылявы сьпірт: 3,16 % цягам 18—21 гадзінаў — 100 % лятальнасьць; 2,25 % цягам 8 гадзінаў — наркатычны эфэкт; 0,8 % цягам 8 гадзінаў — [[летаргія]];
* этылявы сьпірт: 3,2 % цягам 8 гадзінаў — частковая лятальнасьць; 2,2 % цягам 8 гадзінаў — глыбокі наркоз; 0,64 % цягам 8 гадзінаў — летаргія;
* ізапрапілавы сьпірт: 1,2 % цягам 8 гадзінаў — 50 % лятальнасьць; 1,2 % цягам 4 гадзінаў — наркатычны эфэкт&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар = Daniel C., Nachtman J. P. |частка = Toxicology of Alcohols, Ketones and Esters--Inhalation |загаловак = Review of Inhalants: Euphoria to Dysfunction |спасылка = http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |адказны = Editors: Charles Wm. Sharp, Ph.D., Mary Lee Brehm, Ph.D. |выдавецтва = National Institute of Drug Abuse |год = 1977 |pages = 112—116 |серыя = Research Monograph (15) |archive-date = 2011-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf}} {{Cite web |url=http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-10-14 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |dead-url=unfit }}&lt;/ref&gt;.

[[Этыленгліколь]] вельмі таксычны пры пераральным трапленьні ў арганізм, пашкоджвае [[цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] і [[Нырка|ныркі]]. Сьмяротная мерка складае 1,4 г/кг масы цела.

== Фізычныя ўласьцівасьці і будова ==
[[Файл:Alcohol general.svg|значак|Геамэтрыя сувязі C−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]].]]
Малекулы сьпіртоў, падобна малекуле [[вада|вады]], маюць кутнюю будову. Кут R−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]] роўны 108,5°&lt;ref name=&quot;neyland&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Нейланд О. Я.|загаловак = Органическая химия: Учеб. для хим. вузов|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5060014711|месца = Масква|выдавецтва = «Высшая школа»|год = 1990|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5060014711/page/n286 286]—287|isbn = 5-06-001471-1}}&lt;/ref&gt;. Атам [[тлен|кіслароду]] гідраксільнай групы знаходзіцца ў стане [[гібрыдызацыя (хімія)|''sp''³-гібрыдызацыі]]. Сьпірты маюць істотна больш высокія тэмпэратуры тапленьня і кіпеньня, чым можна было бы меркаваць на падставе фізычных уласьцівасьцяў роднасных злучэньняў. Гэтак, з шэрагу маназамешчаных вытворных [[мэтан]]у, [[мэтаноль]] мае незвычайна высокую тэмпэратуру кіпеньня, не зважаючы на адносна невялікую [[малекулярная маса|малекулярную масу]]&lt;ref name=&quot;sch1&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2009-04-01|url=http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084|title=Термодинамические показатели органических соединений|work=Новый справочник химика и технолога. Общие сведения. Строение вещества. Физические свойства важнейших веществ. Ароматические соединения. Химия фотографических процессов. Номенклатура органических соединений. Техника лабораторных работ. Основы технологии. Интеллектуальная собственность|publisher=ChemAnalitica.com|accessdate=2009-08-27|url-status=live|archive-date=2011-07-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20110708141727/http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084
}}&lt;/ref&gt;:

'''Малекулярныя масы і тэмпэратуры кіпеньня мэтану і некаторых ягоных вытворных'''&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|выданьне=Изд. 2-е, испр. и доп|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1978}}&lt;/ref&gt;:
{|class=&quot;standard&quot; width=80%
 !align=&quot;center&quot; width=25%|
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтаноль]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Хлёрмэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Cl
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Нітрамэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Браммэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Br
 |-
 |[[Малярная маса]], г/моль
 |align=&quot;center&quot; | 16,04
 |align=&quot;center&quot; | 32,04 
 |align=&quot;center&quot; | 50,48
 |align=&quot;center&quot; | 61,04
 |align=&quot;center&quot; | 94,94 
 |-
 |[[Тэмпэратура кіпеньня]], °С
 |align=&quot;center&quot; | −161,5
 |align=&quot;center&quot; | 64,5
 |align=&quot;center&quot; | −24,2 
 |align=&quot;center&quot; | 101,2
 |align=&quot;center&quot; | 3,6 
 |}

[[Файл:Methanol-3D-balls.png|значак|Прасторавая будова мэтанолю.]]
Высокія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў тлумачацца наяўнасьцю міжмалекулярных [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]]&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Энэргія вадароднай сувязі значна ніжэйшая за энэргію кавалентнай [[энэргія разрыву хімічнай сувязі|хімічнай сувязі]]. Гэтак, напрыклад, для мэтанолю энэргія вадароднай сувязі складае 16,7 [[джоўль|кДж]]/[[моль]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Maréchal Y.|загаловак=The Hydrogen Bond and the Water Molecule: The Physics and Chemistry of Water, Aqueous and Bio-Media|спасылка=https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare|выдавецтва=Elsevier|год=2007|старонкі=[https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare/page/n32 18]|isbn=0-444-51957-2|мова=en}}&lt;/ref&gt;, тады як сувязі C−H, C−O і O−H маюць энэргію 391,7, 383,5 і 428,8 кДж/моль адпаведна&lt;ref name=&quot;es&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава I. Энергии разрыва связей|загаловак=Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны=Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1974|старонкі=83|мова=ru }}&lt;/ref&gt;. Тым ня менш, уплыў вадародных сувязей на фізычныя ўласьцівасьці сьпіртоў вельмі значны.

[[Файл:Hbondalcohol.svg|значак|зьлева|Міжмалекулярныя вадародныя сувязі ў сьпіртах.]]
Малекулы сьпірту, маючы дзьве палярныя сувязі C−O і O−H, маюць [[дыпольны момант]] ({{nobr|~5,3—6,0{{e|−30}} Кл·м}})&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Электрастатычныя зарады ў малекуле мэтанолю складаюць: на атаме вугляроду {{nobr|0,297 {{math|''e''}}}}; на атаме гідраксільнага вадароду {{nobr|0,431 {{math|''e''}}}}; на атаме кіслароду {{nobr|−0,728 {{math|''e''}}}}&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Бушуев Ю. Г., Дубинкина Т. А.|загаловак = Компьютерное моделирование структур метанола и жидкого метана|выданьне = Журнал физической химии|год = 1996|том = 70|нумар = 9|старонкі = 1629|мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Аж [[энэргія іянізацыі]] сьпіртоў ніжэй, чым у вады (10,88 эВ для мэтанолю супраць 12,61 эВ для вады)&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Глава III. Потенциалы ионизации|загаловак = Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны = Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца = Масква|выдавецтва = «Наука»|год = 1974|старонкі = 247—248, 276|мова = ru }}&lt;/ref&gt;, што тлумачыцца электранадонарным эфэктам алькільнай групы.

Уплыў гідраксільнай групы асабліва вялікі на злучэньні зь невялікім вуглевадародным ланцужком. Да прыкладу, мэтаноль і этаноль неабмежавана зьмешваюцца з вадою і маюць даволі высокія шчыльнасьці і тэмпэратуры кіпеньня для сваёй малекулярнай масы, у той час як вышэйшыя сьпірты гідрафобныя і мала розьняцца паводле ўласьцівасьцяў ад адпаведных вуглевадародаў&lt;ref name=&quot;roberts&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Робертс Дж., Касерио М.|загаловак = Основы органической химии|арыгінал = Basic principles of organic chemistry|адказны = Под редакцией академика Несмеянова А. Н.|выданьне = 2-е, дополненное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1978|том = 1|старонкі = 401}}&lt;/ref&gt;.

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты аліфатычных гранічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;vs&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава XIV. Физико-химические свойства жирных спиртов|загаловак=Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства)|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00099263|адказны=Под редакцией С. М. Локтева|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1970|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00099263/page/n142 283]—295}}&lt;/ref&gt;'''}}
{|class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sub&gt;D&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;
 |-
 | [[Мэтаноль]]
 | CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |64,7
 |align=&quot;center&quot; |−97,78
 |align=&quot;center&quot; |791,5
 |align=&quot;center&quot; |1,32855
 |- 
 | [[Этаноль]]
 | C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |78,3
 |align=&quot;center&quot; |−114,65
 |align=&quot;center&quot; |789,5
 |align=&quot;center&quot; |1,36139
 |- 
 | [[Прапаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |97,2
 |align=&quot;center&quot; |−124,10
 |align=&quot;center&quot; |803,5
 |align=&quot;center&quot; |1,38556
 |- 
 | [[Прапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CH(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)OH
 |align=&quot;center&quot; |82,5
 |align=&quot;center&quot; |−87,95
 |align=&quot;center&quot; |786,2
 |align=&quot;center&quot; |1,37711
 |- 
 | [[Бутаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |117,8
 |align=&quot;center&quot; |−88,64
 |align=&quot;center&quot; |808,6
 |align=&quot;center&quot; |1,39929
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-1]]
 | (СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СНСН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ОН
 |align=&quot;center&quot; |108,0
 |align=&quot;center&quot; |−101,97
 |align=&quot;center&quot; |802,1
 |align=&quot;center&quot; |1,39549
 |- 
 | [[Бутаноль-2]]
 |&amp;nbsp;СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;СН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СН(ОН)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |99,5
 |align=&quot;center&quot; |−114,70
 |align=&quot;center&quot; |806,0
 |align=&quot;center&quot; |1,39240 (пры 22 °C)
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;(СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;С(OH)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |82,9
 |align=&quot;center&quot; |25,82
 |align=&quot;center&quot; |765,2 (пры 40 °C)
 |align=&quot;center&quot; |1,38779
 |- 
 | [[Пэнтаноль|Пэнтаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |138,0
 |align=&quot;center&quot; |−77,59
 |align=&quot;center&quot; |813,3
 |align=&quot;center&quot; |1,40999
 |- 
 | [[Гексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |157,1
 |align=&quot;center&quot; |-47,40
 |align=&quot;center&quot; |821,7
 |align=&quot;center&quot; |1,41816
 |- 
 | [[Гептаноль]]
 | C&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |176,3
 |align=&quot;center&quot; |−32,80
 |align=&quot;center&quot; |824,0
 |align=&quot;center&quot; |1,42351
 |-
 | [[Актаноль]]
 | C&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |195,1
 |align=&quot;center&quot; |−16,30
 |align=&quot;center&quot; |822,7
 |align=&quot;center&quot; |1,42920
 |-
 | [[Нананоль]]
 | C&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;19&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |213,5
 |align=&quot;center&quot; |−5,00
 |align=&quot;center&quot; |827,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43325
 |-
 | [[Дэканоль]]
 | C&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |231,0
 |align=&quot;center&quot; |6,00
 |align=&quot;center&quot; |826,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43660
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак='''Некаторыя фізычныя канстанты аліцыклічных, араматычных і негранічных сьпіртоў }}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Алілавы сьпірт|Прапэн-2-ол-1]]
 | CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |96,9
 |align=&quot;center&quot; |−129
 |align=&quot;center&quot; |852,0
 |align=&quot;center&quot; |1,4133
 |- 
 | [[Прапаргілавы сьпірт|Прапін-2-ол-1]]
 | CH≡CCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |113,6
 |align=&quot;center&quot; |−48
 |align=&quot;center&quot; |948,5
 |align=&quot;center&quot; |1,4322
 |- 
 | [[Цыклягексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |161,1
 |align=&quot;center&quot; |25,15
 |align=&quot;center&quot; |941,6
 |align=&quot;center&quot; |1,4648
 |- 
 | [[Фэнілкарбіноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |205,0
 |align=&quot;center&quot; |−15,3
 |align=&quot;center&quot; |1041,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5396
 |- 
 | [[2-Фэнілэтаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |218,2
 |align=&quot;center&quot; |−27,0
 |align=&quot;center&quot; |1020,2
 |align=&quot;center&quot; |1,5325
 |- 
 | [[3-Фэнілпрапэн-2-ол-1]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |256—258
 |align=&quot;center&quot; |34
 |align=&quot;center&quot; |1044,0
 |align=&quot;center&quot; |1,5819
 |- 
 | [[2-Фурылькарбіноль]]
 | (C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |155
 |align=&quot;center&quot; |—
 |align=&quot;center&quot; |1131,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5324
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты шмататамных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;/&gt;}}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Гліцэрына]]
 |&amp;nbsp;HOCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH(OH)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |290
 |align=&quot;center&quot; |20
 |align=&quot;center&quot; |1260,4
 |align=&quot;center&quot; |1,4729
 |- 
 | [[Пэнтаэрытрыт]]
 | C (CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |
 |align=&quot;center&quot; |263,5
 |align=&quot;center&quot; |1397
 |align=&quot;center&quot; |1,548
 |- 
 | [[Этыленгліколь]]
 | OHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |197,85
 |align=&quot;center&quot; |–12,6
 |align=&quot;center&quot; |1115,5
 |align=&quot;center&quot; |1,432
|}
{{Канец схаванага блёку}}

== Хімічныя ўласьцівасьці ==
Хімічныя ўласьцівасьці сьпіртоў вызначаюцца наяўнасьцю ў іх [[Гідраксільная група|гідраксільнай групы]]. Паколькі гідраксільная група ёсьць [[палярнасьць хімічных сувязяў|палярнай]], яна можа гетэралітычна [[Электралітычная дысацыяцыя|дысацыяваць]], асабліва, пад узьдзеяньнем моцных [[аснова (хімія)|асноваў]]. Такім чынам, сьпірты маюць уласьцівасьці слабых [[кісьля|кісьляў]]. Акрамя таго, высокая [[электраадмоўнасьць]] кіслароду абумоўлівае наяўнасьць [[электрафіл]]ьнага атаму вугляроду і, адпаведна, здольнасьць сьпіртоў трапляць пад [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня]] пад узьдзеяньнем шэрагу нуклеафілаў. Нарэшце, атам кіслароду гідраксільнай групы мае нуклеафільны характар, таму сьпірты могуць выступаць [[нуклеафіл]]амі ў рэакцыях [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]] і [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]]. Таксама для сьпіртоў уласьцівыя рэакцыі [[атляняньне|атляняньня]].

=== Дысацыяцыя і кісьлінна-асноўныя ўласьцівасьці ===

==== Кісьлінныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты здольныя выяўляць як кісьлінныя, гэтак і асноўныя ўласьцівасьці. Як слабыя [[кісьля|кісьлі]], сьпірты дысацыююць паводле сувязі [[Кісларод|O]]−[[Вадарод|H]] з утварэньнем алькаксыд-іёну. Дысацыяцыя вельмі слабая, пагатоў настолькі, што яны не ўважаюцца за электраліты і не праводзяць электрычны ток. Кісьлінныя характарыстыкі сьпіртоў ацэньваюць паводле [[Канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] ''K&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''.

: &lt;chem&gt;ROH{} + H2O &lt;=&gt; RO- + H3O+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_\text{a} = \frac{[\ce{RO-}] \cdot [\ce{H3O+}]}{[\ce{ROH}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\mathrm{p}K_\text{a} = -\log K_\text{a}.&lt;/math&gt;

У воднай рашчыне кісьліннасьць сьпіртоў зьніжаецца з павелічэньнем малекулярнай масы і разгалінаванасьці вуглевадароднага ланцуга. Гэта зьвязваюць з павелічэньнем станоўчага [[індуктыўны эфэкт|індуктыўнага эфэкту]] алькільных замяшчальнікаў у гэтым шэрагу і памяншэньнем устойлівасьці ўтворанага алькаксыд-іёну за кошт лякалізацыі адмоўнага ладунку на атаме кіслароду&lt;ref name=&quot;chem1&quot;&gt;{{cite web|author=Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М.|datepublished=1999|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|title=Раздел III. Свойства одноатомных спиртов|work=Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги|publisher=ChemNet. Химический факультет МГУ|accessdate=2009-08-28|archive-date=2009-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117122014/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Агулам, электронаакцэптарныя замяшчальнікі (−NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, −CN, −F, −Cl, −Br, −I, −OR і іншыя) павялічваюць кісьліннасьць сьпіртоў (памяншаюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Наадварот, электранадонарныя замяшчальнікі (напрыклад, алькільныя замяшчальнікі) памяншаюць кісьліннасьць сьпіртоў (павялічваюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Гэтак, ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;'' [[трыфтарэтаноль|2,2,2-трыфтарэтанолю]] мае значэньне 12,43 (супраць 15,9 у этанолю), а цалкам фтарыраванага ''трэт''-бутанолю — 5,4 (супраць 17,7 у ''трэт''-бутанолю)&lt;ref name=&quot;mcmurry&quot;&gt;{{кніга|аўтар=McMurry J.|загаловак=Organic chemistry|выданьне=Seven edition|выдавецтва=Thomson|год=2008|pages=604, 658|isbn=0-495-11258-5}}&lt;/ref&gt;. Параўнальная кісьліннасьць сьпіртоў і злучэньняў іншых клясаў схематычна прадстаўлена на малюнку&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|title=Evans pKa Table|last=Evans D. A.|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011459/http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|archivedate=2013-10-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
: [[Файл:PKa of Alcohols.png|600пкс|Канстанты кісьліннасьці некаторых сьпіртоў.]]

Як слабыя кісьлі, сьпірты ўтвараюць рэакцыі з [[лужныя мэталы|лужнымі]], [[лужназямельныя мэталы|лужназямельнымі]] і некаторымі іншымі мэталамі, і з моцнымі [[аснова (хімія)|асновамі]], напрыклад, [[гідрыды|гідрыдамі]] або [[аміды|амідамі]] мэталаў, [[Рэакцыя Грын’яра|рэактывамі Грын’яра]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|243}}.
: [[Файл:Alcohols acidity.png|400пкс|Рэакцыя сьпіртоў з [[каль|калем]].]]

==== Асноўныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты могуць таксама паводзіцца як слабыя [[аснова Люіса|асновы Люіса]], утвараючы з моцнымі мінэральнымі кісьлямі солі алькаксонію, а таксама даючы донарна-акцэптарныя комплексы з [[кісьля Люіса|кісьлямі Люіса]]. Звычайна падобныя рэакцыі не спыняюцца на зазначанай стадыі і вядуць да [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] гідраксільнай групы або [[рэакцыя дэгідратацыі|адшчапленьня вады]].

: &lt;chem&gt;ROH{} + HX &lt;=&gt; ROH2+ + X-&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;ROH{} + AlCl3 &lt;=&gt; ROH+AlCl3-&lt;/chem&gt;

Колькасна асноўнасць сьпіртоў ацэньваюць паводле [[канстанта асноўнасьці|канстанты асноўнасьці]] p''K&lt;sub&gt;b&lt;/sub&gt;'' або павязанай зь ёю [[канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] спалучанай кісьлі p''K''&lt;sub&gt;''a''H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/sub&gt;:

: &lt;chem&gt;ROH2+ &lt;=&gt; ROH{} + H+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_{\text{a}\ce{H+}} = \frac{[\ce{ROH}] \cdot [\ce{H+}]}{[\ce{ROH2+}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math chem&gt;\mathrm{p}K_{\text{a}\ce{H+}} = -\log K_{\text{a}\ce{H+}}.&lt;/math&gt;

Сьпірты ёсьць слабымі асновамі, і іхняя асноўнасьць узрастае з павелічэньнем даўжыні ці разгалінаванасьці вуглевадароднага радыкала пры гідраксільнай групе. Гэты эфэкт назіраецца праз рост станоўчага індуктыўнага эфэкту радыкала ў гэтым шэрагу, за кошт якога павялічваецца адмоўны ладунак на атаме кіслароду гідраксільнай групы&lt;ref name=&quot;barton2&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Общая органическая химия. Кислородсодержащие соединения|арыгінал = Comprehensive Organic Chemistry|адказны = Под ред. Д. Бартона и В. Д. Оллиса|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|том = 2|старонкі = 20}}&lt;/ref&gt;.

=== Нуклеафільнае замяшчэньне ===
Атам вугляроду, наўпрост злучаны з [[Гідраксільная група|гідраксільнай групай]], мае частковы дадатны ладунак, што робіць магчымай атаку [[нуклеафіл]]ьнай часьцінкі ([[галягенід]]-іёну, [[аміяк]]у, сьпірту і іншых) па гэтым атаме вугляроду з замяшчэньнем гідраксільнай групы на гэтую часьцінку. Гідраксільная група ёсьць дрэннай [[адыходная група|адыходнай групай]], таму звычайна неабходна ейная дадатковая актывацыя.

* Рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня ў сьпіртах лягчэй працякаюць у кісьлінным асяроддзі, паколькі гідраксільная група сьпірту [[пратанаваньне|пратануецца]], і фактычнай адыходнай часьцінкай ёсьць не [[гідраксыд-іён]] OH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;, а малекула вады H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O. Кісьлінныя ўласьцівасьці можа мець сам рэагент (часта выкарыстоўваюць [[Галягенавадароды|галягенавадародныя кісьлі]]), гэтак і спэцыяльна дададзеная неарганічная кісьля, напрыклад, [[серчаная кісьля]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|244—248}}.
*: [[Файл:Alcohols - 1.png|400пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў сьпіртах.]]
* Замяшчэньне гідраксільнай групы таксама адбываецца пад узьдзеяньнем галагенідаў [[серка|серкі]] і [[фосфар]]у ([[тыянілхлярыд|SOCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(III)|PBr&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(V)|PBr&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]], [[Аксіхлярыд фосфару|POCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]] і іншыя). У такім разе ключавую ролю выконвае злучэньне серкі ці фосфару, якое ўтварае актываваны [[інтэрмэдыят]] з малекулай сьпірту{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|248—252}}.
*: [[Файл:PBr3 halogenation.png|540пкс|Галягенаваньне сьпіртоў брамідам фосфару(III)]]
* Гідраксільную групу таксама ператвараюць у [[сульфанаты|сульфанатную групу]], якая ёсьць добрай адыходнай групай. Дзеля гэтых мэтаў сьпірт спачатку ператвараюць у сульфанат, які затым трапляе пад рэакцыю нуклеафільнага замяшчэньня. Як рэагенты для мадыфікацыі гідраксільнай групы звычайна выкарыстоўваюць [[мэтансульфанілхлярыд]] або [[п-талюалсульфанілхлярыд|''п''-талюалсульфанілхлярыд]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|258—260}}.
*: [[Файл:Mesylate substitution.png|500пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў мэзілятах.]]

=== Дэгідратацыя ===
У прысутнасьці кісьлінных каталізатараў ([[аксыд алюміну]], [[серчаная кісьля]], [[фосфарная кісьля]] і іншыя) сьпірты могуць трапляць пад дэгідратацыю з утварэньнем [[алькены|алькенаў]]. Напрыклад, дэгідратацыя [[этаноль|этылявага сьпірту]] прыводзіць да ўтварэньня [[этылен]]у. Рэакцыя працякае ў адпаведнасьці з [[правіла Зайцава|правілам Зайцава]], паводле якога пры дэгідратацыі ўтвараецца больш устойлівы, больш замешчаны пры [[падвойная сувязь|падвойнай сувязі]] алькен{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|260—261}}.
: [[Файл:Dehydration of alcohols.png|450пкс|Дэгідратацыя ў сьпіртах.]]

=== Атляняньне ===
* Пад узьдзеяньнем розных [[затляняльнік]]аў першасныя сьпірты атляняюцца да [[альдэгіды|альдэгідаў]] і далей, як то да [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]], прычым спыніць рэакцыю на стадыі ўтварэньня альдэгідаў, прадухіліўшы іхняе далейшае атляняньне, атрымоўваецца толькі за кошт выкарыстаньня адмысловых рэагентаў ([[хлёрхрамат пірыдыну|хлёрхрамату пірыдыну]] PCC і [[дыхрамат пірыдыну|дыхрамату пірыдыну]] PDC).
* Другасныя сьпірты атляняюцца да [[кетоны|кетонаў]]. Рэакцыю звычайна робяць пад узьдзеяньнем рэагента Джонза ([[аксыд хрому(VI)|CrO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]—серчаная кісьля). Далейшае атляняньне кетонаў робіцца ў больш жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы.
* Трацічныя сьпірты атляняюцца толькі ў вельмі жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|265—269}}.

== Атрыманьне сьпіртоў ==

=== Агульныя хімічныя ===
Сьпірты могуць быць атрыманыя з самых розных клясаў злучэньняў, як то [[вуглевадароды]], [[галягенальканы]], [[аміны]], [[карбанільныя злучэньні]], [[эпаксыды]]. Галоўным чынам, усе мэтады зводзяцца да рэакцыяў [[атляняньне|атляняньня]], [[атляняльна-аднаўленчыя рэакцыі|аднаўленьня]], [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]] і [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]].

Сьпірты атрымліваюць, атляняючы [[альканы]] і [[цыклеальканы]] пад узьдзеяньнем моцных неарганічных атляняльнікаў: [[азон]]у, [[пэрманганат калю|перманганату калю]], [[Аксыд хрому (VI)|аксыду хрому (VI)]], [[хромавая кісьля|хромавай кісьлі]], [[дыяксыд сэлену|дыяксыду сэлену]], [[пэраксыд вадароду|пэраксыду вадароду]], а таксама некаторых надкісьляў. Праз магчымасьць далейшага атляненьня атрыманых сьпіртоў, мэтад мае значэньне толькі дзеля атрыманьня трацічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;Oxidation&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Hudlický M.|загаловак = Oxidation in Organic Chemistry|выданьне = ACS monograph 186|месца = Washington|выдавецтва = American Chemical Society|год = 1990|pages = 57—59|isbn = 0-8412-1780-7|мова = en}}&lt;/ref&gt;.

Атляненьне [[алькены|алькенаў]] значна больш распаўсюджанае ў лябараторнай практыцы, асабліва дзеля атрыманьня двухатамных сьпіртоў — [[дыёлы|дыёлаў]]. У залежнасьці ад выбару рэагенту атляненьне можна зрабіць з рознай [[стэрэасэлектыўнасьць|стэрэасэлектыўнасьцю]]: пры ўзьдзеяньні на алькены [[тэтрааксыд осму|тэтрааксыду осму]], [[пэрманганат калю|пэрманганату калю]], [[хлярат натру|хлярату натру]], [[ёд]]у з карбаксілатам срэбра дзеіцца ''сін''-гідраксілаваньне; дзеля ''анты''-гідраксілаваньня выкарыстоўваюць [[пэраксыд вадароду]] і надкісьлі, аксыды малібдэну (VI) і вальфраму (VI), аксыд сэлену (IV) і іншыя&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Хейнс А.|загаловак = Методы окисления органических соединений: Алканы, алкены, алкины и арены|арыгінал = Methods for the oxidation of organic compounds: Alkanes, Alkenes, Alkynes and Arenes|адказны = Перевод с англ., под редакцией И. П. Белецкой|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1988|старонкі = 82—108|старонак = 400|isbn = 5-03-000149-2}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Hydroxylation of alkenes.png|500пкс|Гідраксілаваньне алькенаў.]]

Сьпірты ўтвараюцца таксама пры аднаўленьні [[альдэгіды|альдэгідаў]] або [[кетоны|кетонаў]] пад узьдзеяньнем [[барагідрыд натру|барагідрыду натру]] ў пратонным распушчальніку, а таксама [[алюмагідрыд літу|алюмагідрыду літу]]. Аднаўленьне [[складаныя этэры|складаных этэраў]] і [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]] таксама вырабляецца пад узьдзеяньнем комплексных гідрыдаў, як зазвычай, алюмагідрыду літу і дае мажлівасьць атрымаць сьпірты&lt;ref name=&quot;tietze&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Титце Л., Айхер Т.|загаловак = Препаративная органическая химия: Реакции и синтезы в практикуме органической химии и научно-исследовательской лаборатории|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1999|старонкі = 73—75|старонак = 704|isbn = 5-03-002940-0}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Synthesis of alcohols via reduction.png|350пкс|Сынтэз сьпіртоў мэтадам аднаўленьня.]]

Кісьлінна-каталізаванае далучэньне вады да алькенаў прыводзіць да ўтварэньня сьпіртоў. У адпаведнасьці з [[правіла Маркоўнікава|правілам Маркоўнікава]], у гэтай рэакцыі ўтвараюцца больш замешчаныя сьпірты. У лябараторнай практыцы часьцей выкарыстоўваюць тоесную, але больш мяккую рэакцыю аксымэркураваньня — дэмэркураваньня, а таксама рэакцыю гідрабараваньня — атляненьня, якая прыводзіць да паўстаньня прадуктаў, якія не адпавядаюць правілам Маркоўнікава{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|232—233}}.
: [[Файл:Hydroboration-oxidation.png|450пкс|Гідрабараваньне-атляненьне алькенаў.]]

Рэакцыі [[рэакцыі нуклеафільнага далучэньня|нуклеафільнага далучэньня]] мэталарганічных злучэньняў ([[ацэтыленіды|ацэтыленідаў]], [[рэакцыя Грын’яра|рэактываў Грын’яра]], медзь- і літарганічных злучэньняў і г. д.) да [[карбанільныя злучэньні|карбанільных злучэньняў]] таксама прыводзяць да ўтварэньня сьпіртоў, прычым калі далучэньне адбываецца да [[фармальдэгід]]у HCHO, тады ўтвараюцца першасныя сьпірты, калі да іншых [[альдэгіды|альдэгідаў]], тады ўтвараюцца другасныя сьпірты. Далучэньне да [[кетоны|кетонаў]] дае трацічныя сьпірты. Трацічныя сьпірты можна атрымаць таксама шляхам далучэньня двух эквівалентаў мэталарганічнага злучэньня да [[складаныя этэры|складаных этэраў]].
: [[Файл:Mg-organic synthesis.png|500пкс|Магнарганічны сынтэз.]]

Сьпірты можна атрымліваць пры апрацоўцы [[галягенаальканы|галягенаальканаў]] расшчынай [[луг (хімія)|луга]]. Рэакцыя мае ўласьцівасьці [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] і суправаджаецца [[рацэмат|рацэмізацыяй]] (пры монамалекулярным мэханізьме) або [[Вальдэнаўскае адварочваньне|адварочваньнем канфігурацыі]] (пры бімалекулярным мэханізьме). Важным прэпаратыўным мэтадам ёсьць атляненьне алькілгалягенідаў [[надпэраксыд калю|надпэраксыдам калю]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Corey E. J., Nicolaou K. C., Shibasaki M., Machida Y., Shiner C. S.|загаловак = Superoxide ion as a synthetically useful oxygen nucleophile|спасылка = https://dx.doi.org/10.1016/S0040-4039(00)91450-3|мова = en|выданьне = Tetrahedron Letters|год = 1975|том = 16|нумар = 37|старонкі = 3183—3186}}&lt;/ref&gt;.

=== Прамысловыя мэтады ===
У прамысловасьці сьпірты атрымліваюць з дапамогай хімічных, альбо біяхімічных мэтадаў вытворчасьці.

Адзіным прамыслова важным мэтадам сынтэзу мэтанолю ёсьць [[каталіз|каталітычная]] рэакцыя паміж [[аксыд вугляроду(II)|аксыдам вугляроду (II)]] і [[вадарод]]ам. Сыравінай у вытворчасьці мэтанолю служыць [[прыродны газ]], які на першай стадыі працэсу падвяргаюць ачыстцы ад злучэньняў [[серка|серкі]] (серка ёсьць атрутай для [[каталізатар]]аў, выкарыстаных на наступнай стадыі). Далей адбываецца паравая канвэрсія прыроднага газу ў [[сынтэз-газ]] (сумесь [[аксыд вугляроду(II)|СО]] і [[вадарод]]у), які пасьля кандэнсацыі пары вады ператвараюць у мэтаноль на зьмяшаным медна-цынка-хромавым каталізатары пры тэмпэратуры 250 °C і ціску да 10 МПа. Атрыманы такім чынам мэтаноль зьмяшчае ваду і прымешкі іншых сьпіртоў (этанолю, прапанолю і вышэйшых сьпіртоў) і можа быць ачышчаны [[рэктыфікацыя]]й. Сусьветнае спажываньне мэтанолю ў 2015 годзе склала каля 70 млн тонаў&lt;ref name=&quot;methanol&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|title=The changing face of the global methanol industry|work=CHEMWEEK’S LAB|publisher=IHS Chemical Week|accessdate=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225959/http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;CO{} + 2 H2 -&gt;[\text{250 °C, 10 МПа}][\text{кат.}] CH3OH&lt;/chem&gt;

Этаноль і прапаноль-2 атрымліваюць шляхам [[гідратацыя|гідратацыі]] адпаведных алькенаў — [[этылен]]у і [[прапілен]]у. У прамысловасьці выкарыстоўваюць два варыянты гідратацыі, як то серчанакісьлінную і каталітычную. Серчанакісьлінная гідратацыя ўлучае ў сябе [[абсарбцыя|абсарбцыю]] этылену канцэнтраванай [[серчаная кісьля|серчанай кісьлі]] (94—98 %) пры тэмпэратуры 80 °C і ціску 1,3—1,5 МПа і далейшы [[гідроліз]] утвораных сульфаэтэраў вадою. Другі мэтад гідратацыі заснаваны на выкарыстаньні [[фосфарная кісьля|фосфарнай кісьлі]], нанесенай на [[сылікагель]] або іншую падкладку, як [[каталізатар]]. Сумесь дэіянізаванай вады і этылену награваюць да тэмпэратуры 300 °C пад ціскам 6—8 МПа, а атрыманы этаноль чысьцяць рэктыфікацыяй. Гэтыя мэтады дазваляюць атрымаць этаноль, які зьмяшчае 5 % вады паводле масы. Атрыманьне бязводнага этанолю (99,9 %) грунтуецца на [[азэатропная адгонка|азэатропным выдаленьні]] вады з [[бэнзол]]ам{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|69—74}}. Паводле зьвестак на 2003 год, сусьветная вытворчасьць этанолю толькі гідратацыяй этылену сягала 6 млн тонаў у год&lt;ref name=&quot;berg&quot;&gt;{{cite web|author=Berg Ch.|datepublished=2004-04|url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A&amp;O-2004.html|title=World Fuel Ethanol - Analysis and Outlook|publisher=The Online Distillery Network for Distillers &amp; Fuel Ethanol Plants Worldwide|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Ogvtx2?url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A|archivedate=2011-08-21|accessdate=2020-12-07|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2SO4 -&gt;[][\text{80 °C, 1,3—1,5 МПа}] C2H5OSO3H{}, (C2H5O)2SO2 -&gt;[\ce{H2O}] C2H5OH{} + H2SO4&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2O -&gt; [\ce{H2SO4 / SiO2}][\text{300 °C, 6—8 МПа}] C2H5OH&lt;/chem&gt;

Сусьветная вытворчасьць паліўнага этанолю ў 2015 годзе паводле зьвестак Renewable Fuel Association склала блізу 77 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|title=World Fuel Ethanol Production|publisher=Renewable Fuel Association|lang=en|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118214657/http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Для гідратацыі прапілену патрабуюцца мякчэйшыя ўмовы. Серчанакісьлінны працэс робяць пры пакаёвай тэмпэратуры і канцэнтрацыі серчанай кісьлі, роўнай 70—75 %, а каталітычная гідратацыя робіцца пры тэмпэратуры 180 °C і 4 МПа. Часам для гідратацыі прапілену выкарыстоўваюць вальфрамавы каталізатар (WO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 250 °C і 25 МПа). Сусьветная вытворчасьць прапанолю-2 у 2008 годзе складала 1,8 млн тонаў&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Papa A. J.|частка=Propanols|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a22_173.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|title=Isopropanol (IPA) CAS No: 67-63-0|work=Chemical intelligence|publisher=ICIS.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oi9TBq?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ipa&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2010-01|url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|title=Isopropyl Alcohol (IPA)|work=WP Report|publisher=SRI Consulting|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oihmvj?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|76—79}}.

Таксама рэакцыяй гідратацыі ў прамысловасьці атрымліваюць этыленгліколь, то бок адзін з найважнейшых прадуктаў хімічнай прамысловасьці, які вырабляецца ў колькасьці 19,9 млн тонаў штогод&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished = 2010-01|url = http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|title = Ethylene Glycol|work = WP Report|publisher = SRI Consulting|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OjinzI?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|archivedate = 2011-08-21|accessdate = 2010-05-25|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Ён выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасьцях для вытворчасьці [[антыфрыз]]у і [[хімічныя валокны|валокнаў]]. Сыравінай для гэтага сынтэзу служыць [[тленьнік этылену]], які здабываецца простым атляненьнем этылену кіслародам паветра. Ператварэньне тленьніку этылену ў этыленгліколь адбываецца пры награваньні ягонай сумесі з 20-кратным мольным лішкам вады да 200 °C без каталізатара. Этыленгліколь затым адлучаецца ад вады і прадуктаў [[алігамэр]]ызацыі ў выніку пасьлядоўных рэктыфікацыяў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Rebsdat S., Mayer D.|частка=Ethylene Glycol|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a10_101}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Ethylene glycol production.png|300пкс|Схема прамысловага сынтэзу этыленгліколю.]]

Прамысловае здабыцьцё прапанолю-1 заснаванае на рэакцыі [[карбанілаваньне|гідрафармілаваньня]] [[этылен]]у і далейшым [[гідрыраваньне|гідрыраваньні]] атрыманага [[прапаналь|прапаналю]]. Гідрафарміляваньне ладзіцца пры тэмпэратуры 90—130 °C, агульным ціску прапілену, аксыду вугляроду(II) і вадароду, роўным 2,8 МПа, і ў прысутнасьці 500 [[мільённая частка|мч]] [[род (элемэнт)|родывага]] каталізатара. Другая стадыя бярэцца пры тэмпэратуры 110—150 °C у лішку вадароду на розных мэталічных каталізатарах (выкарыстоўваюцца камбінацыі злучэньняў [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[нікель|нікелю]] і [[хром]]у)&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot; /&gt;. Аб’ёмы сусьветнай вытворчасьці прапанолю-1 на 2003 год складалі 0,14 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|title = Product Safety Assessment DOW n-Propanol|format = pdf|publisher = The Dow Chemical Company|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170716012533/http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|archivedate = 2017-07-16|accessdate = 2010-05-25|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;
 C2H4{} + CO{} + H2 -&gt;[\ce{Rh}~\text{кат.}][\text{90—130°C, 2,8 МПа}]
 CH3CH2CHO -&gt;[\ce{H2},~\text{кат.}][\text{110—150°C, 0,14—1,0 МПа}]
 CH2CH2CH2OH
&lt;/chem&gt;

Гліцэрыну атрымліваюць як пабочны прадукт ператварэньня тлушчаў у [[тлустыя кісьлі]] і [[мэтылявыя этэры тлустых кісьляў]]. Гэты працэс ляжыць у аснове здабыцьця [[біядызэль|біядызэлю]], пры гэтым на кожную тону біядызэлю ўтвараецца 100 кг гліцэрыны. Такім мэтадам сынтэзуюць 1,5 млн тонаў гліцэрыны штогод, паводле зьвестак на 2004 год, пры гэтым, паводле прагнозаў, гэтыя аб’ёмы будуць расьці ў сувязі з павелічэньнем цікавасьці да альтэрнатыўных відаў паліва. Тлушчы гідралізуюць пры 220—260 ° C і ціску 2—6 МПа, альбо [[пэраэтэрыфікацыя|пэраэтэрыфікуюць]] мэтанолем. Расшчапленьне тлушчаў пад узьдзеяньнем лугу або карбанатаў ужываецца ў абмежаваным маштабе, напрыклад, пры вытворчасьці [[мыла]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Christoph R., Schmidt B., Steinberner U., Dilla W., Karinen R.|частка=Glycerol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a12_477.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chpd&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Speight J. G.|загаловак = Chemical Process and Design Handbook|спасылка = https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|выдавецтва = McGraw-Hill|год = 2002|isbn = 0-07-137433-7|pages = 2.251|ref = Speight}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;survey&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chenier Ph. J.|загаловак = Survey of Industrial Chemistry|спасылка = https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|выданьне = Third Edition|месца = New York|выдавецтва = Kluwer Academic / Plenum Publishers|год = 2002|pages = 242|ref = Chenier|isbn = 0-306-47246-5}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Glycerol production.png|650пкс|Схема прамысловай вытворчасьці гліцэрыны.]]

Вышэйшыя тлустыя сьпірты вырабляюць некалькімі спосабамі, сярод якіх [[гідрагеналіз]] мэтылявых этэраў тлустых кісьляў, атрыманых пэраэтэрыфікацыяй тлушчаў, а таксама гідрафармілаваньне алькенаў і алігамэрызацыя этылену з наступным атляненьнем (мэтад Цыглера). Штогод у сьвеце вырабляецца 2,15 млн тонаў вышэйшых тлустых сьпіртоў на 2003 год&lt;ref name=&quot;pav&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Ланге К. Р.|загаловак = Поверхностно-активные вещества: синтез, свойства, анализ, применение|арыгінал = Surfactants. A Practical Handbook|адказны = Пер. с англ|месца = Санкт-Пецярбург|выдавецтва = «Профессия»|год = 2004|старонкі = 18—20|isbn = 5-93913-068-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Brackmann B., Hager C.-D.|url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|title=The Statistical World of Raw Materials, Fatty Alcohols and Surfactants|work=CESIO 6th World Surfactants Congress, Berlin, June 20–23, 2004|publisher=Laboratory of Formulation, Interfaces, Rheology and Processes FIRP (Venezuela)|accessdate=2010-09-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616OjD1q5?url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.

Для некаторых сьпіртоў найважнейшую ролю ў прамысловым сынтэзе граюць біяхімічныя мэтады. У прыватнасьці, аб’ёмы вырабленага біяэтанолю значна перавышаюць аб’ёмы сынтэтычнага этанолю. Грунтам у біяхімічнага атрыманьня этанолю ёсьць кісьлінны або [[фэрмэнты|фэрмэнтатыўны]] [[гідроліз]] расьліннай сыравіны з наступнай анаэробнай [[сьпіртавое закісаньне|сьпіртавой фэрмэнтацыяй]] (зброджваньнем) утвораных вугляводаў [[дрожджы|дрожджамі]] або некаторымі відамі [[бактэрыі|бактэрыяў]]. У прыватнасьці, дрожджы ўважаюцца за вельмі зручныя мікраарганізмы дзеля шырокага прамысловага выкарыстаньня. Фэрмэнтацыя пад узьдзеяньнем дражджоў вызначаецца высокай [[сэлектыўнасьць|сэлектыўнасьцю]], нізкім назапашваньнем пабочных прадуктаў, высокай дзельлю ў выніку этанолю, высокай хуткасьцю працэсу, добрай талерантнасьцю дражджоў да павышаных канцэнтрацыяў этанолю і субстрату. Сыравінай у гэтым працэсе могуць служыць лёгка фэрмэнтаваныя вугляводы, а таксама [[крухмал]] і іншыя арганічныя субстраты, якія неабходна папярэдне гідралізаваць да фэрмэнтаванай формы. Звычайна выкарыстоўваюць сельскагаспадарчыя культуры ([[цукровы бурак]], [[бульба]], [[збожжа]]), прадукты лясной гаспадаркі ([[драўніна]], [[салома]]), альбо сельскагаспадарчыя адкіды&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Kosaric N., Duvnjak Z., Farkas A., Sahm H., Bringer-Meyer S., Goebel O., Mayer D.|частка=Ethanol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a09_587.pub2}}&lt;/ref&gt;.

Вытворчасьць біябутанолю палягае на фэрмэнтацыі вугляводнай сыравіны з выкарыстаньнем бактэрыяў ''Clostridium acetobutylicum''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Hahn H.-D., Dämbkes G., Rupprich N., Bahl H., Frey G. D.|частка=Butanols|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a04_463.pub3}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстаньне ==

=== Эканамічная значнасьць ===
Абсяг выкарыстаньня сьпіртоў шматлікі і разнастайны, асабліва беручы пад улік найшырэйшы спэктар злучэньняў, якія стасуюцца да гэтай клясы. Разам з тым, з прамысловага пункту гледжаньня, толькі невялікі шэраг сьпіртоў мае прыкметны ўнёсак у глябальную сусьветную эканоміку.

У найважнейшую пяцідзясятку злучэньняў за 2002 год, якія вырабляе [[хімічная прамысловасьць]] [[ЗША]], зь сьпіртоў траплялі толькі [[мэтаноль]] (14-е месца) і [[этыленгліколь]] (29-е месца){{Зноска|Chenier|2002|Chenier|17—18}}. У наступныя 50 найважнейшых хімічных злучэнняў, паводле зьвестак за 1999 год, улучаны [[ізапрапілавы сьпірт]], ''н''-[[бутаноль-1|бутылявы сьпірт]], сынтэтычны [[этаноль]], [[прапіленгліколь]], [[дыэтыленгліколь]], [[2-этыльгексаноль]], [[бутандыёль-1,4]], [[сарбіт]] і [[гліцэрына]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|217—219}}.

Найбольш распаўсюджаным і карыстаным сьпіртам у сьвеце ёсьць [[этаноль]]. Ягоны сусьветны аб’ём спажываньня сягае блізу 65 млн тонаў. Сукупны сусьветны аб’ём спажываньня іншых сьпіртоў (акрамя этанолю) у розных кірунках карыстаньня складае каля 70 млн тонаў, паводле зьвестак на 2009 год.

=== Выкарыстаньне ў арганічным сынтэзе ===
Асноўная частка [[Мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] выкарыстоўваецца ў прамысловым сынтэзе [[фармальдэгід]]у шляхам высокатэмпэратурнага каталітычнага акісьленьня мэтанолю&lt;ref name=&quot;Petrochemical&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак = Petrochemical processes 1. Synthesis-gas Derivatives and Major Hydrocarbons|выданьне = 2nd ed|месца = Paris|выдавецтва = Editions Technip|год = 1989|том = 1|pages = 95—97|isbn = 2-7108-0562-5}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, з мэтанолю атрымліваюць [[трэт-бутыльмэтылявы этэр]], [[воцатная кісьля|воцатную кісьлю]] ({{iw|працэс Мансанта||en|Monsanto process}}){{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|53}}, [[Дымэтыланілін|N,N-дымэтыланілін]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|1.3}}, [[мэтыламіны]] і [[хлёрмэтан]]&lt;ref name=&quot;lebedev&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Лебедев Н. Н.|загаловак=Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза: Учебник для вузов|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5724500086|выданьне=4-е изд., перераб. и доп|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1988|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5724500086/page/132 132]|isbn=5-7245-0008-6|ref=Лебедев}}&lt;/ref&gt;.

З этанолю ў прамысловасьці вырабляюць [[дыэтылявы этэр]] (мэтадам дэгідратацыі пры тэмпэрытуры 250 °C над [[аксід алюміна|Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]){{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|188}}, [[хляраль]]{{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|133}}, [[ацэтальдэгід]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|31—33}} і [[этылацэтат]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|2.212}}. [[Ізапрапілявы сьпірт]] пры каталітычным вадкафазным дэгідрыраваньні на [[нікель Рэнэя|нікелі Рэнэя]] пры 150 °C ператвараюць у [[ацэтон]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|127—133}}. Асноўным прадуктам, што здабываюць з [[бутаноль-1|бутанолю]], ёсьць [[бутылакрылат]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|234}}.

=== У якасьці паліва ===
{{Асноўны артыкул|Біяпаліва}}
Дзеля паліўных мэтаў сёньня выкарыстоўваюцца ў прамысловых аб’ёмах тры сьпірты, як то мэтаноль, этаноль і бутаноль-1, што павязанае, перш за ўсё, з іхняй камэрцыйнай дасяжнасьцю і мажлівасьцю масавай вытворчасьці з расьліннай сыравіны (акрамя мэтанолю). Пры гэтым магчыма выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці паліва ў чыстым выглядзе, як то розных мешанкаў з бэнзінам або дызэльным палівам&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|title = Использование этилового спирта в качестве компонента автомобильного бензина. Анализ нормативной документации|work = Законы и практика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221004145/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;, а таксама як аксігенавальныя дадаткі (да 10 %) дзеля павышэньня [[актанавы лік|актанавага ліку]] і зьніжэньня таксычнасьці адпрацаваных газаў&lt;ref name=&quot;oxigen&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А., Кунашев Л. Х., Царев А. В., Капустин В. М.|загаловак = Применение алифатических спиртов в качестве экологически чистых добавок в автомобильные бензины|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2010-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100923034523/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561&amp;cat_id=7&amp;page_id=1|title = Использование спиртов как добавок к нефтяным топливам|work = Альтернативные топлива, энергетика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2011-11-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20111104204028/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Асобным напрамкам ёсьць выкарыстаньне мэтанолю дзеля [[пераэтэрыфікацыя|пераэтэрыфікацыі]] тлушчаў у вытворчасьці [[біядызэль|біядызэлю]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|title = Биодизель|publisher = Российская Национальная Биотопливная Ассоциация|accessdate = 2010-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821113501/http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|archivedate = 2010-08-21|url-status = dead|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Пануючым паліўным сьпіртам ёсьць этаноль. Паводле ацэнак экспэртаў, на 2009 год 80—90 % усяго вырабленага ў сьвеце этылевага сьпірту было выкарыстана ў гэтых мэтах і склала 73,9 млрд літраў ці блізу 58 млн тонаў&lt;ref name=&quot;sriethanol&quot;&gt;{{cite web|author = Linak E., Inoguchi Y., Janshekar H.|date = 2009-04|url = http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|title = Ethanol|work = CEH Report|publisher = SRI Consulting|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OzgUly?url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2010-03-21|url = http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|title = Global ethanol production to reach 85.9 billion litres in 2010: Global Renewable Fuels Alliance releases 2010 biofuels production forecast|work = Press Release|publisher = Global Renewable Fuels Alliance|accessdate = 2010-05-25|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/659Xjdi2W?url=http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|archivedate = 2012-02-02|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Галоўнымі прычынамі, якія паслужылі актыўнаму вывучэньню сьпіртоў як альтэрнатыўнага паліва, ёсьць&lt;ref name=&quot;bioethanol&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А.|загаловак = Актуальные аспекты применения топливного этанола в России и США|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2007-07-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070715100431/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf}}&lt;/ref&gt;:
* рост цэнаў на [[нафта|нафту]] і [[прыродны газ|газ]], а таксама вычэрпнасьць гэтых рэсурсаў у будучыні;
* сьпірты маюць высокія эксплюатацыйныя якасьці, а прадукты згараньня ўтрымліваюць менш шкодных рэчываў;
* сьпірты могуць вырабляцца біяхімічным шляхам з адкідаў харчовай, дрэваапрацоўчай і цэлюлёзна-папяровай вытворчасьці, што адначасна разьвязвае праблему ўтылізацыі.

Разам з тым, масавае выкарыстаньне памянёных сьпіртоў як маторнага паліва, акрамя як з эканамічных прычынаў, мае шэраг недахопаў&lt;ref&gt;{{cite web|author=Smith J. L., Workman J. P.|date=2004-12|url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|title=Alcohol for Motor Fuels|publisher=Colorado State University Extension|accessdate=2010-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P73UUn?url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
* мэтаноль і этаноль маюць у параўнаньні з бэнзінам меншую энэргаэфэктыўнасьць і, адпаведна, забясьпечваюць большы выдатак;
* нізкія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў могуць служыць чыньнікам утварэньня паравых коркаў, што можа істотна ўскладніць працу рухавіка;
* [[гіграскапічнасьць]] сьпіртоў, а таксама іхняя распушчальнасьць у вадзе можа прывесьці да рэзкага зьніжэньня магутнасьці пры трапленьні вільгаці ў паліўную сыстэму;
* сьпірты маюць істотна больш высокія каразійныя ўласьцівасьці ў параўнаньні з вуглевадародамі;
* адносна высокая [[цеплыня згараньня]] мэтанолю і этанолю можа служыць прычынай праблемы пры зьмешваньні гэтых сьпіртоў з паветрам і далейшага транспартаваньня праз упускны калектар рухавіка.

=== Прамысловае выкарыстаньне ===

==== Рашчыньнікі ====
Сярод [[распушчальнік]]аў шырокі распаўсюд маюць самыя розныя тыпы сьпіртоў, як то аднаатамныя ([[мэтаноль]], [[прапаноль-2]]) і шмататамныя ([[этыленгліколь]], [[гліцэрына]]); аліфатычныя ([[этаноль]], [[бутаноль-1]]) і цыклічныя ([[цыклагексаноль]]). Сьпірты стасуюцца да палярных распушчальнікаў і ўжываюцца ў розных галінах прамысловасьці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Дринберг С. А., Ицко Э. Ф.|загаловак = Растворителя для лакокрасочных материалов: Справочное пособие|выданьне = 2-е изд., перераб. и доп|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1986|старонкі = 51}}&lt;/ref&gt;. Сусьветны аб’ём спажываньня сьпіртоў як распушчальнікаў паводле зьвестак на 2013 год склаў каля 6,5 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|title = Market Study: Solvents (3rd edition)|work = Chemicals|publisher = Ceresana|accessdate = 2017-11-07|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171107165559/http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|archivedate = 2017-11-07|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Найбольш распаўсюджаным сьпіртам сярод распушчальнікаў ёсьць [[этаноль]]. Гэтак ягоны сусьветны аб’ём спажываньня дзеля гэтых мэтаў на 2009 год перавышаў 3,5 млн тонаў на год&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|title = Ethanol Uses and Market Data|work = Chemical Intelligence|publisher = ICIS.com|accessdate = 2010-09-14|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P7WljJ?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Іншымі папулярнымі распушчальнікамі ёсьць мэтаноль і ізапрапаноль з аб’ёмамі спажываньня большым за 1 млн тон на год.

Выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці распушчальнікаў улучае ў сябе наступныя напрамкі&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|title = 2-Propanol|work = Environmental Health Criteria (EHC) Monographs|publisher = International Programme on Chemical Safety (IPCS) INCHEM|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P86yCf?url=http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;:
* Тэхналягічны распушчальнік: [[экстракцыя]] і ачыстка натуральных прадуктаў ([[тлушчы]] і [[алей|алеі]], [[смала|смолы]], [[воск]], прыродныя [[фарбавальнікі]] і [[араматызатары]], [[альгінаты]], [[вітаміны]], [[алькалёіды]], [[водарасьці|багавіньне]]), носьбіт у харчовай прамысловасьці, ачыстка, [[крышталізацыя]] і [[асаджэньне]] арганічных хімічных рэчываў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фарбаў і пакрыцьцяў, як то распушчэньне сынтэтычных палімэрных матэрыялаў ([[ляк]]і, [[смала|смолы]], [[клей|клеі]] і г. д.), складальнік [[цэмэнт]]аў, фарбаў і атраманту.
* Ачышчальнік: вытворчасьць электронных кампанэнтаў, мэталічных паверхняў, фатаплёнак і фотапаперы, шклоачышчальнік і іншае, складальнік вадкага мыла і мыйных сродкаў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фармацэўтычнай прадукцыі, [[парфумэрыя|парфумэрыі]] і [[касмэтыка|касмэтыкі]].
* Распушчальнік у [[аэразоль|аэразолях]] (бытавых і мэдычных).

==== Паверхнева-актыўныя і мыйныя рэчывы ====
{{Асноўны артыкул|Паверхнева-актыўныя рэчывы}}
Найважнейшай сыравінай у вытворчасьці сучасных [[Паверхнева-актыўныя рэчывы|паверхнева-актыўных рэчываў]] (ПАР) для сынтэтычных мыйных сродкаў ёсьць [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]], зь якіх у залежнасьці ад рэагента вылучаюць [[неіянагенныя паверхнева-актыўныя рэчывы|неіянагенныя]] або [[аніённыя паверхнева-актыўныя рэчывы|аніённыя ПАР]]&lt;ref name=&quot;surfactants&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Chemistry and Technology of Surfactants|адказны = Edited by Richard J. Farn|выдавецтва = Blackwell Publishing Ltd|год = 2006|allpages = 5—6|isbn = 978-14051-2696-0}}&lt;/ref&gt;.

Сусьветны аб’ём выкарыстаньня вышэйшых тлустых сьпіртоў у вытворчасьці ПАР у 2000 годзе складаў 1,68 млн тонаў&lt;ref name=&quot;surfactants&quot; /&gt;. У 2003 годзе блізу 2,5 млн тонаў ПАР было выраблена на грунце вышэйшых тлустых сьпіртоў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Dierker M., Schäfer H. J.|загаловак = Surfactants from oleic, erucic and petroselinic acid: Synthesis and properties|спасылка = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf|мова = en|выданьне = European Journal of Lipid Science and Technology|год = 2010|том = 112|нумар = 1|старонкі = 122|archivedate = 2014-03-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306200107/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf}}&lt;/ref&gt;.

==== Палімэрныя матэрыялы і іхнія кампанэнты ====
Сьпірты маюць важнае прыкладаньне як зыходныя манамэры дзеля сынтэзу [[Палімэры|палімэрных матэрыялаў]] шляхам [[Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі]]. Галоўным чынам, на аснове сьпіртоў сынтэзуюць [[поліэтэры]] і [[поліўрэтаны]]. Найважнейшымі прыкладамі такіх сынтэтычных палімэраў ёсьць [[поліэтылентэрэфталят]], [[полібутылентэрэфталят]], атрыманыя з [[фталевая кісьля|тэрэфталевай кісьлі]] і [[этыленгліколь|этыленгліколю]] або [[1,4-бутандыёль|1,4-бутандыёлю]] адпаведна. Полікандэнсацыяй [[гліколі|гліколяў]], [[гліцэрына|гліцэрыны]] або [[пэнтаэрытрыт]]у з [[фталевы ангідрыд|фталевым ангідрыдам]] атрымліваюць [[алькідныя смолы]], якія шырока выкарыстоўваюцца ў вырабніцтве лякаў і фарбаў. Поліўрэтаны здабываюць полікандэнсацыяй [[ізацыянаты|ізацыянатаў]] з гліколямі або шмататамнымі сьпіртамі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Chanda M., Roy S. K.|загаловак = Industrial Polymers, Specialty Polymers, and Their Applications|спасылка = https://archive.org/details/industrialpolyme00chan|месца = Boca Raton|выдавецтва = CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год = 2009|pages = [https://archive.org/details/industrialpolyme00chan/page/n17 1]—55—1-58, 1-97—1-98|isbn = 978-1-4200-8058-2}}&lt;/ref&gt;.

Сьпірты таксама выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці складанаэтэрных і дыэтэрных [[плястыфікатар]]аў для палімэраў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Барштейн Р. С., Кирилович В. И., Носовский Ю. Е.|загаловак = Пластификаторы для полимеров|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|старонкі = 19—20}}&lt;/ref&gt;.

==== Гідраўлічныя вадкасьці і змазачныя матэрыялы ====
Дзеля атрыманьня негаручых гідраўлічных вадкасьцей выкарыстоўваюць водныя рашчыны, якія зьмяшчаюць гліцэрыну і этаноль. У вытворчасьці [[тормазная вадкасьць|тормазных вадкасьцяў]] шырока выкарыстоўваюць [[этыленгліколь]] і этэры на ягонай аснове.

Многія сучасныя змазачныя матэрыялы маюць у сваім складзе [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] і іхнія этэры, дзякуючы іхняй нізкай таксычнасьці, высокай тэмпэратуры пошугу і бясьсьледнаму выпарэньню пры награваньні. Гэтыя ўласьцівасьці выкарыстоўваюцца для побытавага ўжываньня, а таксама для выпадкаў, калі эфэкт астуджэньня паверхні важнейшы за антыфрыкцыйныя ўласьцівасьці, напрыклад, пры сьвідраваньні, пілаваньні або іншай [[сьлесарства|сьлясарнай]] апрацоўцы мэталаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = Lubricants and Lubrication|адказны = Edited by Theo Mang and Wilfried Dresel|выданьне = 2nd edition|месца = [[Вайнхайм|Weinheim]]|выдавецтва = Wiley-VCH GmbH|год = 2007|pages = 516—517|isbn = 978-3-527-31497-3}}&lt;/ref&gt;.

==== Пэстыцыды ====
[[Файл:Dicofol chemical structure.png|значак|зьлева|Прэпарат для барацьбы з кляшчамі [[дыкаполь]] ёсьць араматычным сьпіртам.]]
Не зважаючы на тое, што незамешчаныя гранічныя аліфатычныя сьпірты маюць [[фунгіцыд]]ную або [[гербіцыд]]ную актыўнасьці, іхняе простае выкарыстаньне як [[пэстыцыдаў]] ня мае шырокага практычнага ўжываньня. Адным зь нямногіх напрамкаў ёсьць іхняе выкарыстаньне як [[рэгулятары росту расьлінаў|рэгулятар росту расьлінаў]]. Падобныя ўласьцівасьці маюць [[этаноль]], [[этыленгліколь]] і іншыя гліколі, некаторыя вышэйшыя тлустыя сьпірты{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|106—110}}.

Галагензамешчаныя сьпірты выяўляюць значна большую актыўнасьць і маюць [[ратыцыд]]ную, гербіцыдную і фунгіцыдную актыўнасьці. Гэтак, напрыклад, прэпарат [[гліфтор]], які ёсьць сумесьсю 1,3-дыфтарпрапанолю-2 і 1-фтор-3-хлёрпрапанолю-2, выкарыстоўваецца ў барацьбе з [[мышы|мышамі]], [[хамяковыя|хамяковымі]] ды [[байбак]]амі&lt;ref name=&quot;pest&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Мельников Н. Н.|загаловак = Пестициды. Химия, технология и применение|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1987|старонак = 710|ref = Мельников}}&lt;/ref&gt;.

Больш высокая біялягічная актыўнасьць назіраецца ў негранічных і араматычных сьпіртоў. [[Алілавы сьпірт]] мае ўжываньне як гербіцыд, шматлікія вышэйшыя негранічныя сьпірты ёсьць фэрамонамі вусякоў. Актыўнымі [[акарыцыд]]амі ёсьць некаторыя араматычныя біфэнілавыя сьпірты: [[дыкафоль]], [[хлёрфэнэтоль]], [[пракляноль]]&lt;ref name=&quot;pest&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|title=Proclonol|work=Compendium of Pesticide Common Names|publisher=Alan Wood’s Web site|accessdate=2010-09-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P8a6b0?url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Многія сьпірты ёсьць паўпрадуктамі для сынтэзу розных пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Unger T. A.|загаловак = Pesticide Synthesis Handbook|месца = New Jersey|выдавецтва = Noyes Publications|год = 1996|allpages = 1080|isbn = 0-8155-1401-8|ref = Unger}}&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у вытворчасьці [[гліфасат]]у выкарыстоўваецца [[мэтаноль]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|277}}, [[кратаксыфос]]у — [[α-мэтыльбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|294}}, [[пірэтроід]]аў трэцяга пакаленьня — [[3-фэнаксыбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|181—182}}.

Таксама сьпірты шырока выкарыстоўваюцца як няводны носьбіт для стварэньня таварных кампазыцыяў пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Guidance Manual for Selecting Protective Clothing for Agricultural Pesticide Operations|спасылка=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h|адказны=Contract No. 68-C9-0037|выданьне=Work Assignment 0-20|месца=Cincinatti|выдавецтва=U.S. EPA|год=1994|pages=45|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731150602/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h}}&lt;/ref&gt;.

=== Ужываньне ў вытворчасьці спажывецкай прадукцыі ===

==== Харчовая прамысловасьць ====
[[Файл:Alcohol by Country.png|значак|Гадавое спажываньне алькаголю на душу насельніцтва (15+) у літрах у пераліку на чысты этаноль (2004)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|title=Global Status Report on Alcohol 2004|author=[[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]]|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQr80iS1?url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|archivedate=2013-03-27|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.]]
Асновай усіх сьпіртавых напояў ёсьць [[этаноль]], які атрымліваецца пры брузаваньні харчовай сыравіны, як то вінаграду, бульбы, [[пшаніца|пшаніцы]] і іншых прадуктаў з утрыманьнем [[крухмал]]у або [[цукар|цукру]]. Акрамя таго, этылявы сьпірт выкарыстоўваецца як кампанэнт некаторых [[харчовыя араматызатары|харчовых араматызатараў]], што на сёньня ёсьць шырокай практыкай у кулінарыі, пры выпеках кандытарскіх вырабаў, вытворчасьці [[шакаляд]]у, [[цукерка|цукерак]], напояў, [[марозіва]], [[сочыва]], [[жэле]], [[павідла]]ў, [[канфітур]]аў і іншага. Аднак этанолям сьпіс сьпіртоў, ужываных у вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, не абмяжоўваецца. Сьпірты можна сустрэць сярод самых розных [[харчовы дадатак|харчовых дадаткаў]], напрыклад, [[гліцэрына]] (E422) выкарыстоўваецца як агент утрымоўчы вільгаць, распушчальнік, загушчальнік, разьдзяляльнік, плеўкаўтваральнік, сродак для капсуляваньня. Шэраг сьпіртоў маюць ужываньне як [[цукразаменьнік]]і ([[ксыліт]], [[маніт]], [[сарбіт]], [[эрытрыт]]), араматызатары ([[мэнтоль]]), фарбавальнікі ([[лютэін]]) і г. д.&lt;ref name=&quot;giord&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сарафанова Л. А.|загаловак = Пищевые добавки: Энциклопедия|выданьне = 2-е изд., испр. и доп|месца = СПб.|выдавецтва = ГИОРД|год = 2004|старонак = 808|isbn = 5-901065-79-4}}&lt;/ref&gt;

==== Парфумэрыя, касмэтыка і побытавая хімія ====
Сьпірты даволі шырока выкарыстоўваюцца як араматычныя рэчывы дзеля складаньня кампазыцыяў у парфумэрна-касмэтычнай прамысловасьці і вытворчасьці араматызатараў для пабытавай хіміі і іншай спажывецкай прадукцыі ([[гераніёль]], [[нэроль]], [[цытранэлёль]], [[мэнтоль]] і іншыя). Апроч наданьня водару, у парфумэрна-касмэтычнай прадукцыі сьпірты выкарыстоўваюцца і ў іншых мэтах&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|title=List of Functions|work=Cosmetics CosIng|publisher=European Commission. Health and Consumers|accessdate=2010-09-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P91bb8?url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;:
* [[антыўсьпеньвальнік]]і: [[этаноль]], [[прапаноль-1]], [[прапаноль-2]], гексаноль;
* антыкаразійныя рэчывы: 2-дымэтыламіна-2-мэтылпрапаноль-1;
* антымікробныя прэпараты: 2,4-дыхлёрбэнзілавы сьпірт, (этылендыёксы)дымэтаноль;
* [[антыаксыдант]]ы: тыадыгліколь;
* антыстатыкі: [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] (С&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;);
* гідратропныя рэчывы: гексаноль;
* маскавальныя сродкі: бутандыёль-2,3, 2-бэнзілгептаноль-1, [[барнэоль]], 3,7-дымэтылнанадыен-1,6-ол-3;
* [[кансэрвант]]ы: [[2-бром-2-нітрапрапандыёль-1,3]], [[бэнзілавы сьпірт]], [[1,1,1-трыхлёр-2-мэтылбутаноль-2]];
* [[ахаладжальнік]]і: мэнтоль, 3-мэтаксыпрапандыёль-1,2;
* [[плястыфікатар]]ы: актандыёль-1,8, 2,2-дымэтыльпрапандыёль-1,3;
* процісэбарэйныя сродкі: ундэканоль-1;
* сувязныя: даказаноль-1, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;22&lt;/sub&gt;);
* зьмякчальнікі: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;); вышэйшыя гліколі (С&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;30&lt;/sub&gt;);
* сродкі для завіўкі або выпростваньня валасоў: [[дытыятрэітоль]], 3-мэркаптапрапандыёль-1,2;
* стабілізатары эмульсіяў: 7-дэгідрахалестэрын, 3-(актадэцылаксы)прапандыёль-1,2, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt;);
* стабілізатары пеніцы: дэканоль-1, [[мірыстылявы сьпірт]], [[цэтылявы сьпірт]], [[стэарылявы сьпірт]];
* увільгатняльнікі: гексантрыёль-1,2,6, бутандыёль-1,2, бутандыёль-2,3, 2-бутылактаноль-1, [[гліцэрына]];
* фіксатары валасоў: 2-(2-амінаэтаксы)этаноль;
* эмульгатары: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;40&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;60&lt;/sub&gt;).

=== Стасаваньне ў мэдыцыне ===
Асноўным сьпіртам, які ўжываецца ў мэдычных мэтах, ёсьць [[этаноль]]. Яго выкарыстоўваюць як вонкавы [[антысэптык|антысэптычны]] і раздражняльны сродкі для падрыхтоўкі кампрэсаў і абціраньняў. Яшчэ больш шырока ўжываецца этылявы сьпірт дзеля падрыхтоўкі розных настоек, разводзіваў, [[экстракт]]аў і іншых лекавых формаў&lt;ref name=&quot;m2&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Машковский М. Д.|загаловак = Лекарственные средства: В 2 томах|выданьне = 14-е изд., перераб., исправ. и доп|месца = Масква|выдавецтва = ООО «Издательство Новая Волна»: Издатель С. Б. Дивов|год = 2002|том = 2|старонкі = 382|isbn = 5-7864-0129-4}}&lt;/ref&gt;.

Ужываньне сьпіртоў як уласна лекавы сродак ня вельмі пашырана, аднак шматлікія прэпараты з фармальнай наяўнасьці гідраксільнай групы можна далучыць да разгляданай клясы арганічных злучэньняў ([[кленбутэроль]], [[хлёрбутаноль]], [[маніт]], [[эстрадыёль]] і іншыя). Напрыклад, у пераліку 10 найважнейшых рэцэптурных прэпаратаў ЗША ў 2000 годзе 6-ы радок займаў [[альбутэроль]], які ўтрымлівае гідраксільную групу{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|421}}.

=== Іншыя абсягі ===
Сёньня цяжка знайсьці сфэры практычнай дзейнасьці чалавека, дзе бы не было выкарыстаньня сьпіртоў у рознай ролі. Можна вылучыць наступныя малазначныя напрамкі выкарыстаньня:
* [[пенаўтваральнік]]і для [[флятацыя|флятарэагентаў]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Флотация|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 207—208|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;;
* зыходныя прадукты для атрыманьня выбуховых рэчываў, а таксама іхнія кампанэнты (гліцэрыну ўжываюць дзеля сынтэзу [[нітрагліцэрына|нітрагліцэрыны]], [[этыленгліколь]] — [[этыленглікольдынітрат]]у, [[пэнтаэрытрыт]] — [[пэнтаэрытрыттэтранітрат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Орлова Е. Ю.|загаловак = Химия и технология бризантных взрывчатых веществ: Учебник для вузов|выданьне = 3-е изд., перераб|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1981|старонкі = 263, 278, 281}}&lt;/ref&gt;);
* зыходныя прадукты для атрыманьня атрутных рэчываў, а таксама кампанэнты для іхняй дэгазацыі (ніжэйшыя сьпірты ўжываюцца дзеля сынтэзу фасфарарганічных баявых атрутных рэчываў: [[табун (хімічная зброя)|табуну]] або [[дыізапрапілфтарфасфат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 1|старонкі = 271, 288}}&lt;/ref&gt;; [[манаэтаналамін]] і [[мэтыльцэлазальв]] ужываюцца для [[дэгазацыя|дэгазацыі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З., Франц П., Варнке В.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем., под редакцией акад. И.&amp;nbsp;Л. Кнунянца и д-ра хим. наук Р.&amp;nbsp;Н. Стерлина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 2|старонкі = 317}}&lt;/ref&gt;).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак=Petrochemical processes 2. Major Oxygenated, Chlorinated and Nitrated Derivatives|месца=Paris|выдавецтва=Editions Technip|год=1989|том=2|нумар=2nd ed|isbn=2-7108-0563-4|ref=ChauvelLefebvre}}
* {{кніга|аўтар=Chenier Ph. J.|спасылка=https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|загаловак=Survey of Industrial Chemistry|месца=New York|выдавецтва=Kluwer Academic / Plenum Publishers|год=2002|нумар=Third Edition|isbn=0-306-47246-5|ref=Chenier}}
* {{кніга|аўтар=Speight J. G.|спасылка=https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|загаловак=Chemical Process and Design Handbook|выдавецтва=McGraw-Hill|год=2002|старонак=2.251|isbn=0-07-137433-7|ref=Speight}}
* {{кніга|аўтар=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|загаловак=Органическая химия|выданьне=3-е изд.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=2|isbn=978-5-94774-614-9|ref=Реутов}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Этаноль] на The Periodic Table of Videos{{ref-en}}.
* [https://www.britannica.com/science/alcohol Алькаголь]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}.
* [https://web.archive.org/web/20200920121325/https://sites.duke.edu/apep/module-1-gender-matters/content/content-what-is-alcohol/ Што такое алькаголь?]. Duke University{{ref-en}}.
* [https://study.com/academy/lesson/alcohol-in-chemistry-types-uses-formula.html Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула]. Study.com{{ref-en}}.
* [https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Supplemental_Modules_(Organic_Chemistry)/Alcohols Алькаголі]. LibreTexts{{ref-en}}.

[[Катэгорыя:Сьпірты| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>jjf198oshnfohoze25pwnkjokucpnpn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697708</id>
      <parentid>2697701</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T10:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Спірты?oldid=4994758</comment>
      <origin>2697708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158420" sha1="3qlps99qhkjf2s5jm8416b5m5ix6xag" xml:space="preserve">[[Файл:Methanol-3D-balls.png|thumb|250px|Прасторавая пабудова [[мэтаноль|мэтанолю]] — прасьцейшага сьпірту.]]
[[Файл:Hydroxyl3D.png|значак|185px|Адметная асаблівасьць сьпіртоў — гідраксільная група пры насычаным атаме [[вуглярод]]у — на малюнку вылучаная чырвоным ([[тлен|кісларод]]) і шэрым колерам ([[вадарод]]).]]
'''Сьпірт''' — [[арганічная хімія|арганічнае]] [[хімічнае злучэньне]], утворанае з [[вуглевадарод|вуглевадароднага]] [[радыкал (хімія)|радыкалу]] ды адной ці некалькіх [[гідраксільная група|гідраксільных групаў]] (''-OH''). У залежнасьці ад колькасьці гідраксільных групаў вылучаюцца ''аднаатомныя'' (''алькаголі''), ''двухатомныя'' (''гліколі''), ''трохатомныя'' і ''шмататамныя'' сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць [[бэнзол|бэнзольнае ядро]], называюцца ''араматычнымі'' (напрыклад, [[фэноль]]). Ніжэйшыя сьпірты — [[вадкасьць|вадкасьці]], вышэйшыя — [[цьвёрдае рэчыва|цьвёрдыя рэчывы]]. Сьпірты ёсьць слабымі [[кісьля|кісьлямі]], могуць утвараць [[соль|солі]] ([[алькагаляты]]). Вытворнымі ад сьпіртоў зьяўляюцца [[складаныя этэры|этэры]], [[тлушч|тлушчы]].

У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца [[этаноль]] (''CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;–CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;–OH''), які атрымліваецца пры [[браджэньне|браджэньні]] [[цукар|цукру]] ды зьяўляецца асноваю [[сьпіртовы напой|алькагольных напояў]], таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У [[хімічная прамысловасьць|хімічнай прамысловасьці]] выкарыстоўваюцца [[мэтаноль]], [[гліцэрын]], [[фэноль]], [[этыленгліколь]] ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататамныя сьпірты ўваходзяць у склад [[замяняльнікі цукру|замяняльнікаў цукру]].

Сьпірты складаюць вялікую і разнастайную клясу злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты лічацца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня [[арганічны сынтэз|арганічнага сынтэзу]], і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты ёсьць важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні.

== Этымалёгія ==
Слова ''алкаго́ль'' у [[беларуская мова|беларускую мову]], як і ва ўсе мовы Эўропы, патрапіла з [[лацінская мова|лацінскай мовы]]. Свой жа пачатак яно бярэ ад [[Сярэдневечча|сярэдневечнага]] {{мова-ar|اَلْكُحْل|скарочана}} (''{{мова-la|al-kuḥl|скарочана}}'') — «парашкаваты [[антымон]]»&lt;ref name=&quot;Senning&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Senning A.|загаловак=Elsevier’s Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology|спасылка=https://archive.org/details/isbn_0444522395|выдавецтва=Elsevier|год=2007|allpages=434|isbn=978-0-444-52239-9}}&lt;/ref&gt;, якое, у сваю чаргу, праз [[арамэйскія мовы]] ({{мова-arc|כוחלא/ܟܘܚܠܐ|скарочана}}, ''kuḥlā'') запазычанае з [[акадзкая мова|акадзкай мовы]] ({{мова-akk|𒎎𒋆𒁉𒍣𒁕|скарочана}}, ''guḫlum'') з тым жа значэньнем. Паняцьце ўзьнікла ад альхімічнай мэтодыкі аднаўленьня хімічных рэчываў да «парашку», які быў, як меркавалася, чыстай [[сутнасьць|эсэнцыяй]] рэчыва. Падобным чынам, і [[этаноль|этылявы сьпірт]] ёсьць эсэнцыяй [[віно|віна]], ад чаго і адбылася ягоная [[трывіяльныя назвы|трывіяльная назва]] «вінны сьпірт»&lt;ref name=&quot;Senning&quot;/&gt; ці як традыцыйна па-беларуску казалі «віно гарэлае».

Слова ''сьпірт'' зьявілася ў беларускай мове ў першую чаргу праз [[польская мова|польскую мову]] ў форме ''сьпірытус'' яшчэ ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У сваю чаргу гэтае слова трапіла ў польскую мову празь [[нямецкая мова|нямецкую]]&lt;ref&gt;[https://nck.pl/projekty-kulturalne/projekty/ojczysty-dodaj-do-ulubionych/ciekawostki-jezykowe/SPIRYTUS SPIRYTUS]. Narodowe Centrum Kultury.&lt;/ref&gt;. У XIX стагодзьдзі пачала ўжывацца форма назвы ''сьпірт'' праз [[расейская мова|расейскую мову]], бо тэрыторыя сучаснай Беларусі да таго была анэксаваная [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Расейскае форма зьявілася ў часы маскоўскага цара [[Пётар I|Пятра I]] і была перайманьнем [[ангельскага мова|ангельскага]] слова ''spirit'', якое ў сваю чаргу вытворнае ад лацінскага ''spīritus'' — «дыханьне, дух, душа».

== Гісторыя адкрыцьця ==
Хмельны расьлінны напой, які зьмяшчае [[этаноль]], вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасьці. Лічыцца, што ня менш чым за 8000 гадоў да нашай эры людзі былі знаёмыя з узьдзеяньнем закіслай садавіны, а пазьней — з дапамогай [[закісаньне|закісаньня]] атрымлівалі хмельныя напоі з этанолем у ім з садавіны і [[мёд]]у&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|title=9,000-Year-Old Beer Re-Created From Chinese Recipe|author=John Roach for National Geographic News|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F184WlhU?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|archivedate=2013-03-10|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;. Археалагічныя знаходкі сьведчаць, што ў [[Заходняя Азія|Заходняй Азіі]] [[вінаробства]] існавала яшчэ ў {{nobr|5400—5000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}, а на абшары сучаснага [[Кітай|Кітаю]], а менавіта ў правінцыі [[Хэнань]], знойдзеныя сьведчаньні вытворчасьці фэрмэнтаваных сумесяў з [[рыс]]у, мёду, [[Вінаградзіна|вінаграду]] і, магчыма, іншай садавіны, у эпоху раньняга [[нэаліт]]у, то бок ад 6500 да {{nobr|7000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Mousdale D. M.|загаловак=Biofuels: Biotechnology, Chemistry, and Sustainable Development|спасылка=https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous|месца=Boca Raton|выдавецтва=CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год=2008|pages=[https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous/page/n21 1]—2|isbn=978-1-4200-5124-7}}&lt;/ref&gt;.

Важнае адкрыцьцё, пра якое ўпершыню сьведчыць адзін з твораў, прыпісаных [[Джабір ібн-Гаян|Джабіру ібн-Гаяну]] IX стагодзьдзя н. э., зводзілася да таго, што {{iw|Дыстыляцыя праз соль|даданьне солі ў кіпячае віно|en|Salt-effect distillation}} павялічвае {{iw|Адносная лятучасьць пары|адносную лятучасьць|en|Relative volatility}} віна, і можа ўзвысіць узгаральнасьць  утворанай [[пара|пары]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}} (той жа кантэнт таксама даступны на [http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html сайце аўтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229003135/http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html |date=29 сьнежня 2015 }}).&lt;/ref&gt;. Упершыню сьпірт зь віна вылучылі ў {{nobr|VI—VII стагоддзях}} арабскія хімікі, а спосаб атрыманьня сьпірту зьмяшчаецца ў запісах пэрсыдзкага альхіміка [[Абу Бакр Мугамад ар-Разі|ар-Разі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Григорьева В. З.|загаловак=Водка известная и неизвестная. XIV-XX века|выдавецтва=Эннеагон Пресс|год=2007|старонкі=12|мова=ru|isbn=9785910510108}}&lt;/ref&gt;.
У [[Эўропа|Эўропе]] этылявы сьпірт быў атрыманы з прадуктаў закісаньня ў {{nobr|XI—XII стагодзьдзях}}, у [[Італія|Італіі]]&lt;ref name=&quot;ch-et&quot;&gt;{{кніга|частка = Этиловый спирт|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 994—997|мова = ru|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;.

У 1661 годзе ангельскі хімік [[Робэрт Бойль]] упершыню атрымаў мэтаноль [[Перапрацоўка нафты|перагонкай]] драўніны&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Myers R. L.|загаловак=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Giude|выдавецтва=Greenwood Press|год=2007|pages=174|мова=en|isbn=978-0-313-33758-1}}&lt;/ref&gt;. Абсалютаваны этаноль зь ягонай воднай рашчыны быў упершыню атрыманы ў 1796 годзе расейскім хімікам [[Тові Ловіц]]ам у перагонцы над [[паташ]]ам&lt;ref name=&quot;ch-et&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Forbes R. J.|загаловак=A Short History of the Art of Distillation: From the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal|выдавецтва=Brill|год=1970|старонкі=107—108|мова=en}}&lt;/ref&gt;.

У 1842 годзе нямецкі хімік [[Якаб Шыль|Якаб Шыль]] выявіў, што сьпірты ўтвараюць [[гомалягічны шэраг]], розьнячыся на некаторую сталую велічыню. Аднак, ён памыліўся, апісаўшы яе як C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Праз два гады, іншы хімік [[Шарль Фрэдэрык Жэрар|Шарль Жэрар]] усталяваў слушную гомалягічную розьніцу CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; і прадказаў формулу і ўласьцівасьці невядомага ў тыя гады [[прапаноль-1|прапілявага сьпірту]]&lt;ref name=&quot;soloviev&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Соловьёв Ю. И.|загаловак = История химии: Развитие химии с древнейших времен до конца XIX в. Пособие для учителей|выданьне = 2-е изд., перераб|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1983|старонкі = 32, 174—175, 240}}&lt;/ref&gt;. У 1850 годзе ангельскі хімік [[Аляксандар Ўільям Ўільямсан|Аляксандар Ўільямсан]], дасьледуючы рэакцыю [[алькагаляты|алькагалятаў]] з [[ёдэтан|этылёдыдам]], выявіў, што этылявы сьпірт ёсьць вытворным ад вады з адным замешчаным атамам вадароду, экспэрымэнтальна пацьвердзіўшы формулу C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH&lt;ref name=&quot;figur&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Фигуровский Н. А.|загаловак = История химии: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по хим. и биол. спец|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1979|старонкі = 132, 145, 176}}&lt;/ref&gt;. Упершыню сынтэз этанолю дзеяньнем [[серчаная кісьля|серчанай кіслаты]] на [[этылен]] зьдзейсьніў у 1854 годзе французскі хімік [[Марсэлен Бэртлё]]&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Першае дасьледаваньне [[мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] было зроблена ў 1834 годзе францускімі хімікамі [[Жан Батыст Дзюма|Жанам-Батыстам Дзюма]] і [[Эжэн Пэліго|Эжэнам Пэліго]]. Яны назвалі яго «мэтылявым або драўняным сьпіртам», бо ён быў знойдзены ў прадуктах сухой перагонкі драўніны. Сынтэз мэтанолю з [[Хлёрмэтан|мэтыльхлярыду]] ажыцьцявіў францускі хімік Марсэлен Бэртлё ў 1857 годзе. Ім жа ў 1855 годзе быў вынайдзены [[ізапрапілавы сьпірт]], атрыманы ўзьдзеяньнем серчанай кісьлі на [[прапілен]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Андреас Ф., Грабе К.|загаловак = Химия и технология пропилена|арыгінал = Propylenchemie|адказны = Под редакцией Полякова З.Н.|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|старонкі = 53}}&lt;/ref&gt;. Упершыню трацічны сьпірт ([[Трэт-бутаноль|2-мэтыльпрапаноль-2]]) сынтэзаваў у 1863 годзе расейскі хімік [[Аляксандар Бутлераў]], паклаўшы пачатак цэлай сэрыі экспэрымэнтаў у гэтым накірунку&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Двухатамны сьпірт [[этыленгліколь]] упершыню быў сынтэзаваны францускім хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Адольфам Вюрцам]] у 1856 годзе&lt;ref name=&quot;soloviev&quot; /&gt;. [[Гліцэрына]] была знойдзеныя ў прыродных тлушчах яшчэ ў 1783 годзе швэдзкім хімікам [[Карл Вільгэльм Шээле|Карлам Шээле]], аднак ягоны склад быў выяўлены толькі ў 1836 годзе, а сынтэз зроблены з [[ацэтон]]у ў 1873 годзе [[Шарль Фрыдэль|Шарлем Фрыдэлем]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Рахманкулов Д. Л., Кимсанов Б. X., Чанышев Р. Р.|загаловак = Физические и химические свойства глицерина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 2003|старонкі = 8|isbn = 5-7245-1228-9}}&lt;/ref&gt;.

== Знайдаваньне ў прыродзе ==
[[Файл:Menthol structure.svg|значак|Прыродны сьпірт [[мэнтоль]] сустракаецца ў [[мята|мяце]] і [[геранія|гераніі]].]]
Сьпірты шырока распаўсюджаныя ў прыродзе як у простым выглядзе, гэтак і ў складзе [[складаныя этэры|складаных этэраў]].

[[Мэтаноль|Мэтылявы сьпірт]] у невялікай колькасьці зьмяшчаецца ў некаторых расьлінах, напрыклад у [[баршчэўнік]]у{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|118—119}}. [[Этаноль|Этылявы сьпірт]] ёсьць натуральным прадуктам анаэробнага [[закісаньне|закісаньня]] арганічных прадуктаў, якія зьмяшчаюць [[вугляводы]], пад узьдзеяньнем [[дрожджы|дрожджаў]] роду ''[[Saccharomyces cerevisiae|Saccharomyces]]'' і [[бактэрыі|бактэрыяў]] ''[[Zimomonas]]'' і часта ўтвараюцца ў пракіслых ягадах і садавіне. Пры гэтым вугляводы праз пасьлядоўнасьць фэрмэнтатыўных рэакцыяў, якая менуецца [[гліколіз]]ам, ператвараюцца ў [[піравінаградная кісьля|піруват]], які далей пад узьдзеяньнем [[піруватдэкарбаксілаза (фэрмэнт)|піруватдэкарбаксілазы]] пераходзіць у [[ацэтальдэгід]]. Апошні затым пры наяўнасьці [[алкагольдэгідрагеназа|алкагольдэгідрагеназы]] акцэптуе аднаўленчы эквівалент ад адноўленай формы [[нікатынамідадэніндынуклеатыд|NAD]] (аднаўленьне NAD адбываецца на адной з стадыяў гліколізу), што дае этаноль як канчатковы прадукт. Гэты працэс ня толькі ёсьць прычынай назапашваньня этанолу ў прыродных аб’ектах, але і актыўна выкарыстоўваецца ў вінаробстве, браварстве і пякарнай прамысловасьці{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|316—317}}. Падчас закісаньня могуць утварацца таксама і іншыя сьпірты, напрыклад, [[ізапрапаноль]]&lt;ref name=&quot;GusevMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Гусев М. В., Минеева Л. А. |загаловак=Микробиология |адказны=Рецензенты: кафедра микробиологии Ленинградского государственного университета |выданне=2-е изд |месца=Масква |выдавецтва=Издательство Московского университета |год=1985 |старонак=376 |тыраж=10200 |мова=ru}}&lt;/ref&gt;, [[бутаноль-1]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|337}}, бутандыёль-2,3&lt;ref name=&quot;SchlegelMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Шлегель Г. |загаловак=Общая микробиология |арыгінал=Allgemeine Mikrobiologie |адказны=Перевод с немецкого Л. В. Алексеевой, Г. А. Куреллы, Н. Ю. Несытовой |выданне=Перевод 6-го изд |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1987 |старонак=567 |тыраж=22300}}&lt;/ref&gt;.

У [[Этэрныя алеі|этэрных алеях]] зялёных частак многіх расьлінаў зьмяшчаецца (''Z'')-гексэн-3-ол-1 («сьпірт лісьцяў»), які надае ім характэрны пах&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Васильев А. А., Черкаев Г. В., Никитина М. А.
 |url = http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem&amp;cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |title = Новый подход к душистым веществам с запахом зелени
 |format = pdf
 |publisher = Англо-русскоязычный общественный химический журнал 
«Бутлеровские сообщения»
 |accessdate = 2009-09-11
 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304194342/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem%26cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |archivedate = 2016-03-04
 |url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;.
Таксама ў расьлінным сьвеце вельмі шырока прадстаўленыя [[тэрпэнавыя сьпірты]], многія зь якіх ёсьць [[пахкае рэчыва|пахкімі рэчывамі]]. Да прыкладу, [[барнэоль]] (складнік драўніны барнэокамфоравага дрэва), [[мэнтоль]] (у [[мята|мяце]], [[геранія|гераніі]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|59}}, [[гераніёль]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|1024}} і [[цытранэлёль]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Цитронеллол|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H.C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 774|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt; (складнікі кветкавых [[этэрныя алеі|этэрных алеяў]]), [[фэнхоль]] (у смале іглічных дрэваў і пладах [[фэнхель|фэнхелю]]) і іншыя.

У жывёльным і расьлінным сьвеце пашыраны кандэнсаваныя тэтрацыклічныя сьпірты (вытворныя [[ганан]]у), якія маюць высокую біялягічную актыўнасьць і стасуюцца да клясы [[стэроіды|стэроідаў]], напрыклад, [[халестэрын]], які зьмяшчаецца ў вузах практычна ўсіх жывых арганізмаў, асабліва [[жывёлы|жывёлаў]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|229}}. Асобную групу стэроідаў складаюць [[жоўцевыя сьпірты|жоўцевыя шмататамныя сьпірты]], якія знаходзяцца ў [[жоўць|жоўці]] жывёлаў і чалавека, як то [[буфоль]], [[халестантэтроль]], [[халестанпэнтоль]], [[міксіноль]], [[стымноль]], [[хімэроль]] ды іншыя{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|280}}. У прыродзе сустракаюцца разнастайныя сьпіртавыя вытворныя вугляводаў, як то [[сарбіт]] (зьмяшчаецца ў ягадах [[вішня|вішні]] і [[рабіна|рабіны]])&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SPIRTI.html Спирты]. Кругосвет.&lt;/ref&gt;, [[маніт]] (у [[ясень|ясені]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|362}} і гэтак далей. У 1959 годзе нямецкім хімікам [[Адольф Фрыдрых Бутэнант|Адольфам Бутэнантам]] пры вывучэньні экстракту саміцы [[папрадуха шаўкоўна|папрадухі шаўкоўны]] быў адкрыты плоцевы атрактант, названы [[бамбіколь|бамбіколем]]&lt;ref name=&quot;feromone&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Лебедева К. В., Миняйло В. А., Пятнова Ю. Б.|загаловак = Феромоны насекомых|месца = М.|выдавецтва = «Наука»|год = 1984|старонкі = 6—7, 79—82}}&lt;/ref&gt;. Далейшае вывучэньне [[фэрамоны|фэрамонаў]] казурак выявіла, што значная частка гэтых фэрамонаў падаюцца ў выглядзе сьпіртоў&lt;ref name=&quot;feromone&quot; /&gt;.

== Мэтабалізм сьпіртоў у арганізьме чалавека ==

=== Фізыялягічная роля сьпіртоў ===
Многія сьпірты ёсьць складнікамі важных біяхімічных працэсаў, якія адбываюцца ў жывым арганізьме. Гэтак, некаторыя [[вітаміны]] адносяцца да клясы сьпіртоў, напрыклад, [[вітамін А]] (рэтыноль)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Химическая энциклопедия|адказны=Под ред. И. Л. Кнунянца|месца=Масква|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=1|старонкі=382|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}&lt;/ref&gt;, [[вітамін D]] ([[эргакальцыфэроль]] і іншыя). [[Стэроіды|Стэроідныя гармоны]], сярод якіх ёсьць і сьпірты ([[эстрадыёль]], [[картызол]] і іншыя), удзельнічаюць у рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыях арганізма.

[[Файл:Ethanol metabolism.png|значак|[[Мэтабалізм]] [[этаноль|этанолю]] ў чалавечым арганізьме&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Bullock C.|загаловак=The biochemistry of alcohol metabolism — A brief review|мова=en|выданьне=Biochemical Education|год=1990|том=18|нумар=2|старонкі=62—66|doi=10.1016/0307-4412 (90)90174-M}}&lt;/ref&gt;.]]
[[Гліцэрына]] ёсьць асновай больш чым паловы прыродных [[ліпіды|ліпідаў]], якія ўяўляюць сабою ейныя [[складаныя этэры]] з [[тлустыя кісьлі|тлустымі кісьлямі]] і ёсьць крыніцамі энэргіі для арганізма&lt;ref name=&quot;Овчинников&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Овчинников Ю. А.|загаловак=Биоорганическая химия|месца=Масква|выдавецтва=Просвещение|год=1987|старонкі=516}}&lt;/ref&gt;. Таксама гліцэрына бярэ ўдзел у [[глюканэагенэз]]е, то бок працэсе ўтварэньня [[Глюкоза|глюкозы]] ў [[Печань|печані]]. Пры гэтым гліцэрына пад узьдзеяньнем [[Фэрмэнты|фэрмэнтаў]] ператвараецца ў [[гліцэральдэгід-3-фасфат]], які далей трапляе ў мэтабалічны шлях глюканэагенэзу&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Кольман Я., Рём К.-Г.|загаловак=Наглядная биохимия|адказны=Пер. с нем.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2011|старонкі=156|isbn=978-5-9963-0620-6}}&lt;/ref&gt;. Фізыялягічна важным [[шмататамныя сьпірты|паліёлем]] ёсьць [[Іназытоль|''міё''-іназытоль]].

Сярод ніжэйшых сьпіртоў з пункту гледжаньня фізыялёгіі найбольшую цікавасьць мае [[этаноль]]. У чалавечым арганізьме этаноль ёсьць натуральным мэтабалітам і ў норме прысутны ў крыві ў вельмі нізкіх канцэнтрацыях. Таксама этаноль можа трапляць у арганізм зь ежай. Этаноль у арганізьме чалавека мэтабалізуецца пераважна ў [[Печань|печані]]. Пад узьдзеяньнем цытазольнага фэрмэнту [[Алькагальдэгідрагенэза|алькагальдэгідрагеназы]] этаноль трапляе пад атляняньне ў [[ацэтальдэгід]], які далей перапрацоўваецца мітахандрыяльнай [[альдэгіддэгідрагеназа]]й у [[ацэтаты|ацэтат]]. Ацэтат пасьля актывацыі кароткаланцужковай ацыль-каэнзым А-сынтэтазай можа далей разбурацца ў [[Цыкль Крэбса|цыклю Крэбса]]&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Ленинджер А. |частка=26.3 Этанол также служит источником энергии |загаловак=Основы биохимии |арыгінал=Principles of Biochemistry |адказны=Перевод с английского канд. биол. наук В. Г. Горбулева, канд. биол. наук М. Д. Гроздовой и канд. мед. наук С. Н. Преображенского, под редакцией акад. В. А. Энгельгардта и проф. Я. М. Варшавского |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1985 |том=3 |старонкі= 821—822 |старонак=1056 |тыраж=25000}}&lt;/ref&gt;. Ва ўтылізацыі этанолю другасную ролю грае таксама [[Пэраксысома|мікрасамальная]] этаноль-акісьляльная сыстэма, прадстаўленая [[Цытахром P450|цытахромам P450]] і [[каталаза]]й&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;/&gt;. Пры высокім утрыманьні алькаголю ў крыві фэрмэнты не даюць рады з акісьленьнем ацэтальдэгіду да ацэтату, і ў арганізьме адбываецца назапашваньне ацэтальдэгіду, які ў 10—30 разоў больш таксычны за этаноль&lt;ref name=Sprince74&gt;{{артыкул |загаловак=Protection against acetaldehyde toxicity in the rat by L-cysteine, thiamin and L-2-methylthiazolidine-4-carboxylic acid |выданьне={{iw|Inflammation Research|Agents Actions|en|Inflammation Research}} |том=4 |нумар=2 |старонкі=125—130 |pmid=4842541 |doi=10.1007/BF01966822 |спасылка=http://www.springerlink.com/content/w307w62037125v33/ |мова=en |тып=journal |аўтар=Sprince H., Parker C. M., Smith G. G., Gonzales L. J. |месяц=4 |год=1974}}{{Недаступная спасылка|date=Сьнежань 2019}}&lt;/ref&gt;, за кошт чаго адбываецца атручваньне арганізма, гэтак званае [[пахмельле]]. Паводле энэргетычнай каштоўнасьці для арганізма этаноль (7 ккал/г) займае прамежкавае становішча паміж вугляводамі (4,1 ккал/г) і тлушчамі (9,3 ккал/г). Унёсак этанолю ў агульную калярыйнасьць ежы ў ня хворых на [[алькагалізм]] дарослых людзей можа дасягаць 12 %. Аднак спажываньне этанолю як харчовы прадукт і крыніца энэргіі мае шэраг недахопаў зь біяхімічнага пункту гледжаньня. Акрамя ўтварэньня таксычнага ацэтальдэгіду, да такіх заганаў варта прылічыць той факт, што залішнія калёрыі, якія трапілі ў арганізм у форме этанолю, могуць назапасіцца толькі ў тлушчах, бо магчымасьць пераўтварэньня этанолю ў вугляводы ў чалавечым арганізьме бракуе&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;. Апроч таго, этаноль парушае іншыя [[Мэтабалізм|мэтабалічныя]] працэсы: [[Інгібаваньне|інгібуе]] [[глюканэагенэз]] (гэта ёсьць прычынай [[Гіпаглікемія|гіпаглікеміі]] пры ўжываньні вялікіх дозаў алькаголю), паскарае зьяўленьне [[Цытакіны|цытакінаў]], зьмяняе канцэнтрацыю [[Гармоны|гармонаў]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Wiese J. G., Shlipak M. G., Browner W. S.|загаловак=The Alcohol Hangover|мова=en|выданьне=Annals of Internal Medicine|год=2000|том=132|нумар=11|старонкі=897—902|pmid=10836917}}&lt;/ref&gt;. Алькагольныя напоі зьмяшчаюць вельмі мала вітамінаў і мінэральных рэчываў, што таксама можа займець нэгатыўны ўплыў на здароўе. Таксама харчовы этаноль сам нашмат даражэйшы за энэргетычна эквівалентную колькасьць цукру&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;.

=== Таксычнасьць сьпіртоў ===
Аднаатамныя гранічныя сьпірты ўводзяць арганізм у [[Наркоз|нарказападобны]] стан, а таксама маюць таксычнае дзеяньне&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Ковтуненко В. А.|загаловак = Лікарські засоби з дією на центральну нервову систему|спасылка = https://archive.org/details/isbn_9665691708|месца = Кіеў|год = 1997|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_9665691708/page/n45 46]|старонак = 464|isbn = 966-569-170-8|мова =uk}}&lt;/ref&gt;.

[[Мэтылявы сьпірт]] — моцная атрута, асабліва пры ўжываньні, нэрвовага і сэрцава-судзіннага ўзьдзеяньня з выяўленым [[Кумуляцыя (мэдыцына)|кумулятыўным эфэктам]]; пашкоджвае органы зроку ажно да поўнай [[Сьлепата|сьлепаты]]. У вялікіх дозах (30 г і больш) ёсьць прычынай сьмерці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бухгалтер Э. Б.|загаловак=Метанол и его использование в газовой промышленности|месца=Масква|выдавецтва=Недра|год=1986|старонкі=180}}&lt;/ref&gt;. [[Этылявы сьпірт]] валодае таксычным эфэктам. Хутка ўсмоктваецца праз [[сьлізьніца|сьлізьніцу]] [[страўнік]]а і [[Тонкая кішка|тонкага кішэчніка]], дасягаючы максымальнага засяроджваньня ў крыві праз 60—90 хвілінаў па ўжываньні&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|title=Метаболизм этанола|accessdate=2013-05-08|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161155/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Этаноль выклікае спачатку ўзбуджэньне, а затым рэзкі прыгнечаны стан [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральнай нэрвовай сыстэмы]] (у тым ліку разбурае мазгавую абалонку); ягонае ўжываньне прыводзіць да парушэньня найважнейшых функцыяў арганізма, цяжкага пашкоджаньня органаў і сыстэмаў, а таксама робіць эмбрыятаксычнае і [[тэратаген]]нае ўзьдзеяньні. [[Ізапрапілавы сьпірт]] паводле свайго таксычнага ўзьдзеяньня нагадвае этаноль, выклікаючы прыгнечаньне цэнтральнай нэрвовай сыстэмы і пашкоджваючы вантробы. У высокай канцэнтрацыі прыводзіць да комы, канвульсіяў і сьмяротнага зыходу (каля 3—4 г/кг)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = The Clinical Toxicology Laboratory: Contemporary Practice of Poisoning Evaluation|адказны = Edired by Shaw L. M.|выдавецтва = Amer. Assoc. for Clinical Chemistry|год = 2001|pages = 173—174, 186|isbn = 1-890883-53-0}}&lt;/ref&gt;.

У сувязі з шырокім выкарыстаньнем найпрасьцейшых сьпіртоў у розных галінах прамысловасьці і, у прыватнасьці, як распушчальнікі, небясьпечным ёсьць іхняе інгаляцыйнае ўзьдзеяньне. Вострае таксычнае ўзьдзеяньне сьпіртоў, выпрабаванае на пацуках, выявілася ў наступных інгаляцыйных канцэнтрацыях:
* мэтылявы сьпірт: 3,16 % цягам 18—21 гадзінаў — 100 % лятальнасьць; 2,25 % цягам 8 гадзінаў — наркатычны эфэкт; 0,8 % цягам 8 гадзінаў — [[летаргія]];
* этылявы сьпірт: 3,2 % цягам 8 гадзінаў — частковая лятальнасьць; 2,2 % цягам 8 гадзінаў — глыбокі наркоз; 0,64 % цягам 8 гадзінаў — летаргія;
* ізапрапілавы сьпірт: 1,2 % цягам 8 гадзінаў — 50 % лятальнасьць; 1,2 % цягам 4 гадзінаў — наркатычны эфэкт&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар = Daniel C., Nachtman J. P. |частка = Toxicology of Alcohols, Ketones and Esters--Inhalation |загаловак = Review of Inhalants: Euphoria to Dysfunction |спасылка = http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |адказны = Editors: Charles Wm. Sharp, Ph.D., Mary Lee Brehm, Ph.D. |выдавецтва = National Institute of Drug Abuse |год = 1977 |pages = 112—116 |серыя = Research Monograph (15) |archive-date = 2011-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf}} {{Cite web |url=http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-10-14 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |dead-url=unfit }}&lt;/ref&gt;.

[[Этыленгліколь]] вельмі таксычны пры пераральным трапленьні ў арганізм, пашкоджвае [[цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] і [[Нырка|ныркі]]. Сьмяротная мерка складае 1,4 г/кг масы цела.

== Фізычныя ўласьцівасьці і будова ==
[[Файл:Alcohol general.svg|значак|Геамэтрыя сувязі C−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]].]]
Малекулы сьпіртоў, падобна малекуле [[вада|вады]], маюць кутнюю будову. Кут R−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]] роўны 108,5°&lt;ref name=&quot;neyland&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Нейланд О. Я.|загаловак = Органическая химия: Учеб. для хим. вузов|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5060014711|месца = Масква|выдавецтва = «Высшая школа»|год = 1990|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5060014711/page/n286 286]—287|isbn = 5-06-001471-1}}&lt;/ref&gt;. Атам [[тлен|кіслароду]] гідраксільнай групы знаходзіцца ў стане [[гібрыдызацыя (хімія)|''sp''³-гібрыдызацыі]]. Сьпірты маюць істотна больш высокія тэмпэратуры тапленьня і кіпеньня, чым можна было бы меркаваць на падставе фізычных уласьцівасьцяў роднасных злучэньняў. Гэтак, з шэрагу маназамешчаных вытворных [[мэтан]]у, [[мэтаноль]] мае незвычайна высокую тэмпэратуру кіпеньня, не зважаючы на адносна невялікую [[малекулярная маса|малекулярную масу]]&lt;ref name=&quot;sch1&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2009-04-01|url=http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084|title=Термодинамические показатели органических соединений|work=Новый справочник химика и технолога. Общие сведения. Строение вещества. Физические свойства важнейших веществ. Ароматические соединения. Химия фотографических процессов. Номенклатура органических соединений. Техника лабораторных работ. Основы технологии. Интеллектуальная собственность|publisher=ChemAnalitica.com|accessdate=2009-08-27|url-status=live|archive-date=2011-07-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20110708141727/http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084
}}&lt;/ref&gt;:

'''Малекулярныя масы і тэмпэратуры кіпеньня мэтану і некаторых ягоных вытворных'''&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|выданьне=Изд. 2-е, испр. и доп|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1978}}&lt;/ref&gt;:
{|class=&quot;standard&quot; width=80%
 !align=&quot;center&quot; width=25%|
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтаноль]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Хлёрмэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Cl
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Нітрамэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Браммэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Br
 |-
 |[[Малярная маса]], г/моль
 |align=&quot;center&quot; | 16,04
 |align=&quot;center&quot; | 32,04 
 |align=&quot;center&quot; | 50,48
 |align=&quot;center&quot; | 61,04
 |align=&quot;center&quot; | 94,94 
 |-
 |[[Тэмпэратура кіпеньня]], °С
 |align=&quot;center&quot; | −161,5
 |align=&quot;center&quot; | 64,5
 |align=&quot;center&quot; | −24,2 
 |align=&quot;center&quot; | 101,2
 |align=&quot;center&quot; | 3,6 
 |}

[[Файл:Methanol-3D-balls.png|значак|Прасторавая будова мэтанолю.]]
Высокія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў тлумачацца наяўнасьцю міжмалекулярных [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]]&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Энэргія вадароднай сувязі значна ніжэйшая за энэргію кавалентнай [[энэргія разрыву хімічнай сувязі|хімічнай сувязі]]. Гэтак, напрыклад, для мэтанолю энэргія вадароднай сувязі складае 16,7 [[джоўль|кДж]]/[[моль]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Maréchal Y.|загаловак=The Hydrogen Bond and the Water Molecule: The Physics and Chemistry of Water, Aqueous and Bio-Media|спасылка=https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare|выдавецтва=Elsevier|год=2007|старонкі=[https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare/page/n32 18]|isbn=0-444-51957-2|мова=en}}&lt;/ref&gt;, тады як сувязі C−H, C−O і O−H маюць энэргію 391,7, 383,5 і 428,8 кДж/моль адпаведна&lt;ref name=&quot;es&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава I. Энергии разрыва связей|загаловак=Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны=Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1974|старонкі=83|мова=ru }}&lt;/ref&gt;. Тым ня менш, уплыў вадародных сувязей на фізычныя ўласьцівасьці сьпіртоў вельмі значны.

[[Файл:Hbondalcohol.svg|значак|зьлева|Міжмалекулярныя вадародныя сувязі ў сьпіртах.]]
Малекулы сьпірту, маючы дзьве палярныя сувязі C−O і O−H, маюць [[дыпольны момант]] ({{nobr|~5,3—6,0{{e|−30}} Кл·м}})&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Электрастатычныя зарады ў малекуле мэтанолю складаюць: на атаме вугляроду {{nobr|0,297 {{math|''e''}}}}; на атаме гідраксільнага вадароду {{nobr|0,431 {{math|''e''}}}}; на атаме кіслароду {{nobr|−0,728 {{math|''e''}}}}&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Бушуев Ю. Г., Дубинкина Т. А.|загаловак = Компьютерное моделирование структур метанола и жидкого метана|выданьне = Журнал физической химии|год = 1996|том = 70|нумар = 9|старонкі = 1629|мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Аж [[энэргія іянізацыі]] сьпіртоў ніжэй, чым у вады (10,88 эВ для мэтанолю супраць 12,61 эВ для вады)&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Глава III. Потенциалы ионизации|загаловак = Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны = Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца = Масква|выдавецтва = «Наука»|год = 1974|старонкі = 247—248, 276|мова = ru }}&lt;/ref&gt;, што тлумачыцца электранадонарным эфэктам алькільнай групы.

Уплыў гідраксільнай групы асабліва вялікі на злучэньні зь невялікім вуглевадародным ланцужком. Да прыкладу, мэтаноль і этаноль неабмежавана зьмешваюцца з вадою і маюць даволі высокія шчыльнасьці і тэмпэратуры кіпеньня для сваёй малекулярнай масы, у той час як вышэйшыя сьпірты гідрафобныя і мала розьняцца паводле ўласьцівасьцяў ад адпаведных вуглевадародаў&lt;ref name=&quot;roberts&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Робертс Дж., Касерио М.|загаловак = Основы органической химии|арыгінал = Basic principles of organic chemistry|адказны = Под редакцией академика Несмеянова А. Н.|выданьне = 2-е, дополненное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1978|том = 1|старонкі = 401}}&lt;/ref&gt;.

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты аліфатычных гранічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;vs&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава XIV. Физико-химические свойства жирных спиртов|загаловак=Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства)|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00099263|адказны=Под редакцией С. М. Локтева|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1970|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00099263/page/n142 283]—295}}&lt;/ref&gt;'''}}
{|class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sub&gt;D&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;
 |-
 | [[Мэтаноль]]
 | CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |64,7
 |align=&quot;center&quot; |−97,78
 |align=&quot;center&quot; |791,5
 |align=&quot;center&quot; |1,32855
 |- 
 | [[Этаноль]]
 | C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |78,3
 |align=&quot;center&quot; |−114,65
 |align=&quot;center&quot; |789,5
 |align=&quot;center&quot; |1,36139
 |- 
 | [[Прапаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |97,2
 |align=&quot;center&quot; |−124,10
 |align=&quot;center&quot; |803,5
 |align=&quot;center&quot; |1,38556
 |- 
 | [[Прапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CH(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)OH
 |align=&quot;center&quot; |82,5
 |align=&quot;center&quot; |−87,95
 |align=&quot;center&quot; |786,2
 |align=&quot;center&quot; |1,37711
 |- 
 | [[Бутаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |117,8
 |align=&quot;center&quot; |−88,64
 |align=&quot;center&quot; |808,6
 |align=&quot;center&quot; |1,39929
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-1]]
 | (СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СНСН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ОН
 |align=&quot;center&quot; |108,0
 |align=&quot;center&quot; |−101,97
 |align=&quot;center&quot; |802,1
 |align=&quot;center&quot; |1,39549
 |- 
 | [[Бутаноль-2]]
 |&amp;nbsp;СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;СН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СН(ОН)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |99,5
 |align=&quot;center&quot; |−114,70
 |align=&quot;center&quot; |806,0
 |align=&quot;center&quot; |1,39240 (пры 22 °C)
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;(СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;С(OH)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |82,9
 |align=&quot;center&quot; |25,82
 |align=&quot;center&quot; |765,2 (пры 40 °C)
 |align=&quot;center&quot; |1,38779
 |- 
 | [[Пэнтаноль|Пэнтаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |138,0
 |align=&quot;center&quot; |−77,59
 |align=&quot;center&quot; |813,3
 |align=&quot;center&quot; |1,40999
 |- 
 | [[Гексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |157,1
 |align=&quot;center&quot; |-47,40
 |align=&quot;center&quot; |821,7
 |align=&quot;center&quot; |1,41816
 |- 
 | [[Гептаноль]]
 | C&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |176,3
 |align=&quot;center&quot; |−32,80
 |align=&quot;center&quot; |824,0
 |align=&quot;center&quot; |1,42351
 |-
 | [[Актаноль]]
 | C&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |195,1
 |align=&quot;center&quot; |−16,30
 |align=&quot;center&quot; |822,7
 |align=&quot;center&quot; |1,42920
 |-
 | [[Нананоль]]
 | C&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;19&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |213,5
 |align=&quot;center&quot; |−5,00
 |align=&quot;center&quot; |827,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43325
 |-
 | [[Дэканоль]]
 | C&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |231,0
 |align=&quot;center&quot; |6,00
 |align=&quot;center&quot; |826,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43660
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак='''Некаторыя фізычныя канстанты аліцыклічных, араматычных і негранічных сьпіртоў }}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Алілавы сьпірт|Прапэн-2-ол-1]]
 | CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |96,9
 |align=&quot;center&quot; |−129
 |align=&quot;center&quot; |852,0
 |align=&quot;center&quot; |1,4133
 |- 
 | [[Прапаргілавы сьпірт|Прапін-2-ол-1]]
 | CH≡CCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |113,6
 |align=&quot;center&quot; |−48
 |align=&quot;center&quot; |948,5
 |align=&quot;center&quot; |1,4322
 |- 
 | [[Цыклягексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |161,1
 |align=&quot;center&quot; |25,15
 |align=&quot;center&quot; |941,6
 |align=&quot;center&quot; |1,4648
 |- 
 | [[Фэнілкарбіноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |205,0
 |align=&quot;center&quot; |−15,3
 |align=&quot;center&quot; |1041,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5396
 |- 
 | [[2-Фэнілэтаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |218,2
 |align=&quot;center&quot; |−27,0
 |align=&quot;center&quot; |1020,2
 |align=&quot;center&quot; |1,5325
 |- 
 | [[3-Фэнілпрапэн-2-ол-1]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |256—258
 |align=&quot;center&quot; |34
 |align=&quot;center&quot; |1044,0
 |align=&quot;center&quot; |1,5819
 |- 
 | [[2-Фурылькарбіноль]]
 | (C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |155
 |align=&quot;center&quot; |—
 |align=&quot;center&quot; |1131,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5324
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты шмататамных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;/&gt;}}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Гліцэрына]]
 |&amp;nbsp;HOCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH(OH)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |290
 |align=&quot;center&quot; |20
 |align=&quot;center&quot; |1260,4
 |align=&quot;center&quot; |1,4729
 |- 
 | [[Пэнтаэрытрыт]]
 | C (CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |
 |align=&quot;center&quot; |263,5
 |align=&quot;center&quot; |1397
 |align=&quot;center&quot; |1,548
 |- 
 | [[Этыленгліколь]]
 | OHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |197,85
 |align=&quot;center&quot; |–12,6
 |align=&quot;center&quot; |1115,5
 |align=&quot;center&quot; |1,432
|}
{{Канец схаванага блёку}}

== Хімічныя ўласьцівасьці ==
Хімічныя ўласьцівасьці сьпіртоў вызначаюцца наяўнасьцю ў іх [[Гідраксільная група|гідраксільнай групы]]. Паколькі гідраксільная група ёсьць [[палярнасьць хімічных сувязяў|палярнай]], яна можа гетэралітычна [[Электралітычная дысацыяцыя|дысацыяваць]], асабліва, пад узьдзеяньнем моцных [[аснова (хімія)|асноваў]]. Такім чынам, сьпірты маюць уласьцівасьці слабых [[кісьля|кісьляў]]. Акрамя таго, высокая [[электраадмоўнасьць]] кіслароду абумоўлівае наяўнасьць [[электрафіл]]ьнага атаму вугляроду і, адпаведна, здольнасьць сьпіртоў трапляць пад [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня]] пад узьдзеяньнем шэрагу нуклеафілаў. Нарэшце, атам кіслароду гідраксільнай групы мае нуклеафільны характар, таму сьпірты могуць выступаць [[нуклеафіл]]амі ў рэакцыях [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]] і [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]]. Таксама для сьпіртоў уласьцівыя рэакцыі [[атляняньне|атляняньня]].

=== Дысацыяцыя і кісьлінна-асноўныя ўласьцівасьці ===

==== Кісьлінныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты здольныя выяўляць як кісьлінныя, гэтак і асноўныя ўласьцівасьці. Як слабыя [[кісьля|кісьлі]], сьпірты дысацыююць паводле сувязі [[Кісларод|O]]−[[Вадарод|H]] з утварэньнем алькаксыд-іёну. Дысацыяцыя вельмі слабая, пагатоў настолькі, што яны не ўважаюцца за электраліты і не праводзяць электрычны ток. Кісьлінныя характарыстыкі сьпіртоў ацэньваюць паводле [[Канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] ''K&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''.

: &lt;chem&gt;ROH{} + H2O &lt;=&gt; RO- + H3O+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_\text{a} = \frac{[\ce{RO-}] \cdot [\ce{H3O+}]}{[\ce{ROH}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\mathrm{p}K_\text{a} = -\log K_\text{a}.&lt;/math&gt;

У воднай рашчыне кісьліннасьць сьпіртоў зьніжаецца з павелічэньнем малекулярнай масы і разгалінаванасьці вуглевадароднага ланцуга. Гэта зьвязваюць з павелічэньнем станоўчага [[індуктыўны эфэкт|індуктыўнага эфэкту]] алькільных замяшчальнікаў у гэтым шэрагу і памяншэньнем устойлівасьці ўтворанага алькаксыд-іёну за кошт лякалізацыі адмоўнага ладунку на атаме кіслароду&lt;ref name=&quot;chem1&quot;&gt;{{cite web|author=Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М.|datepublished=1999|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|title=Раздел III. Свойства одноатомных спиртов|work=Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги|publisher=ChemNet. Химический факультет МГУ|accessdate=2009-08-28|archive-date=2009-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117122014/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Агулам, электронаакцэптарныя замяшчальнікі (−NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, −CN, −F, −Cl, −Br, −I, −OR і іншыя) павялічваюць кісьліннасьць сьпіртоў (памяншаюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Наадварот, электранадонарныя замяшчальнікі (напрыклад, алькільныя замяшчальнікі) памяншаюць кісьліннасьць сьпіртоў (павялічваюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Гэтак, ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;'' [[трыфтарэтаноль|2,2,2-трыфтарэтанолю]] мае значэньне 12,43 (супраць 15,9 у этанолю), а цалкам фтарыраванага ''трэт''-бутанолю — 5,4 (супраць 17,7 у ''трэт''-бутанолю)&lt;ref name=&quot;mcmurry&quot;&gt;{{кніга|аўтар=McMurry J.|загаловак=Organic chemistry|выданьне=Seven edition|выдавецтва=Thomson|год=2008|pages=604, 658|isbn=0-495-11258-5}}&lt;/ref&gt;. Параўнальная кісьліннасьць сьпіртоў і злучэньняў іншых клясаў схематычна прадстаўлена на малюнку&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|title=Evans pKa Table|last=Evans D. A.|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011459/http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|archivedate=2013-10-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
: [[Файл:PKa of Alcohols.png|600пкс|Канстанты кісьліннасьці некаторых сьпіртоў.]]

Як слабыя кісьлі, сьпірты ўтвараюць рэакцыі з [[лужныя мэталы|лужнымі]], [[лужназямельныя мэталы|лужназямельнымі]] і некаторымі іншымі мэталамі, і з моцнымі [[аснова (хімія)|асновамі]], напрыклад, [[гідрыды|гідрыдамі]] або [[аміды|амідамі]] мэталаў, [[Рэакцыя Грын’яра|рэактывамі Грын’яра]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|243}}.
: [[Файл:Alcohols acidity.png|400пкс|Рэакцыя сьпіртоў з [[каль|калем]].]]

==== Асноўныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты могуць таксама паводзіцца як слабыя [[аснова Люіса|асновы Люіса]], утвараючы з моцнымі мінэральнымі кісьлямі солі алькаксонію, а таксама даючы донарна-акцэптарныя комплексы з [[кісьля Люіса|кісьлямі Люіса]]. Звычайна падобныя рэакцыі не спыняюцца на зазначанай стадыі і вядуць да [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] гідраксільнай групы або [[рэакцыя дэгідратацыі|адшчапленьня вады]].

: &lt;chem&gt;ROH{} + HX &lt;=&gt; ROH2+ + X-&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;ROH{} + AlCl3 &lt;=&gt; ROH+AlCl3-&lt;/chem&gt;

Колькасна асноўнасць сьпіртоў ацэньваюць паводле [[канстанта асноўнасьці|канстанты асноўнасьці]] p''K&lt;sub&gt;b&lt;/sub&gt;'' або павязанай зь ёю [[канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] спалучанай кісьлі p''K''&lt;sub&gt;''a''H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/sub&gt;:

: &lt;chem&gt;ROH2+ &lt;=&gt; ROH{} + H+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_{\text{a}\ce{H+}} = \frac{[\ce{ROH}] \cdot [\ce{H+}]}{[\ce{ROH2+}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math chem&gt;\mathrm{p}K_{\text{a}\ce{H+}} = -\log K_{\text{a}\ce{H+}}.&lt;/math&gt;

Сьпірты ёсьць слабымі асновамі, і іхняя асноўнасьць узрастае з павелічэньнем даўжыні ці разгалінаванасьці вуглевадароднага радыкала пры гідраксільнай групе. Гэты эфэкт назіраецца праз рост станоўчага індуктыўнага эфэкту радыкала ў гэтым шэрагу, за кошт якога павялічваецца адмоўны ладунак на атаме кіслароду гідраксільнай групы&lt;ref name=&quot;barton2&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Общая органическая химия. Кислородсодержащие соединения|арыгінал = Comprehensive Organic Chemistry|адказны = Под ред. Д. Бартона и В. Д. Оллиса|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|том = 2|старонкі = 20}}&lt;/ref&gt;.

=== Нуклеафільнае замяшчэньне ===
Атам вугляроду, наўпрост злучаны з [[Гідраксільная група|гідраксільнай групай]], мае частковы дадатны ладунак, што робіць магчымай атаку [[нуклеафіл]]ьнай часьцінкі ([[галягенід]]-іёну, [[аміяк]]у, сьпірту і іншых) па гэтым атаме вугляроду з замяшчэньнем гідраксільнай групы на гэтую часьцінку. Гідраксільная група ёсьць дрэннай [[адыходная група|адыходнай групай]], таму звычайна неабходна ейная дадатковая актывацыя.

* Рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня ў сьпіртах лягчэй працякаюць у кісьлінным асяроддзі, паколькі гідраксільная група сьпірту [[пратанаваньне|пратануецца]], і фактычнай адыходнай часьцінкай ёсьць не [[гідраксыд-іён]] OH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;, а малекула вады H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O. Кісьлінныя ўласьцівасьці можа мець сам рэагент (часта выкарыстоўваюць [[Галягенавадароды|галягенавадародныя кісьлі]]), гэтак і спэцыяльна дададзеная неарганічная кісьля, напрыклад, [[серчаная кісьля]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|244—248}}.
*: [[Файл:Alcohols - 1.png|400пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў сьпіртах.]]
* Замяшчэньне гідраксільнай групы таксама адбываецца пад узьдзеяньнем галагенідаў [[серка|серкі]] і [[фосфар]]у ([[тыянілхлярыд|SOCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(III)|PBr&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(V)|PBr&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]], [[Аксіхлярыд фосфару|POCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]] і іншыя). У такім разе ключавую ролю выконвае злучэньне серкі ці фосфару, якое ўтварае актываваны [[інтэрмэдыят]] з малекулай сьпірту{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|248—252}}.
*: [[Файл:PBr3 halogenation.png|540пкс|Галягенаваньне сьпіртоў брамідам фосфару(III)]]
* Гідраксільную групу таксама ператвараюць у [[сульфанаты|сульфанатную групу]], якая ёсьць добрай адыходнай групай. Дзеля гэтых мэтаў сьпірт спачатку ператвараюць у сульфанат, які затым трапляе пад рэакцыю нуклеафільнага замяшчэньня. Як рэагенты для мадыфікацыі гідраксільнай групы звычайна выкарыстоўваюць [[мэтансульфанілхлярыд]] або [[п-талюалсульфанілхлярыд|''п''-талюалсульфанілхлярыд]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|258—260}}.
*: [[Файл:Mesylate substitution.png|500пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў мэзілятах.]]

=== Дэгідратацыя ===
У прысутнасьці кісьлінных каталізатараў ([[аксыд алюміну]], [[серчаная кісьля]], [[фосфарная кісьля]] і іншыя) сьпірты могуць трапляць пад дэгідратацыю з утварэньнем [[алькены|алькенаў]]. Напрыклад, дэгідратацыя [[этаноль|этылявага сьпірту]] прыводзіць да ўтварэньня [[этылен]]у. Рэакцыя працякае ў адпаведнасьці з [[правіла Зайцава|правілам Зайцава]], паводле якога пры дэгідратацыі ўтвараецца больш устойлівы, больш замешчаны пры [[падвойная сувязь|падвойнай сувязі]] алькен{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|260—261}}.
: [[Файл:Dehydration of alcohols.png|450пкс|Дэгідратацыя ў сьпіртах.]]

=== Атляняньне ===
* Пад узьдзеяньнем розных [[затляняльнік]]аў першасныя сьпірты атляняюцца да [[альдэгіды|альдэгідаў]] і далей, як то да [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]], прычым спыніць рэакцыю на стадыі ўтварэньня альдэгідаў, прадухіліўшы іхняе далейшае атляняньне, атрымоўваецца толькі за кошт выкарыстаньня адмысловых рэагентаў ([[хлёрхрамат пірыдыну|хлёрхрамату пірыдыну]] PCC і [[дыхрамат пірыдыну|дыхрамату пірыдыну]] PDC).
* Другасныя сьпірты атляняюцца да [[кетоны|кетонаў]]. Рэакцыю звычайна робяць пад узьдзеяньнем рэагента Джонза ([[аксыд хрому(VI)|CrO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]—серчаная кісьля). Далейшае атляняньне кетонаў робіцца ў больш жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы.
* Трацічныя сьпірты атляняюцца толькі ў вельмі жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|265—269}}.

== Ідэнтыфікацыя сьпіртоў ==

=== Хімічныя мэтады ідэнтыфікацыі сьпіртоў ===

==== Якасны аналіз гідраксільных групаў ====
[[Файл:Lukastest etoh tbutoh.JPG|значак|Проба Лукаса для [[этаноль|этанолю]] (зьлева) і [[трэт-бутылявы сьпірт|''трэт''-бутылявага сьпірту]] (справа).]]
Наяўнасьць гідраксільнай групы ў злучэньні можна выявіць некалькімі распаўсюджанымі хімічнымі рэакцыямі:
* '''Проба Лукаса''' палягае на ўзьдзеяньні на сьпірт сумесі [[саляная кісьля|салянай кісьлі]] і [[хлярыд цынку|хлярыду цынку]]. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне алькільхлярыду, які спачатку ўтварае эмульсію зь сьпіртам, а затым адслойваецца ў выглядзе другой фазы. Проба дазваляе адрозьніць сьпірты з рознай будовай вугляроднага ланцуга, то бок трацічныя сьпірты рэагуюць практычна імгненна, другасныя — прыблізна праз 5 хвілінаў, а першасныя рэагуюць вельмі павольна. Некаторыя першасныя сьпірты, актыўныя ў рэакцыях нуклеафільнага замяшчэньня ([[алілавы спірт|алілавы]], [[бэнзілавы сьпірт|бэнзілавы]]), таксама даюць станоўчую рэакцыю з рэактывам Лукаса&lt;ref name=&quot;terney&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Терней А. Л.|загаловак = Современная органическая химия|адказны = Под ред. Н. Н. Суворова|выданне = 2-е, переработанное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1981|том = 1|старонкі = 418—421}}&lt;/ref&gt;.
*: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{HCl}][\ce{ZnCl2}] R-Cl{} + H2O&lt;/chem&gt;
* '''[[Галяформная рэакцыя|Ёдаформная проба]]''' прызначана дзеля ідэнтыфікацыі мэтылькетонаў і мэтылькарбіноляў (RCH (OH)СH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) паводле рэакцыі зь [[ёд]]ам у лужным асяродзьдзі. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне жаўтаватага асадку [[ёдаформ]]у, які мае характэрны пах{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|497—498}}.
*: [[Файл:Iodoform test alcohols.png|550px|Ёдаформная проба.]]
* '''Проба [[Віктар Мэер|Мэера]]''' дазваляе дыфэрэнцыяваць першасныя, другасныя і трацічныя сьпірты паводле рэакцыі атрыманых зь іх [[нітразлучэньні|нітравытворных]] з [[азоцістая кісьля|азоцістай кісьлі]]. На першай стадыі сьпірты ператвараюць у галягенавытворныя, а затым — у [[нітраальканы]]. Пры ўзаемадзеяньні нітразлучэньняў з HNO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; рашчына набывае чырвоную афарбоўку пры залужваньні, калі зыходны сьпірт быў першасным; рашчына у хляраформе набывае сінюю афарбоўку, калі сьпірт быў другасным. Трацічныя сьпірты даюць адмоўную рэакцыю (бясколерную рашчану)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Williams D. L. H.|загаловак = Nitrosation Reactions and The Chemistry of Nitric Oxide|спасылка = https://archive.org/details/nitrosationreact00will|выданне = First edition|выдавецтва = Elsevier|год = 2004|старонкі = [https://archive.org/details/nitrosationreact00will/page/86 86]|isbn = 0-444-51721-9|мова =en}}&lt;/ref&gt;.
*: [[Файл:Meyer test alcohols.png|550px|Проба Мэера.]]
* '''Цэратная проба''' палягае на ўзаемадзеі сьпіртоў з азотнакіслай рашчынай гексанітратацэрату (IV) амонію, што мае жоўтую афарбоўку. Пры гэтым утвараюцца пераходныя комплексы чырвонага колеру, якія затым абясколерваюцца з прычыны затляненьня сьпірту і пераходу Ce (IV) ў Ce (III)&lt;ref name=&quot;ident&quot; /&gt;.
*: &lt;chem&gt;[Ce(NO3)6]^{2-}{} + ROH -&gt; [Ce(OR)(NO3)5]^{2-}{} + HNO3&lt;/chem&gt;
* '''Затляняльная проба''': пры ўзаемадзеі першасных або другасных сьпіртоў з [[рэактыў Джонза|рэактывам Джонза]], які мае аранжавую афарбоўку, утвараюцца прадукты затляненьня, а сам рэактыў зьмяняе колер на зялёны або блакітны, дзякуючы солям адноўленага хрому (III). Важнай асаблівасцю тэсту ёсьць час фіксацыі зьмены афарбоўкі — 2 сэкунды, па заканчэньні якога любыя далейшыя зьмены ў структуры або колеры рашчыны не бяруцца пад увагу&lt;ref name=&quot;ident&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Шрайнер Р., Фьюзон E., Кёртин Д., Моррилл Т.|загаловак = Идентификация органических соединений|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1983|старонкі = 167—185|мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

==== Колькасны аналіз сьпіртоў ====
Для колькаснага аналізу сьпіртоў звычайна выкарыстоўваюць мэтады, якая базуюцца на [[Этэрыфікацыя|рэакцыі этэрыфікацыі]] ангідрыдамі карбонавых кісьляў, напрыклад, [[воцатная кісьля|воцатным]], [[фталевы ангідрыд|фталевым]], а таксама пірамэлітавым дыангідрыдам. Утрыманьне сьпірту вызначаецца [[тытрымэтрычны аналіз|тытраваньнем]] [[гідраксід натру|гідраксідам натру]] кісьлі, якая ўтвараецца ў выніку рэакцыі&lt;ref name=&quot;organ&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сиггиа С., Ханна Дж. Г.|загаловак = Количественный органический анализ по функциональным группам|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 16—19|мова = ru}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{(CH3CO)2O}][\text{пиридин}] R-OCOCH3{} + CH3COOH&lt;/chem&gt;

Іншы мэтад аналізу палягае на вызначэньні колькасьці гідраксільных групаў, здольных рэагаваць з мэтыльмагнёдыдам. У гэтым выпадку разьлік робяць паводле колькасьці вылучанага [[мэтан]]у ([[мэтад Чугаева—Царавіцінава]]).
: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{CH3MgI}] R-OMgI{} + CH4 ^&lt;/chem&gt;

Для [[Гліколі|гліколяў]] стасуецца затляняльна-аднаўленчы мэтад, дзе за затляняльнік бярэцца [[над’ёдная кісьля]]. Аналіз робяць паводле рэакцыі ўтворанай [[ёдная кісьля|ёднай кісьлі]] HIO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; зь [[ёдыд калю|ёдыдам калю]] і наступным тытраваньнем вылучанага ёду [[тыясульфат натру|тыясульфатам натру]]&lt;ref name=&quot;organ&quot; /&gt;.
: &lt;chem&gt;RCH(OH)CH(OH)R'{} + HIO4 -&gt; RCHO{} + R'CHO{} + HIO3{} + H2O&lt;/chem&gt;

: &lt;chem&gt;5 KI{} + HIO3{} + 5 CH3COOH -&gt; 3 I2{} + 5 CH3COOK{} + 3 H2O&lt;/chem&gt;

: &lt;chem&gt;2 Na2S2O3{} + I2 -&gt; Na2S4O6{} + 2 NaI&lt;/chem&gt;

=== Спэктральныя мэтады аналізу сьпіртоў ===

==== Мас-спэктрамэтрычныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Мас-спэктрамэтрыя}}
Мас-спэктры аліфатычных сьпіртоў маюць слабыя пікі малекулярнага іёна, а для вышэйшых і разгалінаваных сьпіртоў гэтыя пікі практычна адсутнічаюць, паколькі ў істотнай ступені адбываецца фрагмэнтацыя малекулы. Фрагмэнтацыя, як правіла, павязаная з стратай малекулы вады, а таксама [[рэакцыі элімінаваньня|элімінаваньнем]] [[этылен]]у. Для доўгаланцужковых сьпіртоў пераважае адчапленьне вады, таму іхнія мас-спэктры падобныя на мас-спэктры [[алькены|алькенаў]]. Для першасных сьпіртоў назіраюцца пікі ''m/z 31'', для другасных — ''m/z 45, 59, 73, …'', для трацічных — ''m/z 59, 73, 87, …''&lt;ref name=&quot;spectr&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Преч Э., Бюльманн Ф., Аффольтер К.|загаловак = Определение строения органических соединений. Таблицы спектральных данных|адказны = Пер. с англ|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 2006|старонкі = 336|серыя = Методы в химии|isbn = 5-03-003586-9|ref = Преч и др.}}&lt;/ref&gt;.

==== ІЧ-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Інфрачырвоная спэктраскапія}}
ІЧ-спэктры сьпіртоў вызначаюцца двума тыпамі інтэнсіўных характарыстычных палосаў паглынаньня:
* палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі O−H: 3650—3200 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі С−O: 1210—1000 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;.
Таксама вылучаюць палосы паглынаньня сярэдняй інтэнсіўнасьці, як правіла, ня мелыя вызначальнага значэньня: у дыяпазоне 1450—1250 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (роўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H) і 750—650 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (пазароўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H)&lt;ref name=&quot;spectros&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Браун Д., Флойд А., Сейнзбери М.|загаловак = Спектроскопия органических веществ|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5030021116|адказны = Пер. с англ.|месца = М.|выдавецтва = «Мир»|год = 1992|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5030021116/page/n58 59]—60|isbn = 5-03-002111-6}}&lt;/ref&gt;.

'''Характарыстычныя палосы паглынаньня сьпіртоў у інфрачырвоным спэктры'''&lt;ref name=&quot;spectros&quot; /&gt;:
{|| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;80%&quot;
 !width=&quot;35%&quot;| Тыпы сувязяў і хістаньні
 !width=&quot;15%&quot;| Дыяпазон, см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;
 !width=&quot;50%&quot;| Апісаньне палосы паглынаньня
 |-
 |colspan=3 align=center|'''O−H, валентныя хістаньні'''
 |-
 | ROH, неасацыяваныя
 |align=center| 3650—3580
 | Вузкая палоса, якая назіраецца ў разьведзеных рашчынах або пары
 |-
 | ROH···HOR, дымэры (вадародная сувязь)
 |align=center| 3550—3400
 | Шырокая палоса, якая губляе інтэнсіўнасьць пры разьвядзеньні
 |-
 | ROH···HOR···, палімэры 
 |align=center| 3400—3200
 | Шырокая палоса або шэраг палосаў
 |-
 |colspan=3 align=center|'''С−O, валентныя хістаньні'''
 |-
 | R&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COH, трацічныя сьпірты
 |align=center| 1210—1100
 |rowspan=3 | Палосы высокай інтэнсіўнасьці, якая памяншаецца пры разьвядзеньні
 |-
 | R&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHOH, другасныя сьпірты
 |align=center| 1125—1000
 |-
 | RCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH, першасныя сьпірты
 |align=center| 1075—1000
 |-
 |colspan=3 align=center|'''O−H, дэфармацыйныя хістаньні'''
 |-
 | ROH
 |align=center| 1450—1250&lt;br&gt;750—650
 | Шырокія палосы сярэдняй інтэнсіўнасьці, якія ня маюць практычнага значэньня
 |}

==== ЯМР-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Спэктраскапія ядзернага магнітнага рэзанансу}}
ЯМР-спэктраскапія ядраў &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H шырока выкарыстоўваецца дзеля аналізу сьпіртоў, аднак на велічыні хімічных зрухаў пратонаў гідраксільнай групы (''δ'', м. д.) істотна ўплывае прырода распушчальніка ды іншыя вонкавыя варункі. Для аліфатычных і аліцыклічных сьпіртоў ''δ'' складае 0,5—3,0 (у [[дымэтыльсульфаксыд|ДМСА]]-d&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;: 4—6){{Зноска|Преч и др.|2006|Преч и др.|208}}.

Таксама дзеля вывучэньня сьпіртоў ужываюць спэктраскапію на ядрах &lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;O. Значная розьніца ў зрухах для першасных (этаноль: ''δ'' 5,9 м д.), другасных (прапаноль-2: ''δ'' 39,8 м д.) і трацічных сьпіртоў (2-мэтыльпрапаноль-2: ''δ'' 62,3 м д.) стасоўна вады H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;O дазваляе ўсталяваць або пацьвердзіць структуру досьледнага злучэньня&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Ионин Б. И., Ершов Б. А., Кольцов А. И.|загаловак = ЯМР-спектроскопия в органической химии|адказны = Под ред. Б. А. Ершова|выданне = 2-е изд., переработанное|месца = Л.|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 177}}&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;250px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Файл:1H NMR Ethanol Coupling shown-ru.svg|Спэктар &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H ЯМР [[этаноль|этанолю]]
Файл:Ethanol_IR_Spectrum.png|ІЧ-спэктар этанолю
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Атрыманьне сьпіртоў ==

=== Агульныя хімічныя ===
Сьпірты могуць быць атрыманыя з самых розных клясаў злучэньняў, як то [[вуглевадароды]], [[галягенальканы]], [[аміны]], [[карбанільныя злучэньні]], [[эпаксыды]]. Галоўным чынам, усе мэтады зводзяцца да рэакцыяў [[атляняньне|атляняньня]], [[атляняльна-аднаўленчыя рэакцыі|аднаўленьня]], [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]] і [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]].

Сьпірты атрымліваюць, атляняючы [[альканы]] і [[цыклеальканы]] пад узьдзеяньнем моцных неарганічных атляняльнікаў: [[азон]]у, [[пэрманганат калю|перманганату калю]], [[Аксыд хрому (VI)|аксыду хрому (VI)]], [[хромавая кісьля|хромавай кісьлі]], [[дыяксыд сэлену|дыяксыду сэлену]], [[пэраксыд вадароду|пэраксыду вадароду]], а таксама некаторых надкісьляў. Праз магчымасьць далейшага атляненьня атрыманых сьпіртоў, мэтад мае значэньне толькі дзеля атрыманьня трацічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;Oxidation&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Hudlický M.|загаловак = Oxidation in Organic Chemistry|выданьне = ACS monograph 186|месца = Washington|выдавецтва = American Chemical Society|год = 1990|pages = 57—59|isbn = 0-8412-1780-7|мова = en}}&lt;/ref&gt;.

Атляненьне [[алькены|алькенаў]] значна больш распаўсюджанае ў лябараторнай практыцы, асабліва дзеля атрыманьня двухатамных сьпіртоў — [[дыёлы|дыёлаў]]. У залежнасьці ад выбару рэагенту атляненьне можна зрабіць з рознай [[стэрэасэлектыўнасьць|стэрэасэлектыўнасьцю]]: пры ўзьдзеяньні на алькены [[тэтрааксыд осму|тэтрааксыду осму]], [[пэрманганат калю|пэрманганату калю]], [[хлярат натру|хлярату натру]], [[ёд]]у з карбаксілатам срэбра дзеіцца ''сін''-гідраксілаваньне; дзеля ''анты''-гідраксілаваньня выкарыстоўваюць [[пэраксыд вадароду]] і надкісьлі, аксыды малібдэну (VI) і вальфраму (VI), аксыд сэлену (IV) і іншыя&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Хейнс А.|загаловак = Методы окисления органических соединений: Алканы, алкены, алкины и арены|арыгінал = Methods for the oxidation of organic compounds: Alkanes, Alkenes, Alkynes and Arenes|адказны = Перевод с англ., под редакцией И. П. Белецкой|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1988|старонкі = 82—108|старонак = 400|isbn = 5-03-000149-2}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Hydroxylation of alkenes.png|500пкс|Гідраксілаваньне алькенаў.]]

Сьпірты ўтвараюцца таксама пры аднаўленьні [[альдэгіды|альдэгідаў]] або [[кетоны|кетонаў]] пад узьдзеяньнем [[барагідрыд натру|барагідрыду натру]] ў пратонным распушчальніку, а таксама [[алюмагідрыд літу|алюмагідрыду літу]]. Аднаўленьне [[складаныя этэры|складаных этэраў]] і [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]] таксама вырабляецца пад узьдзеяньнем комплексных гідрыдаў, як зазвычай, алюмагідрыду літу і дае мажлівасьць атрымаць сьпірты&lt;ref name=&quot;tietze&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Титце Л., Айхер Т.|загаловак = Препаративная органическая химия: Реакции и синтезы в практикуме органической химии и научно-исследовательской лаборатории|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1999|старонкі = 73—75|старонак = 704|isbn = 5-03-002940-0}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Synthesis of alcohols via reduction.png|350пкс|Сынтэз сьпіртоў мэтадам аднаўленьня.]]

Кісьлінна-каталізаванае далучэньне вады да алькенаў прыводзіць да ўтварэньня сьпіртоў. У адпаведнасьці з [[правіла Маркоўнікава|правілам Маркоўнікава]], у гэтай рэакцыі ўтвараюцца больш замешчаныя сьпірты. У лябараторнай практыцы часьцей выкарыстоўваюць тоесную, але больш мяккую рэакцыю аксымэркураваньня — дэмэркураваньня, а таксама рэакцыю гідрабараваньня — атляненьня, якая прыводзіць да паўстаньня прадуктаў, якія не адпавядаюць правілам Маркоўнікава{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|232—233}}.
: [[Файл:Hydroboration-oxidation.png|450пкс|Гідрабараваньне-атляненьне алькенаў.]]

Рэакцыі [[рэакцыі нуклеафільнага далучэньня|нуклеафільнага далучэньня]] мэталарганічных злучэньняў ([[ацэтыленіды|ацэтыленідаў]], [[рэакцыя Грын’яра|рэактываў Грын’яра]], медзь- і літарганічных злучэньняў і г. д.) да [[карбанільныя злучэньні|карбанільных злучэньняў]] таксама прыводзяць да ўтварэньня сьпіртоў, прычым калі далучэньне адбываецца да [[фармальдэгід]]у HCHO, тады ўтвараюцца першасныя сьпірты, калі да іншых [[альдэгіды|альдэгідаў]], тады ўтвараюцца другасныя сьпірты. Далучэньне да [[кетоны|кетонаў]] дае трацічныя сьпірты. Трацічныя сьпірты можна атрымаць таксама шляхам далучэньня двух эквівалентаў мэталарганічнага злучэньня да [[складаныя этэры|складаных этэраў]].
: [[Файл:Mg-organic synthesis.png|500пкс|Магнарганічны сынтэз.]]

Сьпірты можна атрымліваць пры апрацоўцы [[галягенаальканы|галягенаальканаў]] расшчынай [[луг (хімія)|луга]]. Рэакцыя мае ўласьцівасьці [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] і суправаджаецца [[рацэмат|рацэмізацыяй]] (пры монамалекулярным мэханізьме) або [[Вальдэнаўскае адварочваньне|адварочваньнем канфігурацыі]] (пры бімалекулярным мэханізьме). Важным прэпаратыўным мэтадам ёсьць атляненьне алькілгалягенідаў [[надпэраксыд калю|надпэраксыдам калю]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Corey E. J., Nicolaou K. C., Shibasaki M., Machida Y., Shiner C. S.|загаловак = Superoxide ion as a synthetically useful oxygen nucleophile|спасылка = https://dx.doi.org/10.1016/S0040-4039(00)91450-3|мова = en|выданьне = Tetrahedron Letters|год = 1975|том = 16|нумар = 37|старонкі = 3183—3186}}&lt;/ref&gt;.

=== Прамысловыя мэтады ===
У прамысловасьці сьпірты атрымліваюць з дапамогай хімічных, альбо біяхімічных мэтадаў вытворчасьці.

Адзіным прамыслова важным мэтадам сынтэзу мэтанолю ёсьць [[каталіз|каталітычная]] рэакцыя паміж [[аксыд вугляроду(II)|аксыдам вугляроду (II)]] і [[вадарод]]ам. Сыравінай у вытворчасьці мэтанолю служыць [[прыродны газ]], які на першай стадыі працэсу падвяргаюць ачыстцы ад злучэньняў [[серка|серкі]] (серка ёсьць атрутай для [[каталізатар]]аў, выкарыстаных на наступнай стадыі). Далей адбываецца паравая канвэрсія прыроднага газу ў [[сынтэз-газ]] (сумесь [[аксыд вугляроду(II)|СО]] і [[вадарод]]у), які пасьля кандэнсацыі пары вады ператвараюць у мэтаноль на зьмяшаным медна-цынка-хромавым каталізатары пры тэмпэратуры 250 °C і ціску да 10 МПа. Атрыманы такім чынам мэтаноль зьмяшчае ваду і прымешкі іншых сьпіртоў (этанолю, прапанолю і вышэйшых сьпіртоў) і можа быць ачышчаны [[рэктыфікацыя]]й. Сусьветнае спажываньне мэтанолю ў 2015 годзе склала каля 70 млн тонаў&lt;ref name=&quot;methanol&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|title=The changing face of the global methanol industry|work=CHEMWEEK’S LAB|publisher=IHS Chemical Week|accessdate=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225959/http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;CO{} + 2 H2 -&gt;[\text{250 °C, 10 МПа}][\text{кат.}] CH3OH&lt;/chem&gt;

Этаноль і прапаноль-2 атрымліваюць шляхам [[гідратацыя|гідратацыі]] адпаведных алькенаў — [[этылен]]у і [[прапілен]]у. У прамысловасьці выкарыстоўваюць два варыянты гідратацыі, як то серчанакісьлінную і каталітычную. Серчанакісьлінная гідратацыя ўлучае ў сябе [[абсарбцыя|абсарбцыю]] этылену канцэнтраванай [[серчаная кісьля|серчанай кісьлі]] (94—98 %) пры тэмпэратуры 80 °C і ціску 1,3—1,5 МПа і далейшы [[гідроліз]] утвораных сульфаэтэраў вадою. Другі мэтад гідратацыі заснаваны на выкарыстаньні [[фосфарная кісьля|фосфарнай кісьлі]], нанесенай на [[сылікагель]] або іншую падкладку, як [[каталізатар]]. Сумесь дэіянізаванай вады і этылену награваюць да тэмпэратуры 300 °C пад ціскам 6—8 МПа, а атрыманы этаноль чысьцяць рэктыфікацыяй. Гэтыя мэтады дазваляюць атрымаць этаноль, які зьмяшчае 5 % вады паводле масы. Атрыманьне бязводнага этанолю (99,9 %) грунтуецца на [[азэатропная адгонка|азэатропным выдаленьні]] вады з [[бэнзол]]ам{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|69—74}}. Паводле зьвестак на 2003 год, сусьветная вытворчасьць этанолю толькі гідратацыяй этылену сягала 6 млн тонаў у год&lt;ref name=&quot;berg&quot;&gt;{{cite web|author=Berg Ch.|datepublished=2004-04|url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A&amp;O-2004.html|title=World Fuel Ethanol - Analysis and Outlook|publisher=The Online Distillery Network for Distillers &amp; Fuel Ethanol Plants Worldwide|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Ogvtx2?url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A|archivedate=2011-08-21|accessdate=2020-12-07|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2SO4 -&gt;[][\text{80 °C, 1,3—1,5 МПа}] C2H5OSO3H{}, (C2H5O)2SO2 -&gt;[\ce{H2O}] C2H5OH{} + H2SO4&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2O -&gt; [\ce{H2SO4 / SiO2}][\text{300 °C, 6—8 МПа}] C2H5OH&lt;/chem&gt;

Сусьветная вытворчасьць паліўнага этанолю ў 2015 годзе паводле зьвестак Renewable Fuel Association склала блізу 77 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|title=World Fuel Ethanol Production|publisher=Renewable Fuel Association|lang=en|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118214657/http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Для гідратацыі прапілену патрабуюцца мякчэйшыя ўмовы. Серчанакісьлінны працэс робяць пры пакаёвай тэмпэратуры і канцэнтрацыі серчанай кісьлі, роўнай 70—75 %, а каталітычная гідратацыя робіцца пры тэмпэратуры 180 °C і 4 МПа. Часам для гідратацыі прапілену выкарыстоўваюць вальфрамавы каталізатар (WO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 250 °C і 25 МПа). Сусьветная вытворчасьць прапанолю-2 у 2008 годзе складала 1,8 млн тонаў&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Papa A. J.|частка=Propanols|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a22_173.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|title=Isopropanol (IPA) CAS No: 67-63-0|work=Chemical intelligence|publisher=ICIS.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oi9TBq?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ipa&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2010-01|url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|title=Isopropyl Alcohol (IPA)|work=WP Report|publisher=SRI Consulting|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oihmvj?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|76—79}}.

Таксама рэакцыяй гідратацыі ў прамысловасьці атрымліваюць этыленгліколь, то бок адзін з найважнейшых прадуктаў хімічнай прамысловасьці, які вырабляецца ў колькасьці 19,9 млн тонаў штогод&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished = 2010-01|url = http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|title = Ethylene Glycol|work = WP Report|publisher = SRI Consulting|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OjinzI?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|archivedate = 2011-08-21|accessdate = 2010-05-25|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Ён выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасьцях для вытворчасьці [[антыфрыз]]у і [[хімічныя валокны|валокнаў]]. Сыравінай для гэтага сынтэзу служыць [[тленьнік этылену]], які здабываецца простым атляненьнем этылену кіслародам паветра. Ператварэньне тленьніку этылену ў этыленгліколь адбываецца пры награваньні ягонай сумесі з 20-кратным мольным лішкам вады да 200 °C без каталізатара. Этыленгліколь затым адлучаецца ад вады і прадуктаў [[алігамэр]]ызацыі ў выніку пасьлядоўных рэктыфікацыяў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Rebsdat S., Mayer D.|частка=Ethylene Glycol|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a10_101}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Ethylene glycol production.png|300пкс|Схема прамысловага сынтэзу этыленгліколю.]]

Прамысловае здабыцьцё прапанолю-1 заснаванае на рэакцыі [[карбанілаваньне|гідрафармілаваньня]] [[этылен]]у і далейшым [[гідрыраваньне|гідрыраваньні]] атрыманага [[прапаналь|прапаналю]]. Гідрафарміляваньне ладзіцца пры тэмпэратуры 90—130 °C, агульным ціску прапілену, аксыду вугляроду(II) і вадароду, роўным 2,8 МПа, і ў прысутнасьці 500 [[мільённая частка|мч]] [[род (элемэнт)|родывага]] каталізатара. Другая стадыя бярэцца пры тэмпэратуры 110—150 °C у лішку вадароду на розных мэталічных каталізатарах (выкарыстоўваюцца камбінацыі злучэньняў [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[нікель|нікелю]] і [[хром]]у)&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot; /&gt;. Аб’ёмы сусьветнай вытворчасьці прапанолю-1 на 2003 год складалі 0,14 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|title = Product Safety Assessment DOW n-Propanol|format = pdf|publisher = The Dow Chemical Company|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170716012533/http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|archivedate = 2017-07-16|accessdate = 2010-05-25|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;
 C2H4{} + CO{} + H2 -&gt;[\ce{Rh}~\text{кат.}][\text{90—130°C, 2,8 МПа}]
 CH3CH2CHO -&gt;[\ce{H2},~\text{кат.}][\text{110—150°C, 0,14—1,0 МПа}]
 CH2CH2CH2OH
&lt;/chem&gt;

Гліцэрыну атрымліваюць як пабочны прадукт ператварэньня тлушчаў у [[тлустыя кісьлі]] і [[мэтылявыя этэры тлустых кісьляў]]. Гэты працэс ляжыць у аснове здабыцьця [[біядызэль|біядызэлю]], пры гэтым на кожную тону біядызэлю ўтвараецца 100 кг гліцэрыны. Такім мэтадам сынтэзуюць 1,5 млн тонаў гліцэрыны штогод, паводле зьвестак на 2004 год, пры гэтым, паводле прагнозаў, гэтыя аб’ёмы будуць расьці ў сувязі з павелічэньнем цікавасьці да альтэрнатыўных відаў паліва. Тлушчы гідралізуюць пры 220—260 ° C і ціску 2—6 МПа, альбо [[пэраэтэрыфікацыя|пэраэтэрыфікуюць]] мэтанолем. Расшчапленьне тлушчаў пад узьдзеяньнем лугу або карбанатаў ужываецца ў абмежаваным маштабе, напрыклад, пры вытворчасьці [[мыла]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Christoph R., Schmidt B., Steinberner U., Dilla W., Karinen R.|частка=Glycerol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a12_477.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chpd&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Speight J. G.|загаловак = Chemical Process and Design Handbook|спасылка = https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|выдавецтва = McGraw-Hill|год = 2002|isbn = 0-07-137433-7|pages = 2.251|ref = Speight}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;survey&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chenier Ph. J.|загаловак = Survey of Industrial Chemistry|спасылка = https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|выданьне = Third Edition|месца = New York|выдавецтва = Kluwer Academic / Plenum Publishers|год = 2002|pages = 242|ref = Chenier|isbn = 0-306-47246-5}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Glycerol production.png|650пкс|Схема прамысловай вытворчасьці гліцэрыны.]]

Вышэйшыя тлустыя сьпірты вырабляюць некалькімі спосабамі, сярод якіх [[гідрагеналіз]] мэтылявых этэраў тлустых кісьляў, атрыманых пэраэтэрыфікацыяй тлушчаў, а таксама гідрафармілаваньне алькенаў і алігамэрызацыя этылену з наступным атляненьнем (мэтад Цыглера). Штогод у сьвеце вырабляецца 2,15 млн тонаў вышэйшых тлустых сьпіртоў на 2003 год&lt;ref name=&quot;pav&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Ланге К. Р.|загаловак = Поверхностно-активные вещества: синтез, свойства, анализ, применение|арыгінал = Surfactants. A Practical Handbook|адказны = Пер. с англ|месца = Санкт-Пецярбург|выдавецтва = «Профессия»|год = 2004|старонкі = 18—20|isbn = 5-93913-068-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Brackmann B., Hager C.-D.|url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|title=The Statistical World of Raw Materials, Fatty Alcohols and Surfactants|work=CESIO 6th World Surfactants Congress, Berlin, June 20–23, 2004|publisher=Laboratory of Formulation, Interfaces, Rheology and Processes FIRP (Venezuela)|accessdate=2010-09-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616OjD1q5?url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.

Для некаторых сьпіртоў найважнейшую ролю ў прамысловым сынтэзе граюць біяхімічныя мэтады. У прыватнасьці, аб’ёмы вырабленага біяэтанолю значна перавышаюць аб’ёмы сынтэтычнага этанолю. Грунтам у біяхімічнага атрыманьня этанолю ёсьць кісьлінны або [[фэрмэнты|фэрмэнтатыўны]] [[гідроліз]] расьліннай сыравіны з наступнай анаэробнай [[сьпіртавое закісаньне|сьпіртавой фэрмэнтацыяй]] (зброджваньнем) утвораных вугляводаў [[дрожджы|дрожджамі]] або некаторымі відамі [[бактэрыі|бактэрыяў]]. У прыватнасьці, дрожджы ўважаюцца за вельмі зручныя мікраарганізмы дзеля шырокага прамысловага выкарыстаньня. Фэрмэнтацыя пад узьдзеяньнем дражджоў вызначаецца высокай [[сэлектыўнасьць|сэлектыўнасьцю]], нізкім назапашваньнем пабочных прадуктаў, высокай дзельлю ў выніку этанолю, высокай хуткасьцю працэсу, добрай талерантнасьцю дражджоў да павышаных канцэнтрацыяў этанолю і субстрату. Сыравінай у гэтым працэсе могуць служыць лёгка фэрмэнтаваныя вугляводы, а таксама [[крухмал]] і іншыя арганічныя субстраты, якія неабходна папярэдне гідралізаваць да фэрмэнтаванай формы. Звычайна выкарыстоўваюць сельскагаспадарчыя культуры ([[цукровы бурак]], [[бульба]], [[збожжа]]), прадукты лясной гаспадаркі ([[драўніна]], [[салома]]), альбо сельскагаспадарчыя адкіды&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Kosaric N., Duvnjak Z., Farkas A., Sahm H., Bringer-Meyer S., Goebel O., Mayer D.|частка=Ethanol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a09_587.pub2}}&lt;/ref&gt;.

Вытворчасьць біябутанолю палягае на фэрмэнтацыі вугляводнай сыравіны з выкарыстаньнем бактэрыяў ''Clostridium acetobutylicum''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Hahn H.-D., Dämbkes G., Rupprich N., Bahl H., Frey G. D.|частка=Butanols|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a04_463.pub3}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстаньне ==

=== Эканамічная значнасьць ===
Абсяг выкарыстаньня сьпіртоў шматлікі і разнастайны, асабліва беручы пад улік найшырэйшы спэктар злучэньняў, якія стасуюцца да гэтай клясы. Разам з тым, з прамысловага пункту гледжаньня, толькі невялікі шэраг сьпіртоў мае прыкметны ўнёсак у глябальную сусьветную эканоміку.

У найважнейшую пяцідзясятку злучэньняў за 2002 год, якія вырабляе [[хімічная прамысловасьць]] [[ЗША]], зь сьпіртоў траплялі толькі [[мэтаноль]] (14-е месца) і [[этыленгліколь]] (29-е месца){{Зноска|Chenier|2002|Chenier|17—18}}. У наступныя 50 найважнейшых хімічных злучэнняў, паводле зьвестак за 1999 год, улучаны [[ізапрапілавы сьпірт]], ''н''-[[бутаноль-1|бутылявы сьпірт]], сынтэтычны [[этаноль]], [[прапіленгліколь]], [[дыэтыленгліколь]], [[2-этыльгексаноль]], [[бутандыёль-1,4]], [[сарбіт]] і [[гліцэрына]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|217—219}}.

Найбольш распаўсюджаным і карыстаным сьпіртам у сьвеце ёсьць [[этаноль]]. Ягоны сусьветны аб’ём спажываньня сягае блізу 65 млн тонаў. Сукупны сусьветны аб’ём спажываньня іншых сьпіртоў (акрамя этанолю) у розных кірунках карыстаньня складае каля 70 млн тонаў, паводле зьвестак на 2009 год.

=== Выкарыстаньне ў арганічным сынтэзе ===
Асноўная частка [[Мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] выкарыстоўваецца ў прамысловым сынтэзе [[фармальдэгід]]у шляхам высокатэмпэратурнага каталітычнага акісьленьня мэтанолю&lt;ref name=&quot;Petrochemical&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак = Petrochemical processes 1. Synthesis-gas Derivatives and Major Hydrocarbons|выданьне = 2nd ed|месца = Paris|выдавецтва = Editions Technip|год = 1989|том = 1|pages = 95—97|isbn = 2-7108-0562-5}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, з мэтанолю атрымліваюць [[трэт-бутыльмэтылявы этэр]], [[воцатная кісьля|воцатную кісьлю]] ({{iw|працэс Мансанта||en|Monsanto process}}){{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|53}}, [[Дымэтыланілін|N,N-дымэтыланілін]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|1.3}}, [[мэтыламіны]] і [[хлёрмэтан]]&lt;ref name=&quot;lebedev&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Лебедев Н. Н.|загаловак=Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза: Учебник для вузов|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5724500086|выданьне=4-е изд., перераб. и доп|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1988|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5724500086/page/132 132]|isbn=5-7245-0008-6|ref=Лебедев}}&lt;/ref&gt;.

З этанолю ў прамысловасьці вырабляюць [[дыэтылявы этэр]] (мэтадам дэгідратацыі пры тэмпэрытуры 250 °C над [[аксід алюміна|Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]){{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|188}}, [[хляраль]]{{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|133}}, [[ацэтальдэгід]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|31—33}} і [[этылацэтат]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|2.212}}. [[Ізапрапілявы сьпірт]] пры каталітычным вадкафазным дэгідрыраваньні на [[нікель Рэнэя|нікелі Рэнэя]] пры 150 °C ператвараюць у [[ацэтон]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|127—133}}. Асноўным прадуктам, што здабываюць з [[бутаноль-1|бутанолю]], ёсьць [[бутылакрылат]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|234}}.

=== У якасьці паліва ===
{{Асноўны артыкул|Біяпаліва}}
Дзеля паліўных мэтаў сёньня выкарыстоўваюцца ў прамысловых аб’ёмах тры сьпірты, як то мэтаноль, этаноль і бутаноль-1, што павязанае, перш за ўсё, з іхняй камэрцыйнай дасяжнасьцю і мажлівасьцю масавай вытворчасьці з расьліннай сыравіны (акрамя мэтанолю). Пры гэтым магчыма выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці паліва ў чыстым выглядзе, як то розных мешанкаў з бэнзінам або дызэльным палівам&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|title = Использование этилового спирта в качестве компонента автомобильного бензина. Анализ нормативной документации|work = Законы и практика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221004145/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;, а таксама як аксігенавальныя дадаткі (да 10 %) дзеля павышэньня [[актанавы лік|актанавага ліку]] і зьніжэньня таксычнасьці адпрацаваных газаў&lt;ref name=&quot;oxigen&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А., Кунашев Л. Х., Царев А. В., Капустин В. М.|загаловак = Применение алифатических спиртов в качестве экологически чистых добавок в автомобильные бензины|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2010-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100923034523/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561&amp;cat_id=7&amp;page_id=1|title = Использование спиртов как добавок к нефтяным топливам|work = Альтернативные топлива, энергетика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2011-11-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20111104204028/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Асобным напрамкам ёсьць выкарыстаньне мэтанолю дзеля [[пераэтэрыфікацыя|пераэтэрыфікацыі]] тлушчаў у вытворчасьці [[біядызэль|біядызэлю]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|title = Биодизель|publisher = Российская Национальная Биотопливная Ассоциация|accessdate = 2010-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821113501/http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|archivedate = 2010-08-21|url-status = dead|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Пануючым паліўным сьпіртам ёсьць этаноль. Паводле ацэнак экспэртаў, на 2009 год 80—90 % усяго вырабленага ў сьвеце этылевага сьпірту было выкарыстана ў гэтых мэтах і склала 73,9 млрд літраў ці блізу 58 млн тонаў&lt;ref name=&quot;sriethanol&quot;&gt;{{cite web|author = Linak E., Inoguchi Y., Janshekar H.|date = 2009-04|url = http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|title = Ethanol|work = CEH Report|publisher = SRI Consulting|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OzgUly?url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2010-03-21|url = http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|title = Global ethanol production to reach 85.9 billion litres in 2010: Global Renewable Fuels Alliance releases 2010 biofuels production forecast|work = Press Release|publisher = Global Renewable Fuels Alliance|accessdate = 2010-05-25|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/659Xjdi2W?url=http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|archivedate = 2012-02-02|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Галоўнымі прычынамі, якія паслужылі актыўнаму вывучэньню сьпіртоў як альтэрнатыўнага паліва, ёсьць&lt;ref name=&quot;bioethanol&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А.|загаловак = Актуальные аспекты применения топливного этанола в России и США|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2007-07-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070715100431/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf}}&lt;/ref&gt;:
* рост цэнаў на [[нафта|нафту]] і [[прыродны газ|газ]], а таксама вычэрпнасьць гэтых рэсурсаў у будучыні;
* сьпірты маюць высокія эксплюатацыйныя якасьці, а прадукты згараньня ўтрымліваюць менш шкодных рэчываў;
* сьпірты могуць вырабляцца біяхімічным шляхам з адкідаў харчовай, дрэваапрацоўчай і цэлюлёзна-папяровай вытворчасьці, што адначасна разьвязвае праблему ўтылізацыі.

Разам з тым, масавае выкарыстаньне памянёных сьпіртоў як маторнага паліва, акрамя як з эканамічных прычынаў, мае шэраг недахопаў&lt;ref&gt;{{cite web|author=Smith J. L., Workman J. P.|date=2004-12|url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|title=Alcohol for Motor Fuels|publisher=Colorado State University Extension|accessdate=2010-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P73UUn?url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
* мэтаноль і этаноль маюць у параўнаньні з бэнзінам меншую энэргаэфэктыўнасьць і, адпаведна, забясьпечваюць большы выдатак;
* нізкія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў могуць служыць чыньнікам утварэньня паравых коркаў, што можа істотна ўскладніць працу рухавіка;
* [[гіграскапічнасьць]] сьпіртоў, а таксама іхняя распушчальнасьць у вадзе можа прывесьці да рэзкага зьніжэньня магутнасьці пры трапленьні вільгаці ў паліўную сыстэму;
* сьпірты маюць істотна больш высокія каразійныя ўласьцівасьці ў параўнаньні з вуглевадародамі;
* адносна высокая [[цеплыня згараньня]] мэтанолю і этанолю можа служыць прычынай праблемы пры зьмешваньні гэтых сьпіртоў з паветрам і далейшага транспартаваньня праз упускны калектар рухавіка.

=== Прамысловае выкарыстаньне ===

==== Рашчыньнікі ====
Сярод [[распушчальнік]]аў шырокі распаўсюд маюць самыя розныя тыпы сьпіртоў, як то аднаатамныя ([[мэтаноль]], [[прапаноль-2]]) і шмататамныя ([[этыленгліколь]], [[гліцэрына]]); аліфатычныя ([[этаноль]], [[бутаноль-1]]) і цыклічныя ([[цыклагексаноль]]). Сьпірты стасуюцца да палярных распушчальнікаў і ўжываюцца ў розных галінах прамысловасьці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Дринберг С. А., Ицко Э. Ф.|загаловак = Растворителя для лакокрасочных материалов: Справочное пособие|выданьне = 2-е изд., перераб. и доп|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1986|старонкі = 51}}&lt;/ref&gt;. Сусьветны аб’ём спажываньня сьпіртоў як распушчальнікаў паводле зьвестак на 2013 год склаў каля 6,5 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|title = Market Study: Solvents (3rd edition)|work = Chemicals|publisher = Ceresana|accessdate = 2017-11-07|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171107165559/http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|archivedate = 2017-11-07|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Найбольш распаўсюджаным сьпіртам сярод распушчальнікаў ёсьць [[этаноль]]. Гэтак ягоны сусьветны аб’ём спажываньня дзеля гэтых мэтаў на 2009 год перавышаў 3,5 млн тонаў на год&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|title = Ethanol Uses and Market Data|work = Chemical Intelligence|publisher = ICIS.com|accessdate = 2010-09-14|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P7WljJ?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Іншымі папулярнымі распушчальнікамі ёсьць мэтаноль і ізапрапаноль з аб’ёмамі спажываньня большым за 1 млн тон на год.

Выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці распушчальнікаў улучае ў сябе наступныя напрамкі&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|title = 2-Propanol|work = Environmental Health Criteria (EHC) Monographs|publisher = International Programme on Chemical Safety (IPCS) INCHEM|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P86yCf?url=http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;:
* Тэхналягічны распушчальнік: [[экстракцыя]] і ачыстка натуральных прадуктаў ([[тлушчы]] і [[алей|алеі]], [[смала|смолы]], [[воск]], прыродныя [[фарбавальнікі]] і [[араматызатары]], [[альгінаты]], [[вітаміны]], [[алькалёіды]], [[водарасьці|багавіньне]]), носьбіт у харчовай прамысловасьці, ачыстка, [[крышталізацыя]] і [[асаджэньне]] арганічных хімічных рэчываў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фарбаў і пакрыцьцяў, як то распушчэньне сынтэтычных палімэрных матэрыялаў ([[ляк]]і, [[смала|смолы]], [[клей|клеі]] і г. д.), складальнік [[цэмэнт]]аў, фарбаў і атраманту.
* Ачышчальнік: вытворчасьць электронных кампанэнтаў, мэталічных паверхняў, фатаплёнак і фотапаперы, шклоачышчальнік і іншае, складальнік вадкага мыла і мыйных сродкаў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фармацэўтычнай прадукцыі, [[парфумэрыя|парфумэрыі]] і [[касмэтыка|касмэтыкі]].
* Распушчальнік у [[аэразоль|аэразолях]] (бытавых і мэдычных).

==== Паверхнева-актыўныя і мыйныя рэчывы ====
{{Асноўны артыкул|Паверхнева-актыўныя рэчывы}}
Найважнейшай сыравінай у вытворчасьці сучасных [[Паверхнева-актыўныя рэчывы|паверхнева-актыўных рэчываў]] (ПАР) для сынтэтычных мыйных сродкаў ёсьць [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]], зь якіх у залежнасьці ад рэагента вылучаюць [[неіянагенныя паверхнева-актыўныя рэчывы|неіянагенныя]] або [[аніённыя паверхнева-актыўныя рэчывы|аніённыя ПАР]]&lt;ref name=&quot;surfactants&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Chemistry and Technology of Surfactants|адказны = Edited by Richard J. Farn|выдавецтва = Blackwell Publishing Ltd|год = 2006|allpages = 5—6|isbn = 978-14051-2696-0}}&lt;/ref&gt;.

Сусьветны аб’ём выкарыстаньня вышэйшых тлустых сьпіртоў у вытворчасьці ПАР у 2000 годзе складаў 1,68 млн тонаў&lt;ref name=&quot;surfactants&quot; /&gt;. У 2003 годзе блізу 2,5 млн тонаў ПАР было выраблена на грунце вышэйшых тлустых сьпіртоў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Dierker M., Schäfer H. J.|загаловак = Surfactants from oleic, erucic and petroselinic acid: Synthesis and properties|спасылка = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf|мова = en|выданьне = European Journal of Lipid Science and Technology|год = 2010|том = 112|нумар = 1|старонкі = 122|archivedate = 2014-03-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306200107/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf}}&lt;/ref&gt;.

==== Палімэрныя матэрыялы і іхнія кампанэнты ====
Сьпірты маюць важнае прыкладаньне як зыходныя манамэры дзеля сынтэзу [[Палімэры|палімэрных матэрыялаў]] шляхам [[Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі]]. Галоўным чынам, на аснове сьпіртоў сынтэзуюць [[поліэтэры]] і [[поліўрэтаны]]. Найважнейшымі прыкладамі такіх сынтэтычных палімэраў ёсьць [[поліэтылентэрэфталят]], [[полібутылентэрэфталят]], атрыманыя з [[фталевая кісьля|тэрэфталевай кісьлі]] і [[этыленгліколь|этыленгліколю]] або [[1,4-бутандыёль|1,4-бутандыёлю]] адпаведна. Полікандэнсацыяй [[гліколі|гліколяў]], [[гліцэрына|гліцэрыны]] або [[пэнтаэрытрыт]]у з [[фталевы ангідрыд|фталевым ангідрыдам]] атрымліваюць [[алькідныя смолы]], якія шырока выкарыстоўваюцца ў вырабніцтве лякаў і фарбаў. Поліўрэтаны здабываюць полікандэнсацыяй [[ізацыянаты|ізацыянатаў]] з гліколямі або шмататамнымі сьпіртамі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Chanda M., Roy S. K.|загаловак = Industrial Polymers, Specialty Polymers, and Their Applications|спасылка = https://archive.org/details/industrialpolyme00chan|месца = Boca Raton|выдавецтва = CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год = 2009|pages = [https://archive.org/details/industrialpolyme00chan/page/n17 1]—55—1-58, 1-97—1-98|isbn = 978-1-4200-8058-2}}&lt;/ref&gt;.

Сьпірты таксама выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці складанаэтэрных і дыэтэрных [[плястыфікатар]]аў для палімэраў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Барштейн Р. С., Кирилович В. И., Носовский Ю. Е.|загаловак = Пластификаторы для полимеров|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|старонкі = 19—20}}&lt;/ref&gt;.

==== Гідраўлічныя вадкасьці і змазачныя матэрыялы ====
Дзеля атрыманьня негаручых гідраўлічных вадкасьцей выкарыстоўваюць водныя рашчыны, якія зьмяшчаюць гліцэрыну і этаноль. У вытворчасьці [[тормазная вадкасьць|тормазных вадкасьцяў]] шырока выкарыстоўваюць [[этыленгліколь]] і этэры на ягонай аснове.

Многія сучасныя змазачныя матэрыялы маюць у сваім складзе [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] і іхнія этэры, дзякуючы іхняй нізкай таксычнасьці, высокай тэмпэратуры пошугу і бясьсьледнаму выпарэньню пры награваньні. Гэтыя ўласьцівасьці выкарыстоўваюцца для побытавага ўжываньня, а таксама для выпадкаў, калі эфэкт астуджэньня паверхні важнейшы за антыфрыкцыйныя ўласьцівасьці, напрыклад, пры сьвідраваньні, пілаваньні або іншай [[сьлесарства|сьлясарнай]] апрацоўцы мэталаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = Lubricants and Lubrication|адказны = Edited by Theo Mang and Wilfried Dresel|выданьне = 2nd edition|месца = [[Вайнхайм|Weinheim]]|выдавецтва = Wiley-VCH GmbH|год = 2007|pages = 516—517|isbn = 978-3-527-31497-3}}&lt;/ref&gt;.

==== Пэстыцыды ====
[[Файл:Dicofol chemical structure.png|значак|зьлева|Прэпарат для барацьбы з кляшчамі [[дыкаполь]] ёсьць араматычным сьпіртам.]]
Не зважаючы на тое, што незамешчаныя гранічныя аліфатычныя сьпірты маюць [[фунгіцыд]]ную або [[гербіцыд]]ную актыўнасьці, іхняе простае выкарыстаньне як [[пэстыцыдаў]] ня мае шырокага практычнага ўжываньня. Адным зь нямногіх напрамкаў ёсьць іхняе выкарыстаньне як [[рэгулятары росту расьлінаў|рэгулятар росту расьлінаў]]. Падобныя ўласьцівасьці маюць [[этаноль]], [[этыленгліколь]] і іншыя гліколі, некаторыя вышэйшыя тлустыя сьпірты{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|106—110}}.

Галагензамешчаныя сьпірты выяўляюць значна большую актыўнасьць і маюць [[ратыцыд]]ную, гербіцыдную і фунгіцыдную актыўнасьці. Гэтак, напрыклад, прэпарат [[гліфтор]], які ёсьць сумесьсю 1,3-дыфтарпрапанолю-2 і 1-фтор-3-хлёрпрапанолю-2, выкарыстоўваецца ў барацьбе з [[мышы|мышамі]], [[хамяковыя|хамяковымі]] ды [[байбак]]амі&lt;ref name=&quot;pest&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Мельников Н. Н.|загаловак = Пестициды. Химия, технология и применение|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1987|старонак = 710|ref = Мельников}}&lt;/ref&gt;.

Больш высокая біялягічная актыўнасьць назіраецца ў негранічных і араматычных сьпіртоў. [[Алілавы сьпірт]] мае ўжываньне як гербіцыд, шматлікія вышэйшыя негранічныя сьпірты ёсьць фэрамонамі вусякоў. Актыўнымі [[акарыцыд]]амі ёсьць некаторыя араматычныя біфэнілавыя сьпірты: [[дыкафоль]], [[хлёрфэнэтоль]], [[пракляноль]]&lt;ref name=&quot;pest&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|title=Proclonol|work=Compendium of Pesticide Common Names|publisher=Alan Wood’s Web site|accessdate=2010-09-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P8a6b0?url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Многія сьпірты ёсьць паўпрадуктамі для сынтэзу розных пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Unger T. A.|загаловак = Pesticide Synthesis Handbook|месца = New Jersey|выдавецтва = Noyes Publications|год = 1996|allpages = 1080|isbn = 0-8155-1401-8|ref = Unger}}&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у вытворчасьці [[гліфасат]]у выкарыстоўваецца [[мэтаноль]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|277}}, [[кратаксыфос]]у — [[α-мэтыльбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|294}}, [[пірэтроід]]аў трэцяга пакаленьня — [[3-фэнаксыбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|181—182}}.

Таксама сьпірты шырока выкарыстоўваюцца як няводны носьбіт для стварэньня таварных кампазыцыяў пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Guidance Manual for Selecting Protective Clothing for Agricultural Pesticide Operations|спасылка=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h|адказны=Contract No. 68-C9-0037|выданьне=Work Assignment 0-20|месца=Cincinatti|выдавецтва=U.S. EPA|год=1994|pages=45|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731150602/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h}}&lt;/ref&gt;.

=== Ужываньне ў вытворчасьці спажывецкай прадукцыі ===

==== Харчовая прамысловасьць ====
[[Файл:Alcohol by Country.png|значак|Гадавое спажываньне алькаголю на душу насельніцтва (15+) у літрах у пераліку на чысты этаноль (2004)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|title=Global Status Report on Alcohol 2004|author=[[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]]|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQr80iS1?url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|archivedate=2013-03-27|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.]]
Асновай усіх сьпіртавых напояў ёсьць [[этаноль]], які атрымліваецца пры брузаваньні харчовай сыравіны, як то вінаграду, бульбы, [[пшаніца|пшаніцы]] і іншых прадуктаў з утрыманьнем [[крухмал]]у або [[цукар|цукру]]. Акрамя таго, этылявы сьпірт выкарыстоўваецца як кампанэнт некаторых [[харчовыя араматызатары|харчовых араматызатараў]], што на сёньня ёсьць шырокай практыкай у кулінарыі, пры выпеках кандытарскіх вырабаў, вытворчасьці [[шакаляд]]у, [[цукерка|цукерак]], напояў, [[марозіва]], [[сочыва]], [[жэле]], [[павідла]]ў, [[канфітур]]аў і іншага. Аднак этанолям сьпіс сьпіртоў, ужываных у вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, не абмяжоўваецца. Сьпірты можна сустрэць сярод самых розных [[харчовы дадатак|харчовых дадаткаў]], напрыклад, [[гліцэрына]] (E422) выкарыстоўваецца як агент утрымоўчы вільгаць, распушчальнік, загушчальнік, разьдзяляльнік, плеўкаўтваральнік, сродак для капсуляваньня. Шэраг сьпіртоў маюць ужываньне як [[цукразаменьнік]]і ([[ксыліт]], [[маніт]], [[сарбіт]], [[эрытрыт]]), араматызатары ([[мэнтоль]]), фарбавальнікі ([[лютэін]]) і г. д.&lt;ref name=&quot;giord&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сарафанова Л. А.|загаловак = Пищевые добавки: Энциклопедия|выданьне = 2-е изд., испр. и доп|месца = СПб.|выдавецтва = ГИОРД|год = 2004|старонак = 808|isbn = 5-901065-79-4}}&lt;/ref&gt;

==== Парфумэрыя, касмэтыка і побытавая хімія ====
Сьпірты даволі шырока выкарыстоўваюцца як араматычныя рэчывы дзеля складаньня кампазыцыяў у парфумэрна-касмэтычнай прамысловасьці і вытворчасьці араматызатараў для пабытавай хіміі і іншай спажывецкай прадукцыі ([[гераніёль]], [[нэроль]], [[цытранэлёль]], [[мэнтоль]] і іншыя). Апроч наданьня водару, у парфумэрна-касмэтычнай прадукцыі сьпірты выкарыстоўваюцца і ў іншых мэтах&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|title=List of Functions|work=Cosmetics CosIng|publisher=European Commission. Health and Consumers|accessdate=2010-09-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P91bb8?url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;:
* [[антыўсьпеньвальнік]]і: [[этаноль]], [[прапаноль-1]], [[прапаноль-2]], гексаноль;
* антыкаразійныя рэчывы: 2-дымэтыламіна-2-мэтылпрапаноль-1;
* антымікробныя прэпараты: 2,4-дыхлёрбэнзілавы сьпірт, (этылендыёксы)дымэтаноль;
* [[антыаксыдант]]ы: тыадыгліколь;
* антыстатыкі: [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] (С&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;);
* гідратропныя рэчывы: гексаноль;
* маскавальныя сродкі: бутандыёль-2,3, 2-бэнзілгептаноль-1, [[барнэоль]], 3,7-дымэтылнанадыен-1,6-ол-3;
* [[кансэрвант]]ы: [[2-бром-2-нітрапрапандыёль-1,3]], [[бэнзілавы сьпірт]], [[1,1,1-трыхлёр-2-мэтылбутаноль-2]];
* [[ахаладжальнік]]і: мэнтоль, 3-мэтаксыпрапандыёль-1,2;
* [[плястыфікатар]]ы: актандыёль-1,8, 2,2-дымэтыльпрапандыёль-1,3;
* процісэбарэйныя сродкі: ундэканоль-1;
* сувязныя: даказаноль-1, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;22&lt;/sub&gt;);
* зьмякчальнікі: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;); вышэйшыя гліколі (С&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;30&lt;/sub&gt;);
* сродкі для завіўкі або выпростваньня валасоў: [[дытыятрэітоль]], 3-мэркаптапрапандыёль-1,2;
* стабілізатары эмульсіяў: 7-дэгідрахалестэрын, 3-(актадэцылаксы)прапандыёль-1,2, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt;);
* стабілізатары пеніцы: дэканоль-1, [[мірыстылявы сьпірт]], [[цэтылявы сьпірт]], [[стэарылявы сьпірт]];
* увільгатняльнікі: гексантрыёль-1,2,6, бутандыёль-1,2, бутандыёль-2,3, 2-бутылактаноль-1, [[гліцэрына]];
* фіксатары валасоў: 2-(2-амінаэтаксы)этаноль;
* эмульгатары: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;40&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;60&lt;/sub&gt;).

=== Стасаваньне ў мэдыцыне ===
Асноўным сьпіртам, які ўжываецца ў мэдычных мэтах, ёсьць [[этаноль]]. Яго выкарыстоўваюць як вонкавы [[антысэптык|антысэптычны]] і раздражняльны сродкі для падрыхтоўкі кампрэсаў і абціраньняў. Яшчэ больш шырока ўжываецца этылявы сьпірт дзеля падрыхтоўкі розных настоек, разводзіваў, [[экстракт]]аў і іншых лекавых формаў&lt;ref name=&quot;m2&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Машковский М. Д.|загаловак = Лекарственные средства: В 2 томах|выданьне = 14-е изд., перераб., исправ. и доп|месца = Масква|выдавецтва = ООО «Издательство Новая Волна»: Издатель С. Б. Дивов|год = 2002|том = 2|старонкі = 382|isbn = 5-7864-0129-4}}&lt;/ref&gt;.

Ужываньне сьпіртоў як уласна лекавы сродак ня вельмі пашырана, аднак шматлікія прэпараты з фармальнай наяўнасьці гідраксільнай групы можна далучыць да разгляданай клясы арганічных злучэньняў ([[кленбутэроль]], [[хлёрбутаноль]], [[маніт]], [[эстрадыёль]] і іншыя). Напрыклад, у пераліку 10 найважнейшых рэцэптурных прэпаратаў ЗША ў 2000 годзе 6-ы радок займаў [[альбутэроль]], які ўтрымлівае гідраксільную групу{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|421}}.

=== Іншыя абсягі ===
Сёньня цяжка знайсьці сфэры практычнай дзейнасьці чалавека, дзе бы не было выкарыстаньня сьпіртоў у рознай ролі. Можна вылучыць наступныя малазначныя напрамкі выкарыстаньня:
* [[пенаўтваральнік]]і для [[флятацыя|флятарэагентаў]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Флотация|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 207—208|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;;
* зыходныя прадукты для атрыманьня выбуховых рэчываў, а таксама іхнія кампанэнты (гліцэрыну ўжываюць дзеля сынтэзу [[нітрагліцэрына|нітрагліцэрыны]], [[этыленгліколь]] — [[этыленглікольдынітрат]]у, [[пэнтаэрытрыт]] — [[пэнтаэрытрыттэтранітрат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Орлова Е. Ю.|загаловак = Химия и технология бризантных взрывчатых веществ: Учебник для вузов|выданьне = 3-е изд., перераб|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1981|старонкі = 263, 278, 281}}&lt;/ref&gt;);
* зыходныя прадукты для атрыманьня атрутных рэчываў, а таксама кампанэнты для іхняй дэгазацыі (ніжэйшыя сьпірты ўжываюцца дзеля сынтэзу фасфарарганічных баявых атрутных рэчываў: [[табун (хімічная зброя)|табуну]] або [[дыізапрапілфтарфасфат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 1|старонкі = 271, 288}}&lt;/ref&gt;; [[манаэтаналамін]] і [[мэтыльцэлазальв]] ужываюцца для [[дэгазацыя|дэгазацыі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З., Франц П., Варнке В.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем., под редакцией акад. И.&amp;nbsp;Л. Кнунянца и д-ра хим. наук Р.&amp;nbsp;Н. Стерлина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 2|старонкі = 317}}&lt;/ref&gt;).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак=Petrochemical processes 2. Major Oxygenated, Chlorinated and Nitrated Derivatives|месца=Paris|выдавецтва=Editions Technip|год=1989|том=2|нумар=2nd ed|isbn=2-7108-0563-4|ref=ChauvelLefebvre}}
* {{кніга|аўтар=Chenier Ph. J.|спасылка=https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|загаловак=Survey of Industrial Chemistry|месца=New York|выдавецтва=Kluwer Academic / Plenum Publishers|год=2002|нумар=Third Edition|isbn=0-306-47246-5|ref=Chenier}}
* {{кніга|аўтар=Speight J. G.|спасылка=https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|загаловак=Chemical Process and Design Handbook|выдавецтва=McGraw-Hill|год=2002|старонак=2.251|isbn=0-07-137433-7|ref=Speight}}
* {{кніга|аўтар=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|загаловак=Органическая химия|выданьне=3-е изд.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=2|isbn=978-5-94774-614-9|ref=Реутов}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Этаноль] на The Periodic Table of Videos{{ref-en}}.
* [https://www.britannica.com/science/alcohol Алькаголь]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}.
* [https://web.archive.org/web/20200920121325/https://sites.duke.edu/apep/module-1-gender-matters/content/content-what-is-alcohol/ Што такое алькаголь?]. Duke University{{ref-en}}.
* [https://study.com/academy/lesson/alcohol-in-chemistry-types-uses-formula.html Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула]. Study.com{{ref-en}}.
* [https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Supplemental_Modules_(Organic_Chemistry)/Alcohols Алькаголі]. LibreTexts{{ref-en}}.

[[Катэгорыя:Сьпірты| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>3qlps99qhkjf2s5jm8416b5m5ix6xag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697710</id>
      <parentid>2697708</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T11:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>артаграфія</comment>
      <origin>2697710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158420" sha1="rf99ke8tjs2p01a05mhtofvc36n5iqf" xml:space="preserve">[[Файл:Methanol-3D-balls.png|thumb|250px|Прасторавая пабудова [[мэтаноль|мэтанолю]] — прасьцейшага сьпірту.]]
[[Файл:Hydroxyl3D.png|значак|185px|Адметная асаблівасьць сьпіртоў — гідраксільная група пры насычаным атаме [[вуглярод]]у — на малюнку вылучаная чырвоным ([[тлен|кісларод]]) і шэрым колерам ([[вадарод]]).]]
'''Сьпірт''' — [[арганічная хімія|арганічнае]] [[хімічнае злучэньне]], утворанае з [[вуглевадарод|вуглевадароднага]] [[радыкал (хімія)|радыкалу]] ды адной ці некалькіх [[гідраксільная група|гідраксільных групаў]] (''-OH''). У залежнасьці ад колькасьці гідраксільных групаў вылучаюцца ''аднаатамныя'' (''алькаголі''), ''двухатамныя'' (''гліколі''), ''трохатамныя'' і ''шмататамныя'' сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць [[бэнзол|бэнзольнае ядро]], называюцца ''араматычнымі'' (напрыклад, [[фэноль]]). Ніжэйшыя сьпірты — [[вадкасьць|вадкасьці]], вышэйшыя — [[цьвёрдае рэчыва|цьвёрдыя рэчывы]]. Сьпірты ёсьць слабымі [[кісьля|кісьлямі]], могуць утвараць [[соль|солі]] ([[алькагаляты]]). Вытворнымі ад сьпіртоў зьяўляюцца [[складаныя этэры|этэры]], [[тлушч|тлушчы]].

У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца [[этаноль]] (''CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;–CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;–OH''), які атрымліваецца пры [[браджэньне|браджэньні]] [[цукар|цукру]] ды зьяўляецца асноваю [[сьпіртовы напой|алькагольных напояў]], таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У [[хімічная прамысловасьць|хімічнай прамысловасьці]] выкарыстоўваюцца [[мэтаноль]], [[гліцэрын]], [[фэноль]], [[этыленгліколь]] ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататамныя сьпірты ўваходзяць у склад [[замяняльнікі цукру|замяняльнікаў цукру]].

Сьпірты складаюць вялікую і разнастайную клясу злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты лічацца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня [[арганічны сынтэз|арганічнага сынтэзу]], і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты ёсьць важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні.

== Этымалёгія ==
Слова ''алкаго́ль'' у [[беларуская мова|беларускую мову]], як і ва ўсе мовы Эўропы, патрапіла з [[лацінская мова|лацінскай мовы]]. Свой жа пачатак яно бярэ ад [[Сярэдневечча|сярэдневечнага]] {{мова-ar|اَلْكُحْل|скарочана}} (''{{мова-la|al-kuḥl|скарочана}}'') — «парашкаваты [[антымон]]»&lt;ref name=&quot;Senning&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Senning A.|загаловак=Elsevier’s Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology|спасылка=https://archive.org/details/isbn_0444522395|выдавецтва=Elsevier|год=2007|allpages=434|isbn=978-0-444-52239-9}}&lt;/ref&gt;, якое, у сваю чаргу, праз [[арамэйскія мовы]] ({{мова-arc|כוחלא/ܟܘܚܠܐ|скарочана}}, ''kuḥlā'') запазычанае з [[акадзкая мова|акадзкай мовы]] ({{мова-akk|𒎎𒋆𒁉𒍣𒁕|скарочана}}, ''guḫlum'') з тым жа значэньнем. Паняцьце ўзьнікла ад альхімічнай мэтодыкі аднаўленьня хімічных рэчываў да «парашку», які быў, як меркавалася, чыстай [[сутнасьць|эсэнцыяй]] рэчыва. Падобным чынам, і [[этаноль|этылявы сьпірт]] ёсьць эсэнцыяй [[віно|віна]], ад чаго і адбылася ягоная [[трывіяльныя назвы|трывіяльная назва]] «вінны сьпірт»&lt;ref name=&quot;Senning&quot;/&gt; ці як традыцыйна па-беларуску казалі «віно гарэлае».

Слова ''сьпірт'' зьявілася ў беларускай мове ў першую чаргу праз [[польская мова|польскую мову]] ў форме ''сьпірытус'' яшчэ ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У сваю чаргу гэтае слова трапіла ў польскую мову празь [[нямецкая мова|нямецкую]]&lt;ref&gt;[https://nck.pl/projekty-kulturalne/projekty/ojczysty-dodaj-do-ulubionych/ciekawostki-jezykowe/SPIRYTUS SPIRYTUS]. Narodowe Centrum Kultury.&lt;/ref&gt;. У XIX стагодзьдзі пачала ўжывацца форма назвы ''сьпірт'' праз [[расейская мова|расейскую мову]], бо тэрыторыя сучаснай Беларусі да таго была анэксаваная [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Расейскае форма зьявілася ў часы маскоўскага цара [[Пётар I|Пятра I]] і была перайманьнем [[ангельскага мова|ангельскага]] слова ''spirit'', якое ў сваю чаргу вытворнае ад лацінскага ''spīritus'' — «дыханьне, дух, душа».

== Гісторыя адкрыцьця ==
Хмельны расьлінны напой, які зьмяшчае [[этаноль]], вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасьці. Лічыцца, што ня менш чым за 8000 гадоў да нашай эры людзі былі знаёмыя з узьдзеяньнем закіслай садавіны, а пазьней — з дапамогай [[закісаньне|закісаньня]] атрымлівалі хмельныя напоі з этанолем у ім з садавіны і [[мёд]]у&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|title=9,000-Year-Old Beer Re-Created From Chinese Recipe|author=John Roach for National Geographic News|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F184WlhU?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|archivedate=2013-03-10|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;. Археалагічныя знаходкі сьведчаць, што ў [[Заходняя Азія|Заходняй Азіі]] [[вінаробства]] існавала яшчэ ў {{nobr|5400—5000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}, а на абшары сучаснага [[Кітай|Кітаю]], а менавіта ў правінцыі [[Хэнань]], знойдзеныя сьведчаньні вытворчасьці фэрмэнтаваных сумесяў з [[рыс]]у, мёду, [[Вінаградзіна|вінаграду]] і, магчыма, іншай садавіны, у эпоху раньняга [[нэаліт]]у, то бок ад 6500 да {{nobr|7000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Mousdale D. M.|загаловак=Biofuels: Biotechnology, Chemistry, and Sustainable Development|спасылка=https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous|месца=Boca Raton|выдавецтва=CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год=2008|pages=[https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous/page/n21 1]—2|isbn=978-1-4200-5124-7}}&lt;/ref&gt;.

Важнае адкрыцьцё, пра якое ўпершыню сьведчыць адзін з твораў, прыпісаных [[Джабір ібн-Гаян|Джабіру ібн-Гаяну]] IX стагодзьдзя н. э., зводзілася да таго, што {{iw|Дыстыляцыя праз соль|даданьне солі ў кіпячае віно|en|Salt-effect distillation}} павялічвае {{iw|Адносная лятучасьць пары|адносную лятучасьць|en|Relative volatility}} віна, і можа ўзвысіць узгаральнасьць  утворанай [[пара|пары]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}} (той жа кантэнт таксама даступны на [http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html сайце аўтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229003135/http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html |date=29 сьнежня 2015 }}).&lt;/ref&gt;. Упершыню сьпірт зь віна вылучылі ў {{nobr|VI—VII стагоддзях}} арабскія хімікі, а спосаб атрыманьня сьпірту зьмяшчаецца ў запісах пэрсыдзкага альхіміка [[Абу Бакр Мугамад ар-Разі|ар-Разі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Григорьева В. З.|загаловак=Водка известная и неизвестная. XIV-XX века|выдавецтва=Эннеагон Пресс|год=2007|старонкі=12|мова=ru|isbn=9785910510108}}&lt;/ref&gt;.
У [[Эўропа|Эўропе]] этылявы сьпірт быў атрыманы з прадуктаў закісаньня ў {{nobr|XI—XII стагодзьдзях}}, у [[Італія|Італіі]]&lt;ref name=&quot;ch-et&quot;&gt;{{кніга|частка = Этиловый спирт|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 994—997|мова = ru|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;.

У 1661 годзе ангельскі хімік [[Робэрт Бойль]] упершыню атрымаў мэтаноль [[Перапрацоўка нафты|перагонкай]] драўніны&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Myers R. L.|загаловак=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Giude|выдавецтва=Greenwood Press|год=2007|pages=174|мова=en|isbn=978-0-313-33758-1}}&lt;/ref&gt;. Абсалютаваны этаноль зь ягонай воднай рашчыны быў упершыню атрыманы ў 1796 годзе расейскім хімікам [[Тові Ловіц]]ам у перагонцы над [[паташ]]ам&lt;ref name=&quot;ch-et&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Forbes R. J.|загаловак=A Short History of the Art of Distillation: From the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal|выдавецтва=Brill|год=1970|старонкі=107—108|мова=en}}&lt;/ref&gt;.

У 1842 годзе нямецкі хімік [[Якаб Шыль|Якаб Шыль]] выявіў, што сьпірты ўтвараюць [[гомалягічны шэраг]], розьнячыся на некаторую сталую велічыню. Аднак, ён памыліўся, апісаўшы яе як C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Праз два гады, іншы хімік [[Шарль Фрэдэрык Жэрар|Шарль Жэрар]] усталяваў слушную гомалягічную розьніцу CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; і прадказаў формулу і ўласьцівасьці невядомага ў тыя гады [[прапаноль-1|прапілявага сьпірту]]&lt;ref name=&quot;soloviev&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Соловьёв Ю. И.|загаловак = История химии: Развитие химии с древнейших времен до конца XIX в. Пособие для учителей|выданьне = 2-е изд., перераб|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1983|старонкі = 32, 174—175, 240}}&lt;/ref&gt;. У 1850 годзе ангельскі хімік [[Аляксандар Ўільям Ўільямсан|Аляксандар Ўільямсан]], дасьледуючы рэакцыю [[алькагаляты|алькагалятаў]] з [[ёдэтан|этылёдыдам]], выявіў, што этылявы сьпірт ёсьць вытворным ад вады з адным замешчаным атамам вадароду, экспэрымэнтальна пацьвердзіўшы формулу C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH&lt;ref name=&quot;figur&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Фигуровский Н. А.|загаловак = История химии: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по хим. и биол. спец|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1979|старонкі = 132, 145, 176}}&lt;/ref&gt;. Упершыню сынтэз этанолю дзеяньнем [[серчаная кісьля|серчанай кіслаты]] на [[этылен]] зьдзейсьніў у 1854 годзе французскі хімік [[Марсэлен Бэртлё]]&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Першае дасьледаваньне [[мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] было зроблена ў 1834 годзе францускімі хімікамі [[Жан Батыст Дзюма|Жанам-Батыстам Дзюма]] і [[Эжэн Пэліго|Эжэнам Пэліго]]. Яны назвалі яго «мэтылявым або драўняным сьпіртам», бо ён быў знойдзены ў прадуктах сухой перагонкі драўніны. Сынтэз мэтанолю з [[Хлёрмэтан|мэтыльхлярыду]] ажыцьцявіў францускі хімік Марсэлен Бэртлё ў 1857 годзе. Ім жа ў 1855 годзе быў вынайдзены [[ізапрапілавы сьпірт]], атрыманы ўзьдзеяньнем серчанай кісьлі на [[прапілен]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Андреас Ф., Грабе К.|загаловак = Химия и технология пропилена|арыгінал = Propylenchemie|адказны = Под редакцией Полякова З.Н.|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|старонкі = 53}}&lt;/ref&gt;. Упершыню трацічны сьпірт ([[Трэт-бутаноль|2-мэтыльпрапаноль-2]]) сынтэзаваў у 1863 годзе расейскі хімік [[Аляксандар Бутлераў]], паклаўшы пачатак цэлай сэрыі экспэрымэнтаў у гэтым накірунку&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Двухатамны сьпірт [[этыленгліколь]] упершыню быў сынтэзаваны францускім хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Адольфам Вюрцам]] у 1856 годзе&lt;ref name=&quot;soloviev&quot; /&gt;. [[Гліцэрына]] была знойдзеныя ў прыродных тлушчах яшчэ ў 1783 годзе швэдзкім хімікам [[Карл Вільгэльм Шээле|Карлам Шээле]], аднак ягоны склад быў выяўлены толькі ў 1836 годзе, а сынтэз зроблены з [[ацэтон]]у ў 1873 годзе [[Шарль Фрыдэль|Шарлем Фрыдэлем]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Рахманкулов Д. Л., Кимсанов Б. X., Чанышев Р. Р.|загаловак = Физические и химические свойства глицерина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 2003|старонкі = 8|isbn = 5-7245-1228-9}}&lt;/ref&gt;.

== Знайдаваньне ў прыродзе ==
[[Файл:Menthol structure.svg|значак|Прыродны сьпірт [[мэнтоль]] сустракаецца ў [[мята|мяце]] і [[геранія|гераніі]].]]
Сьпірты шырока распаўсюджаныя ў прыродзе як у простым выглядзе, гэтак і ў складзе [[складаныя этэры|складаных этэраў]].

[[Мэтаноль|Мэтылявы сьпірт]] у невялікай колькасьці зьмяшчаецца ў некаторых расьлінах, напрыклад у [[баршчэўнік]]у{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|118—119}}. [[Этаноль|Этылявы сьпірт]] ёсьць натуральным прадуктам анаэробнага [[закісаньне|закісаньня]] арганічных прадуктаў, якія зьмяшчаюць [[вугляводы]], пад узьдзеяньнем [[дрожджы|дрожджаў]] роду ''[[Saccharomyces cerevisiae|Saccharomyces]]'' і [[бактэрыі|бактэрыяў]] ''[[Zimomonas]]'' і часта ўтвараюцца ў пракіслых ягадах і садавіне. Пры гэтым вугляводы праз пасьлядоўнасьць фэрмэнтатыўных рэакцыяў, якая менуецца [[гліколіз]]ам, ператвараюцца ў [[піравінаградная кісьля|піруват]], які далей пад узьдзеяньнем [[піруватдэкарбаксілаза (фэрмэнт)|піруватдэкарбаксілазы]] пераходзіць у [[ацэтальдэгід]]. Апошні затым пры наяўнасьці [[алкагольдэгідрагеназа|алкагольдэгідрагеназы]] акцэптуе аднаўленчы эквівалент ад адноўленай формы [[нікатынамідадэніндынуклеатыд|NAD]] (аднаўленьне NAD адбываецца на адной з стадыяў гліколізу), што дае этаноль як канчатковы прадукт. Гэты працэс ня толькі ёсьць прычынай назапашваньня этанолу ў прыродных аб’ектах, але і актыўна выкарыстоўваецца ў вінаробстве, браварстве і пякарнай прамысловасьці{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|316—317}}. Падчас закісаньня могуць утварацца таксама і іншыя сьпірты, напрыклад, [[ізапрапаноль]]&lt;ref name=&quot;GusevMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Гусев М. В., Минеева Л. А. |загаловак=Микробиология |адказны=Рецензенты: кафедра микробиологии Ленинградского государственного университета |выданне=2-е изд |месца=Масква |выдавецтва=Издательство Московского университета |год=1985 |старонак=376 |тыраж=10200 |мова=ru}}&lt;/ref&gt;, [[бутаноль-1]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|337}}, бутандыёль-2,3&lt;ref name=&quot;SchlegelMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Шлегель Г. |загаловак=Общая микробиология |арыгінал=Allgemeine Mikrobiologie |адказны=Перевод с немецкого Л. В. Алексеевой, Г. А. Куреллы, Н. Ю. Несытовой |выданне=Перевод 6-го изд |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1987 |старонак=567 |тыраж=22300}}&lt;/ref&gt;.

У [[Этэрныя алеі|этэрных алеях]] зялёных частак многіх расьлінаў зьмяшчаецца (''Z'')-гексэн-3-ол-1 («сьпірт лісьцяў»), які надае ім характэрны пах&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Васильев А. А., Черкаев Г. В., Никитина М. А.
 |url = http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem&amp;cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |title = Новый подход к душистым веществам с запахом зелени
 |format = pdf
 |publisher = Англо-русскоязычный общественный химический журнал 
«Бутлеровские сообщения»
 |accessdate = 2009-09-11
 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304194342/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem%26cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |archivedate = 2016-03-04
 |url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;.
Таксама ў расьлінным сьвеце вельмі шырока прадстаўленыя [[тэрпэнавыя сьпірты]], многія зь якіх ёсьць [[пахкае рэчыва|пахкімі рэчывамі]]. Да прыкладу, [[барнэоль]] (складнік драўніны барнэокамфоравага дрэва), [[мэнтоль]] (у [[мята|мяце]], [[геранія|гераніі]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|59}}, [[гераніёль]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|1024}} і [[цытранэлёль]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Цитронеллол|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H.C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 774|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt; (складнікі кветкавых [[этэрныя алеі|этэрных алеяў]]), [[фэнхоль]] (у смале іглічных дрэваў і пладах [[фэнхель|фэнхелю]]) і іншыя.

У жывёльным і расьлінным сьвеце пашыраны кандэнсаваныя тэтрацыклічныя сьпірты (вытворныя [[ганан]]у), якія маюць высокую біялягічную актыўнасьць і стасуюцца да клясы [[стэроіды|стэроідаў]], напрыклад, [[халестэрын]], які зьмяшчаецца ў вузах практычна ўсіх жывых арганізмаў, асабліва [[жывёлы|жывёлаў]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|229}}. Асобную групу стэроідаў складаюць [[жоўцевыя сьпірты|жоўцевыя шмататамныя сьпірты]], якія знаходзяцца ў [[жоўць|жоўці]] жывёлаў і чалавека, як то [[буфоль]], [[халестантэтроль]], [[халестанпэнтоль]], [[міксіноль]], [[стымноль]], [[хімэроль]] ды іншыя{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|280}}. У прыродзе сустракаюцца разнастайныя сьпіртавыя вытворныя вугляводаў, як то [[сарбіт]] (зьмяшчаецца ў ягадах [[вішня|вішні]] і [[рабіна|рабіны]])&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SPIRTI.html Спирты]. Кругосвет.&lt;/ref&gt;, [[маніт]] (у [[ясень|ясені]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|362}} і гэтак далей. У 1959 годзе нямецкім хімікам [[Адольф Фрыдрых Бутэнант|Адольфам Бутэнантам]] пры вывучэньні экстракту саміцы [[папрадуха шаўкоўна|папрадухі шаўкоўны]] быў адкрыты плоцевы атрактант, названы [[бамбіколь|бамбіколем]]&lt;ref name=&quot;feromone&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Лебедева К. В., Миняйло В. А., Пятнова Ю. Б.|загаловак = Феромоны насекомых|месца = М.|выдавецтва = «Наука»|год = 1984|старонкі = 6—7, 79—82}}&lt;/ref&gt;. Далейшае вывучэньне [[фэрамоны|фэрамонаў]] казурак выявіла, што значная частка гэтых фэрамонаў падаюцца ў выглядзе сьпіртоў&lt;ref name=&quot;feromone&quot; /&gt;.

== Мэтабалізм сьпіртоў у арганізьме чалавека ==

=== Фізыялягічная роля сьпіртоў ===
Многія сьпірты ёсьць складнікамі важных біяхімічных працэсаў, якія адбываюцца ў жывым арганізьме. Гэтак, некаторыя [[вітаміны]] адносяцца да клясы сьпіртоў, напрыклад, [[вітамін А]] (рэтыноль)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Химическая энциклопедия|адказны=Под ред. И. Л. Кнунянца|месца=Масква|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=1|старонкі=382|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}&lt;/ref&gt;, [[вітамін D]] ([[эргакальцыфэроль]] і іншыя). [[Стэроіды|Стэроідныя гармоны]], сярод якіх ёсьць і сьпірты ([[эстрадыёль]], [[картызол]] і іншыя), удзельнічаюць у рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыях арганізма.

[[Файл:Ethanol metabolism.png|значак|[[Мэтабалізм]] [[этаноль|этанолю]] ў чалавечым арганізьме&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Bullock C.|загаловак=The biochemistry of alcohol metabolism — A brief review|мова=en|выданьне=Biochemical Education|год=1990|том=18|нумар=2|старонкі=62—66|doi=10.1016/0307-4412 (90)90174-M}}&lt;/ref&gt;.]]
[[Гліцэрына]] ёсьць асновай больш чым паловы прыродных [[ліпіды|ліпідаў]], якія ўяўляюць сабою ейныя [[складаныя этэры]] з [[тлустыя кісьлі|тлустымі кісьлямі]] і ёсьць крыніцамі энэргіі для арганізма&lt;ref name=&quot;Овчинников&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Овчинников Ю. А.|загаловак=Биоорганическая химия|месца=Масква|выдавецтва=Просвещение|год=1987|старонкі=516}}&lt;/ref&gt;. Таксама гліцэрына бярэ ўдзел у [[глюканэагенэз]]е, то бок працэсе ўтварэньня [[Глюкоза|глюкозы]] ў [[Печань|печані]]. Пры гэтым гліцэрына пад узьдзеяньнем [[Фэрмэнты|фэрмэнтаў]] ператвараецца ў [[гліцэральдэгід-3-фасфат]], які далей трапляе ў мэтабалічны шлях глюканэагенэзу&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Кольман Я., Рём К.-Г.|загаловак=Наглядная биохимия|адказны=Пер. с нем.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2011|старонкі=156|isbn=978-5-9963-0620-6}}&lt;/ref&gt;. Фізыялягічна важным [[шмататамныя сьпірты|паліёлем]] ёсьць [[Іназытоль|''міё''-іназытоль]].

Сярод ніжэйшых сьпіртоў з пункту гледжаньня фізыялёгіі найбольшую цікавасьць мае [[этаноль]]. У чалавечым арганізьме этаноль ёсьць натуральным мэтабалітам і ў норме прысутны ў крыві ў вельмі нізкіх канцэнтрацыях. Таксама этаноль можа трапляць у арганізм зь ежай. Этаноль у арганізьме чалавека мэтабалізуецца пераважна ў [[Печань|печані]]. Пад узьдзеяньнем цытазольнага фэрмэнту [[Алькагальдэгідрагенэза|алькагальдэгідрагеназы]] этаноль трапляе пад атляняньне ў [[ацэтальдэгід]], які далей перапрацоўваецца мітахандрыяльнай [[альдэгіддэгідрагеназа]]й у [[ацэтаты|ацэтат]]. Ацэтат пасьля актывацыі кароткаланцужковай ацыль-каэнзым А-сынтэтазай можа далей разбурацца ў [[Цыкль Крэбса|цыклю Крэбса]]&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Ленинджер А. |частка=26.3 Этанол также служит источником энергии |загаловак=Основы биохимии |арыгінал=Principles of Biochemistry |адказны=Перевод с английского канд. биол. наук В. Г. Горбулева, канд. биол. наук М. Д. Гроздовой и канд. мед. наук С. Н. Преображенского, под редакцией акад. В. А. Энгельгардта и проф. Я. М. Варшавского |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1985 |том=3 |старонкі= 821—822 |старонак=1056 |тыраж=25000}}&lt;/ref&gt;. Ва ўтылізацыі этанолю другасную ролю грае таксама [[Пэраксысома|мікрасамальная]] этаноль-акісьляльная сыстэма, прадстаўленая [[Цытахром P450|цытахромам P450]] і [[каталаза]]й&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;/&gt;. Пры высокім утрыманьні алькаголю ў крыві фэрмэнты не даюць рады з акісьленьнем ацэтальдэгіду да ацэтату, і ў арганізьме адбываецца назапашваньне ацэтальдэгіду, які ў 10—30 разоў больш таксычны за этаноль&lt;ref name=Sprince74&gt;{{артыкул |загаловак=Protection against acetaldehyde toxicity in the rat by L-cysteine, thiamin and L-2-methylthiazolidine-4-carboxylic acid |выданьне={{iw|Inflammation Research|Agents Actions|en|Inflammation Research}} |том=4 |нумар=2 |старонкі=125—130 |pmid=4842541 |doi=10.1007/BF01966822 |спасылка=http://www.springerlink.com/content/w307w62037125v33/ |мова=en |тып=journal |аўтар=Sprince H., Parker C. M., Smith G. G., Gonzales L. J. |месяц=4 |год=1974}}{{Недаступная спасылка|date=Сьнежань 2019}}&lt;/ref&gt;, за кошт чаго адбываецца атручваньне арганізма, гэтак званае [[пахмельле]]. Паводле энэргетычнай каштоўнасьці для арганізма этаноль (7 ккал/г) займае прамежкавае становішча паміж вугляводамі (4,1 ккал/г) і тлушчамі (9,3 ккал/г). Унёсак этанолю ў агульную калярыйнасьць ежы ў ня хворых на [[алькагалізм]] дарослых людзей можа дасягаць 12 %. Аднак спажываньне этанолю як харчовы прадукт і крыніца энэргіі мае шэраг недахопаў зь біяхімічнага пункту гледжаньня. Акрамя ўтварэньня таксычнага ацэтальдэгіду, да такіх заганаў варта прылічыць той факт, што залішнія калёрыі, якія трапілі ў арганізм у форме этанолю, могуць назапасіцца толькі ў тлушчах, бо магчымасьць пераўтварэньня этанолю ў вугляводы ў чалавечым арганізьме бракуе&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;. Апроч таго, этаноль парушае іншыя [[Мэтабалізм|мэтабалічныя]] працэсы: [[Інгібаваньне|інгібуе]] [[глюканэагенэз]] (гэта ёсьць прычынай [[Гіпаглікемія|гіпаглікеміі]] пры ўжываньні вялікіх дозаў алькаголю), паскарае зьяўленьне [[Цытакіны|цытакінаў]], зьмяняе канцэнтрацыю [[Гармоны|гармонаў]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Wiese J. G., Shlipak M. G., Browner W. S.|загаловак=The Alcohol Hangover|мова=en|выданьне=Annals of Internal Medicine|год=2000|том=132|нумар=11|старонкі=897—902|pmid=10836917}}&lt;/ref&gt;. Алькагольныя напоі зьмяшчаюць вельмі мала вітамінаў і мінэральных рэчываў, што таксама можа займець нэгатыўны ўплыў на здароўе. Таксама харчовы этаноль сам нашмат даражэйшы за энэргетычна эквівалентную колькасьць цукру&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;.

=== Таксычнасьць сьпіртоў ===
Аднаатамныя гранічныя сьпірты ўводзяць арганізм у [[Наркоз|нарказападобны]] стан, а таксама маюць таксычнае дзеяньне&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Ковтуненко В. А.|загаловак = Лікарські засоби з дією на центральну нервову систему|спасылка = https://archive.org/details/isbn_9665691708|месца = Кіеў|год = 1997|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_9665691708/page/n45 46]|старонак = 464|isbn = 966-569-170-8|мова =uk}}&lt;/ref&gt;.

[[Мэтылявы сьпірт]] — моцная атрута, асабліва пры ўжываньні, нэрвовага і сэрцава-судзіннага ўзьдзеяньня з выяўленым [[Кумуляцыя (мэдыцына)|кумулятыўным эфэктам]]; пашкоджвае органы зроку ажно да поўнай [[Сьлепата|сьлепаты]]. У вялікіх дозах (30 г і больш) ёсьць прычынай сьмерці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бухгалтер Э. Б.|загаловак=Метанол и его использование в газовой промышленности|месца=Масква|выдавецтва=Недра|год=1986|старонкі=180}}&lt;/ref&gt;. [[Этылявы сьпірт]] валодае таксычным эфэктам. Хутка ўсмоктваецца праз [[сьлізьніца|сьлізьніцу]] [[страўнік]]а і [[Тонкая кішка|тонкага кішэчніка]], дасягаючы максымальнага засяроджваньня ў крыві праз 60—90 хвілінаў па ўжываньні&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|title=Метаболизм этанола|accessdate=2013-05-08|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161155/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Этаноль выклікае спачатку ўзбуджэньне, а затым рэзкі прыгнечаны стан [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральнай нэрвовай сыстэмы]] (у тым ліку разбурае мазгавую абалонку); ягонае ўжываньне прыводзіць да парушэньня найважнейшых функцыяў арганізма, цяжкага пашкоджаньня органаў і сыстэмаў, а таксама робіць эмбрыятаксычнае і [[тэратаген]]нае ўзьдзеяньні. [[Ізапрапілавы сьпірт]] паводле свайго таксычнага ўзьдзеяньня нагадвае этаноль, выклікаючы прыгнечаньне цэнтральнай нэрвовай сыстэмы і пашкоджваючы вантробы. У высокай канцэнтрацыі прыводзіць да комы, канвульсіяў і сьмяротнага зыходу (каля 3—4 г/кг)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = The Clinical Toxicology Laboratory: Contemporary Practice of Poisoning Evaluation|адказны = Edired by Shaw L. M.|выдавецтва = Amer. Assoc. for Clinical Chemistry|год = 2001|pages = 173—174, 186|isbn = 1-890883-53-0}}&lt;/ref&gt;.

У сувязі з шырокім выкарыстаньнем найпрасьцейшых сьпіртоў у розных галінах прамысловасьці і, у прыватнасьці, як распушчальнікі, небясьпечным ёсьць іхняе інгаляцыйнае ўзьдзеяньне. Вострае таксычнае ўзьдзеяньне сьпіртоў, выпрабаванае на пацуках, выявілася ў наступных інгаляцыйных канцэнтрацыях:
* мэтылявы сьпірт: 3,16 % цягам 18—21 гадзінаў — 100 % лятальнасьць; 2,25 % цягам 8 гадзінаў — наркатычны эфэкт; 0,8 % цягам 8 гадзінаў — [[летаргія]];
* этылявы сьпірт: 3,2 % цягам 8 гадзінаў — частковая лятальнасьць; 2,2 % цягам 8 гадзінаў — глыбокі наркоз; 0,64 % цягам 8 гадзінаў — летаргія;
* ізапрапілавы сьпірт: 1,2 % цягам 8 гадзінаў — 50 % лятальнасьць; 1,2 % цягам 4 гадзінаў — наркатычны эфэкт&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар = Daniel C., Nachtman J. P. |частка = Toxicology of Alcohols, Ketones and Esters--Inhalation |загаловак = Review of Inhalants: Euphoria to Dysfunction |спасылка = http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |адказны = Editors: Charles Wm. Sharp, Ph.D., Mary Lee Brehm, Ph.D. |выдавецтва = National Institute of Drug Abuse |год = 1977 |pages = 112—116 |серыя = Research Monograph (15) |archive-date = 2011-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf}} {{Cite web |url=http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-10-14 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |dead-url=unfit }}&lt;/ref&gt;.

[[Этыленгліколь]] вельмі таксычны пры пераральным трапленьні ў арганізм, пашкоджвае [[цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] і [[Нырка|ныркі]]. Сьмяротная мерка складае 1,4 г/кг масы цела.

== Фізычныя ўласьцівасьці і будова ==
[[Файл:Alcohol general.svg|значак|Геамэтрыя сувязі C−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]].]]
Малекулы сьпіртоў, падобна малекуле [[вада|вады]], маюць кутнюю будову. Кут R−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]] роўны 108,5°&lt;ref name=&quot;neyland&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Нейланд О. Я.|загаловак = Органическая химия: Учеб. для хим. вузов|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5060014711|месца = Масква|выдавецтва = «Высшая школа»|год = 1990|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5060014711/page/n286 286]—287|isbn = 5-06-001471-1}}&lt;/ref&gt;. Атам [[тлен|кіслароду]] гідраксільнай групы знаходзіцца ў стане [[гібрыдызацыя (хімія)|''sp''³-гібрыдызацыі]]. Сьпірты маюць істотна больш высокія тэмпэратуры тапленьня і кіпеньня, чым можна было бы меркаваць на падставе фізычных уласьцівасьцяў роднасных злучэньняў. Гэтак, з шэрагу маназамешчаных вытворных [[мэтан]]у, [[мэтаноль]] мае незвычайна высокую тэмпэратуру кіпеньня, не зважаючы на адносна невялікую [[малекулярная маса|малекулярную масу]]&lt;ref name=&quot;sch1&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2009-04-01|url=http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084|title=Термодинамические показатели органических соединений|work=Новый справочник химика и технолога. Общие сведения. Строение вещества. Физические свойства важнейших веществ. Ароматические соединения. Химия фотографических процессов. Номенклатура органических соединений. Техника лабораторных работ. Основы технологии. Интеллектуальная собственность|publisher=ChemAnalitica.com|accessdate=2009-08-27|url-status=live|archive-date=2011-07-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20110708141727/http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084
}}&lt;/ref&gt;:

'''Малекулярныя масы і тэмпэратуры кіпеньня мэтану і некаторых ягоных вытворных'''&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|выданьне=Изд. 2-е, испр. и доп|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1978}}&lt;/ref&gt;:
{|class=&quot;standard&quot; width=80%
 !align=&quot;center&quot; width=25%|
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтаноль]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Хлёрмэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Cl
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Нітрамэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Браммэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Br
 |-
 |[[Малярная маса]], г/моль
 |align=&quot;center&quot; | 16,04
 |align=&quot;center&quot; | 32,04 
 |align=&quot;center&quot; | 50,48
 |align=&quot;center&quot; | 61,04
 |align=&quot;center&quot; | 94,94 
 |-
 |[[Тэмпэратура кіпеньня]], °С
 |align=&quot;center&quot; | −161,5
 |align=&quot;center&quot; | 64,5
 |align=&quot;center&quot; | −24,2 
 |align=&quot;center&quot; | 101,2
 |align=&quot;center&quot; | 3,6 
 |}

[[Файл:Methanol-3D-balls.png|значак|Прасторавая будова мэтанолю.]]
Высокія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў тлумачацца наяўнасьцю міжмалекулярных [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]]&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Энэргія вадароднай сувязі значна ніжэйшая за энэргію кавалентнай [[энэргія разрыву хімічнай сувязі|хімічнай сувязі]]. Гэтак, напрыклад, для мэтанолю энэргія вадароднай сувязі складае 16,7 [[джоўль|кДж]]/[[моль]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Maréchal Y.|загаловак=The Hydrogen Bond and the Water Molecule: The Physics and Chemistry of Water, Aqueous and Bio-Media|спасылка=https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare|выдавецтва=Elsevier|год=2007|старонкі=[https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare/page/n32 18]|isbn=0-444-51957-2|мова=en}}&lt;/ref&gt;, тады як сувязі C−H, C−O і O−H маюць энэргію 391,7, 383,5 і 428,8 кДж/моль адпаведна&lt;ref name=&quot;es&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава I. Энергии разрыва связей|загаловак=Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны=Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1974|старонкі=83|мова=ru }}&lt;/ref&gt;. Тым ня менш, уплыў вадародных сувязей на фізычныя ўласьцівасьці сьпіртоў вельмі значны.

[[Файл:Hbondalcohol.svg|значак|зьлева|Міжмалекулярныя вадародныя сувязі ў сьпіртах.]]
Малекулы сьпірту, маючы дзьве палярныя сувязі C−O і O−H, маюць [[дыпольны момант]] ({{nobr|~5,3—6,0{{e|−30}} Кл·м}})&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Электрастатычныя зарады ў малекуле мэтанолю складаюць: на атаме вугляроду {{nobr|0,297 {{math|''e''}}}}; на атаме гідраксільнага вадароду {{nobr|0,431 {{math|''e''}}}}; на атаме кіслароду {{nobr|−0,728 {{math|''e''}}}}&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Бушуев Ю. Г., Дубинкина Т. А.|загаловак = Компьютерное моделирование структур метанола и жидкого метана|выданьне = Журнал физической химии|год = 1996|том = 70|нумар = 9|старонкі = 1629|мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Аж [[энэргія іянізацыі]] сьпіртоў ніжэй, чым у вады (10,88 эВ для мэтанолю супраць 12,61 эВ для вады)&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Глава III. Потенциалы ионизации|загаловак = Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны = Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца = Масква|выдавецтва = «Наука»|год = 1974|старонкі = 247—248, 276|мова = ru }}&lt;/ref&gt;, што тлумачыцца электранадонарным эфэктам алькільнай групы.

Уплыў гідраксільнай групы асабліва вялікі на злучэньні зь невялікім вуглевадародным ланцужком. Да прыкладу, мэтаноль і этаноль неабмежавана зьмешваюцца з вадою і маюць даволі высокія шчыльнасьці і тэмпэратуры кіпеньня для сваёй малекулярнай масы, у той час як вышэйшыя сьпірты гідрафобныя і мала розьняцца паводле ўласьцівасьцяў ад адпаведных вуглевадародаў&lt;ref name=&quot;roberts&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Робертс Дж., Касерио М.|загаловак = Основы органической химии|арыгінал = Basic principles of organic chemistry|адказны = Под редакцией академика Несмеянова А. Н.|выданьне = 2-е, дополненное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1978|том = 1|старонкі = 401}}&lt;/ref&gt;.

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты аліфатычных гранічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;vs&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава XIV. Физико-химические свойства жирных спиртов|загаловак=Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства)|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00099263|адказны=Под редакцией С. М. Локтева|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1970|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00099263/page/n142 283]—295}}&lt;/ref&gt;'''}}
{|class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sub&gt;D&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;
 |-
 | [[Мэтаноль]]
 | CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |64,7
 |align=&quot;center&quot; |−97,78
 |align=&quot;center&quot; |791,5
 |align=&quot;center&quot; |1,32855
 |- 
 | [[Этаноль]]
 | C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |78,3
 |align=&quot;center&quot; |−114,65
 |align=&quot;center&quot; |789,5
 |align=&quot;center&quot; |1,36139
 |- 
 | [[Прапаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |97,2
 |align=&quot;center&quot; |−124,10
 |align=&quot;center&quot; |803,5
 |align=&quot;center&quot; |1,38556
 |- 
 | [[Прапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CH(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)OH
 |align=&quot;center&quot; |82,5
 |align=&quot;center&quot; |−87,95
 |align=&quot;center&quot; |786,2
 |align=&quot;center&quot; |1,37711
 |- 
 | [[Бутаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |117,8
 |align=&quot;center&quot; |−88,64
 |align=&quot;center&quot; |808,6
 |align=&quot;center&quot; |1,39929
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-1]]
 | (СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СНСН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ОН
 |align=&quot;center&quot; |108,0
 |align=&quot;center&quot; |−101,97
 |align=&quot;center&quot; |802,1
 |align=&quot;center&quot; |1,39549
 |- 
 | [[Бутаноль-2]]
 |&amp;nbsp;СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;СН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СН(ОН)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |99,5
 |align=&quot;center&quot; |−114,70
 |align=&quot;center&quot; |806,0
 |align=&quot;center&quot; |1,39240 (пры 22 °C)
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;(СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;С(OH)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |82,9
 |align=&quot;center&quot; |25,82
 |align=&quot;center&quot; |765,2 (пры 40 °C)
 |align=&quot;center&quot; |1,38779
 |- 
 | [[Пэнтаноль|Пэнтаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |138,0
 |align=&quot;center&quot; |−77,59
 |align=&quot;center&quot; |813,3
 |align=&quot;center&quot; |1,40999
 |- 
 | [[Гексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |157,1
 |align=&quot;center&quot; |-47,40
 |align=&quot;center&quot; |821,7
 |align=&quot;center&quot; |1,41816
 |- 
 | [[Гептаноль]]
 | C&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |176,3
 |align=&quot;center&quot; |−32,80
 |align=&quot;center&quot; |824,0
 |align=&quot;center&quot; |1,42351
 |-
 | [[Актаноль]]
 | C&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |195,1
 |align=&quot;center&quot; |−16,30
 |align=&quot;center&quot; |822,7
 |align=&quot;center&quot; |1,42920
 |-
 | [[Нананоль]]
 | C&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;19&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |213,5
 |align=&quot;center&quot; |−5,00
 |align=&quot;center&quot; |827,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43325
 |-
 | [[Дэканоль]]
 | C&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |231,0
 |align=&quot;center&quot; |6,00
 |align=&quot;center&quot; |826,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43660
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак='''Некаторыя фізычныя канстанты аліцыклічных, араматычных і негранічных сьпіртоў }}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Алілавы сьпірт|Прапэн-2-ол-1]]
 | CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |96,9
 |align=&quot;center&quot; |−129
 |align=&quot;center&quot; |852,0
 |align=&quot;center&quot; |1,4133
 |- 
 | [[Прапаргілавы сьпірт|Прапін-2-ол-1]]
 | CH≡CCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |113,6
 |align=&quot;center&quot; |−48
 |align=&quot;center&quot; |948,5
 |align=&quot;center&quot; |1,4322
 |- 
 | [[Цыклягексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |161,1
 |align=&quot;center&quot; |25,15
 |align=&quot;center&quot; |941,6
 |align=&quot;center&quot; |1,4648
 |- 
 | [[Фэнілкарбіноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |205,0
 |align=&quot;center&quot; |−15,3
 |align=&quot;center&quot; |1041,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5396
 |- 
 | [[2-Фэнілэтаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |218,2
 |align=&quot;center&quot; |−27,0
 |align=&quot;center&quot; |1020,2
 |align=&quot;center&quot; |1,5325
 |- 
 | [[3-Фэнілпрапэн-2-ол-1]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |256—258
 |align=&quot;center&quot; |34
 |align=&quot;center&quot; |1044,0
 |align=&quot;center&quot; |1,5819
 |- 
 | [[2-Фурылькарбіноль]]
 | (C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |155
 |align=&quot;center&quot; |—
 |align=&quot;center&quot; |1131,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5324
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты шмататамных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;/&gt;}}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Гліцэрына]]
 |&amp;nbsp;HOCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH(OH)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |290
 |align=&quot;center&quot; |20
 |align=&quot;center&quot; |1260,4
 |align=&quot;center&quot; |1,4729
 |- 
 | [[Пэнтаэрытрыт]]
 | C (CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |
 |align=&quot;center&quot; |263,5
 |align=&quot;center&quot; |1397
 |align=&quot;center&quot; |1,548
 |- 
 | [[Этыленгліколь]]
 | OHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |197,85
 |align=&quot;center&quot; |–12,6
 |align=&quot;center&quot; |1115,5
 |align=&quot;center&quot; |1,432
|}
{{Канец схаванага блёку}}

== Хімічныя ўласьцівасьці ==
Хімічныя ўласьцівасьці сьпіртоў вызначаюцца наяўнасьцю ў іх [[Гідраксільная група|гідраксільнай групы]]. Паколькі гідраксільная група ёсьць [[палярнасьць хімічных сувязяў|палярнай]], яна можа гетэралітычна [[Электралітычная дысацыяцыя|дысацыяваць]], асабліва, пад узьдзеяньнем моцных [[аснова (хімія)|асноваў]]. Такім чынам, сьпірты маюць уласьцівасьці слабых [[кісьля|кісьляў]]. Акрамя таго, высокая [[электраадмоўнасьць]] кіслароду абумоўлівае наяўнасьць [[электрафіл]]ьнага атаму вугляроду і, адпаведна, здольнасьць сьпіртоў трапляць пад [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня]] пад узьдзеяньнем шэрагу нуклеафілаў. Нарэшце, атам кіслароду гідраксільнай групы мае нуклеафільны характар, таму сьпірты могуць выступаць [[нуклеафіл]]амі ў рэакцыях [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]] і [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]]. Таксама для сьпіртоў уласьцівыя рэакцыі [[атляняньне|атляняньня]].

=== Дысацыяцыя і кісьлінна-асноўныя ўласьцівасьці ===

==== Кісьлінныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты здольныя выяўляць як кісьлінныя, гэтак і асноўныя ўласьцівасьці. Як слабыя [[кісьля|кісьлі]], сьпірты дысацыююць паводле сувязі [[Кісларод|O]]−[[Вадарод|H]] з утварэньнем алькаксыд-іёну. Дысацыяцыя вельмі слабая, пагатоў настолькі, што яны не ўважаюцца за электраліты і не праводзяць электрычны ток. Кісьлінныя характарыстыкі сьпіртоў ацэньваюць паводле [[Канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] ''K&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''.

: &lt;chem&gt;ROH{} + H2O &lt;=&gt; RO- + H3O+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_\text{a} = \frac{[\ce{RO-}] \cdot [\ce{H3O+}]}{[\ce{ROH}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\mathrm{p}K_\text{a} = -\log K_\text{a}.&lt;/math&gt;

У воднай рашчыне кісьліннасьць сьпіртоў зьніжаецца з павелічэньнем малекулярнай масы і разгалінаванасьці вуглевадароднага ланцуга. Гэта зьвязваюць з павелічэньнем станоўчага [[індуктыўны эфэкт|індуктыўнага эфэкту]] алькільных замяшчальнікаў у гэтым шэрагу і памяншэньнем устойлівасьці ўтворанага алькаксыд-іёну за кошт лякалізацыі адмоўнага ладунку на атаме кіслароду&lt;ref name=&quot;chem1&quot;&gt;{{cite web|author=Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М.|datepublished=1999|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|title=Раздел III. Свойства одноатомных спиртов|work=Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги|publisher=ChemNet. Химический факультет МГУ|accessdate=2009-08-28|archive-date=2009-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117122014/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Агулам, электронаакцэптарныя замяшчальнікі (−NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, −CN, −F, −Cl, −Br, −I, −OR і іншыя) павялічваюць кісьліннасьць сьпіртоў (памяншаюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Наадварот, электранадонарныя замяшчальнікі (напрыклад, алькільныя замяшчальнікі) памяншаюць кісьліннасьць сьпіртоў (павялічваюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Гэтак, ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;'' [[трыфтарэтаноль|2,2,2-трыфтарэтанолю]] мае значэньне 12,43 (супраць 15,9 у этанолю), а цалкам фтарыраванага ''трэт''-бутанолю — 5,4 (супраць 17,7 у ''трэт''-бутанолю)&lt;ref name=&quot;mcmurry&quot;&gt;{{кніга|аўтар=McMurry J.|загаловак=Organic chemistry|выданьне=Seven edition|выдавецтва=Thomson|год=2008|pages=604, 658|isbn=0-495-11258-5}}&lt;/ref&gt;. Параўнальная кісьліннасьць сьпіртоў і злучэньняў іншых клясаў схематычна прадстаўлена на малюнку&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|title=Evans pKa Table|last=Evans D. A.|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011459/http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|archivedate=2013-10-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
: [[Файл:PKa of Alcohols.png|600пкс|Канстанты кісьліннасьці некаторых сьпіртоў.]]

Як слабыя кісьлі, сьпірты ўтвараюць рэакцыі з [[лужныя мэталы|лужнымі]], [[лужназямельныя мэталы|лужназямельнымі]] і некаторымі іншымі мэталамі, і з моцнымі [[аснова (хімія)|асновамі]], напрыклад, [[гідрыды|гідрыдамі]] або [[аміды|амідамі]] мэталаў, [[Рэакцыя Грын’яра|рэактывамі Грын’яра]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|243}}.
: [[Файл:Alcohols acidity.png|400пкс|Рэакцыя сьпіртоў з [[каль|калем]].]]

==== Асноўныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты могуць таксама паводзіцца як слабыя [[аснова Люіса|асновы Люіса]], утвараючы з моцнымі мінэральнымі кісьлямі солі алькаксонію, а таксама даючы донарна-акцэптарныя комплексы з [[кісьля Люіса|кісьлямі Люіса]]. Звычайна падобныя рэакцыі не спыняюцца на зазначанай стадыі і вядуць да [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] гідраксільнай групы або [[рэакцыя дэгідратацыі|адшчапленьня вады]].

: &lt;chem&gt;ROH{} + HX &lt;=&gt; ROH2+ + X-&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;ROH{} + AlCl3 &lt;=&gt; ROH+AlCl3-&lt;/chem&gt;

Колькасна асноўнасць сьпіртоў ацэньваюць паводле [[канстанта асноўнасьці|канстанты асноўнасьці]] p''K&lt;sub&gt;b&lt;/sub&gt;'' або павязанай зь ёю [[канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] спалучанай кісьлі p''K''&lt;sub&gt;''a''H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/sub&gt;:

: &lt;chem&gt;ROH2+ &lt;=&gt; ROH{} + H+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_{\text{a}\ce{H+}} = \frac{[\ce{ROH}] \cdot [\ce{H+}]}{[\ce{ROH2+}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math chem&gt;\mathrm{p}K_{\text{a}\ce{H+}} = -\log K_{\text{a}\ce{H+}}.&lt;/math&gt;

Сьпірты ёсьць слабымі асновамі, і іхняя асноўнасьць узрастае з павелічэньнем даўжыні ці разгалінаванасьці вуглевадароднага радыкала пры гідраксільнай групе. Гэты эфэкт назіраецца праз рост станоўчага індуктыўнага эфэкту радыкала ў гэтым шэрагу, за кошт якога павялічваецца адмоўны ладунак на атаме кіслароду гідраксільнай групы&lt;ref name=&quot;barton2&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Общая органическая химия. Кислородсодержащие соединения|арыгінал = Comprehensive Organic Chemistry|адказны = Под ред. Д. Бартона и В. Д. Оллиса|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|том = 2|старонкі = 20}}&lt;/ref&gt;.

=== Нуклеафільнае замяшчэньне ===
Атам вугляроду, наўпрост злучаны з [[Гідраксільная група|гідраксільнай групай]], мае частковы дадатны ладунак, што робіць магчымай атаку [[нуклеафіл]]ьнай часьцінкі ([[галягенід]]-іёну, [[аміяк]]у, сьпірту і іншых) па гэтым атаме вугляроду з замяшчэньнем гідраксільнай групы на гэтую часьцінку. Гідраксільная група ёсьць дрэннай [[адыходная група|адыходнай групай]], таму звычайна неабходна ейная дадатковая актывацыя.

* Рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня ў сьпіртах лягчэй працякаюць у кісьлінным асяроддзі, паколькі гідраксільная група сьпірту [[пратанаваньне|пратануецца]], і фактычнай адыходнай часьцінкай ёсьць не [[гідраксыд-іён]] OH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;, а малекула вады H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O. Кісьлінныя ўласьцівасьці можа мець сам рэагент (часта выкарыстоўваюць [[Галягенавадароды|галягенавадародныя кісьлі]]), гэтак і спэцыяльна дададзеная неарганічная кісьля, напрыклад, [[серчаная кісьля]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|244—248}}.
*: [[Файл:Alcohols - 1.png|400пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў сьпіртах.]]
* Замяшчэньне гідраксільнай групы таксама адбываецца пад узьдзеяньнем галагенідаў [[серка|серкі]] і [[фосфар]]у ([[тыянілхлярыд|SOCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(III)|PBr&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(V)|PBr&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]], [[Аксіхлярыд фосфару|POCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]] і іншыя). У такім разе ключавую ролю выконвае злучэньне серкі ці фосфару, якое ўтварае актываваны [[інтэрмэдыят]] з малекулай сьпірту{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|248—252}}.
*: [[Файл:PBr3 halogenation.png|540пкс|Галягенаваньне сьпіртоў брамідам фосфару(III)]]
* Гідраксільную групу таксама ператвараюць у [[сульфанаты|сульфанатную групу]], якая ёсьць добрай адыходнай групай. Дзеля гэтых мэтаў сьпірт спачатку ператвараюць у сульфанат, які затым трапляе пад рэакцыю нуклеафільнага замяшчэньня. Як рэагенты для мадыфікацыі гідраксільнай групы звычайна выкарыстоўваюць [[мэтансульфанілхлярыд]] або [[п-талюалсульфанілхлярыд|''п''-талюалсульфанілхлярыд]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|258—260}}.
*: [[Файл:Mesylate substitution.png|500пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў мэзілятах.]]

=== Дэгідратацыя ===
У прысутнасьці кісьлінных каталізатараў ([[аксыд алюміну]], [[серчаная кісьля]], [[фосфарная кісьля]] і іншыя) сьпірты могуць трапляць пад дэгідратацыю з утварэньнем [[алькены|алькенаў]]. Напрыклад, дэгідратацыя [[этаноль|этылявага сьпірту]] прыводзіць да ўтварэньня [[этылен]]у. Рэакцыя працякае ў адпаведнасьці з [[правіла Зайцава|правілам Зайцава]], паводле якога пры дэгідратацыі ўтвараецца больш устойлівы, больш замешчаны пры [[падвойная сувязь|падвойнай сувязі]] алькен{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|260—261}}.
: [[Файл:Dehydration of alcohols.png|450пкс|Дэгідратацыя ў сьпіртах.]]

=== Атляняньне ===
* Пад узьдзеяньнем розных [[затляняльнік]]аў першасныя сьпірты атляняюцца да [[альдэгіды|альдэгідаў]] і далей, як то да [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]], прычым спыніць рэакцыю на стадыі ўтварэньня альдэгідаў, прадухіліўшы іхняе далейшае атляняньне, атрымоўваецца толькі за кошт выкарыстаньня адмысловых рэагентаў ([[хлёрхрамат пірыдыну|хлёрхрамату пірыдыну]] PCC і [[дыхрамат пірыдыну|дыхрамату пірыдыну]] PDC).
* Другасныя сьпірты атляняюцца да [[кетоны|кетонаў]]. Рэакцыю звычайна робяць пад узьдзеяньнем рэагента Джонза ([[аксыд хрому(VI)|CrO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]—серчаная кісьля). Далейшае атляняньне кетонаў робіцца ў больш жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы.
* Трацічныя сьпірты атляняюцца толькі ў вельмі жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|265—269}}.

== Ідэнтыфікацыя сьпіртоў ==

=== Хімічныя мэтады ідэнтыфікацыі сьпіртоў ===

==== Якасны аналіз гідраксільных групаў ====
[[Файл:Lukastest etoh tbutoh.JPG|значак|Проба Лукаса для [[этаноль|этанолю]] (зьлева) і [[трэт-бутылявы сьпірт|''трэт''-бутылявага сьпірту]] (справа).]]
Наяўнасьць гідраксільнай групы ў злучэньні можна выявіць некалькімі распаўсюджанымі хімічнымі рэакцыямі:
* '''Проба Лукаса''' палягае на ўзьдзеяньні на сьпірт сумесі [[саляная кісьля|салянай кісьлі]] і [[хлярыд цынку|хлярыду цынку]]. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне алькільхлярыду, які спачатку ўтварае эмульсію зь сьпіртам, а затым адслойваецца ў выглядзе другой фазы. Проба дазваляе адрозьніць сьпірты з рознай будовай вугляроднага ланцуга, то бок трацічныя сьпірты рэагуюць практычна імгненна, другасныя — прыблізна праз 5 хвілінаў, а першасныя рэагуюць вельмі павольна. Некаторыя першасныя сьпірты, актыўныя ў рэакцыях нуклеафільнага замяшчэньня ([[алілавы спірт|алілавы]], [[бэнзілавы сьпірт|бэнзілавы]]), таксама даюць станоўчую рэакцыю з рэактывам Лукаса&lt;ref name=&quot;terney&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Терней А. Л.|загаловак = Современная органическая химия|адказны = Под ред. Н. Н. Суворова|выданне = 2-е, переработанное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1981|том = 1|старонкі = 418—421}}&lt;/ref&gt;.
*: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{HCl}][\ce{ZnCl2}] R-Cl{} + H2O&lt;/chem&gt;
* '''[[Галяформная рэакцыя|Ёдаформная проба]]''' прызначана дзеля ідэнтыфікацыі мэтылькетонаў і мэтылькарбіноляў (RCH (OH)СH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) паводле рэакцыі зь [[ёд]]ам у лужным асяродзьдзі. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне жаўтаватага асадку [[ёдаформ]]у, які мае характэрны пах{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|497—498}}.
*: [[Файл:Iodoform test alcohols.png|550px|Ёдаформная проба.]]
* '''Проба [[Віктар Мэер|Мэера]]''' дазваляе дыфэрэнцыяваць першасныя, другасныя і трацічныя сьпірты паводле рэакцыі атрыманых зь іх [[нітразлучэньні|нітравытворных]] з [[азоцістая кісьля|азоцістай кісьлі]]. На першай стадыі сьпірты ператвараюць у галягенавытворныя, а затым — у [[нітраальканы]]. Пры ўзаемадзеяньні нітразлучэньняў з HNO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; рашчына набывае чырвоную афарбоўку пры залужваньні, калі зыходны сьпірт быў першасным; рашчына у хляраформе набывае сінюю афарбоўку, калі сьпірт быў другасным. Трацічныя сьпірты даюць адмоўную рэакцыю (бясколерную рашчану)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Williams D. L. H.|загаловак = Nitrosation Reactions and The Chemistry of Nitric Oxide|спасылка = https://archive.org/details/nitrosationreact00will|выданне = First edition|выдавецтва = Elsevier|год = 2004|старонкі = [https://archive.org/details/nitrosationreact00will/page/86 86]|isbn = 0-444-51721-9|мова =en}}&lt;/ref&gt;.
*: [[Файл:Meyer test alcohols.png|550px|Проба Мэера.]]
* '''Цэратная проба''' палягае на ўзаемадзеі сьпіртоў з азотнакіслай рашчынай гексанітратацэрату (IV) амонію, што мае жоўтую афарбоўку. Пры гэтым утвараюцца пераходныя комплексы чырвонага колеру, якія затым абясколерваюцца з прычыны затляненьня сьпірту і пераходу Ce (IV) ў Ce (III)&lt;ref name=&quot;ident&quot; /&gt;.
*: &lt;chem&gt;[Ce(NO3)6]^{2-}{} + ROH -&gt; [Ce(OR)(NO3)5]^{2-}{} + HNO3&lt;/chem&gt;
* '''Затляняльная проба''': пры ўзаемадзеі першасных або другасных сьпіртоў з [[рэактыў Джонза|рэактывам Джонза]], які мае аранжавую афарбоўку, утвараюцца прадукты затляненьня, а сам рэактыў зьмяняе колер на зялёны або блакітны, дзякуючы солям адноўленага хрому (III). Важнай асаблівасцю тэсту ёсьць час фіксацыі зьмены афарбоўкі — 2 сэкунды, па заканчэньні якога любыя далейшыя зьмены ў структуры або колеры рашчыны не бяруцца пад увагу&lt;ref name=&quot;ident&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Шрайнер Р., Фьюзон E., Кёртин Д., Моррилл Т.|загаловак = Идентификация органических соединений|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1983|старонкі = 167—185|мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

==== Колькасны аналіз сьпіртоў ====
Для колькаснага аналізу сьпіртоў звычайна выкарыстоўваюць мэтады, якая базуюцца на [[Этэрыфікацыя|рэакцыі этэрыфікацыі]] ангідрыдамі карбонавых кісьляў, напрыклад, [[воцатная кісьля|воцатным]], [[фталевы ангідрыд|фталевым]], а таксама пірамэлітавым дыангідрыдам. Утрыманьне сьпірту вызначаецца [[тытрымэтрычны аналіз|тытраваньнем]] [[гідраксід натру|гідраксідам натру]] кісьлі, якая ўтвараецца ў выніку рэакцыі&lt;ref name=&quot;organ&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сиггиа С., Ханна Дж. Г.|загаловак = Количественный органический анализ по функциональным группам|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 16—19|мова = ru}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{(CH3CO)2O}][\text{пиридин}] R-OCOCH3{} + CH3COOH&lt;/chem&gt;

Іншы мэтад аналізу палягае на вызначэньні колькасьці гідраксільных групаў, здольных рэагаваць з мэтыльмагнёдыдам. У гэтым выпадку разьлік робяць паводле колькасьці вылучанага [[мэтан]]у ([[мэтад Чугаева—Царавіцінава]]).
: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{CH3MgI}] R-OMgI{} + CH4 ^&lt;/chem&gt;

Для [[Гліколі|гліколяў]] стасуецца затляняльна-аднаўленчы мэтад, дзе за затляняльнік бярэцца [[над’ёдная кісьля]]. Аналіз робяць паводле рэакцыі ўтворанай [[ёдная кісьля|ёднай кісьлі]] HIO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; зь [[ёдыд калю|ёдыдам калю]] і наступным тытраваньнем вылучанага ёду [[тыясульфат натру|тыясульфатам натру]]&lt;ref name=&quot;organ&quot; /&gt;.
: &lt;chem&gt;RCH(OH)CH(OH)R'{} + HIO4 -&gt; RCHO{} + R'CHO{} + HIO3{} + H2O&lt;/chem&gt;

: &lt;chem&gt;5 KI{} + HIO3{} + 5 CH3COOH -&gt; 3 I2{} + 5 CH3COOK{} + 3 H2O&lt;/chem&gt;

: &lt;chem&gt;2 Na2S2O3{} + I2 -&gt; Na2S4O6{} + 2 NaI&lt;/chem&gt;

=== Спэктральныя мэтады аналізу сьпіртоў ===

==== Мас-спэктрамэтрычныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Мас-спэктрамэтрыя}}
Мас-спэктры аліфатычных сьпіртоў маюць слабыя пікі малекулярнага іёна, а для вышэйшых і разгалінаваных сьпіртоў гэтыя пікі практычна адсутнічаюць, паколькі ў істотнай ступені адбываецца фрагмэнтацыя малекулы. Фрагмэнтацыя, як правіла, павязаная з стратай малекулы вады, а таксама [[рэакцыі элімінаваньня|элімінаваньнем]] [[этылен]]у. Для доўгаланцужковых сьпіртоў пераважае адчапленьне вады, таму іхнія мас-спэктры падобныя на мас-спэктры [[алькены|алькенаў]]. Для першасных сьпіртоў назіраюцца пікі ''m/z 31'', для другасных — ''m/z 45, 59, 73, …'', для трацічных — ''m/z 59, 73, 87, …''&lt;ref name=&quot;spectr&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Преч Э., Бюльманн Ф., Аффольтер К.|загаловак = Определение строения органических соединений. Таблицы спектральных данных|адказны = Пер. с англ|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 2006|старонкі = 336|серыя = Методы в химии|isbn = 5-03-003586-9|ref = Преч и др.}}&lt;/ref&gt;.

==== ІЧ-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Інфрачырвоная спэктраскапія}}
ІЧ-спэктры сьпіртоў вызначаюцца двума тыпамі інтэнсіўных характарыстычных палосаў паглынаньня:
* палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі O−H: 3650—3200 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі С−O: 1210—1000 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;.
Таксама вылучаюць палосы паглынаньня сярэдняй інтэнсіўнасьці, як правіла, ня мелыя вызначальнага значэньня: у дыяпазоне 1450—1250 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (роўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H) і 750—650 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (пазароўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H)&lt;ref name=&quot;spectros&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Браун Д., Флойд А., Сейнзбери М.|загаловак = Спектроскопия органических веществ|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5030021116|адказны = Пер. с англ.|месца = М.|выдавецтва = «Мир»|год = 1992|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5030021116/page/n58 59]—60|isbn = 5-03-002111-6}}&lt;/ref&gt;.

'''Характарыстычныя палосы паглынаньня сьпіртоў у інфрачырвоным спэктры'''&lt;ref name=&quot;spectros&quot; /&gt;:
{|| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;80%&quot;
 !width=&quot;35%&quot;| Тыпы сувязяў і хістаньні
 !width=&quot;15%&quot;| Дыяпазон, см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;
 !width=&quot;50%&quot;| Апісаньне палосы паглынаньня
 |-
 |colspan=3 align=center|'''O−H, валентныя хістаньні'''
 |-
 | ROH, неасацыяваныя
 |align=center| 3650—3580
 | Вузкая палоса, якая назіраецца ў разьведзеных рашчынах або пары
 |-
 | ROH···HOR, дымэры (вадародная сувязь)
 |align=center| 3550—3400
 | Шырокая палоса, якая губляе інтэнсіўнасьць пры разьвядзеньні
 |-
 | ROH···HOR···, палімэры 
 |align=center| 3400—3200
 | Шырокая палоса або шэраг палосаў
 |-
 |colspan=3 align=center|'''С−O, валентныя хістаньні'''
 |-
 | R&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COH, трацічныя сьпірты
 |align=center| 1210—1100
 |rowspan=3 | Палосы высокай інтэнсіўнасьці, якая памяншаецца пры разьвядзеньні
 |-
 | R&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHOH, другасныя сьпірты
 |align=center| 1125—1000
 |-
 | RCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH, першасныя сьпірты
 |align=center| 1075—1000
 |-
 |colspan=3 align=center|'''O−H, дэфармацыйныя хістаньні'''
 |-
 | ROH
 |align=center| 1450—1250&lt;br&gt;750—650
 | Шырокія палосы сярэдняй інтэнсіўнасьці, якія ня маюць практычнага значэньня
 |}

==== ЯМР-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Спэктраскапія ядзернага магнітнага рэзанансу}}
ЯМР-спэктраскапія ядраў &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H шырока выкарыстоўваецца дзеля аналізу сьпіртоў, аднак на велічыні хімічных зрухаў пратонаў гідраксільнай групы (''δ'', м. д.) істотна ўплывае прырода распушчальніка ды іншыя вонкавыя варункі. Для аліфатычных і аліцыклічных сьпіртоў ''δ'' складае 0,5—3,0 (у [[дымэтыльсульфаксыд|ДМСА]]-d&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;: 4—6){{Зноска|Преч и др.|2006|Преч и др.|208}}.

Таксама дзеля вывучэньня сьпіртоў ужываюць спэктраскапію на ядрах &lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;O. Значная розьніца ў зрухах для першасных (этаноль: ''δ'' 5,9 м д.), другасных (прапаноль-2: ''δ'' 39,8 м д.) і трацічных сьпіртоў (2-мэтыльпрапаноль-2: ''δ'' 62,3 м д.) стасоўна вады H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;O дазваляе ўсталяваць або пацьвердзіць структуру досьледнага злучэньня&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Ионин Б. И., Ершов Б. А., Кольцов А. И.|загаловак = ЯМР-спектроскопия в органической химии|адказны = Под ред. Б. А. Ершова|выданне = 2-е изд., переработанное|месца = Л.|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 177}}&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;250px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Файл:1H NMR Ethanol Coupling shown-ru.svg|Спэктар &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H ЯМР [[этаноль|этанолю]]
Файл:Ethanol_IR_Spectrum.png|ІЧ-спэктар этанолю
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Атрыманьне сьпіртоў ==

=== Агульныя хімічныя ===
Сьпірты могуць быць атрыманыя з самых розных клясаў злучэньняў, як то [[вуглевадароды]], [[галягенальканы]], [[аміны]], [[карбанільныя злучэньні]], [[эпаксыды]]. Галоўным чынам, усе мэтады зводзяцца да рэакцыяў [[атляняньне|атляняньня]], [[атляняльна-аднаўленчыя рэакцыі|аднаўленьня]], [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]] і [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]].

Сьпірты атрымліваюць, атляняючы [[альканы]] і [[цыклеальканы]] пад узьдзеяньнем моцных неарганічных атляняльнікаў: [[азон]]у, [[пэрманганат калю|перманганату калю]], [[Аксыд хрому (VI)|аксыду хрому (VI)]], [[хромавая кісьля|хромавай кісьлі]], [[дыяксыд сэлену|дыяксыду сэлену]], [[пэраксыд вадароду|пэраксыду вадароду]], а таксама некаторых надкісьляў. Праз магчымасьць далейшага атляненьня атрыманых сьпіртоў, мэтад мае значэньне толькі дзеля атрыманьня трацічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;Oxidation&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Hudlický M.|загаловак = Oxidation in Organic Chemistry|выданьне = ACS monograph 186|месца = Washington|выдавецтва = American Chemical Society|год = 1990|pages = 57—59|isbn = 0-8412-1780-7|мова = en}}&lt;/ref&gt;.

Атляненьне [[алькены|алькенаў]] значна больш распаўсюджанае ў лябараторнай практыцы, асабліва дзеля атрыманьня двухатамных сьпіртоў — [[дыёлы|дыёлаў]]. У залежнасьці ад выбару рэагенту атляненьне можна зрабіць з рознай [[стэрэасэлектыўнасьць|стэрэасэлектыўнасьцю]]: пры ўзьдзеяньні на алькены [[тэтрааксыд осму|тэтрааксыду осму]], [[пэрманганат калю|пэрманганату калю]], [[хлярат натру|хлярату натру]], [[ёд]]у з карбаксілатам срэбра дзеіцца ''сін''-гідраксілаваньне; дзеля ''анты''-гідраксілаваньня выкарыстоўваюць [[пэраксыд вадароду]] і надкісьлі, аксыды малібдэну (VI) і вальфраму (VI), аксыд сэлену (IV) і іншыя&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Хейнс А.|загаловак = Методы окисления органических соединений: Алканы, алкены, алкины и арены|арыгінал = Methods for the oxidation of organic compounds: Alkanes, Alkenes, Alkynes and Arenes|адказны = Перевод с англ., под редакцией И. П. Белецкой|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1988|старонкі = 82—108|старонак = 400|isbn = 5-03-000149-2}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Hydroxylation of alkenes.png|500пкс|Гідраксілаваньне алькенаў.]]

Сьпірты ўтвараюцца таксама пры аднаўленьні [[альдэгіды|альдэгідаў]] або [[кетоны|кетонаў]] пад узьдзеяньнем [[барагідрыд натру|барагідрыду натру]] ў пратонным распушчальніку, а таксама [[алюмагідрыд літу|алюмагідрыду літу]]. Аднаўленьне [[складаныя этэры|складаных этэраў]] і [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]] таксама вырабляецца пад узьдзеяньнем комплексных гідрыдаў, як зазвычай, алюмагідрыду літу і дае мажлівасьць атрымаць сьпірты&lt;ref name=&quot;tietze&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Титце Л., Айхер Т.|загаловак = Препаративная органическая химия: Реакции и синтезы в практикуме органической химии и научно-исследовательской лаборатории|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1999|старонкі = 73—75|старонак = 704|isbn = 5-03-002940-0}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Synthesis of alcohols via reduction.png|350пкс|Сынтэз сьпіртоў мэтадам аднаўленьня.]]

Кісьлінна-каталізаванае далучэньне вады да алькенаў прыводзіць да ўтварэньня сьпіртоў. У адпаведнасьці з [[правіла Маркоўнікава|правілам Маркоўнікава]], у гэтай рэакцыі ўтвараюцца больш замешчаныя сьпірты. У лябараторнай практыцы часьцей выкарыстоўваюць тоесную, але больш мяккую рэакцыю аксымэркураваньня — дэмэркураваньня, а таксама рэакцыю гідрабараваньня — атляненьня, якая прыводзіць да паўстаньня прадуктаў, якія не адпавядаюць правілам Маркоўнікава{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|232—233}}.
: [[Файл:Hydroboration-oxidation.png|450пкс|Гідрабараваньне-атляненьне алькенаў.]]

Рэакцыі [[рэакцыі нуклеафільнага далучэньня|нуклеафільнага далучэньня]] мэталарганічных злучэньняў ([[ацэтыленіды|ацэтыленідаў]], [[рэакцыя Грын’яра|рэактываў Грын’яра]], медзь- і літарганічных злучэньняў і г. д.) да [[карбанільныя злучэньні|карбанільных злучэньняў]] таксама прыводзяць да ўтварэньня сьпіртоў, прычым калі далучэньне адбываецца да [[фармальдэгід]]у HCHO, тады ўтвараюцца першасныя сьпірты, калі да іншых [[альдэгіды|альдэгідаў]], тады ўтвараюцца другасныя сьпірты. Далучэньне да [[кетоны|кетонаў]] дае трацічныя сьпірты. Трацічныя сьпірты можна атрымаць таксама шляхам далучэньня двух эквівалентаў мэталарганічнага злучэньня да [[складаныя этэры|складаных этэраў]].
: [[Файл:Mg-organic synthesis.png|500пкс|Магнарганічны сынтэз.]]

Сьпірты можна атрымліваць пры апрацоўцы [[галягенаальканы|галягенаальканаў]] расшчынай [[луг (хімія)|луга]]. Рэакцыя мае ўласьцівасьці [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] і суправаджаецца [[рацэмат|рацэмізацыяй]] (пры монамалекулярным мэханізьме) або [[Вальдэнаўскае адварочваньне|адварочваньнем канфігурацыі]] (пры бімалекулярным мэханізьме). Важным прэпаратыўным мэтадам ёсьць атляненьне алькілгалягенідаў [[надпэраксыд калю|надпэраксыдам калю]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Corey E. J., Nicolaou K. C., Shibasaki M., Machida Y., Shiner C. S.|загаловак = Superoxide ion as a synthetically useful oxygen nucleophile|спасылка = https://dx.doi.org/10.1016/S0040-4039(00)91450-3|мова = en|выданьне = Tetrahedron Letters|год = 1975|том = 16|нумар = 37|старонкі = 3183—3186}}&lt;/ref&gt;.

=== Прамысловыя мэтады ===
У прамысловасьці сьпірты атрымліваюць з дапамогай хімічных, альбо біяхімічных мэтадаў вытворчасьці.

Адзіным прамыслова важным мэтадам сынтэзу мэтанолю ёсьць [[каталіз|каталітычная]] рэакцыя паміж [[аксыд вугляроду(II)|аксыдам вугляроду (II)]] і [[вадарод]]ам. Сыравінай у вытворчасьці мэтанолю служыць [[прыродны газ]], які на першай стадыі працэсу падвяргаюць ачыстцы ад злучэньняў [[серка|серкі]] (серка ёсьць атрутай для [[каталізатар]]аў, выкарыстаных на наступнай стадыі). Далей адбываецца паравая канвэрсія прыроднага газу ў [[сынтэз-газ]] (сумесь [[аксыд вугляроду(II)|СО]] і [[вадарод]]у), які пасьля кандэнсацыі пары вады ператвараюць у мэтаноль на зьмяшаным медна-цынка-хромавым каталізатары пры тэмпэратуры 250 °C і ціску да 10 МПа. Атрыманы такім чынам мэтаноль зьмяшчае ваду і прымешкі іншых сьпіртоў (этанолю, прапанолю і вышэйшых сьпіртоў) і можа быць ачышчаны [[рэктыфікацыя]]й. Сусьветнае спажываньне мэтанолю ў 2015 годзе склала каля 70 млн тонаў&lt;ref name=&quot;methanol&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|title=The changing face of the global methanol industry|work=CHEMWEEK’S LAB|publisher=IHS Chemical Week|accessdate=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225959/http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;CO{} + 2 H2 -&gt;[\text{250 °C, 10 МПа}][\text{кат.}] CH3OH&lt;/chem&gt;

Этаноль і прапаноль-2 атрымліваюць шляхам [[гідратацыя|гідратацыі]] адпаведных алькенаў — [[этылен]]у і [[прапілен]]у. У прамысловасьці выкарыстоўваюць два варыянты гідратацыі, як то серчанакісьлінную і каталітычную. Серчанакісьлінная гідратацыя ўлучае ў сябе [[абсарбцыя|абсарбцыю]] этылену канцэнтраванай [[серчаная кісьля|серчанай кісьлі]] (94—98 %) пры тэмпэратуры 80 °C і ціску 1,3—1,5 МПа і далейшы [[гідроліз]] утвораных сульфаэтэраў вадою. Другі мэтад гідратацыі заснаваны на выкарыстаньні [[фосфарная кісьля|фосфарнай кісьлі]], нанесенай на [[сылікагель]] або іншую падкладку, як [[каталізатар]]. Сумесь дэіянізаванай вады і этылену награваюць да тэмпэратуры 300 °C пад ціскам 6—8 МПа, а атрыманы этаноль чысьцяць рэктыфікацыяй. Гэтыя мэтады дазваляюць атрымаць этаноль, які зьмяшчае 5 % вады паводле масы. Атрыманьне бязводнага этанолю (99,9 %) грунтуецца на [[азэатропная адгонка|азэатропным выдаленьні]] вады з [[бэнзол]]ам{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|69—74}}. Паводле зьвестак на 2003 год, сусьветная вытворчасьць этанолю толькі гідратацыяй этылену сягала 6 млн тонаў у год&lt;ref name=&quot;berg&quot;&gt;{{cite web|author=Berg Ch.|datepublished=2004-04|url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A&amp;O-2004.html|title=World Fuel Ethanol - Analysis and Outlook|publisher=The Online Distillery Network for Distillers &amp; Fuel Ethanol Plants Worldwide|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Ogvtx2?url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A|archivedate=2011-08-21|accessdate=2020-12-07|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2SO4 -&gt;[][\text{80 °C, 1,3—1,5 МПа}] C2H5OSO3H{}, (C2H5O)2SO2 -&gt;[\ce{H2O}] C2H5OH{} + H2SO4&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2O -&gt; [\ce{H2SO4 / SiO2}][\text{300 °C, 6—8 МПа}] C2H5OH&lt;/chem&gt;

Сусьветная вытворчасьць паліўнага этанолю ў 2015 годзе паводле зьвестак Renewable Fuel Association склала блізу 77 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|title=World Fuel Ethanol Production|publisher=Renewable Fuel Association|lang=en|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118214657/http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Для гідратацыі прапілену патрабуюцца мякчэйшыя ўмовы. Серчанакісьлінны працэс робяць пры пакаёвай тэмпэратуры і канцэнтрацыі серчанай кісьлі, роўнай 70—75 %, а каталітычная гідратацыя робіцца пры тэмпэратуры 180 °C і 4 МПа. Часам для гідратацыі прапілену выкарыстоўваюць вальфрамавы каталізатар (WO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 250 °C і 25 МПа). Сусьветная вытворчасьць прапанолю-2 у 2008 годзе складала 1,8 млн тонаў&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Papa A. J.|частка=Propanols|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a22_173.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|title=Isopropanol (IPA) CAS No: 67-63-0|work=Chemical intelligence|publisher=ICIS.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oi9TBq?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ipa&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2010-01|url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|title=Isopropyl Alcohol (IPA)|work=WP Report|publisher=SRI Consulting|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oihmvj?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|76—79}}.

Таксама рэакцыяй гідратацыі ў прамысловасьці атрымліваюць этыленгліколь, то бок адзін з найважнейшых прадуктаў хімічнай прамысловасьці, які вырабляецца ў колькасьці 19,9 млн тонаў штогод&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished = 2010-01|url = http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|title = Ethylene Glycol|work = WP Report|publisher = SRI Consulting|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OjinzI?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|archivedate = 2011-08-21|accessdate = 2010-05-25|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Ён выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасьцях для вытворчасьці [[антыфрыз]]у і [[хімічныя валокны|валокнаў]]. Сыравінай для гэтага сынтэзу служыць [[тленьнік этылену]], які здабываецца простым атляненьнем этылену кіслародам паветра. Ператварэньне тленьніку этылену ў этыленгліколь адбываецца пры награваньні ягонай сумесі з 20-кратным мольным лішкам вады да 200 °C без каталізатара. Этыленгліколь затым адлучаецца ад вады і прадуктаў [[алігамэр]]ызацыі ў выніку пасьлядоўных рэктыфікацыяў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Rebsdat S., Mayer D.|частка=Ethylene Glycol|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a10_101}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Ethylene glycol production.png|300пкс|Схема прамысловага сынтэзу этыленгліколю.]]

Прамысловае здабыцьцё прапанолю-1 заснаванае на рэакцыі [[карбанілаваньне|гідрафармілаваньня]] [[этылен]]у і далейшым [[гідрыраваньне|гідрыраваньні]] атрыманага [[прапаналь|прапаналю]]. Гідрафарміляваньне ладзіцца пры тэмпэратуры 90—130 °C, агульным ціску прапілену, аксыду вугляроду(II) і вадароду, роўным 2,8 МПа, і ў прысутнасьці 500 [[мільённая частка|мч]] [[род (элемэнт)|родывага]] каталізатара. Другая стадыя бярэцца пры тэмпэратуры 110—150 °C у лішку вадароду на розных мэталічных каталізатарах (выкарыстоўваюцца камбінацыі злучэньняў [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[нікель|нікелю]] і [[хром]]у)&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot; /&gt;. Аб’ёмы сусьветнай вытворчасьці прапанолю-1 на 2003 год складалі 0,14 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|title = Product Safety Assessment DOW n-Propanol|format = pdf|publisher = The Dow Chemical Company|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170716012533/http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|archivedate = 2017-07-16|accessdate = 2010-05-25|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;
 C2H4{} + CO{} + H2 -&gt;[\ce{Rh}~\text{кат.}][\text{90—130°C, 2,8 МПа}]
 CH3CH2CHO -&gt;[\ce{H2},~\text{кат.}][\text{110—150°C, 0,14—1,0 МПа}]
 CH2CH2CH2OH
&lt;/chem&gt;

Гліцэрыну атрымліваюць як пабочны прадукт ператварэньня тлушчаў у [[тлустыя кісьлі]] і [[мэтылявыя этэры тлустых кісьляў]]. Гэты працэс ляжыць у аснове здабыцьця [[біядызэль|біядызэлю]], пры гэтым на кожную тону біядызэлю ўтвараецца 100 кг гліцэрыны. Такім мэтадам сынтэзуюць 1,5 млн тонаў гліцэрыны штогод, паводле зьвестак на 2004 год, пры гэтым, паводле прагнозаў, гэтыя аб’ёмы будуць расьці ў сувязі з павелічэньнем цікавасьці да альтэрнатыўных відаў паліва. Тлушчы гідралізуюць пры 220—260 ° C і ціску 2—6 МПа, альбо [[пэраэтэрыфікацыя|пэраэтэрыфікуюць]] мэтанолем. Расшчапленьне тлушчаў пад узьдзеяньнем лугу або карбанатаў ужываецца ў абмежаваным маштабе, напрыклад, пры вытворчасьці [[мыла]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Christoph R., Schmidt B., Steinberner U., Dilla W., Karinen R.|частка=Glycerol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a12_477.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chpd&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Speight J. G.|загаловак = Chemical Process and Design Handbook|спасылка = https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|выдавецтва = McGraw-Hill|год = 2002|isbn = 0-07-137433-7|pages = 2.251|ref = Speight}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;survey&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chenier Ph. J.|загаловак = Survey of Industrial Chemistry|спасылка = https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|выданьне = Third Edition|месца = New York|выдавецтва = Kluwer Academic / Plenum Publishers|год = 2002|pages = 242|ref = Chenier|isbn = 0-306-47246-5}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Glycerol production.png|650пкс|Схема прамысловай вытворчасьці гліцэрыны.]]

Вышэйшыя тлустыя сьпірты вырабляюць некалькімі спосабамі, сярод якіх [[гідрагеналіз]] мэтылявых этэраў тлустых кісьляў, атрыманых пэраэтэрыфікацыяй тлушчаў, а таксама гідрафармілаваньне алькенаў і алігамэрызацыя этылену з наступным атляненьнем (мэтад Цыглера). Штогод у сьвеце вырабляецца 2,15 млн тонаў вышэйшых тлустых сьпіртоў на 2003 год&lt;ref name=&quot;pav&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Ланге К. Р.|загаловак = Поверхностно-активные вещества: синтез, свойства, анализ, применение|арыгінал = Surfactants. A Practical Handbook|адказны = Пер. с англ|месца = Санкт-Пецярбург|выдавецтва = «Профессия»|год = 2004|старонкі = 18—20|isbn = 5-93913-068-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Brackmann B., Hager C.-D.|url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|title=The Statistical World of Raw Materials, Fatty Alcohols and Surfactants|work=CESIO 6th World Surfactants Congress, Berlin, June 20–23, 2004|publisher=Laboratory of Formulation, Interfaces, Rheology and Processes FIRP (Venezuela)|accessdate=2010-09-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616OjD1q5?url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.

Для некаторых сьпіртоў найважнейшую ролю ў прамысловым сынтэзе граюць біяхімічныя мэтады. У прыватнасьці, аб’ёмы вырабленага біяэтанолю значна перавышаюць аб’ёмы сынтэтычнага этанолю. Грунтам у біяхімічнага атрыманьня этанолю ёсьць кісьлінны або [[фэрмэнты|фэрмэнтатыўны]] [[гідроліз]] расьліннай сыравіны з наступнай анаэробнай [[сьпіртавое закісаньне|сьпіртавой фэрмэнтацыяй]] (зброджваньнем) утвораных вугляводаў [[дрожджы|дрожджамі]] або некаторымі відамі [[бактэрыі|бактэрыяў]]. У прыватнасьці, дрожджы ўважаюцца за вельмі зручныя мікраарганізмы дзеля шырокага прамысловага выкарыстаньня. Фэрмэнтацыя пад узьдзеяньнем дражджоў вызначаецца высокай [[сэлектыўнасьць|сэлектыўнасьцю]], нізкім назапашваньнем пабочных прадуктаў, высокай дзельлю ў выніку этанолю, высокай хуткасьцю працэсу, добрай талерантнасьцю дражджоў да павышаных канцэнтрацыяў этанолю і субстрату. Сыравінай у гэтым працэсе могуць служыць лёгка фэрмэнтаваныя вугляводы, а таксама [[крухмал]] і іншыя арганічныя субстраты, якія неабходна папярэдне гідралізаваць да фэрмэнтаванай формы. Звычайна выкарыстоўваюць сельскагаспадарчыя культуры ([[цукровы бурак]], [[бульба]], [[збожжа]]), прадукты лясной гаспадаркі ([[драўніна]], [[салома]]), альбо сельскагаспадарчыя адкіды&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Kosaric N., Duvnjak Z., Farkas A., Sahm H., Bringer-Meyer S., Goebel O., Mayer D.|частка=Ethanol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a09_587.pub2}}&lt;/ref&gt;.

Вытворчасьць біябутанолю палягае на фэрмэнтацыі вугляводнай сыравіны з выкарыстаньнем бактэрыяў ''Clostridium acetobutylicum''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Hahn H.-D., Dämbkes G., Rupprich N., Bahl H., Frey G. D.|частка=Butanols|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a04_463.pub3}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстаньне ==

=== Эканамічная значнасьць ===
Абсяг выкарыстаньня сьпіртоў шматлікі і разнастайны, асабліва беручы пад улік найшырэйшы спэктар злучэньняў, якія стасуюцца да гэтай клясы. Разам з тым, з прамысловага пункту гледжаньня, толькі невялікі шэраг сьпіртоў мае прыкметны ўнёсак у глябальную сусьветную эканоміку.

У найважнейшую пяцідзясятку злучэньняў за 2002 год, якія вырабляе [[хімічная прамысловасьць]] [[ЗША]], зь сьпіртоў траплялі толькі [[мэтаноль]] (14-е месца) і [[этыленгліколь]] (29-е месца){{Зноска|Chenier|2002|Chenier|17—18}}. У наступныя 50 найважнейшых хімічных злучэнняў, паводле зьвестак за 1999 год, улучаны [[ізапрапілавы сьпірт]], ''н''-[[бутаноль-1|бутылявы сьпірт]], сынтэтычны [[этаноль]], [[прапіленгліколь]], [[дыэтыленгліколь]], [[2-этыльгексаноль]], [[бутандыёль-1,4]], [[сарбіт]] і [[гліцэрына]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|217—219}}.

Найбольш распаўсюджаным і карыстаным сьпіртам у сьвеце ёсьць [[этаноль]]. Ягоны сусьветны аб’ём спажываньня сягае блізу 65 млн тонаў. Сукупны сусьветны аб’ём спажываньня іншых сьпіртоў (акрамя этанолю) у розных кірунках карыстаньня складае каля 70 млн тонаў, паводле зьвестак на 2009 год.

=== Выкарыстаньне ў арганічным сынтэзе ===
Асноўная частка [[Мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] выкарыстоўваецца ў прамысловым сынтэзе [[фармальдэгід]]у шляхам высокатэмпэратурнага каталітычнага акісьленьня мэтанолю&lt;ref name=&quot;Petrochemical&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак = Petrochemical processes 1. Synthesis-gas Derivatives and Major Hydrocarbons|выданьне = 2nd ed|месца = Paris|выдавецтва = Editions Technip|год = 1989|том = 1|pages = 95—97|isbn = 2-7108-0562-5}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, з мэтанолю атрымліваюць [[трэт-бутыльмэтылявы этэр]], [[воцатная кісьля|воцатную кісьлю]] ({{iw|працэс Мансанта||en|Monsanto process}}){{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|53}}, [[Дымэтыланілін|N,N-дымэтыланілін]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|1.3}}, [[мэтыламіны]] і [[хлёрмэтан]]&lt;ref name=&quot;lebedev&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Лебедев Н. Н.|загаловак=Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза: Учебник для вузов|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5724500086|выданьне=4-е изд., перераб. и доп|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1988|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5724500086/page/132 132]|isbn=5-7245-0008-6|ref=Лебедев}}&lt;/ref&gt;.

З этанолю ў прамысловасьці вырабляюць [[дыэтылявы этэр]] (мэтадам дэгідратацыі пры тэмпэрытуры 250 °C над [[аксід алюміна|Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]){{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|188}}, [[хляраль]]{{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|133}}, [[ацэтальдэгід]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|31—33}} і [[этылацэтат]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|2.212}}. [[Ізапрапілявы сьпірт]] пры каталітычным вадкафазным дэгідрыраваньні на [[нікель Рэнэя|нікелі Рэнэя]] пры 150 °C ператвараюць у [[ацэтон]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|127—133}}. Асноўным прадуктам, што здабываюць з [[бутаноль-1|бутанолю]], ёсьць [[бутылакрылат]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|234}}.

=== У якасьці паліва ===
{{Асноўны артыкул|Біяпаліва}}
Дзеля паліўных мэтаў сёньня выкарыстоўваюцца ў прамысловых аб’ёмах тры сьпірты, як то мэтаноль, этаноль і бутаноль-1, што павязанае, перш за ўсё, з іхняй камэрцыйнай дасяжнасьцю і мажлівасьцю масавай вытворчасьці з расьліннай сыравіны (акрамя мэтанолю). Пры гэтым магчыма выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці паліва ў чыстым выглядзе, як то розных мешанкаў з бэнзінам або дызэльным палівам&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|title = Использование этилового спирта в качестве компонента автомобильного бензина. Анализ нормативной документации|work = Законы и практика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221004145/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;, а таксама як аксігенавальныя дадаткі (да 10 %) дзеля павышэньня [[актанавы лік|актанавага ліку]] і зьніжэньня таксычнасьці адпрацаваных газаў&lt;ref name=&quot;oxigen&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А., Кунашев Л. Х., Царев А. В., Капустин В. М.|загаловак = Применение алифатических спиртов в качестве экологически чистых добавок в автомобильные бензины|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2010-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100923034523/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561&amp;cat_id=7&amp;page_id=1|title = Использование спиртов как добавок к нефтяным топливам|work = Альтернативные топлива, энергетика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2011-11-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20111104204028/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Асобным напрамкам ёсьць выкарыстаньне мэтанолю дзеля [[пераэтэрыфікацыя|пераэтэрыфікацыі]] тлушчаў у вытворчасьці [[біядызэль|біядызэлю]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|title = Биодизель|publisher = Российская Национальная Биотопливная Ассоциация|accessdate = 2010-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821113501/http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|archivedate = 2010-08-21|url-status = dead|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Пануючым паліўным сьпіртам ёсьць этаноль. Паводле ацэнак экспэртаў, на 2009 год 80—90 % усяго вырабленага ў сьвеце этылевага сьпірту было выкарыстана ў гэтых мэтах і склала 73,9 млрд літраў ці блізу 58 млн тонаў&lt;ref name=&quot;sriethanol&quot;&gt;{{cite web|author = Linak E., Inoguchi Y., Janshekar H.|date = 2009-04|url = http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|title = Ethanol|work = CEH Report|publisher = SRI Consulting|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OzgUly?url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2010-03-21|url = http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|title = Global ethanol production to reach 85.9 billion litres in 2010: Global Renewable Fuels Alliance releases 2010 biofuels production forecast|work = Press Release|publisher = Global Renewable Fuels Alliance|accessdate = 2010-05-25|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/659Xjdi2W?url=http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|archivedate = 2012-02-02|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Галоўнымі прычынамі, якія паслужылі актыўнаму вывучэньню сьпіртоў як альтэрнатыўнага паліва, ёсьць&lt;ref name=&quot;bioethanol&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А.|загаловак = Актуальные аспекты применения топливного этанола в России и США|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2007-07-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070715100431/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf}}&lt;/ref&gt;:
* рост цэнаў на [[нафта|нафту]] і [[прыродны газ|газ]], а таксама вычэрпнасьць гэтых рэсурсаў у будучыні;
* сьпірты маюць высокія эксплюатацыйныя якасьці, а прадукты згараньня ўтрымліваюць менш шкодных рэчываў;
* сьпірты могуць вырабляцца біяхімічным шляхам з адкідаў харчовай, дрэваапрацоўчай і цэлюлёзна-папяровай вытворчасьці, што адначасна разьвязвае праблему ўтылізацыі.

Разам з тым, масавае выкарыстаньне памянёных сьпіртоў як маторнага паліва, акрамя як з эканамічных прычынаў, мае шэраг недахопаў&lt;ref&gt;{{cite web|author=Smith J. L., Workman J. P.|date=2004-12|url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|title=Alcohol for Motor Fuels|publisher=Colorado State University Extension|accessdate=2010-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P73UUn?url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
* мэтаноль і этаноль маюць у параўнаньні з бэнзінам меншую энэргаэфэктыўнасьць і, адпаведна, забясьпечваюць большы выдатак;
* нізкія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў могуць служыць чыньнікам утварэньня паравых коркаў, што можа істотна ўскладніць працу рухавіка;
* [[гіграскапічнасьць]] сьпіртоў, а таксама іхняя распушчальнасьць у вадзе можа прывесьці да рэзкага зьніжэньня магутнасьці пры трапленьні вільгаці ў паліўную сыстэму;
* сьпірты маюць істотна больш высокія каразійныя ўласьцівасьці ў параўнаньні з вуглевадародамі;
* адносна высокая [[цеплыня згараньня]] мэтанолю і этанолю можа служыць прычынай праблемы пры зьмешваньні гэтых сьпіртоў з паветрам і далейшага транспартаваньня праз упускны калектар рухавіка.

=== Прамысловае выкарыстаньне ===

==== Рашчыньнікі ====
Сярод [[распушчальнік]]аў шырокі распаўсюд маюць самыя розныя тыпы сьпіртоў, як то аднаатамныя ([[мэтаноль]], [[прапаноль-2]]) і шмататамныя ([[этыленгліколь]], [[гліцэрына]]); аліфатычныя ([[этаноль]], [[бутаноль-1]]) і цыклічныя ([[цыклагексаноль]]). Сьпірты стасуюцца да палярных распушчальнікаў і ўжываюцца ў розных галінах прамысловасьці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Дринберг С. А., Ицко Э. Ф.|загаловак = Растворителя для лакокрасочных материалов: Справочное пособие|выданьне = 2-е изд., перераб. и доп|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1986|старонкі = 51}}&lt;/ref&gt;. Сусьветны аб’ём спажываньня сьпіртоў як распушчальнікаў паводле зьвестак на 2013 год склаў каля 6,5 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|title = Market Study: Solvents (3rd edition)|work = Chemicals|publisher = Ceresana|accessdate = 2017-11-07|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171107165559/http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|archivedate = 2017-11-07|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Найбольш распаўсюджаным сьпіртам сярод распушчальнікаў ёсьць [[этаноль]]. Гэтак ягоны сусьветны аб’ём спажываньня дзеля гэтых мэтаў на 2009 год перавышаў 3,5 млн тонаў на год&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|title = Ethanol Uses and Market Data|work = Chemical Intelligence|publisher = ICIS.com|accessdate = 2010-09-14|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P7WljJ?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Іншымі папулярнымі распушчальнікамі ёсьць мэтаноль і ізапрапаноль з аб’ёмамі спажываньня большым за 1 млн тон на год.

Выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці распушчальнікаў улучае ў сябе наступныя напрамкі&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|title = 2-Propanol|work = Environmental Health Criteria (EHC) Monographs|publisher = International Programme on Chemical Safety (IPCS) INCHEM|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P86yCf?url=http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;:
* Тэхналягічны распушчальнік: [[экстракцыя]] і ачыстка натуральных прадуктаў ([[тлушчы]] і [[алей|алеі]], [[смала|смолы]], [[воск]], прыродныя [[фарбавальнікі]] і [[араматызатары]], [[альгінаты]], [[вітаміны]], [[алькалёіды]], [[водарасьці|багавіньне]]), носьбіт у харчовай прамысловасьці, ачыстка, [[крышталізацыя]] і [[асаджэньне]] арганічных хімічных рэчываў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фарбаў і пакрыцьцяў, як то распушчэньне сынтэтычных палімэрных матэрыялаў ([[ляк]]і, [[смала|смолы]], [[клей|клеі]] і г. д.), складальнік [[цэмэнт]]аў, фарбаў і атраманту.
* Ачышчальнік: вытворчасьць электронных кампанэнтаў, мэталічных паверхняў, фатаплёнак і фотапаперы, шклоачышчальнік і іншае, складальнік вадкага мыла і мыйных сродкаў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фармацэўтычнай прадукцыі, [[парфумэрыя|парфумэрыі]] і [[касмэтыка|касмэтыкі]].
* Распушчальнік у [[аэразоль|аэразолях]] (бытавых і мэдычных).

==== Паверхнева-актыўныя і мыйныя рэчывы ====
{{Асноўны артыкул|Паверхнева-актыўныя рэчывы}}
Найважнейшай сыравінай у вытворчасьці сучасных [[Паверхнева-актыўныя рэчывы|паверхнева-актыўных рэчываў]] (ПАР) для сынтэтычных мыйных сродкаў ёсьць [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]], зь якіх у залежнасьці ад рэагента вылучаюць [[неіянагенныя паверхнева-актыўныя рэчывы|неіянагенныя]] або [[аніённыя паверхнева-актыўныя рэчывы|аніённыя ПАР]]&lt;ref name=&quot;surfactants&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Chemistry and Technology of Surfactants|адказны = Edited by Richard J. Farn|выдавецтва = Blackwell Publishing Ltd|год = 2006|allpages = 5—6|isbn = 978-14051-2696-0}}&lt;/ref&gt;.

Сусьветны аб’ём выкарыстаньня вышэйшых тлустых сьпіртоў у вытворчасьці ПАР у 2000 годзе складаў 1,68 млн тонаў&lt;ref name=&quot;surfactants&quot; /&gt;. У 2003 годзе блізу 2,5 млн тонаў ПАР было выраблена на грунце вышэйшых тлустых сьпіртоў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Dierker M., Schäfer H. J.|загаловак = Surfactants from oleic, erucic and petroselinic acid: Synthesis and properties|спасылка = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf|мова = en|выданьне = European Journal of Lipid Science and Technology|год = 2010|том = 112|нумар = 1|старонкі = 122|archivedate = 2014-03-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306200107/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf}}&lt;/ref&gt;.

==== Палімэрныя матэрыялы і іхнія кампанэнты ====
Сьпірты маюць важнае прыкладаньне як зыходныя манамэры дзеля сынтэзу [[Палімэры|палімэрных матэрыялаў]] шляхам [[Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі]]. Галоўным чынам, на аснове сьпіртоў сынтэзуюць [[поліэтэры]] і [[поліўрэтаны]]. Найважнейшымі прыкладамі такіх сынтэтычных палімэраў ёсьць [[поліэтылентэрэфталят]], [[полібутылентэрэфталят]], атрыманыя з [[фталевая кісьля|тэрэфталевай кісьлі]] і [[этыленгліколь|этыленгліколю]] або [[1,4-бутандыёль|1,4-бутандыёлю]] адпаведна. Полікандэнсацыяй [[гліколі|гліколяў]], [[гліцэрына|гліцэрыны]] або [[пэнтаэрытрыт]]у з [[фталевы ангідрыд|фталевым ангідрыдам]] атрымліваюць [[алькідныя смолы]], якія шырока выкарыстоўваюцца ў вырабніцтве лякаў і фарбаў. Поліўрэтаны здабываюць полікандэнсацыяй [[ізацыянаты|ізацыянатаў]] з гліколямі або шмататамнымі сьпіртамі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Chanda M., Roy S. K.|загаловак = Industrial Polymers, Specialty Polymers, and Their Applications|спасылка = https://archive.org/details/industrialpolyme00chan|месца = Boca Raton|выдавецтва = CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год = 2009|pages = [https://archive.org/details/industrialpolyme00chan/page/n17 1]—55—1-58, 1-97—1-98|isbn = 978-1-4200-8058-2}}&lt;/ref&gt;.

Сьпірты таксама выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці складанаэтэрных і дыэтэрных [[плястыфікатар]]аў для палімэраў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Барштейн Р. С., Кирилович В. И., Носовский Ю. Е.|загаловак = Пластификаторы для полимеров|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|старонкі = 19—20}}&lt;/ref&gt;.

==== Гідраўлічныя вадкасьці і змазачныя матэрыялы ====
Дзеля атрыманьня негаручых гідраўлічных вадкасьцей выкарыстоўваюць водныя рашчыны, якія зьмяшчаюць гліцэрыну і этаноль. У вытворчасьці [[тормазная вадкасьць|тормазных вадкасьцяў]] шырока выкарыстоўваюць [[этыленгліколь]] і этэры на ягонай аснове.

Многія сучасныя змазачныя матэрыялы маюць у сваім складзе [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] і іхнія этэры, дзякуючы іхняй нізкай таксычнасьці, высокай тэмпэратуры пошугу і бясьсьледнаму выпарэньню пры награваньні. Гэтыя ўласьцівасьці выкарыстоўваюцца для побытавага ўжываньня, а таксама для выпадкаў, калі эфэкт астуджэньня паверхні важнейшы за антыфрыкцыйныя ўласьцівасьці, напрыклад, пры сьвідраваньні, пілаваньні або іншай [[сьлесарства|сьлясарнай]] апрацоўцы мэталаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = Lubricants and Lubrication|адказны = Edited by Theo Mang and Wilfried Dresel|выданьне = 2nd edition|месца = [[Вайнхайм|Weinheim]]|выдавецтва = Wiley-VCH GmbH|год = 2007|pages = 516—517|isbn = 978-3-527-31497-3}}&lt;/ref&gt;.

==== Пэстыцыды ====
[[Файл:Dicofol chemical structure.png|значак|зьлева|Прэпарат для барацьбы з кляшчамі [[дыкаполь]] ёсьць араматычным сьпіртам.]]
Не зважаючы на тое, што незамешчаныя гранічныя аліфатычныя сьпірты маюць [[фунгіцыд]]ную або [[гербіцыд]]ную актыўнасьці, іхняе простае выкарыстаньне як [[пэстыцыдаў]] ня мае шырокага практычнага ўжываньня. Адным зь нямногіх напрамкаў ёсьць іхняе выкарыстаньне як [[рэгулятары росту расьлінаў|рэгулятар росту расьлінаў]]. Падобныя ўласьцівасьці маюць [[этаноль]], [[этыленгліколь]] і іншыя гліколі, некаторыя вышэйшыя тлустыя сьпірты{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|106—110}}.

Галагензамешчаныя сьпірты выяўляюць значна большую актыўнасьць і маюць [[ратыцыд]]ную, гербіцыдную і фунгіцыдную актыўнасьці. Гэтак, напрыклад, прэпарат [[гліфтор]], які ёсьць сумесьсю 1,3-дыфтарпрапанолю-2 і 1-фтор-3-хлёрпрапанолю-2, выкарыстоўваецца ў барацьбе з [[мышы|мышамі]], [[хамяковыя|хамяковымі]] ды [[байбак]]амі&lt;ref name=&quot;pest&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Мельников Н. Н.|загаловак = Пестициды. Химия, технология и применение|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1987|старонак = 710|ref = Мельников}}&lt;/ref&gt;.

Больш высокая біялягічная актыўнасьць назіраецца ў негранічных і араматычных сьпіртоў. [[Алілавы сьпірт]] мае ўжываньне як гербіцыд, шматлікія вышэйшыя негранічныя сьпірты ёсьць фэрамонамі вусякоў. Актыўнымі [[акарыцыд]]амі ёсьць некаторыя араматычныя біфэнілавыя сьпірты: [[дыкафоль]], [[хлёрфэнэтоль]], [[пракляноль]]&lt;ref name=&quot;pest&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|title=Proclonol|work=Compendium of Pesticide Common Names|publisher=Alan Wood’s Web site|accessdate=2010-09-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P8a6b0?url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Многія сьпірты ёсьць паўпрадуктамі для сынтэзу розных пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Unger T. A.|загаловак = Pesticide Synthesis Handbook|месца = New Jersey|выдавецтва = Noyes Publications|год = 1996|allpages = 1080|isbn = 0-8155-1401-8|ref = Unger}}&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у вытворчасьці [[гліфасат]]у выкарыстоўваецца [[мэтаноль]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|277}}, [[кратаксыфос]]у — [[α-мэтыльбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|294}}, [[пірэтроід]]аў трэцяга пакаленьня — [[3-фэнаксыбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|181—182}}.

Таксама сьпірты шырока выкарыстоўваюцца як няводны носьбіт для стварэньня таварных кампазыцыяў пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Guidance Manual for Selecting Protective Clothing for Agricultural Pesticide Operations|спасылка=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h|адказны=Contract No. 68-C9-0037|выданьне=Work Assignment 0-20|месца=Cincinatti|выдавецтва=U.S. EPA|год=1994|pages=45|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731150602/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h}}&lt;/ref&gt;.

=== Ужываньне ў вытворчасьці спажывецкай прадукцыі ===

==== Харчовая прамысловасьць ====
[[Файл:Alcohol by Country.png|значак|Гадавое спажываньне алькаголю на душу насельніцтва (15+) у літрах у пераліку на чысты этаноль (2004)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|title=Global Status Report on Alcohol 2004|author=[[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]]|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQr80iS1?url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|archivedate=2013-03-27|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.]]
Асновай усіх сьпіртавых напояў ёсьць [[этаноль]], які атрымліваецца пры брузаваньні харчовай сыравіны, як то вінаграду, бульбы, [[пшаніца|пшаніцы]] і іншых прадуктаў з утрыманьнем [[крухмал]]у або [[цукар|цукру]]. Акрамя таго, этылявы сьпірт выкарыстоўваецца як кампанэнт некаторых [[харчовыя араматызатары|харчовых араматызатараў]], што на сёньня ёсьць шырокай практыкай у кулінарыі, пры выпеках кандытарскіх вырабаў, вытворчасьці [[шакаляд]]у, [[цукерка|цукерак]], напояў, [[марозіва]], [[сочыва]], [[жэле]], [[павідла]]ў, [[канфітур]]аў і іншага. Аднак этанолям сьпіс сьпіртоў, ужываных у вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, не абмяжоўваецца. Сьпірты можна сустрэць сярод самых розных [[харчовы дадатак|харчовых дадаткаў]], напрыклад, [[гліцэрына]] (E422) выкарыстоўваецца як агент утрымоўчы вільгаць, распушчальнік, загушчальнік, разьдзяляльнік, плеўкаўтваральнік, сродак для капсуляваньня. Шэраг сьпіртоў маюць ужываньне як [[цукразаменьнік]]і ([[ксыліт]], [[маніт]], [[сарбіт]], [[эрытрыт]]), араматызатары ([[мэнтоль]]), фарбавальнікі ([[лютэін]]) і г. д.&lt;ref name=&quot;giord&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сарафанова Л. А.|загаловак = Пищевые добавки: Энциклопедия|выданьне = 2-е изд., испр. и доп|месца = СПб.|выдавецтва = ГИОРД|год = 2004|старонак = 808|isbn = 5-901065-79-4}}&lt;/ref&gt;

==== Парфумэрыя, касмэтыка і побытавая хімія ====
Сьпірты даволі шырока выкарыстоўваюцца як араматычныя рэчывы дзеля складаньня кампазыцыяў у парфумэрна-касмэтычнай прамысловасьці і вытворчасьці араматызатараў для пабытавай хіміі і іншай спажывецкай прадукцыі ([[гераніёль]], [[нэроль]], [[цытранэлёль]], [[мэнтоль]] і іншыя). Апроч наданьня водару, у парфумэрна-касмэтычнай прадукцыі сьпірты выкарыстоўваюцца і ў іншых мэтах&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|title=List of Functions|work=Cosmetics CosIng|publisher=European Commission. Health and Consumers|accessdate=2010-09-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P91bb8?url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;:
* [[антыўсьпеньвальнік]]і: [[этаноль]], [[прапаноль-1]], [[прапаноль-2]], гексаноль;
* антыкаразійныя рэчывы: 2-дымэтыламіна-2-мэтылпрапаноль-1;
* антымікробныя прэпараты: 2,4-дыхлёрбэнзілавы сьпірт, (этылендыёксы)дымэтаноль;
* [[антыаксыдант]]ы: тыадыгліколь;
* антыстатыкі: [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] (С&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;);
* гідратропныя рэчывы: гексаноль;
* маскавальныя сродкі: бутандыёль-2,3, 2-бэнзілгептаноль-1, [[барнэоль]], 3,7-дымэтылнанадыен-1,6-ол-3;
* [[кансэрвант]]ы: [[2-бром-2-нітрапрапандыёль-1,3]], [[бэнзілавы сьпірт]], [[1,1,1-трыхлёр-2-мэтылбутаноль-2]];
* [[ахаладжальнік]]і: мэнтоль, 3-мэтаксыпрапандыёль-1,2;
* [[плястыфікатар]]ы: актандыёль-1,8, 2,2-дымэтыльпрапандыёль-1,3;
* процісэбарэйныя сродкі: ундэканоль-1;
* сувязныя: даказаноль-1, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;22&lt;/sub&gt;);
* зьмякчальнікі: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;); вышэйшыя гліколі (С&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;30&lt;/sub&gt;);
* сродкі для завіўкі або выпростваньня валасоў: [[дытыятрэітоль]], 3-мэркаптапрапандыёль-1,2;
* стабілізатары эмульсіяў: 7-дэгідрахалестэрын, 3-(актадэцылаксы)прапандыёль-1,2, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt;);
* стабілізатары пеніцы: дэканоль-1, [[мірыстылявы сьпірт]], [[цэтылявы сьпірт]], [[стэарылявы сьпірт]];
* увільгатняльнікі: гексантрыёль-1,2,6, бутандыёль-1,2, бутандыёль-2,3, 2-бутылактаноль-1, [[гліцэрына]];
* фіксатары валасоў: 2-(2-амінаэтаксы)этаноль;
* эмульгатары: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;40&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;60&lt;/sub&gt;).

=== Стасаваньне ў мэдыцыне ===
Асноўным сьпіртам, які ўжываецца ў мэдычных мэтах, ёсьць [[этаноль]]. Яго выкарыстоўваюць як вонкавы [[антысэптык|антысэптычны]] і раздражняльны сродкі для падрыхтоўкі кампрэсаў і абціраньняў. Яшчэ больш шырока ўжываецца этылявы сьпірт дзеля падрыхтоўкі розных настоек, разводзіваў, [[экстракт]]аў і іншых лекавых формаў&lt;ref name=&quot;m2&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Машковский М. Д.|загаловак = Лекарственные средства: В 2 томах|выданьне = 14-е изд., перераб., исправ. и доп|месца = Масква|выдавецтва = ООО «Издательство Новая Волна»: Издатель С. Б. Дивов|год = 2002|том = 2|старонкі = 382|isbn = 5-7864-0129-4}}&lt;/ref&gt;.

Ужываньне сьпіртоў як уласна лекавы сродак ня вельмі пашырана, аднак шматлікія прэпараты з фармальнай наяўнасьці гідраксільнай групы можна далучыць да разгляданай клясы арганічных злучэньняў ([[кленбутэроль]], [[хлёрбутаноль]], [[маніт]], [[эстрадыёль]] і іншыя). Напрыклад, у пераліку 10 найважнейшых рэцэптурных прэпаратаў ЗША ў 2000 годзе 6-ы радок займаў [[альбутэроль]], які ўтрымлівае гідраксільную групу{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|421}}.

=== Іншыя абсягі ===
Сёньня цяжка знайсьці сфэры практычнай дзейнасьці чалавека, дзе бы не было выкарыстаньня сьпіртоў у рознай ролі. Можна вылучыць наступныя малазначныя напрамкі выкарыстаньня:
* [[пенаўтваральнік]]і для [[флятацыя|флятарэагентаў]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Флотация|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 207—208|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;;
* зыходныя прадукты для атрыманьня выбуховых рэчываў, а таксама іхнія кампанэнты (гліцэрыну ўжываюць дзеля сынтэзу [[нітрагліцэрына|нітрагліцэрыны]], [[этыленгліколь]] — [[этыленглікольдынітрат]]у, [[пэнтаэрытрыт]] — [[пэнтаэрытрыттэтранітрат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Орлова Е. Ю.|загаловак = Химия и технология бризантных взрывчатых веществ: Учебник для вузов|выданьне = 3-е изд., перераб|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1981|старонкі = 263, 278, 281}}&lt;/ref&gt;);
* зыходныя прадукты для атрыманьня атрутных рэчываў, а таксама кампанэнты для іхняй дэгазацыі (ніжэйшыя сьпірты ўжываюцца дзеля сынтэзу фасфарарганічных баявых атрутных рэчываў: [[табун (хімічная зброя)|табуну]] або [[дыізапрапілфтарфасфат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 1|старонкі = 271, 288}}&lt;/ref&gt;; [[манаэтаналамін]] і [[мэтыльцэлазальв]] ужываюцца для [[дэгазацыя|дэгазацыі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З., Франц П., Варнке В.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем., под редакцией акад. И.&amp;nbsp;Л. Кнунянца и д-ра хим. наук Р.&amp;nbsp;Н. Стерлина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 2|старонкі = 317}}&lt;/ref&gt;).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак=Petrochemical processes 2. Major Oxygenated, Chlorinated and Nitrated Derivatives|месца=Paris|выдавецтва=Editions Technip|год=1989|том=2|нумар=2nd ed|isbn=2-7108-0563-4|ref=ChauvelLefebvre}}
* {{кніга|аўтар=Chenier Ph. J.|спасылка=https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|загаловак=Survey of Industrial Chemistry|месца=New York|выдавецтва=Kluwer Academic / Plenum Publishers|год=2002|нумар=Third Edition|isbn=0-306-47246-5|ref=Chenier}}
* {{кніга|аўтар=Speight J. G.|спасылка=https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|загаловак=Chemical Process and Design Handbook|выдавецтва=McGraw-Hill|год=2002|старонак=2.251|isbn=0-07-137433-7|ref=Speight}}
* {{кніга|аўтар=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|загаловак=Органическая химия|выданьне=3-е изд.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=2|isbn=978-5-94774-614-9|ref=Реутов}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Этаноль] на The Periodic Table of Videos{{ref-en}}.
* [https://www.britannica.com/science/alcohol Алькаголь]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}.
* [https://web.archive.org/web/20200920121325/https://sites.duke.edu/apep/module-1-gender-matters/content/content-what-is-alcohol/ Што такое алькаголь?]. Duke University{{ref-en}}.
* [https://study.com/academy/lesson/alcohol-in-chemistry-types-uses-formula.html Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула]. Study.com{{ref-en}}.
* [https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Supplemental_Modules_(Organic_Chemistry)/Alcohols Алькаголі]. LibreTexts{{ref-en}}.

[[Катэгорыя:Сьпірты| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>rf99ke8tjs2p01a05mhtofvc36n5iqf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697711</id>
      <parentid>2697710</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T11:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Спірты?oldid=4994758</comment>
      <origin>2697711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165095" sha1="j8wts9y1dipr726v5rths48v4pdomcw" xml:space="preserve">[[Файл:Methanol-3D-balls.png|thumb|250px|Прасторавая пабудова [[мэтаноль|мэтанолю]] — прасьцейшага сьпірту.]]
[[Файл:Hydroxyl3D.png|значак|185px|Адметная асаблівасьць сьпіртоў — гідраксільная група пры насычаным атаме [[вуглярод]]у — на малюнку вылучаная чырвоным ([[тлен|кісларод]]) і шэрым колерам ([[вадарод]]).]]
'''Сьпірт''' — [[арганічная хімія|арганічнае]] [[хімічнае злучэньне]], утворанае з [[вуглевадарод|вуглевадароднага]] [[радыкал (хімія)|радыкалу]] ды адной ці некалькіх [[гідраксільная група|гідраксільных групаў]] (''-OH''). У залежнасьці ад колькасьці гідраксільных групаў вылучаюцца ''аднаатамныя'' (''алькаголі''), ''двухатамныя'' (''гліколі''), ''трохатамныя'' і ''шмататамныя'' сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць [[бэнзол|бэнзольнае ядро]], называюцца ''араматычнымі'' (напрыклад, [[фэноль]]). Ніжэйшыя сьпірты — [[вадкасьць|вадкасьці]], вышэйшыя — [[цьвёрдае рэчыва|цьвёрдыя рэчывы]]. Сьпірты ёсьць слабымі [[кісьля|кісьлямі]], могуць утвараць [[соль|солі]] ([[алькагаляты]]). Вытворнымі ад сьпіртоў зьяўляюцца [[складаныя этэры|этэры]], [[тлушч|тлушчы]].

У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца [[этаноль]] (''CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;–CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;–OH''), які атрымліваецца пры [[браджэньне|браджэньні]] [[цукар|цукру]] ды зьяўляецца асноваю [[сьпіртовы напой|алькагольных напояў]], таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У [[хімічная прамысловасьць|хімічнай прамысловасьці]] выкарыстоўваюцца [[мэтаноль]], [[гліцэрын]], [[фэноль]], [[этыленгліколь]] ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататамныя сьпірты ўваходзяць у склад [[замяняльнікі цукру|замяняльнікаў цукру]].

Сьпірты складаюць вялікую і разнастайную клясу злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты лічацца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня [[арганічны сынтэз|арганічнага сынтэзу]], і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты ёсьць важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні.

== Этымалёгія ==
Слова ''алкаго́ль'' у [[беларуская мова|беларускую мову]], як і ва ўсе мовы Эўропы, патрапіла з [[лацінская мова|лацінскай мовы]]. Свой жа пачатак яно бярэ ад [[Сярэдневечча|сярэдневечнага]] {{мова-ar|اَلْكُحْل|скарочана}} (''{{мова-la|al-kuḥl|скарочана}}'') — «парашкаваты [[антымон]]»&lt;ref name=&quot;Senning&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Senning A.|загаловак=Elsevier’s Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology|спасылка=https://archive.org/details/isbn_0444522395|выдавецтва=Elsevier|год=2007|allpages=434|isbn=978-0-444-52239-9}}&lt;/ref&gt;, якое, у сваю чаргу, праз [[арамэйскія мовы]] ({{мова-arc|כוחלא/ܟܘܚܠܐ|скарочана}}, ''kuḥlā'') запазычанае з [[акадзкая мова|акадзкай мовы]] ({{мова-akk|𒎎𒋆𒁉𒍣𒁕|скарочана}}, ''guḫlum'') з тым жа значэньнем. Паняцьце ўзьнікла ад альхімічнай мэтодыкі аднаўленьня хімічных рэчываў да «парашку», які быў, як меркавалася, чыстай [[сутнасьць|эсэнцыяй]] рэчыва. Падобным чынам, і [[этаноль|этылявы сьпірт]] ёсьць эсэнцыяй [[віно|віна]], ад чаго і адбылася ягоная [[трывіяльныя назвы|трывіяльная назва]] «вінны сьпірт»&lt;ref name=&quot;Senning&quot;/&gt; ці як традыцыйна па-беларуску казалі «віно гарэлае».

Слова ''сьпірт'' зьявілася ў беларускай мове ў першую чаргу праз [[польская мова|польскую мову]] ў форме ''сьпірытус'' яшчэ ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У сваю чаргу гэтае слова трапіла ў польскую мову празь [[нямецкая мова|нямецкую]]&lt;ref&gt;[https://nck.pl/projekty-kulturalne/projekty/ojczysty-dodaj-do-ulubionych/ciekawostki-jezykowe/SPIRYTUS SPIRYTUS]. Narodowe Centrum Kultury.&lt;/ref&gt;. У XIX стагодзьдзі пачала ўжывацца форма назвы ''сьпірт'' праз [[расейская мова|расейскую мову]], бо тэрыторыя сучаснай Беларусі да таго была анэксаваная [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Расейскае форма зьявілася ў часы маскоўскага цара [[Пётар I|Пятра I]] і была перайманьнем [[ангельскага мова|ангельскага]] слова ''spirit'', якое ў сваю чаргу вытворнае ад лацінскага ''spīritus'' — «дыханьне, дух, душа».

== Намэнклятура сьпіртоў ==

=== Сыстэматычны назвазбор ===
{{Асноўны артыкул|Сыстэматычная намэнклятура сьпіртоў і фэноляў}}
Паводле намэнклятуры [[Міжнародны зьвяз тэарэтычнай і дастасоўнай хіміі|IUPAC]] назвы простых сьпіртоў утвараюцца ад назваў адпаведных [[альканы|альканаў]] з дадаткам [[суфікс]]у «-оль», становішча якога пазначаецца [[арабскія лічбы|арабскай лічбай]].

'''Правілы пабудовы назваў сьпіртоў'''&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/
 |title = IUPAC Nomenclature of Organic Chemistry
 |publisher = ACD/Labs
 |accessdate = 2009-08-24
 |lang = en
 |archiveurl = https://www.webcitation.org/616OND4PZ?url=http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/
 |archivedate = 2011-08-21
 |url-status = live
}}&lt;/ref&gt;:

# Выбіраюць бацькоўскі вуглевадарод паводле найдаўжэйшага бесьперапыннага вуглевадароднага ланцугу, які ўтрымлівае гідраксільную групу. Ён складае базавую назву (паводле колькасьці атамаў вугляроду).
#: [[Файл:Principal chain in alcohols.png|500px]]
# Бацькоўскі вуглевадарод нумаруюць такім парадкам, каб гідраксільная група атрымала найменшы нумар у назове. Калі ж у злучэньні маюцца функцыянальныя групы старэйшыя за гідраксільную, тады гэтае правіла ўжываецца да старэйшай функцыянальнай групы.
# Старэйшая функцыянальная група пазначаецца ў выглядзе суфіксу (для гідраксільнай — ''-оль''), а астатнія замяшчальнікі — у выглядзе прыставак альфабэтным парадку. Іхняе становішча ў вуглевадародным ланцугу абазначаецца празь лічбы — ляканты, якія зьмяшчаюцца пасьля суфіксаў і перад прыстаўкамі&lt;ref&gt;{{кніга
|ref = Кан, Дермер
|аўтар = Кан Р., Дермер О.
|загаловак = Введение в химическую номенклатуру
|арыгінал = Introduction to Chemical Nomenclature
|адказны = Пер. с англ. Н. Н. Щербиновской, под ред. В. М. Потапова, Р. А. Лидина
|месца = Масква
|выдавецтва = «Химия»
|год = 1983
|старонкі = 129
}}&lt;/ref&gt;. Для шмататамных сьпіртоў перад суфіксам ''-оль'' пазначаецца колькасьць гідраксільных групаў (''-дыёль'', ''-трыёль'', ''-тэтраоль'' і г. д.).
#: [[Файл:Alcohols nomenclature.png|200px]]
# Калі пры розных варыянтах нумарацыі ланцуга гідраксільная група атрымлівае адзін і той жа лякант, тады ланцуг нумаруюць у тым напрамку, пры якім іншы замяшчальнік атрымлівае найменшы лякант.

=== Іншыя намэнклятуры ===
* '''Радыкала-функцыянальны назвазбор'''. У межах гэтай намэнклятуры назва ўтвараецца ад назвы клясы злучэньня (сьпірт) з дадаткам назваў радыкалаў, далучаных да гідраксільнай групы, як то этылявы сьпірт C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH, гексілавы сьпірт C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;OH, алілавы сьпірт СH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=CH−CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH.
* '''Рацыянальны назвазбор''' (карбінольны назвазбор) сьпіртоў разглядае іх як вытворныя [[мэтаноль|мэтанолю]] CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH, званага ў гэтым выпадку карбінолем, як то дымэтылькарбіноль (СH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СНOH, трыфэнількарбіноль (С&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COH.
* '''Трывіяльны назвазбор'''. У папулярнай і навуковай літаратуры можна нярэдка сустрэць гістарычныя, ці трывіяльныя, назвы сьпіртоў, якія з прычыны складзенай традыцыі выкарыстоўваюцца замест сыстэматычных назваў&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Леенсон И. А.
 |url = http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html
 |title = Откуда твоё имя?
 |work = Журнал «Химия и жизнь - XXI век»
 |publisher = Всякая всячина
 |accessdate = 2009-08-24
 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6HkQfL7XQ?url=http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html
 |archivedate = 2013-06-29
 |url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;. [[Трывіяльныя назвы]] звычайна паходзяць ад назвы прыроднай крыніцы здабыцьця таго ці іншага сьпірту. Гэтак, напрыклад, [[мэтаноль]] называюць драўняным сьпіртам, [[этаноль]] — вінным сьпіртам, [[гераніёль]] зьмяшчаецца ў [[гераніевы алей|гераніевым алеі]], а [[цэтылявы сьпірт]] раней атрымлівалі з тлушчу [[кашалёт]]аў ({{мова-la|cetus|скарочана}} — кіт). Некаторыя сьпірты атрымалі трывіяльныя назвы праз свае фізычныя ўласьцівасьці ([[гліцэрына]] ад {{мова-grc|γλῠκερός|glykeros}} — салодкі)&lt;ref name=&quot;Senning&quot;/&gt;. Сьпірты, вытворныя ад прыродных [[вугляводы|вугляводаў]], захоўваюць корань трывіяльнай назвы адпаведных вугляводаў ([[маніт]], [[ксыліт]], [[сарбіт]]).

== Гісторыя адкрыцьця ==
Хмельны расьлінны напой, які зьмяшчае [[этаноль]], вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасьці. Лічыцца, што ня менш чым за 8000 гадоў да нашай эры людзі былі знаёмыя з узьдзеяньнем закіслай садавіны, а пазьней — з дапамогай [[закісаньне|закісаньня]] атрымлівалі хмельныя напоі з этанолем у ім з садавіны і [[мёд]]у&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|title=9,000-Year-Old Beer Re-Created From Chinese Recipe|author=John Roach for National Geographic News|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F184WlhU?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|archivedate=2013-03-10|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;. Археалагічныя знаходкі сьведчаць, што ў [[Заходняя Азія|Заходняй Азіі]] [[вінаробства]] існавала яшчэ ў {{nobr|5400—5000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}, а на абшары сучаснага [[Кітай|Кітаю]], а менавіта ў правінцыі [[Хэнань]], знойдзеныя сьведчаньні вытворчасьці фэрмэнтаваных сумесяў з [[рыс]]у, мёду, [[Вінаградзіна|вінаграду]] і, магчыма, іншай садавіны, у эпоху раньняга [[нэаліт]]у, то бок ад 6500 да {{nobr|7000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Mousdale D. M.|загаловак=Biofuels: Biotechnology, Chemistry, and Sustainable Development|спасылка=https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous|месца=Boca Raton|выдавецтва=CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год=2008|pages=[https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous/page/n21 1]—2|isbn=978-1-4200-5124-7}}&lt;/ref&gt;.

Важнае адкрыцьцё, пра якое ўпершыню сьведчыць адзін з твораў, прыпісаных [[Джабір ібн-Гаян|Джабіру ібн-Гаяну]] IX стагодзьдзя н. э., зводзілася да таго, што {{iw|Дыстыляцыя праз соль|даданьне солі ў кіпячае віно|en|Salt-effect distillation}} павялічвае {{iw|Адносная лятучасьць пары|адносную лятучасьць|en|Relative volatility}} віна, і можа ўзвысіць узгаральнасьць  утворанай [[пара|пары]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}} (той жа кантэнт таксама даступны на [http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html сайце аўтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229003135/http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html |date=29 сьнежня 2015 }}).&lt;/ref&gt;. Упершыню сьпірт зь віна вылучылі ў {{nobr|VI—VII стагоддзях}} арабскія хімікі, а спосаб атрыманьня сьпірту зьмяшчаецца ў запісах пэрсыдзкага альхіміка [[Абу Бакр Мугамад ар-Разі|ар-Разі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Григорьева В. З.|загаловак=Водка известная и неизвестная. XIV-XX века|выдавецтва=Эннеагон Пресс|год=2007|старонкі=12|мова=ru|isbn=9785910510108}}&lt;/ref&gt;.
У [[Эўропа|Эўропе]] этылявы сьпірт быў атрыманы з прадуктаў закісаньня ў {{nobr|XI—XII стагодзьдзях}}, у [[Італія|Італіі]]&lt;ref name=&quot;ch-et&quot;&gt;{{кніга|частка = Этиловый спирт|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 994—997|мова = ru|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;.

У 1661 годзе ангельскі хімік [[Робэрт Бойль]] упершыню атрымаў мэтаноль [[Перапрацоўка нафты|перагонкай]] драўніны&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Myers R. L.|загаловак=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Giude|выдавецтва=Greenwood Press|год=2007|pages=174|мова=en|isbn=978-0-313-33758-1}}&lt;/ref&gt;. Абсалютаваны этаноль зь ягонай воднай рашчыны быў упершыню атрыманы ў 1796 годзе расейскім хімікам [[Тові Ловіц]]ам у перагонцы над [[паташ]]ам&lt;ref name=&quot;ch-et&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Forbes R. J.|загаловак=A Short History of the Art of Distillation: From the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal|выдавецтва=Brill|год=1970|старонкі=107—108|мова=en}}&lt;/ref&gt;.

У 1842 годзе нямецкі хімік [[Якаб Шыль|Якаб Шыль]] выявіў, што сьпірты ўтвараюць [[гомалягічны шэраг]], розьнячыся на некаторую сталую велічыню. Аднак, ён памыліўся, апісаўшы яе як C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Праз два гады, іншы хімік [[Шарль Фрэдэрык Жэрар|Шарль Жэрар]] усталяваў слушную гомалягічную розьніцу CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; і прадказаў формулу і ўласьцівасьці невядомага ў тыя гады [[прапаноль-1|прапілявага сьпірту]]&lt;ref name=&quot;soloviev&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Соловьёв Ю. И.|загаловак = История химии: Развитие химии с древнейших времен до конца XIX в. Пособие для учителей|выданьне = 2-е изд., перераб|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1983|старонкі = 32, 174—175, 240}}&lt;/ref&gt;. У 1850 годзе ангельскі хімік [[Аляксандар Ўільям Ўільямсан|Аляксандар Ўільямсан]], дасьледуючы рэакцыю [[алькагаляты|алькагалятаў]] з [[ёдэтан|этылёдыдам]], выявіў, што этылявы сьпірт ёсьць вытворным ад вады з адным замешчаным атамам вадароду, экспэрымэнтальна пацьвердзіўшы формулу C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH&lt;ref name=&quot;figur&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Фигуровский Н. А.|загаловак = История химии: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по хим. и биол. спец|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1979|старонкі = 132, 145, 176}}&lt;/ref&gt;. Упершыню сынтэз этанолю дзеяньнем [[серчаная кісьля|серчанай кіслаты]] на [[этылен]] зьдзейсьніў у 1854 годзе французскі хімік [[Марсэлен Бэртлё]]&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Першае дасьледаваньне [[мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] было зроблена ў 1834 годзе францускімі хімікамі [[Жан Батыст Дзюма|Жанам-Батыстам Дзюма]] і [[Эжэн Пэліго|Эжэнам Пэліго]]. Яны назвалі яго «мэтылявым або драўняным сьпіртам», бо ён быў знойдзены ў прадуктах сухой перагонкі драўніны. Сынтэз мэтанолю з [[Хлёрмэтан|мэтыльхлярыду]] ажыцьцявіў францускі хімік Марсэлен Бэртлё ў 1857 годзе. Ім жа ў 1855 годзе быў вынайдзены [[ізапрапілавы сьпірт]], атрыманы ўзьдзеяньнем серчанай кісьлі на [[прапілен]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Андреас Ф., Грабе К.|загаловак = Химия и технология пропилена|арыгінал = Propylenchemie|адказны = Под редакцией Полякова З.Н.|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|старонкі = 53}}&lt;/ref&gt;. Упершыню трацічны сьпірт ([[Трэт-бутаноль|2-мэтыльпрапаноль-2]]) сынтэзаваў у 1863 годзе расейскі хімік [[Аляксандар Бутлераў]], паклаўшы пачатак цэлай сэрыі экспэрымэнтаў у гэтым накірунку&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Двухатамны сьпірт [[этыленгліколь]] упершыню быў сынтэзаваны францускім хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Адольфам Вюрцам]] у 1856 годзе&lt;ref name=&quot;soloviev&quot; /&gt;. [[Гліцэрына]] была знойдзеныя ў прыродных тлушчах яшчэ ў 1783 годзе швэдзкім хімікам [[Карл Вільгэльм Шээле|Карлам Шээле]], аднак ягоны склад быў выяўлены толькі ў 1836 годзе, а сынтэз зроблены з [[ацэтон]]у ў 1873 годзе [[Шарль Фрыдэль|Шарлем Фрыдэлем]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Рахманкулов Д. Л., Кимсанов Б. X., Чанышев Р. Р.|загаловак = Физические и химические свойства глицерина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 2003|старонкі = 8|isbn = 5-7245-1228-9}}&lt;/ref&gt;.

== Знайдаваньне ў прыродзе ==
[[Файл:Menthol structure.svg|значак|Прыродны сьпірт [[мэнтоль]] сустракаецца ў [[мята|мяце]] і [[геранія|гераніі]].]]
Сьпірты шырока распаўсюджаныя ў прыродзе як у простым выглядзе, гэтак і ў складзе [[складаныя этэры|складаных этэраў]].

[[Мэтаноль|Мэтылявы сьпірт]] у невялікай колькасьці зьмяшчаецца ў некаторых расьлінах, напрыклад у [[баршчэўнік]]у{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|118—119}}. [[Этаноль|Этылявы сьпірт]] ёсьць натуральным прадуктам анаэробнага [[закісаньне|закісаньня]] арганічных прадуктаў, якія зьмяшчаюць [[вугляводы]], пад узьдзеяньнем [[дрожджы|дрожджаў]] роду ''[[Saccharomyces cerevisiae|Saccharomyces]]'' і [[бактэрыі|бактэрыяў]] ''[[Zimomonas]]'' і часта ўтвараюцца ў пракіслых ягадах і садавіне. Пры гэтым вугляводы праз пасьлядоўнасьць фэрмэнтатыўных рэакцыяў, якая менуецца [[гліколіз]]ам, ператвараюцца ў [[піравінаградная кісьля|піруват]], які далей пад узьдзеяньнем [[піруватдэкарбаксілаза (фэрмэнт)|піруватдэкарбаксілазы]] пераходзіць у [[ацэтальдэгід]]. Апошні затым пры наяўнасьці [[алкагольдэгідрагеназа|алкагольдэгідрагеназы]] акцэптуе аднаўленчы эквівалент ад адноўленай формы [[нікатынамідадэніндынуклеатыд|NAD]] (аднаўленьне NAD адбываецца на адной з стадыяў гліколізу), што дае этаноль як канчатковы прадукт. Гэты працэс ня толькі ёсьць прычынай назапашваньня этанолу ў прыродных аб’ектах, але і актыўна выкарыстоўваецца ў вінаробстве, браварстве і пякарнай прамысловасьці{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|316—317}}. Падчас закісаньня могуць утварацца таксама і іншыя сьпірты, напрыклад, [[ізапрапаноль]]&lt;ref name=&quot;GusevMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Гусев М. В., Минеева Л. А. |загаловак=Микробиология |адказны=Рецензенты: кафедра микробиологии Ленинградского государственного университета |выданне=2-е изд |месца=Масква |выдавецтва=Издательство Московского университета |год=1985 |старонак=376 |тыраж=10200 |мова=ru}}&lt;/ref&gt;, [[бутаноль-1]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|337}}, бутандыёль-2,3&lt;ref name=&quot;SchlegelMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Шлегель Г. |загаловак=Общая микробиология |арыгінал=Allgemeine Mikrobiologie |адказны=Перевод с немецкого Л. В. Алексеевой, Г. А. Куреллы, Н. Ю. Несытовой |выданне=Перевод 6-го изд |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1987 |старонак=567 |тыраж=22300}}&lt;/ref&gt;.

У [[Этэрныя алеі|этэрных алеях]] зялёных частак многіх расьлінаў зьмяшчаецца (''Z'')-гексэн-3-ол-1 («сьпірт лісьцяў»), які надае ім характэрны пах&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Васильев А. А., Черкаев Г. В., Никитина М. А.
 |url = http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem&amp;cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |title = Новый подход к душистым веществам с запахом зелени
 |format = pdf
 |publisher = Англо-русскоязычный общественный химический журнал 
«Бутлеровские сообщения»
 |accessdate = 2009-09-11
 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304194342/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem%26cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |archivedate = 2016-03-04
 |url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;.
Таксама ў расьлінным сьвеце вельмі шырока прадстаўленыя [[тэрпэнавыя сьпірты]], многія зь якіх ёсьць [[пахкае рэчыва|пахкімі рэчывамі]]. Да прыкладу, [[барнэоль]] (складнік драўніны барнэокамфоравага дрэва), [[мэнтоль]] (у [[мята|мяце]], [[геранія|гераніі]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|59}}, [[гераніёль]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|1024}} і [[цытранэлёль]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Цитронеллол|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H.C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 774|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt; (складнікі кветкавых [[этэрныя алеі|этэрных алеяў]]), [[фэнхоль]] (у смале іглічных дрэваў і пладах [[фэнхель|фэнхелю]]) і іншыя.

У жывёльным і расьлінным сьвеце пашыраны кандэнсаваныя тэтрацыклічныя сьпірты (вытворныя [[ганан]]у), якія маюць высокую біялягічную актыўнасьць і стасуюцца да клясы [[стэроіды|стэроідаў]], напрыклад, [[халестэрын]], які зьмяшчаецца ў вузах практычна ўсіх жывых арганізмаў, асабліва [[жывёлы|жывёлаў]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|229}}. Асобную групу стэроідаў складаюць [[жоўцевыя сьпірты|жоўцевыя шмататамныя сьпірты]], якія знаходзяцца ў [[жоўць|жоўці]] жывёлаў і чалавека, як то [[буфоль]], [[халестантэтроль]], [[халестанпэнтоль]], [[міксіноль]], [[стымноль]], [[хімэроль]] ды іншыя{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|280}}. У прыродзе сустракаюцца разнастайныя сьпіртавыя вытворныя вугляводаў, як то [[сарбіт]] (зьмяшчаецца ў ягадах [[вішня|вішні]] і [[рабіна|рабіны]])&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SPIRTI.html Спирты]. Кругосвет.&lt;/ref&gt;, [[маніт]] (у [[ясень|ясені]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|362}} і гэтак далей. У 1959 годзе нямецкім хімікам [[Адольф Фрыдрых Бутэнант|Адольфам Бутэнантам]] пры вывучэньні экстракту саміцы [[папрадуха шаўкоўна|папрадухі шаўкоўны]] быў адкрыты плоцевы атрактант, названы [[бамбіколь|бамбіколем]]&lt;ref name=&quot;feromone&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Лебедева К. В., Миняйло В. А., Пятнова Ю. Б.|загаловак = Феромоны насекомых|месца = М.|выдавецтва = «Наука»|год = 1984|старонкі = 6—7, 79—82}}&lt;/ref&gt;. Далейшае вывучэньне [[фэрамоны|фэрамонаў]] казурак выявіла, што значная частка гэтых фэрамонаў падаюцца ў выглядзе сьпіртоў&lt;ref name=&quot;feromone&quot; /&gt;.

== Мэтабалізм сьпіртоў у арганізьме чалавека ==

=== Фізыялягічная роля сьпіртоў ===
Многія сьпірты ёсьць складнікамі важных біяхімічных працэсаў, якія адбываюцца ў жывым арганізьме. Гэтак, некаторыя [[вітаміны]] адносяцца да клясы сьпіртоў, напрыклад, [[вітамін А]] (рэтыноль)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Химическая энциклопедия|адказны=Под ред. И. Л. Кнунянца|месца=Масква|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=1|старонкі=382|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}&lt;/ref&gt;, [[вітамін D]] ([[эргакальцыфэроль]] і іншыя). [[Стэроіды|Стэроідныя гармоны]], сярод якіх ёсьць і сьпірты ([[эстрадыёль]], [[картызол]] і іншыя), удзельнічаюць у рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыях арганізма.

[[Файл:Ethanol metabolism.png|значак|[[Мэтабалізм]] [[этаноль|этанолю]] ў чалавечым арганізьме&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Bullock C.|загаловак=The biochemistry of alcohol metabolism — A brief review|мова=en|выданьне=Biochemical Education|год=1990|том=18|нумар=2|старонкі=62—66|doi=10.1016/0307-4412 (90)90174-M}}&lt;/ref&gt;.]]
[[Гліцэрына]] ёсьць асновай больш чым паловы прыродных [[ліпіды|ліпідаў]], якія ўяўляюць сабою ейныя [[складаныя этэры]] з [[тлустыя кісьлі|тлустымі кісьлямі]] і ёсьць крыніцамі энэргіі для арганізма&lt;ref name=&quot;Овчинников&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Овчинников Ю. А.|загаловак=Биоорганическая химия|месца=Масква|выдавецтва=Просвещение|год=1987|старонкі=516}}&lt;/ref&gt;. Таксама гліцэрына бярэ ўдзел у [[глюканэагенэз]]е, то бок працэсе ўтварэньня [[Глюкоза|глюкозы]] ў [[Печань|печані]]. Пры гэтым гліцэрына пад узьдзеяньнем [[Фэрмэнты|фэрмэнтаў]] ператвараецца ў [[гліцэральдэгід-3-фасфат]], які далей трапляе ў мэтабалічны шлях глюканэагенэзу&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Кольман Я., Рём К.-Г.|загаловак=Наглядная биохимия|адказны=Пер. с нем.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2011|старонкі=156|isbn=978-5-9963-0620-6}}&lt;/ref&gt;. Фізыялягічна важным [[шмататамныя сьпірты|паліёлем]] ёсьць [[Іназытоль|''міё''-іназытоль]].

Сярод ніжэйшых сьпіртоў з пункту гледжаньня фізыялёгіі найбольшую цікавасьць мае [[этаноль]]. У чалавечым арганізьме этаноль ёсьць натуральным мэтабалітам і ў норме прысутны ў крыві ў вельмі нізкіх канцэнтрацыях. Таксама этаноль можа трапляць у арганізм зь ежай. Этаноль у арганізьме чалавека мэтабалізуецца пераважна ў [[Печань|печані]]. Пад узьдзеяньнем цытазольнага фэрмэнту [[Алькагальдэгідрагенэза|алькагальдэгідрагеназы]] этаноль трапляе пад атляняньне ў [[ацэтальдэгід]], які далей перапрацоўваецца мітахандрыяльнай [[альдэгіддэгідрагеназа]]й у [[ацэтаты|ацэтат]]. Ацэтат пасьля актывацыі кароткаланцужковай ацыль-каэнзым А-сынтэтазай можа далей разбурацца ў [[Цыкль Крэбса|цыклю Крэбса]]&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Ленинджер А. |частка=26.3 Этанол также служит источником энергии |загаловак=Основы биохимии |арыгінал=Principles of Biochemistry |адказны=Перевод с английского канд. биол. наук В. Г. Горбулева, канд. биол. наук М. Д. Гроздовой и канд. мед. наук С. Н. Преображенского, под редакцией акад. В. А. Энгельгардта и проф. Я. М. Варшавского |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1985 |том=3 |старонкі= 821—822 |старонак=1056 |тыраж=25000}}&lt;/ref&gt;. Ва ўтылізацыі этанолю другасную ролю грае таксама [[Пэраксысома|мікрасамальная]] этаноль-акісьляльная сыстэма, прадстаўленая [[Цытахром P450|цытахромам P450]] і [[каталаза]]й&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;/&gt;. Пры высокім утрыманьні алькаголю ў крыві фэрмэнты не даюць рады з акісьленьнем ацэтальдэгіду да ацэтату, і ў арганізьме адбываецца назапашваньне ацэтальдэгіду, які ў 10—30 разоў больш таксычны за этаноль&lt;ref name=Sprince74&gt;{{артыкул |загаловак=Protection against acetaldehyde toxicity in the rat by L-cysteine, thiamin and L-2-methylthiazolidine-4-carboxylic acid |выданьне={{iw|Inflammation Research|Agents Actions|en|Inflammation Research}} |том=4 |нумар=2 |старонкі=125—130 |pmid=4842541 |doi=10.1007/BF01966822 |спасылка=http://www.springerlink.com/content/w307w62037125v33/ |мова=en |тып=journal |аўтар=Sprince H., Parker C. M., Smith G. G., Gonzales L. J. |месяц=4 |год=1974}}{{Недаступная спасылка|date=Сьнежань 2019}}&lt;/ref&gt;, за кошт чаго адбываецца атручваньне арганізма, гэтак званае [[пахмельле]]. Паводле энэргетычнай каштоўнасьці для арганізма этаноль (7 ккал/г) займае прамежкавае становішча паміж вугляводамі (4,1 ккал/г) і тлушчамі (9,3 ккал/г). Унёсак этанолю ў агульную калярыйнасьць ежы ў ня хворых на [[алькагалізм]] дарослых людзей можа дасягаць 12 %. Аднак спажываньне этанолю як харчовы прадукт і крыніца энэргіі мае шэраг недахопаў зь біяхімічнага пункту гледжаньня. Акрамя ўтварэньня таксычнага ацэтальдэгіду, да такіх заганаў варта прылічыць той факт, што залішнія калёрыі, якія трапілі ў арганізм у форме этанолю, могуць назапасіцца толькі ў тлушчах, бо магчымасьць пераўтварэньня этанолю ў вугляводы ў чалавечым арганізьме бракуе&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;. Апроч таго, этаноль парушае іншыя [[Мэтабалізм|мэтабалічныя]] працэсы: [[Інгібаваньне|інгібуе]] [[глюканэагенэз]] (гэта ёсьць прычынай [[Гіпаглікемія|гіпаглікеміі]] пры ўжываньні вялікіх дозаў алькаголю), паскарае зьяўленьне [[Цытакіны|цытакінаў]], зьмяняе канцэнтрацыю [[Гармоны|гармонаў]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Wiese J. G., Shlipak M. G., Browner W. S.|загаловак=The Alcohol Hangover|мова=en|выданьне=Annals of Internal Medicine|год=2000|том=132|нумар=11|старонкі=897—902|pmid=10836917}}&lt;/ref&gt;. Алькагольныя напоі зьмяшчаюць вельмі мала вітамінаў і мінэральных рэчываў, што таксама можа займець нэгатыўны ўплыў на здароўе. Таксама харчовы этаноль сам нашмат даражэйшы за энэргетычна эквівалентную колькасьць цукру&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;.

=== Таксычнасьць сьпіртоў ===
Аднаатамныя гранічныя сьпірты ўводзяць арганізм у [[Наркоз|нарказападобны]] стан, а таксама маюць таксычнае дзеяньне&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Ковтуненко В. А.|загаловак = Лікарські засоби з дією на центральну нервову систему|спасылка = https://archive.org/details/isbn_9665691708|месца = Кіеў|год = 1997|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_9665691708/page/n45 46]|старонак = 464|isbn = 966-569-170-8|мова =uk}}&lt;/ref&gt;.

[[Мэтылявы сьпірт]] — моцная атрута, асабліва пры ўжываньні, нэрвовага і сэрцава-судзіннага ўзьдзеяньня з выяўленым [[Кумуляцыя (мэдыцына)|кумулятыўным эфэктам]]; пашкоджвае органы зроку ажно да поўнай [[Сьлепата|сьлепаты]]. У вялікіх дозах (30 г і больш) ёсьць прычынай сьмерці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бухгалтер Э. Б.|загаловак=Метанол и его использование в газовой промышленности|месца=Масква|выдавецтва=Недра|год=1986|старонкі=180}}&lt;/ref&gt;. [[Этылявы сьпірт]] валодае таксычным эфэктам. Хутка ўсмоктваецца праз [[сьлізьніца|сьлізьніцу]] [[страўнік]]а і [[Тонкая кішка|тонкага кішэчніка]], дасягаючы максымальнага засяроджваньня ў крыві праз 60—90 хвілінаў па ўжываньні&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|title=Метаболизм этанола|accessdate=2013-05-08|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161155/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Этаноль выклікае спачатку ўзбуджэньне, а затым рэзкі прыгнечаны стан [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральнай нэрвовай сыстэмы]] (у тым ліку разбурае мазгавую абалонку); ягонае ўжываньне прыводзіць да парушэньня найважнейшых функцыяў арганізма, цяжкага пашкоджаньня органаў і сыстэмаў, а таксама робіць эмбрыятаксычнае і [[тэратаген]]нае ўзьдзеяньні. [[Ізапрапілавы сьпірт]] паводле свайго таксычнага ўзьдзеяньня нагадвае этаноль, выклікаючы прыгнечаньне цэнтральнай нэрвовай сыстэмы і пашкоджваючы вантробы. У высокай канцэнтрацыі прыводзіць да комы, канвульсіяў і сьмяротнага зыходу (каля 3—4 г/кг)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = The Clinical Toxicology Laboratory: Contemporary Practice of Poisoning Evaluation|адказны = Edired by Shaw L. M.|выдавецтва = Amer. Assoc. for Clinical Chemistry|год = 2001|pages = 173—174, 186|isbn = 1-890883-53-0}}&lt;/ref&gt;.

У сувязі з шырокім выкарыстаньнем найпрасьцейшых сьпіртоў у розных галінах прамысловасьці і, у прыватнасьці, як распушчальнікі, небясьпечным ёсьць іхняе інгаляцыйнае ўзьдзеяньне. Вострае таксычнае ўзьдзеяньне сьпіртоў, выпрабаванае на пацуках, выявілася ў наступных інгаляцыйных канцэнтрацыях:
* мэтылявы сьпірт: 3,16 % цягам 18—21 гадзінаў — 100 % лятальнасьць; 2,25 % цягам 8 гадзінаў — наркатычны эфэкт; 0,8 % цягам 8 гадзінаў — [[летаргія]];
* этылявы сьпірт: 3,2 % цягам 8 гадзінаў — частковая лятальнасьць; 2,2 % цягам 8 гадзінаў — глыбокі наркоз; 0,64 % цягам 8 гадзінаў — летаргія;
* ізапрапілавы сьпірт: 1,2 % цягам 8 гадзінаў — 50 % лятальнасьць; 1,2 % цягам 4 гадзінаў — наркатычны эфэкт&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар = Daniel C., Nachtman J. P. |частка = Toxicology of Alcohols, Ketones and Esters--Inhalation |загаловак = Review of Inhalants: Euphoria to Dysfunction |спасылка = http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |адказны = Editors: Charles Wm. Sharp, Ph.D., Mary Lee Brehm, Ph.D. |выдавецтва = National Institute of Drug Abuse |год = 1977 |pages = 112—116 |серыя = Research Monograph (15) |archive-date = 2011-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf}} {{Cite web |url=http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-10-14 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |dead-url=unfit }}&lt;/ref&gt;.

[[Этыленгліколь]] вельмі таксычны пры пераральным трапленьні ў арганізм, пашкоджвае [[цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] і [[Нырка|ныркі]]. Сьмяротная мерка складае 1,4 г/кг масы цела.

== Фізычныя ўласьцівасьці і будова ==
[[Файл:Alcohol general.svg|значак|Геамэтрыя сувязі C−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]].]]
Малекулы сьпіртоў, падобна малекуле [[вада|вады]], маюць кутнюю будову. Кут R−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]] роўны 108,5°&lt;ref name=&quot;neyland&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Нейланд О. Я.|загаловак = Органическая химия: Учеб. для хим. вузов|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5060014711|месца = Масква|выдавецтва = «Высшая школа»|год = 1990|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5060014711/page/n286 286]—287|isbn = 5-06-001471-1}}&lt;/ref&gt;. Атам [[тлен|кіслароду]] гідраксільнай групы знаходзіцца ў стане [[гібрыдызацыя (хімія)|''sp''³-гібрыдызацыі]]. Сьпірты маюць істотна больш высокія тэмпэратуры тапленьня і кіпеньня, чым можна было бы меркаваць на падставе фізычных уласьцівасьцяў роднасных злучэньняў. Гэтак, з шэрагу маназамешчаных вытворных [[мэтан]]у, [[мэтаноль]] мае незвычайна высокую тэмпэратуру кіпеньня, не зважаючы на адносна невялікую [[малекулярная маса|малекулярную масу]]&lt;ref name=&quot;sch1&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2009-04-01|url=http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084|title=Термодинамические показатели органических соединений|work=Новый справочник химика и технолога. Общие сведения. Строение вещества. Физические свойства важнейших веществ. Ароматические соединения. Химия фотографических процессов. Номенклатура органических соединений. Техника лабораторных работ. Основы технологии. Интеллектуальная собственность|publisher=ChemAnalitica.com|accessdate=2009-08-27|url-status=live|archive-date=2011-07-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20110708141727/http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084
}}&lt;/ref&gt;:

'''Малекулярныя масы і тэмпэратуры кіпеньня мэтану і некаторых ягоных вытворных'''&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|выданьне=Изд. 2-е, испр. и доп|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1978}}&lt;/ref&gt;:
{|class=&quot;standard&quot; width=80%
 !align=&quot;center&quot; width=25%|
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтаноль]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Хлёрмэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Cl
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Нітрамэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Браммэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Br
 |-
 |[[Малярная маса]], г/моль
 |align=&quot;center&quot; | 16,04
 |align=&quot;center&quot; | 32,04 
 |align=&quot;center&quot; | 50,48
 |align=&quot;center&quot; | 61,04
 |align=&quot;center&quot; | 94,94 
 |-
 |[[Тэмпэратура кіпеньня]], °С
 |align=&quot;center&quot; | −161,5
 |align=&quot;center&quot; | 64,5
 |align=&quot;center&quot; | −24,2 
 |align=&quot;center&quot; | 101,2
 |align=&quot;center&quot; | 3,6 
 |}

[[Файл:Methanol-3D-balls.png|значак|Прасторавая будова мэтанолю.]]
Высокія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў тлумачацца наяўнасьцю міжмалекулярных [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]]&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Энэргія вадароднай сувязі значна ніжэйшая за энэргію кавалентнай [[энэргія разрыву хімічнай сувязі|хімічнай сувязі]]. Гэтак, напрыклад, для мэтанолю энэргія вадароднай сувязі складае 16,7 [[джоўль|кДж]]/[[моль]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Maréchal Y.|загаловак=The Hydrogen Bond and the Water Molecule: The Physics and Chemistry of Water, Aqueous and Bio-Media|спасылка=https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare|выдавецтва=Elsevier|год=2007|старонкі=[https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare/page/n32 18]|isbn=0-444-51957-2|мова=en}}&lt;/ref&gt;, тады як сувязі C−H, C−O і O−H маюць энэргію 391,7, 383,5 і 428,8 кДж/моль адпаведна&lt;ref name=&quot;es&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава I. Энергии разрыва связей|загаловак=Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны=Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1974|старонкі=83|мова=ru }}&lt;/ref&gt;. Тым ня менш, уплыў вадародных сувязей на фізычныя ўласьцівасьці сьпіртоў вельмі значны.

[[Файл:Hbondalcohol.svg|значак|зьлева|Міжмалекулярныя вадародныя сувязі ў сьпіртах.]]
Малекулы сьпірту, маючы дзьве палярныя сувязі C−O і O−H, маюць [[дыпольны момант]] ({{nobr|~5,3—6,0{{e|−30}} Кл·м}})&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Электрастатычныя зарады ў малекуле мэтанолю складаюць: на атаме вугляроду {{nobr|0,297 {{math|''e''}}}}; на атаме гідраксільнага вадароду {{nobr|0,431 {{math|''e''}}}}; на атаме кіслароду {{nobr|−0,728 {{math|''e''}}}}&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Бушуев Ю. Г., Дубинкина Т. А.|загаловак = Компьютерное моделирование структур метанола и жидкого метана|выданьне = Журнал физической химии|год = 1996|том = 70|нумар = 9|старонкі = 1629|мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Аж [[энэргія іянізацыі]] сьпіртоў ніжэй, чым у вады (10,88 эВ для мэтанолю супраць 12,61 эВ для вады)&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Глава III. Потенциалы ионизации|загаловак = Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны = Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца = Масква|выдавецтва = «Наука»|год = 1974|старонкі = 247—248, 276|мова = ru }}&lt;/ref&gt;, што тлумачыцца электранадонарным эфэктам алькільнай групы.

Уплыў гідраксільнай групы асабліва вялікі на злучэньні зь невялікім вуглевадародным ланцужком. Да прыкладу, мэтаноль і этаноль неабмежавана зьмешваюцца з вадою і маюць даволі высокія шчыльнасьці і тэмпэратуры кіпеньня для сваёй малекулярнай масы, у той час як вышэйшыя сьпірты гідрафобныя і мала розьняцца паводле ўласьцівасьцяў ад адпаведных вуглевадародаў&lt;ref name=&quot;roberts&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Робертс Дж., Касерио М.|загаловак = Основы органической химии|арыгінал = Basic principles of organic chemistry|адказны = Под редакцией академика Несмеянова А. Н.|выданьне = 2-е, дополненное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1978|том = 1|старонкі = 401}}&lt;/ref&gt;.

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты аліфатычных гранічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;vs&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава XIV. Физико-химические свойства жирных спиртов|загаловак=Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства)|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00099263|адказны=Под редакцией С. М. Локтева|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1970|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00099263/page/n142 283]—295}}&lt;/ref&gt;'''}}
{|class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sub&gt;D&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;
 |-
 | [[Мэтаноль]]
 | CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |64,7
 |align=&quot;center&quot; |−97,78
 |align=&quot;center&quot; |791,5
 |align=&quot;center&quot; |1,32855
 |- 
 | [[Этаноль]]
 | C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |78,3
 |align=&quot;center&quot; |−114,65
 |align=&quot;center&quot; |789,5
 |align=&quot;center&quot; |1,36139
 |- 
 | [[Прапаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |97,2
 |align=&quot;center&quot; |−124,10
 |align=&quot;center&quot; |803,5
 |align=&quot;center&quot; |1,38556
 |- 
 | [[Прапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CH(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)OH
 |align=&quot;center&quot; |82,5
 |align=&quot;center&quot; |−87,95
 |align=&quot;center&quot; |786,2
 |align=&quot;center&quot; |1,37711
 |- 
 | [[Бутаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |117,8
 |align=&quot;center&quot; |−88,64
 |align=&quot;center&quot; |808,6
 |align=&quot;center&quot; |1,39929
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-1]]
 | (СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СНСН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ОН
 |align=&quot;center&quot; |108,0
 |align=&quot;center&quot; |−101,97
 |align=&quot;center&quot; |802,1
 |align=&quot;center&quot; |1,39549
 |- 
 | [[Бутаноль-2]]
 |&amp;nbsp;СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;СН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СН(ОН)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |99,5
 |align=&quot;center&quot; |−114,70
 |align=&quot;center&quot; |806,0
 |align=&quot;center&quot; |1,39240 (пры 22 °C)
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;(СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;С(OH)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |82,9
 |align=&quot;center&quot; |25,82
 |align=&quot;center&quot; |765,2 (пры 40 °C)
 |align=&quot;center&quot; |1,38779
 |- 
 | [[Пэнтаноль|Пэнтаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |138,0
 |align=&quot;center&quot; |−77,59
 |align=&quot;center&quot; |813,3
 |align=&quot;center&quot; |1,40999
 |- 
 | [[Гексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |157,1
 |align=&quot;center&quot; |-47,40
 |align=&quot;center&quot; |821,7
 |align=&quot;center&quot; |1,41816
 |- 
 | [[Гептаноль]]
 | C&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |176,3
 |align=&quot;center&quot; |−32,80
 |align=&quot;center&quot; |824,0
 |align=&quot;center&quot; |1,42351
 |-
 | [[Актаноль]]
 | C&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |195,1
 |align=&quot;center&quot; |−16,30
 |align=&quot;center&quot; |822,7
 |align=&quot;center&quot; |1,42920
 |-
 | [[Нананоль]]
 | C&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;19&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |213,5
 |align=&quot;center&quot; |−5,00
 |align=&quot;center&quot; |827,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43325
 |-
 | [[Дэканоль]]
 | C&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |231,0
 |align=&quot;center&quot; |6,00
 |align=&quot;center&quot; |826,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43660
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак='''Некаторыя фізычныя канстанты аліцыклічных, араматычных і негранічных сьпіртоў }}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Алілавы сьпірт|Прапэн-2-ол-1]]
 | CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |96,9
 |align=&quot;center&quot; |−129
 |align=&quot;center&quot; |852,0
 |align=&quot;center&quot; |1,4133
 |- 
 | [[Прапаргілавы сьпірт|Прапін-2-ол-1]]
 | CH≡CCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |113,6
 |align=&quot;center&quot; |−48
 |align=&quot;center&quot; |948,5
 |align=&quot;center&quot; |1,4322
 |- 
 | [[Цыклягексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |161,1
 |align=&quot;center&quot; |25,15
 |align=&quot;center&quot; |941,6
 |align=&quot;center&quot; |1,4648
 |- 
 | [[Фэнілкарбіноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |205,0
 |align=&quot;center&quot; |−15,3
 |align=&quot;center&quot; |1041,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5396
 |- 
 | [[2-Фэнілэтаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |218,2
 |align=&quot;center&quot; |−27,0
 |align=&quot;center&quot; |1020,2
 |align=&quot;center&quot; |1,5325
 |- 
 | [[3-Фэнілпрапэн-2-ол-1]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |256—258
 |align=&quot;center&quot; |34
 |align=&quot;center&quot; |1044,0
 |align=&quot;center&quot; |1,5819
 |- 
 | [[2-Фурылькарбіноль]]
 | (C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |155
 |align=&quot;center&quot; |—
 |align=&quot;center&quot; |1131,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5324
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты шмататамных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;/&gt;}}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Гліцэрына]]
 |&amp;nbsp;HOCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH(OH)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |290
 |align=&quot;center&quot; |20
 |align=&quot;center&quot; |1260,4
 |align=&quot;center&quot; |1,4729
 |- 
 | [[Пэнтаэрытрыт]]
 | C (CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |
 |align=&quot;center&quot; |263,5
 |align=&quot;center&quot; |1397
 |align=&quot;center&quot; |1,548
 |- 
 | [[Этыленгліколь]]
 | OHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |197,85
 |align=&quot;center&quot; |–12,6
 |align=&quot;center&quot; |1115,5
 |align=&quot;center&quot; |1,432
|}
{{Канец схаванага блёку}}

== Хімічныя ўласьцівасьці ==
Хімічныя ўласьцівасьці сьпіртоў вызначаюцца наяўнасьцю ў іх [[Гідраксільная група|гідраксільнай групы]]. Паколькі гідраксільная група ёсьць [[палярнасьць хімічных сувязяў|палярнай]], яна можа гетэралітычна [[Электралітычная дысацыяцыя|дысацыяваць]], асабліва, пад узьдзеяньнем моцных [[аснова (хімія)|асноваў]]. Такім чынам, сьпірты маюць уласьцівасьці слабых [[кісьля|кісьляў]]. Акрамя таго, высокая [[электраадмоўнасьць]] кіслароду абумоўлівае наяўнасьць [[электрафіл]]ьнага атаму вугляроду і, адпаведна, здольнасьць сьпіртоў трапляць пад [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня]] пад узьдзеяньнем шэрагу нуклеафілаў. Нарэшце, атам кіслароду гідраксільнай групы мае нуклеафільны характар, таму сьпірты могуць выступаць [[нуклеафіл]]амі ў рэакцыях [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]] і [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]]. Таксама для сьпіртоў уласьцівыя рэакцыі [[атляняньне|атляняньня]].

=== Дысацыяцыя і кісьлінна-асноўныя ўласьцівасьці ===

==== Кісьлінныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты здольныя выяўляць як кісьлінныя, гэтак і асноўныя ўласьцівасьці. Як слабыя [[кісьля|кісьлі]], сьпірты дысацыююць паводле сувязі [[Кісларод|O]]−[[Вадарод|H]] з утварэньнем алькаксыд-іёну. Дысацыяцыя вельмі слабая, пагатоў настолькі, што яны не ўважаюцца за электраліты і не праводзяць электрычны ток. Кісьлінныя характарыстыкі сьпіртоў ацэньваюць паводле [[Канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] ''K&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''.

: &lt;chem&gt;ROH{} + H2O &lt;=&gt; RO- + H3O+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_\text{a} = \frac{[\ce{RO-}] \cdot [\ce{H3O+}]}{[\ce{ROH}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\mathrm{p}K_\text{a} = -\log K_\text{a}.&lt;/math&gt;

У воднай рашчыне кісьліннасьць сьпіртоў зьніжаецца з павелічэньнем малекулярнай масы і разгалінаванасьці вуглевадароднага ланцуга. Гэта зьвязваюць з павелічэньнем станоўчага [[індуктыўны эфэкт|індуктыўнага эфэкту]] алькільных замяшчальнікаў у гэтым шэрагу і памяншэньнем устойлівасьці ўтворанага алькаксыд-іёну за кошт лякалізацыі адмоўнага ладунку на атаме кіслароду&lt;ref name=&quot;chem1&quot;&gt;{{cite web|author=Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М.|datepublished=1999|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|title=Раздел III. Свойства одноатомных спиртов|work=Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги|publisher=ChemNet. Химический факультет МГУ|accessdate=2009-08-28|archive-date=2009-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117122014/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Агулам, электронаакцэптарныя замяшчальнікі (−NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, −CN, −F, −Cl, −Br, −I, −OR і іншыя) павялічваюць кісьліннасьць сьпіртоў (памяншаюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Наадварот, электранадонарныя замяшчальнікі (напрыклад, алькільныя замяшчальнікі) памяншаюць кісьліннасьць сьпіртоў (павялічваюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Гэтак, ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;'' [[трыфтарэтаноль|2,2,2-трыфтарэтанолю]] мае значэньне 12,43 (супраць 15,9 у этанолю), а цалкам фтарыраванага ''трэт''-бутанолю — 5,4 (супраць 17,7 у ''трэт''-бутанолю)&lt;ref name=&quot;mcmurry&quot;&gt;{{кніга|аўтар=McMurry J.|загаловак=Organic chemistry|выданьне=Seven edition|выдавецтва=Thomson|год=2008|pages=604, 658|isbn=0-495-11258-5}}&lt;/ref&gt;. Параўнальная кісьліннасьць сьпіртоў і злучэньняў іншых клясаў схематычна прадстаўлена на малюнку&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|title=Evans pKa Table|last=Evans D. A.|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011459/http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|archivedate=2013-10-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
: [[Файл:PKa of Alcohols.png|600пкс|Канстанты кісьліннасьці некаторых сьпіртоў.]]

Як слабыя кісьлі, сьпірты ўтвараюць рэакцыі з [[лужныя мэталы|лужнымі]], [[лужназямельныя мэталы|лужназямельнымі]] і некаторымі іншымі мэталамі, і з моцнымі [[аснова (хімія)|асновамі]], напрыклад, [[гідрыды|гідрыдамі]] або [[аміды|амідамі]] мэталаў, [[Рэакцыя Грын’яра|рэактывамі Грын’яра]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|243}}.
: [[Файл:Alcohols acidity.png|400пкс|Рэакцыя сьпіртоў з [[каль|калем]].]]

==== Асноўныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты могуць таксама паводзіцца як слабыя [[аснова Люіса|асновы Люіса]], утвараючы з моцнымі мінэральнымі кісьлямі солі алькаксонію, а таксама даючы донарна-акцэптарныя комплексы з [[кісьля Люіса|кісьлямі Люіса]]. Звычайна падобныя рэакцыі не спыняюцца на зазначанай стадыі і вядуць да [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] гідраксільнай групы або [[рэакцыя дэгідратацыі|адшчапленьня вады]].

: &lt;chem&gt;ROH{} + HX &lt;=&gt; ROH2+ + X-&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;ROH{} + AlCl3 &lt;=&gt; ROH+AlCl3-&lt;/chem&gt;

Колькасна асноўнасць сьпіртоў ацэньваюць паводле [[канстанта асноўнасьці|канстанты асноўнасьці]] p''K&lt;sub&gt;b&lt;/sub&gt;'' або павязанай зь ёю [[канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] спалучанай кісьлі p''K''&lt;sub&gt;''a''H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/sub&gt;:

: &lt;chem&gt;ROH2+ &lt;=&gt; ROH{} + H+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_{\text{a}\ce{H+}} = \frac{[\ce{ROH}] \cdot [\ce{H+}]}{[\ce{ROH2+}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math chem&gt;\mathrm{p}K_{\text{a}\ce{H+}} = -\log K_{\text{a}\ce{H+}}.&lt;/math&gt;

Сьпірты ёсьць слабымі асновамі, і іхняя асноўнасьць узрастае з павелічэньнем даўжыні ці разгалінаванасьці вуглевадароднага радыкала пры гідраксільнай групе. Гэты эфэкт назіраецца праз рост станоўчага індуктыўнага эфэкту радыкала ў гэтым шэрагу, за кошт якога павялічваецца адмоўны ладунак на атаме кіслароду гідраксільнай групы&lt;ref name=&quot;barton2&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Общая органическая химия. Кислородсодержащие соединения|арыгінал = Comprehensive Organic Chemistry|адказны = Под ред. Д. Бартона и В. Д. Оллиса|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|том = 2|старонкі = 20}}&lt;/ref&gt;.

=== Нуклеафільнае замяшчэньне ===
Атам вугляроду, наўпрост злучаны з [[Гідраксільная група|гідраксільнай групай]], мае частковы дадатны ладунак, што робіць магчымай атаку [[нуклеафіл]]ьнай часьцінкі ([[галягенід]]-іёну, [[аміяк]]у, сьпірту і іншых) па гэтым атаме вугляроду з замяшчэньнем гідраксільнай групы на гэтую часьцінку. Гідраксільная група ёсьць дрэннай [[адыходная група|адыходнай групай]], таму звычайна неабходна ейная дадатковая актывацыя.

* Рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня ў сьпіртах лягчэй працякаюць у кісьлінным асяроддзі, паколькі гідраксільная група сьпірту [[пратанаваньне|пратануецца]], і фактычнай адыходнай часьцінкай ёсьць не [[гідраксыд-іён]] OH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;, а малекула вады H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O. Кісьлінныя ўласьцівасьці можа мець сам рэагент (часта выкарыстоўваюць [[Галягенавадароды|галягенавадародныя кісьлі]]), гэтак і спэцыяльна дададзеная неарганічная кісьля, напрыклад, [[серчаная кісьля]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|244—248}}.
*: [[Файл:Alcohols - 1.png|400пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў сьпіртах.]]
* Замяшчэньне гідраксільнай групы таксама адбываецца пад узьдзеяньнем галагенідаў [[серка|серкі]] і [[фосфар]]у ([[тыянілхлярыд|SOCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(III)|PBr&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(V)|PBr&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]], [[Аксіхлярыд фосфару|POCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]] і іншыя). У такім разе ключавую ролю выконвае злучэньне серкі ці фосфару, якое ўтварае актываваны [[інтэрмэдыят]] з малекулай сьпірту{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|248—252}}.
*: [[Файл:PBr3 halogenation.png|540пкс|Галягенаваньне сьпіртоў брамідам фосфару(III)]]
* Гідраксільную групу таксама ператвараюць у [[сульфанаты|сульфанатную групу]], якая ёсьць добрай адыходнай групай. Дзеля гэтых мэтаў сьпірт спачатку ператвараюць у сульфанат, які затым трапляе пад рэакцыю нуклеафільнага замяшчэньня. Як рэагенты для мадыфікацыі гідраксільнай групы звычайна выкарыстоўваюць [[мэтансульфанілхлярыд]] або [[п-талюалсульфанілхлярыд|''п''-талюалсульфанілхлярыд]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|258—260}}.
*: [[Файл:Mesylate substitution.png|500пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў мэзілятах.]]

=== Дэгідратацыя ===
У прысутнасьці кісьлінных каталізатараў ([[аксыд алюміну]], [[серчаная кісьля]], [[фосфарная кісьля]] і іншыя) сьпірты могуць трапляць пад дэгідратацыю з утварэньнем [[алькены|алькенаў]]. Напрыклад, дэгідратацыя [[этаноль|этылявага сьпірту]] прыводзіць да ўтварэньня [[этылен]]у. Рэакцыя працякае ў адпаведнасьці з [[правіла Зайцава|правілам Зайцава]], паводле якога пры дэгідратацыі ўтвараецца больш устойлівы, больш замешчаны пры [[падвойная сувязь|падвойнай сувязі]] алькен{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|260—261}}.
: [[Файл:Dehydration of alcohols.png|450пкс|Дэгідратацыя ў сьпіртах.]]

=== Атляняньне ===
* Пад узьдзеяньнем розных [[затляняльнік]]аў першасныя сьпірты атляняюцца да [[альдэгіды|альдэгідаў]] і далей, як то да [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]], прычым спыніць рэакцыю на стадыі ўтварэньня альдэгідаў, прадухіліўшы іхняе далейшае атляняньне, атрымоўваецца толькі за кошт выкарыстаньня адмысловых рэагентаў ([[хлёрхрамат пірыдыну|хлёрхрамату пірыдыну]] PCC і [[дыхрамат пірыдыну|дыхрамату пірыдыну]] PDC).
* Другасныя сьпірты атляняюцца да [[кетоны|кетонаў]]. Рэакцыю звычайна робяць пад узьдзеяньнем рэагента Джонза ([[аксыд хрому(VI)|CrO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]—серчаная кісьля). Далейшае атляняньне кетонаў робіцца ў больш жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы.
* Трацічныя сьпірты атляняюцца толькі ў вельмі жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|265—269}}.

== Ідэнтыфікацыя сьпіртоў ==

=== Хімічныя мэтады ідэнтыфікацыі сьпіртоў ===

==== Якасны аналіз гідраксільных групаў ====
[[Файл:Lukastest etoh tbutoh.JPG|значак|Проба Лукаса для [[этаноль|этанолю]] (зьлева) і [[трэт-бутылявы сьпірт|''трэт''-бутылявага сьпірту]] (справа).]]
Наяўнасьць гідраксільнай групы ў злучэньні можна выявіць некалькімі распаўсюджанымі хімічнымі рэакцыямі:
* '''Проба Лукаса''' палягае на ўзьдзеяньні на сьпірт сумесі [[саляная кісьля|салянай кісьлі]] і [[хлярыд цынку|хлярыду цынку]]. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне алькільхлярыду, які спачатку ўтварае эмульсію зь сьпіртам, а затым адслойваецца ў выглядзе другой фазы. Проба дазваляе адрозьніць сьпірты з рознай будовай вугляроднага ланцуга, то бок трацічныя сьпірты рэагуюць практычна імгненна, другасныя — прыблізна праз 5 хвілінаў, а першасныя рэагуюць вельмі павольна. Некаторыя першасныя сьпірты, актыўныя ў рэакцыях нуклеафільнага замяшчэньня ([[алілавы спірт|алілавы]], [[бэнзілавы сьпірт|бэнзілавы]]), таксама даюць станоўчую рэакцыю з рэактывам Лукаса&lt;ref name=&quot;terney&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Терней А. Л.|загаловак = Современная органическая химия|адказны = Под ред. Н. Н. Суворова|выданне = 2-е, переработанное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1981|том = 1|старонкі = 418—421}}&lt;/ref&gt;.
*: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{HCl}][\ce{ZnCl2}] R-Cl{} + H2O&lt;/chem&gt;
* '''[[Галяформная рэакцыя|Ёдаформная проба]]''' прызначана дзеля ідэнтыфікацыі мэтылькетонаў і мэтылькарбіноляў (RCH (OH)СH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) паводле рэакцыі зь [[ёд]]ам у лужным асяродзьдзі. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне жаўтаватага асадку [[ёдаформ]]у, які мае характэрны пах{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|497—498}}.
*: [[Файл:Iodoform test alcohols.png|550px|Ёдаформная проба.]]
* '''Проба [[Віктар Мэер|Мэера]]''' дазваляе дыфэрэнцыяваць першасныя, другасныя і трацічныя сьпірты паводле рэакцыі атрыманых зь іх [[нітразлучэньні|нітравытворных]] з [[азоцістая кісьля|азоцістай кісьлі]]. На першай стадыі сьпірты ператвараюць у галягенавытворныя, а затым — у [[нітраальканы]]. Пры ўзаемадзеяньні нітразлучэньняў з HNO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; рашчына набывае чырвоную афарбоўку пры залужваньні, калі зыходны сьпірт быў першасным; рашчына у хляраформе набывае сінюю афарбоўку, калі сьпірт быў другасным. Трацічныя сьпірты даюць адмоўную рэакцыю (бясколерную рашчану)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Williams D. L. H.|загаловак = Nitrosation Reactions and The Chemistry of Nitric Oxide|спасылка = https://archive.org/details/nitrosationreact00will|выданне = First edition|выдавецтва = Elsevier|год = 2004|старонкі = [https://archive.org/details/nitrosationreact00will/page/86 86]|isbn = 0-444-51721-9|мова =en}}&lt;/ref&gt;.
*: [[Файл:Meyer test alcohols.png|550px|Проба Мэера.]]
* '''Цэратная проба''' палягае на ўзаемадзеі сьпіртоў з азотнакіслай рашчынай гексанітратацэрату (IV) амонію, што мае жоўтую афарбоўку. Пры гэтым утвараюцца пераходныя комплексы чырвонага колеру, якія затым абясколерваюцца з прычыны затляненьня сьпірту і пераходу Ce (IV) ў Ce (III)&lt;ref name=&quot;ident&quot; /&gt;.
*: &lt;chem&gt;[Ce(NO3)6]^{2-}{} + ROH -&gt; [Ce(OR)(NO3)5]^{2-}{} + HNO3&lt;/chem&gt;
* '''Затляняльная проба''': пры ўзаемадзеі першасных або другасных сьпіртоў з [[рэактыў Джонза|рэактывам Джонза]], які мае аранжавую афарбоўку, утвараюцца прадукты затляненьня, а сам рэактыў зьмяняе колер на зялёны або блакітны, дзякуючы солям адноўленага хрому (III). Важнай асаблівасцю тэсту ёсьць час фіксацыі зьмены афарбоўкі — 2 сэкунды, па заканчэньні якога любыя далейшыя зьмены ў структуры або колеры рашчыны не бяруцца пад увагу&lt;ref name=&quot;ident&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Шрайнер Р., Фьюзон E., Кёртин Д., Моррилл Т.|загаловак = Идентификация органических соединений|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1983|старонкі = 167—185|мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

==== Колькасны аналіз сьпіртоў ====
Для колькаснага аналізу сьпіртоў звычайна выкарыстоўваюць мэтады, якая базуюцца на [[Этэрыфікацыя|рэакцыі этэрыфікацыі]] ангідрыдамі карбонавых кісьляў, напрыклад, [[воцатная кісьля|воцатным]], [[фталевы ангідрыд|фталевым]], а таксама пірамэлітавым дыангідрыдам. Утрыманьне сьпірту вызначаецца [[тытрымэтрычны аналіз|тытраваньнем]] [[гідраксід натру|гідраксідам натру]] кісьлі, якая ўтвараецца ў выніку рэакцыі&lt;ref name=&quot;organ&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сиггиа С., Ханна Дж. Г.|загаловак = Количественный органический анализ по функциональным группам|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 16—19|мова = ru}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{(CH3CO)2O}][\text{пиридин}] R-OCOCH3{} + CH3COOH&lt;/chem&gt;

Іншы мэтад аналізу палягае на вызначэньні колькасьці гідраксільных групаў, здольных рэагаваць з мэтыльмагнёдыдам. У гэтым выпадку разьлік робяць паводле колькасьці вылучанага [[мэтан]]у ([[мэтад Чугаева—Царавіцінава]]).
: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{CH3MgI}] R-OMgI{} + CH4 ^&lt;/chem&gt;

Для [[Гліколі|гліколяў]] стасуецца затляняльна-аднаўленчы мэтад, дзе за затляняльнік бярэцца [[над’ёдная кісьля]]. Аналіз робяць паводле рэакцыі ўтворанай [[ёдная кісьля|ёднай кісьлі]] HIO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; зь [[ёдыд калю|ёдыдам калю]] і наступным тытраваньнем вылучанага ёду [[тыясульфат натру|тыясульфатам натру]]&lt;ref name=&quot;organ&quot; /&gt;.
: &lt;chem&gt;RCH(OH)CH(OH)R'{} + HIO4 -&gt; RCHO{} + R'CHO{} + HIO3{} + H2O&lt;/chem&gt;

: &lt;chem&gt;5 KI{} + HIO3{} + 5 CH3COOH -&gt; 3 I2{} + 5 CH3COOK{} + 3 H2O&lt;/chem&gt;

: &lt;chem&gt;2 Na2S2O3{} + I2 -&gt; Na2S4O6{} + 2 NaI&lt;/chem&gt;

=== Спэктральныя мэтады аналізу сьпіртоў ===

==== Мас-спэктрамэтрычныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Мас-спэктрамэтрыя}}
Мас-спэктры аліфатычных сьпіртоў маюць слабыя пікі малекулярнага іёна, а для вышэйшых і разгалінаваных сьпіртоў гэтыя пікі практычна адсутнічаюць, паколькі ў істотнай ступені адбываецца фрагмэнтацыя малекулы. Фрагмэнтацыя, як правіла, павязаная з стратай малекулы вады, а таксама [[рэакцыі элімінаваньня|элімінаваньнем]] [[этылен]]у. Для доўгаланцужковых сьпіртоў пераважае адчапленьне вады, таму іхнія мас-спэктры падобныя на мас-спэктры [[алькены|алькенаў]]. Для першасных сьпіртоў назіраюцца пікі ''m/z 31'', для другасных — ''m/z 45, 59, 73, …'', для трацічных — ''m/z 59, 73, 87, …''&lt;ref name=&quot;spectr&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Преч Э., Бюльманн Ф., Аффольтер К.|загаловак = Определение строения органических соединений. Таблицы спектральных данных|адказны = Пер. с англ|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 2006|старонкі = 336|серыя = Методы в химии|isbn = 5-03-003586-9|ref = Преч и др.}}&lt;/ref&gt;.

==== ІЧ-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Інфрачырвоная спэктраскапія}}
ІЧ-спэктры сьпіртоў вызначаюцца двума тыпамі інтэнсіўных характарыстычных палосаў паглынаньня:
* палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі O−H: 3650—3200 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі С−O: 1210—1000 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;.
Таксама вылучаюць палосы паглынаньня сярэдняй інтэнсіўнасьці, як правіла, ня мелыя вызначальнага значэньня: у дыяпазоне 1450—1250 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (роўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H) і 750—650 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (пазароўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H)&lt;ref name=&quot;spectros&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Браун Д., Флойд А., Сейнзбери М.|загаловак = Спектроскопия органических веществ|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5030021116|адказны = Пер. с англ.|месца = М.|выдавецтва = «Мир»|год = 1992|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5030021116/page/n58 59]—60|isbn = 5-03-002111-6}}&lt;/ref&gt;.

'''Характарыстычныя палосы паглынаньня сьпіртоў у інфрачырвоным спэктры'''&lt;ref name=&quot;spectros&quot; /&gt;:
{|| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;80%&quot;
 !width=&quot;35%&quot;| Тыпы сувязяў і хістаньні
 !width=&quot;15%&quot;| Дыяпазон, см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;
 !width=&quot;50%&quot;| Апісаньне палосы паглынаньня
 |-
 |colspan=3 align=center|'''O−H, валентныя хістаньні'''
 |-
 | ROH, неасацыяваныя
 |align=center| 3650—3580
 | Вузкая палоса, якая назіраецца ў разьведзеных рашчынах або пары
 |-
 | ROH···HOR, дымэры (вадародная сувязь)
 |align=center| 3550—3400
 | Шырокая палоса, якая губляе інтэнсіўнасьць пры разьвядзеньні
 |-
 | ROH···HOR···, палімэры 
 |align=center| 3400—3200
 | Шырокая палоса або шэраг палосаў
 |-
 |colspan=3 align=center|'''С−O, валентныя хістаньні'''
 |-
 | R&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COH, трацічныя сьпірты
 |align=center| 1210—1100
 |rowspan=3 | Палосы высокай інтэнсіўнасьці, якая памяншаецца пры разьвядзеньні
 |-
 | R&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHOH, другасныя сьпірты
 |align=center| 1125—1000
 |-
 | RCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH, першасныя сьпірты
 |align=center| 1075—1000
 |-
 |colspan=3 align=center|'''O−H, дэфармацыйныя хістаньні'''
 |-
 | ROH
 |align=center| 1450—1250&lt;br&gt;750—650
 | Шырокія палосы сярэдняй інтэнсіўнасьці, якія ня маюць практычнага значэньня
 |}

==== ЯМР-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Спэктраскапія ядзернага магнітнага рэзанансу}}
ЯМР-спэктраскапія ядраў &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H шырока выкарыстоўваецца дзеля аналізу сьпіртоў, аднак на велічыні хімічных зрухаў пратонаў гідраксільнай групы (''δ'', м. д.) істотна ўплывае прырода распушчальніка ды іншыя вонкавыя варункі. Для аліфатычных і аліцыклічных сьпіртоў ''δ'' складае 0,5—3,0 (у [[дымэтыльсульфаксыд|ДМСА]]-d&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;: 4—6){{Зноска|Преч и др.|2006|Преч и др.|208}}.

Таксама дзеля вывучэньня сьпіртоў ужываюць спэктраскапію на ядрах &lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;O. Значная розьніца ў зрухах для першасных (этаноль: ''δ'' 5,9 м д.), другасных (прапаноль-2: ''δ'' 39,8 м д.) і трацічных сьпіртоў (2-мэтыльпрапаноль-2: ''δ'' 62,3 м д.) стасоўна вады H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;O дазваляе ўсталяваць або пацьвердзіць структуру досьледнага злучэньня&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Ионин Б. И., Ершов Б. А., Кольцов А. И.|загаловак = ЯМР-спектроскопия в органической химии|адказны = Под ред. Б. А. Ершова|выданне = 2-е изд., переработанное|месца = Л.|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 177}}&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;250px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Файл:1H NMR Ethanol Coupling shown-ru.svg|Спэктар &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H ЯМР [[этаноль|этанолю]]
Файл:Ethanol_IR_Spectrum.png|ІЧ-спэктар этанолю
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Атрыманьне сьпіртоў ==

=== Агульныя хімічныя ===
Сьпірты могуць быць атрыманыя з самых розных клясаў злучэньняў, як то [[вуглевадароды]], [[галягенальканы]], [[аміны]], [[карбанільныя злучэньні]], [[эпаксыды]]. Галоўным чынам, усе мэтады зводзяцца да рэакцыяў [[атляняньне|атляняньня]], [[атляняльна-аднаўленчыя рэакцыі|аднаўленьня]], [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]] і [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]].

Сьпірты атрымліваюць, атляняючы [[альканы]] і [[цыклеальканы]] пад узьдзеяньнем моцных неарганічных атляняльнікаў: [[азон]]у, [[пэрманганат калю|перманганату калю]], [[Аксыд хрому (VI)|аксыду хрому (VI)]], [[хромавая кісьля|хромавай кісьлі]], [[дыяксыд сэлену|дыяксыду сэлену]], [[пэраксыд вадароду|пэраксыду вадароду]], а таксама некаторых надкісьляў. Праз магчымасьць далейшага атляненьня атрыманых сьпіртоў, мэтад мае значэньне толькі дзеля атрыманьня трацічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;Oxidation&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Hudlický M.|загаловак = Oxidation in Organic Chemistry|выданьне = ACS monograph 186|месца = Washington|выдавецтва = American Chemical Society|год = 1990|pages = 57—59|isbn = 0-8412-1780-7|мова = en}}&lt;/ref&gt;.

Атляненьне [[алькены|алькенаў]] значна больш распаўсюджанае ў лябараторнай практыцы, асабліва дзеля атрыманьня двухатамных сьпіртоў — [[дыёлы|дыёлаў]]. У залежнасьці ад выбару рэагенту атляненьне можна зрабіць з рознай [[стэрэасэлектыўнасьць|стэрэасэлектыўнасьцю]]: пры ўзьдзеяньні на алькены [[тэтрааксыд осму|тэтрааксыду осму]], [[пэрманганат калю|пэрманганату калю]], [[хлярат натру|хлярату натру]], [[ёд]]у з карбаксілатам срэбра дзеіцца ''сін''-гідраксілаваньне; дзеля ''анты''-гідраксілаваньня выкарыстоўваюць [[пэраксыд вадароду]] і надкісьлі, аксыды малібдэну (VI) і вальфраму (VI), аксыд сэлену (IV) і іншыя&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Хейнс А.|загаловак = Методы окисления органических соединений: Алканы, алкены, алкины и арены|арыгінал = Methods for the oxidation of organic compounds: Alkanes, Alkenes, Alkynes and Arenes|адказны = Перевод с англ., под редакцией И. П. Белецкой|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1988|старонкі = 82—108|старонак = 400|isbn = 5-03-000149-2}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Hydroxylation of alkenes.png|500пкс|Гідраксілаваньне алькенаў.]]

Сьпірты ўтвараюцца таксама пры аднаўленьні [[альдэгіды|альдэгідаў]] або [[кетоны|кетонаў]] пад узьдзеяньнем [[барагідрыд натру|барагідрыду натру]] ў пратонным распушчальніку, а таксама [[алюмагідрыд літу|алюмагідрыду літу]]. Аднаўленьне [[складаныя этэры|складаных этэраў]] і [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]] таксама вырабляецца пад узьдзеяньнем комплексных гідрыдаў, як зазвычай, алюмагідрыду літу і дае мажлівасьць атрымаць сьпірты&lt;ref name=&quot;tietze&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Титце Л., Айхер Т.|загаловак = Препаративная органическая химия: Реакции и синтезы в практикуме органической химии и научно-исследовательской лаборатории|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1999|старонкі = 73—75|старонак = 704|isbn = 5-03-002940-0}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Synthesis of alcohols via reduction.png|350пкс|Сынтэз сьпіртоў мэтадам аднаўленьня.]]

Кісьлінна-каталізаванае далучэньне вады да алькенаў прыводзіць да ўтварэньня сьпіртоў. У адпаведнасьці з [[правіла Маркоўнікава|правілам Маркоўнікава]], у гэтай рэакцыі ўтвараюцца больш замешчаныя сьпірты. У лябараторнай практыцы часьцей выкарыстоўваюць тоесную, але больш мяккую рэакцыю аксымэркураваньня — дэмэркураваньня, а таксама рэакцыю гідрабараваньня — атляненьня, якая прыводзіць да паўстаньня прадуктаў, якія не адпавядаюць правілам Маркоўнікава{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|232—233}}.
: [[Файл:Hydroboration-oxidation.png|450пкс|Гідрабараваньне-атляненьне алькенаў.]]

Рэакцыі [[рэакцыі нуклеафільнага далучэньня|нуклеафільнага далучэньня]] мэталарганічных злучэньняў ([[ацэтыленіды|ацэтыленідаў]], [[рэакцыя Грын’яра|рэактываў Грын’яра]], медзь- і літарганічных злучэньняў і г. д.) да [[карбанільныя злучэньні|карбанільных злучэньняў]] таксама прыводзяць да ўтварэньня сьпіртоў, прычым калі далучэньне адбываецца да [[фармальдэгід]]у HCHO, тады ўтвараюцца першасныя сьпірты, калі да іншых [[альдэгіды|альдэгідаў]], тады ўтвараюцца другасныя сьпірты. Далучэньне да [[кетоны|кетонаў]] дае трацічныя сьпірты. Трацічныя сьпірты можна атрымаць таксама шляхам далучэньня двух эквівалентаў мэталарганічнага злучэньня да [[складаныя этэры|складаных этэраў]].
: [[Файл:Mg-organic synthesis.png|500пкс|Магнарганічны сынтэз.]]

Сьпірты можна атрымліваць пры апрацоўцы [[галягенаальканы|галягенаальканаў]] расшчынай [[луг (хімія)|луга]]. Рэакцыя мае ўласьцівасьці [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] і суправаджаецца [[рацэмат|рацэмізацыяй]] (пры монамалекулярным мэханізьме) або [[Вальдэнаўскае адварочваньне|адварочваньнем канфігурацыі]] (пры бімалекулярным мэханізьме). Важным прэпаратыўным мэтадам ёсьць атляненьне алькілгалягенідаў [[надпэраксыд калю|надпэраксыдам калю]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Corey E. J., Nicolaou K. C., Shibasaki M., Machida Y., Shiner C. S.|загаловак = Superoxide ion as a synthetically useful oxygen nucleophile|спасылка = https://dx.doi.org/10.1016/S0040-4039(00)91450-3|мова = en|выданьне = Tetrahedron Letters|год = 1975|том = 16|нумар = 37|старонкі = 3183—3186}}&lt;/ref&gt;.

=== Прамысловыя мэтады ===
У прамысловасьці сьпірты атрымліваюць з дапамогай хімічных, альбо біяхімічных мэтадаў вытворчасьці.

Адзіным прамыслова важным мэтадам сынтэзу мэтанолю ёсьць [[каталіз|каталітычная]] рэакцыя паміж [[аксыд вугляроду(II)|аксыдам вугляроду (II)]] і [[вадарод]]ам. Сыравінай у вытворчасьці мэтанолю служыць [[прыродны газ]], які на першай стадыі працэсу падвяргаюць ачыстцы ад злучэньняў [[серка|серкі]] (серка ёсьць атрутай для [[каталізатар]]аў, выкарыстаных на наступнай стадыі). Далей адбываецца паравая канвэрсія прыроднага газу ў [[сынтэз-газ]] (сумесь [[аксыд вугляроду(II)|СО]] і [[вадарод]]у), які пасьля кандэнсацыі пары вады ператвараюць у мэтаноль на зьмяшаным медна-цынка-хромавым каталізатары пры тэмпэратуры 250 °C і ціску да 10 МПа. Атрыманы такім чынам мэтаноль зьмяшчае ваду і прымешкі іншых сьпіртоў (этанолю, прапанолю і вышэйшых сьпіртоў) і можа быць ачышчаны [[рэктыфікацыя]]й. Сусьветнае спажываньне мэтанолю ў 2015 годзе склала каля 70 млн тонаў&lt;ref name=&quot;methanol&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|title=The changing face of the global methanol industry|work=CHEMWEEK’S LAB|publisher=IHS Chemical Week|accessdate=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225959/http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;CO{} + 2 H2 -&gt;[\text{250 °C, 10 МПа}][\text{кат.}] CH3OH&lt;/chem&gt;

Этаноль і прапаноль-2 атрымліваюць шляхам [[гідратацыя|гідратацыі]] адпаведных алькенаў — [[этылен]]у і [[прапілен]]у. У прамысловасьці выкарыстоўваюць два варыянты гідратацыі, як то серчанакісьлінную і каталітычную. Серчанакісьлінная гідратацыя ўлучае ў сябе [[абсарбцыя|абсарбцыю]] этылену канцэнтраванай [[серчаная кісьля|серчанай кісьлі]] (94—98 %) пры тэмпэратуры 80 °C і ціску 1,3—1,5 МПа і далейшы [[гідроліз]] утвораных сульфаэтэраў вадою. Другі мэтад гідратацыі заснаваны на выкарыстаньні [[фосфарная кісьля|фосфарнай кісьлі]], нанесенай на [[сылікагель]] або іншую падкладку, як [[каталізатар]]. Сумесь дэіянізаванай вады і этылену награваюць да тэмпэратуры 300 °C пад ціскам 6—8 МПа, а атрыманы этаноль чысьцяць рэктыфікацыяй. Гэтыя мэтады дазваляюць атрымаць этаноль, які зьмяшчае 5 % вады паводле масы. Атрыманьне бязводнага этанолю (99,9 %) грунтуецца на [[азэатропная адгонка|азэатропным выдаленьні]] вады з [[бэнзол]]ам{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|69—74}}. Паводле зьвестак на 2003 год, сусьветная вытворчасьць этанолю толькі гідратацыяй этылену сягала 6 млн тонаў у год&lt;ref name=&quot;berg&quot;&gt;{{cite web|author=Berg Ch.|datepublished=2004-04|url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A&amp;O-2004.html|title=World Fuel Ethanol - Analysis and Outlook|publisher=The Online Distillery Network for Distillers &amp; Fuel Ethanol Plants Worldwide|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Ogvtx2?url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A|archivedate=2011-08-21|accessdate=2020-12-07|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2SO4 -&gt;[][\text{80 °C, 1,3—1,5 МПа}] C2H5OSO3H{}, (C2H5O)2SO2 -&gt;[\ce{H2O}] C2H5OH{} + H2SO4&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2O -&gt; [\ce{H2SO4 / SiO2}][\text{300 °C, 6—8 МПа}] C2H5OH&lt;/chem&gt;

Сусьветная вытворчасьць паліўнага этанолю ў 2015 годзе паводле зьвестак Renewable Fuel Association склала блізу 77 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|title=World Fuel Ethanol Production|publisher=Renewable Fuel Association|lang=en|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118214657/http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Для гідратацыі прапілену патрабуюцца мякчэйшыя ўмовы. Серчанакісьлінны працэс робяць пры пакаёвай тэмпэратуры і канцэнтрацыі серчанай кісьлі, роўнай 70—75 %, а каталітычная гідратацыя робіцца пры тэмпэратуры 180 °C і 4 МПа. Часам для гідратацыі прапілену выкарыстоўваюць вальфрамавы каталізатар (WO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 250 °C і 25 МПа). Сусьветная вытворчасьць прапанолю-2 у 2008 годзе складала 1,8 млн тонаў&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Papa A. J.|частка=Propanols|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a22_173.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|title=Isopropanol (IPA) CAS No: 67-63-0|work=Chemical intelligence|publisher=ICIS.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oi9TBq?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ipa&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2010-01|url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|title=Isopropyl Alcohol (IPA)|work=WP Report|publisher=SRI Consulting|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oihmvj?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|76—79}}.

Таксама рэакцыяй гідратацыі ў прамысловасьці атрымліваюць этыленгліколь, то бок адзін з найважнейшых прадуктаў хімічнай прамысловасьці, які вырабляецца ў колькасьці 19,9 млн тонаў штогод&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished = 2010-01|url = http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|title = Ethylene Glycol|work = WP Report|publisher = SRI Consulting|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OjinzI?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|archivedate = 2011-08-21|accessdate = 2010-05-25|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Ён выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасьцях для вытворчасьці [[антыфрыз]]у і [[хімічныя валокны|валокнаў]]. Сыравінай для гэтага сынтэзу служыць [[тленьнік этылену]], які здабываецца простым атляненьнем этылену кіслародам паветра. Ператварэньне тленьніку этылену ў этыленгліколь адбываецца пры награваньні ягонай сумесі з 20-кратным мольным лішкам вады да 200 °C без каталізатара. Этыленгліколь затым адлучаецца ад вады і прадуктаў [[алігамэр]]ызацыі ў выніку пасьлядоўных рэктыфікацыяў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Rebsdat S., Mayer D.|частка=Ethylene Glycol|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a10_101}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Ethylene glycol production.png|300пкс|Схема прамысловага сынтэзу этыленгліколю.]]

Прамысловае здабыцьцё прапанолю-1 заснаванае на рэакцыі [[карбанілаваньне|гідрафармілаваньня]] [[этылен]]у і далейшым [[гідрыраваньне|гідрыраваньні]] атрыманага [[прапаналь|прапаналю]]. Гідрафарміляваньне ладзіцца пры тэмпэратуры 90—130 °C, агульным ціску прапілену, аксыду вугляроду(II) і вадароду, роўным 2,8 МПа, і ў прысутнасьці 500 [[мільённая частка|мч]] [[род (элемэнт)|родывага]] каталізатара. Другая стадыя бярэцца пры тэмпэратуры 110—150 °C у лішку вадароду на розных мэталічных каталізатарах (выкарыстоўваюцца камбінацыі злучэньняў [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[нікель|нікелю]] і [[хром]]у)&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot; /&gt;. Аб’ёмы сусьветнай вытворчасьці прапанолю-1 на 2003 год складалі 0,14 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|title = Product Safety Assessment DOW n-Propanol|format = pdf|publisher = The Dow Chemical Company|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170716012533/http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|archivedate = 2017-07-16|accessdate = 2010-05-25|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;
 C2H4{} + CO{} + H2 -&gt;[\ce{Rh}~\text{кат.}][\text{90—130°C, 2,8 МПа}]
 CH3CH2CHO -&gt;[\ce{H2},~\text{кат.}][\text{110—150°C, 0,14—1,0 МПа}]
 CH2CH2CH2OH
&lt;/chem&gt;

Гліцэрыну атрымліваюць як пабочны прадукт ператварэньня тлушчаў у [[тлустыя кісьлі]] і [[мэтылявыя этэры тлустых кісьляў]]. Гэты працэс ляжыць у аснове здабыцьця [[біядызэль|біядызэлю]], пры гэтым на кожную тону біядызэлю ўтвараецца 100 кг гліцэрыны. Такім мэтадам сынтэзуюць 1,5 млн тонаў гліцэрыны штогод, паводле зьвестак на 2004 год, пры гэтым, паводле прагнозаў, гэтыя аб’ёмы будуць расьці ў сувязі з павелічэньнем цікавасьці да альтэрнатыўных відаў паліва. Тлушчы гідралізуюць пры 220—260 ° C і ціску 2—6 МПа, альбо [[пэраэтэрыфікацыя|пэраэтэрыфікуюць]] мэтанолем. Расшчапленьне тлушчаў пад узьдзеяньнем лугу або карбанатаў ужываецца ў абмежаваным маштабе, напрыклад, пры вытворчасьці [[мыла]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Christoph R., Schmidt B., Steinberner U., Dilla W., Karinen R.|частка=Glycerol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a12_477.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chpd&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Speight J. G.|загаловак = Chemical Process and Design Handbook|спасылка = https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|выдавецтва = McGraw-Hill|год = 2002|isbn = 0-07-137433-7|pages = 2.251|ref = Speight}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;survey&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chenier Ph. J.|загаловак = Survey of Industrial Chemistry|спасылка = https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|выданьне = Third Edition|месца = New York|выдавецтва = Kluwer Academic / Plenum Publishers|год = 2002|pages = 242|ref = Chenier|isbn = 0-306-47246-5}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Glycerol production.png|650пкс|Схема прамысловай вытворчасьці гліцэрыны.]]

Вышэйшыя тлустыя сьпірты вырабляюць некалькімі спосабамі, сярод якіх [[гідрагеналіз]] мэтылявых этэраў тлустых кісьляў, атрыманых пэраэтэрыфікацыяй тлушчаў, а таксама гідрафармілаваньне алькенаў і алігамэрызацыя этылену з наступным атляненьнем (мэтад Цыглера). Штогод у сьвеце вырабляецца 2,15 млн тонаў вышэйшых тлустых сьпіртоў на 2003 год&lt;ref name=&quot;pav&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Ланге К. Р.|загаловак = Поверхностно-активные вещества: синтез, свойства, анализ, применение|арыгінал = Surfactants. A Practical Handbook|адказны = Пер. с англ|месца = Санкт-Пецярбург|выдавецтва = «Профессия»|год = 2004|старонкі = 18—20|isbn = 5-93913-068-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Brackmann B., Hager C.-D.|url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|title=The Statistical World of Raw Materials, Fatty Alcohols and Surfactants|work=CESIO 6th World Surfactants Congress, Berlin, June 20–23, 2004|publisher=Laboratory of Formulation, Interfaces, Rheology and Processes FIRP (Venezuela)|accessdate=2010-09-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616OjD1q5?url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.

Для некаторых сьпіртоў найважнейшую ролю ў прамысловым сынтэзе граюць біяхімічныя мэтады. У прыватнасьці, аб’ёмы вырабленага біяэтанолю значна перавышаюць аб’ёмы сынтэтычнага этанолю. Грунтам у біяхімічнага атрыманьня этанолю ёсьць кісьлінны або [[фэрмэнты|фэрмэнтатыўны]] [[гідроліз]] расьліннай сыравіны з наступнай анаэробнай [[сьпіртавое закісаньне|сьпіртавой фэрмэнтацыяй]] (зброджваньнем) утвораных вугляводаў [[дрожджы|дрожджамі]] або некаторымі відамі [[бактэрыі|бактэрыяў]]. У прыватнасьці, дрожджы ўважаюцца за вельмі зручныя мікраарганізмы дзеля шырокага прамысловага выкарыстаньня. Фэрмэнтацыя пад узьдзеяньнем дражджоў вызначаецца высокай [[сэлектыўнасьць|сэлектыўнасьцю]], нізкім назапашваньнем пабочных прадуктаў, высокай дзельлю ў выніку этанолю, высокай хуткасьцю працэсу, добрай талерантнасьцю дражджоў да павышаных канцэнтрацыяў этанолю і субстрату. Сыравінай у гэтым працэсе могуць служыць лёгка фэрмэнтаваныя вугляводы, а таксама [[крухмал]] і іншыя арганічныя субстраты, якія неабходна папярэдне гідралізаваць да фэрмэнтаванай формы. Звычайна выкарыстоўваюць сельскагаспадарчыя культуры ([[цукровы бурак]], [[бульба]], [[збожжа]]), прадукты лясной гаспадаркі ([[драўніна]], [[салома]]), альбо сельскагаспадарчыя адкіды&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Kosaric N., Duvnjak Z., Farkas A., Sahm H., Bringer-Meyer S., Goebel O., Mayer D.|частка=Ethanol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a09_587.pub2}}&lt;/ref&gt;.

Вытворчасьць біябутанолю палягае на фэрмэнтацыі вугляводнай сыравіны з выкарыстаньнем бактэрыяў ''Clostridium acetobutylicum''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Hahn H.-D., Dämbkes G., Rupprich N., Bahl H., Frey G. D.|частка=Butanols|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a04_463.pub3}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстаньне ==

=== Эканамічная значнасьць ===
Абсяг выкарыстаньня сьпіртоў шматлікі і разнастайны, асабліва беручы пад улік найшырэйшы спэктар злучэньняў, якія стасуюцца да гэтай клясы. Разам з тым, з прамысловага пункту гледжаньня, толькі невялікі шэраг сьпіртоў мае прыкметны ўнёсак у глябальную сусьветную эканоміку.

У найважнейшую пяцідзясятку злучэньняў за 2002 год, якія вырабляе [[хімічная прамысловасьць]] [[ЗША]], зь сьпіртоў траплялі толькі [[мэтаноль]] (14-е месца) і [[этыленгліколь]] (29-е месца){{Зноска|Chenier|2002|Chenier|17—18}}. У наступныя 50 найважнейшых хімічных злучэнняў, паводле зьвестак за 1999 год, улучаны [[ізапрапілавы сьпірт]], ''н''-[[бутаноль-1|бутылявы сьпірт]], сынтэтычны [[этаноль]], [[прапіленгліколь]], [[дыэтыленгліколь]], [[2-этыльгексаноль]], [[бутандыёль-1,4]], [[сарбіт]] і [[гліцэрына]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|217—219}}.

Найбольш распаўсюджаным і карыстаным сьпіртам у сьвеце ёсьць [[этаноль]]. Ягоны сусьветны аб’ём спажываньня сягае блізу 65 млн тонаў. Сукупны сусьветны аб’ём спажываньня іншых сьпіртоў (акрамя этанолю) у розных кірунках карыстаньня складае каля 70 млн тонаў, паводле зьвестак на 2009 год.

=== Выкарыстаньне ў арганічным сынтэзе ===
Асноўная частка [[Мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] выкарыстоўваецца ў прамысловым сынтэзе [[фармальдэгід]]у шляхам высокатэмпэратурнага каталітычнага акісьленьня мэтанолю&lt;ref name=&quot;Petrochemical&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак = Petrochemical processes 1. Synthesis-gas Derivatives and Major Hydrocarbons|выданьне = 2nd ed|месца = Paris|выдавецтва = Editions Technip|год = 1989|том = 1|pages = 95—97|isbn = 2-7108-0562-5}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, з мэтанолю атрымліваюць [[трэт-бутыльмэтылявы этэр]], [[воцатная кісьля|воцатную кісьлю]] ({{iw|працэс Мансанта||en|Monsanto process}}){{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|53}}, [[Дымэтыланілін|N,N-дымэтыланілін]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|1.3}}, [[мэтыламіны]] і [[хлёрмэтан]]&lt;ref name=&quot;lebedev&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Лебедев Н. Н.|загаловак=Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза: Учебник для вузов|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5724500086|выданьне=4-е изд., перераб. и доп|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1988|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5724500086/page/132 132]|isbn=5-7245-0008-6|ref=Лебедев}}&lt;/ref&gt;.

З этанолю ў прамысловасьці вырабляюць [[дыэтылявы этэр]] (мэтадам дэгідратацыі пры тэмпэрытуры 250 °C над [[аксід алюміна|Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]){{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|188}}, [[хляраль]]{{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|133}}, [[ацэтальдэгід]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|31—33}} і [[этылацэтат]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|2.212}}. [[Ізапрапілявы сьпірт]] пры каталітычным вадкафазным дэгідрыраваньні на [[нікель Рэнэя|нікелі Рэнэя]] пры 150 °C ператвараюць у [[ацэтон]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|127—133}}. Асноўным прадуктам, што здабываюць з [[бутаноль-1|бутанолю]], ёсьць [[бутылакрылат]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|234}}.

=== У якасьці паліва ===
{{Асноўны артыкул|Біяпаліва}}
Дзеля паліўных мэтаў сёньня выкарыстоўваюцца ў прамысловых аб’ёмах тры сьпірты, як то мэтаноль, этаноль і бутаноль-1, што павязанае, перш за ўсё, з іхняй камэрцыйнай дасяжнасьцю і мажлівасьцю масавай вытворчасьці з расьліннай сыравіны (акрамя мэтанолю). Пры гэтым магчыма выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці паліва ў чыстым выглядзе, як то розных мешанкаў з бэнзінам або дызэльным палівам&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|title = Использование этилового спирта в качестве компонента автомобильного бензина. Анализ нормативной документации|work = Законы и практика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221004145/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;, а таксама як аксігенавальныя дадаткі (да 10 %) дзеля павышэньня [[актанавы лік|актанавага ліку]] і зьніжэньня таксычнасьці адпрацаваных газаў&lt;ref name=&quot;oxigen&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А., Кунашев Л. Х., Царев А. В., Капустин В. М.|загаловак = Применение алифатических спиртов в качестве экологически чистых добавок в автомобильные бензины|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2010-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100923034523/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561&amp;cat_id=7&amp;page_id=1|title = Использование спиртов как добавок к нефтяным топливам|work = Альтернативные топлива, энергетика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2011-11-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20111104204028/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Асобным напрамкам ёсьць выкарыстаньне мэтанолю дзеля [[пераэтэрыфікацыя|пераэтэрыфікацыі]] тлушчаў у вытворчасьці [[біядызэль|біядызэлю]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|title = Биодизель|publisher = Российская Национальная Биотопливная Ассоциация|accessdate = 2010-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821113501/http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|archivedate = 2010-08-21|url-status = dead|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Пануючым паліўным сьпіртам ёсьць этаноль. Паводле ацэнак экспэртаў, на 2009 год 80—90 % усяго вырабленага ў сьвеце этылевага сьпірту было выкарыстана ў гэтых мэтах і склала 73,9 млрд літраў ці блізу 58 млн тонаў&lt;ref name=&quot;sriethanol&quot;&gt;{{cite web|author = Linak E., Inoguchi Y., Janshekar H.|date = 2009-04|url = http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|title = Ethanol|work = CEH Report|publisher = SRI Consulting|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OzgUly?url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2010-03-21|url = http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|title = Global ethanol production to reach 85.9 billion litres in 2010: Global Renewable Fuels Alliance releases 2010 biofuels production forecast|work = Press Release|publisher = Global Renewable Fuels Alliance|accessdate = 2010-05-25|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/659Xjdi2W?url=http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|archivedate = 2012-02-02|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Галоўнымі прычынамі, якія паслужылі актыўнаму вывучэньню сьпіртоў як альтэрнатыўнага паліва, ёсьць&lt;ref name=&quot;bioethanol&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А.|загаловак = Актуальные аспекты применения топливного этанола в России и США|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2007-07-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070715100431/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf}}&lt;/ref&gt;:
* рост цэнаў на [[нафта|нафту]] і [[прыродны газ|газ]], а таксама вычэрпнасьць гэтых рэсурсаў у будучыні;
* сьпірты маюць высокія эксплюатацыйныя якасьці, а прадукты згараньня ўтрымліваюць менш шкодных рэчываў;
* сьпірты могуць вырабляцца біяхімічным шляхам з адкідаў харчовай, дрэваапрацоўчай і цэлюлёзна-папяровай вытворчасьці, што адначасна разьвязвае праблему ўтылізацыі.

Разам з тым, масавае выкарыстаньне памянёных сьпіртоў як маторнага паліва, акрамя як з эканамічных прычынаў, мае шэраг недахопаў&lt;ref&gt;{{cite web|author=Smith J. L., Workman J. P.|date=2004-12|url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|title=Alcohol for Motor Fuels|publisher=Colorado State University Extension|accessdate=2010-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P73UUn?url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
* мэтаноль і этаноль маюць у параўнаньні з бэнзінам меншую энэргаэфэктыўнасьць і, адпаведна, забясьпечваюць большы выдатак;
* нізкія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў могуць служыць чыньнікам утварэньня паравых коркаў, што можа істотна ўскладніць працу рухавіка;
* [[гіграскапічнасьць]] сьпіртоў, а таксама іхняя распушчальнасьць у вадзе можа прывесьці да рэзкага зьніжэньня магутнасьці пры трапленьні вільгаці ў паліўную сыстэму;
* сьпірты маюць істотна больш высокія каразійныя ўласьцівасьці ў параўнаньні з вуглевадародамі;
* адносна высокая [[цеплыня згараньня]] мэтанолю і этанолю можа служыць прычынай праблемы пры зьмешваньні гэтых сьпіртоў з паветрам і далейшага транспартаваньня праз упускны калектар рухавіка.

=== Прамысловае выкарыстаньне ===

==== Рашчыньнікі ====
Сярод [[распушчальнік]]аў шырокі распаўсюд маюць самыя розныя тыпы сьпіртоў, як то аднаатамныя ([[мэтаноль]], [[прапаноль-2]]) і шмататамныя ([[этыленгліколь]], [[гліцэрына]]); аліфатычныя ([[этаноль]], [[бутаноль-1]]) і цыклічныя ([[цыклагексаноль]]). Сьпірты стасуюцца да палярных распушчальнікаў і ўжываюцца ў розных галінах прамысловасьці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Дринберг С. А., Ицко Э. Ф.|загаловак = Растворителя для лакокрасочных материалов: Справочное пособие|выданьне = 2-е изд., перераб. и доп|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1986|старонкі = 51}}&lt;/ref&gt;. Сусьветны аб’ём спажываньня сьпіртоў як распушчальнікаў паводле зьвестак на 2013 год склаў каля 6,5 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|title = Market Study: Solvents (3rd edition)|work = Chemicals|publisher = Ceresana|accessdate = 2017-11-07|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171107165559/http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|archivedate = 2017-11-07|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Найбольш распаўсюджаным сьпіртам сярод распушчальнікаў ёсьць [[этаноль]]. Гэтак ягоны сусьветны аб’ём спажываньня дзеля гэтых мэтаў на 2009 год перавышаў 3,5 млн тонаў на год&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|title = Ethanol Uses and Market Data|work = Chemical Intelligence|publisher = ICIS.com|accessdate = 2010-09-14|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P7WljJ?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Іншымі папулярнымі распушчальнікамі ёсьць мэтаноль і ізапрапаноль з аб’ёмамі спажываньня большым за 1 млн тон на год.

Выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці распушчальнікаў улучае ў сябе наступныя напрамкі&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|title = 2-Propanol|work = Environmental Health Criteria (EHC) Monographs|publisher = International Programme on Chemical Safety (IPCS) INCHEM|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P86yCf?url=http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;:
* Тэхналягічны распушчальнік: [[экстракцыя]] і ачыстка натуральных прадуктаў ([[тлушчы]] і [[алей|алеі]], [[смала|смолы]], [[воск]], прыродныя [[фарбавальнікі]] і [[араматызатары]], [[альгінаты]], [[вітаміны]], [[алькалёіды]], [[водарасьці|багавіньне]]), носьбіт у харчовай прамысловасьці, ачыстка, [[крышталізацыя]] і [[асаджэньне]] арганічных хімічных рэчываў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фарбаў і пакрыцьцяў, як то распушчэньне сынтэтычных палімэрных матэрыялаў ([[ляк]]і, [[смала|смолы]], [[клей|клеі]] і г. д.), складальнік [[цэмэнт]]аў, фарбаў і атраманту.
* Ачышчальнік: вытворчасьць электронных кампанэнтаў, мэталічных паверхняў, фатаплёнак і фотапаперы, шклоачышчальнік і іншае, складальнік вадкага мыла і мыйных сродкаў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фармацэўтычнай прадукцыі, [[парфумэрыя|парфумэрыі]] і [[касмэтыка|касмэтыкі]].
* Распушчальнік у [[аэразоль|аэразолях]] (бытавых і мэдычных).

==== Паверхнева-актыўныя і мыйныя рэчывы ====
{{Асноўны артыкул|Паверхнева-актыўныя рэчывы}}
Найважнейшай сыравінай у вытворчасьці сучасных [[Паверхнева-актыўныя рэчывы|паверхнева-актыўных рэчываў]] (ПАР) для сынтэтычных мыйных сродкаў ёсьць [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]], зь якіх у залежнасьці ад рэагента вылучаюць [[неіянагенныя паверхнева-актыўныя рэчывы|неіянагенныя]] або [[аніённыя паверхнева-актыўныя рэчывы|аніённыя ПАР]]&lt;ref name=&quot;surfactants&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Chemistry and Technology of Surfactants|адказны = Edited by Richard J. Farn|выдавецтва = Blackwell Publishing Ltd|год = 2006|allpages = 5—6|isbn = 978-14051-2696-0}}&lt;/ref&gt;.

Сусьветны аб’ём выкарыстаньня вышэйшых тлустых сьпіртоў у вытворчасьці ПАР у 2000 годзе складаў 1,68 млн тонаў&lt;ref name=&quot;surfactants&quot; /&gt;. У 2003 годзе блізу 2,5 млн тонаў ПАР было выраблена на грунце вышэйшых тлустых сьпіртоў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Dierker M., Schäfer H. J.|загаловак = Surfactants from oleic, erucic and petroselinic acid: Synthesis and properties|спасылка = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf|мова = en|выданьне = European Journal of Lipid Science and Technology|год = 2010|том = 112|нумар = 1|старонкі = 122|archivedate = 2014-03-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306200107/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf}}&lt;/ref&gt;.

==== Палімэрныя матэрыялы і іхнія кампанэнты ====
Сьпірты маюць важнае прыкладаньне як зыходныя манамэры дзеля сынтэзу [[Палімэры|палімэрных матэрыялаў]] шляхам [[Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі]]. Галоўным чынам, на аснове сьпіртоў сынтэзуюць [[поліэтэры]] і [[поліўрэтаны]]. Найважнейшымі прыкладамі такіх сынтэтычных палімэраў ёсьць [[поліэтылентэрэфталят]], [[полібутылентэрэфталят]], атрыманыя з [[фталевая кісьля|тэрэфталевай кісьлі]] і [[этыленгліколь|этыленгліколю]] або [[1,4-бутандыёль|1,4-бутандыёлю]] адпаведна. Полікандэнсацыяй [[гліколі|гліколяў]], [[гліцэрына|гліцэрыны]] або [[пэнтаэрытрыт]]у з [[фталевы ангідрыд|фталевым ангідрыдам]] атрымліваюць [[алькідныя смолы]], якія шырока выкарыстоўваюцца ў вырабніцтве лякаў і фарбаў. Поліўрэтаны здабываюць полікандэнсацыяй [[ізацыянаты|ізацыянатаў]] з гліколямі або шмататамнымі сьпіртамі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Chanda M., Roy S. K.|загаловак = Industrial Polymers, Specialty Polymers, and Their Applications|спасылка = https://archive.org/details/industrialpolyme00chan|месца = Boca Raton|выдавецтва = CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год = 2009|pages = [https://archive.org/details/industrialpolyme00chan/page/n17 1]—55—1-58, 1-97—1-98|isbn = 978-1-4200-8058-2}}&lt;/ref&gt;.

Сьпірты таксама выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці складанаэтэрных і дыэтэрных [[плястыфікатар]]аў для палімэраў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Барштейн Р. С., Кирилович В. И., Носовский Ю. Е.|загаловак = Пластификаторы для полимеров|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|старонкі = 19—20}}&lt;/ref&gt;.

==== Гідраўлічныя вадкасьці і змазачныя матэрыялы ====
Дзеля атрыманьня негаручых гідраўлічных вадкасьцей выкарыстоўваюць водныя рашчыны, якія зьмяшчаюць гліцэрыну і этаноль. У вытворчасьці [[тормазная вадкасьць|тормазных вадкасьцяў]] шырока выкарыстоўваюць [[этыленгліколь]] і этэры на ягонай аснове.

Многія сучасныя змазачныя матэрыялы маюць у сваім складзе [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] і іхнія этэры, дзякуючы іхняй нізкай таксычнасьці, высокай тэмпэратуры пошугу і бясьсьледнаму выпарэньню пры награваньні. Гэтыя ўласьцівасьці выкарыстоўваюцца для побытавага ўжываньня, а таксама для выпадкаў, калі эфэкт астуджэньня паверхні важнейшы за антыфрыкцыйныя ўласьцівасьці, напрыклад, пры сьвідраваньні, пілаваньні або іншай [[сьлесарства|сьлясарнай]] апрацоўцы мэталаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = Lubricants and Lubrication|адказны = Edited by Theo Mang and Wilfried Dresel|выданьне = 2nd edition|месца = [[Вайнхайм|Weinheim]]|выдавецтва = Wiley-VCH GmbH|год = 2007|pages = 516—517|isbn = 978-3-527-31497-3}}&lt;/ref&gt;.

==== Пэстыцыды ====
[[Файл:Dicofol chemical structure.png|значак|зьлева|Прэпарат для барацьбы з кляшчамі [[дыкаполь]] ёсьць араматычным сьпіртам.]]
Не зважаючы на тое, што незамешчаныя гранічныя аліфатычныя сьпірты маюць [[фунгіцыд]]ную або [[гербіцыд]]ную актыўнасьці, іхняе простае выкарыстаньне як [[пэстыцыдаў]] ня мае шырокага практычнага ўжываньня. Адным зь нямногіх напрамкаў ёсьць іхняе выкарыстаньне як [[рэгулятары росту расьлінаў|рэгулятар росту расьлінаў]]. Падобныя ўласьцівасьці маюць [[этаноль]], [[этыленгліколь]] і іншыя гліколі, некаторыя вышэйшыя тлустыя сьпірты{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|106—110}}.

Галагензамешчаныя сьпірты выяўляюць значна большую актыўнасьць і маюць [[ратыцыд]]ную, гербіцыдную і фунгіцыдную актыўнасьці. Гэтак, напрыклад, прэпарат [[гліфтор]], які ёсьць сумесьсю 1,3-дыфтарпрапанолю-2 і 1-фтор-3-хлёрпрапанолю-2, выкарыстоўваецца ў барацьбе з [[мышы|мышамі]], [[хамяковыя|хамяковымі]] ды [[байбак]]амі&lt;ref name=&quot;pest&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Мельников Н. Н.|загаловак = Пестициды. Химия, технология и применение|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1987|старонак = 710|ref = Мельников}}&lt;/ref&gt;.

Больш высокая біялягічная актыўнасьць назіраецца ў негранічных і араматычных сьпіртоў. [[Алілавы сьпірт]] мае ўжываньне як гербіцыд, шматлікія вышэйшыя негранічныя сьпірты ёсьць фэрамонамі вусякоў. Актыўнымі [[акарыцыд]]амі ёсьць некаторыя араматычныя біфэнілавыя сьпірты: [[дыкафоль]], [[хлёрфэнэтоль]], [[пракляноль]]&lt;ref name=&quot;pest&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|title=Proclonol|work=Compendium of Pesticide Common Names|publisher=Alan Wood’s Web site|accessdate=2010-09-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P8a6b0?url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Многія сьпірты ёсьць паўпрадуктамі для сынтэзу розных пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Unger T. A.|загаловак = Pesticide Synthesis Handbook|месца = New Jersey|выдавецтва = Noyes Publications|год = 1996|allpages = 1080|isbn = 0-8155-1401-8|ref = Unger}}&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у вытворчасьці [[гліфасат]]у выкарыстоўваецца [[мэтаноль]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|277}}, [[кратаксыфос]]у — [[α-мэтыльбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|294}}, [[пірэтроід]]аў трэцяга пакаленьня — [[3-фэнаксыбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|181—182}}.

Таксама сьпірты шырока выкарыстоўваюцца як няводны носьбіт для стварэньня таварных кампазыцыяў пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Guidance Manual for Selecting Protective Clothing for Agricultural Pesticide Operations|спасылка=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h|адказны=Contract No. 68-C9-0037|выданьне=Work Assignment 0-20|месца=Cincinatti|выдавецтва=U.S. EPA|год=1994|pages=45|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731150602/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h}}&lt;/ref&gt;.

=== Ужываньне ў вытворчасьці спажывецкай прадукцыі ===

==== Харчовая прамысловасьць ====
[[Файл:Alcohol by Country.png|значак|Гадавое спажываньне алькаголю на душу насельніцтва (15+) у літрах у пераліку на чысты этаноль (2004)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|title=Global Status Report on Alcohol 2004|author=[[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]]|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQr80iS1?url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|archivedate=2013-03-27|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.]]
Асновай усіх сьпіртавых напояў ёсьць [[этаноль]], які атрымліваецца пры брузаваньні харчовай сыравіны, як то вінаграду, бульбы, [[пшаніца|пшаніцы]] і іншых прадуктаў з утрыманьнем [[крухмал]]у або [[цукар|цукру]]. Акрамя таго, этылявы сьпірт выкарыстоўваецца як кампанэнт некаторых [[харчовыя араматызатары|харчовых араматызатараў]], што на сёньня ёсьць шырокай практыкай у кулінарыі, пры выпеках кандытарскіх вырабаў, вытворчасьці [[шакаляд]]у, [[цукерка|цукерак]], напояў, [[марозіва]], [[сочыва]], [[жэле]], [[павідла]]ў, [[канфітур]]аў і іншага. Аднак этанолям сьпіс сьпіртоў, ужываных у вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, не абмяжоўваецца. Сьпірты можна сустрэць сярод самых розных [[харчовы дадатак|харчовых дадаткаў]], напрыклад, [[гліцэрына]] (E422) выкарыстоўваецца як агент утрымоўчы вільгаць, распушчальнік, загушчальнік, разьдзяляльнік, плеўкаўтваральнік, сродак для капсуляваньня. Шэраг сьпіртоў маюць ужываньне як [[цукразаменьнік]]і ([[ксыліт]], [[маніт]], [[сарбіт]], [[эрытрыт]]), араматызатары ([[мэнтоль]]), фарбавальнікі ([[лютэін]]) і г. д.&lt;ref name=&quot;giord&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сарафанова Л. А.|загаловак = Пищевые добавки: Энциклопедия|выданьне = 2-е изд., испр. и доп|месца = СПб.|выдавецтва = ГИОРД|год = 2004|старонак = 808|isbn = 5-901065-79-4}}&lt;/ref&gt;

==== Парфумэрыя, касмэтыка і побытавая хімія ====
Сьпірты даволі шырока выкарыстоўваюцца як араматычныя рэчывы дзеля складаньня кампазыцыяў у парфумэрна-касмэтычнай прамысловасьці і вытворчасьці араматызатараў для пабытавай хіміі і іншай спажывецкай прадукцыі ([[гераніёль]], [[нэроль]], [[цытранэлёль]], [[мэнтоль]] і іншыя). Апроч наданьня водару, у парфумэрна-касмэтычнай прадукцыі сьпірты выкарыстоўваюцца і ў іншых мэтах&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|title=List of Functions|work=Cosmetics CosIng|publisher=European Commission. Health and Consumers|accessdate=2010-09-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P91bb8?url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;:
* [[антыўсьпеньвальнік]]і: [[этаноль]], [[прапаноль-1]], [[прапаноль-2]], гексаноль;
* антыкаразійныя рэчывы: 2-дымэтыламіна-2-мэтылпрапаноль-1;
* антымікробныя прэпараты: 2,4-дыхлёрбэнзілавы сьпірт, (этылендыёксы)дымэтаноль;
* [[антыаксыдант]]ы: тыадыгліколь;
* антыстатыкі: [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] (С&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;);
* гідратропныя рэчывы: гексаноль;
* маскавальныя сродкі: бутандыёль-2,3, 2-бэнзілгептаноль-1, [[барнэоль]], 3,7-дымэтылнанадыен-1,6-ол-3;
* [[кансэрвант]]ы: [[2-бром-2-нітрапрапандыёль-1,3]], [[бэнзілавы сьпірт]], [[1,1,1-трыхлёр-2-мэтылбутаноль-2]];
* [[ахаладжальнік]]і: мэнтоль, 3-мэтаксыпрапандыёль-1,2;
* [[плястыфікатар]]ы: актандыёль-1,8, 2,2-дымэтыльпрапандыёль-1,3;
* процісэбарэйныя сродкі: ундэканоль-1;
* сувязныя: даказаноль-1, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;22&lt;/sub&gt;);
* зьмякчальнікі: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;); вышэйшыя гліколі (С&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;30&lt;/sub&gt;);
* сродкі для завіўкі або выпростваньня валасоў: [[дытыятрэітоль]], 3-мэркаптапрапандыёль-1,2;
* стабілізатары эмульсіяў: 7-дэгідрахалестэрын, 3-(актадэцылаксы)прапандыёль-1,2, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt;);
* стабілізатары пеніцы: дэканоль-1, [[мірыстылявы сьпірт]], [[цэтылявы сьпірт]], [[стэарылявы сьпірт]];
* увільгатняльнікі: гексантрыёль-1,2,6, бутандыёль-1,2, бутандыёль-2,3, 2-бутылактаноль-1, [[гліцэрына]];
* фіксатары валасоў: 2-(2-амінаэтаксы)этаноль;
* эмульгатары: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;40&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;60&lt;/sub&gt;).

=== Стасаваньне ў мэдыцыне ===
Асноўным сьпіртам, які ўжываецца ў мэдычных мэтах, ёсьць [[этаноль]]. Яго выкарыстоўваюць як вонкавы [[антысэптык|антысэптычны]] і раздражняльны сродкі для падрыхтоўкі кампрэсаў і абціраньняў. Яшчэ больш шырока ўжываецца этылявы сьпірт дзеля падрыхтоўкі розных настоек, разводзіваў, [[экстракт]]аў і іншых лекавых формаў&lt;ref name=&quot;m2&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Машковский М. Д.|загаловак = Лекарственные средства: В 2 томах|выданьне = 14-е изд., перераб., исправ. и доп|месца = Масква|выдавецтва = ООО «Издательство Новая Волна»: Издатель С. Б. Дивов|год = 2002|том = 2|старонкі = 382|isbn = 5-7864-0129-4}}&lt;/ref&gt;.

Ужываньне сьпіртоў як уласна лекавы сродак ня вельмі пашырана, аднак шматлікія прэпараты з фармальнай наяўнасьці гідраксільнай групы можна далучыць да разгляданай клясы арганічных злучэньняў ([[кленбутэроль]], [[хлёрбутаноль]], [[маніт]], [[эстрадыёль]] і іншыя). Напрыклад, у пераліку 10 найважнейшых рэцэптурных прэпаратаў ЗША ў 2000 годзе 6-ы радок займаў [[альбутэроль]], які ўтрымлівае гідраксільную групу{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|421}}.

=== Іншыя абсягі ===
Сёньня цяжка знайсьці сфэры практычнай дзейнасьці чалавека, дзе бы не было выкарыстаньня сьпіртоў у рознай ролі. Можна вылучыць наступныя малазначныя напрамкі выкарыстаньня:
* [[пенаўтваральнік]]і для [[флятацыя|флятарэагентаў]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Флотация|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 207—208|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;;
* зыходныя прадукты для атрыманьня выбуховых рэчываў, а таксама іхнія кампанэнты (гліцэрыну ўжываюць дзеля сынтэзу [[нітрагліцэрына|нітрагліцэрыны]], [[этыленгліколь]] — [[этыленглікольдынітрат]]у, [[пэнтаэрытрыт]] — [[пэнтаэрытрыттэтранітрат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Орлова Е. Ю.|загаловак = Химия и технология бризантных взрывчатых веществ: Учебник для вузов|выданьне = 3-е изд., перераб|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1981|старонкі = 263, 278, 281}}&lt;/ref&gt;);
* зыходныя прадукты для атрыманьня атрутных рэчываў, а таксама кампанэнты для іхняй дэгазацыі (ніжэйшыя сьпірты ўжываюцца дзеля сынтэзу фасфарарганічных баявых атрутных рэчываў: [[табун (хімічная зброя)|табуну]] або [[дыізапрапілфтарфасфат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 1|старонкі = 271, 288}}&lt;/ref&gt;; [[манаэтаналамін]] і [[мэтыльцэлазальв]] ужываюцца для [[дэгазацыя|дэгазацыі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З., Франц П., Варнке В.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем., под редакцией акад. И.&amp;nbsp;Л. Кнунянца и д-ра хим. наук Р.&amp;nbsp;Н. Стерлина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 2|старонкі = 317}}&lt;/ref&gt;).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак=Petrochemical processes 2. Major Oxygenated, Chlorinated and Nitrated Derivatives|месца=Paris|выдавецтва=Editions Technip|год=1989|том=2|нумар=2nd ed|isbn=2-7108-0563-4|ref=ChauvelLefebvre}}
* {{кніга|аўтар=Chenier Ph. J.|спасылка=https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|загаловак=Survey of Industrial Chemistry|месца=New York|выдавецтва=Kluwer Academic / Plenum Publishers|год=2002|нумар=Third Edition|isbn=0-306-47246-5|ref=Chenier}}
* {{кніга|аўтар=Speight J. G.|спасылка=https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|загаловак=Chemical Process and Design Handbook|выдавецтва=McGraw-Hill|год=2002|старонак=2.251|isbn=0-07-137433-7|ref=Speight}}
* {{кніга|аўтар=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|загаловак=Органическая химия|выданьне=3-е изд.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=2|isbn=978-5-94774-614-9|ref=Реутов}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Этаноль] на The Periodic Table of Videos{{ref-en}}.
* [https://www.britannica.com/science/alcohol Алькаголь]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}.
* [https://web.archive.org/web/20200920121325/https://sites.duke.edu/apep/module-1-gender-matters/content/content-what-is-alcohol/ Што такое алькаголь?]. Duke University{{ref-en}}.
* [https://study.com/academy/lesson/alcohol-in-chemistry-types-uses-formula.html Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула]. Study.com{{ref-en}}.
* [https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Supplemental_Modules_(Organic_Chemistry)/Alcohols Алькаголі]. LibreTexts{{ref-en}}.

[[Катэгорыя:Сьпірты| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>j8wts9y1dipr726v5rths48v4pdomcw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697712</id>
      <parentid>2697711</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T11:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Літаратура */ дапаўненьне</comment>
      <origin>2697712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165176" sha1="9lhzczgutvp160bs3bhbh3w29jk74ug" xml:space="preserve">[[Файл:Methanol-3D-balls.png|thumb|250px|Прасторавая пабудова [[мэтаноль|мэтанолю]] — прасьцейшага сьпірту.]]
[[Файл:Hydroxyl3D.png|значак|185px|Адметная асаблівасьць сьпіртоў — гідраксільная група пры насычаным атаме [[вуглярод]]у — на малюнку вылучаная чырвоным ([[тлен|кісларод]]) і шэрым колерам ([[вадарод]]).]]
'''Сьпірт''' — [[арганічная хімія|арганічнае]] [[хімічнае злучэньне]], утворанае з [[вуглевадарод|вуглевадароднага]] [[радыкал (хімія)|радыкалу]] ды адной ці некалькіх [[гідраксільная група|гідраксільных групаў]] (''-OH''). У залежнасьці ад колькасьці гідраксільных групаў вылучаюцца ''аднаатамныя'' (''алькаголі''), ''двухатамныя'' (''гліколі''), ''трохатамныя'' і ''шмататамныя'' сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць [[бэнзол|бэнзольнае ядро]], называюцца ''араматычнымі'' (напрыклад, [[фэноль]]). Ніжэйшыя сьпірты — [[вадкасьць|вадкасьці]], вышэйшыя — [[цьвёрдае рэчыва|цьвёрдыя рэчывы]]. Сьпірты ёсьць слабымі [[кісьля|кісьлямі]], могуць утвараць [[соль|солі]] ([[алькагаляты]]). Вытворнымі ад сьпіртоў зьяўляюцца [[складаныя этэры|этэры]], [[тлушч|тлушчы]].

У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца [[этаноль]] (''CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;–CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;–OH''), які атрымліваецца пры [[браджэньне|браджэньні]] [[цукар|цукру]] ды зьяўляецца асноваю [[сьпіртовы напой|алькагольных напояў]], таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У [[хімічная прамысловасьць|хімічнай прамысловасьці]] выкарыстоўваюцца [[мэтаноль]], [[гліцэрын]], [[фэноль]], [[этыленгліколь]] ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататамныя сьпірты ўваходзяць у склад [[замяняльнікі цукру|замяняльнікаў цукру]].

Сьпірты складаюць вялікую і разнастайную клясу злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты лічацца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня [[арганічны сынтэз|арганічнага сынтэзу]], і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты ёсьць важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні.

== Этымалёгія ==
Слова ''алкаго́ль'' у [[беларуская мова|беларускую мову]], як і ва ўсе мовы Эўропы, патрапіла з [[лацінская мова|лацінскай мовы]]. Свой жа пачатак яно бярэ ад [[Сярэдневечча|сярэдневечнага]] {{мова-ar|اَلْكُحْل|скарочана}} (''{{мова-la|al-kuḥl|скарочана}}'') — «парашкаваты [[антымон]]»&lt;ref name=&quot;Senning&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Senning A.|загаловак=Elsevier’s Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology|спасылка=https://archive.org/details/isbn_0444522395|выдавецтва=Elsevier|год=2007|allpages=434|isbn=978-0-444-52239-9}}&lt;/ref&gt;, якое, у сваю чаргу, праз [[арамэйскія мовы]] ({{мова-arc|כוחלא/ܟܘܚܠܐ|скарочана}}, ''kuḥlā'') запазычанае з [[акадзкая мова|акадзкай мовы]] ({{мова-akk|𒎎𒋆𒁉𒍣𒁕|скарочана}}, ''guḫlum'') з тым жа значэньнем. Паняцьце ўзьнікла ад альхімічнай мэтодыкі аднаўленьня хімічных рэчываў да «парашку», які быў, як меркавалася, чыстай [[сутнасьць|эсэнцыяй]] рэчыва. Падобным чынам, і [[этаноль|этылявы сьпірт]] ёсьць эсэнцыяй [[віно|віна]], ад чаго і адбылася ягоная [[трывіяльныя назвы|трывіяльная назва]] «вінны сьпірт»&lt;ref name=&quot;Senning&quot;/&gt; ці як традыцыйна па-беларуску казалі «віно гарэлае».

Слова ''сьпірт'' зьявілася ў беларускай мове ў першую чаргу праз [[польская мова|польскую мову]] ў форме ''сьпірытус'' яшчэ ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У сваю чаргу гэтае слова трапіла ў польскую мову празь [[нямецкая мова|нямецкую]]&lt;ref&gt;[https://nck.pl/projekty-kulturalne/projekty/ojczysty-dodaj-do-ulubionych/ciekawostki-jezykowe/SPIRYTUS SPIRYTUS]. Narodowe Centrum Kultury.&lt;/ref&gt;. У XIX стагодзьдзі пачала ўжывацца форма назвы ''сьпірт'' праз [[расейская мова|расейскую мову]], бо тэрыторыя сучаснай Беларусі да таго была анэксаваная [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Расейскае форма зьявілася ў часы маскоўскага цара [[Пётар I|Пятра I]] і была перайманьнем [[ангельскага мова|ангельскага]] слова ''spirit'', якое ў сваю чаргу вытворнае ад лацінскага ''spīritus'' — «дыханьне, дух, душа».

== Намэнклятура сьпіртоў ==

=== Сыстэматычны назвазбор ===
{{Асноўны артыкул|Сыстэматычная намэнклятура сьпіртоў і фэноляў}}
Паводле намэнклятуры [[Міжнародны зьвяз тэарэтычнай і дастасоўнай хіміі|IUPAC]] назвы простых сьпіртоў утвараюцца ад назваў адпаведных [[альканы|альканаў]] з дадаткам [[суфікс]]у «-оль», становішча якога пазначаецца [[арабскія лічбы|арабскай лічбай]].

'''Правілы пабудовы назваў сьпіртоў'''&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/
 |title = IUPAC Nomenclature of Organic Chemistry
 |publisher = ACD/Labs
 |accessdate = 2009-08-24
 |lang = en
 |archiveurl = https://www.webcitation.org/616OND4PZ?url=http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/
 |archivedate = 2011-08-21
 |url-status = live
}}&lt;/ref&gt;:

# Выбіраюць бацькоўскі вуглевадарод паводле найдаўжэйшага бесьперапыннага вуглевадароднага ланцугу, які ўтрымлівае гідраксільную групу. Ён складае базавую назву (паводле колькасьці атамаў вугляроду).
#: [[Файл:Principal chain in alcohols.png|500px]]
# Бацькоўскі вуглевадарод нумаруюць такім парадкам, каб гідраксільная група атрымала найменшы нумар у назове. Калі ж у злучэньні маюцца функцыянальныя групы старэйшыя за гідраксільную, тады гэтае правіла ўжываецца да старэйшай функцыянальнай групы.
# Старэйшая функцыянальная група пазначаецца ў выглядзе суфіксу (для гідраксільнай — ''-оль''), а астатнія замяшчальнікі — у выглядзе прыставак альфабэтным парадку. Іхняе становішча ў вуглевадародным ланцугу абазначаецца празь лічбы — ляканты, якія зьмяшчаюцца пасьля суфіксаў і перад прыстаўкамі&lt;ref&gt;{{кніга
|ref = Кан, Дермер
|аўтар = Кан Р., Дермер О.
|загаловак = Введение в химическую номенклатуру
|арыгінал = Introduction to Chemical Nomenclature
|адказны = Пер. с англ. Н. Н. Щербиновской, под ред. В. М. Потапова, Р. А. Лидина
|месца = Масква
|выдавецтва = «Химия»
|год = 1983
|старонкі = 129
}}&lt;/ref&gt;. Для шмататамных сьпіртоў перад суфіксам ''-оль'' пазначаецца колькасьць гідраксільных групаў (''-дыёль'', ''-трыёль'', ''-тэтраоль'' і г. д.).
#: [[Файл:Alcohols nomenclature.png|200px]]
# Калі пры розных варыянтах нумарацыі ланцуга гідраксільная група атрымлівае адзін і той жа лякант, тады ланцуг нумаруюць у тым напрамку, пры якім іншы замяшчальнік атрымлівае найменшы лякант.

=== Іншыя намэнклятуры ===
* '''Радыкала-функцыянальны назвазбор'''. У межах гэтай намэнклятуры назва ўтвараецца ад назвы клясы злучэньня (сьпірт) з дадаткам назваў радыкалаў, далучаных да гідраксільнай групы, як то этылявы сьпірт C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH, гексілавы сьпірт C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;OH, алілавы сьпірт СH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=CH−CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH.
* '''Рацыянальны назвазбор''' (карбінольны назвазбор) сьпіртоў разглядае іх як вытворныя [[мэтаноль|мэтанолю]] CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH, званага ў гэтым выпадку карбінолем, як то дымэтылькарбіноль (СH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СНOH, трыфэнількарбіноль (С&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COH.
* '''Трывіяльны назвазбор'''. У папулярнай і навуковай літаратуры можна нярэдка сустрэць гістарычныя, ці трывіяльныя, назвы сьпіртоў, якія з прычыны складзенай традыцыі выкарыстоўваюцца замест сыстэматычных назваў&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Леенсон И. А.
 |url = http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html
 |title = Откуда твоё имя?
 |work = Журнал «Химия и жизнь - XXI век»
 |publisher = Всякая всячина
 |accessdate = 2009-08-24
 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6HkQfL7XQ?url=http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html
 |archivedate = 2013-06-29
 |url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;. [[Трывіяльныя назвы]] звычайна паходзяць ад назвы прыроднай крыніцы здабыцьця таго ці іншага сьпірту. Гэтак, напрыклад, [[мэтаноль]] называюць драўняным сьпіртам, [[этаноль]] — вінным сьпіртам, [[гераніёль]] зьмяшчаецца ў [[гераніевы алей|гераніевым алеі]], а [[цэтылявы сьпірт]] раней атрымлівалі з тлушчу [[кашалёт]]аў ({{мова-la|cetus|скарочана}} — кіт). Некаторыя сьпірты атрымалі трывіяльныя назвы праз свае фізычныя ўласьцівасьці ([[гліцэрына]] ад {{мова-grc|γλῠκερός|glykeros}} — салодкі)&lt;ref name=&quot;Senning&quot;/&gt;. Сьпірты, вытворныя ад прыродных [[вугляводы|вугляводаў]], захоўваюць корань трывіяльнай назвы адпаведных вугляводаў ([[маніт]], [[ксыліт]], [[сарбіт]]).

== Гісторыя адкрыцьця ==
Хмельны расьлінны напой, які зьмяшчае [[этаноль]], вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасьці. Лічыцца, што ня менш чым за 8000 гадоў да нашай эры людзі былі знаёмыя з узьдзеяньнем закіслай садавіны, а пазьней — з дапамогай [[закісаньне|закісаньня]] атрымлівалі хмельныя напоі з этанолем у ім з садавіны і [[мёд]]у&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|title=9,000-Year-Old Beer Re-Created From Chinese Recipe|author=John Roach for National Geographic News|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F184WlhU?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|archivedate=2013-03-10|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;. Археалагічныя знаходкі сьведчаць, што ў [[Заходняя Азія|Заходняй Азіі]] [[вінаробства]] існавала яшчэ ў {{nobr|5400—5000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}, а на абшары сучаснага [[Кітай|Кітаю]], а менавіта ў правінцыі [[Хэнань]], знойдзеныя сьведчаньні вытворчасьці фэрмэнтаваных сумесяў з [[рыс]]у, мёду, [[Вінаградзіна|вінаграду]] і, магчыма, іншай садавіны, у эпоху раньняга [[нэаліт]]у, то бок ад 6500 да {{nobr|7000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Mousdale D. M.|загаловак=Biofuels: Biotechnology, Chemistry, and Sustainable Development|спасылка=https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous|месца=Boca Raton|выдавецтва=CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год=2008|pages=[https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous/page/n21 1]—2|isbn=978-1-4200-5124-7}}&lt;/ref&gt;.

Важнае адкрыцьцё, пра якое ўпершыню сьведчыць адзін з твораў, прыпісаных [[Джабір ібн-Гаян|Джабіру ібн-Гаяну]] IX стагодзьдзя н. э., зводзілася да таго, што {{iw|Дыстыляцыя праз соль|даданьне солі ў кіпячае віно|en|Salt-effect distillation}} павялічвае {{iw|Адносная лятучасьць пары|адносную лятучасьць|en|Relative volatility}} віна, і можа ўзвысіць узгаральнасьць  утворанай [[пара|пары]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}} (той жа кантэнт таксама даступны на [http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html сайце аўтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229003135/http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html |date=29 сьнежня 2015 }}).&lt;/ref&gt;. Упершыню сьпірт зь віна вылучылі ў {{nobr|VI—VII стагоддзях}} арабскія хімікі, а спосаб атрыманьня сьпірту зьмяшчаецца ў запісах пэрсыдзкага альхіміка [[Абу Бакр Мугамад ар-Разі|ар-Разі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Григорьева В. З.|загаловак=Водка известная и неизвестная. XIV-XX века|выдавецтва=Эннеагон Пресс|год=2007|старонкі=12|мова=ru|isbn=9785910510108}}&lt;/ref&gt;.
У [[Эўропа|Эўропе]] этылявы сьпірт быў атрыманы з прадуктаў закісаньня ў {{nobr|XI—XII стагодзьдзях}}, у [[Італія|Італіі]]&lt;ref name=&quot;ch-et&quot;&gt;{{кніга|частка = Этиловый спирт|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 994—997|мова = ru|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;.

У 1661 годзе ангельскі хімік [[Робэрт Бойль]] упершыню атрымаў мэтаноль [[Перапрацоўка нафты|перагонкай]] драўніны&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Myers R. L.|загаловак=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Giude|выдавецтва=Greenwood Press|год=2007|pages=174|мова=en|isbn=978-0-313-33758-1}}&lt;/ref&gt;. Абсалютаваны этаноль зь ягонай воднай рашчыны быў упершыню атрыманы ў 1796 годзе расейскім хімікам [[Тові Ловіц]]ам у перагонцы над [[паташ]]ам&lt;ref name=&quot;ch-et&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Forbes R. J.|загаловак=A Short History of the Art of Distillation: From the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal|выдавецтва=Brill|год=1970|старонкі=107—108|мова=en}}&lt;/ref&gt;.

У 1842 годзе нямецкі хімік [[Якаб Шыль|Якаб Шыль]] выявіў, што сьпірты ўтвараюць [[гомалягічны шэраг]], розьнячыся на некаторую сталую велічыню. Аднак, ён памыліўся, апісаўшы яе як C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Праз два гады, іншы хімік [[Шарль Фрэдэрык Жэрар|Шарль Жэрар]] усталяваў слушную гомалягічную розьніцу CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; і прадказаў формулу і ўласьцівасьці невядомага ў тыя гады [[прапаноль-1|прапілявага сьпірту]]&lt;ref name=&quot;soloviev&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Соловьёв Ю. И.|загаловак = История химии: Развитие химии с древнейших времен до конца XIX в. Пособие для учителей|выданьне = 2-е изд., перераб|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1983|старонкі = 32, 174—175, 240}}&lt;/ref&gt;. У 1850 годзе ангельскі хімік [[Аляксандар Ўільям Ўільямсан|Аляксандар Ўільямсан]], дасьледуючы рэакцыю [[алькагаляты|алькагалятаў]] з [[ёдэтан|этылёдыдам]], выявіў, што этылявы сьпірт ёсьць вытворным ад вады з адным замешчаным атамам вадароду, экспэрымэнтальна пацьвердзіўшы формулу C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH&lt;ref name=&quot;figur&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Фигуровский Н. А.|загаловак = История химии: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по хим. и биол. спец|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1979|старонкі = 132, 145, 176}}&lt;/ref&gt;. Упершыню сынтэз этанолю дзеяньнем [[серчаная кісьля|серчанай кіслаты]] на [[этылен]] зьдзейсьніў у 1854 годзе французскі хімік [[Марсэлен Бэртлё]]&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Першае дасьледаваньне [[мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] было зроблена ў 1834 годзе францускімі хімікамі [[Жан Батыст Дзюма|Жанам-Батыстам Дзюма]] і [[Эжэн Пэліго|Эжэнам Пэліго]]. Яны назвалі яго «мэтылявым або драўняным сьпіртам», бо ён быў знойдзены ў прадуктах сухой перагонкі драўніны. Сынтэз мэтанолю з [[Хлёрмэтан|мэтыльхлярыду]] ажыцьцявіў францускі хімік Марсэлен Бэртлё ў 1857 годзе. Ім жа ў 1855 годзе быў вынайдзены [[ізапрапілавы сьпірт]], атрыманы ўзьдзеяньнем серчанай кісьлі на [[прапілен]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Андреас Ф., Грабе К.|загаловак = Химия и технология пропилена|арыгінал = Propylenchemie|адказны = Под редакцией Полякова З.Н.|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|старонкі = 53}}&lt;/ref&gt;. Упершыню трацічны сьпірт ([[Трэт-бутаноль|2-мэтыльпрапаноль-2]]) сынтэзаваў у 1863 годзе расейскі хімік [[Аляксандар Бутлераў]], паклаўшы пачатак цэлай сэрыі экспэрымэнтаў у гэтым накірунку&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Двухатамны сьпірт [[этыленгліколь]] упершыню быў сынтэзаваны францускім хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Адольфам Вюрцам]] у 1856 годзе&lt;ref name=&quot;soloviev&quot; /&gt;. [[Гліцэрына]] была знойдзеныя ў прыродных тлушчах яшчэ ў 1783 годзе швэдзкім хімікам [[Карл Вільгэльм Шээле|Карлам Шээле]], аднак ягоны склад быў выяўлены толькі ў 1836 годзе, а сынтэз зроблены з [[ацэтон]]у ў 1873 годзе [[Шарль Фрыдэль|Шарлем Фрыдэлем]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Рахманкулов Д. Л., Кимсанов Б. X., Чанышев Р. Р.|загаловак = Физические и химические свойства глицерина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 2003|старонкі = 8|isbn = 5-7245-1228-9}}&lt;/ref&gt;.

== Знайдаваньне ў прыродзе ==
[[Файл:Menthol structure.svg|значак|Прыродны сьпірт [[мэнтоль]] сустракаецца ў [[мята|мяце]] і [[геранія|гераніі]].]]
Сьпірты шырока распаўсюджаныя ў прыродзе як у простым выглядзе, гэтак і ў складзе [[складаныя этэры|складаных этэраў]].

[[Мэтаноль|Мэтылявы сьпірт]] у невялікай колькасьці зьмяшчаецца ў некаторых расьлінах, напрыклад у [[баршчэўнік]]у{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|118—119}}. [[Этаноль|Этылявы сьпірт]] ёсьць натуральным прадуктам анаэробнага [[закісаньне|закісаньня]] арганічных прадуктаў, якія зьмяшчаюць [[вугляводы]], пад узьдзеяньнем [[дрожджы|дрожджаў]] роду ''[[Saccharomyces cerevisiae|Saccharomyces]]'' і [[бактэрыі|бактэрыяў]] ''[[Zimomonas]]'' і часта ўтвараюцца ў пракіслых ягадах і садавіне. Пры гэтым вугляводы праз пасьлядоўнасьць фэрмэнтатыўных рэакцыяў, якая менуецца [[гліколіз]]ам, ператвараюцца ў [[піравінаградная кісьля|піруват]], які далей пад узьдзеяньнем [[піруватдэкарбаксілаза (фэрмэнт)|піруватдэкарбаксілазы]] пераходзіць у [[ацэтальдэгід]]. Апошні затым пры наяўнасьці [[алкагольдэгідрагеназа|алкагольдэгідрагеназы]] акцэптуе аднаўленчы эквівалент ад адноўленай формы [[нікатынамідадэніндынуклеатыд|NAD]] (аднаўленьне NAD адбываецца на адной з стадыяў гліколізу), што дае этаноль як канчатковы прадукт. Гэты працэс ня толькі ёсьць прычынай назапашваньня этанолу ў прыродных аб’ектах, але і актыўна выкарыстоўваецца ў вінаробстве, браварстве і пякарнай прамысловасьці{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|316—317}}. Падчас закісаньня могуць утварацца таксама і іншыя сьпірты, напрыклад, [[ізапрапаноль]]&lt;ref name=&quot;GusevMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Гусев М. В., Минеева Л. А. |загаловак=Микробиология |адказны=Рецензенты: кафедра микробиологии Ленинградского государственного университета |выданне=2-е изд |месца=Масква |выдавецтва=Издательство Московского университета |год=1985 |старонак=376 |тыраж=10200 |мова=ru}}&lt;/ref&gt;, [[бутаноль-1]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|337}}, бутандыёль-2,3&lt;ref name=&quot;SchlegelMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Шлегель Г. |загаловак=Общая микробиология |арыгінал=Allgemeine Mikrobiologie |адказны=Перевод с немецкого Л. В. Алексеевой, Г. А. Куреллы, Н. Ю. Несытовой |выданне=Перевод 6-го изд |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1987 |старонак=567 |тыраж=22300}}&lt;/ref&gt;.

У [[Этэрныя алеі|этэрных алеях]] зялёных частак многіх расьлінаў зьмяшчаецца (''Z'')-гексэн-3-ол-1 («сьпірт лісьцяў»), які надае ім характэрны пах&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Васильев А. А., Черкаев Г. В., Никитина М. А.
 |url = http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem&amp;cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |title = Новый подход к душистым веществам с запахом зелени
 |format = pdf
 |publisher = Англо-русскоязычный общественный химический журнал 
«Бутлеровские сообщения»
 |accessdate = 2009-09-11
 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304194342/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem%26cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |archivedate = 2016-03-04
 |url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;.
Таксама ў расьлінным сьвеце вельмі шырока прадстаўленыя [[тэрпэнавыя сьпірты]], многія зь якіх ёсьць [[пахкае рэчыва|пахкімі рэчывамі]]. Да прыкладу, [[барнэоль]] (складнік драўніны барнэокамфоравага дрэва), [[мэнтоль]] (у [[мята|мяце]], [[геранія|гераніі]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|59}}, [[гераніёль]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|1024}} і [[цытранэлёль]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Цитронеллол|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H.C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 774|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt; (складнікі кветкавых [[этэрныя алеі|этэрных алеяў]]), [[фэнхоль]] (у смале іглічных дрэваў і пладах [[фэнхель|фэнхелю]]) і іншыя.

У жывёльным і расьлінным сьвеце пашыраны кандэнсаваныя тэтрацыклічныя сьпірты (вытворныя [[ганан]]у), якія маюць высокую біялягічную актыўнасьць і стасуюцца да клясы [[стэроіды|стэроідаў]], напрыклад, [[халестэрын]], які зьмяшчаецца ў вузах практычна ўсіх жывых арганізмаў, асабліва [[жывёлы|жывёлаў]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|229}}. Асобную групу стэроідаў складаюць [[жоўцевыя сьпірты|жоўцевыя шмататамныя сьпірты]], якія знаходзяцца ў [[жоўць|жоўці]] жывёлаў і чалавека, як то [[буфоль]], [[халестантэтроль]], [[халестанпэнтоль]], [[міксіноль]], [[стымноль]], [[хімэроль]] ды іншыя{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|280}}. У прыродзе сустракаюцца разнастайныя сьпіртавыя вытворныя вугляводаў, як то [[сарбіт]] (зьмяшчаецца ў ягадах [[вішня|вішні]] і [[рабіна|рабіны]])&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SPIRTI.html Спирты]. Кругосвет.&lt;/ref&gt;, [[маніт]] (у [[ясень|ясені]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|362}} і гэтак далей. У 1959 годзе нямецкім хімікам [[Адольф Фрыдрых Бутэнант|Адольфам Бутэнантам]] пры вывучэньні экстракту саміцы [[папрадуха шаўкоўна|папрадухі шаўкоўны]] быў адкрыты плоцевы атрактант, названы [[бамбіколь|бамбіколем]]&lt;ref name=&quot;feromone&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Лебедева К. В., Миняйло В. А., Пятнова Ю. Б.|загаловак = Феромоны насекомых|месца = М.|выдавецтва = «Наука»|год = 1984|старонкі = 6—7, 79—82}}&lt;/ref&gt;. Далейшае вывучэньне [[фэрамоны|фэрамонаў]] казурак выявіла, што значная частка гэтых фэрамонаў падаюцца ў выглядзе сьпіртоў&lt;ref name=&quot;feromone&quot; /&gt;.

== Мэтабалізм сьпіртоў у арганізьме чалавека ==

=== Фізыялягічная роля сьпіртоў ===
Многія сьпірты ёсьць складнікамі важных біяхімічных працэсаў, якія адбываюцца ў жывым арганізьме. Гэтак, некаторыя [[вітаміны]] адносяцца да клясы сьпіртоў, напрыклад, [[вітамін А]] (рэтыноль)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Химическая энциклопедия|адказны=Под ред. И. Л. Кнунянца|месца=Масква|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=1|старонкі=382|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}&lt;/ref&gt;, [[вітамін D]] ([[эргакальцыфэроль]] і іншыя). [[Стэроіды|Стэроідныя гармоны]], сярод якіх ёсьць і сьпірты ([[эстрадыёль]], [[картызол]] і іншыя), удзельнічаюць у рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыях арганізма.

[[Файл:Ethanol metabolism.png|значак|[[Мэтабалізм]] [[этаноль|этанолю]] ў чалавечым арганізьме&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Bullock C.|загаловак=The biochemistry of alcohol metabolism — A brief review|мова=en|выданьне=Biochemical Education|год=1990|том=18|нумар=2|старонкі=62—66|doi=10.1016/0307-4412 (90)90174-M}}&lt;/ref&gt;.]]
[[Гліцэрына]] ёсьць асновай больш чым паловы прыродных [[ліпіды|ліпідаў]], якія ўяўляюць сабою ейныя [[складаныя этэры]] з [[тлустыя кісьлі|тлустымі кісьлямі]] і ёсьць крыніцамі энэргіі для арганізма&lt;ref name=&quot;Овчинников&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Овчинников Ю. А.|загаловак=Биоорганическая химия|месца=Масква|выдавецтва=Просвещение|год=1987|старонкі=516}}&lt;/ref&gt;. Таксама гліцэрына бярэ ўдзел у [[глюканэагенэз]]е, то бок працэсе ўтварэньня [[Глюкоза|глюкозы]] ў [[Печань|печані]]. Пры гэтым гліцэрына пад узьдзеяньнем [[Фэрмэнты|фэрмэнтаў]] ператвараецца ў [[гліцэральдэгід-3-фасфат]], які далей трапляе ў мэтабалічны шлях глюканэагенэзу&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Кольман Я., Рём К.-Г.|загаловак=Наглядная биохимия|адказны=Пер. с нем.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2011|старонкі=156|isbn=978-5-9963-0620-6}}&lt;/ref&gt;. Фізыялягічна важным [[шмататамныя сьпірты|паліёлем]] ёсьць [[Іназытоль|''міё''-іназытоль]].

Сярод ніжэйшых сьпіртоў з пункту гледжаньня фізыялёгіі найбольшую цікавасьць мае [[этаноль]]. У чалавечым арганізьме этаноль ёсьць натуральным мэтабалітам і ў норме прысутны ў крыві ў вельмі нізкіх канцэнтрацыях. Таксама этаноль можа трапляць у арганізм зь ежай. Этаноль у арганізьме чалавека мэтабалізуецца пераважна ў [[Печань|печані]]. Пад узьдзеяньнем цытазольнага фэрмэнту [[Алькагальдэгідрагенэза|алькагальдэгідрагеназы]] этаноль трапляе пад атляняньне ў [[ацэтальдэгід]], які далей перапрацоўваецца мітахандрыяльнай [[альдэгіддэгідрагеназа]]й у [[ацэтаты|ацэтат]]. Ацэтат пасьля актывацыі кароткаланцужковай ацыль-каэнзым А-сынтэтазай можа далей разбурацца ў [[Цыкль Крэбса|цыклю Крэбса]]&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Ленинджер А. |частка=26.3 Этанол также служит источником энергии |загаловак=Основы биохимии |арыгінал=Principles of Biochemistry |адказны=Перевод с английского канд. биол. наук В. Г. Горбулева, канд. биол. наук М. Д. Гроздовой и канд. мед. наук С. Н. Преображенского, под редакцией акад. В. А. Энгельгардта и проф. Я. М. Варшавского |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1985 |том=3 |старонкі= 821—822 |старонак=1056 |тыраж=25000}}&lt;/ref&gt;. Ва ўтылізацыі этанолю другасную ролю грае таксама [[Пэраксысома|мікрасамальная]] этаноль-акісьляльная сыстэма, прадстаўленая [[Цытахром P450|цытахромам P450]] і [[каталаза]]й&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;/&gt;. Пры высокім утрыманьні алькаголю ў крыві фэрмэнты не даюць рады з акісьленьнем ацэтальдэгіду да ацэтату, і ў арганізьме адбываецца назапашваньне ацэтальдэгіду, які ў 10—30 разоў больш таксычны за этаноль&lt;ref name=Sprince74&gt;{{артыкул |загаловак=Protection against acetaldehyde toxicity in the rat by L-cysteine, thiamin and L-2-methylthiazolidine-4-carboxylic acid |выданьне={{iw|Inflammation Research|Agents Actions|en|Inflammation Research}} |том=4 |нумар=2 |старонкі=125—130 |pmid=4842541 |doi=10.1007/BF01966822 |спасылка=http://www.springerlink.com/content/w307w62037125v33/ |мова=en |тып=journal |аўтар=Sprince H., Parker C. M., Smith G. G., Gonzales L. J. |месяц=4 |год=1974}}{{Недаступная спасылка|date=Сьнежань 2019}}&lt;/ref&gt;, за кошт чаго адбываецца атручваньне арганізма, гэтак званае [[пахмельле]]. Паводле энэргетычнай каштоўнасьці для арганізма этаноль (7 ккал/г) займае прамежкавае становішча паміж вугляводамі (4,1 ккал/г) і тлушчамі (9,3 ккал/г). Унёсак этанолю ў агульную калярыйнасьць ежы ў ня хворых на [[алькагалізм]] дарослых людзей можа дасягаць 12 %. Аднак спажываньне этанолю як харчовы прадукт і крыніца энэргіі мае шэраг недахопаў зь біяхімічнага пункту гледжаньня. Акрамя ўтварэньня таксычнага ацэтальдэгіду, да такіх заганаў варта прылічыць той факт, што залішнія калёрыі, якія трапілі ў арганізм у форме этанолю, могуць назапасіцца толькі ў тлушчах, бо магчымасьць пераўтварэньня этанолю ў вугляводы ў чалавечым арганізьме бракуе&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;. Апроч таго, этаноль парушае іншыя [[Мэтабалізм|мэтабалічныя]] працэсы: [[Інгібаваньне|інгібуе]] [[глюканэагенэз]] (гэта ёсьць прычынай [[Гіпаглікемія|гіпаглікеміі]] пры ўжываньні вялікіх дозаў алькаголю), паскарае зьяўленьне [[Цытакіны|цытакінаў]], зьмяняе канцэнтрацыю [[Гармоны|гармонаў]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Wiese J. G., Shlipak M. G., Browner W. S.|загаловак=The Alcohol Hangover|мова=en|выданьне=Annals of Internal Medicine|год=2000|том=132|нумар=11|старонкі=897—902|pmid=10836917}}&lt;/ref&gt;. Алькагольныя напоі зьмяшчаюць вельмі мала вітамінаў і мінэральных рэчываў, што таксама можа займець нэгатыўны ўплыў на здароўе. Таксама харчовы этаноль сам нашмат даражэйшы за энэргетычна эквівалентную колькасьць цукру&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;.

=== Таксычнасьць сьпіртоў ===
Аднаатамныя гранічныя сьпірты ўводзяць арганізм у [[Наркоз|нарказападобны]] стан, а таксама маюць таксычнае дзеяньне&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Ковтуненко В. А.|загаловак = Лікарські засоби з дією на центральну нервову систему|спасылка = https://archive.org/details/isbn_9665691708|месца = Кіеў|год = 1997|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_9665691708/page/n45 46]|старонак = 464|isbn = 966-569-170-8|мова =uk}}&lt;/ref&gt;.

[[Мэтылявы сьпірт]] — моцная атрута, асабліва пры ўжываньні, нэрвовага і сэрцава-судзіннага ўзьдзеяньня з выяўленым [[Кумуляцыя (мэдыцына)|кумулятыўным эфэктам]]; пашкоджвае органы зроку ажно да поўнай [[Сьлепата|сьлепаты]]. У вялікіх дозах (30 г і больш) ёсьць прычынай сьмерці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бухгалтер Э. Б.|загаловак=Метанол и его использование в газовой промышленности|месца=Масква|выдавецтва=Недра|год=1986|старонкі=180}}&lt;/ref&gt;. [[Этылявы сьпірт]] валодае таксычным эфэктам. Хутка ўсмоктваецца праз [[сьлізьніца|сьлізьніцу]] [[страўнік]]а і [[Тонкая кішка|тонкага кішэчніка]], дасягаючы максымальнага засяроджваньня ў крыві праз 60—90 хвілінаў па ўжываньні&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|title=Метаболизм этанола|accessdate=2013-05-08|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161155/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Этаноль выклікае спачатку ўзбуджэньне, а затым рэзкі прыгнечаны стан [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральнай нэрвовай сыстэмы]] (у тым ліку разбурае мазгавую абалонку); ягонае ўжываньне прыводзіць да парушэньня найважнейшых функцыяў арганізма, цяжкага пашкоджаньня органаў і сыстэмаў, а таксама робіць эмбрыятаксычнае і [[тэратаген]]нае ўзьдзеяньні. [[Ізапрапілавы сьпірт]] паводле свайго таксычнага ўзьдзеяньня нагадвае этаноль, выклікаючы прыгнечаньне цэнтральнай нэрвовай сыстэмы і пашкоджваючы вантробы. У высокай канцэнтрацыі прыводзіць да комы, канвульсіяў і сьмяротнага зыходу (каля 3—4 г/кг)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = The Clinical Toxicology Laboratory: Contemporary Practice of Poisoning Evaluation|адказны = Edired by Shaw L. M.|выдавецтва = Amer. Assoc. for Clinical Chemistry|год = 2001|pages = 173—174, 186|isbn = 1-890883-53-0}}&lt;/ref&gt;.

У сувязі з шырокім выкарыстаньнем найпрасьцейшых сьпіртоў у розных галінах прамысловасьці і, у прыватнасьці, як распушчальнікі, небясьпечным ёсьць іхняе інгаляцыйнае ўзьдзеяньне. Вострае таксычнае ўзьдзеяньне сьпіртоў, выпрабаванае на пацуках, выявілася ў наступных інгаляцыйных канцэнтрацыях:
* мэтылявы сьпірт: 3,16 % цягам 18—21 гадзінаў — 100 % лятальнасьць; 2,25 % цягам 8 гадзінаў — наркатычны эфэкт; 0,8 % цягам 8 гадзінаў — [[летаргія]];
* этылявы сьпірт: 3,2 % цягам 8 гадзінаў — частковая лятальнасьць; 2,2 % цягам 8 гадзінаў — глыбокі наркоз; 0,64 % цягам 8 гадзінаў — летаргія;
* ізапрапілавы сьпірт: 1,2 % цягам 8 гадзінаў — 50 % лятальнасьць; 1,2 % цягам 4 гадзінаў — наркатычны эфэкт&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар = Daniel C., Nachtman J. P. |частка = Toxicology of Alcohols, Ketones and Esters--Inhalation |загаловак = Review of Inhalants: Euphoria to Dysfunction |спасылка = http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |адказны = Editors: Charles Wm. Sharp, Ph.D., Mary Lee Brehm, Ph.D. |выдавецтва = National Institute of Drug Abuse |год = 1977 |pages = 112—116 |серыя = Research Monograph (15) |archive-date = 2011-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf}} {{Cite web |url=http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-10-14 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |dead-url=unfit }}&lt;/ref&gt;.

[[Этыленгліколь]] вельмі таксычны пры пераральным трапленьні ў арганізм, пашкоджвае [[цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] і [[Нырка|ныркі]]. Сьмяротная мерка складае 1,4 г/кг масы цела.

== Фізычныя ўласьцівасьці і будова ==
[[Файл:Alcohol general.svg|значак|Геамэтрыя сувязі C−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]].]]
Малекулы сьпіртоў, падобна малекуле [[вада|вады]], маюць кутнюю будову. Кут R−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]] роўны 108,5°&lt;ref name=&quot;neyland&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Нейланд О. Я.|загаловак = Органическая химия: Учеб. для хим. вузов|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5060014711|месца = Масква|выдавецтва = «Высшая школа»|год = 1990|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5060014711/page/n286 286]—287|isbn = 5-06-001471-1}}&lt;/ref&gt;. Атам [[тлен|кіслароду]] гідраксільнай групы знаходзіцца ў стане [[гібрыдызацыя (хімія)|''sp''³-гібрыдызацыі]]. Сьпірты маюць істотна больш высокія тэмпэратуры тапленьня і кіпеньня, чым можна было бы меркаваць на падставе фізычных уласьцівасьцяў роднасных злучэньняў. Гэтак, з шэрагу маназамешчаных вытворных [[мэтан]]у, [[мэтаноль]] мае незвычайна высокую тэмпэратуру кіпеньня, не зважаючы на адносна невялікую [[малекулярная маса|малекулярную масу]]&lt;ref name=&quot;sch1&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2009-04-01|url=http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084|title=Термодинамические показатели органических соединений|work=Новый справочник химика и технолога. Общие сведения. Строение вещества. Физические свойства важнейших веществ. Ароматические соединения. Химия фотографических процессов. Номенклатура органических соединений. Техника лабораторных работ. Основы технологии. Интеллектуальная собственность|publisher=ChemAnalitica.com|accessdate=2009-08-27|url-status=live|archive-date=2011-07-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20110708141727/http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084
}}&lt;/ref&gt;:

'''Малекулярныя масы і тэмпэратуры кіпеньня мэтану і некаторых ягоных вытворных'''&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|выданьне=Изд. 2-е, испр. и доп|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1978}}&lt;/ref&gt;:
{|class=&quot;standard&quot; width=80%
 !align=&quot;center&quot; width=25%|
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтаноль]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Хлёрмэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Cl
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Нітрамэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Браммэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Br
 |-
 |[[Малярная маса]], г/моль
 |align=&quot;center&quot; | 16,04
 |align=&quot;center&quot; | 32,04 
 |align=&quot;center&quot; | 50,48
 |align=&quot;center&quot; | 61,04
 |align=&quot;center&quot; | 94,94 
 |-
 |[[Тэмпэратура кіпеньня]], °С
 |align=&quot;center&quot; | −161,5
 |align=&quot;center&quot; | 64,5
 |align=&quot;center&quot; | −24,2 
 |align=&quot;center&quot; | 101,2
 |align=&quot;center&quot; | 3,6 
 |}

[[Файл:Methanol-3D-balls.png|значак|Прасторавая будова мэтанолю.]]
Высокія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў тлумачацца наяўнасьцю міжмалекулярных [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]]&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Энэргія вадароднай сувязі значна ніжэйшая за энэргію кавалентнай [[энэргія разрыву хімічнай сувязі|хімічнай сувязі]]. Гэтак, напрыклад, для мэтанолю энэргія вадароднай сувязі складае 16,7 [[джоўль|кДж]]/[[моль]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Maréchal Y.|загаловак=The Hydrogen Bond and the Water Molecule: The Physics and Chemistry of Water, Aqueous and Bio-Media|спасылка=https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare|выдавецтва=Elsevier|год=2007|старонкі=[https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare/page/n32 18]|isbn=0-444-51957-2|мова=en}}&lt;/ref&gt;, тады як сувязі C−H, C−O і O−H маюць энэргію 391,7, 383,5 і 428,8 кДж/моль адпаведна&lt;ref name=&quot;es&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава I. Энергии разрыва связей|загаловак=Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны=Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1974|старонкі=83|мова=ru }}&lt;/ref&gt;. Тым ня менш, уплыў вадародных сувязей на фізычныя ўласьцівасьці сьпіртоў вельмі значны.

[[Файл:Hbondalcohol.svg|значак|зьлева|Міжмалекулярныя вадародныя сувязі ў сьпіртах.]]
Малекулы сьпірту, маючы дзьве палярныя сувязі C−O і O−H, маюць [[дыпольны момант]] ({{nobr|~5,3—6,0{{e|−30}} Кл·м}})&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Электрастатычныя зарады ў малекуле мэтанолю складаюць: на атаме вугляроду {{nobr|0,297 {{math|''e''}}}}; на атаме гідраксільнага вадароду {{nobr|0,431 {{math|''e''}}}}; на атаме кіслароду {{nobr|−0,728 {{math|''e''}}}}&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Бушуев Ю. Г., Дубинкина Т. А.|загаловак = Компьютерное моделирование структур метанола и жидкого метана|выданьне = Журнал физической химии|год = 1996|том = 70|нумар = 9|старонкі = 1629|мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Аж [[энэргія іянізацыі]] сьпіртоў ніжэй, чым у вады (10,88 эВ для мэтанолю супраць 12,61 эВ для вады)&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Глава III. Потенциалы ионизации|загаловак = Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны = Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца = Масква|выдавецтва = «Наука»|год = 1974|старонкі = 247—248, 276|мова = ru }}&lt;/ref&gt;, што тлумачыцца электранадонарным эфэктам алькільнай групы.

Уплыў гідраксільнай групы асабліва вялікі на злучэньні зь невялікім вуглевадародным ланцужком. Да прыкладу, мэтаноль і этаноль неабмежавана зьмешваюцца з вадою і маюць даволі высокія шчыльнасьці і тэмпэратуры кіпеньня для сваёй малекулярнай масы, у той час як вышэйшыя сьпірты гідрафобныя і мала розьняцца паводле ўласьцівасьцяў ад адпаведных вуглевадародаў&lt;ref name=&quot;roberts&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Робертс Дж., Касерио М.|загаловак = Основы органической химии|арыгінал = Basic principles of organic chemistry|адказны = Под редакцией академика Несмеянова А. Н.|выданьне = 2-е, дополненное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1978|том = 1|старонкі = 401}}&lt;/ref&gt;.

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты аліфатычных гранічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;vs&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава XIV. Физико-химические свойства жирных спиртов|загаловак=Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства)|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00099263|адказны=Под редакцией С. М. Локтева|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1970|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00099263/page/n142 283]—295}}&lt;/ref&gt;'''}}
{|class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sub&gt;D&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;
 |-
 | [[Мэтаноль]]
 | CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |64,7
 |align=&quot;center&quot; |−97,78
 |align=&quot;center&quot; |791,5
 |align=&quot;center&quot; |1,32855
 |- 
 | [[Этаноль]]
 | C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |78,3
 |align=&quot;center&quot; |−114,65
 |align=&quot;center&quot; |789,5
 |align=&quot;center&quot; |1,36139
 |- 
 | [[Прапаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |97,2
 |align=&quot;center&quot; |−124,10
 |align=&quot;center&quot; |803,5
 |align=&quot;center&quot; |1,38556
 |- 
 | [[Прапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CH(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)OH
 |align=&quot;center&quot; |82,5
 |align=&quot;center&quot; |−87,95
 |align=&quot;center&quot; |786,2
 |align=&quot;center&quot; |1,37711
 |- 
 | [[Бутаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |117,8
 |align=&quot;center&quot; |−88,64
 |align=&quot;center&quot; |808,6
 |align=&quot;center&quot; |1,39929
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-1]]
 | (СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СНСН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ОН
 |align=&quot;center&quot; |108,0
 |align=&quot;center&quot; |−101,97
 |align=&quot;center&quot; |802,1
 |align=&quot;center&quot; |1,39549
 |- 
 | [[Бутаноль-2]]
 |&amp;nbsp;СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;СН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СН(ОН)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |99,5
 |align=&quot;center&quot; |−114,70
 |align=&quot;center&quot; |806,0
 |align=&quot;center&quot; |1,39240 (пры 22 °C)
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;(СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;С(OH)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |82,9
 |align=&quot;center&quot; |25,82
 |align=&quot;center&quot; |765,2 (пры 40 °C)
 |align=&quot;center&quot; |1,38779
 |- 
 | [[Пэнтаноль|Пэнтаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |138,0
 |align=&quot;center&quot; |−77,59
 |align=&quot;center&quot; |813,3
 |align=&quot;center&quot; |1,40999
 |- 
 | [[Гексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |157,1
 |align=&quot;center&quot; |-47,40
 |align=&quot;center&quot; |821,7
 |align=&quot;center&quot; |1,41816
 |- 
 | [[Гептаноль]]
 | C&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |176,3
 |align=&quot;center&quot; |−32,80
 |align=&quot;center&quot; |824,0
 |align=&quot;center&quot; |1,42351
 |-
 | [[Актаноль]]
 | C&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |195,1
 |align=&quot;center&quot; |−16,30
 |align=&quot;center&quot; |822,7
 |align=&quot;center&quot; |1,42920
 |-
 | [[Нананоль]]
 | C&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;19&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |213,5
 |align=&quot;center&quot; |−5,00
 |align=&quot;center&quot; |827,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43325
 |-
 | [[Дэканоль]]
 | C&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |231,0
 |align=&quot;center&quot; |6,00
 |align=&quot;center&quot; |826,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43660
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак='''Некаторыя фізычныя канстанты аліцыклічных, араматычных і негранічных сьпіртоў }}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Алілавы сьпірт|Прапэн-2-ол-1]]
 | CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |96,9
 |align=&quot;center&quot; |−129
 |align=&quot;center&quot; |852,0
 |align=&quot;center&quot; |1,4133
 |- 
 | [[Прапаргілавы сьпірт|Прапін-2-ол-1]]
 | CH≡CCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |113,6
 |align=&quot;center&quot; |−48
 |align=&quot;center&quot; |948,5
 |align=&quot;center&quot; |1,4322
 |- 
 | [[Цыклягексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |161,1
 |align=&quot;center&quot; |25,15
 |align=&quot;center&quot; |941,6
 |align=&quot;center&quot; |1,4648
 |- 
 | [[Фэнілкарбіноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |205,0
 |align=&quot;center&quot; |−15,3
 |align=&quot;center&quot; |1041,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5396
 |- 
 | [[2-Фэнілэтаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |218,2
 |align=&quot;center&quot; |−27,0
 |align=&quot;center&quot; |1020,2
 |align=&quot;center&quot; |1,5325
 |- 
 | [[3-Фэнілпрапэн-2-ол-1]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |256—258
 |align=&quot;center&quot; |34
 |align=&quot;center&quot; |1044,0
 |align=&quot;center&quot; |1,5819
 |- 
 | [[2-Фурылькарбіноль]]
 | (C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |155
 |align=&quot;center&quot; |—
 |align=&quot;center&quot; |1131,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5324
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты шмататамных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;/&gt;}}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Гліцэрына]]
 |&amp;nbsp;HOCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH(OH)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |290
 |align=&quot;center&quot; |20
 |align=&quot;center&quot; |1260,4
 |align=&quot;center&quot; |1,4729
 |- 
 | [[Пэнтаэрытрыт]]
 | C (CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |
 |align=&quot;center&quot; |263,5
 |align=&quot;center&quot; |1397
 |align=&quot;center&quot; |1,548
 |- 
 | [[Этыленгліколь]]
 | OHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |197,85
 |align=&quot;center&quot; |–12,6
 |align=&quot;center&quot; |1115,5
 |align=&quot;center&quot; |1,432
|}
{{Канец схаванага блёку}}

== Хімічныя ўласьцівасьці ==
Хімічныя ўласьцівасьці сьпіртоў вызначаюцца наяўнасьцю ў іх [[Гідраксільная група|гідраксільнай групы]]. Паколькі гідраксільная група ёсьць [[палярнасьць хімічных сувязяў|палярнай]], яна можа гетэралітычна [[Электралітычная дысацыяцыя|дысацыяваць]], асабліва, пад узьдзеяньнем моцных [[аснова (хімія)|асноваў]]. Такім чынам, сьпірты маюць уласьцівасьці слабых [[кісьля|кісьляў]]. Акрамя таго, высокая [[электраадмоўнасьць]] кіслароду абумоўлівае наяўнасьць [[электрафіл]]ьнага атаму вугляроду і, адпаведна, здольнасьць сьпіртоў трапляць пад [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня]] пад узьдзеяньнем шэрагу нуклеафілаў. Нарэшце, атам кіслароду гідраксільнай групы мае нуклеафільны характар, таму сьпірты могуць выступаць [[нуклеафіл]]амі ў рэакцыях [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]] і [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]]. Таксама для сьпіртоў уласьцівыя рэакцыі [[атляняньне|атляняньня]].

=== Дысацыяцыя і кісьлінна-асноўныя ўласьцівасьці ===

==== Кісьлінныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты здольныя выяўляць як кісьлінныя, гэтак і асноўныя ўласьцівасьці. Як слабыя [[кісьля|кісьлі]], сьпірты дысацыююць паводле сувязі [[Кісларод|O]]−[[Вадарод|H]] з утварэньнем алькаксыд-іёну. Дысацыяцыя вельмі слабая, пагатоў настолькі, што яны не ўважаюцца за электраліты і не праводзяць электрычны ток. Кісьлінныя характарыстыкі сьпіртоў ацэньваюць паводле [[Канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] ''K&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''.

: &lt;chem&gt;ROH{} + H2O &lt;=&gt; RO- + H3O+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_\text{a} = \frac{[\ce{RO-}] \cdot [\ce{H3O+}]}{[\ce{ROH}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\mathrm{p}K_\text{a} = -\log K_\text{a}.&lt;/math&gt;

У воднай рашчыне кісьліннасьць сьпіртоў зьніжаецца з павелічэньнем малекулярнай масы і разгалінаванасьці вуглевадароднага ланцуга. Гэта зьвязваюць з павелічэньнем станоўчага [[індуктыўны эфэкт|індуктыўнага эфэкту]] алькільных замяшчальнікаў у гэтым шэрагу і памяншэньнем устойлівасьці ўтворанага алькаксыд-іёну за кошт лякалізацыі адмоўнага ладунку на атаме кіслароду&lt;ref name=&quot;chem1&quot;&gt;{{cite web|author=Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М.|datepublished=1999|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|title=Раздел III. Свойства одноатомных спиртов|work=Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги|publisher=ChemNet. Химический факультет МГУ|accessdate=2009-08-28|archive-date=2009-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117122014/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Агулам, электронаакцэптарныя замяшчальнікі (−NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, −CN, −F, −Cl, −Br, −I, −OR і іншыя) павялічваюць кісьліннасьць сьпіртоў (памяншаюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Наадварот, электранадонарныя замяшчальнікі (напрыклад, алькільныя замяшчальнікі) памяншаюць кісьліннасьць сьпіртоў (павялічваюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Гэтак, ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;'' [[трыфтарэтаноль|2,2,2-трыфтарэтанолю]] мае значэньне 12,43 (супраць 15,9 у этанолю), а цалкам фтарыраванага ''трэт''-бутанолю — 5,4 (супраць 17,7 у ''трэт''-бутанолю)&lt;ref name=&quot;mcmurry&quot;&gt;{{кніга|аўтар=McMurry J.|загаловак=Organic chemistry|выданьне=Seven edition|выдавецтва=Thomson|год=2008|pages=604, 658|isbn=0-495-11258-5}}&lt;/ref&gt;. Параўнальная кісьліннасьць сьпіртоў і злучэньняў іншых клясаў схематычна прадстаўлена на малюнку&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|title=Evans pKa Table|last=Evans D. A.|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011459/http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|archivedate=2013-10-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
: [[Файл:PKa of Alcohols.png|600пкс|Канстанты кісьліннасьці некаторых сьпіртоў.]]

Як слабыя кісьлі, сьпірты ўтвараюць рэакцыі з [[лужныя мэталы|лужнымі]], [[лужназямельныя мэталы|лужназямельнымі]] і некаторымі іншымі мэталамі, і з моцнымі [[аснова (хімія)|асновамі]], напрыклад, [[гідрыды|гідрыдамі]] або [[аміды|амідамі]] мэталаў, [[Рэакцыя Грын’яра|рэактывамі Грын’яра]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|243}}.
: [[Файл:Alcohols acidity.png|400пкс|Рэакцыя сьпіртоў з [[каль|калем]].]]

==== Асноўныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты могуць таксама паводзіцца як слабыя [[аснова Люіса|асновы Люіса]], утвараючы з моцнымі мінэральнымі кісьлямі солі алькаксонію, а таксама даючы донарна-акцэптарныя комплексы з [[кісьля Люіса|кісьлямі Люіса]]. Звычайна падобныя рэакцыі не спыняюцца на зазначанай стадыі і вядуць да [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] гідраксільнай групы або [[рэакцыя дэгідратацыі|адшчапленьня вады]].

: &lt;chem&gt;ROH{} + HX &lt;=&gt; ROH2+ + X-&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;ROH{} + AlCl3 &lt;=&gt; ROH+AlCl3-&lt;/chem&gt;

Колькасна асноўнасць сьпіртоў ацэньваюць паводле [[канстанта асноўнасьці|канстанты асноўнасьці]] p''K&lt;sub&gt;b&lt;/sub&gt;'' або павязанай зь ёю [[канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] спалучанай кісьлі p''K''&lt;sub&gt;''a''H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/sub&gt;:

: &lt;chem&gt;ROH2+ &lt;=&gt; ROH{} + H+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_{\text{a}\ce{H+}} = \frac{[\ce{ROH}] \cdot [\ce{H+}]}{[\ce{ROH2+}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math chem&gt;\mathrm{p}K_{\text{a}\ce{H+}} = -\log K_{\text{a}\ce{H+}}.&lt;/math&gt;

Сьпірты ёсьць слабымі асновамі, і іхняя асноўнасьць узрастае з павелічэньнем даўжыні ці разгалінаванасьці вуглевадароднага радыкала пры гідраксільнай групе. Гэты эфэкт назіраецца праз рост станоўчага індуктыўнага эфэкту радыкала ў гэтым шэрагу, за кошт якога павялічваецца адмоўны ладунак на атаме кіслароду гідраксільнай групы&lt;ref name=&quot;barton2&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Общая органическая химия. Кислородсодержащие соединения|арыгінал = Comprehensive Organic Chemistry|адказны = Под ред. Д. Бартона и В. Д. Оллиса|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|том = 2|старонкі = 20}}&lt;/ref&gt;.

=== Нуклеафільнае замяшчэньне ===
Атам вугляроду, наўпрост злучаны з [[Гідраксільная група|гідраксільнай групай]], мае частковы дадатны ладунак, што робіць магчымай атаку [[нуклеафіл]]ьнай часьцінкі ([[галягенід]]-іёну, [[аміяк]]у, сьпірту і іншых) па гэтым атаме вугляроду з замяшчэньнем гідраксільнай групы на гэтую часьцінку. Гідраксільная група ёсьць дрэннай [[адыходная група|адыходнай групай]], таму звычайна неабходна ейная дадатковая актывацыя.

* Рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня ў сьпіртах лягчэй працякаюць у кісьлінным асяроддзі, паколькі гідраксільная група сьпірту [[пратанаваньне|пратануецца]], і фактычнай адыходнай часьцінкай ёсьць не [[гідраксыд-іён]] OH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;, а малекула вады H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O. Кісьлінныя ўласьцівасьці можа мець сам рэагент (часта выкарыстоўваюць [[Галягенавадароды|галягенавадародныя кісьлі]]), гэтак і спэцыяльна дададзеная неарганічная кісьля, напрыклад, [[серчаная кісьля]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|244—248}}.
*: [[Файл:Alcohols - 1.png|400пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў сьпіртах.]]
* Замяшчэньне гідраксільнай групы таксама адбываецца пад узьдзеяньнем галагенідаў [[серка|серкі]] і [[фосфар]]у ([[тыянілхлярыд|SOCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(III)|PBr&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(V)|PBr&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]], [[Аксіхлярыд фосфару|POCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]] і іншыя). У такім разе ключавую ролю выконвае злучэньне серкі ці фосфару, якое ўтварае актываваны [[інтэрмэдыят]] з малекулай сьпірту{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|248—252}}.
*: [[Файл:PBr3 halogenation.png|540пкс|Галягенаваньне сьпіртоў брамідам фосфару(III)]]
* Гідраксільную групу таксама ператвараюць у [[сульфанаты|сульфанатную групу]], якая ёсьць добрай адыходнай групай. Дзеля гэтых мэтаў сьпірт спачатку ператвараюць у сульфанат, які затым трапляе пад рэакцыю нуклеафільнага замяшчэньня. Як рэагенты для мадыфікацыі гідраксільнай групы звычайна выкарыстоўваюць [[мэтансульфанілхлярыд]] або [[п-талюалсульфанілхлярыд|''п''-талюалсульфанілхлярыд]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|258—260}}.
*: [[Файл:Mesylate substitution.png|500пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў мэзілятах.]]

=== Дэгідратацыя ===
У прысутнасьці кісьлінных каталізатараў ([[аксыд алюміну]], [[серчаная кісьля]], [[фосфарная кісьля]] і іншыя) сьпірты могуць трапляць пад дэгідратацыю з утварэньнем [[алькены|алькенаў]]. Напрыклад, дэгідратацыя [[этаноль|этылявага сьпірту]] прыводзіць да ўтварэньня [[этылен]]у. Рэакцыя працякае ў адпаведнасьці з [[правіла Зайцава|правілам Зайцава]], паводле якога пры дэгідратацыі ўтвараецца больш устойлівы, больш замешчаны пры [[падвойная сувязь|падвойнай сувязі]] алькен{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|260—261}}.
: [[Файл:Dehydration of alcohols.png|450пкс|Дэгідратацыя ў сьпіртах.]]

=== Атляняньне ===
* Пад узьдзеяньнем розных [[затляняльнік]]аў першасныя сьпірты атляняюцца да [[альдэгіды|альдэгідаў]] і далей, як то да [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]], прычым спыніць рэакцыю на стадыі ўтварэньня альдэгідаў, прадухіліўшы іхняе далейшае атляняньне, атрымоўваецца толькі за кошт выкарыстаньня адмысловых рэагентаў ([[хлёрхрамат пірыдыну|хлёрхрамату пірыдыну]] PCC і [[дыхрамат пірыдыну|дыхрамату пірыдыну]] PDC).
* Другасныя сьпірты атляняюцца да [[кетоны|кетонаў]]. Рэакцыю звычайна робяць пад узьдзеяньнем рэагента Джонза ([[аксыд хрому(VI)|CrO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]—серчаная кісьля). Далейшае атляняньне кетонаў робіцца ў больш жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы.
* Трацічныя сьпірты атляняюцца толькі ў вельмі жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|265—269}}.

== Ідэнтыфікацыя сьпіртоў ==

=== Хімічныя мэтады ідэнтыфікацыі сьпіртоў ===

==== Якасны аналіз гідраксільных групаў ====
[[Файл:Lukastest etoh tbutoh.JPG|значак|Проба Лукаса для [[этаноль|этанолю]] (зьлева) і [[трэт-бутылявы сьпірт|''трэт''-бутылявага сьпірту]] (справа).]]
Наяўнасьць гідраксільнай групы ў злучэньні можна выявіць некалькімі распаўсюджанымі хімічнымі рэакцыямі:
* '''Проба Лукаса''' палягае на ўзьдзеяньні на сьпірт сумесі [[саляная кісьля|салянай кісьлі]] і [[хлярыд цынку|хлярыду цынку]]. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне алькільхлярыду, які спачатку ўтварае эмульсію зь сьпіртам, а затым адслойваецца ў выглядзе другой фазы. Проба дазваляе адрозьніць сьпірты з рознай будовай вугляроднага ланцуга, то бок трацічныя сьпірты рэагуюць практычна імгненна, другасныя — прыблізна праз 5 хвілінаў, а першасныя рэагуюць вельмі павольна. Некаторыя першасныя сьпірты, актыўныя ў рэакцыях нуклеафільнага замяшчэньня ([[алілавы спірт|алілавы]], [[бэнзілавы сьпірт|бэнзілавы]]), таксама даюць станоўчую рэакцыю з рэактывам Лукаса&lt;ref name=&quot;terney&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Терней А. Л.|загаловак = Современная органическая химия|адказны = Под ред. Н. Н. Суворова|выданне = 2-е, переработанное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1981|том = 1|старонкі = 418—421}}&lt;/ref&gt;.
*: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{HCl}][\ce{ZnCl2}] R-Cl{} + H2O&lt;/chem&gt;
* '''[[Галяформная рэакцыя|Ёдаформная проба]]''' прызначана дзеля ідэнтыфікацыі мэтылькетонаў і мэтылькарбіноляў (RCH (OH)СH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) паводле рэакцыі зь [[ёд]]ам у лужным асяродзьдзі. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне жаўтаватага асадку [[ёдаформ]]у, які мае характэрны пах{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|497—498}}.
*: [[Файл:Iodoform test alcohols.png|550px|Ёдаформная проба.]]
* '''Проба [[Віктар Мэер|Мэера]]''' дазваляе дыфэрэнцыяваць першасныя, другасныя і трацічныя сьпірты паводле рэакцыі атрыманых зь іх [[нітразлучэньні|нітравытворных]] з [[азоцістая кісьля|азоцістай кісьлі]]. На першай стадыі сьпірты ператвараюць у галягенавытворныя, а затым — у [[нітраальканы]]. Пры ўзаемадзеяньні нітразлучэньняў з HNO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; рашчына набывае чырвоную афарбоўку пры залужваньні, калі зыходны сьпірт быў першасным; рашчына у хляраформе набывае сінюю афарбоўку, калі сьпірт быў другасным. Трацічныя сьпірты даюць адмоўную рэакцыю (бясколерную рашчану)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Williams D. L. H.|загаловак = Nitrosation Reactions and The Chemistry of Nitric Oxide|спасылка = https://archive.org/details/nitrosationreact00will|выданне = First edition|выдавецтва = Elsevier|год = 2004|старонкі = [https://archive.org/details/nitrosationreact00will/page/86 86]|isbn = 0-444-51721-9|мова =en}}&lt;/ref&gt;.
*: [[Файл:Meyer test alcohols.png|550px|Проба Мэера.]]
* '''Цэратная проба''' палягае на ўзаемадзеі сьпіртоў з азотнакіслай рашчынай гексанітратацэрату (IV) амонію, што мае жоўтую афарбоўку. Пры гэтым утвараюцца пераходныя комплексы чырвонага колеру, якія затым абясколерваюцца з прычыны затляненьня сьпірту і пераходу Ce (IV) ў Ce (III)&lt;ref name=&quot;ident&quot; /&gt;.
*: &lt;chem&gt;[Ce(NO3)6]^{2-}{} + ROH -&gt; [Ce(OR)(NO3)5]^{2-}{} + HNO3&lt;/chem&gt;
* '''Затляняльная проба''': пры ўзаемадзеі першасных або другасных сьпіртоў з [[рэактыў Джонза|рэактывам Джонза]], які мае аранжавую афарбоўку, утвараюцца прадукты затляненьня, а сам рэактыў зьмяняе колер на зялёны або блакітны, дзякуючы солям адноўленага хрому (III). Важнай асаблівасцю тэсту ёсьць час фіксацыі зьмены афарбоўкі — 2 сэкунды, па заканчэньні якога любыя далейшыя зьмены ў структуры або колеры рашчыны не бяруцца пад увагу&lt;ref name=&quot;ident&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Шрайнер Р., Фьюзон E., Кёртин Д., Моррилл Т.|загаловак = Идентификация органических соединений|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1983|старонкі = 167—185|мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

==== Колькасны аналіз сьпіртоў ====
Для колькаснага аналізу сьпіртоў звычайна выкарыстоўваюць мэтады, якая базуюцца на [[Этэрыфікацыя|рэакцыі этэрыфікацыі]] ангідрыдамі карбонавых кісьляў, напрыклад, [[воцатная кісьля|воцатным]], [[фталевы ангідрыд|фталевым]], а таксама пірамэлітавым дыангідрыдам. Утрыманьне сьпірту вызначаецца [[тытрымэтрычны аналіз|тытраваньнем]] [[гідраксід натру|гідраксідам натру]] кісьлі, якая ўтвараецца ў выніку рэакцыі&lt;ref name=&quot;organ&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сиггиа С., Ханна Дж. Г.|загаловак = Количественный органический анализ по функциональным группам|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 16—19|мова = ru}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{(CH3CO)2O}][\text{пиридин}] R-OCOCH3{} + CH3COOH&lt;/chem&gt;

Іншы мэтад аналізу палягае на вызначэньні колькасьці гідраксільных групаў, здольных рэагаваць з мэтыльмагнёдыдам. У гэтым выпадку разьлік робяць паводле колькасьці вылучанага [[мэтан]]у ([[мэтад Чугаева—Царавіцінава]]).
: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{CH3MgI}] R-OMgI{} + CH4 ^&lt;/chem&gt;

Для [[Гліколі|гліколяў]] стасуецца затляняльна-аднаўленчы мэтад, дзе за затляняльнік бярэцца [[над’ёдная кісьля]]. Аналіз робяць паводле рэакцыі ўтворанай [[ёдная кісьля|ёднай кісьлі]] HIO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; зь [[ёдыд калю|ёдыдам калю]] і наступным тытраваньнем вылучанага ёду [[тыясульфат натру|тыясульфатам натру]]&lt;ref name=&quot;organ&quot; /&gt;.
: &lt;chem&gt;RCH(OH)CH(OH)R'{} + HIO4 -&gt; RCHO{} + R'CHO{} + HIO3{} + H2O&lt;/chem&gt;

: &lt;chem&gt;5 KI{} + HIO3{} + 5 CH3COOH -&gt; 3 I2{} + 5 CH3COOK{} + 3 H2O&lt;/chem&gt;

: &lt;chem&gt;2 Na2S2O3{} + I2 -&gt; Na2S4O6{} + 2 NaI&lt;/chem&gt;

=== Спэктральныя мэтады аналізу сьпіртоў ===

==== Мас-спэктрамэтрычныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Мас-спэктрамэтрыя}}
Мас-спэктры аліфатычных сьпіртоў маюць слабыя пікі малекулярнага іёна, а для вышэйшых і разгалінаваных сьпіртоў гэтыя пікі практычна адсутнічаюць, паколькі ў істотнай ступені адбываецца фрагмэнтацыя малекулы. Фрагмэнтацыя, як правіла, павязаная з стратай малекулы вады, а таксама [[рэакцыі элімінаваньня|элімінаваньнем]] [[этылен]]у. Для доўгаланцужковых сьпіртоў пераважае адчапленьне вады, таму іхнія мас-спэктры падобныя на мас-спэктры [[алькены|алькенаў]]. Для першасных сьпіртоў назіраюцца пікі ''m/z 31'', для другасных — ''m/z 45, 59, 73, …'', для трацічных — ''m/z 59, 73, 87, …''&lt;ref name=&quot;spectr&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Преч Э., Бюльманн Ф., Аффольтер К.|загаловак = Определение строения органических соединений. Таблицы спектральных данных|адказны = Пер. с англ|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 2006|старонкі = 336|серыя = Методы в химии|isbn = 5-03-003586-9|ref = Преч и др.}}&lt;/ref&gt;.

==== ІЧ-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Інфрачырвоная спэктраскапія}}
ІЧ-спэктры сьпіртоў вызначаюцца двума тыпамі інтэнсіўных характарыстычных палосаў паглынаньня:
* палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі O−H: 3650—3200 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі С−O: 1210—1000 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;.
Таксама вылучаюць палосы паглынаньня сярэдняй інтэнсіўнасьці, як правіла, ня мелыя вызначальнага значэньня: у дыяпазоне 1450—1250 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (роўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H) і 750—650 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (пазароўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H)&lt;ref name=&quot;spectros&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Браун Д., Флойд А., Сейнзбери М.|загаловак = Спектроскопия органических веществ|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5030021116|адказны = Пер. с англ.|месца = М.|выдавецтва = «Мир»|год = 1992|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5030021116/page/n58 59]—60|isbn = 5-03-002111-6}}&lt;/ref&gt;.

'''Характарыстычныя палосы паглынаньня сьпіртоў у інфрачырвоным спэктры'''&lt;ref name=&quot;spectros&quot; /&gt;:
{|| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;80%&quot;
 !width=&quot;35%&quot;| Тыпы сувязяў і хістаньні
 !width=&quot;15%&quot;| Дыяпазон, см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;
 !width=&quot;50%&quot;| Апісаньне палосы паглынаньня
 |-
 |colspan=3 align=center|'''O−H, валентныя хістаньні'''
 |-
 | ROH, неасацыяваныя
 |align=center| 3650—3580
 | Вузкая палоса, якая назіраецца ў разьведзеных рашчынах або пары
 |-
 | ROH···HOR, дымэры (вадародная сувязь)
 |align=center| 3550—3400
 | Шырокая палоса, якая губляе інтэнсіўнасьць пры разьвядзеньні
 |-
 | ROH···HOR···, палімэры 
 |align=center| 3400—3200
 | Шырокая палоса або шэраг палосаў
 |-
 |colspan=3 align=center|'''С−O, валентныя хістаньні'''
 |-
 | R&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COH, трацічныя сьпірты
 |align=center| 1210—1100
 |rowspan=3 | Палосы высокай інтэнсіўнасьці, якая памяншаецца пры разьвядзеньні
 |-
 | R&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHOH, другасныя сьпірты
 |align=center| 1125—1000
 |-
 | RCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH, першасныя сьпірты
 |align=center| 1075—1000
 |-
 |colspan=3 align=center|'''O−H, дэфармацыйныя хістаньні'''
 |-
 | ROH
 |align=center| 1450—1250&lt;br&gt;750—650
 | Шырокія палосы сярэдняй інтэнсіўнасьці, якія ня маюць практычнага значэньня
 |}

==== ЯМР-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Спэктраскапія ядзернага магнітнага рэзанансу}}
ЯМР-спэктраскапія ядраў &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H шырока выкарыстоўваецца дзеля аналізу сьпіртоў, аднак на велічыні хімічных зрухаў пратонаў гідраксільнай групы (''δ'', м. д.) істотна ўплывае прырода распушчальніка ды іншыя вонкавыя варункі. Для аліфатычных і аліцыклічных сьпіртоў ''δ'' складае 0,5—3,0 (у [[дымэтыльсульфаксыд|ДМСА]]-d&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;: 4—6){{Зноска|Преч и др.|2006|Преч и др.|208}}.

Таксама дзеля вывучэньня сьпіртоў ужываюць спэктраскапію на ядрах &lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;O. Значная розьніца ў зрухах для першасных (этаноль: ''δ'' 5,9 м д.), другасных (прапаноль-2: ''δ'' 39,8 м д.) і трацічных сьпіртоў (2-мэтыльпрапаноль-2: ''δ'' 62,3 м д.) стасоўна вады H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;O дазваляе ўсталяваць або пацьвердзіць структуру досьледнага злучэньня&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Ионин Б. И., Ершов Б. А., Кольцов А. И.|загаловак = ЯМР-спектроскопия в органической химии|адказны = Под ред. Б. А. Ершова|выданне = 2-е изд., переработанное|месца = Л.|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 177}}&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;250px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Файл:1H NMR Ethanol Coupling shown-ru.svg|Спэктар &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H ЯМР [[этаноль|этанолю]]
Файл:Ethanol_IR_Spectrum.png|ІЧ-спэктар этанолю
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Атрыманьне сьпіртоў ==

=== Агульныя хімічныя ===
Сьпірты могуць быць атрыманыя з самых розных клясаў злучэньняў, як то [[вуглевадароды]], [[галягенальканы]], [[аміны]], [[карбанільныя злучэньні]], [[эпаксыды]]. Галоўным чынам, усе мэтады зводзяцца да рэакцыяў [[атляняньне|атляняньня]], [[атляняльна-аднаўленчыя рэакцыі|аднаўленьня]], [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]] і [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]].

Сьпірты атрымліваюць, атляняючы [[альканы]] і [[цыклеальканы]] пад узьдзеяньнем моцных неарганічных атляняльнікаў: [[азон]]у, [[пэрманганат калю|перманганату калю]], [[Аксыд хрому (VI)|аксыду хрому (VI)]], [[хромавая кісьля|хромавай кісьлі]], [[дыяксыд сэлену|дыяксыду сэлену]], [[пэраксыд вадароду|пэраксыду вадароду]], а таксама некаторых надкісьляў. Праз магчымасьць далейшага атляненьня атрыманых сьпіртоў, мэтад мае значэньне толькі дзеля атрыманьня трацічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;Oxidation&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Hudlický M.|загаловак = Oxidation in Organic Chemistry|выданьне = ACS monograph 186|месца = Washington|выдавецтва = American Chemical Society|год = 1990|pages = 57—59|isbn = 0-8412-1780-7|мова = en}}&lt;/ref&gt;.

Атляненьне [[алькены|алькенаў]] значна больш распаўсюджанае ў лябараторнай практыцы, асабліва дзеля атрыманьня двухатамных сьпіртоў — [[дыёлы|дыёлаў]]. У залежнасьці ад выбару рэагенту атляненьне можна зрабіць з рознай [[стэрэасэлектыўнасьць|стэрэасэлектыўнасьцю]]: пры ўзьдзеяньні на алькены [[тэтрааксыд осму|тэтрааксыду осму]], [[пэрманганат калю|пэрманганату калю]], [[хлярат натру|хлярату натру]], [[ёд]]у з карбаксілатам срэбра дзеіцца ''сін''-гідраксілаваньне; дзеля ''анты''-гідраксілаваньня выкарыстоўваюць [[пэраксыд вадароду]] і надкісьлі, аксыды малібдэну (VI) і вальфраму (VI), аксыд сэлену (IV) і іншыя&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Хейнс А.|загаловак = Методы окисления органических соединений: Алканы, алкены, алкины и арены|арыгінал = Methods for the oxidation of organic compounds: Alkanes, Alkenes, Alkynes and Arenes|адказны = Перевод с англ., под редакцией И. П. Белецкой|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1988|старонкі = 82—108|старонак = 400|isbn = 5-03-000149-2}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Hydroxylation of alkenes.png|500пкс|Гідраксілаваньне алькенаў.]]

Сьпірты ўтвараюцца таксама пры аднаўленьні [[альдэгіды|альдэгідаў]] або [[кетоны|кетонаў]] пад узьдзеяньнем [[барагідрыд натру|барагідрыду натру]] ў пратонным распушчальніку, а таксама [[алюмагідрыд літу|алюмагідрыду літу]]. Аднаўленьне [[складаныя этэры|складаных этэраў]] і [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]] таксама вырабляецца пад узьдзеяньнем комплексных гідрыдаў, як зазвычай, алюмагідрыду літу і дае мажлівасьць атрымаць сьпірты&lt;ref name=&quot;tietze&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Титце Л., Айхер Т.|загаловак = Препаративная органическая химия: Реакции и синтезы в практикуме органической химии и научно-исследовательской лаборатории|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1999|старонкі = 73—75|старонак = 704|isbn = 5-03-002940-0}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Synthesis of alcohols via reduction.png|350пкс|Сынтэз сьпіртоў мэтадам аднаўленьня.]]

Кісьлінна-каталізаванае далучэньне вады да алькенаў прыводзіць да ўтварэньня сьпіртоў. У адпаведнасьці з [[правіла Маркоўнікава|правілам Маркоўнікава]], у гэтай рэакцыі ўтвараюцца больш замешчаныя сьпірты. У лябараторнай практыцы часьцей выкарыстоўваюць тоесную, але больш мяккую рэакцыю аксымэркураваньня — дэмэркураваньня, а таксама рэакцыю гідрабараваньня — атляненьня, якая прыводзіць да паўстаньня прадуктаў, якія не адпавядаюць правілам Маркоўнікава{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|232—233}}.
: [[Файл:Hydroboration-oxidation.png|450пкс|Гідрабараваньне-атляненьне алькенаў.]]

Рэакцыі [[рэакцыі нуклеафільнага далучэньня|нуклеафільнага далучэньня]] мэталарганічных злучэньняў ([[ацэтыленіды|ацэтыленідаў]], [[рэакцыя Грын’яра|рэактываў Грын’яра]], медзь- і літарганічных злучэньняў і г. д.) да [[карбанільныя злучэньні|карбанільных злучэньняў]] таксама прыводзяць да ўтварэньня сьпіртоў, прычым калі далучэньне адбываецца да [[фармальдэгід]]у HCHO, тады ўтвараюцца першасныя сьпірты, калі да іншых [[альдэгіды|альдэгідаў]], тады ўтвараюцца другасныя сьпірты. Далучэньне да [[кетоны|кетонаў]] дае трацічныя сьпірты. Трацічныя сьпірты можна атрымаць таксама шляхам далучэньня двух эквівалентаў мэталарганічнага злучэньня да [[складаныя этэры|складаных этэраў]].
: [[Файл:Mg-organic synthesis.png|500пкс|Магнарганічны сынтэз.]]

Сьпірты можна атрымліваць пры апрацоўцы [[галягенаальканы|галягенаальканаў]] расшчынай [[луг (хімія)|луга]]. Рэакцыя мае ўласьцівасьці [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] і суправаджаецца [[рацэмат|рацэмізацыяй]] (пры монамалекулярным мэханізьме) або [[Вальдэнаўскае адварочваньне|адварочваньнем канфігурацыі]] (пры бімалекулярным мэханізьме). Важным прэпаратыўным мэтадам ёсьць атляненьне алькілгалягенідаў [[надпэраксыд калю|надпэраксыдам калю]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Corey E. J., Nicolaou K. C., Shibasaki M., Machida Y., Shiner C. S.|загаловак = Superoxide ion as a synthetically useful oxygen nucleophile|спасылка = https://dx.doi.org/10.1016/S0040-4039(00)91450-3|мова = en|выданьне = Tetrahedron Letters|год = 1975|том = 16|нумар = 37|старонкі = 3183—3186}}&lt;/ref&gt;.

=== Прамысловыя мэтады ===
У прамысловасьці сьпірты атрымліваюць з дапамогай хімічных, альбо біяхімічных мэтадаў вытворчасьці.

Адзіным прамыслова важным мэтадам сынтэзу мэтанолю ёсьць [[каталіз|каталітычная]] рэакцыя паміж [[аксыд вугляроду(II)|аксыдам вугляроду (II)]] і [[вадарод]]ам. Сыравінай у вытворчасьці мэтанолю служыць [[прыродны газ]], які на першай стадыі працэсу падвяргаюць ачыстцы ад злучэньняў [[серка|серкі]] (серка ёсьць атрутай для [[каталізатар]]аў, выкарыстаных на наступнай стадыі). Далей адбываецца паравая канвэрсія прыроднага газу ў [[сынтэз-газ]] (сумесь [[аксыд вугляроду(II)|СО]] і [[вадарод]]у), які пасьля кандэнсацыі пары вады ператвараюць у мэтаноль на зьмяшаным медна-цынка-хромавым каталізатары пры тэмпэратуры 250 °C і ціску да 10 МПа. Атрыманы такім чынам мэтаноль зьмяшчае ваду і прымешкі іншых сьпіртоў (этанолю, прапанолю і вышэйшых сьпіртоў) і можа быць ачышчаны [[рэктыфікацыя]]й. Сусьветнае спажываньне мэтанолю ў 2015 годзе склала каля 70 млн тонаў&lt;ref name=&quot;methanol&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|title=The changing face of the global methanol industry|work=CHEMWEEK’S LAB|publisher=IHS Chemical Week|accessdate=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225959/http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;CO{} + 2 H2 -&gt;[\text{250 °C, 10 МПа}][\text{кат.}] CH3OH&lt;/chem&gt;

Этаноль і прапаноль-2 атрымліваюць шляхам [[гідратацыя|гідратацыі]] адпаведных алькенаў — [[этылен]]у і [[прапілен]]у. У прамысловасьці выкарыстоўваюць два варыянты гідратацыі, як то серчанакісьлінную і каталітычную. Серчанакісьлінная гідратацыя ўлучае ў сябе [[абсарбцыя|абсарбцыю]] этылену канцэнтраванай [[серчаная кісьля|серчанай кісьлі]] (94—98 %) пры тэмпэратуры 80 °C і ціску 1,3—1,5 МПа і далейшы [[гідроліз]] утвораных сульфаэтэраў вадою. Другі мэтад гідратацыі заснаваны на выкарыстаньні [[фосфарная кісьля|фосфарнай кісьлі]], нанесенай на [[сылікагель]] або іншую падкладку, як [[каталізатар]]. Сумесь дэіянізаванай вады і этылену награваюць да тэмпэратуры 300 °C пад ціскам 6—8 МПа, а атрыманы этаноль чысьцяць рэктыфікацыяй. Гэтыя мэтады дазваляюць атрымаць этаноль, які зьмяшчае 5 % вады паводле масы. Атрыманьне бязводнага этанолю (99,9 %) грунтуецца на [[азэатропная адгонка|азэатропным выдаленьні]] вады з [[бэнзол]]ам{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|69—74}}. Паводле зьвестак на 2003 год, сусьветная вытворчасьць этанолю толькі гідратацыяй этылену сягала 6 млн тонаў у год&lt;ref name=&quot;berg&quot;&gt;{{cite web|author=Berg Ch.|datepublished=2004-04|url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A&amp;O-2004.html|title=World Fuel Ethanol - Analysis and Outlook|publisher=The Online Distillery Network for Distillers &amp; Fuel Ethanol Plants Worldwide|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Ogvtx2?url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A|archivedate=2011-08-21|accessdate=2020-12-07|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2SO4 -&gt;[][\text{80 °C, 1,3—1,5 МПа}] C2H5OSO3H{}, (C2H5O)2SO2 -&gt;[\ce{H2O}] C2H5OH{} + H2SO4&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2O -&gt; [\ce{H2SO4 / SiO2}][\text{300 °C, 6—8 МПа}] C2H5OH&lt;/chem&gt;

Сусьветная вытворчасьць паліўнага этанолю ў 2015 годзе паводле зьвестак Renewable Fuel Association склала блізу 77 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|title=World Fuel Ethanol Production|publisher=Renewable Fuel Association|lang=en|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118214657/http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Для гідратацыі прапілену патрабуюцца мякчэйшыя ўмовы. Серчанакісьлінны працэс робяць пры пакаёвай тэмпэратуры і канцэнтрацыі серчанай кісьлі, роўнай 70—75 %, а каталітычная гідратацыя робіцца пры тэмпэратуры 180 °C і 4 МПа. Часам для гідратацыі прапілену выкарыстоўваюць вальфрамавы каталізатар (WO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 250 °C і 25 МПа). Сусьветная вытворчасьць прапанолю-2 у 2008 годзе складала 1,8 млн тонаў&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Papa A. J.|частка=Propanols|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a22_173.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|title=Isopropanol (IPA) CAS No: 67-63-0|work=Chemical intelligence|publisher=ICIS.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oi9TBq?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ipa&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2010-01|url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|title=Isopropyl Alcohol (IPA)|work=WP Report|publisher=SRI Consulting|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oihmvj?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|76—79}}.

Таксама рэакцыяй гідратацыі ў прамысловасьці атрымліваюць этыленгліколь, то бок адзін з найважнейшых прадуктаў хімічнай прамысловасьці, які вырабляецца ў колькасьці 19,9 млн тонаў штогод&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished = 2010-01|url = http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|title = Ethylene Glycol|work = WP Report|publisher = SRI Consulting|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OjinzI?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|archivedate = 2011-08-21|accessdate = 2010-05-25|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Ён выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасьцях для вытворчасьці [[антыфрыз]]у і [[хімічныя валокны|валокнаў]]. Сыравінай для гэтага сынтэзу служыць [[тленьнік этылену]], які здабываецца простым атляненьнем этылену кіслародам паветра. Ператварэньне тленьніку этылену ў этыленгліколь адбываецца пры награваньні ягонай сумесі з 20-кратным мольным лішкам вады да 200 °C без каталізатара. Этыленгліколь затым адлучаецца ад вады і прадуктаў [[алігамэр]]ызацыі ў выніку пасьлядоўных рэктыфікацыяў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Rebsdat S., Mayer D.|частка=Ethylene Glycol|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a10_101}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Ethylene glycol production.png|300пкс|Схема прамысловага сынтэзу этыленгліколю.]]

Прамысловае здабыцьцё прапанолю-1 заснаванае на рэакцыі [[карбанілаваньне|гідрафармілаваньня]] [[этылен]]у і далейшым [[гідрыраваньне|гідрыраваньні]] атрыманага [[прапаналь|прапаналю]]. Гідрафарміляваньне ладзіцца пры тэмпэратуры 90—130 °C, агульным ціску прапілену, аксыду вугляроду(II) і вадароду, роўным 2,8 МПа, і ў прысутнасьці 500 [[мільённая частка|мч]] [[род (элемэнт)|родывага]] каталізатара. Другая стадыя бярэцца пры тэмпэратуры 110—150 °C у лішку вадароду на розных мэталічных каталізатарах (выкарыстоўваюцца камбінацыі злучэньняў [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[нікель|нікелю]] і [[хром]]у)&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot; /&gt;. Аб’ёмы сусьветнай вытворчасьці прапанолю-1 на 2003 год складалі 0,14 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|title = Product Safety Assessment DOW n-Propanol|format = pdf|publisher = The Dow Chemical Company|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170716012533/http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|archivedate = 2017-07-16|accessdate = 2010-05-25|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;
 C2H4{} + CO{} + H2 -&gt;[\ce{Rh}~\text{кат.}][\text{90—130°C, 2,8 МПа}]
 CH3CH2CHO -&gt;[\ce{H2},~\text{кат.}][\text{110—150°C, 0,14—1,0 МПа}]
 CH2CH2CH2OH
&lt;/chem&gt;

Гліцэрыну атрымліваюць як пабочны прадукт ператварэньня тлушчаў у [[тлустыя кісьлі]] і [[мэтылявыя этэры тлустых кісьляў]]. Гэты працэс ляжыць у аснове здабыцьця [[біядызэль|біядызэлю]], пры гэтым на кожную тону біядызэлю ўтвараецца 100 кг гліцэрыны. Такім мэтадам сынтэзуюць 1,5 млн тонаў гліцэрыны штогод, паводле зьвестак на 2004 год, пры гэтым, паводле прагнозаў, гэтыя аб’ёмы будуць расьці ў сувязі з павелічэньнем цікавасьці да альтэрнатыўных відаў паліва. Тлушчы гідралізуюць пры 220—260 ° C і ціску 2—6 МПа, альбо [[пэраэтэрыфікацыя|пэраэтэрыфікуюць]] мэтанолем. Расшчапленьне тлушчаў пад узьдзеяньнем лугу або карбанатаў ужываецца ў абмежаваным маштабе, напрыклад, пры вытворчасьці [[мыла]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Christoph R., Schmidt B., Steinberner U., Dilla W., Karinen R.|частка=Glycerol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a12_477.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chpd&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Speight J. G.|загаловак = Chemical Process and Design Handbook|спасылка = https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|выдавецтва = McGraw-Hill|год = 2002|isbn = 0-07-137433-7|pages = 2.251|ref = Speight}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;survey&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chenier Ph. J.|загаловак = Survey of Industrial Chemistry|спасылка = https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|выданьне = Third Edition|месца = New York|выдавецтва = Kluwer Academic / Plenum Publishers|год = 2002|pages = 242|ref = Chenier|isbn = 0-306-47246-5}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Glycerol production.png|650пкс|Схема прамысловай вытворчасьці гліцэрыны.]]

Вышэйшыя тлустыя сьпірты вырабляюць некалькімі спосабамі, сярод якіх [[гідрагеналіз]] мэтылявых этэраў тлустых кісьляў, атрыманых пэраэтэрыфікацыяй тлушчаў, а таксама гідрафармілаваньне алькенаў і алігамэрызацыя этылену з наступным атляненьнем (мэтад Цыглера). Штогод у сьвеце вырабляецца 2,15 млн тонаў вышэйшых тлустых сьпіртоў на 2003 год&lt;ref name=&quot;pav&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Ланге К. Р.|загаловак = Поверхностно-активные вещества: синтез, свойства, анализ, применение|арыгінал = Surfactants. A Practical Handbook|адказны = Пер. с англ|месца = Санкт-Пецярбург|выдавецтва = «Профессия»|год = 2004|старонкі = 18—20|isbn = 5-93913-068-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Brackmann B., Hager C.-D.|url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|title=The Statistical World of Raw Materials, Fatty Alcohols and Surfactants|work=CESIO 6th World Surfactants Congress, Berlin, June 20–23, 2004|publisher=Laboratory of Formulation, Interfaces, Rheology and Processes FIRP (Venezuela)|accessdate=2010-09-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616OjD1q5?url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.

Для некаторых сьпіртоў найважнейшую ролю ў прамысловым сынтэзе граюць біяхімічныя мэтады. У прыватнасьці, аб’ёмы вырабленага біяэтанолю значна перавышаюць аб’ёмы сынтэтычнага этанолю. Грунтам у біяхімічнага атрыманьня этанолю ёсьць кісьлінны або [[фэрмэнты|фэрмэнтатыўны]] [[гідроліз]] расьліннай сыравіны з наступнай анаэробнай [[сьпіртавое закісаньне|сьпіртавой фэрмэнтацыяй]] (зброджваньнем) утвораных вугляводаў [[дрожджы|дрожджамі]] або некаторымі відамі [[бактэрыі|бактэрыяў]]. У прыватнасьці, дрожджы ўважаюцца за вельмі зручныя мікраарганізмы дзеля шырокага прамысловага выкарыстаньня. Фэрмэнтацыя пад узьдзеяньнем дражджоў вызначаецца высокай [[сэлектыўнасьць|сэлектыўнасьцю]], нізкім назапашваньнем пабочных прадуктаў, высокай дзельлю ў выніку этанолю, высокай хуткасьцю працэсу, добрай талерантнасьцю дражджоў да павышаных канцэнтрацыяў этанолю і субстрату. Сыравінай у гэтым працэсе могуць служыць лёгка фэрмэнтаваныя вугляводы, а таксама [[крухмал]] і іншыя арганічныя субстраты, якія неабходна папярэдне гідралізаваць да фэрмэнтаванай формы. Звычайна выкарыстоўваюць сельскагаспадарчыя культуры ([[цукровы бурак]], [[бульба]], [[збожжа]]), прадукты лясной гаспадаркі ([[драўніна]], [[салома]]), альбо сельскагаспадарчыя адкіды&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Kosaric N., Duvnjak Z., Farkas A., Sahm H., Bringer-Meyer S., Goebel O., Mayer D.|частка=Ethanol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a09_587.pub2}}&lt;/ref&gt;.

Вытворчасьць біябутанолю палягае на фэрмэнтацыі вугляводнай сыравіны з выкарыстаньнем бактэрыяў ''Clostridium acetobutylicum''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Hahn H.-D., Dämbkes G., Rupprich N., Bahl H., Frey G. D.|частка=Butanols|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a04_463.pub3}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстаньне ==

=== Эканамічная значнасьць ===
Абсяг выкарыстаньня сьпіртоў шматлікі і разнастайны, асабліва беручы пад улік найшырэйшы спэктар злучэньняў, якія стасуюцца да гэтай клясы. Разам з тым, з прамысловага пункту гледжаньня, толькі невялікі шэраг сьпіртоў мае прыкметны ўнёсак у глябальную сусьветную эканоміку.

У найважнейшую пяцідзясятку злучэньняў за 2002 год, якія вырабляе [[хімічная прамысловасьць]] [[ЗША]], зь сьпіртоў траплялі толькі [[мэтаноль]] (14-е месца) і [[этыленгліколь]] (29-е месца){{Зноска|Chenier|2002|Chenier|17—18}}. У наступныя 50 найважнейшых хімічных злучэнняў, паводле зьвестак за 1999 год, улучаны [[ізапрапілавы сьпірт]], ''н''-[[бутаноль-1|бутылявы сьпірт]], сынтэтычны [[этаноль]], [[прапіленгліколь]], [[дыэтыленгліколь]], [[2-этыльгексаноль]], [[бутандыёль-1,4]], [[сарбіт]] і [[гліцэрына]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|217—219}}.

Найбольш распаўсюджаным і карыстаным сьпіртам у сьвеце ёсьць [[этаноль]]. Ягоны сусьветны аб’ём спажываньня сягае блізу 65 млн тонаў. Сукупны сусьветны аб’ём спажываньня іншых сьпіртоў (акрамя этанолю) у розных кірунках карыстаньня складае каля 70 млн тонаў, паводле зьвестак на 2009 год.

=== Выкарыстаньне ў арганічным сынтэзе ===
Асноўная частка [[Мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] выкарыстоўваецца ў прамысловым сынтэзе [[фармальдэгід]]у шляхам высокатэмпэратурнага каталітычнага акісьленьня мэтанолю&lt;ref name=&quot;Petrochemical&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак = Petrochemical processes 1. Synthesis-gas Derivatives and Major Hydrocarbons|выданьне = 2nd ed|месца = Paris|выдавецтва = Editions Technip|год = 1989|том = 1|pages = 95—97|isbn = 2-7108-0562-5}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, з мэтанолю атрымліваюць [[трэт-бутыльмэтылявы этэр]], [[воцатная кісьля|воцатную кісьлю]] ({{iw|працэс Мансанта||en|Monsanto process}}){{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|53}}, [[Дымэтыланілін|N,N-дымэтыланілін]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|1.3}}, [[мэтыламіны]] і [[хлёрмэтан]]&lt;ref name=&quot;lebedev&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Лебедев Н. Н.|загаловак=Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза: Учебник для вузов|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5724500086|выданьне=4-е изд., перераб. и доп|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1988|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5724500086/page/132 132]|isbn=5-7245-0008-6|ref=Лебедев}}&lt;/ref&gt;.

З этанолю ў прамысловасьці вырабляюць [[дыэтылявы этэр]] (мэтадам дэгідратацыі пры тэмпэрытуры 250 °C над [[аксід алюміна|Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]){{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|188}}, [[хляраль]]{{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|133}}, [[ацэтальдэгід]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|31—33}} і [[этылацэтат]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|2.212}}. [[Ізапрапілявы сьпірт]] пры каталітычным вадкафазным дэгідрыраваньні на [[нікель Рэнэя|нікелі Рэнэя]] пры 150 °C ператвараюць у [[ацэтон]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|127—133}}. Асноўным прадуктам, што здабываюць з [[бутаноль-1|бутанолю]], ёсьць [[бутылакрылат]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|234}}.

=== У якасьці паліва ===
{{Асноўны артыкул|Біяпаліва}}
Дзеля паліўных мэтаў сёньня выкарыстоўваюцца ў прамысловых аб’ёмах тры сьпірты, як то мэтаноль, этаноль і бутаноль-1, што павязанае, перш за ўсё, з іхняй камэрцыйнай дасяжнасьцю і мажлівасьцю масавай вытворчасьці з расьліннай сыравіны (акрамя мэтанолю). Пры гэтым магчыма выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці паліва ў чыстым выглядзе, як то розных мешанкаў з бэнзінам або дызэльным палівам&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|title = Использование этилового спирта в качестве компонента автомобильного бензина. Анализ нормативной документации|work = Законы и практика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221004145/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;, а таксама як аксігенавальныя дадаткі (да 10 %) дзеля павышэньня [[актанавы лік|актанавага ліку]] і зьніжэньня таксычнасьці адпрацаваных газаў&lt;ref name=&quot;oxigen&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А., Кунашев Л. Х., Царев А. В., Капустин В. М.|загаловак = Применение алифатических спиртов в качестве экологически чистых добавок в автомобильные бензины|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2010-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100923034523/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561&amp;cat_id=7&amp;page_id=1|title = Использование спиртов как добавок к нефтяным топливам|work = Альтернативные топлива, энергетика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2011-11-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20111104204028/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Асобным напрамкам ёсьць выкарыстаньне мэтанолю дзеля [[пераэтэрыфікацыя|пераэтэрыфікацыі]] тлушчаў у вытворчасьці [[біядызэль|біядызэлю]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|title = Биодизель|publisher = Российская Национальная Биотопливная Ассоциация|accessdate = 2010-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821113501/http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|archivedate = 2010-08-21|url-status = dead|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Пануючым паліўным сьпіртам ёсьць этаноль. Паводле ацэнак экспэртаў, на 2009 год 80—90 % усяго вырабленага ў сьвеце этылевага сьпірту было выкарыстана ў гэтых мэтах і склала 73,9 млрд літраў ці блізу 58 млн тонаў&lt;ref name=&quot;sriethanol&quot;&gt;{{cite web|author = Linak E., Inoguchi Y., Janshekar H.|date = 2009-04|url = http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|title = Ethanol|work = CEH Report|publisher = SRI Consulting|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OzgUly?url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2010-03-21|url = http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|title = Global ethanol production to reach 85.9 billion litres in 2010: Global Renewable Fuels Alliance releases 2010 biofuels production forecast|work = Press Release|publisher = Global Renewable Fuels Alliance|accessdate = 2010-05-25|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/659Xjdi2W?url=http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|archivedate = 2012-02-02|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Галоўнымі прычынамі, якія паслужылі актыўнаму вывучэньню сьпіртоў як альтэрнатыўнага паліва, ёсьць&lt;ref name=&quot;bioethanol&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А.|загаловак = Актуальные аспекты применения топливного этанола в России и США|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2007-07-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070715100431/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf}}&lt;/ref&gt;:
* рост цэнаў на [[нафта|нафту]] і [[прыродны газ|газ]], а таксама вычэрпнасьць гэтых рэсурсаў у будучыні;
* сьпірты маюць высокія эксплюатацыйныя якасьці, а прадукты згараньня ўтрымліваюць менш шкодных рэчываў;
* сьпірты могуць вырабляцца біяхімічным шляхам з адкідаў харчовай, дрэваапрацоўчай і цэлюлёзна-папяровай вытворчасьці, што адначасна разьвязвае праблему ўтылізацыі.

Разам з тым, масавае выкарыстаньне памянёных сьпіртоў як маторнага паліва, акрамя як з эканамічных прычынаў, мае шэраг недахопаў&lt;ref&gt;{{cite web|author=Smith J. L., Workman J. P.|date=2004-12|url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|title=Alcohol for Motor Fuels|publisher=Colorado State University Extension|accessdate=2010-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P73UUn?url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
* мэтаноль і этаноль маюць у параўнаньні з бэнзінам меншую энэргаэфэктыўнасьць і, адпаведна, забясьпечваюць большы выдатак;
* нізкія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў могуць служыць чыньнікам утварэньня паравых коркаў, што можа істотна ўскладніць працу рухавіка;
* [[гіграскапічнасьць]] сьпіртоў, а таксама іхняя распушчальнасьць у вадзе можа прывесьці да рэзкага зьніжэньня магутнасьці пры трапленьні вільгаці ў паліўную сыстэму;
* сьпірты маюць істотна больш высокія каразійныя ўласьцівасьці ў параўнаньні з вуглевадародамі;
* адносна высокая [[цеплыня згараньня]] мэтанолю і этанолю можа служыць прычынай праблемы пры зьмешваньні гэтых сьпіртоў з паветрам і далейшага транспартаваньня праз упускны калектар рухавіка.

=== Прамысловае выкарыстаньне ===

==== Рашчыньнікі ====
Сярод [[распушчальнік]]аў шырокі распаўсюд маюць самыя розныя тыпы сьпіртоў, як то аднаатамныя ([[мэтаноль]], [[прапаноль-2]]) і шмататамныя ([[этыленгліколь]], [[гліцэрына]]); аліфатычныя ([[этаноль]], [[бутаноль-1]]) і цыклічныя ([[цыклагексаноль]]). Сьпірты стасуюцца да палярных распушчальнікаў і ўжываюцца ў розных галінах прамысловасьці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Дринберг С. А., Ицко Э. Ф.|загаловак = Растворителя для лакокрасочных материалов: Справочное пособие|выданьне = 2-е изд., перераб. и доп|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1986|старонкі = 51}}&lt;/ref&gt;. Сусьветны аб’ём спажываньня сьпіртоў як распушчальнікаў паводле зьвестак на 2013 год склаў каля 6,5 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|title = Market Study: Solvents (3rd edition)|work = Chemicals|publisher = Ceresana|accessdate = 2017-11-07|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171107165559/http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|archivedate = 2017-11-07|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Найбольш распаўсюджаным сьпіртам сярод распушчальнікаў ёсьць [[этаноль]]. Гэтак ягоны сусьветны аб’ём спажываньня дзеля гэтых мэтаў на 2009 год перавышаў 3,5 млн тонаў на год&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|title = Ethanol Uses and Market Data|work = Chemical Intelligence|publisher = ICIS.com|accessdate = 2010-09-14|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P7WljJ?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Іншымі папулярнымі распушчальнікамі ёсьць мэтаноль і ізапрапаноль з аб’ёмамі спажываньня большым за 1 млн тон на год.

Выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці распушчальнікаў улучае ў сябе наступныя напрамкі&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|title = 2-Propanol|work = Environmental Health Criteria (EHC) Monographs|publisher = International Programme on Chemical Safety (IPCS) INCHEM|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P86yCf?url=http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;:
* Тэхналягічны распушчальнік: [[экстракцыя]] і ачыстка натуральных прадуктаў ([[тлушчы]] і [[алей|алеі]], [[смала|смолы]], [[воск]], прыродныя [[фарбавальнікі]] і [[араматызатары]], [[альгінаты]], [[вітаміны]], [[алькалёіды]], [[водарасьці|багавіньне]]), носьбіт у харчовай прамысловасьці, ачыстка, [[крышталізацыя]] і [[асаджэньне]] арганічных хімічных рэчываў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фарбаў і пакрыцьцяў, як то распушчэньне сынтэтычных палімэрных матэрыялаў ([[ляк]]і, [[смала|смолы]], [[клей|клеі]] і г. д.), складальнік [[цэмэнт]]аў, фарбаў і атраманту.
* Ачышчальнік: вытворчасьць электронных кампанэнтаў, мэталічных паверхняў, фатаплёнак і фотапаперы, шклоачышчальнік і іншае, складальнік вадкага мыла і мыйных сродкаў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фармацэўтычнай прадукцыі, [[парфумэрыя|парфумэрыі]] і [[касмэтыка|касмэтыкі]].
* Распушчальнік у [[аэразоль|аэразолях]] (бытавых і мэдычных).

==== Паверхнева-актыўныя і мыйныя рэчывы ====
{{Асноўны артыкул|Паверхнева-актыўныя рэчывы}}
Найважнейшай сыравінай у вытворчасьці сучасных [[Паверхнева-актыўныя рэчывы|паверхнева-актыўных рэчываў]] (ПАР) для сынтэтычных мыйных сродкаў ёсьць [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]], зь якіх у залежнасьці ад рэагента вылучаюць [[неіянагенныя паверхнева-актыўныя рэчывы|неіянагенныя]] або [[аніённыя паверхнева-актыўныя рэчывы|аніённыя ПАР]]&lt;ref name=&quot;surfactants&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Chemistry and Technology of Surfactants|адказны = Edited by Richard J. Farn|выдавецтва = Blackwell Publishing Ltd|год = 2006|allpages = 5—6|isbn = 978-14051-2696-0}}&lt;/ref&gt;.

Сусьветны аб’ём выкарыстаньня вышэйшых тлустых сьпіртоў у вытворчасьці ПАР у 2000 годзе складаў 1,68 млн тонаў&lt;ref name=&quot;surfactants&quot; /&gt;. У 2003 годзе блізу 2,5 млн тонаў ПАР было выраблена на грунце вышэйшых тлустых сьпіртоў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Dierker M., Schäfer H. J.|загаловак = Surfactants from oleic, erucic and petroselinic acid: Synthesis and properties|спасылка = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf|мова = en|выданьне = European Journal of Lipid Science and Technology|год = 2010|том = 112|нумар = 1|старонкі = 122|archivedate = 2014-03-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306200107/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf}}&lt;/ref&gt;.

==== Палімэрныя матэрыялы і іхнія кампанэнты ====
Сьпірты маюць важнае прыкладаньне як зыходныя манамэры дзеля сынтэзу [[Палімэры|палімэрных матэрыялаў]] шляхам [[Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі]]. Галоўным чынам, на аснове сьпіртоў сынтэзуюць [[поліэтэры]] і [[поліўрэтаны]]. Найважнейшымі прыкладамі такіх сынтэтычных палімэраў ёсьць [[поліэтылентэрэфталят]], [[полібутылентэрэфталят]], атрыманыя з [[фталевая кісьля|тэрэфталевай кісьлі]] і [[этыленгліколь|этыленгліколю]] або [[1,4-бутандыёль|1,4-бутандыёлю]] адпаведна. Полікандэнсацыяй [[гліколі|гліколяў]], [[гліцэрына|гліцэрыны]] або [[пэнтаэрытрыт]]у з [[фталевы ангідрыд|фталевым ангідрыдам]] атрымліваюць [[алькідныя смолы]], якія шырока выкарыстоўваюцца ў вырабніцтве лякаў і фарбаў. Поліўрэтаны здабываюць полікандэнсацыяй [[ізацыянаты|ізацыянатаў]] з гліколямі або шмататамнымі сьпіртамі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Chanda M., Roy S. K.|загаловак = Industrial Polymers, Specialty Polymers, and Their Applications|спасылка = https://archive.org/details/industrialpolyme00chan|месца = Boca Raton|выдавецтва = CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год = 2009|pages = [https://archive.org/details/industrialpolyme00chan/page/n17 1]—55—1-58, 1-97—1-98|isbn = 978-1-4200-8058-2}}&lt;/ref&gt;.

Сьпірты таксама выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці складанаэтэрных і дыэтэрных [[плястыфікатар]]аў для палімэраў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Барштейн Р. С., Кирилович В. И., Носовский Ю. Е.|загаловак = Пластификаторы для полимеров|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|старонкі = 19—20}}&lt;/ref&gt;.

==== Гідраўлічныя вадкасьці і змазачныя матэрыялы ====
Дзеля атрыманьня негаручых гідраўлічных вадкасьцей выкарыстоўваюць водныя рашчыны, якія зьмяшчаюць гліцэрыну і этаноль. У вытворчасьці [[тормазная вадкасьць|тормазных вадкасьцяў]] шырока выкарыстоўваюць [[этыленгліколь]] і этэры на ягонай аснове.

Многія сучасныя змазачныя матэрыялы маюць у сваім складзе [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] і іхнія этэры, дзякуючы іхняй нізкай таксычнасьці, высокай тэмпэратуры пошугу і бясьсьледнаму выпарэньню пры награваньні. Гэтыя ўласьцівасьці выкарыстоўваюцца для побытавага ўжываньня, а таксама для выпадкаў, калі эфэкт астуджэньня паверхні важнейшы за антыфрыкцыйныя ўласьцівасьці, напрыклад, пры сьвідраваньні, пілаваньні або іншай [[сьлесарства|сьлясарнай]] апрацоўцы мэталаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = Lubricants and Lubrication|адказны = Edited by Theo Mang and Wilfried Dresel|выданьне = 2nd edition|месца = [[Вайнхайм|Weinheim]]|выдавецтва = Wiley-VCH GmbH|год = 2007|pages = 516—517|isbn = 978-3-527-31497-3}}&lt;/ref&gt;.

==== Пэстыцыды ====
[[Файл:Dicofol chemical structure.png|значак|зьлева|Прэпарат для барацьбы з кляшчамі [[дыкаполь]] ёсьць араматычным сьпіртам.]]
Не зважаючы на тое, што незамешчаныя гранічныя аліфатычныя сьпірты маюць [[фунгіцыд]]ную або [[гербіцыд]]ную актыўнасьці, іхняе простае выкарыстаньне як [[пэстыцыдаў]] ня мае шырокага практычнага ўжываньня. Адным зь нямногіх напрамкаў ёсьць іхняе выкарыстаньне як [[рэгулятары росту расьлінаў|рэгулятар росту расьлінаў]]. Падобныя ўласьцівасьці маюць [[этаноль]], [[этыленгліколь]] і іншыя гліколі, некаторыя вышэйшыя тлустыя сьпірты{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|106—110}}.

Галагензамешчаныя сьпірты выяўляюць значна большую актыўнасьць і маюць [[ратыцыд]]ную, гербіцыдную і фунгіцыдную актыўнасьці. Гэтак, напрыклад, прэпарат [[гліфтор]], які ёсьць сумесьсю 1,3-дыфтарпрапанолю-2 і 1-фтор-3-хлёрпрапанолю-2, выкарыстоўваецца ў барацьбе з [[мышы|мышамі]], [[хамяковыя|хамяковымі]] ды [[байбак]]амі&lt;ref name=&quot;pest&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Мельников Н. Н.|загаловак = Пестициды. Химия, технология и применение|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1987|старонак = 710|ref = Мельников}}&lt;/ref&gt;.

Больш высокая біялягічная актыўнасьць назіраецца ў негранічных і араматычных сьпіртоў. [[Алілавы сьпірт]] мае ўжываньне як гербіцыд, шматлікія вышэйшыя негранічныя сьпірты ёсьць фэрамонамі вусякоў. Актыўнымі [[акарыцыд]]амі ёсьць некаторыя араматычныя біфэнілавыя сьпірты: [[дыкафоль]], [[хлёрфэнэтоль]], [[пракляноль]]&lt;ref name=&quot;pest&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|title=Proclonol|work=Compendium of Pesticide Common Names|publisher=Alan Wood’s Web site|accessdate=2010-09-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P8a6b0?url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Многія сьпірты ёсьць паўпрадуктамі для сынтэзу розных пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Unger T. A.|загаловак = Pesticide Synthesis Handbook|месца = New Jersey|выдавецтва = Noyes Publications|год = 1996|allpages = 1080|isbn = 0-8155-1401-8|ref = Unger}}&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у вытворчасьці [[гліфасат]]у выкарыстоўваецца [[мэтаноль]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|277}}, [[кратаксыфос]]у — [[α-мэтыльбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|294}}, [[пірэтроід]]аў трэцяга пакаленьня — [[3-фэнаксыбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|181—182}}.

Таксама сьпірты шырока выкарыстоўваюцца як няводны носьбіт для стварэньня таварных кампазыцыяў пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Guidance Manual for Selecting Protective Clothing for Agricultural Pesticide Operations|спасылка=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h|адказны=Contract No. 68-C9-0037|выданьне=Work Assignment 0-20|месца=Cincinatti|выдавецтва=U.S. EPA|год=1994|pages=45|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731150602/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h}}&lt;/ref&gt;.

=== Ужываньне ў вытворчасьці спажывецкай прадукцыі ===

==== Харчовая прамысловасьць ====
[[Файл:Alcohol by Country.png|значак|Гадавое спажываньне алькаголю на душу насельніцтва (15+) у літрах у пераліку на чысты этаноль (2004)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|title=Global Status Report on Alcohol 2004|author=[[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]]|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQr80iS1?url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|archivedate=2013-03-27|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.]]
Асновай усіх сьпіртавых напояў ёсьць [[этаноль]], які атрымліваецца пры брузаваньні харчовай сыравіны, як то вінаграду, бульбы, [[пшаніца|пшаніцы]] і іншых прадуктаў з утрыманьнем [[крухмал]]у або [[цукар|цукру]]. Акрамя таго, этылявы сьпірт выкарыстоўваецца як кампанэнт некаторых [[харчовыя араматызатары|харчовых араматызатараў]], што на сёньня ёсьць шырокай практыкай у кулінарыі, пры выпеках кандытарскіх вырабаў, вытворчасьці [[шакаляд]]у, [[цукерка|цукерак]], напояў, [[марозіва]], [[сочыва]], [[жэле]], [[павідла]]ў, [[канфітур]]аў і іншага. Аднак этанолям сьпіс сьпіртоў, ужываных у вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, не абмяжоўваецца. Сьпірты можна сустрэць сярод самых розных [[харчовы дадатак|харчовых дадаткаў]], напрыклад, [[гліцэрына]] (E422) выкарыстоўваецца як агент утрымоўчы вільгаць, распушчальнік, загушчальнік, разьдзяляльнік, плеўкаўтваральнік, сродак для капсуляваньня. Шэраг сьпіртоў маюць ужываньне як [[цукразаменьнік]]і ([[ксыліт]], [[маніт]], [[сарбіт]], [[эрытрыт]]), араматызатары ([[мэнтоль]]), фарбавальнікі ([[лютэін]]) і г. д.&lt;ref name=&quot;giord&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сарафанова Л. А.|загаловак = Пищевые добавки: Энциклопедия|выданьне = 2-е изд., испр. и доп|месца = СПб.|выдавецтва = ГИОРД|год = 2004|старонак = 808|isbn = 5-901065-79-4}}&lt;/ref&gt;

==== Парфумэрыя, касмэтыка і побытавая хімія ====
Сьпірты даволі шырока выкарыстоўваюцца як араматычныя рэчывы дзеля складаньня кампазыцыяў у парфумэрна-касмэтычнай прамысловасьці і вытворчасьці араматызатараў для пабытавай хіміі і іншай спажывецкай прадукцыі ([[гераніёль]], [[нэроль]], [[цытранэлёль]], [[мэнтоль]] і іншыя). Апроч наданьня водару, у парфумэрна-касмэтычнай прадукцыі сьпірты выкарыстоўваюцца і ў іншых мэтах&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|title=List of Functions|work=Cosmetics CosIng|publisher=European Commission. Health and Consumers|accessdate=2010-09-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P91bb8?url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;:
* [[антыўсьпеньвальнік]]і: [[этаноль]], [[прапаноль-1]], [[прапаноль-2]], гексаноль;
* антыкаразійныя рэчывы: 2-дымэтыламіна-2-мэтылпрапаноль-1;
* антымікробныя прэпараты: 2,4-дыхлёрбэнзілавы сьпірт, (этылендыёксы)дымэтаноль;
* [[антыаксыдант]]ы: тыадыгліколь;
* антыстатыкі: [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] (С&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;);
* гідратропныя рэчывы: гексаноль;
* маскавальныя сродкі: бутандыёль-2,3, 2-бэнзілгептаноль-1, [[барнэоль]], 3,7-дымэтылнанадыен-1,6-ол-3;
* [[кансэрвант]]ы: [[2-бром-2-нітрапрапандыёль-1,3]], [[бэнзілавы сьпірт]], [[1,1,1-трыхлёр-2-мэтылбутаноль-2]];
* [[ахаладжальнік]]і: мэнтоль, 3-мэтаксыпрапандыёль-1,2;
* [[плястыфікатар]]ы: актандыёль-1,8, 2,2-дымэтыльпрапандыёль-1,3;
* процісэбарэйныя сродкі: ундэканоль-1;
* сувязныя: даказаноль-1, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;22&lt;/sub&gt;);
* зьмякчальнікі: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;); вышэйшыя гліколі (С&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;30&lt;/sub&gt;);
* сродкі для завіўкі або выпростваньня валасоў: [[дытыятрэітоль]], 3-мэркаптапрапандыёль-1,2;
* стабілізатары эмульсіяў: 7-дэгідрахалестэрын, 3-(актадэцылаксы)прапандыёль-1,2, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt;);
* стабілізатары пеніцы: дэканоль-1, [[мірыстылявы сьпірт]], [[цэтылявы сьпірт]], [[стэарылявы сьпірт]];
* увільгатняльнікі: гексантрыёль-1,2,6, бутандыёль-1,2, бутандыёль-2,3, 2-бутылактаноль-1, [[гліцэрына]];
* фіксатары валасоў: 2-(2-амінаэтаксы)этаноль;
* эмульгатары: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;40&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;60&lt;/sub&gt;).

=== Стасаваньне ў мэдыцыне ===
Асноўным сьпіртам, які ўжываецца ў мэдычных мэтах, ёсьць [[этаноль]]. Яго выкарыстоўваюць як вонкавы [[антысэптык|антысэптычны]] і раздражняльны сродкі для падрыхтоўкі кампрэсаў і абціраньняў. Яшчэ больш шырока ўжываецца этылявы сьпірт дзеля падрыхтоўкі розных настоек, разводзіваў, [[экстракт]]аў і іншых лекавых формаў&lt;ref name=&quot;m2&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Машковский М. Д.|загаловак = Лекарственные средства: В 2 томах|выданьне = 14-е изд., перераб., исправ. и доп|месца = Масква|выдавецтва = ООО «Издательство Новая Волна»: Издатель С. Б. Дивов|год = 2002|том = 2|старонкі = 382|isbn = 5-7864-0129-4}}&lt;/ref&gt;.

Ужываньне сьпіртоў як уласна лекавы сродак ня вельмі пашырана, аднак шматлікія прэпараты з фармальнай наяўнасьці гідраксільнай групы можна далучыць да разгляданай клясы арганічных злучэньняў ([[кленбутэроль]], [[хлёрбутаноль]], [[маніт]], [[эстрадыёль]] і іншыя). Напрыклад, у пераліку 10 найважнейшых рэцэптурных прэпаратаў ЗША ў 2000 годзе 6-ы радок займаў [[альбутэроль]], які ўтрымлівае гідраксільную групу{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|421}}.

=== Іншыя абсягі ===
Сёньня цяжка знайсьці сфэры практычнай дзейнасьці чалавека, дзе бы не было выкарыстаньня сьпіртоў у рознай ролі. Можна вылучыць наступныя малазначныя напрамкі выкарыстаньня:
* [[пенаўтваральнік]]і для [[флятацыя|флятарэагентаў]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Флотация|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 207—208|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;;
* зыходныя прадукты для атрыманьня выбуховых рэчываў, а таксама іхнія кампанэнты (гліцэрыну ўжываюць дзеля сынтэзу [[нітрагліцэрына|нітрагліцэрыны]], [[этыленгліколь]] — [[этыленглікольдынітрат]]у, [[пэнтаэрытрыт]] — [[пэнтаэрытрыттэтранітрат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Орлова Е. Ю.|загаловак = Химия и технология бризантных взрывчатых веществ: Учебник для вузов|выданьне = 3-е изд., перераб|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1981|старонкі = 263, 278, 281}}&lt;/ref&gt;);
* зыходныя прадукты для атрыманьня атрутных рэчываў, а таксама кампанэнты для іхняй дэгазацыі (ніжэйшыя сьпірты ўжываюцца дзеля сынтэзу фасфарарганічных баявых атрутных рэчываў: [[табун (хімічная зброя)|табуну]] або [[дыізапрапілфтарфасфат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 1|старонкі = 271, 288}}&lt;/ref&gt;; [[манаэтаналамін]] і [[мэтыльцэлазальв]] ужываюцца для [[дэгазацыя|дэгазацыі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З., Франц П., Варнке В.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем., под редакцией акад. И.&amp;nbsp;Л. Кнунянца и д-ра хим. наук Р.&amp;nbsp;Н. Стерлина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 2|старонкі = 317}}&lt;/ref&gt;).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Спірты|Міляшкевіч Я. Г.|115}}
* {{кніга|аўтар=Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак=Petrochemical processes 2. Major Oxygenated, Chlorinated and Nitrated Derivatives|месца=Paris|выдавецтва=Editions Technip|год=1989|том=2|нумар=2nd ed|isbn=2-7108-0563-4|ref=ChauvelLefebvre}}
* {{кніга|аўтар=Chenier Ph. J.|спасылка=https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|загаловак=Survey of Industrial Chemistry|месца=New York|выдавецтва=Kluwer Academic / Plenum Publishers|год=2002|нумар=Third Edition|isbn=0-306-47246-5|ref=Chenier}}
* {{кніга|аўтар=Speight J. G.|спасылка=https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|загаловак=Chemical Process and Design Handbook|выдавецтва=McGraw-Hill|год=2002|старонак=2.251|isbn=0-07-137433-7|ref=Speight}}
* {{кніга|аўтар=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|загаловак=Органическая химия|выданьне=3-е изд.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=2|isbn=978-5-94774-614-9|ref=Реутов}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Этаноль] на The Periodic Table of Videos{{ref-en}}.
* [https://www.britannica.com/science/alcohol Алькаголь]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}.
* [https://web.archive.org/web/20200920121325/https://sites.duke.edu/apep/module-1-gender-matters/content/content-what-is-alcohol/ Што такое алькаголь?]. Duke University{{ref-en}}.
* [https://study.com/academy/lesson/alcohol-in-chemistry-types-uses-formula.html Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула]. Study.com{{ref-en}}.
* [https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Supplemental_Modules_(Organic_Chemistry)/Alcohols Алькаголі]. LibreTexts{{ref-en}}.

[[Катэгорыя:Сьпірты| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>9lhzczgutvp160bs3bhbh3w29jk74ug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697713</id>
      <parentid>2697712</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T11:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выпраўленьне спасылак</comment>
      <origin>2697713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165178" sha1="osd6t9s7bunsl6zrcvw1thk8ihrgt9r" xml:space="preserve">[[Файл:Methanol-3D-balls.png|thumb|250px|Прасторавая пабудова [[мэтаноль|мэтанолю]] — прасьцейшага сьпірту.]]
[[Файл:Hydroxyl3D.png|значак|185px|Адметная асаблівасьць сьпіртоў — гідраксільная група пры насычаным атаме [[вуглярод]]у — на малюнку вылучаная чырвоным ([[тлен|кісларод]]) і шэрым колерам ([[вадарод]]).]]
'''Сьпірт''' — [[арганічная хімія|арганічнае]] [[хімічнае злучэньне]], утворанае з [[вуглевадарод|вуглевадароднага]] [[радыкал (хімія)|радыкалу]] ды адной ці некалькіх [[гідраксільная група|гідраксільных групаў]] (''-OH''). У залежнасьці ад колькасьці гідраксільных групаў вылучаюцца ''аднаатамныя'' (''алькаголі''), ''двухатамныя'' (''гліколі''), ''трохатамныя'' і ''шмататамныя'' сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць [[бэнзол|бэнзольнае ядро]], называюцца ''араматычнымі'' (напрыклад, [[фэноль]]). Ніжэйшыя сьпірты — [[вадкасьць|вадкасьці]], вышэйшыя — [[цьвёрдае рэчыва|цьвёрдыя рэчывы]]. Сьпірты ёсьць слабымі [[кісьля|кісьлямі]], могуць утвараць [[соль|солі]] ([[алькагаляты]]). Вытворнымі ад сьпіртоў зьяўляюцца [[складаныя этэры|этэры]], [[тлушч|тлушчы]].

У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца [[этаноль]] (''CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;–CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;–OH''), які атрымліваецца пры [[браджэньне|браджэньні]] [[цукар|цукру]] ды зьяўляецца асноваю [[сьпіртовы напой|алькагольных напояў]], таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У [[хімічная прамысловасьць|хімічнай прамысловасьці]] выкарыстоўваюцца [[мэтаноль]], [[гліцэрына]], [[фэноль]], [[этыленгліколь]] ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататамныя сьпірты ўваходзяць у склад [[замяняльнікі цукру|замяняльнікаў цукру]].

Сьпірты складаюць вялікую і разнастайную клясу злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты лічацца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня [[арганічны сынтэз|арганічнага сынтэзу]], і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты ёсьць важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні.

== Этымалёгія ==
Слова ''алкаго́ль'' у [[беларуская мова|беларускую мову]], як і ва ўсе мовы Эўропы, патрапіла з [[лацінская мова|лацінскай мовы]]. Свой жа пачатак яно бярэ ад [[Сярэдневечча|сярэдневечнага]] {{мова-ar|اَلْكُحْل|скарочана}} (''{{мова-la|al-kuḥl|скарочана}}'') — «парашкаваты [[антымон]]»&lt;ref name=&quot;Senning&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Senning A.|загаловак=Elsevier’s Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology|спасылка=https://archive.org/details/isbn_0444522395|выдавецтва=Elsevier|год=2007|allpages=434|isbn=978-0-444-52239-9}}&lt;/ref&gt;, якое, у сваю чаргу, праз [[арамэйскія мовы]] ({{мова-arc|כוחלא/ܟܘܚܠܐ|скарочана}}, ''kuḥlā'') запазычанае з [[акадзкая мова|акадзкай мовы]] ({{мова-akk|𒎎𒋆𒁉𒍣𒁕|скарочана}}, ''guḫlum'') з тым жа значэньнем. Паняцьце ўзьнікла ад альхімічнай мэтодыкі аднаўленьня хімічных рэчываў да «парашку», які быў, як меркавалася, чыстай [[сутнасьць|эсэнцыяй]] рэчыва. Падобным чынам, і [[этаноль|этылявы сьпірт]] ёсьць эсэнцыяй [[віно|віна]], ад чаго і адбылася ягоная [[трывіяльныя назвы|трывіяльная назва]] «вінны сьпірт»&lt;ref name=&quot;Senning&quot;/&gt; ці як традыцыйна па-беларуску казалі «віно гарэлае».

Слова ''сьпірт'' зьявілася ў беларускай мове ў першую чаргу праз [[польская мова|польскую мову]] ў форме ''сьпірытус'' яшчэ ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У сваю чаргу гэтае слова трапіла ў польскую мову празь [[нямецкая мова|нямецкую]]&lt;ref&gt;[https://nck.pl/projekty-kulturalne/projekty/ojczysty-dodaj-do-ulubionych/ciekawostki-jezykowe/SPIRYTUS SPIRYTUS]. Narodowe Centrum Kultury.&lt;/ref&gt;. У XIX стагодзьдзі пачала ўжывацца форма назвы ''сьпірт'' праз [[расейская мова|расейскую мову]], бо тэрыторыя сучаснай Беларусі да таго была анэксаваная [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Расейскае форма зьявілася ў часы маскоўскага цара [[Пётар I|Пятра I]] і была перайманьнем [[ангельскага мова|ангельскага]] слова ''spirit'', якое ў сваю чаргу вытворнае ад лацінскага ''spīritus'' — «дыханьне, дух, душа».

== Намэнклятура сьпіртоў ==

=== Сыстэматычны назвазбор ===
{{Асноўны артыкул|Сыстэматычная намэнклятура сьпіртоў і фэноляў}}
Паводле намэнклятуры [[Міжнародны зьвяз тэарэтычнай і дастасоўнай хіміі|IUPAC]] назвы простых сьпіртоў утвараюцца ад назваў адпаведных [[альканы|альканаў]] з дадаткам [[суфікс]]у «-оль», становішча якога пазначаецца [[арабскія лічбы|арабскай лічбай]].

'''Правілы пабудовы назваў сьпіртоў'''&lt;ref&gt;{{cite web
 |url = http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/
 |title = IUPAC Nomenclature of Organic Chemistry
 |publisher = ACD/Labs
 |accessdate = 2009-08-24
 |lang = en
 |archiveurl = https://www.webcitation.org/616OND4PZ?url=http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/
 |archivedate = 2011-08-21
 |url-status = live
}}&lt;/ref&gt;:

# Выбіраюць бацькоўскі вуглевадарод паводле найдаўжэйшага бесьперапыннага вуглевадароднага ланцугу, які ўтрымлівае гідраксільную групу. Ён складае базавую назву (паводле колькасьці атамаў вугляроду).
#: [[Файл:Principal chain in alcohols.png|500px]]
# Бацькоўскі вуглевадарод нумаруюць такім парадкам, каб гідраксільная група атрымала найменшы нумар у назове. Калі ж у злучэньні маюцца функцыянальныя групы старэйшыя за гідраксільную, тады гэтае правіла ўжываецца да старэйшай функцыянальнай групы.
# Старэйшая функцыянальная група пазначаецца ў выглядзе суфіксу (для гідраксільнай — ''-оль''), а астатнія замяшчальнікі — у выглядзе прыставак альфабэтным парадку. Іхняе становішча ў вуглевадародным ланцугу абазначаецца празь лічбы — ляканты, якія зьмяшчаюцца пасьля суфіксаў і перад прыстаўкамі&lt;ref&gt;{{кніга
|ref = Кан, Дермер
|аўтар = Кан Р., Дермер О.
|загаловак = Введение в химическую номенклатуру
|арыгінал = Introduction to Chemical Nomenclature
|адказны = Пер. с англ. Н. Н. Щербиновской, под ред. В. М. Потапова, Р. А. Лидина
|месца = Масква
|выдавецтва = «Химия»
|год = 1983
|старонкі = 129
}}&lt;/ref&gt;. Для шмататамных сьпіртоў перад суфіксам ''-оль'' пазначаецца колькасьць гідраксільных групаў (''-дыёль'', ''-трыёль'', ''-тэтраоль'' і г. д.).
#: [[Файл:Alcohols nomenclature.png|200px]]
# Калі пры розных варыянтах нумарацыі ланцуга гідраксільная група атрымлівае адзін і той жа лякант, тады ланцуг нумаруюць у тым напрамку, пры якім іншы замяшчальнік атрымлівае найменшы лякант.

=== Іншыя намэнклятуры ===
* '''Радыкала-функцыянальны назвазбор'''. У межах гэтай намэнклятуры назва ўтвараецца ад назвы клясы злучэньня (сьпірт) з дадаткам назваў радыкалаў, далучаных да гідраксільнай групы, як то этылявы сьпірт C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH, гексілавы сьпірт C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;OH, алілавы сьпірт СH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=CH−CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH.
* '''Рацыянальны назвазбор''' (карбінольны назвазбор) сьпіртоў разглядае іх як вытворныя [[мэтаноль|мэтанолю]] CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH, званага ў гэтым выпадку карбінолем, як то дымэтылькарбіноль (СH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СНOH, трыфэнількарбіноль (С&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COH.
* '''Трывіяльны назвазбор'''. У папулярнай і навуковай літаратуры можна нярэдка сустрэць гістарычныя, ці трывіяльныя, назвы сьпіртоў, якія з прычыны складзенай традыцыі выкарыстоўваюцца замест сыстэматычных назваў&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Леенсон И. А.
 |url = http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html
 |title = Откуда твоё имя?
 |work = Журнал «Химия и жизнь - XXI век»
 |publisher = Всякая всячина
 |accessdate = 2009-08-24
 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6HkQfL7XQ?url=http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html
 |archivedate = 2013-06-29
 |url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;. [[Трывіяльныя назвы]] звычайна паходзяць ад назвы прыроднай крыніцы здабыцьця таго ці іншага сьпірту. Гэтак, напрыклад, [[мэтаноль]] называюць драўняным сьпіртам, [[этаноль]] — вінным сьпіртам, [[гераніёль]] зьмяшчаецца ў [[гераніевы алей|гераніевым алеі]], а [[цэтылявы сьпірт]] раней атрымлівалі з тлушчу [[кашалёт]]аў ({{мова-la|cetus|скарочана}} — кіт). Некаторыя сьпірты атрымалі трывіяльныя назвы праз свае фізычныя ўласьцівасьці ([[гліцэрына]] ад {{мова-grc|γλῠκερός|glykeros}} — салодкі)&lt;ref name=&quot;Senning&quot;/&gt;. Сьпірты, вытворныя ад прыродных [[вугляводы|вугляводаў]], захоўваюць корань трывіяльнай назвы адпаведных вугляводаў ([[маніт]], [[ксыліт]], [[сарбіт]]).

== Гісторыя адкрыцьця ==
Хмельны расьлінны напой, які зьмяшчае [[этаноль]], вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасьці. Лічыцца, што ня менш чым за 8000 гадоў да нашай эры людзі былі знаёмыя з узьдзеяньнем закіслай садавіны, а пазьней — з дапамогай [[закісаньне|закісаньня]] атрымлівалі хмельныя напоі з этанолем у ім з садавіны і [[мёд]]у&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|title=9,000-Year-Old Beer Re-Created From Chinese Recipe|author=John Roach for National Geographic News|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F184WlhU?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|archivedate=2013-03-10|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;. Археалагічныя знаходкі сьведчаць, што ў [[Заходняя Азія|Заходняй Азіі]] [[вінаробства]] існавала яшчэ ў {{nobr|5400—5000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}, а на абшары сучаснага [[Кітай|Кітаю]], а менавіта ў правінцыі [[Хэнань]], знойдзеныя сьведчаньні вытворчасьці фэрмэнтаваных сумесяў з [[рыс]]у, мёду, [[Вінаградзіна|вінаграду]] і, магчыма, іншай садавіны, у эпоху раньняга [[нэаліт]]у, то бок ад 6500 да {{nobr|7000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Mousdale D. M.|загаловак=Biofuels: Biotechnology, Chemistry, and Sustainable Development|спасылка=https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous|месца=Boca Raton|выдавецтва=CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год=2008|pages=[https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous/page/n21 1]—2|isbn=978-1-4200-5124-7}}&lt;/ref&gt;.

Важнае адкрыцьцё, пра якое ўпершыню сьведчыць адзін з твораў, прыпісаных [[Джабір ібн-Гаян|Джабіру ібн-Гаяну]] IX стагодзьдзя н. э., зводзілася да таго, што {{iw|Дыстыляцыя праз соль|даданьне солі ў кіпячае віно|en|Salt-effect distillation}} павялічвае {{iw|Адносная лятучасьць пары|адносную лятучасьць|en|Relative volatility}} віна, і можа ўзвысіць узгаральнасьць  утворанай [[пара|пары]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}} (той жа кантэнт таксама даступны на [http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html сайце аўтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229003135/http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html |date=29 сьнежня 2015 }}).&lt;/ref&gt;. Упершыню сьпірт зь віна вылучылі ў {{nobr|VI—VII стагоддзях}} арабскія хімікі, а спосаб атрыманьня сьпірту зьмяшчаецца ў запісах пэрсыдзкага альхіміка [[Абу Бакр Мугамад ар-Разі|ар-Разі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Григорьева В. З.|загаловак=Водка известная и неизвестная. XIV-XX века|выдавецтва=Эннеагон Пресс|год=2007|старонкі=12|мова=ru|isbn=9785910510108}}&lt;/ref&gt;.
У [[Эўропа|Эўропе]] этылявы сьпірт быў атрыманы з прадуктаў закісаньня ў {{nobr|XI—XII стагодзьдзях}}, у [[Італія|Італіі]]&lt;ref name=&quot;ch-et&quot;&gt;{{кніга|частка = Этиловый спирт|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 994—997|мова = ru|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;.

У 1661 годзе ангельскі хімік [[Робэрт Бойль]] упершыню атрымаў мэтаноль [[Перапрацоўка нафты|перагонкай]] драўніны&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Myers R. L.|загаловак=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Giude|выдавецтва=Greenwood Press|год=2007|pages=174|мова=en|isbn=978-0-313-33758-1}}&lt;/ref&gt;. Абсалютаваны этаноль зь ягонай воднай рашчыны быў упершыню атрыманы ў 1796 годзе расейскім хімікам [[Тові Ловіц]]ам у перагонцы над [[паташ]]ам&lt;ref name=&quot;ch-et&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Forbes R. J.|загаловак=A Short History of the Art of Distillation: From the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal|выдавецтва=Brill|год=1970|старонкі=107—108|мова=en}}&lt;/ref&gt;.

У 1842 годзе нямецкі хімік [[Якаб Шыль|Якаб Шыль]] выявіў, што сьпірты ўтвараюць [[гомалягічны шэраг]], розьнячыся на некаторую сталую велічыню. Аднак, ён памыліўся, апісаўшы яе як C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;. Праз два гады, іншы хімік [[Шарль Фрэдэрык Жэрар|Шарль Жэрар]] усталяваў слушную гомалягічную розьніцу CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; і прадказаў формулу і ўласьцівасьці невядомага ў тыя гады [[прапаноль-1|прапілявага сьпірту]]&lt;ref name=&quot;soloviev&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Соловьёв Ю. И.|загаловак = История химии: Развитие химии с древнейших времен до конца XIX в. Пособие для учителей|выданьне = 2-е изд., перераб|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1983|старонкі = 32, 174—175, 240}}&lt;/ref&gt;. У 1850 годзе ангельскі хімік [[Аляксандар Ўільям Ўільямсан|Аляксандар Ўільямсан]], дасьледуючы рэакцыю [[алькагаляты|алькагалятаў]] з [[ёдэтан|этылёдыдам]], выявіў, што этылявы сьпірт ёсьць вытворным ад вады з адным замешчаным атамам вадароду, экспэрымэнтальна пацьвердзіўшы формулу C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH&lt;ref name=&quot;figur&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Фигуровский Н. А.|загаловак = История химии: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по хим. и биол. спец|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1979|старонкі = 132, 145, 176}}&lt;/ref&gt;. Упершыню сынтэз этанолю дзеяньнем [[серчаная кісьля|серчанай кіслаты]] на [[этылен]] зьдзейсьніў у 1854 годзе французскі хімік [[Марсэлен Бэртлё]]&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Першае дасьледаваньне [[мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] было зроблена ў 1834 годзе францускімі хімікамі [[Жан Батыст Дзюма|Жанам-Батыстам Дзюма]] і [[Эжэн Пэліго|Эжэнам Пэліго]]. Яны назвалі яго «мэтылявым або драўняным сьпіртам», бо ён быў знойдзены ў прадуктах сухой перагонкі драўніны. Сынтэз мэтанолю з [[Хлёрмэтан|мэтыльхлярыду]] ажыцьцявіў францускі хімік Марсэлен Бэртлё ў 1857 годзе. Ім жа ў 1855 годзе быў вынайдзены [[ізапрапілавы сьпірт]], атрыманы ўзьдзеяньнем серчанай кісьлі на [[прапілен]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Андреас Ф., Грабе К.|загаловак = Химия и технология пропилена|арыгінал = Propylenchemie|адказны = Под редакцией Полякова З.Н.|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|старонкі = 53}}&lt;/ref&gt;. Упершыню трацічны сьпірт ([[Трэт-бутаноль|2-мэтыльпрапаноль-2]]) сынтэзаваў у 1863 годзе расейскі хімік [[Аляксандар Бутлераў]], паклаўшы пачатак цэлай сэрыі экспэрымэнтаў у гэтым накірунку&lt;ref name=&quot;figur&quot; /&gt;.

Двухатамны сьпірт [[этыленгліколь]] упершыню быў сынтэзаваны францускім хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Адольфам Вюрцам]] у 1856 годзе&lt;ref name=&quot;soloviev&quot; /&gt;. [[Гліцэрына]] была знойдзеныя ў прыродных тлушчах яшчэ ў 1783 годзе швэдзкім хімікам [[Карл Вільгэльм Шээле|Карлам Шээле]], аднак ягоны склад быў выяўлены толькі ў 1836 годзе, а сынтэз зроблены з [[ацэтон]]у ў 1873 годзе [[Шарль Фрыдэль|Шарлем Фрыдэлем]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Рахманкулов Д. Л., Кимсанов Б. X., Чанышев Р. Р.|загаловак = Физические и химические свойства глицерина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 2003|старонкі = 8|isbn = 5-7245-1228-9}}&lt;/ref&gt;.

== Знайдаваньне ў прыродзе ==
[[Файл:Menthol structure.svg|значак|Прыродны сьпірт [[мэнтоль]] сустракаецца ў [[мята|мяце]] і [[геранія|гераніі]].]]
Сьпірты шырока распаўсюджаныя ў прыродзе як у простым выглядзе, гэтак і ў складзе [[складаныя этэры|складаных этэраў]].

[[Мэтаноль|Мэтылявы сьпірт]] у невялікай колькасьці зьмяшчаецца ў некаторых расьлінах, напрыклад у [[баршчэўнік]]у{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|118—119}}. [[Этаноль|Этылявы сьпірт]] ёсьць натуральным прадуктам анаэробнага [[закісаньне|закісаньня]] арганічных прадуктаў, якія зьмяшчаюць [[вугляводы]], пад узьдзеяньнем [[дрожджы|дрожджаў]] роду ''[[Saccharomyces cerevisiae|Saccharomyces]]'' і [[бактэрыі|бактэрыяў]] ''[[Zimomonas]]'' і часта ўтвараюцца ў пракіслых ягадах і садавіне. Пры гэтым вугляводы праз пасьлядоўнасьць фэрмэнтатыўных рэакцыяў, якая менуецца [[гліколіз]]ам, ператвараюцца ў [[піравінаградная кісьля|піруват]], які далей пад узьдзеяньнем [[піруватдэкарбаксілаза (фэрмэнт)|піруватдэкарбаксілазы]] пераходзіць у [[ацэтальдэгід]]. Апошні затым пры наяўнасьці [[алкагольдэгідрагеназа|алкагольдэгідрагеназы]] акцэптуе аднаўленчы эквівалент ад адноўленай формы [[нікатынамідадэніндынуклеатыд|NAD]] (аднаўленьне NAD адбываецца на адной з стадыяў гліколізу), што дае этаноль як канчатковы прадукт. Гэты працэс ня толькі ёсьць прычынай назапашваньня этанолу ў прыродных аб’ектах, але і актыўна выкарыстоўваецца ў вінаробстве, браварстве і пякарнай прамысловасьці{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|316—317}}. Падчас закісаньня могуць утварацца таксама і іншыя сьпірты, напрыклад, [[ізапрапаноль]]&lt;ref name=&quot;GusevMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Гусев М. В., Минеева Л. А. |загаловак=Микробиология |адказны=Рецензенты: кафедра микробиологии Ленинградского государственного университета |выданне=2-е изд |месца=Масква |выдавецтва=Издательство Московского университета |год=1985 |старонак=376 |тыраж=10200 |мова=ru}}&lt;/ref&gt;, [[бутаноль-1]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|337}}, бутандыёль-2,3&lt;ref name=&quot;SchlegelMicrobiologiya&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Шлегель Г. |загаловак=Общая микробиология |арыгінал=Allgemeine Mikrobiologie |адказны=Перевод с немецкого Л. В. Алексеевой, Г. А. Куреллы, Н. Ю. Несытовой |выданне=Перевод 6-го изд |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1987 |старонак=567 |тыраж=22300}}&lt;/ref&gt;.

У [[Этэрныя алеі|этэрных алеях]] зялёных частак многіх расьлінаў зьмяшчаецца (''Z'')-гексэн-3-ол-1 («сьпірт лісьцяў»), які надае ім характэрны пах&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Васильев А. А., Черкаев Г. В., Никитина М. А.
 |url = http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem&amp;cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |title = Новый подход к душистым веществам с запахом зелени
 |format = pdf
 |publisher = Англо-русскоязычный общественный химический журнал 
«Бутлеровские сообщения»
 |accessdate = 2009-09-11
 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304194342/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem%26cs/russian/n3/full/33-43.pdf
 |archivedate = 2016-03-04
 |url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;.
Таксама ў расьлінным сьвеце вельмі шырока прадстаўленыя [[тэрпэнавыя сьпірты]], многія зь якіх ёсьць [[пахкае рэчыва|пахкімі рэчывамі]]. Да прыкладу, [[барнэоль]] (складнік драўніны барнэокамфоравага дрэва), [[мэнтоль]] (у [[мята|мяце]], [[геранія|гераніі]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|59}}, [[гераніёль]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|1024}} і [[цытранэлёль]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Цитронеллол|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H.C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 774|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt; (складнікі кветкавых [[этэрныя алеі|этэрных алеяў]]), [[фэнхоль]] (у смале іглічных дрэваў і пладах [[фэнхель|фэнхелю]]) і іншыя.

У жывёльным і расьлінным сьвеце пашыраны кандэнсаваныя тэтрацыклічныя сьпірты (вытворныя [[ганан]]у), якія маюць высокую біялягічную актыўнасьць і стасуюцца да клясы [[стэроіды|стэроідаў]], напрыклад, [[халестэрын]], які зьмяшчаецца ў вузах практычна ўсіх жывых арганізмаў, асабліва [[жывёлы|жывёлаў]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|229}}. Асобную групу стэроідаў складаюць [[жоўцевыя сьпірты|жоўцевыя шмататамныя сьпірты]], якія знаходзяцца ў [[жоўць|жоўці]] жывёлаў і чалавека, як то [[буфоль]], [[халестантэтроль]], [[халестанпэнтоль]], [[міксіноль]], [[стымноль]], [[хімэроль]] ды іншыя{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|280}}. У прыродзе сустракаюцца разнастайныя сьпіртавыя вытворныя вугляводаў, як то [[сарбіт]] (зьмяшчаецца ў ягадах [[вішня|вішні]] і [[рабіна|рабіны]])&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SPIRTI.html Спирты]. Кругосвет.&lt;/ref&gt;, [[маніт]] (у [[ясень|ясені]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|362}} і гэтак далей. У 1959 годзе нямецкім хімікам [[Адольф Фрыдрых Бутэнант|Адольфам Бутэнантам]] пры вывучэньні экстракту саміцы [[папрадуха шаўкоўна|папрадухі шаўкоўны]] быў адкрыты плоцевы атрактант, названы [[бамбіколь|бамбіколем]]&lt;ref name=&quot;feromone&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Лебедева К. В., Миняйло В. А., Пятнова Ю. Б.|загаловак = Феромоны насекомых|месца = М.|выдавецтва = «Наука»|год = 1984|старонкі = 6—7, 79—82}}&lt;/ref&gt;. Далейшае вывучэньне [[фэрамоны|фэрамонаў]] казурак выявіла, што значная частка гэтых фэрамонаў падаюцца ў выглядзе сьпіртоў&lt;ref name=&quot;feromone&quot; /&gt;.

== Мэтабалізм сьпіртоў у арганізьме чалавека ==

=== Фізыялягічная роля сьпіртоў ===
Многія сьпірты ёсьць складнікамі важных біяхімічных працэсаў, якія адбываюцца ў жывым арганізьме. Гэтак, некаторыя [[вітаміны]] адносяцца да клясы сьпіртоў, напрыклад, [[вітамін А]] (рэтыноль)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Химическая энциклопедия|адказны=Под ред. И. Л. Кнунянца|месца=Масква|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=1|старонкі=382|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}&lt;/ref&gt;, [[вітамін D]] ([[эргакальцыфэроль]] і іншыя). [[Стэроіды|Стэроідныя гармоны]], сярод якіх ёсьць і сьпірты ([[эстрадыёль]], [[картызол]] і іншыя), удзельнічаюць у рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыях арганізма.

[[Файл:Ethanol metabolism.png|значак|[[Мэтабалізм]] [[этаноль|этанолю]] ў чалавечым арганізьме&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Bullock C.|загаловак=The biochemistry of alcohol metabolism — A brief review|мова=en|выданьне=Biochemical Education|год=1990|том=18|нумар=2|старонкі=62—66|doi=10.1016/0307-4412 (90)90174-M}}&lt;/ref&gt;.]]
[[Гліцэрына]] ёсьць асновай больш чым паловы прыродных [[ліпіды|ліпідаў]], якія ўяўляюць сабою ейныя [[складаныя этэры]] з [[тлустыя кісьлі|тлустымі кісьлямі]] і ёсьць крыніцамі энэргіі для арганізма&lt;ref name=&quot;Овчинников&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Овчинников Ю. А.|загаловак=Биоорганическая химия|месца=Масква|выдавецтва=Просвещение|год=1987|старонкі=516}}&lt;/ref&gt;. Таксама гліцэрына бярэ ўдзел у [[глюканэагенэз]]е, то бок працэсе ўтварэньня [[Глюкоза|глюкозы]] ў [[Печань|печані]]. Пры гэтым гліцэрына пад узьдзеяньнем [[Фэрмэнты|фэрмэнтаў]] ператвараецца ў [[гліцэральдэгід-3-фасфат]], які далей трапляе ў мэтабалічны шлях глюканэагенэзу&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Кольман Я., Рём К.-Г.|загаловак=Наглядная биохимия|адказны=Пер. с нем.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2011|старонкі=156|isbn=978-5-9963-0620-6}}&lt;/ref&gt;. Фізыялягічна важным [[шмататамныя сьпірты|паліёлем]] ёсьць [[Іназытоль|''міё''-іназытоль]].

Сярод ніжэйшых сьпіртоў з пункту гледжаньня фізыялёгіі найбольшую цікавасьць мае [[этаноль]]. У чалавечым арганізьме этаноль ёсьць натуральным мэтабалітам і ў норме прысутны ў крыві ў вельмі нізкіх канцэнтрацыях. Таксама этаноль можа трапляць у арганізм зь ежай. Этаноль у арганізьме чалавека мэтабалізуецца пераважна ў [[Печань|печані]]. Пад узьдзеяньнем цытазольнага фэрмэнту [[Алькагальдэгідрагенэза|алькагальдэгідрагеназы]] этаноль трапляе пад атляняньне ў [[ацэтальдэгід]], які далей перапрацоўваецца мітахандрыяльнай [[альдэгіддэгідрагеназа]]й у [[ацэтаты|ацэтат]]. Ацэтат пасьля актывацыі кароткаланцужковай ацыль-каэнзым А-сынтэтазай можа далей разбурацца ў [[Цыкль Крэбса|цыклю Крэбса]]&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Ленинджер А. |частка=26.3 Этанол также служит источником энергии |загаловак=Основы биохимии |арыгінал=Principles of Biochemistry |адказны=Перевод с английского канд. биол. наук В. Г. Горбулева, канд. биол. наук М. Д. Гроздовой и канд. мед. наук С. Н. Преображенского, под редакцией акад. В. А. Энгельгардта и проф. Я. М. Варшавского |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1985 |том=3 |старонкі= 821—822 |старонак=1056 |тыраж=25000}}&lt;/ref&gt;. Ва ўтылізацыі этанолю другасную ролю грае таксама [[Пэраксысома|мікрасамальная]] этаноль-акісьляльная сыстэма, прадстаўленая [[Цытахром P450|цытахромам P450]] і [[каталаза]]й&lt;ref name=&quot;Bullock&quot;/&gt;. Пры высокім утрыманьні алькаголю ў крыві фэрмэнты не даюць рады з акісьленьнем ацэтальдэгіду да ацэтату, і ў арганізьме адбываецца назапашваньне ацэтальдэгіду, які ў 10—30 разоў больш таксычны за этаноль&lt;ref name=Sprince74&gt;{{артыкул |загаловак=Protection against acetaldehyde toxicity in the rat by L-cysteine, thiamin and L-2-methylthiazolidine-4-carboxylic acid |выданьне={{iw|Inflammation Research|Agents Actions|en|Inflammation Research}} |том=4 |нумар=2 |старонкі=125—130 |pmid=4842541 |doi=10.1007/BF01966822 |спасылка=http://www.springerlink.com/content/w307w62037125v33/ |мова=en |тып=journal |аўтар=Sprince H., Parker C. M., Smith G. G., Gonzales L. J. |месяц=4 |год=1974}}{{Недаступная спасылка|date=Сьнежань 2019}}&lt;/ref&gt;, за кошт чаго адбываецца атручваньне арганізма, гэтак званае [[пахмельле]]. Паводле энэргетычнай каштоўнасьці для арганізма этаноль (7 ккал/г) займае прамежкавае становішча паміж вугляводамі (4,1 ккал/г) і тлушчамі (9,3 ккал/г). Унёсак этанолю ў агульную калярыйнасьць ежы ў ня хворых на [[алькагалізм]] дарослых людзей можа дасягаць 12 %. Аднак спажываньне этанолю як харчовы прадукт і крыніца энэргіі мае шэраг недахопаў зь біяхімічнага пункту гледжаньня. Акрамя ўтварэньня таксычнага ацэтальдэгіду, да такіх заганаў варта прылічыць той факт, што залішнія калёрыі, якія трапілі ў арганізм у форме этанолю, могуць назапасіцца толькі ў тлушчах, бо магчымасьць пераўтварэньня этанолю ў вугляводы ў чалавечым арганізьме бракуе&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;. Апроч таго, этаноль парушае іншыя [[Мэтабалізм|мэтабалічныя]] працэсы: [[Інгібаваньне|інгібуе]] [[глюканэагенэз]] (гэта ёсьць прычынай [[Гіпаглікемія|гіпаглікеміі]] пры ўжываньні вялікіх дозаў алькаголю), паскарае зьяўленьне [[Цытакіны|цытакінаў]], зьмяняе канцэнтрацыю [[Гармоны|гармонаў]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Wiese J. G., Shlipak M. G., Browner W. S.|загаловак=The Alcohol Hangover|мова=en|выданьне=Annals of Internal Medicine|год=2000|том=132|нумар=11|старонкі=897—902|pmid=10836917}}&lt;/ref&gt;. Алькагольныя напоі зьмяшчаюць вельмі мала вітамінаў і мінэральных рэчываў, што таксама можа займець нэгатыўны ўплыў на здароўе. Таксама харчовы этаноль сам нашмат даражэйшы за энэргетычна эквівалентную колькасьць цукру&lt;ref name=&quot;lehninger-T3&quot; /&gt;.

=== Таксычнасьць сьпіртоў ===
Аднаатамныя гранічныя сьпірты ўводзяць арганізм у [[Наркоз|нарказападобны]] стан, а таксама маюць таксычнае дзеяньне&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Ковтуненко В. А.|загаловак = Лікарські засоби з дією на центральну нервову систему|спасылка = https://archive.org/details/isbn_9665691708|месца = Кіеў|год = 1997|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_9665691708/page/n45 46]|старонак = 464|isbn = 966-569-170-8|мова =uk}}&lt;/ref&gt;.

[[Мэтылявы сьпірт]] — моцная атрута, асабліва пры ўжываньні, нэрвовага і сэрцава-судзіннага ўзьдзеяньня з выяўленым [[Кумуляцыя (мэдыцына)|кумулятыўным эфэктам]]; пашкоджвае органы зроку ажно да поўнай [[Сьлепата|сьлепаты]]. У вялікіх дозах (30 г і больш) ёсьць прычынай сьмерці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Бухгалтер Э. Б.|загаловак=Метанол и его использование в газовой промышленности|месца=Масква|выдавецтва=Недра|год=1986|старонкі=180}}&lt;/ref&gt;. [[Этылявы сьпірт]] валодае таксычным эфэктам. Хутка ўсмоктваецца праз [[сьлізьніца|сьлізьніцу]] [[страўнік]]а і [[Тонкая кішка|тонкага кішэчніка]], дасягаючы максымальнага засяроджваньня ў крыві праз 60—90 хвілінаў па ўжываньні&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|title=Метаболизм этанола|accessdate=2013-05-08|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161155/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Этаноль выклікае спачатку ўзбуджэньне, а затым рэзкі прыгнечаны стан [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральнай нэрвовай сыстэмы]] (у тым ліку разбурае мазгавую абалонку); ягонае ўжываньне прыводзіць да парушэньня найважнейшых функцыяў арганізма, цяжкага пашкоджаньня органаў і сыстэмаў, а таксама робіць эмбрыятаксычнае і [[тэратаген]]нае ўзьдзеяньні. [[Ізапрапілавы сьпірт]] паводле свайго таксычнага ўзьдзеяньня нагадвае этаноль, выклікаючы прыгнечаньне цэнтральнай нэрвовай сыстэмы і пашкоджваючы вантробы. У высокай канцэнтрацыі прыводзіць да комы, канвульсіяў і сьмяротнага зыходу (каля 3—4 г/кг)&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = The Clinical Toxicology Laboratory: Contemporary Practice of Poisoning Evaluation|адказны = Edired by Shaw L. M.|выдавецтва = Amer. Assoc. for Clinical Chemistry|год = 2001|pages = 173—174, 186|isbn = 1-890883-53-0}}&lt;/ref&gt;.

У сувязі з шырокім выкарыстаньнем найпрасьцейшых сьпіртоў у розных галінах прамысловасьці і, у прыватнасьці, як распушчальнікі, небясьпечным ёсьць іхняе інгаляцыйнае ўзьдзеяньне. Вострае таксычнае ўзьдзеяньне сьпіртоў, выпрабаванае на пацуках, выявілася ў наступных інгаляцыйных канцэнтрацыях:
* мэтылявы сьпірт: 3,16 % цягам 18—21 гадзінаў — 100 % лятальнасьць; 2,25 % цягам 8 гадзінаў — наркатычны эфэкт; 0,8 % цягам 8 гадзінаў — [[летаргія]];
* этылявы сьпірт: 3,2 % цягам 8 гадзінаў — частковая лятальнасьць; 2,2 % цягам 8 гадзінаў — глыбокі наркоз; 0,64 % цягам 8 гадзінаў — летаргія;
* ізапрапілавы сьпірт: 1,2 % цягам 8 гадзінаў — 50 % лятальнасьць; 1,2 % цягам 4 гадзінаў — наркатычны эфэкт&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар = Daniel C., Nachtman J. P. |частка = Toxicology of Alcohols, Ketones and Esters--Inhalation |загаловак = Review of Inhalants: Euphoria to Dysfunction |спасылка = http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |адказны = Editors: Charles Wm. Sharp, Ph.D., Mary Lee Brehm, Ph.D. |выдавецтва = National Institute of Drug Abuse |год = 1977 |pages = 112—116 |серыя = Research Monograph (15) |archive-date = 2011-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf}} {{Cite web |url=http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-10-14 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |dead-url=unfit }}&lt;/ref&gt;.

[[Этыленгліколь]] вельмі таксычны пры пераральным трапленьні ў арганізм, пашкоджвае [[цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] і [[Нырка|ныркі]]. Сьмяротная мерка складае 1,4 г/кг масы цела.

== Фізычныя ўласьцівасьці і будова ==
[[Файл:Alcohol general.svg|значак|Геамэтрыя сувязі C−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]].]]
Малекулы сьпіртоў, падобна малекуле [[вада|вады]], маюць кутнюю будову. Кут R−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]] роўны 108,5°&lt;ref name=&quot;neyland&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Нейланд О. Я.|загаловак = Органическая химия: Учеб. для хим. вузов|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5060014711|месца = Масква|выдавецтва = «Высшая школа»|год = 1990|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5060014711/page/n286 286]—287|isbn = 5-06-001471-1}}&lt;/ref&gt;. Атам [[тлен|кіслароду]] гідраксільнай групы знаходзіцца ў стане [[гібрыдызацыя (хімія)|''sp''³-гібрыдызацыі]]. Сьпірты маюць істотна больш высокія тэмпэратуры тапленьня і кіпеньня, чым можна было бы меркаваць на падставе фізычных уласьцівасьцяў роднасных злучэньняў. Гэтак, з шэрагу маназамешчаных вытворных [[мэтан]]у, [[мэтаноль]] мае незвычайна высокую тэмпэратуру кіпеньня, не зважаючы на адносна невялікую [[малекулярная маса|малекулярную масу]]&lt;ref name=&quot;sch1&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2009-04-01|url=http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084|title=Термодинамические показатели органических соединений|work=Новый справочник химика и технолога. Общие сведения. Строение вещества. Физические свойства важнейших веществ. Ароматические соединения. Химия фотографических процессов. Номенклатура органических соединений. Техника лабораторных работ. Основы технологии. Интеллектуальная собственность|publisher=ChemAnalitica.com|accessdate=2009-08-27|url-status=live|archive-date=2011-07-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20110708141727/http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084
}}&lt;/ref&gt;:

'''Малекулярныя масы і тэмпэратуры кіпеньня мэтану і некаторых ягоных вытворных'''&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|выданьне=Изд. 2-е, испр. и доп|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1978}}&lt;/ref&gt;:
{|class=&quot;standard&quot; width=80%
 !align=&quot;center&quot; width=25%|
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Мэтаноль]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Хлёрмэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Cl
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Нітрамэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
 !align=&quot;center&quot; width=15%| [[Браммэтан]]&lt;br&gt;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Br
 |-
 |[[Малярная маса]], г/моль
 |align=&quot;center&quot; | 16,04
 |align=&quot;center&quot; | 32,04 
 |align=&quot;center&quot; | 50,48
 |align=&quot;center&quot; | 61,04
 |align=&quot;center&quot; | 94,94 
 |-
 |[[Тэмпэратура кіпеньня]], °С
 |align=&quot;center&quot; | −161,5
 |align=&quot;center&quot; | 64,5
 |align=&quot;center&quot; | −24,2 
 |align=&quot;center&quot; | 101,2
 |align=&quot;center&quot; | 3,6 
 |}

[[Файл:Methanol-3D-balls.png|значак|Прасторавая будова мэтанолю.]]
Высокія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў тлумачацца наяўнасьцю міжмалекулярных [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]]&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Энэргія вадароднай сувязі значна ніжэйшая за энэргію кавалентнай [[энэргія разрыву хімічнай сувязі|хімічнай сувязі]]. Гэтак, напрыклад, для мэтанолю энэргія вадароднай сувязі складае 16,7 [[джоўль|кДж]]/[[моль]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Maréchal Y.|загаловак=The Hydrogen Bond and the Water Molecule: The Physics and Chemistry of Water, Aqueous and Bio-Media|спасылка=https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare|выдавецтва=Elsevier|год=2007|старонкі=[https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare/page/n32 18]|isbn=0-444-51957-2|мова=en}}&lt;/ref&gt;, тады як сувязі C−H, C−O і O−H маюць энэргію 391,7, 383,5 і 428,8 кДж/моль адпаведна&lt;ref name=&quot;es&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава I. Энергии разрыва связей|загаловак=Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны=Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1974|старонкі=83|мова=ru }}&lt;/ref&gt;. Тым ня менш, уплыў вадародных сувязей на фізычныя ўласьцівасьці сьпіртоў вельмі значны.

[[Файл:Hbondalcohol.svg|значак|зьлева|Міжмалекулярныя вадародныя сувязі ў сьпіртах.]]
Малекулы сьпірту, маючы дзьве палярныя сувязі C−O і O−H, маюць [[дыпольны момант]] ({{nobr|~5,3—6,0{{e|−30}} Кл·м}})&lt;ref name=&quot;neyland&quot; /&gt;. Электрастатычныя зарады ў малекуле мэтанолю складаюць: на атаме вугляроду {{nobr|0,297 {{math|''e''}}}}; на атаме гідраксільнага вадароду {{nobr|0,431 {{math|''e''}}}}; на атаме кіслароду {{nobr|−0,728 {{math|''e''}}}}&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Бушуев Ю. Г., Дубинкина Т. А.|загаловак = Компьютерное моделирование структур метанола и жидкого метана|выданьне = Журнал физической химии|год = 1996|том = 70|нумар = 9|старонкі = 1629|мова = ru}}&lt;/ref&gt;. Аж [[энэргія іянізацыі]] сьпіртоў ніжэй, чым у вады (10,88 эВ для мэтанолю супраць 12,61 эВ для вады)&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Глава III. Потенциалы ионизации|загаловак = Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны = Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца = Масква|выдавецтва = «Наука»|год = 1974|старонкі = 247—248, 276|мова = ru }}&lt;/ref&gt;, што тлумачыцца электранадонарным эфэктам алькільнай групы.

Уплыў гідраксільнай групы асабліва вялікі на злучэньні зь невялікім вуглевадародным ланцужком. Да прыкладу, мэтаноль і этаноль неабмежавана зьмешваюцца з вадою і маюць даволі высокія шчыльнасьці і тэмпэратуры кіпеньня для сваёй малекулярнай масы, у той час як вышэйшыя сьпірты гідрафобныя і мала розьняцца паводле ўласьцівасьцяў ад адпаведных вуглевадародаў&lt;ref name=&quot;roberts&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Робертс Дж., Касерио М.|загаловак = Основы органической химии|арыгінал = Basic principles of organic chemistry|адказны = Под редакцией академика Несмеянова А. Н.|выданьне = 2-е, дополненное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1978|том = 1|старонкі = 401}}&lt;/ref&gt;.

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты аліфатычных гранічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;vs&quot;&gt;{{кніга|частка=Глава XIV. Физико-химические свойства жирных спиртов|загаловак=Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства)|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00099263|адказны=Под редакцией С. М. Локтева|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1970|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00099263/page/n142 283]—295}}&lt;/ref&gt;'''}}
{|class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sub&gt;D&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;
 |-
 | [[Мэтаноль]]
 | CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |64,7
 |align=&quot;center&quot; |−97,78
 |align=&quot;center&quot; |791,5
 |align=&quot;center&quot; |1,32855
 |- 
 | [[Этаноль]]
 | C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |78,3
 |align=&quot;center&quot; |−114,65
 |align=&quot;center&quot; |789,5
 |align=&quot;center&quot; |1,36139
 |- 
 | [[Прапаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |97,2
 |align=&quot;center&quot; |−124,10
 |align=&quot;center&quot; |803,5
 |align=&quot;center&quot; |1,38556
 |- 
 | [[Прапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;CH(CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)OH
 |align=&quot;center&quot; |82,5
 |align=&quot;center&quot; |−87,95
 |align=&quot;center&quot; |786,2
 |align=&quot;center&quot; |1,37711
 |- 
 | [[Бутаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |117,8
 |align=&quot;center&quot; |−88,64
 |align=&quot;center&quot; |808,6
 |align=&quot;center&quot; |1,39929
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-1]]
 | (СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СНСН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;ОН
 |align=&quot;center&quot; |108,0
 |align=&quot;center&quot; |−101,97
 |align=&quot;center&quot; |802,1
 |align=&quot;center&quot; |1,39549
 |- 
 | [[Бутаноль-2]]
 |&amp;nbsp;СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;СН&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;СН(ОН)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |99,5
 |align=&quot;center&quot; |−114,70
 |align=&quot;center&quot; |806,0
 |align=&quot;center&quot; |1,39240 (пры 22 °C)
 |- 
 | [[2-Мэтыльпрапаноль-2]]
 |&amp;nbsp;(СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;С(OH)СН&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |82,9
 |align=&quot;center&quot; |25,82
 |align=&quot;center&quot; |765,2 (пры 40 °C)
 |align=&quot;center&quot; |1,38779
 |- 
 | [[Пэнтаноль|Пэнтаноль-1]]
 | C&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |138,0
 |align=&quot;center&quot; |−77,59
 |align=&quot;center&quot; |813,3
 |align=&quot;center&quot; |1,40999
 |- 
 | [[Гексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |157,1
 |align=&quot;center&quot; |-47,40
 |align=&quot;center&quot; |821,7
 |align=&quot;center&quot; |1,41816
 |- 
 | [[Гептаноль]]
 | C&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |176,3
 |align=&quot;center&quot; |−32,80
 |align=&quot;center&quot; |824,0
 |align=&quot;center&quot; |1,42351
 |-
 | [[Актаноль]]
 | C&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |195,1
 |align=&quot;center&quot; |−16,30
 |align=&quot;center&quot; |822,7
 |align=&quot;center&quot; |1,42920
 |-
 | [[Нананоль]]
 | C&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;19&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |213,5
 |align=&quot;center&quot; |−5,00
 |align=&quot;center&quot; |827,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43325
 |-
 | [[Дэканоль]]
 | C&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |231,0
 |align=&quot;center&quot; |6,00
 |align=&quot;center&quot; |826,0
 |align=&quot;center&quot; |1,43660
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак='''Некаторыя фізычныя канстанты аліцыклічных, араматычных і негранічных сьпіртоў }}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Алілавы сьпірт|Прапэн-2-ол-1]]
 | CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |96,9
 |align=&quot;center&quot; |−129
 |align=&quot;center&quot; |852,0
 |align=&quot;center&quot; |1,4133
 |- 
 | [[Прапаргілавы сьпірт|Прапін-2-ол-1]]
 | CH≡CCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |113,6
 |align=&quot;center&quot; |−48
 |align=&quot;center&quot; |948,5
 |align=&quot;center&quot; |1,4322
 |- 
 | [[Цыклягексаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |161,1
 |align=&quot;center&quot; |25,15
 |align=&quot;center&quot; |941,6
 |align=&quot;center&quot; |1,4648
 |- 
 | [[Фэнілкарбіноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |205,0
 |align=&quot;center&quot; |−15,3
 |align=&quot;center&quot; |1041,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5396
 |- 
 | [[2-Фэнілэтаноль]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |218,2
 |align=&quot;center&quot; |−27,0
 |align=&quot;center&quot; |1020,2
 |align=&quot;center&quot; |1,5325
 |- 
 | [[3-Фэнілпрапэн-2-ол-1]]
 | C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;CH=CHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |256—258
 |align=&quot;center&quot; |34
 |align=&quot;center&quot; |1044,0
 |align=&quot;center&quot; |1,5819
 |- 
 | [[2-Фурылькарбіноль]]
 | (C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |155
 |align=&quot;center&quot; |—
 |align=&quot;center&quot; |1131,9
 |align=&quot;center&quot; |1,5324
|}
{{Канец схаванага блёку}}

{{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты шмататамных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;rabinovich&quot;/&gt;}}
{||class=&quot;standard&quot; width=100%
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Назва
 !align=&quot;center&quot; width=20% |Формула 
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Тэмп. тапленьня, °С
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Шчыльнасьць, кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (20 °С)
 !align=&quot;center&quot; width=15% |Паказьнік пераламленьня, n&lt;sup&gt;D&lt;/sup&gt;&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;
 |-
 | [[Гліцэрына]]
 |&amp;nbsp;HOCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH(OH)CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |290
 |align=&quot;center&quot; |20
 |align=&quot;center&quot; |1260,4
 |align=&quot;center&quot; |1,4729
 |- 
 | [[Пэнтаэрытрыт]]
 | C (CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
 |align=&quot;center&quot; |
 |align=&quot;center&quot; |263,5
 |align=&quot;center&quot; |1397
 |align=&quot;center&quot; |1,548
 |- 
 | [[Этыленгліколь]]
 | OHCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH
 |align=&quot;center&quot; |197,85
 |align=&quot;center&quot; |–12,6
 |align=&quot;center&quot; |1115,5
 |align=&quot;center&quot; |1,432
|}
{{Канец схаванага блёку}}

== Хімічныя ўласьцівасьці ==
Хімічныя ўласьцівасьці сьпіртоў вызначаюцца наяўнасьцю ў іх [[Гідраксільная група|гідраксільнай групы]]. Паколькі гідраксільная група ёсьць [[палярнасьць хімічных сувязяў|палярнай]], яна можа гетэралітычна [[Электралітычная дысацыяцыя|дысацыяваць]], асабліва, пад узьдзеяньнем моцных [[аснова (хімія)|асноваў]]. Такім чынам, сьпірты маюць уласьцівасьці слабых [[кісьля|кісьляў]]. Акрамя таго, высокая [[электраадмоўнасьць]] кіслароду абумоўлівае наяўнасьць [[электрафіл]]ьнага атаму вугляроду і, адпаведна, здольнасьць сьпіртоў трапляць пад [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня]] пад узьдзеяньнем шэрагу нуклеафілаў. Нарэшце, атам кіслароду гідраксільнай групы мае нуклеафільны характар, таму сьпірты могуць выступаць [[нуклеафіл]]амі ў рэакцыях [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]] і [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]]. Таксама для сьпіртоў уласьцівыя рэакцыі [[атляняньне|атляняньня]].

=== Дысацыяцыя і кісьлінна-асноўныя ўласьцівасьці ===

==== Кісьлінныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты здольныя выяўляць як кісьлінныя, гэтак і асноўныя ўласьцівасьці. Як слабыя [[кісьля|кісьлі]], сьпірты дысацыююць паводле сувязі [[Кісларод|O]]−[[Вадарод|H]] з утварэньнем алькаксыд-іёну. Дысацыяцыя вельмі слабая, пагатоў настолькі, што яны не ўважаюцца за электраліты і не праводзяць электрычны ток. Кісьлінныя характарыстыкі сьпіртоў ацэньваюць паводле [[Канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] ''K&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''.

: &lt;chem&gt;ROH{} + H2O &lt;=&gt; RO- + H3O+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_\text{a} = \frac{[\ce{RO-}] \cdot [\ce{H3O+}]}{[\ce{ROH}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\mathrm{p}K_\text{a} = -\log K_\text{a}.&lt;/math&gt;

У воднай рашчыне кісьліннасьць сьпіртоў зьніжаецца з павелічэньнем малекулярнай масы і разгалінаванасьці вуглевадароднага ланцуга. Гэта зьвязваюць з павелічэньнем станоўчага [[індуктыўны эфэкт|індуктыўнага эфэкту]] алькільных замяшчальнікаў у гэтым шэрагу і памяншэньнем устойлівасьці ўтворанага алькаксыд-іёну за кошт лякалізацыі адмоўнага ладунку на атаме кіслароду&lt;ref name=&quot;chem1&quot;&gt;{{cite web|author=Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М.|datepublished=1999|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|title=Раздел III. Свойства одноатомных спиртов|work=Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги|publisher=ChemNet. Химический факультет МГУ|accessdate=2009-08-28|archive-date=2009-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117122014/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Агулам, электронаакцэптарныя замяшчальнікі (−NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, −CN, −F, −Cl, −Br, −I, −OR і іншыя) павялічваюць кісьліннасьць сьпіртоў (памяншаюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Наадварот, электранадонарныя замяшчальнікі (напрыклад, алькільныя замяшчальнікі) памяншаюць кісьліннасьць сьпіртоў (павялічваюць ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;''). Гэтак, ''pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;'' [[трыфтарэтаноль|2,2,2-трыфтарэтанолю]] мае значэньне 12,43 (супраць 15,9 у этанолю), а цалкам фтарыраванага ''трэт''-бутанолю — 5,4 (супраць 17,7 у ''трэт''-бутанолю)&lt;ref name=&quot;mcmurry&quot;&gt;{{кніга|аўтар=McMurry J.|загаловак=Organic chemistry|выданьне=Seven edition|выдавецтва=Thomson|год=2008|pages=604, 658|isbn=0-495-11258-5}}&lt;/ref&gt;. Параўнальная кісьліннасьць сьпіртоў і злучэньняў іншых клясаў схематычна прадстаўлена на малюнку&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|title=Evans pKa Table|last=Evans D. A.|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011459/http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|archivedate=2013-10-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
: [[Файл:PKa of Alcohols.png|600пкс|Канстанты кісьліннасьці некаторых сьпіртоў.]]

Як слабыя кісьлі, сьпірты ўтвараюць рэакцыі з [[лужныя мэталы|лужнымі]], [[лужназямельныя мэталы|лужназямельнымі]] і некаторымі іншымі мэталамі, і з моцнымі [[аснова (хімія)|асновамі]], напрыклад, [[гідрыды|гідрыдамі]] або [[аміды|амідамі]] мэталаў, [[Рэакцыя Грын’яра|рэактывамі Грын’яра]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|243}}.
: [[Файл:Alcohols acidity.png|400пкс|Рэакцыя сьпіртоў з [[каль|калем]].]]

==== Асноўныя ўласьцівасьці ====
Сьпірты могуць таксама паводзіцца як слабыя [[аснова Люіса|асновы Люіса]], утвараючы з моцнымі мінэральнымі кісьлямі солі алькаксонію, а таксама даючы донарна-акцэптарныя комплексы з [[кісьля Люіса|кісьлямі Люіса]]. Звычайна падобныя рэакцыі не спыняюцца на зазначанай стадыі і вядуць да [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] гідраксільнай групы або [[рэакцыя дэгідратацыі|адшчапленьня вады]].

: &lt;chem&gt;ROH{} + HX &lt;=&gt; ROH2+ + X-&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;ROH{} + AlCl3 &lt;=&gt; ROH+AlCl3-&lt;/chem&gt;

Колькасна асноўнасць сьпіртоў ацэньваюць паводле [[канстанта асноўнасьці|канстанты асноўнасьці]] p''K&lt;sub&gt;b&lt;/sub&gt;'' або павязанай зь ёю [[канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] спалучанай кісьлі p''K''&lt;sub&gt;''a''H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/sub&gt;:

: &lt;chem&gt;ROH2+ &lt;=&gt; ROH{} + H+&lt;/chem&gt;
: &lt;math chem&gt;K_{\text{a}\ce{H+}} = \frac{[\ce{ROH}] \cdot [\ce{H+}]}{[\ce{ROH2+}]},&lt;/math&gt;
: &lt;math chem&gt;\mathrm{p}K_{\text{a}\ce{H+}} = -\log K_{\text{a}\ce{H+}}.&lt;/math&gt;

Сьпірты ёсьць слабымі асновамі, і іхняя асноўнасьць узрастае з павелічэньнем даўжыні ці разгалінаванасьці вуглевадароднага радыкала пры гідраксільнай групе. Гэты эфэкт назіраецца праз рост станоўчага індуктыўнага эфэкту радыкала ў гэтым шэрагу, за кошт якога павялічваецца адмоўны ладунак на атаме кіслароду гідраксільнай групы&lt;ref name=&quot;barton2&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Общая органическая химия. Кислородсодержащие соединения|арыгінал = Comprehensive Organic Chemistry|адказны = Под ред. Д. Бартона и В. Д. Оллиса|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|том = 2|старонкі = 20}}&lt;/ref&gt;.

=== Нуклеафільнае замяшчэньне ===
Атам вугляроду, наўпрост злучаны з [[Гідраксільная група|гідраксільнай групай]], мае частковы дадатны ладунак, што робіць магчымай атаку [[нуклеафіл]]ьнай часьцінкі ([[галягенід]]-іёну, [[аміяк]]у, сьпірту і іншых) па гэтым атаме вугляроду з замяшчэньнем гідраксільнай групы на гэтую часьцінку. Гідраксільная група ёсьць дрэннай [[адыходная група|адыходнай групай]], таму звычайна неабходна ейная дадатковая актывацыя.

* Рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня ў сьпіртах лягчэй працякаюць у кісьлінным асяроддзі, паколькі гідраксільная група сьпірту [[пратанаваньне|пратануецца]], і фактычнай адыходнай часьцінкай ёсьць не [[гідраксыд-іён]] OH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;, а малекула вады H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O. Кісьлінныя ўласьцівасьці можа мець сам рэагент (часта выкарыстоўваюць [[Галягенавадароды|галягенавадародныя кісьлі]]), гэтак і спэцыяльна дададзеная неарганічная кісьля, напрыклад, [[серчаная кісьля]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|244—248}}.
*: [[Файл:Alcohols - 1.png|400пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў сьпіртах.]]
* Замяшчэньне гідраксільнай групы таксама адбываецца пад узьдзеяньнем галагенідаў [[серка|серкі]] і [[фосфар]]у ([[тыянілхлярыд|SOCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(III)|PBr&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]], [[Брамід фосфару(V)|PBr&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;]], [[Аксіхлярыд фосфару|POCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]] і іншыя). У такім разе ключавую ролю выконвае злучэньне серкі ці фосфару, якое ўтварае актываваны [[інтэрмэдыят]] з малекулай сьпірту{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|248—252}}.
*: [[Файл:PBr3 halogenation.png|540пкс|Галягенаваньне сьпіртоў брамідам фосфару(III)]]
* Гідраксільную групу таксама ператвараюць у [[сульфанаты|сульфанатную групу]], якая ёсьць добрай адыходнай групай. Дзеля гэтых мэтаў сьпірт спачатку ператвараюць у сульфанат, які затым трапляе пад рэакцыю нуклеафільнага замяшчэньня. Як рэагенты для мадыфікацыі гідраксільнай групы звычайна выкарыстоўваюць [[мэтансульфанілхлярыд]] або [[п-талюалсульфанілхлярыд|''п''-талюалсульфанілхлярыд]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|258—260}}.
*: [[Файл:Mesylate substitution.png|500пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў мэзілятах.]]

=== Дэгідратацыя ===
У прысутнасьці кісьлінных каталізатараў ([[аксыд алюміну]], [[серчаная кісьля]], [[фосфарная кісьля]] і іншыя) сьпірты могуць трапляць пад дэгідратацыю з утварэньнем [[алькены|алькенаў]]. Напрыклад, дэгідратацыя [[этаноль|этылявага сьпірту]] прыводзіць да ўтварэньня [[этылен]]у. Рэакцыя працякае ў адпаведнасьці з [[правіла Зайцава|правілам Зайцава]], паводле якога пры дэгідратацыі ўтвараецца больш устойлівы, больш замешчаны пры [[падвойная сувязь|падвойнай сувязі]] алькен{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|260—261}}.
: [[Файл:Dehydration of alcohols.png|450пкс|Дэгідратацыя ў сьпіртах.]]

=== Атляняньне ===
* Пад узьдзеяньнем розных [[затляняльнік]]аў першасныя сьпірты атляняюцца да [[альдэгіды|альдэгідаў]] і далей, як то да [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]], прычым спыніць рэакцыю на стадыі ўтварэньня альдэгідаў, прадухіліўшы іхняе далейшае атляняньне, атрымоўваецца толькі за кошт выкарыстаньня адмысловых рэагентаў ([[хлёрхрамат пірыдыну|хлёрхрамату пірыдыну]] PCC і [[дыхрамат пірыдыну|дыхрамату пірыдыну]] PDC).
* Другасныя сьпірты атляняюцца да [[кетоны|кетонаў]]. Рэакцыю звычайна робяць пад узьдзеяньнем рэагента Джонза ([[аксыд хрому(VI)|CrO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]—серчаная кісьля). Далейшае атляняньне кетонаў робіцца ў больш жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы.
* Трацічныя сьпірты атляняюцца толькі ў вельмі жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|265—269}}.

== Ідэнтыфікацыя сьпіртоў ==

=== Хімічныя мэтады ідэнтыфікацыі сьпіртоў ===

==== Якасны аналіз гідраксільных групаў ====
[[Файл:Lukastest etoh tbutoh.JPG|значак|Проба Лукаса для [[этаноль|этанолю]] (зьлева) і [[трэт-бутылявы сьпірт|''трэт''-бутылявага сьпірту]] (справа).]]
Наяўнасьць гідраксільнай групы ў злучэньні можна выявіць некалькімі распаўсюджанымі хімічнымі рэакцыямі:
* '''Проба Лукаса''' палягае на ўзьдзеяньні на сьпірт сумесі [[саляная кісьля|салянай кісьлі]] і [[хлярыд цынку|хлярыду цынку]]. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне алькільхлярыду, які спачатку ўтварае эмульсію зь сьпіртам, а затым адслойваецца ў выглядзе другой фазы. Проба дазваляе адрозьніць сьпірты з рознай будовай вугляроднага ланцуга, то бок трацічныя сьпірты рэагуюць практычна імгненна, другасныя — прыблізна праз 5 хвілінаў, а першасныя рэагуюць вельмі павольна. Некаторыя першасныя сьпірты, актыўныя ў рэакцыях нуклеафільнага замяшчэньня ([[алілавы спірт|алілавы]], [[бэнзілавы сьпірт|бэнзілавы]]), таксама даюць станоўчую рэакцыю з рэактывам Лукаса&lt;ref name=&quot;terney&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Терней А. Л.|загаловак = Современная органическая химия|адказны = Под ред. Н. Н. Суворова|выданне = 2-е, переработанное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1981|том = 1|старонкі = 418—421}}&lt;/ref&gt;.
*: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{HCl}][\ce{ZnCl2}] R-Cl{} + H2O&lt;/chem&gt;
* '''[[Галяформная рэакцыя|Ёдаформная проба]]''' прызначана дзеля ідэнтыфікацыі мэтылькетонаў і мэтылькарбіноляў (RCH (OH)СH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) паводле рэакцыі зь [[ёд]]ам у лужным асяродзьдзі. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне жаўтаватага асадку [[ёдаформ]]у, які мае характэрны пах{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|497—498}}.
*: [[Файл:Iodoform test alcohols.png|550px|Ёдаформная проба.]]
* '''Проба [[Віктар Мэер|Мэера]]''' дазваляе дыфэрэнцыяваць першасныя, другасныя і трацічныя сьпірты паводле рэакцыі атрыманых зь іх [[нітразлучэньні|нітравытворных]] з [[азоцістая кісьля|азоцістай кісьлі]]. На першай стадыі сьпірты ператвараюць у галягенавытворныя, а затым — у [[нітраальканы]]. Пры ўзаемадзеяньні нітразлучэньняў з HNO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; рашчына набывае чырвоную афарбоўку пры залужваньні, калі зыходны сьпірт быў першасным; рашчына у хляраформе набывае сінюю афарбоўку, калі сьпірт быў другасным. Трацічныя сьпірты даюць адмоўную рэакцыю (бясколерную рашчану)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Williams D. L. H.|загаловак = Nitrosation Reactions and The Chemistry of Nitric Oxide|спасылка = https://archive.org/details/nitrosationreact00will|выданне = First edition|выдавецтва = Elsevier|год = 2004|старонкі = [https://archive.org/details/nitrosationreact00will/page/86 86]|isbn = 0-444-51721-9|мова =en}}&lt;/ref&gt;.
*: [[Файл:Meyer test alcohols.png|550px|Проба Мэера.]]
* '''Цэратная проба''' палягае на ўзаемадзеі сьпіртоў з азотнакіслай рашчынай гексанітратацэрату (IV) амонію, што мае жоўтую афарбоўку. Пры гэтым утвараюцца пераходныя комплексы чырвонага колеру, якія затым абясколерваюцца з прычыны затляненьня сьпірту і пераходу Ce (IV) ў Ce (III)&lt;ref name=&quot;ident&quot; /&gt;.
*: &lt;chem&gt;[Ce(NO3)6]^{2-}{} + ROH -&gt; [Ce(OR)(NO3)5]^{2-}{} + HNO3&lt;/chem&gt;
* '''Затляняльная проба''': пры ўзаемадзеі першасных або другасных сьпіртоў з [[рэактыў Джонза|рэактывам Джонза]], які мае аранжавую афарбоўку, утвараюцца прадукты затляненьня, а сам рэактыў зьмяняе колер на зялёны або блакітны, дзякуючы солям адноўленага хрому (III). Важнай асаблівасцю тэсту ёсьць час фіксацыі зьмены афарбоўкі — 2 сэкунды, па заканчэньні якога любыя далейшыя зьмены ў структуры або колеры рашчыны не бяруцца пад увагу&lt;ref name=&quot;ident&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Шрайнер Р., Фьюзон E., Кёртин Д., Моррилл Т.|загаловак = Идентификация органических соединений|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1983|старонкі = 167—185|мова = ru}}&lt;/ref&gt;.

==== Колькасны аналіз сьпіртоў ====
Для колькаснага аналізу сьпіртоў звычайна выкарыстоўваюць мэтады, якая базуюцца на [[Этэрыфікацыя|рэакцыі этэрыфікацыі]] ангідрыдамі карбонавых кісьляў, напрыклад, [[воцатная кісьля|воцатным]], [[фталевы ангідрыд|фталевым]], а таксама пірамэлітавым дыангідрыдам. Утрыманьне сьпірту вызначаецца [[тытрымэтрычны аналіз|тытраваньнем]] [[гідраксід натру|гідраксідам натру]] кісьлі, якая ўтвараецца ў выніку рэакцыі&lt;ref name=&quot;organ&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сиггиа С., Ханна Дж. Г.|загаловак = Количественный органический анализ по функциональным группам|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 16—19|мова = ru}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{(CH3CO)2O}][\text{пиридин}] R-OCOCH3{} + CH3COOH&lt;/chem&gt;

Іншы мэтад аналізу палягае на вызначэньні колькасьці гідраксільных групаў, здольных рэагаваць з мэтыльмагнёдыдам. У гэтым выпадку разьлік робяць паводле колькасьці вылучанага [[мэтан]]у ([[мэтад Чугаева—Царавіцінава]]).
: &lt;chem&gt;R-OH -&gt;[\ce{CH3MgI}] R-OMgI{} + CH4 ^&lt;/chem&gt;

Для [[Гліколі|гліколяў]] стасуецца затляняльна-аднаўленчы мэтад, дзе за затляняльнік бярэцца [[над’ёдная кісьля]]. Аналіз робяць паводле рэакцыі ўтворанай [[ёдная кісьля|ёднай кісьлі]] HIO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; зь [[ёдыд калю|ёдыдам калю]] і наступным тытраваньнем вылучанага ёду [[тыясульфат натру|тыясульфатам натру]]&lt;ref name=&quot;organ&quot; /&gt;.
: &lt;chem&gt;RCH(OH)CH(OH)R'{} + HIO4 -&gt; RCHO{} + R'CHO{} + HIO3{} + H2O&lt;/chem&gt;

: &lt;chem&gt;5 KI{} + HIO3{} + 5 CH3COOH -&gt; 3 I2{} + 5 CH3COOK{} + 3 H2O&lt;/chem&gt;

: &lt;chem&gt;2 Na2S2O3{} + I2 -&gt; Na2S4O6{} + 2 NaI&lt;/chem&gt;

=== Спэктральныя мэтады аналізу сьпіртоў ===

==== Мас-спэктрамэтрычныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Мас-спэктрамэтрыя}}
Мас-спэктры аліфатычных сьпіртоў маюць слабыя пікі малекулярнага іёна, а для вышэйшых і разгалінаваных сьпіртоў гэтыя пікі практычна адсутнічаюць, паколькі ў істотнай ступені адбываецца фрагмэнтацыя малекулы. Фрагмэнтацыя, як правіла, павязаная з стратай малекулы вады, а таксама [[рэакцыі элімінаваньня|элімінаваньнем]] [[этылен]]у. Для доўгаланцужковых сьпіртоў пераважае адчапленьне вады, таму іхнія мас-спэктры падобныя на мас-спэктры [[алькены|алькенаў]]. Для першасных сьпіртоў назіраюцца пікі ''m/z 31'', для другасных — ''m/z 45, 59, 73, …'', для трацічных — ''m/z 59, 73, 87, …''&lt;ref name=&quot;spectr&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Преч Э., Бюльманн Ф., Аффольтер К.|загаловак = Определение строения органических соединений. Таблицы спектральных данных|адказны = Пер. с англ|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 2006|старонкі = 336|серыя = Методы в химии|isbn = 5-03-003586-9|ref = Преч и др.}}&lt;/ref&gt;.

==== ІЧ-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Інфрачырвоная спэктраскапія}}
ІЧ-спэктры сьпіртоў вызначаюцца двума тыпамі інтэнсіўных характарыстычных палосаў паглынаньня:
* палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі O−H: 3650—3200 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;;
* палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі С−O: 1210—1000 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;.
Таксама вылучаюць палосы паглынаньня сярэдняй інтэнсіўнасьці, як правіла, ня мелыя вызначальнага значэньня: у дыяпазоне 1450—1250 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (роўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H) і 750—650 см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (пазароўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H)&lt;ref name=&quot;spectros&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Браун Д., Флойд А., Сейнзбери М.|загаловак = Спектроскопия органических веществ|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5030021116|адказны = Пер. с англ.|месца = М.|выдавецтва = «Мир»|год = 1992|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5030021116/page/n58 59]—60|isbn = 5-03-002111-6}}&lt;/ref&gt;.

'''Характарыстычныя палосы паглынаньня сьпіртоў у інфрачырвоным спэктры'''&lt;ref name=&quot;spectros&quot; /&gt;:
{|| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;80%&quot;
 !width=&quot;35%&quot;| Тыпы сувязяў і хістаньні
 !width=&quot;15%&quot;| Дыяпазон, см&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;
 !width=&quot;50%&quot;| Апісаньне палосы паглынаньня
 |-
 |colspan=3 align=center|'''O−H, валентныя хістаньні'''
 |-
 | ROH, неасацыяваныя
 |align=center| 3650—3580
 | Вузкая палоса, якая назіраецца ў разьведзеных рашчынах або пары
 |-
 | ROH···HOR, дымэры (вадародная сувязь)
 |align=center| 3550—3400
 | Шырокая палоса, якая губляе інтэнсіўнасьць пры разьвядзеньні
 |-
 | ROH···HOR···, палімэры 
 |align=center| 3400—3200
 | Шырокая палоса або шэраг палосаў
 |-
 |colspan=3 align=center|'''С−O, валентныя хістаньні'''
 |-
 | R&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;COH, трацічныя сьпірты
 |align=center| 1210—1100
 |rowspan=3 | Палосы высокай інтэнсіўнасьці, якая памяншаецца пры разьвядзеньні
 |-
 | R&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CHOH, другасныя сьпірты
 |align=center| 1125—1000
 |-
 | RCH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;OH, першасныя сьпірты
 |align=center| 1075—1000
 |-
 |colspan=3 align=center|'''O−H, дэфармацыйныя хістаньні'''
 |-
 | ROH
 |align=center| 1450—1250&lt;br&gt;750—650
 | Шырокія палосы сярэдняй інтэнсіўнасьці, якія ня маюць практычнага значэньня
 |}

==== ЯМР-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ====
{{Асноўны артыкул|Спэктраскапія ядзернага магнітнага рэзанансу}}
ЯМР-спэктраскапія ядраў &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H шырока выкарыстоўваецца дзеля аналізу сьпіртоў, аднак на велічыні хімічных зрухаў пратонаў гідраксільнай групы (''δ'', м. д.) істотна ўплывае прырода распушчальніка ды іншыя вонкавыя варункі. Для аліфатычных і аліцыклічных сьпіртоў ''δ'' складае 0,5—3,0 (у [[дымэтыльсульфаксыд|ДМСА]]-d&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;: 4—6){{Зноска|Преч и др.|2006|Преч и др.|208}}.

Таксама дзеля вывучэньня сьпіртоў ужываюць спэктраскапію на ядрах &lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;O. Значная розьніца ў зрухах для першасных (этаноль: ''δ'' 5,9 м д.), другасных (прапаноль-2: ''δ'' 39,8 м д.) і трацічных сьпіртоў (2-мэтыльпрапаноль-2: ''δ'' 62,3 м д.) стасоўна вады H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;O дазваляе ўсталяваць або пацьвердзіць структуру досьледнага злучэньня&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Ионин Б. И., Ершов Б. А., Кольцов А. И.|загаловак = ЯМР-спектроскопия в органической химии|адказны = Под ред. Б. А. Ершова|выданне = 2-е изд., переработанное|месца = Л.|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 177}}&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;250px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Файл:1H NMR Ethanol Coupling shown-ru.svg|Спэктар &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;H ЯМР [[этаноль|этанолю]]
Файл:Ethanol_IR_Spectrum.png|ІЧ-спэктар этанолю
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Атрыманьне сьпіртоў ==

=== Агульныя хімічныя ===
Сьпірты могуць быць атрыманыя з самых розных клясаў злучэньняў, як то [[вуглевадароды]], [[галягенальканы]], [[аміны]], [[карбанільныя злучэньні]], [[эпаксыды]]. Галоўным чынам, усе мэтады зводзяцца да рэакцыяў [[атляняньне|атляняньня]], [[атляняльна-аднаўленчыя рэакцыі|аднаўленьня]], [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]] і [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]].

Сьпірты атрымліваюць, атляняючы [[альканы]] і [[цыклеальканы]] пад узьдзеяньнем моцных неарганічных атляняльнікаў: [[азон]]у, [[пэрманганат калю|перманганату калю]], [[Аксыд хрому (VI)|аксыду хрому (VI)]], [[хромавая кісьля|хромавай кісьлі]], [[дыяксыд сэлену|дыяксыду сэлену]], [[пэраксыд вадароду|пэраксыду вадароду]], а таксама некаторых надкісьляў. Праз магчымасьць далейшага атляненьня атрыманых сьпіртоў, мэтад мае значэньне толькі дзеля атрыманьня трацічных сьпіртоў&lt;ref name=&quot;Oxidation&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Hudlický M.|загаловак = Oxidation in Organic Chemistry|выданьне = ACS monograph 186|месца = Washington|выдавецтва = American Chemical Society|год = 1990|pages = 57—59|isbn = 0-8412-1780-7|мова = en}}&lt;/ref&gt;.

Атляненьне [[алькены|алькенаў]] значна больш распаўсюджанае ў лябараторнай практыцы, асабліва дзеля атрыманьня двухатамных сьпіртоў — [[дыёлы|дыёлаў]]. У залежнасьці ад выбару рэагенту атляненьне можна зрабіць з рознай [[стэрэасэлектыўнасьць|стэрэасэлектыўнасьцю]]: пры ўзьдзеяньні на алькены [[тэтрааксыд осму|тэтрааксыду осму]], [[пэрманганат калю|пэрманганату калю]], [[хлярат натру|хлярату натру]], [[ёд]]у з карбаксілатам срэбра дзеіцца ''сін''-гідраксілаваньне; дзеля ''анты''-гідраксілаваньня выкарыстоўваюць [[пэраксыд вадароду]] і надкісьлі, аксыды малібдэну (VI) і вальфраму (VI), аксыд сэлену (IV) і іншыя&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Хейнс А.|загаловак = Методы окисления органических соединений: Алканы, алкены, алкины и арены|арыгінал = Methods for the oxidation of organic compounds: Alkanes, Alkenes, Alkynes and Arenes|адказны = Перевод с англ., под редакцией И. П. Белецкой|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1988|старонкі = 82—108|старонак = 400|isbn = 5-03-000149-2}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Hydroxylation of alkenes.png|500пкс|Гідраксілаваньне алькенаў.]]

Сьпірты ўтвараюцца таксама пры аднаўленьні [[альдэгіды|альдэгідаў]] або [[кетоны|кетонаў]] пад узьдзеяньнем [[барагідрыд натру|барагідрыду натру]] ў пратонным распушчальніку, а таксама [[алюмагідрыд літу|алюмагідрыду літу]]. Аднаўленьне [[складаныя этэры|складаных этэраў]] і [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]] таксама вырабляецца пад узьдзеяньнем комплексных гідрыдаў, як зазвычай, алюмагідрыду літу і дае мажлівасьць атрымаць сьпірты&lt;ref name=&quot;tietze&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Титце Л., Айхер Т.|загаловак = Препаративная органическая химия: Реакции и синтезы в практикуме органической химии и научно-исследовательской лаборатории|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1999|старонкі = 73—75|старонак = 704|isbn = 5-03-002940-0}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Synthesis of alcohols via reduction.png|350пкс|Сынтэз сьпіртоў мэтадам аднаўленьня.]]

Кісьлінна-каталізаванае далучэньне вады да алькенаў прыводзіць да ўтварэньня сьпіртоў. У адпаведнасьці з [[правіла Маркоўнікава|правілам Маркоўнікава]], у гэтай рэакцыі ўтвараюцца больш замешчаныя сьпірты. У лябараторнай практыцы часьцей выкарыстоўваюць тоесную, але больш мяккую рэакцыю аксымэркураваньня — дэмэркураваньня, а таксама рэакцыю гідрабараваньня — атляненьня, якая прыводзіць да паўстаньня прадуктаў, якія не адпавядаюць правілам Маркоўнікава{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|232—233}}.
: [[Файл:Hydroboration-oxidation.png|450пкс|Гідрабараваньне-атляненьне алькенаў.]]

Рэакцыі [[рэакцыі нуклеафільнага далучэньня|нуклеафільнага далучэньня]] мэталарганічных злучэньняў ([[ацэтыленіды|ацэтыленідаў]], [[рэакцыя Грын’яра|рэактываў Грын’яра]], медзь- і літарганічных злучэньняў і г. д.) да [[карбанільныя злучэньні|карбанільных злучэньняў]] таксама прыводзяць да ўтварэньня сьпіртоў, прычым калі далучэньне адбываецца да [[фармальдэгід]]у HCHO, тады ўтвараюцца першасныя сьпірты, калі да іншых [[альдэгіды|альдэгідаў]], тады ўтвараюцца другасныя сьпірты. Далучэньне да [[кетоны|кетонаў]] дае трацічныя сьпірты. Трацічныя сьпірты можна атрымаць таксама шляхам далучэньня двух эквівалентаў мэталарганічнага злучэньня да [[складаныя этэры|складаных этэраў]].
: [[Файл:Mg-organic synthesis.png|500пкс|Магнарганічны сынтэз.]]

Сьпірты можна атрымліваць пры апрацоўцы [[галягенаальканы|галягенаальканаў]] расшчынай [[луг (хімія)|луга]]. Рэакцыя мае ўласьцівасьці [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] і суправаджаецца [[рацэмат|рацэмізацыяй]] (пры монамалекулярным мэханізьме) або [[Вальдэнаўскае адварочваньне|адварочваньнем канфігурацыі]] (пры бімалекулярным мэханізьме). Важным прэпаратыўным мэтадам ёсьць атляненьне алькілгалягенідаў [[надпэраксыд калю|надпэраксыдам калю]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Corey E. J., Nicolaou K. C., Shibasaki M., Machida Y., Shiner C. S.|загаловак = Superoxide ion as a synthetically useful oxygen nucleophile|спасылка = https://dx.doi.org/10.1016/S0040-4039(00)91450-3|мова = en|выданьне = Tetrahedron Letters|год = 1975|том = 16|нумар = 37|старонкі = 3183—3186}}&lt;/ref&gt;.

=== Прамысловыя мэтады ===
У прамысловасьці сьпірты атрымліваюць з дапамогай хімічных, альбо біяхімічных мэтадаў вытворчасьці.

Адзіным прамыслова важным мэтадам сынтэзу мэтанолю ёсьць [[каталіз|каталітычная]] рэакцыя паміж [[аксыд вугляроду(II)|аксыдам вугляроду (II)]] і [[вадарод]]ам. Сыравінай у вытворчасьці мэтанолю служыць [[прыродны газ]], які на першай стадыі працэсу падвяргаюць ачыстцы ад злучэньняў [[серка|серкі]] (серка ёсьць атрутай для [[каталізатар]]аў, выкарыстаных на наступнай стадыі). Далей адбываецца паравая канвэрсія прыроднага газу ў [[сынтэз-газ]] (сумесь [[аксыд вугляроду(II)|СО]] і [[вадарод]]у), які пасьля кандэнсацыі пары вады ператвараюць у мэтаноль на зьмяшаным медна-цынка-хромавым каталізатары пры тэмпэратуры 250 °C і ціску да 10 МПа. Атрыманы такім чынам мэтаноль зьмяшчае ваду і прымешкі іншых сьпіртоў (этанолю, прапанолю і вышэйшых сьпіртоў) і можа быць ачышчаны [[рэктыфікацыя]]й. Сусьветнае спажываньне мэтанолю ў 2015 годзе склала каля 70 млн тонаў&lt;ref name=&quot;methanol&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|title=The changing face of the global methanol industry|work=CHEMWEEK’S LAB|publisher=IHS Chemical Week|accessdate=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225959/http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;CO{} + 2 H2 -&gt;[\text{250 °C, 10 МПа}][\text{кат.}] CH3OH&lt;/chem&gt;

Этаноль і прапаноль-2 атрымліваюць шляхам [[гідратацыя|гідратацыі]] адпаведных алькенаў — [[этылен]]у і [[прапілен]]у. У прамысловасьці выкарыстоўваюць два варыянты гідратацыі, як то серчанакісьлінную і каталітычную. Серчанакісьлінная гідратацыя ўлучае ў сябе [[абсарбцыя|абсарбцыю]] этылену канцэнтраванай [[серчаная кісьля|серчанай кісьлі]] (94—98 %) пры тэмпэратуры 80 °C і ціску 1,3—1,5 МПа і далейшы [[гідроліз]] утвораных сульфаэтэраў вадою. Другі мэтад гідратацыі заснаваны на выкарыстаньні [[фосфарная кісьля|фосфарнай кісьлі]], нанесенай на [[сылікагель]] або іншую падкладку, як [[каталізатар]]. Сумесь дэіянізаванай вады і этылену награваюць да тэмпэратуры 300 °C пад ціскам 6—8 МПа, а атрыманы этаноль чысьцяць рэктыфікацыяй. Гэтыя мэтады дазваляюць атрымаць этаноль, які зьмяшчае 5 % вады паводле масы. Атрыманьне бязводнага этанолю (99,9 %) грунтуецца на [[азэатропная адгонка|азэатропным выдаленьні]] вады з [[бэнзол]]ам{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|69—74}}. Паводле зьвестак на 2003 год, сусьветная вытворчасьць этанолю толькі гідратацыяй этылену сягала 6 млн тонаў у год&lt;ref name=&quot;berg&quot;&gt;{{cite web|author=Berg Ch.|datepublished=2004-04|url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A&amp;O-2004.html|title=World Fuel Ethanol - Analysis and Outlook|publisher=The Online Distillery Network for Distillers &amp; Fuel Ethanol Plants Worldwide|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Ogvtx2?url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A|archivedate=2011-08-21|accessdate=2020-12-07|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2SO4 -&gt;[][\text{80 °C, 1,3—1,5 МПа}] C2H5OSO3H{}, (C2H5O)2SO2 -&gt;[\ce{H2O}] C2H5OH{} + H2SO4&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;C2H4{} + H2O -&gt; [\ce{H2SO4 / SiO2}][\text{300 °C, 6—8 МПа}] C2H5OH&lt;/chem&gt;

Сусьветная вытворчасьць паліўнага этанолю ў 2015 годзе паводле зьвестак Renewable Fuel Association склала блізу 77 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|title=World Fuel Ethanol Production|publisher=Renewable Fuel Association|lang=en|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118214657/http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Для гідратацыі прапілену патрабуюцца мякчэйшыя ўмовы. Серчанакісьлінны працэс робяць пры пакаёвай тэмпэратуры і канцэнтрацыі серчанай кісьлі, роўнай 70—75 %, а каталітычная гідратацыя робіцца пры тэмпэратуры 180 °C і 4 МПа. Часам для гідратацыі прапілену выкарыстоўваюць вальфрамавы каталізатар (WO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;·SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, 250 °C і 25 МПа). Сусьветная вытворчасьць прапанолю-2 у 2008 годзе складала 1,8 млн тонаў&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Papa A. J.|частка=Propanols|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a22_173.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|title=Isopropanol (IPA) CAS No: 67-63-0|work=Chemical intelligence|publisher=ICIS.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oi9TBq?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ipa&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2010-01|url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|title=Isopropyl Alcohol (IPA)|work=WP Report|publisher=SRI Consulting|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oihmvj?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|76—79}}.

Таксама рэакцыяй гідратацыі ў прамысловасьці атрымліваюць этыленгліколь, то бок адзін з найважнейшых прадуктаў хімічнай прамысловасьці, які вырабляецца ў колькасьці 19,9 млн тонаў штогод&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished = 2010-01|url = http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|title = Ethylene Glycol|work = WP Report|publisher = SRI Consulting|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OjinzI?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|archivedate = 2011-08-21|accessdate = 2010-05-25|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Ён выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасьцях для вытворчасьці [[антыфрыз]]у і [[хімічныя валокны|валокнаў]]. Сыравінай для гэтага сынтэзу служыць [[тленьнік этылену]], які здабываецца простым атляненьнем этылену кіслародам паветра. Ператварэньне тленьніку этылену ў этыленгліколь адбываецца пры награваньні ягонай сумесі з 20-кратным мольным лішкам вады да 200 °C без каталізатара. Этыленгліколь затым адлучаецца ад вады і прадуктаў [[алігамэр]]ызацыі ў выніку пасьлядоўных рэктыфікацыяў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Rebsdat S., Mayer D.|частка=Ethylene Glycol|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a10_101}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Ethylene glycol production.png|300пкс|Схема прамысловага сынтэзу этыленгліколю.]]

Прамысловае здабыцьцё прапанолю-1 заснаванае на рэакцыі [[карбанілаваньне|гідрафармілаваньня]] [[этылен]]у і далейшым [[гідрыраваньне|гідрыраваньні]] атрыманага [[прапаналь|прапаналю]]. Гідрафарміляваньне ладзіцца пры тэмпэратуры 90—130 °C, агульным ціску прапілену, аксыду вугляроду(II) і вадароду, роўным 2,8 МПа, і ў прысутнасьці 500 [[мільённая частка|мч]] [[род (элемэнт)|родывага]] каталізатара. Другая стадыя бярэцца пры тэмпэратуры 110—150 °C у лішку вадароду на розных мэталічных каталізатарах (выкарыстоўваюцца камбінацыі злучэньняў [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[нікель|нікелю]] і [[хром]]у)&lt;ref name=&quot;Ullmann_propanols&quot; /&gt;. Аб’ёмы сусьветнай вытворчасьці прапанолю-1 на 2003 год складалі 0,14 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|title = Product Safety Assessment DOW n-Propanol|format = pdf|publisher = The Dow Chemical Company|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170716012533/http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|archivedate = 2017-07-16|accessdate = 2010-05-25|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;chem&gt;
 C2H4{} + CO{} + H2 -&gt;[\ce{Rh}~\text{кат.}][\text{90—130°C, 2,8 МПа}]
 CH3CH2CHO -&gt;[\ce{H2},~\text{кат.}][\text{110—150°C, 0,14—1,0 МПа}]
 CH2CH2CH2OH
&lt;/chem&gt;

Гліцэрыну атрымліваюць як пабочны прадукт ператварэньня тлушчаў у [[тлустыя кісьлі]] і [[мэтылявыя этэры тлустых кісьляў]]. Гэты працэс ляжыць у аснове здабыцьця [[біядызэль|біядызэлю]], пры гэтым на кожную тону біядызэлю ўтвараецца 100 кг гліцэрыны. Такім мэтадам сынтэзуюць 1,5 млн тонаў гліцэрыны штогод, паводле зьвестак на 2004 год, пры гэтым, паводле прагнозаў, гэтыя аб’ёмы будуць расьці ў сувязі з павелічэньнем цікавасьці да альтэрнатыўных відаў паліва. Тлушчы гідралізуюць пры 220—260 ° C і ціску 2—6 МПа, альбо [[пэраэтэрыфікацыя|пэраэтэрыфікуюць]] мэтанолем. Расшчапленьне тлушчаў пад узьдзеяньнем лугу або карбанатаў ужываецца ў абмежаваным маштабе, напрыклад, пры вытворчасьці [[мыла]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Christoph R., Schmidt B., Steinberner U., Dilla W., Karinen R.|частка=Glycerol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a12_477.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chpd&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Speight J. G.|загаловак = Chemical Process and Design Handbook|спасылка = https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|выдавецтва = McGraw-Hill|год = 2002|isbn = 0-07-137433-7|pages = 2.251|ref = Speight}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;survey&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chenier Ph. J.|загаловак = Survey of Industrial Chemistry|спасылка = https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|выданьне = Third Edition|месца = New York|выдавецтва = Kluwer Academic / Plenum Publishers|год = 2002|pages = 242|ref = Chenier|isbn = 0-306-47246-5}}&lt;/ref&gt;.
: [[Файл:Glycerol production.png|650пкс|Схема прамысловай вытворчасьці гліцэрыны.]]

Вышэйшыя тлустыя сьпірты вырабляюць некалькімі спосабамі, сярод якіх [[гідрагеналіз]] мэтылявых этэраў тлустых кісьляў, атрыманых пэраэтэрыфікацыяй тлушчаў, а таксама гідрафармілаваньне алькенаў і алігамэрызацыя этылену з наступным атляненьнем (мэтад Цыглера). Штогод у сьвеце вырабляецца 2,15 млн тонаў вышэйшых тлустых сьпіртоў на 2003 год&lt;ref name=&quot;pav&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Ланге К. Р.|загаловак = Поверхностно-активные вещества: синтез, свойства, анализ, применение|арыгінал = Surfactants. A Practical Handbook|адказны = Пер. с англ|месца = Санкт-Пецярбург|выдавецтва = «Профессия»|год = 2004|старонкі = 18—20|isbn = 5-93913-068-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Brackmann B., Hager C.-D.|url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|title=The Statistical World of Raw Materials, Fatty Alcohols and Surfactants|work=CESIO 6th World Surfactants Congress, Berlin, June 20–23, 2004|publisher=Laboratory of Formulation, Interfaces, Rheology and Processes FIRP (Venezuela)|accessdate=2010-09-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616OjD1q5?url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.

Для некаторых сьпіртоў найважнейшую ролю ў прамысловым сынтэзе граюць біяхімічныя мэтады. У прыватнасьці, аб’ёмы вырабленага біяэтанолю значна перавышаюць аб’ёмы сынтэтычнага этанолю. Грунтам у біяхімічнага атрыманьня этанолю ёсьць кісьлінны або [[фэрмэнты|фэрмэнтатыўны]] [[гідроліз]] расьліннай сыравіны з наступнай анаэробнай [[сьпіртавое закісаньне|сьпіртавой фэрмэнтацыяй]] (зброджваньнем) утвораных вугляводаў [[дрожджы|дрожджамі]] або некаторымі відамі [[бактэрыі|бактэрыяў]]. У прыватнасьці, дрожджы ўважаюцца за вельмі зручныя мікраарганізмы дзеля шырокага прамысловага выкарыстаньня. Фэрмэнтацыя пад узьдзеяньнем дражджоў вызначаецца высокай [[сэлектыўнасьць|сэлектыўнасьцю]], нізкім назапашваньнем пабочных прадуктаў, высокай дзельлю ў выніку этанолю, высокай хуткасьцю працэсу, добрай талерантнасьцю дражджоў да павышаных канцэнтрацыяў этанолю і субстрату. Сыравінай у гэтым працэсе могуць служыць лёгка фэрмэнтаваныя вугляводы, а таксама [[крухмал]] і іншыя арганічныя субстраты, якія неабходна папярэдне гідралізаваць да фэрмэнтаванай формы. Звычайна выкарыстоўваюць сельскагаспадарчыя культуры ([[цукровы бурак]], [[бульба]], [[збожжа]]), прадукты лясной гаспадаркі ([[драўніна]], [[салома]]), альбо сельскагаспадарчыя адкіды&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Kosaric N., Duvnjak Z., Farkas A., Sahm H., Bringer-Meyer S., Goebel O., Mayer D.|частка=Ethanol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a09_587.pub2}}&lt;/ref&gt;.

Вытворчасьць біябутанолю палягае на фэрмэнтацыі вугляводнай сыравіны з выкарыстаньнем бактэрыяў ''Clostridium acetobutylicum''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Hahn H.-D., Dämbkes G., Rupprich N., Bahl H., Frey G. D.|частка=Butanols|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a04_463.pub3}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстаньне ==

=== Эканамічная значнасьць ===
Абсяг выкарыстаньня сьпіртоў шматлікі і разнастайны, асабліва беручы пад улік найшырэйшы спэктар злучэньняў, якія стасуюцца да гэтай клясы. Разам з тым, з прамысловага пункту гледжаньня, толькі невялікі шэраг сьпіртоў мае прыкметны ўнёсак у глябальную сусьветную эканоміку.

У найважнейшую пяцідзясятку злучэньняў за 2002 год, якія вырабляе [[хімічная прамысловасьць]] [[ЗША]], зь сьпіртоў траплялі толькі [[мэтаноль]] (14-е месца) і [[этыленгліколь]] (29-е месца){{Зноска|Chenier|2002|Chenier|17—18}}. У наступныя 50 найважнейшых хімічных злучэнняў, паводле зьвестак за 1999 год, улучаны [[ізапрапілавы сьпірт]], ''н''-[[бутаноль-1|бутылявы сьпірт]], сынтэтычны [[этаноль]], [[прапіленгліколь]], [[дыэтыленгліколь]], [[2-этыльгексаноль]], [[бутандыёль-1,4]], [[сарбіт]] і [[гліцэрына]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|217—219}}.

Найбольш распаўсюджаным і карыстаным сьпіртам у сьвеце ёсьць [[этаноль]]. Ягоны сусьветны аб’ём спажываньня сягае блізу 65 млн тонаў. Сукупны сусьветны аб’ём спажываньня іншых сьпіртоў (акрамя этанолю) у розных кірунках карыстаньня складае каля 70 млн тонаў, паводле зьвестак на 2009 год.

=== Выкарыстаньне ў арганічным сынтэзе ===
Асноўная частка [[Мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] выкарыстоўваецца ў прамысловым сынтэзе [[фармальдэгід]]у шляхам высокатэмпэратурнага каталітычнага акісьленьня мэтанолю&lt;ref name=&quot;Petrochemical&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак = Petrochemical processes 1. Synthesis-gas Derivatives and Major Hydrocarbons|выданьне = 2nd ed|месца = Paris|выдавецтва = Editions Technip|год = 1989|том = 1|pages = 95—97|isbn = 2-7108-0562-5}}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, з мэтанолю атрымліваюць [[трэт-бутыльмэтылявы этэр]], [[воцатная кісьля|воцатную кісьлю]] ({{iw|працэс Мансанта||en|Monsanto process}}){{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|53}}, [[Дымэтыланілін|N,N-дымэтыланілін]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|1.3}}, [[мэтыламіны]] і [[хлёрмэтан]]&lt;ref name=&quot;lebedev&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Лебедев Н. Н.|загаловак=Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза: Учебник для вузов|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5724500086|выданьне=4-е изд., перераб. и доп|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1988|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5724500086/page/132 132]|isbn=5-7245-0008-6|ref=Лебедев}}&lt;/ref&gt;.

З этанолю ў прамысловасьці вырабляюць [[дыэтылявы этэр]] (мэтадам дэгідратацыі пры тэмпэрытуры 250 °C над [[аксід алюміна|Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]){{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|188}}, [[хляраль]]{{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|133}}, [[ацэтальдэгід]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|31—33}} і [[этылацэтат]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|2.212}}. [[Ізапрапілявы сьпірт]] пры каталітычным вадкафазным дэгідрыраваньні на [[нікель Рэнэя|нікелі Рэнэя]] пры 150 °C ператвараюць у [[ацэтон]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel &amp; Lefebvre|127—133}}. Асноўным прадуктам, што здабываюць з [[бутаноль-1|бутанолю]], ёсьць [[бутылакрылат]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|234}}.

=== У якасьці паліва ===
{{Асноўны артыкул|Біяпаліва}}
Дзеля паліўных мэтаў сёньня выкарыстоўваюцца ў прамысловых аб’ёмах тры сьпірты, як то мэтаноль, этаноль і бутаноль-1, што павязанае, перш за ўсё, з іхняй камэрцыйнай дасяжнасьцю і мажлівасьцю масавай вытворчасьці з расьліннай сыравіны (акрамя мэтанолю). Пры гэтым магчыма выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці паліва ў чыстым выглядзе, як то розных мешанкаў з бэнзінам або дызэльным палівам&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|title = Использование этилового спирта в качестве компонента автомобильного бензина. Анализ нормативной документации|work = Законы и практика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221004145/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;, а таксама як аксігенавальныя дадаткі (да 10 %) дзеля павышэньня [[актанавы лік|актанавага ліку]] і зьніжэньня таксычнасьці адпрацаваных газаў&lt;ref name=&quot;oxigen&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А., Кунашев Л. Х., Царев А. В., Капустин В. М.|загаловак = Применение алифатических спиртов в качестве экологически чистых добавок в автомобильные бензины|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2010-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100923034523/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|мова = ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561&amp;cat_id=7&amp;page_id=1|title = Использование спиртов как добавок к нефтяным топливам|work = Альтернативные топлива, энергетика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2011-11-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20111104204028/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561|url-status = live|lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Асобным напрамкам ёсьць выкарыстаньне мэтанолю дзеля [[пераэтэрыфікацыя|пераэтэрыфікацыі]] тлушчаў у вытворчасьці [[біядызэль|біядызэлю]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|title = Биодизель|publisher = Российская Национальная Биотопливная Ассоциация|accessdate = 2010-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821113501/http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|archivedate = 2010-08-21|url-status = dead|lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

Пануючым паліўным сьпіртам ёсьць этаноль. Паводле ацэнак экспэртаў, на 2009 год 80—90 % усяго вырабленага ў сьвеце этылевага сьпірту было выкарыстана ў гэтых мэтах і склала 73,9 млрд літраў ці блізу 58 млн тонаў&lt;ref name=&quot;sriethanol&quot;&gt;{{cite web|author = Linak E., Inoguchi Y., Janshekar H.|date = 2009-04|url = http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|title = Ethanol|work = CEH Report|publisher = SRI Consulting|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OzgUly?url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2010-03-21|url = http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|title = Global ethanol production to reach 85.9 billion litres in 2010: Global Renewable Fuels Alliance releases 2010 biofuels production forecast|work = Press Release|publisher = Global Renewable Fuels Alliance|accessdate = 2010-05-25|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/659Xjdi2W?url=http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|archivedate = 2012-02-02|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

Галоўнымі прычынамі, якія паслужылі актыўнаму вывучэньню сьпіртоў як альтэрнатыўнага паліва, ёсьць&lt;ref name=&quot;bioethanol&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Карпов С. А.|загаловак = Актуальные аспекты применения топливного этанола в России и США|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2007-07-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070715100431/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf}}&lt;/ref&gt;:
* рост цэнаў на [[нафта|нафту]] і [[прыродны газ|газ]], а таксама вычэрпнасьць гэтых рэсурсаў у будучыні;
* сьпірты маюць высокія эксплюатацыйныя якасьці, а прадукты згараньня ўтрымліваюць менш шкодных рэчываў;
* сьпірты могуць вырабляцца біяхімічным шляхам з адкідаў харчовай, дрэваапрацоўчай і цэлюлёзна-папяровай вытворчасьці, што адначасна разьвязвае праблему ўтылізацыі.

Разам з тым, масавае выкарыстаньне памянёных сьпіртоў як маторнага паліва, акрамя як з эканамічных прычынаў, мае шэраг недахопаў&lt;ref&gt;{{cite web|author=Smith J. L., Workman J. P.|date=2004-12|url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|title=Alcohol for Motor Fuels|publisher=Colorado State University Extension|accessdate=2010-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P73UUn?url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
* мэтаноль і этаноль маюць у параўнаньні з бэнзінам меншую энэргаэфэктыўнасьць і, адпаведна, забясьпечваюць большы выдатак;
* нізкія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў могуць служыць чыньнікам утварэньня паравых коркаў, што можа істотна ўскладніць працу рухавіка;
* [[гіграскапічнасьць]] сьпіртоў, а таксама іхняя распушчальнасьць у вадзе можа прывесьці да рэзкага зьніжэньня магутнасьці пры трапленьні вільгаці ў паліўную сыстэму;
* сьпірты маюць істотна больш высокія каразійныя ўласьцівасьці ў параўнаньні з вуглевадародамі;
* адносна высокая [[цеплыня згараньня]] мэтанолю і этанолю можа служыць прычынай праблемы пры зьмешваньні гэтых сьпіртоў з паветрам і далейшага транспартаваньня праз упускны калектар рухавіка.

=== Прамысловае выкарыстаньне ===

==== Рашчыньнікі ====
Сярод [[распушчальнік]]аў шырокі распаўсюд маюць самыя розныя тыпы сьпіртоў, як то аднаатамныя ([[мэтаноль]], [[прапаноль-2]]) і шмататамныя ([[этыленгліколь]], [[гліцэрына]]); аліфатычныя ([[этаноль]], [[бутаноль-1]]) і цыклічныя ([[цыклагексаноль]]). Сьпірты стасуюцца да палярных распушчальнікаў і ўжываюцца ў розных галінах прамысловасьці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Дринберг С. А., Ицко Э. Ф.|загаловак = Растворителя для лакокрасочных материалов: Справочное пособие|выданьне = 2-е изд., перераб. и доп|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1986|старонкі = 51}}&lt;/ref&gt;. Сусьветны аб’ём спажываньня сьпіртоў як распушчальнікаў паводле зьвестак на 2013 год склаў каля 6,5 млн тонаў&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|title = Market Study: Solvents (3rd edition)|work = Chemicals|publisher = Ceresana|accessdate = 2017-11-07|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171107165559/http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|archivedate = 2017-11-07|url-status = live}}&lt;/ref&gt;.

Найбольш распаўсюджаным сьпіртам сярод распушчальнікаў ёсьць [[этаноль]]. Гэтак ягоны сусьветны аб’ём спажываньня дзеля гэтых мэтаў на 2009 год перавышаў 3,5 млн тонаў на год&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|title = Ethanol Uses and Market Data|work = Chemical Intelligence|publisher = ICIS.com|accessdate = 2010-09-14|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P7WljJ?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. Іншымі папулярнымі распушчальнікамі ёсьць мэтаноль і ізапрапаноль з аб’ёмамі спажываньня большым за 1 млн тон на год.

Выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці распушчальнікаў улучае ў сябе наступныя напрамкі&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|title = 2-Propanol|work = Environmental Health Criteria (EHC) Monographs|publisher = International Programme on Chemical Safety (IPCS) INCHEM|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P86yCf?url=http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}&lt;/ref&gt;:
* Тэхналягічны распушчальнік: [[экстракцыя]] і ачыстка натуральных прадуктаў ([[тлушчы]] і [[алей|алеі]], [[смала|смолы]], [[воск]], прыродныя [[фарбавальнікі]] і [[араматызатары]], [[альгінаты]], [[вітаміны]], [[алькалёіды]], [[водарасьці|багавіньне]]), носьбіт у харчовай прамысловасьці, ачыстка, [[крышталізацыя]] і [[асаджэньне]] арганічных хімічных рэчываў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фарбаў і пакрыцьцяў, як то распушчэньне сынтэтычных палімэрных матэрыялаў ([[ляк]]і, [[смала|смолы]], [[клей|клеі]] і г. д.), складальнік [[цэмэнт]]аў, фарбаў і атраманту.
* Ачышчальнік: вытворчасьць электронных кампанэнтаў, мэталічных паверхняў, фатаплёнак і фотапаперы, шклоачышчальнік і іншае, складальнік вадкага мыла і мыйных сродкаў.
* Распушчальнік у вытворчасьці фармацэўтычнай прадукцыі, [[парфумэрыя|парфумэрыі]] і [[касмэтыка|касмэтыкі]].
* Распушчальнік у [[аэразоль|аэразолях]] (бытавых і мэдычных).

==== Паверхнева-актыўныя і мыйныя рэчывы ====
{{Асноўны артыкул|Паверхнева-актыўныя рэчывы}}
Найважнейшай сыравінай у вытворчасьці сучасных [[Паверхнева-актыўныя рэчывы|паверхнева-актыўных рэчываў]] (ПАР) для сынтэтычных мыйных сродкаў ёсьць [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]], зь якіх у залежнасьці ад рэагента вылучаюць [[неіянагенныя паверхнева-актыўныя рэчывы|неіянагенныя]] або [[аніённыя паверхнева-актыўныя рэчывы|аніённыя ПАР]]&lt;ref name=&quot;surfactants&quot;&gt;{{кніга|загаловак = Chemistry and Technology of Surfactants|адказны = Edited by Richard J. Farn|выдавецтва = Blackwell Publishing Ltd|год = 2006|allpages = 5—6|isbn = 978-14051-2696-0}}&lt;/ref&gt;.

Сусьветны аб’ём выкарыстаньня вышэйшых тлустых сьпіртоў у вытворчасьці ПАР у 2000 годзе складаў 1,68 млн тонаў&lt;ref name=&quot;surfactants&quot; /&gt;. У 2003 годзе блізу 2,5 млн тонаў ПАР было выраблена на грунце вышэйшых тлустых сьпіртоў&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = Dierker M., Schäfer H. J.|загаловак = Surfactants from oleic, erucic and petroselinic acid: Synthesis and properties|спасылка = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf|мова = en|выданьне = European Journal of Lipid Science and Technology|год = 2010|том = 112|нумар = 1|старонкі = 122|archivedate = 2014-03-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306200107/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf}}&lt;/ref&gt;.

==== Палімэрныя матэрыялы і іхнія кампанэнты ====
Сьпірты маюць важнае прыкладаньне як зыходныя манамэры дзеля сынтэзу [[Палімэры|палімэрных матэрыялаў]] шляхам [[Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі]]. Галоўным чынам, на аснове сьпіртоў сынтэзуюць [[поліэтэры]] і [[поліўрэтаны]]. Найважнейшымі прыкладамі такіх сынтэтычных палімэраў ёсьць [[поліэтылентэрэфталят]], [[полібутылентэрэфталят]], атрыманыя з [[фталевая кісьля|тэрэфталевай кісьлі]] і [[этыленгліколь|этыленгліколю]] або [[1,4-бутандыёль|1,4-бутандыёлю]] адпаведна. Полікандэнсацыяй [[гліколі|гліколяў]], [[гліцэрына|гліцэрыны]] або [[пэнтаэрытрыт]]у з [[фталевы ангідрыд|фталевым ангідрыдам]] атрымліваюць [[алькідныя смолы]], якія шырока выкарыстоўваюцца ў вырабніцтве лякаў і фарбаў. Поліўрэтаны здабываюць полікандэнсацыяй [[ізацыянаты|ізацыянатаў]] з гліколямі або шмататамнымі сьпіртамі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Chanda M., Roy S. K.|загаловак = Industrial Polymers, Specialty Polymers, and Their Applications|спасылка = https://archive.org/details/industrialpolyme00chan|месца = Boca Raton|выдавецтва = CRC Press, Taylor &amp; Francis Group|год = 2009|pages = [https://archive.org/details/industrialpolyme00chan/page/n17 1]—55—1-58, 1-97—1-98|isbn = 978-1-4200-8058-2}}&lt;/ref&gt;.

Сьпірты таксама выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці складанаэтэрных і дыэтэрных [[плястыфікатар]]аў для палімэраў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Барштейн Р. С., Кирилович В. И., Носовский Ю. Е.|загаловак = Пластификаторы для полимеров|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|старонкі = 19—20}}&lt;/ref&gt;.

==== Гідраўлічныя вадкасьці і змазачныя матэрыялы ====
Дзеля атрыманьня негаручых гідраўлічных вадкасьцей выкарыстоўваюць водныя рашчыны, якія зьмяшчаюць гліцэрыну і этаноль. У вытворчасьці [[тормазная вадкасьць|тормазных вадкасьцяў]] шырока выкарыстоўваюць [[этыленгліколь]] і этэры на ягонай аснове.

Многія сучасныя змазачныя матэрыялы маюць у сваім складзе [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] і іхнія этэры, дзякуючы іхняй нізкай таксычнасьці, высокай тэмпэратуры пошугу і бясьсьледнаму выпарэньню пры награваньні. Гэтыя ўласьцівасьці выкарыстоўваюцца для побытавага ўжываньня, а таксама для выпадкаў, калі эфэкт астуджэньня паверхні важнейшы за антыфрыкцыйныя ўласьцівасьці, напрыклад, пры сьвідраваньні, пілаваньні або іншай [[сьлесарства|сьлясарнай]] апрацоўцы мэталаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак = Lubricants and Lubrication|адказны = Edited by Theo Mang and Wilfried Dresel|выданьне = 2nd edition|месца = [[Вайнхайм|Weinheim]]|выдавецтва = Wiley-VCH GmbH|год = 2007|pages = 516—517|isbn = 978-3-527-31497-3}}&lt;/ref&gt;.

==== Пэстыцыды ====
[[Файл:Dicofol chemical structure.png|значак|зьлева|Прэпарат для барацьбы з кляшчамі [[дыкаполь]] ёсьць араматычным сьпіртам.]]
Не зважаючы на тое, што незамешчаныя гранічныя аліфатычныя сьпірты маюць [[фунгіцыд]]ную або [[гербіцыд]]ную актыўнасьці, іхняе простае выкарыстаньне як [[пэстыцыдаў]] ня мае шырокага практычнага ўжываньня. Адным зь нямногіх напрамкаў ёсьць іхняе выкарыстаньне як [[рэгулятары росту расьлінаў|рэгулятар росту расьлінаў]]. Падобныя ўласьцівасьці маюць [[этаноль]], [[этыленгліколь]] і іншыя гліколі, некаторыя вышэйшыя тлустыя сьпірты{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|106—110}}.

Галагензамешчаныя сьпірты выяўляюць значна большую актыўнасьць і маюць [[ратыцыд]]ную, гербіцыдную і фунгіцыдную актыўнасьці. Гэтак, напрыклад, прэпарат [[гліфтор]], які ёсьць сумесьсю 1,3-дыфтарпрапанолю-2 і 1-фтор-3-хлёрпрапанолю-2, выкарыстоўваецца ў барацьбе з [[мышы|мышамі]], [[хамяковыя|хамяковымі]] ды [[байбак]]амі&lt;ref name=&quot;pest&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Мельников Н. Н.|загаловак = Пестициды. Химия, технология и применение|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1987|старонак = 710|ref = Мельников}}&lt;/ref&gt;.

Больш высокая біялягічная актыўнасьць назіраецца ў негранічных і араматычных сьпіртоў. [[Алілавы сьпірт]] мае ўжываньне як гербіцыд, шматлікія вышэйшыя негранічныя сьпірты ёсьць фэрамонамі вусякоў. Актыўнымі [[акарыцыд]]амі ёсьць некаторыя араматычныя біфэнілавыя сьпірты: [[дыкафоль]], [[хлёрфэнэтоль]], [[пракляноль]]&lt;ref name=&quot;pest&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|title=Proclonol|work=Compendium of Pesticide Common Names|publisher=Alan Wood’s Web site|accessdate=2010-09-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P8a6b0?url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Многія сьпірты ёсьць паўпрадуктамі для сынтэзу розных пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Unger T. A.|загаловак = Pesticide Synthesis Handbook|месца = New Jersey|выдавецтва = Noyes Publications|год = 1996|allpages = 1080|isbn = 0-8155-1401-8|ref = Unger}}&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у вытворчасьці [[гліфасат]]у выкарыстоўваецца [[мэтаноль]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|277}}, [[кратаксыфос]]у — [[α-мэтыльбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|294}}, [[пірэтроід]]аў трэцяга пакаленьня — [[3-фэнаксыбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|181—182}}.

Таксама сьпірты шырока выкарыстоўваюцца як няводны носьбіт для стварэньня таварных кампазыцыяў пэстыцыдаў&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Guidance Manual for Selecting Protective Clothing for Agricultural Pesticide Operations|спасылка=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h|адказны=Contract No. 68-C9-0037|выданьне=Work Assignment 0-20|месца=Cincinatti|выдавецтва=U.S. EPA|год=1994|pages=45|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731150602/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=736B94001&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;UseQField=pubnumber&amp;IntQFieldOp=1&amp;ExtQFieldOp=1&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h}}&lt;/ref&gt;.

=== Ужываньне ў вытворчасьці спажывецкай прадукцыі ===

==== Харчовая прамысловасьць ====
[[Файл:Alcohol by Country.png|значак|Гадавое спажываньне алькаголю на душу насельніцтва (15+) у літрах у пераліку на чысты этаноль (2004)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|title=Global Status Report on Alcohol 2004|author=[[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]]|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQr80iS1?url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|archivedate=2013-03-27|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;.]]
Асновай усіх сьпіртавых напояў ёсьць [[этаноль]], які атрымліваецца пры брузаваньні харчовай сыравіны, як то вінаграду, бульбы, [[пшаніца|пшаніцы]] і іншых прадуктаў з утрыманьнем [[крухмал]]у або [[цукар|цукру]]. Акрамя таго, этылявы сьпірт выкарыстоўваецца як кампанэнт некаторых [[харчовыя араматызатары|харчовых араматызатараў]], што на сёньня ёсьць шырокай практыкай у кулінарыі, пры выпеках кандытарскіх вырабаў, вытворчасьці [[шакаляд]]у, [[цукерка|цукерак]], напояў, [[марозіва]], [[сочыва]], [[жэле]], [[павідла]]ў, [[канфітур]]аў і іншага. Аднак этанолям сьпіс сьпіртоў, ужываных у вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, не абмяжоўваецца. Сьпірты можна сустрэць сярод самых розных [[харчовы дадатак|харчовых дадаткаў]], напрыклад, [[гліцэрына]] (E422) выкарыстоўваецца як агент утрымоўчы вільгаць, распушчальнік, загушчальнік, разьдзяляльнік, плеўкаўтваральнік, сродак для капсуляваньня. Шэраг сьпіртоў маюць ужываньне як [[цукразаменьнік]]і ([[ксыліт]], [[маніт]], [[сарбіт]], [[эрытрыт]]), араматызатары ([[мэнтоль]]), фарбавальнікі ([[лютэін]]) і г. д.&lt;ref name=&quot;giord&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Сарафанова Л. А.|загаловак = Пищевые добавки: Энциклопедия|выданьне = 2-е изд., испр. и доп|месца = СПб.|выдавецтва = ГИОРД|год = 2004|старонак = 808|isbn = 5-901065-79-4}}&lt;/ref&gt;

==== Парфумэрыя, касмэтыка і побытавая хімія ====
Сьпірты даволі шырока выкарыстоўваюцца як араматычныя рэчывы дзеля складаньня кампазыцыяў у парфумэрна-касмэтычнай прамысловасьці і вытворчасьці араматызатараў для пабытавай хіміі і іншай спажывецкай прадукцыі ([[гераніёль]], [[нэроль]], [[цытранэлёль]], [[мэнтоль]] і іншыя). Апроч наданьня водару, у парфумэрна-касмэтычнай прадукцыі сьпірты выкарыстоўваюцца і ў іншых мэтах&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|title=List of Functions|work=Cosmetics CosIng|publisher=European Commission. Health and Consumers|accessdate=2010-09-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P91bb8?url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;:
* [[антыўсьпеньвальнік]]і: [[этаноль]], [[прапаноль-1]], [[прапаноль-2]], гексаноль;
* антыкаразійныя рэчывы: 2-дымэтыламіна-2-мэтылпрапаноль-1;
* антымікробныя прэпараты: 2,4-дыхлёрбэнзілавы сьпірт, (этылендыёксы)дымэтаноль;
* [[антыаксыдант]]ы: тыадыгліколь;
* антыстатыкі: [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] (С&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;);
* гідратропныя рэчывы: гексаноль;
* маскавальныя сродкі: бутандыёль-2,3, 2-бэнзілгептаноль-1, [[барнэоль]], 3,7-дымэтылнанадыен-1,6-ол-3;
* [[кансэрвант]]ы: [[2-бром-2-нітрапрапандыёль-1,3]], [[бэнзілавы сьпірт]], [[1,1,1-трыхлёр-2-мэтылбутаноль-2]];
* [[ахаладжальнік]]і: мэнтоль, 3-мэтаксыпрапандыёль-1,2;
* [[плястыфікатар]]ы: актандыёль-1,8, 2,2-дымэтыльпрапандыёль-1,3;
* процісэбарэйныя сродкі: ундэканоль-1;
* сувязныя: даказаноль-1, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;22&lt;/sub&gt;);
* зьмякчальнікі: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;); вышэйшыя гліколі (С&lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;30&lt;/sub&gt;);
* сродкі для завіўкі або выпростваньня валасоў: [[дытыятрэітоль]], 3-мэркаптапрапандыёль-1,2;
* стабілізатары эмульсіяў: 7-дэгідрахалестэрын, 3-(актадэцылаксы)прапандыёль-1,2, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt;);
* стабілізатары пеніцы: дэканоль-1, [[мірыстылявы сьпірт]], [[цэтылявы сьпірт]], [[стэарылявы сьпірт]];
* увільгатняльнікі: гексантрыёль-1,2,6, бутандыёль-1,2, бутандыёль-2,3, 2-бутылактаноль-1, [[гліцэрына]];
* фіксатары валасоў: 2-(2-амінаэтаксы)этаноль;
* эмульгатары: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С&lt;sub&gt;40&lt;/sub&gt;—С&lt;sub&gt;60&lt;/sub&gt;).

=== Стасаваньне ў мэдыцыне ===
Асноўным сьпіртам, які ўжываецца ў мэдычных мэтах, ёсьць [[этаноль]]. Яго выкарыстоўваюць як вонкавы [[антысэптык|антысэптычны]] і раздражняльны сродкі для падрыхтоўкі кампрэсаў і абціраньняў. Яшчэ больш шырока ўжываецца этылявы сьпірт дзеля падрыхтоўкі розных настоек, разводзіваў, [[экстракт]]аў і іншых лекавых формаў&lt;ref name=&quot;m2&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Машковский М. Д.|загаловак = Лекарственные средства: В 2 томах|выданьне = 14-е изд., перераб., исправ. и доп|месца = Масква|выдавецтва = ООО «Издательство Новая Волна»: Издатель С. Б. Дивов|год = 2002|том = 2|старонкі = 382|isbn = 5-7864-0129-4}}&lt;/ref&gt;.

Ужываньне сьпіртоў як уласна лекавы сродак ня вельмі пашырана, аднак шматлікія прэпараты з фармальнай наяўнасьці гідраксільнай групы можна далучыць да разгляданай клясы арганічных злучэньняў ([[кленбутэроль]], [[хлёрбутаноль]], [[маніт]], [[эстрадыёль]] і іншыя). Напрыклад, у пераліку 10 найважнейшых рэцэптурных прэпаратаў ЗША ў 2000 годзе 6-ы радок займаў [[альбутэроль]], які ўтрымлівае гідраксільную групу{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|421}}.

=== Іншыя абсягі ===
Сёньня цяжка знайсьці сфэры практычнай дзейнасьці чалавека, дзе бы не было выкарыстаньня сьпіртоў у рознай ролі. Можна вылучыць наступныя малазначныя напрамкі выкарыстаньня:
* [[пенаўтваральнік]]і для [[флятацыя|флятарэагентаў]]&lt;ref&gt;{{кніга|частка = Флотация|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 207—208|isbn = 5-85270-310-9}}&lt;/ref&gt;;
* зыходныя прадукты для атрыманьня выбуховых рэчываў, а таксама іхнія кампанэнты (гліцэрыну ўжываюць дзеля сынтэзу [[нітрагліцэрына|нітрагліцэрыны]], [[этыленгліколь]] — [[этыленглікольдынітрат]]у, [[пэнтаэрытрыт]] — [[пэнтаэрытрыттэтранітрат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Орлова Е. Ю.|загаловак = Химия и технология бризантных взрывчатых веществ: Учебник для вузов|выданьне = 3-е изд., перераб|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1981|старонкі = 263, 278, 281}}&lt;/ref&gt;);
* зыходныя прадукты для атрыманьня атрутных рэчываў, а таксама кампанэнты для іхняй дэгазацыі (ніжэйшыя сьпірты ўжываюцца дзеля сынтэзу фасфарарганічных баявых атрутных рэчываў: [[табун (хімічная зброя)|табуну]] або [[дыізапрапілфтарфасфат]]у&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 1|старонкі = 271, 288}}&lt;/ref&gt;; [[манаэтаналамін]] і [[мэтыльцэлазальв]] ужываюцца для [[дэгазацыя|дэгазацыі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = Франке З., Франц П., Варнке В.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем., под редакцией акад. И.&amp;nbsp;Л. Кнунянца и д-ра хим. наук Р.&amp;nbsp;Н. Стерлина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 2|старонкі = 317}}&lt;/ref&gt;).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Спірты|Міляшкевіч Я. Г.|115}}
* {{кніга|аўтар=Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак=Petrochemical processes 2. Major Oxygenated, Chlorinated and Nitrated Derivatives|месца=Paris|выдавецтва=Editions Technip|год=1989|том=2|нумар=2nd ed|isbn=2-7108-0563-4|ref=ChauvelLefebvre}}
* {{кніга|аўтар=Chenier Ph. J.|спасылка=https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|загаловак=Survey of Industrial Chemistry|месца=New York|выдавецтва=Kluwer Academic / Plenum Publishers|год=2002|нумар=Third Edition|isbn=0-306-47246-5|ref=Chenier}}
* {{кніга|аўтар=Speight J. G.|спасылка=https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|загаловак=Chemical Process and Design Handbook|выдавецтва=McGraw-Hill|год=2002|старонак=2.251|isbn=0-07-137433-7|ref=Speight}}
* {{кніга|аўтар=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|загаловак=Органическая химия|выданьне=3-е изд.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=2|isbn=978-5-94774-614-9|ref=Реутов}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Этаноль] на The Periodic Table of Videos{{ref-en}}.
* [https://www.britannica.com/science/alcohol Алькаголь]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}.
* [https://web.archive.org/web/20200920121325/https://sites.duke.edu/apep/module-1-gender-matters/content/content-what-is-alcohol/ Што такое алькаголь?]. Duke University{{ref-en}}.
* [https://study.com/academy/lesson/alcohol-in-chemistry-types-uses-formula.html Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула]. Study.com{{ref-en}}.
* [https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Supplemental_Modules_(Organic_Chemistry)/Alcohols Алькаголі]. LibreTexts{{ref-en}}.

[[Катэгорыя:Сьпірты| ]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>osd6t9s7bunsl6zrcvw1thk8ihrgt9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пагоня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2929</id>
    <revision>
      <id>2697634</id>
      <parentid>2697143</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Франак Радзівіл</username>
        <id>96369</id>
      </contributor>
      <origin>2697634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134044" sha1="2addwpzhii3gifea5td75c9i53xxv5n" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Пагоня (неадназначнасьць)}}
{{Іншыя значэньні|Герб БНР}}
{{Іншыя значэньні|Герб Беларусі}}
{{Герб
 |назва              = Пагоня
 |лацінка            = Pahonia
 |арыгінал           = 
 |варыянты_назвы     = 
 |выява              = Coat of Arms of Belarus (1991).svg
 |памер_выявы        = 
 |подпіс_выявы       = Герб Пагоня ўзору 1991 году
 |выява2             = 
 |памер_выявы2       = 
 |подпіс_выявы2      = 
 |вэрсіі             = 
 |першыя_згадкі      = XIII ст.
 |дата_прыняцьця     = XIV ст.&lt;br&gt;1918 г.&lt;br&gt;19 верасьня 1991 г.
 |носьбіт            = 
 |роды               = 
 |кляйнод            = 
 |начэльле           = 
 |прылбіца           = 
 |карона             = 
 |тарча              = 
 |пахолак            = 
 |ордэн              = 
 |пастамэнт          = 
 |дэвіз              = 
 |іншыя              = 
 |выкарыстаньне      = [[Вялікае Княства Літоўскае]] &lt;br&gt; [[Беларуская Народная Рэспубліка]] &lt;br&gt; [[Рэспубліка Беларусь]]
 |аўтар              = 
}}

'''Паго́ня''' — герб [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;Salanda-2005&quot;&gt;[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Пагоня // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 382.&lt;/ref&gt;, які атрымаў статус дзяржаўнага ў час княжаньня [[Вітаўт Вялікі|Вітаўта Вялікага]]{{Зноска|Nasievič|28 сакавіка 1995|Насевіч|старонкі = }}. Традыцыйны [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] [[беларусы|беларусаў]], што ўвасабляе ідэю абароны Бацькаўшчыны&lt;ref name=&quot;ehb-391&quot;&gt;[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 31.&lt;/ref&gt;. Дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Гэта выява ўзброенага вершніка на белым кані на чырвонай [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]. Вершнік трымае ў паднятай правай руцэ меч, у левай — белую, чырвоную альбо сінюю [[Тарча (дасьпехі)|тарчу]] з залатым [[Крыж#Патрыяршы|шасьціканцовым крыжам]]. Зь левага боку ў вершніка ножны мяча, з-пад сядла зьвісае трохканцовая вупраж. З асноўных колераў Пагоні — нацыянальных колераў беларусаў — утвараецца [[Бел-чырвона-белы сьцяг|беларускі нацыянальны бел-чырвона-белы сьцяг]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 342, 346.&lt;/ref&gt;.

14 траўня 2007 году [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|афіцыйны ўрад Беларусі]] надаў гербу Пагоні [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|статус нематэрыяльнай гістарычна-культурнай каштоўнасьці]]&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14 траўня 2007| url = https://pravo.by/document/?guid=3961&amp;p0=C20700578| копія = https://web.archive.org/web/20210208214246/https://pravo.by/document/?guid=3961&amp;p0=C20700578| дата копіі = 8 лютага 2021| загаловак = Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 14 траўня 2007 г. № 578 «Аб статусе гісторыка-культурных каштоўнасцей»| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусі| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. З 10 красавіка 1990 году варыянт Пагоні («[[Герб Летувы|Віціс]]») — дзяржаўны герб [[Летува|Летувы]].

== Паходжаньне ==
{{Галерэя
|Назва            = Вытокі Пагоні
|Памер            = 165
|Пазыцыя          = right
|Файл:Bogislaw-I-Duke-of-Pomerania.png|Пячаць [[Багуслаў I|Багуслава I]], князя [[Люцічы|люцічаў]], 1170 г.
|Файл:Nicholas_I_Lord_of_Mecklenburg.png|Пячаць {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай I (князь Мэкленбурга)|Мікалая I|ru|Николай I (князь Мекленбурга)}}, валадара [[бодрычы|бодрычаў]], 1189 г.
|Файл:Seal Kazimierz opolski 1226.svg|Пячаць {{Артыкул у іншым разьдзеле|Казімер I Апольскі|Казімера I Апольскага|uk|Казимир I Опольський}}, 1226 г.
|Файл:Seal of Alexander Nevsky 1236 Avers2.svg|Пячаць [[Аляксандар Неўскі|Аляксандра Неўскага]]. Асабовы бок, па 1236 г. 
|Файл:Печать Дмитрия-Донского 2 Reverse.svg|Пячаць [[Дзьмітры Данскі|Дзьмітрыя Данскога]], XIV ст.
|Файл:Печать Наримунта (Глеба) Полоцкого, 1330.svg|Пячаць [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонта]], [[Полацкае княства|князя полацкага]], 1338 г.
|Файл:Lob Печать Лугвена Ольгердовича.svg|Пячаць [[Лугвен]]а, 1395 г.
|Файл:Lob Погоня Сигизмунда Кейстутовича.svg|Коньнік зь пячаці вялікага князя [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]], 1432 г.
}}

На ўзьнікненьне гербу Пагоні і замацаваньне яго на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўплывала некалькі чыньнікаў, кожны зь якіх паасобку ня быў вызначальным&lt;ref&gt;{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 98.&lt;/ref&gt;:

[[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|міні|180пкс|Пагоня XV ст. з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]{{Заўвага|адна з найстаражытнейшых выяваў, найбольш выразны і каштоўны выяўленчы аўтэнтык эпохі&lt;ref name=&quot;Tryhubovic&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Трыгубовіч В.|загаловак = Сьцяг і герб|арыгінал = |спасылка = http://pahonia-plakat.narod.ru/stvarennie_suczasnaj_pahoni.htm|архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210128054605/http://pahonia-plakat.narod.ru/stvarennie_suczasnaj_pahoni.htm|аўтар выданьня = |выданьне = Мастацтва|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1992|выпуск = |том = |нумар = 8|старонкі = |isbn = }}&lt;/ref&gt;}}]]

* Пэўныя ўплывы агульнаэўрапейскай геральдычнай традыцыі адлюстраваньня князя-водцы на пячацях фэўдальных герархаў ([[Польшча]], [[Чэхія]]&lt;ref&gt;Хорошкевич А. Л. «Конные печати» Александра Невского и традиции средневековой сфрагистики // Князь Александр Невский и его эпоха. — С-Пб., 1995.&lt;/ref&gt;, рыцарскі ордэн [[тампліеры|тампліераў]], конныя пячаці [[Ноўгарад|наўгародзкага]] князя [[Аляксандар Неўскі|Аляксандра Неўскага]] ды іншае)
* Атаясамленьне гербу Пагоні з постацьцю абаронцы Айчыны і адлюстраваньне жыцьця тагачасных насельнікаў краю, што знаходзіліся пад заўсёднай ваеннай пагрозай.
* Уплыў грэцка-хрысьціянскіх культаў — сьвятых Дзімітрыя Салунскага і [[Сьвяты Юры|Юрыя Пераможцы]], адаптацыя апошніх да мясцовай традыцыі і фармаваньне культу ўласных заступнікаў.
* Спалучэньне і пэрсанафікацыя ў гербе постацяў сьвятых Барыса і Глеба з блізкага мінулага і паганскага [[Ярыла|Ярылы]] з больш глыбокіх пластоў.

Паводле [[Міхась Ткачоў|Міхася Ткачова]], паходжаньне гербу Пагоні сягае ўглыб стагодзьдзяў і мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места&lt;ref name=&quot;ehb-391&quot;/&gt;. 

[[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|Вялікі князь літоўскі]] [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году засьведчыў тагачасную назву [[Паспалітае рушэньне|паспалітага рушэньня]] ў мове народу [[Літва|Літвы]] — [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]]&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—78.&lt;/ref&gt;:
{{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае паспалітае рушэньне дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''.
{{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}}

Галоўнай прычынай трывалага існаваньня і замацаваньня на землях сучаснай Беларусі старажытнай традыцыі народнай пагоні сталі шматлікія войны, распачатыя пераважна суседнімі народамі і княствамі і абумоўленыя геастратэгічным разьмяшчэньнем [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] на скрыжаваньні найважнейшых гандлёвых шляхоў. Ідэя абароны Бацькаўшчыны стала дзяржаваўтваральнай для жыхароў Вялікага Княства Літоўскага і пад уплывам эўрапейскай геральдыкі і рыцарскіх традыцыяў увасобілася ў дзяржаўны сымбаль — герб Пагоню&lt;ref name=&quot;ehb-392&quot;&gt;[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 392.&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery caption=&quot;Пагоня на княскіх пячацях&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Alaksandar Karyjatavič, Pahonia. Аляксандар Карыятавіч, Пагоня (K. Kielisiński, 1375, 1841).jpg|[[Аляксандар Карыятавіч]], 1375 г.
Vitaŭt-Pahonia. Вітаўт-Пагоня (1385).jpg|[[Вітаўт|Вітаўт Вялікі]], 1385 г.
Karybut, Pahonia. Карыбут, Пагоня.jpg|[[Карыбут|Карыбут Альгердавіч]], да 1404 г.
Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (K. Kielisiński, 1426, 1841).jpg|Вітаўт Вялікі, 1426 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Žygimont Kiejstutavič, Pahonia. Жыгімонт Кейстутавіч, Пагоня (K. Kielisiński, 1432, 1841).jpg|[[Жыгімонт Кейстутавіч]], да 1440 г.
Alaksandar, Pahonia. Аляксандар, Пагоня (K. Kielisiński, 1501, 1841).jpg|[[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар Ягайлавіч]], {{nowrap|1501 г.}}
Žygimont Stary, Pahonia. Жыгімонт Стары, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|[[Жыгімонт Стары]]
Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня (K. Kielisiński, 1539, 1841).jpg|[[Жыгімонт Аўгуст]], 1539 г.
&lt;/gallery&gt;

== Назва ==
[[Файл:Pahonia. Пагоня (1614).jpg|міні|180пкс|Пагоня зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]] выданьня 1614 г.&lt;ref&gt;{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 106.&lt;/ref&gt;]]

Беларуская назва ''Пагоня'' замацавалася за гербам у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, што стала вынікам асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|4—5}}&lt;ref name=&quot;Salanda-2005&quot;/&gt;.

[[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|180пкс|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых краінаў) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]]

Пад гэтай назвай герб апісвалі і тлумачылі ў [[старабеларуская мова|літоўскіх (беларускіх)]] летапісах першае паловы XVI стагодзьдзя: «''…у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы „пагоня“…''». Назвай ''Пагоня'' карыстаўся і апошні з [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]] — кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]]. У 1562 годзе ён загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''»&lt;ref name=&quot;Salanda-2005&quot;/&gt;. Урэшце, дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|5}} і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.&lt;/ref&gt; гадоў{{Заўвага|Назва дзяржаўнага гербу шырока бытавала і ў іншых афіцыйных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага, напрыклад, у інструкцыі [[Пасол соймавы|паслам]] на [[Павятовы соймік|соймік]] [[Мельнік|Мельніцкага]] павету 1566 году: «''і [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугаў]] кождага [[павет|павету]] пад гербам звыклым Вялікага Княства Літоўскага Пагонею надаваці рачыў''»&lt;ref&gt;Литовская метрика. Отд. 1—2, ч. 3, т. 1. — Юрьев, 1914. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=F7sKAAAAIAAJ&amp;q=%D0%9F%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%8E#v=snippet&amp;q=%D0%9F%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%8E&amp;f=false С. 879].&lt;/ref&gt;}}. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове — [[Ліцьвін#Славянская літоўская мова|мове ліцьвінаў]] ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})&lt;ref&gt;Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=mNMMAAAAYAAJ&amp;q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&amp;q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&amp;f=false S. 80].&lt;/ref&gt;. 

Як адзначае [[Аляксей Шаланда]], афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|5}}.

== Выгляд ==
[[Файл:Grunwald Pogoń czerwona.svg|значак|180пкс|Рэканструкцыя выгляду харугвы часоў [[Бітва пад Грунвальдам|бітвы пад Грунвальдам]]]]

Клясычны выгляд гербу Пагоні — гэта выява ўзброенага вершніка на белым кані на чырвонай [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]. Вершнік трымае ў паднятай правай руцэ меч, у левай — белую, чырвоную альбо сінюю [[Тарча (дасьпехі)|тарчу]] з залатым [[Крыж#Патрыяршы|шасьціканцовым крыжам]]. Зь левага боку ў вершніка ножны мяча, з-пад сядла зьвісае трохканцовая вупраж (у розныя часы яна мяняла свой колер зь сіняга да залаціста-жоўтага&lt;ref name=&quot;Razauskas&quot;&gt;{{Кніга
|аўтар          = Разаўскас Д.
|частка         = Белы Вершнік з узнятым мячом на чырвоным фоне. Сімволіка герба Вялікага княства Літоўскага
|загаловак      = DRUVIS. Almanach Centru etnakasmalohiji «Kryuja». № 2
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = Пад. рэд. Тодара Кашкурэвіча
|выданьне       = 
|месца          = Менск
|выдавецтва     = 
|год            = 2008
|том            = 
|старонкі       = 137
|старонак       = 242
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 299
}}&lt;/ref&gt;).

Асноўныя колеры Пагоні — [[Белы колер|белы]] і [[чырвоны колер|чырвоны]] — нацыянальныя колеры [[беларусы|беларусаў]], здабытак беларускай матэрыяльнай і духоўнай культуры&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Снежана Инанец.| прозьвішча = Инанец| імя = Снежана| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 11 лістапада 2020| url = https://news.tut.by/society/707492.html| копія = https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html| дата копіі = 16 студзеня 2021| загаловак = Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»| фармат = | назва праекту = Общество| выдавец = [[TUT.BY]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. З гэтых колераў нацыянальнага гербу, паводле правілаў [[геральдыка|геральдыкі]] і [[вэксілялёгія|вэксілялёгіі]], утварыўся беларускі нацыянальны [[бел-чырвона-белы сьцяг]]&lt;ref name=&quot;ehb393&quot;/&gt;.

Кампазыцыя гербу не была аднолькавай: сьпярша вершнік глядзеў у левы (геральдычны) бок, але ад першае паловы XV стагодзьдзя, паводле правілаў эўрапейскай геральдыкі, ён павярнуўся ў правы бок. За часамі Вітаўта пашыралася выява на тарчы вершніка гербу [[Калюмны|Калюмнаў]]{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|4}}. Першая выява Пагоні з шасьціканцовым [[крыж]]ам, ідэнтычным [[Крыж Эўфрасіньні Полацкай|крыжу Эўфрасіньні Полацкай]] — сьвятыні [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] — зьявілася на гербавай тарчы надмагільля вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Ягайла|Ягайлы]]&lt;ref name=&quot;ehb-392&quot;/&gt;. Хоць пра вытокі гэтага крыжа (так званага «патрыяршага») і выказваліся вельмі супярэчлівыя думкі{{Заўвага|Напрыклад, беларускі геральдыст [[Аляксей Шаланда]] лічыць яго асабістым гербам Ягайлы пад назвай «[[Бойча]]»}}{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|4}}, ён адназначна мае хрысьціянскае (бізантыйскае) паходжаньне. Тым часам тлумачэньне крыжа з Пагоні як сымбалю паганскага бога [[Ярыла|Ярылы]] трэба прызнаць ня толькі бяздовадным, але і ў існасьці немагчымым{{Зноска|Nasievič|28 сакавіка 1995|Насевіч|старонкі = }}.

Увогуле, існавалі пяць варыянтаў&lt;ref name=&quot;citou&quot;&gt;{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 144.&lt;/ref&gt; сярэднявечнай Пагоні:
# Клясычная — у чырвоным полі збройны рыцар на белым кані, дзясьніцаю ўздымае голы меч над галавой, на левым плячы тарчу з падвойным залатым крыжам. Конь накрыты трохканцовай гунькаю. На найбольш старажытных каляровых малюнках конская зброя і тарча рыцара — блакітныя.
# Такі ж яздок, але ва ўзьдзетай руцэ дзіда, якую ён рыхтуецца кінуць у ворага.
# Голы (без засьцерагальнага ўзбраеньня) яздок на кані безь сядла, уздымае над галавою меч. Іканаграфія такога варыянту не сустракаецца, але вядомая падобная вэрсія XVII ст. Маскоўскага гербу.
# Малая Пагоня: на тарчы толькі асноўная дэталь гербу — збройная рука з голым мячом. Колер поля чырвоны або залаты. Існуе дзьве адметныя вэрсіі Малой Пагоні.
# Татарская Пагоня: у зялёным полі яздок, які адстрэльваецца з лука ў сваіх сьцігачоў.

Сучасная эталённая выява Пагоні, распрацаваная ў 1991 годзе адмысловай Камісіяй [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнту Беларусі]], мае пэўныя адметнасьці. Найперш гэта белая тарча з залатым рознаканцовым «патрыяршым» крыжам. Такі няроўнаканцовы крыж паходзіць зь некалькіх гістарычных выяваў гербу (у тым ліку часоў [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітвы]] — пэрыяду росквіту Вялікага Княства Літоўскага) і асацыюецца з вобразам [[Эўфрасіньня Полацкая|Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай]], нябёснай заступніцы Беларусі. Прытым зьмяшчэньне залатога на белым (мэталу на мэтале, а ня як звычайна, мэталу на эмалі), згодна з правіламі геральдыкі, ёсьць вынятковым і мусіць падкрэсьліваць асаблівую важнасьць гэтага сымбалю&lt;ref name=&quot;Tryhubovic&quot;/&gt;. Як зазначае кіраўнік камісіі з распрацоўваньня эталёну дзяржаўнага гербу Беларусі гісторык [[Алег Трусаў]], у старажытных апісаньнях Пагоні ўжываліся толькі два колеры: белы конь і вершнік на чырвоным фоне. Тым часам пра колер тарчы ў старажытных хроніках нічога не гаворыцца. Такім парадкам, камісія пастанавіла зьмясьціць выяву залатога шасціканцовага крыжа на срэбнай (белай) тарчы — як дзеля захаваньня каляровай еднасьці гербу, так і дзеля адпаведнасьці гістарычным крыніцам&lt;ref&gt;[[Алег Трусаў|Трусаў А.]] Лунай, наш сцяг, ляці, Пагоня! // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 21—22.&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery caption=&quot;Варыянты Пагоні часоў Вялікага Княства Літоўскага&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Seal of duke Skirgaila -1386.svg|Зь дзідай і рознаканцовым крыжам на тарчы. [[Скіргайла Альгердавіч|Скіргайла]]&lt;ref&gt;[[Юры Бохан|Бохан Ю. Н.]], [[Сьцяпан Цемушаў|Темушев С. Н.]] История Беларуси» 6-й класс. Ч. 2. — Минск: Изд. центр [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|БГУ]], 2016. [https://www.sb.by/upload/iblock/baa/baa1c03ad6fdf4aeee7854a338c0551e.jpg С. 38].&lt;/ref&gt;, 1386 г.
Codex Bergshammar - GDL 2.png|З [[Калюмны|Калюмнамі]] на [[Тарча (дасьпехі)|тарчы]]. Codex Bergshammar, 1440 г.
Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (XV).jpg|Зь дзідай і рознаканцовым крыжам на тарчы. Armorial Lyncenich, XV ст.
Pahonia. Пагоня (1544-72).jpg|Бяз тарчы. Касмаграфія {{nowrap|С. Мюнстэра}}, 1544 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, Pahonia. Статут Вялікага Княства Літоўскага, Пагоня (1588).jpg|[[Трэці статут ВКЛ|Трэці Літоўскі Статут]], 1588 г.
Pahonia. Пагоня (1780-89).jpg|Дзяржаўны герб ВКЛ, {{nowrap|1780-я гг.}} 
Pahonia. Пагоня (1764-92).jpg|Вайсковая харугва ВКЛ, 1764—1792 гг.
Pahonia. Пагоня (1794).jpg|Вайсковая харугва ВКЛ з рознаканцовым крыжам на тарчы, 1794 г.
&lt;/gallery&gt;

== Гісторыя ==
[[Файл:Pahonia. Пагоня (1575).jpg|міні|180пкс|Пагоня з гербоўніка Эразма Комніна 1575 г.]]

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Герб Пагоня склаўся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] — у дзяржаве, дзе сфармавалася [[беларусы|беларуская народнасьць]] і дзе старажытная беларуская культура перажывала ўздым і росквіт{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|4}}. Першы пісьмовы ўпамін пра герб Пагоню сустракаецца ў [[старабеларуская мова|літоўскіх (беларускіх)]] летапісах пад 1278 годам у зьвязку з князем [[Нарымонт]]ам (якога можна атаясаміць з братам або сынам вялікага князя літоўскага [[Трайдзень|Трайдзеня]]):
{{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хроніка Літоўская і Жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}}

[[Файл:Pahonia. Пагоня (1672) (2).jpg|180пкс|значак|Герб ВКЛ з Маскоўскага тытулярніка 1672 г.]]
[[Густынскі летапіс]] кажа пра ўзьнікненьне гербу Пагоні за часамі вялікага князя літоўскага [[Віцень|Віценя]] (1294—1316)&lt;ref&gt;[[Анатоль Цітоў|Цітоў А.]] Пагоня // {{Літаратура/ЭГБ|5к}} С. 366.&lt;/ref&gt;:
{{Цытата|Віцень нача княжыці над Літвою, ізмысьлі сабе герб і ўсяму княству Літоўскаму пячаць: рыцар збройны на кане зь мечам, ежа ныне нарычуць '''Пагоня'''.|[[Густынскі летапіс]]{{Заўвага|Густынская летопись // [[ПСРЛ]]. Т. 40. — СПб., 2003.}}}}

Пагоня ўпершыню зьяўляецца{{Зноска|Юргенсон|2003|Юргенсон|старонкі = }} на пячаці «караля Літвы і Русі» [[Гедзімін]]а (1316—1341){{Зноска|Šałanda|2001|Шаланда|старонкі = }}. Выява гербу крыху адрозьнівалася ад звычайнай: коньнік трымае ў руцэ дзіду, а ня меч. Гэтая пячаць захоўваецца цяпер у гістарычным музэі [[Вільня|Вільні]]. Таксама выява Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя [[Нарымонт|Глеба (Нарымонта)]], датаванай 1330 годам&lt;ref name=&quot;ehb-392&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;citou-2010-99&quot;&gt;{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 99.&lt;/ref&gt;. Была Пагоня і на пячаці вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а, якой ён змацаваў дамову з польскім каралём Казімерам 1366 году (вакол Пагоні — [[старабеларуская мова|рускі]] надпіс)&lt;ref&gt;Gumowski M. Pieczecie Ksiazat Litewskich // Ateneum Wilenskie. R. VII, Z. 3—4, 1930. S. 709—710.&lt;/ref&gt;. На гэтым этапе гербавая пячаць вершніка ўвасабляла сабой сувэрэннага валадара — князя і магла мець пэўныя адрозныя элемэнты: апроч зазначанай вышэй дзіды замест мяча, [[цмок]]а пад капытамі каня і брак [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|4}}.

[[Файл:Pahonia. Пагоня (1720).jpg|міні|180пкс|Дзяржаўны герб ВКЛ. [[Картуш]], 1720-я гг.]]
У XIV стагодзьдзі выява вершніка разьмясьцілася на тарчы і пачала выкарыстоўвацца як герб на пячацях [[Ягайла|Ягайлы]] (1386 і 1387) і [[Вітаўт]]а (1401). Адылі Пагоня стала дзяржаўным гербам Вялікага Княства Літоўскага. У канцы XIV ст. Пагоня таксама ўжывалася як сымбаль [[пінск]]іх і [[Друцак (горад)|друцкіх]] князёў. Апроч таго, як дынастычны герб яна выкарыстоўвалася княскімі родамі, якія выводзілі сябе ад Гедзіміна ([[Гедзімінавічы|Гедзімінавічамі]]): [[Алелькавічы|Алелькавічамі]], [[Бельскія (род)|Бельскімі]], [[Карэцкія|Карэцкімі]], [[Сангушкі|Сангушкамі]], [[Чартарыйскія|Чартарыйскімі]] ды іншымі&lt;ref name=&quot;Salanda-2005&quot;/&gt;. Увогуле, пераход дынастычнага гербу Пагоні ў новую якасьць зямельнага і дзяржаўнага гербу абумовіла повязь сымбалю з умовамі жыцьця і традыцыямі мясцовых жыхароў. Гэта выявілася адрозьненьнем ад захоўнеэўрапейскага гербу «Рыцар на кані», які пашырыўся ў XI—XIII стагодзьдзях і застаўся толькі сымбалем прыналежнасьці ўладальніка пэўнай пячаці да вяршыняў фэўдальнай герархіі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 93.&lt;/ref&gt;.

Згодна з Статутамі Вялікага Княства Літоўскага, усе [[места|месты]] і [[мястэчка|мястэчкі]] Літвы мусілі мець пячаць з Пагоняй, якой змацоўваліся гаспадарскія (вялікакняжацкія) позвы да абывацеляў (на [[Жамойць]] гэта правіла не пашыралася). Ніякія іншыя дакумэнты, апрача вялікакняскіх позваў, не маглі змацоўвацца пячацьцю з Пагоняй:
{{Цытата|Тэж мы, гаспадар, даем пад гербам таго паньства нашага, вялікага княства літоўскага, «'''Пагонею'''» пячаць да кождага павету, на каторай ёсьць напісані окала гербу імя таго павету. А тую пячаць пісар земскі прысяжны ў сябе сам, а ня хто іншы, хаваці маець, катораю пячацьцю і пад тытулам нашым позвы маюць быці пячатаваны і выдаваны. А іныя нікаторыя лісты, выпісы і сазнаньня, кромя толька самых позваў, тою пячацьцю ня маець быць пячатаваны.|РАЗЬДЗЕЛ 4, АРТЫКУЛ 12 // [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году]]}}

У XV—XVIII стагодзьдзях Пагоню зьмяшчалі на брамах беларускіх местаў і замкаў&lt;ref name=&quot;ehb-392&quot;/&gt;. Гэта знайшло адлюстраваньне ў мескай геральдыцы — сярод іншага, на [[Герб Магілёва|гербе Магілёва]].

Розныя вэрсіі Пагоні сталіся гербамі ваяводзтваў Вялікага Княства Літоўскага — [[Віленскае ваяводзтва|Віленскага]], [[Менскае ваяводзтва|Менскага]], [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскага]], [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкага]], [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага]], [[Полацкае ваяводзтва|Полацкага]] ды іншых (апроч [[Жамойць|Жамойці]]). Прытым выявы Пагоні прыпадаюць толькі на [[этнічная тэрыторыя|этнічную тэрыторыю]] [[беларусы|беларусаў]], усе суседнія землі маюць іншыя гербы&lt;ref&gt;{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 25—26.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 100.&lt;/ref&gt;.

Пра ўспрыманьне гербу Пагоні сваім сымбалем ня толькі [[шляхта|шляхтай]] і [[Мяшчане|мяшчанамі]], але і [[Ліцьвіны|літоўскімі (беларускімі)]] сялянамі сьведчыць [[Бел-чырвона-белы сьцяг|выкананы ў чырвона-белых колерах]] народны партызанскі сьцяг (харугва) [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|змагароў з маскоўскімі акупантамі]] («шышоў») з-пад [[Барысаў|Барысава]], які зьмяшчае элемэнты гербу Пагоні — «руку з палашом»&lt;ref&gt;Бел-чырвона-белы. Сцяг. Нацыя. Ідэнтычнасць. — Warszawa, 2024. С. 58—59.&lt;/ref&gt;.

Зь мінімальнымі стылістычнымі зьменамі Пагоня была дзяржаўным гербам Вялікага Княства Літоўскага і часткай гербу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітае]] да 1795 году, калі ў выніку падзелаў Рэчы Паспалітай тэрыторыю Беларусі [[Анэксія|анэксавала]] [[Расейская імпэрыя|Расейская імпэрыя]]. Такім парадкам, больш за 500 гадоў усе этнічна беларускія землі жылі «пад знакам Пагоні», а продкі сучасных беларусаў проста ня ведалі іншай дзяржаўнай эмблемы{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}.

&lt;gallery caption=&quot;Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|ваяводзтваў Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]]
Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]]
Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]]
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]]
Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]]
Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]]
Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]]
&lt;/gallery&gt;

=== Пад уладай Расейскай імпэрыі ===
[[Файл:Pahonia. Пагоня (1776-83).jpg|180пкс|міні|Ротны сьцяг Беларускай гусарскай харугвы]]
Яшчэ па [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|захопе ўсходняй часткі Вялікага Княства Літоўскага]] (1772 год) улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] пастанавілі стварыць Палявы гусарскі беларускі полк. У 1775 годзе яго ўкамлектавалі выхадцамі зь [[Беларуская губэрня|Беларускай губэрні]]. Гэты полк атрымаў у наступным годзе ўласны штандар з гербам, дзе тарча падзялялася на два полі: у горным, залатым, выява чорнага двухгаловага арла, а ў ''«дольнай чырвонай частцы выява Літоўскага ўзброенага ездака на белым кані з узьдзетай шабляй»''. Прыкладна ў той жа час (1870-я гады) утварыўся і Полацкі Мушкетэрскі полк. Ён атрымаў у якасьці гербу на баявы сьцяг расьсечаную тарчу: у правым залатым полі выява паловы чорнага расейскага арла, у левай, чырвонай, — Пагоня. Згодна з указам ад 19 верасьня 1827 году Пагоняй упрыгожваліся сьцягі лейб-гвардыі Гарадзенскага гусарскага палку&lt;ref&gt;[[Анатоль Цітоў|Цітоў А.]] Пагоня // {{Літаратура/ЭГБ|5к}} С. 368.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Połacak-Viciebsk, Pahonia. Полацак-Віцебск, Пагоня (1857).png|міні|180пкс|«Беларуская» частка ([[Полацак]], [[Віцебск]], [[Амсьціслаў]]) вялікага гербу [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], 1857 г.]]
Герб «Пагоня» знайшоў сваё адлюстраваньне ня толькі на штандарах вайсковых частак, што фармаваліся з ураджэнцаў Беларусі, але і на гербах «беларускіх» ([[Полацкае намесьніцтва]], [[Магілёўскае намесьніцтва]], [[Віцебская губэрня]]) і «літоўскіх» ([[Гарадзенская губэрня]] і [[Віленская губэрня]]) адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Расейскай імпэрыі. Апроч таго, колішні агульнадзяржаўны сымбаль увайшоў у склад гербаў усходніх [[беларусы|беларускіх]] местаў ([[Віцебск]], [[Вяліж]], [[Гарадок]], [[Дзьвінск]], [[Дрыса]], [[Лепель]], [[Магілёў]], [[Невель]], [[Полацак]], [[Себеж]], [[Сураж]], [[Чэрыкаў]]). У кожным з нададзеных расейскімі ўладамі гербаў тарча падзялялася на дзьве часткі: у горнай, паводле геральдычных паняцьцях «панаванай», разьмяшчаўся [[Герб Расеі|двухгаловы арол]], а ў дольнай, «падпарадкаванай» — Пагоня. У канцы 1850-х гадоў Пагоню зьмясьцілі на Вялікім дзяржаўным гербе Расейскай імпэрыі як сымбаль колішніх зямель Вялікага Княства Літоўскага. Увогуле, адлюстраваньне старажытнай Пагоні на беларускіх губэрнскіх, павятовых, мескіх і вайсковых гербах Расейскай імпэрыі канстатавала асэнсаваньне суседнімі народамі тоеснасьці паняцьцяў: геаграфічна-этнічнага — Беларусь, і геральдычнага — Пагоня&lt;ref&gt;{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 38.&lt;/ref&gt;.

Яшчэ ў 1812 годзе ў адноўленым францускім імпэратарам [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] Вялікім Княстве Літоўскім гербам Пагоняй карысталася мясцовая адміністрацыя. У час [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] ён выкарыстоўваўся паўстанцамі з колішняга ВКЛ у якасьці сымбалю змаганьня за аднаўленьне страчанай дзяржаўнасьці{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|6}}. У час [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863—1864 гадоў]] герб Пагоня ў спалучэньні з польскім «Арлом Белым» стаў сымбалем нацыянальна-вызвольнага змаганьня за дэмакратычную перабудову грамадзтва. Кіраўнік здушэньнем паўстаньня [[Мураўёў-вешальнік]] аддаў распараджэньне аб забароне нашэньня жалобных і рэвалюцыйных знакаў — чорных шапак зь белымі султанамі, спражак з аб’яднаным гербам Польшчы і Літвы.

Такім парадкам, герб Пагоня ў XIX стагодзьдзі з аднаго боку быў афіцыйным сымбалем, а зь іншага — неафіцыйным, рэвалюцыйна-дэмакратычным&lt;ref&gt;[[Анатоль Цітоў|Цітоў А.]] Пагоня // {{Літаратура/БелЭн|11к}} С. 479.&lt;/ref&gt;. Але ўва ўсіх выпадках ён атаясамліваўся з канкрэтнай тэрыторыяй — тэрыторыяй сучаснай Беларусі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 36.&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery caption=&quot;Гербы [[:Шаблён:Губэрні Расейскай імпэрыі на беларускіх землях|«беларускіх» і «літоўскіх» губэрняў і намесьніцтваў Расейскай імпэрыі]]&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1807).jpg|[[Віленская губэрня]], 1807 г.
Coat of arms of Vilna Governorate 1878.svg|Віленская губэрня, 1878 г.
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1800).jpg|[[Віцебская губэрня]], 1800 г.
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1840).jpg|Віцебская губэрня, 1840 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Coat of arms of Vitebsk Governorate 1856.svg|Віцебская губэрня, 1856 г.
Horadnia, Pahonia. Горадня, Пагоня (1802).jpg|[[Гарадзенская губэрня]], да 1845 г.
Mogilev COA (Mogilev Governorate) (1781).png|[[Магілёўская губэрня]], 1781—1796 і 1802—1878 гг.
Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1781).png|[[Полацкае намесьніцтва]], 1781—1796 гг.
&lt;/gallery&gt;

=== Найноўшы час ===
[[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Дзяржаўны [[герб БНР]] і гербы беларускіх ваяводзтваў, 1918 г.]]
У пачатку XX стагодзьдзя герб Пагоня актыўна выкарыстоўваўся [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускім нацыянальным рухам]]. Ідэю вяртаньня да гістарычна дзяржаўнага сымбалю ў паэтычнай форме выказаў [[Максім Багдановіч]], які ўвосень 1916 году напісаў верш «[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]»:
{{Цытата|&lt;poem&gt;Толькі ў сэрцы трывожным пачую
За краіну радзімую жах,
Успомню [[Вострая брама|Вострую Браму]] сьвятую
І ваякаў на грозных канях.

У белай пене праносяцца коні,
Рвуцца, мкнуцца і цяжка хрыпяць,
Старадаўняй Літоўскай Пагоні
Не разьбіць, не спыніць, не стрымаць!&lt;/poem&gt;}}

[[Файл:Udzielniki Biełaruskaj kanferencyi 1918 hodu.jpg|значак|Удзельнікі [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларускай канфэрэнцыі 1918 году]]]]
У гэты ж час зьявіўся эскіз беларускага нацыянальнага [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белага сьцяга]], створаны [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі|Клаўдзіем Дуж-Душэўскім]]{{Зноска|Łatyšonak|2009|Латышонак|303—306}}, які прытрымліваўся геральдычнага прынцыпу пераносу колераў гербу на сьцяг і засьведчыў повязь бел-чырвона-белага сьцяга з Пагоняй: «''Беларусы ''[даўней]'' лічылі сваім дзяржаўным сьцягам белую Пагоню на чырвоным полі''»&lt;ref&gt;Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах / Укл. А. Гесь, У. Ляхоўскі, У. Міхнюк. — Менск: Энцыклапедыкс, 2001. С. 272.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Słucak, Pahonia. Слуцак, Пагоня (1921).jpg|значак|Сьцяг [[Слуцкі збройны чын|Першага Слуцкага палку стральцоў БНР]], 1920 г.]]
7 сьнежня 1917 году ў [[Менск]]у пад бел-чырвона-белымі сьцягамі&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Ляшко М.| прозьвішча = Ляшко| імя = М.| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 11 сьнежня 2017| url = https://nn.by/?c=ar&amp;i=201664| копія = https://web.archive.org/web/20200505012642/https://nn.by/?c=ar&amp;i=201664| дата копіі = 5 траўня 2020| загаловак = На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша Ніва]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; і гербам Пагоняй распачаў сваю працу [[Першы Ўсебеларускі зьезд]] — найважнейшы дзяржаватворчы форум ў найноўшай гісторыі Беларусі, у час якога 1872 дэлегаты ад усіх беларускіх земляў выказаліся за пільную патрэбу вольнага дзяржаўнага самавызначэньня краіны{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}. Паводле ўспамінаў [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]], ''«Адкрыцьцё Першага Ўсебеларускага кангрэсу было дужа ўрачыстае. Пры дзьвярах будынка стаяла варта Першага Менскага беларускага палку, сцэна была ўпрыгожана нацыянальнымі сьцягамі і гербам Пагоняй»''&lt;ref name=&quot;50 faktau&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.svaboda.org/content/article/25155772.html| загаловак = 50 фактаў за бел-чырвона-белы сьцяг| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата = 16 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Diplomatic mission of BNR.jpg|значак|Шыльда [[Вайскова-дыпляматычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпляматычнай місіі БНР]], 1921 г.]]
У 1918 годзе Пагоня стала [[Герб БНР|дзяржаўным гербам]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Цітоў|Цітоў А.]] Пагоня // {{Літаратура/ЭГБ|5к}} С. 369.&lt;/ref&gt;, яе выява разьмяшчалася на пячатках беларускіх дзяржаўных установаў. Заснавальнікі БНР лічылі Вялікае Княства Літоўскае адной з гістарычных формаў Беларускай дзяржаўнасьці і такім спосабам працягвалі яго геральдычныя традыцыі ў XX стагодзьдзі{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|6}}. У 1920 годзе герб Пагоня як беларускі і дзяржаўны выкарыстоўвала кіраўніцтва [[Слуцкае паўстаньне|Слуцкага паўстаньня]]. Таго ж году яго зьмясьцілі на бел-чырвона-белым сьцягу [[Беларускі асобны батальён у складзе войска Летувы|Беларускага асобнага батальёну]] ў складзе войска [[Летува|Летувы]] (па далучэньні Летувы да СССР сьцяг канфіскаваў [[НКВД]]&lt;ref name=&quot;VexilBNR&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.vexillographia.ru/belarus/bnr.htm| загаловак = Сьцягі БНР| фармат = | назва праекту = Vexillographia.ru | выдавец = | дата = 11 верасьня 2010 | мова = ru | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;). Разам з тым выкарыстаньне беларусамі гербу Пагоні ў Летуве не заўсёды віталася: напрыклад, у сьнежні 1919 году дарогаю з [[Бэрлін]]у ў [[Рыга|Рыгу]] на летувіскай граніцы арыштавалі дыпляматычную дэлегацыю БНР з прычыны, паводле пратаколу затрыманьня, знаходжаньня пры мытным аглядзе «блянкаў пашпартоў невядомай нам Беларускай Рэспублікі зь летувіскім гербам на вокладцы»{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}.

[[Файл:Flag of Biełaruski Asoby Bataljon u skladzie vojska Letuvy.svg|значак|Сьцяг [[Беларускі асобны батальён у складзе войска Летувы|Беларускага асобнага батальёну]], 1920 г.]]
[[Файл:Жаўнеры Беларускага асобнага батальёна са сцягам.jpg|значак|Жаўнеры Беларускага асобнага батальёну зь сьцягам, да 1923 г.]]
У 1920 годзе [[летувісы]] ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага замест свайго гістарычнага гербу «[[Мядзьведзь (герб)|Мядзьведзя]]». Каб не выкарыстоўваць беларускай гістарычнай назвы Пагоня, яшчэ ў 1845 годзе летувіская эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала новае слова — «[[Герб Летувы|Віціс]]», якім з 1884 году пачала называць герб Вялікага Княства Літоўскага&lt;ref&gt;[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.&lt;/ref&gt;. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гэтага гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца над стварэньнем новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў&lt;ref name=&quot;citou155&quot;&gt;{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Міхась Скобла.| прозьвішча = Скобла| імя = М.| аўтарlink = Міхась Скобла| суаўтары = | дата публікацыі = 31 студзеня 2008| url = https://www.svaboda.org/a/872644.html| копія = https://web.archive.org/web/20200430215732/https://www.svaboda.org/a/872644.html| дата копіі = 30 красавіка 2020| загаловак = Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Horadnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Горадня, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1927).jpg|значак|Сябры гуртка [[Таварыства беларускай школы]] ў Горадні, 1927 г.]]
[[Файл:Mir, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Мір, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1930).jpg|значак|Сябры гуртка ТБШ у [[Мір (Гарадзенская вобласьць)|Міры]], 1930 г.]]
[[Файл:Vilnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Вільня, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1931).jpg|значак|Хор [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюзу]] пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] на чале з [[Рыгор Шырма|Рыгорам Шырмам]] і з удзелам [[Міхась Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]], 1931 г.]]
У міжваенны час Пагоня ўжывалася ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] на гербах Віленскага, Палескага, Падляскага і Наваградзкага ваяводзтваў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Адначасна гэты герб разам зь бел-чырвона-белым сьцягам актыўна выкарыстоўваўся беларускім нацыянальна-вызвольных рухам: як палітычнымі партыямі, так і непалітычнымі арганізацыямі ([[Таварыства беларускай школы]]). Беларуская нацыянальная сымболіка ўжывалася ва ўсіх беларускіх школах і гімназіях, на мітынгах працоўных, беларускім студэнцтвам&lt;ref name=&quot;ehb393&quot;&gt;[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 393.&lt;/ref&gt;. Тым часам у [[БССР]] герб Пагоня трапіў пад негалосную забарону, хоць яшчэ ў 1933 годзе азначаўся ў афіцыйным друку разам з вытворным бел-чырвона-белым сьцягам менавіта як ''дзяржаўныя'' герб і сьцяг Беларускай Народнай Рэспублікі (хоць і ў [[«Нацдэмаўшчына»|«антынацдэмаўскім»]] кантэксьце)&lt;ref&gt;Вольскі В. Аб рэцыдывах нацыянал-дэмакратызму ў творчасьці мастака Мініна // Мастацтва і рэвалюцыя. № 1—2, 1933. С. 6.&lt;/ref&gt;.

У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] герб Пагоня разам зь іншымі нацыянальнымі сымбалямі вярнуў да ўжытку калябарацыйны беларускі ўрад ([[Беларуская Цэнтральная Рада]]). Але, як сьведчыць распараджэньне Райхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях ад 14 чэрвеня 1944 году&lt;ref&gt;{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 156.&lt;/ref&gt;, гэтае выкарыстаньне было ''неафіцыйным'' да апошніх дзён нямецкае акупацыі. Шырока вядомае распараджэньне, нібы падпісанае гаўляйтэрам Беларусі [[Вільгельм Кубэ|Вільгельмам Кубэ]] і надрукаванае 27 чэрвеня 1942 году ў газэце «[[Раніца (Бэрлін)|Раніца]]», аб дазволе карыстацца гербам Пагоняй і бел-чырвона-белым сьцягам побач зь нямецкай сымболікай «пры сьвяткаваньнях або для абазначэньня беларускай нацыянальнасьці», выявіўся, паводле вынікаў пазьнейшых дасьледаваньняў, тагачаснай дэзынфармацыяй, вінаватых у якой улады [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] так і не знайшлі&lt;ref name=&quot;citou155&quot;/&gt;.

[[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1948).jpg|значак|Беларуская паштоўка да [[Дзень Волі|Дня Незалежнасьці (Дня Волі)]], 1948 г.]]

Па вайне ў [[СССР]] працягвала дзеяць фактычная забарона на беларускую нацыянальную сымболіку. 25 сакавіка 1946 году дзеля цырымоніі прыняцьця прысягі сяброў [[Саюз беларускіх патрыётаў|Саюзу беларускіх патрыётаў]] на вернасьць [[Беларусь|Беларусі]] дзяячка нацыянальна-вызвольнага руху [[Алеся Фурс]] намалявала Пагоню, за што савецкія ўлады выраклі яе да 25 гадоў [[ГУЛАГ|савецкіх канцэнтрацыйных лягераў]]. У 1960—1970-я гады гістарычную нацыянальную сымболіку выкарыстоўвалі інтэлектуалы-гуманітары [[Акадэмічны асяродак|Акадэмічнага асяродку]], разгромленага [[КГБ]] у 1974—1975 гадох, і мастакі-дысыдэнты з творчага кола [[На Паддашку]], якія ў 1980 годзе падрыхтавалі і пашырылі паштоўкі і плякат з выявамі Пагоні (адну з гэтых паштовак аўтарства [[Яўген Кулік|Яўгена Куліка]] перавыдалі за мяжой, што стала маніфэстацыяй сьвету беларускага нацыянальна-вызвольнага руху{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}). Тым часам беларускую нацыянальную сымболіку, у тым ліку і Пагоню, актыўна выкарыстоўвала [[беларуская дыяспара]] па-за межамі СССР.

[[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|значак|Пікет у [[Менск]]у з плякатам [[лацінка]]й: «''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: герб Пагоня й [[бел-чырвона-белы сьцяг]], а таксама назоў Бацькаўшчыны — [[Літва]], сталіцы — Менск!''» (19.09.1991 г.)]]

З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў СССР выкарыстаньне нацыянальнай гістарычнай сымболікі ў Беларусі пачало набываць масавы характар{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}. Гэтаму спрыялі моладзевыя нефармальныя гістарычна-культурныя аб’яднаньні і клюбы («[[Талака (Менск)|Талака]]», «Паходня», «Узгор’е» і іншых), [[Беларускі Народны Фронт Адраджэньне|Беларускі Народны Фронт]] і іншыя партыі дэмакратычнага кірунку. А напярэдадні распаду СССР герб Пагоня разам зь бел-чырвона-белым сьцягам сталі сымбалямі нацыянальнага адраджэньня Беларусі{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}. Тым часам савецкія ўлады працягвалі перасьлед беларусаў (асабліва ў правінцыі) за выкарыстаньне нацыянальных гербу і сьцяга{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}.

[[Файл:Belarusian Passport (cover).jpg|міні|[[Пашпарт грамадзяніна Рэспублікі Беларусь|Пашпарт грамадзяніна Беларусі]] ўзору 1993—1996 гг.]]

Вяртаньне ў масавую сьвядомасьць жыхароў Беларусі гербу Пагоні і бел-чырвона-белага сьцяга як нацыянальных сымбаляў беларусаў адбылося ў 1990 годзе разам з прыняцьцем [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце]]. Тады ж Міністэрства сувязі выдала мільённым накладам паштовы канвэрт з выявай Пагоні на фоне бел-чырвона-белага сьцяга, а кіраўнік [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархату]] ўрачыста асьвяціў беларускі нацыянальны сьцяг у [[Полацак|Полацку]]&lt;ref name=&quot;Kupava&quot;&gt;{{артыкул|аўтар = Скобла М.|загаловак = Мікола Купава: «Бел-чырвона-белы сцяг непадсудны, гэта прызнаны народам нацыянальны сімвал»|арыгінал = |спасылка = https://www.nv-online.info/2021/02/02/mikola-kupava-bel-chyrvona-bely-scjag-nepadsudny-gjeta-pryznany-narodam-nacyjanalny-simval.html|архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210223194338/https://www.nv-online.info/2021/02/02/mikola-kupava-bel-chyrvona-bely-scjag-nepadsudny-gjeta-pryznany-narodam-nacyjanalny-simval.html|аўтар выданьня = |выданьне = [[Народная Воля]]|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2 лютага 2021|выпуск = |том = |нумар = 8|старонкі = 2|isbn = }}&lt;/ref&gt;. У 1991 годзе пад беларускай нацыянальнай сымболікай прайшлі красавіцкія і травенскія [[страйк]]і працоўных Беларусі, якія адыгралі важную ролю ў крушэньні [[таталітарызм]]у ў краіне&lt;ref name=&quot;ehb393&quot;/&gt;. А 19 верасьня 1991 году [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]] прыняў законы «Аб Дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Беларусь» і «Аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь». Дзяржаўным гербам Беларусі стаў старажытны беларускі герб Пагоня, Дзяржаўным сьцягам Беларусі — бел-чырвона-белы сьцяг&lt;ref name=&quot;ehb393&quot;/&gt;. У заканадаўчым актах аб Дзяржаўнай сымболіцы Беларусі зазначалася, што герб Пагоня ''адлюстроўвае гістарычны шлях беларускага народа, шматвекавое існаваньне і разьвіцьцё яго дзяржаўнасьці''{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|6}}. Распрацоўкай эталёнаў дзяржаўнай сымболікі займалася адмысловая Камісія пры Прэзыдыюме Вярхоўнага Савету, у якую ўвайшло больш за 20 чалавек: вядомыя гісторыкі, мастакі, дызайнэры, мастацтвазнаўцы (кіраўнік — дэпутат [[Алег Трусаў]])&lt;ref name=&quot;50 faktau&quot;/&gt;. Неўзабаве герб Пагоню ўпершыню ўзьнялі як сымбаль незалежнай Беларусі над усімі прадстаўніцтвамі краіны за мяжой, а ў 1994 годзе каманда Беларусі ўпершыню выступіла пад нацыянальнымі сымбалямі на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1994 году|Алімпійскіх гульнях]]{{Зноска|Рудак|22—29 жніўня 2020|Рудак А.}}. 20 ліпеня 1994 году пад Пагоняй і бел-чырвона-белым сьцягам адбылася інаўгурацыя першага прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]].

У лютым 1995 году Лукашэнка заявіў пра намер правесьці рэфэрэндум, што стала сьведчаньнем аднаўленьня [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]] з мэтай атрымаць падтрымку і грошы [[Расея|Расеі]]&lt;ref name=&quot;NN-2020&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 22 лістапада 2020| url = https://nn.by/?c=ar&amp;i=262559| копія = https://web.archive.org/web/20201121225512/https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=262559| дата копіі = 21 лістапада 2020| загаловак = Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ| фармат = | назва праекту = Гісторыя| выдавец = [[Наша Ніва]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Зьмяненьне нацыянальнай гістарычнай сымболікі Беларусі разьлічвалася як мэтанакіраваны ўдар па галоўных палітычных апанэнтах ([[Апазыцыя БНФ]]) і мусіла ўмацаваць яго асабістую ўладу&lt;ref name=&quot;Marcinovic&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = Мартинович Д.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14.05.2020| url = https://news.tut.by/culture/684354.html| копія = https://web.archive.org/web/20200622200046/https://news.tut.by/culture/684354.html| дата копіі = 22 чэрвеня 2020| загаловак = Без исторической символики, но с русским языком. Как 25 лет назад в Беларуси прошел референдум| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[TUT.BY]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. На думку гісторыка [[Алег Трусаў|Алега Трусава]], дэпутата Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня, ініцыятыва рэфэрэндуму негалосна ішла ад саміх уладаў Расеі&lt;ref name=&quot;Naviny.by&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = Гуштын А.| прозьвішча = Гуштын| імя = Адар’я| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14.05.2015| url = https://naviny.online/rubrics/society/2015/05/14/ic_articles_116_188882| копія = https://web.archive.org/web/20210304195235/https://naviny.online/rubrics/society/2015/05/14/ic_articles_116_188882| дата копіі = 4 сакавіка 2021| загаловак = Рэферэндум-1995. Антыгероі беларускай мовы| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Naviny.by]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, якія імкнуліся рэанімаваць [[Імпэрыялізм|імпэрскую ідэю]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.&lt;/ref&gt;. Таксама выказвалася меркаваньне, што правядзеньне рэфэрэндуму абумовіла жаданьне Лукашэнкі набыць папулярнасьць у Расеі з наступнай мэтай стаць прэзыдэнтам Расеі&lt;ref&gt;Олегов А. Лукашенко метит в президенты России // Огонёк. № 43, 27 октября 1996. С. 9.&lt;/ref&gt;. Паводле дэпутата Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня [[Сяргей Навумчык|Сяргея Навумчыка]], падобны плян агучваў кіраўнік адміністрацыі Лукашэнкі [[Леанід Сініцын]], [[Расейцы|расеец]] паводле нацыянальнасьці і прыхільнік далучэньня Беларусі да Расеі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 24.&lt;/ref&gt;, які меў імаверныя зьвязкі з расейскімі спэцслужбамі&lt;ref name=&quot;Navumcyk_18.04.2014&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = Навумчык С.| прозьвішча = Навумчык| імя = Сяргей| аўтарlink = Сяргей Навумчык| суаўтары = | дата публікацыі = 18 красавіка 2014| url = https://www.svaboda.org/a/25354832.html| копія = https://web.archive.org/web/20201127203055/https://www.svaboda.org/a/25354832.html| дата копіі = 27 лістапада 2020| загаловак = «Маўр» Лукашэнкі, або той, хто зьмяніў герб і сьцяг| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt; і быў фігурантам дакладу дэпутата [[Сяргей Антончык|Сяргея Антончыка]] пра карупцыю ў атачэньні Лукашэнкі&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 127.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Соўсь Г.| прозьвішча = Соўсь| імя = Г.| аўтарlink = Ганна Соўсь| суаўтары = | дата публікацыі = 12 кастрычніка 2019| url = https://www.svaboda.org/a/30211729.html| копія = https://web.archive.org/web/20210127201433/https://www.svaboda.org/a/30211729.html| дата копіі = 27 студзеня 2021| загаловак = Антончык пра антыкарупцыйны даклад Лукашэнкі, фатальную памылку Ганчара і «звышцынізм» апазыцыі| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Ён жа, паводле неаднаразовых уласных прызнаньняў&lt;ref name=&quot;Marcinovic&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 65.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Толкачева Е.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 12.05.2019| url = https://news.tut.by/economics/637111.html| копія = https://web.archive.org/web/20200412135326/https://news.tut.by/economics/637111.html| дата копіі = 12 красавіка 2020| загаловак = «Сел и нарисовал». Как в 1995 году БЧБ-флаг сменили на красно-зеленый, а «Пагоню» — на герб БССР| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[TUT.BY]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, стварыў прапанаваныя на рэфэрэндум сымбалі, за аснову якіх узяў [[Сьцяг Беларускай ССР|сьцяг]] і [[герб Беларускай ССР|герб]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Як Сініцын апавядаў беларускаму дэпутату [[Валянцін Голубеў|Валянціну Голубеву]]&lt;ref name=&quot;Navumcyk_18.04.2014&quot;/&gt;:
{{Цытата|Справа ж не ў [[Геральдыка|геральдыцы]]. Таму што калі прыгадаць, навошта ўвогуле трэба было мяняць сымболіку, дык зразумела, што чым яна горш атрымалася, тым лепей. Бо яе замена была толькі правакуючым выпадам, прычым толькі адным — у камбінацыі зь некалькіх удараў.}}

Паводле сьведчаньня Сініцына, праца над новай сымболікай вялася з 21 сакавіка, прытым дэпутаты атрымалі эскізы сьцяга і гербу ўжо 23 сакавіка. Як мяркуе Сяргей Навумчык, хуткае (за два дні) стварэньне прапанаванай Лукашэнкам сымболікі сьведчыла пра тое, што галоўнай мэтай рэфэрэндуму было ня столькі ўвядзеньне нейкай канкрэтнай сымболікі (якая разглядалася як часовая — да ліквідацыі незалежнасьці Беларусі), колькі зьнішчэньне дзяржаўнага статусу бел-чырвона-белага сьцяга і Пагоні&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 66.&lt;/ref&gt;.

Праведзены 14 траўня 1995 году [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]] супярэчыў [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]] і заканадаўству Беларусі, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня&lt;ref name=&quot;Navumcyk&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = Навумчык С.| прозьвішча = Навумчык| імя = С.| аўтарlink = Сяргей Навумчык| суаўтары = | дата публікацыі = 12 траўня 2019| url = https://www.svaboda.org/a/27734568.html| копія = https://web.archive.org/web/20210126205154/https://www.svaboda.org/a/27734568.html| дата копіі = 26 студзеня 2021| загаловак = Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Перад ім адбылося [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|зьбіцьцё дэпутатаў у будынку парлямэнту]], якое выявілася сілавой дэманстрацыяй усталяваньня [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму ў Беларусі]].

7 чэрвеня 1995 году Лукашэнка выдаў указы № 213 «Аб зацьверджаньні эталёну Дзяржаўнага гербу Рэспублікі Беларусь і Палажэньня аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 7 чэрвеня 1995| url = http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num2/1d2088.html| копія = https://web.archive.org/web/20210117194500/http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num2/1d2088.html| дата копіі = 17 студзеня 2021| загаловак = Об утверждении эталона Государственного герба Республики Беларусь и Положения о Государственном гербе Республики Беларусь| фармат = | назва праекту = Право. Законодательство Республики Беларусь| выдавец = Валер Леванеўскі| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; і № 214 «Аб зацьверджаньні Палажэньня аб Дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Беларусь»&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 7 чэрвеня 1995| url = https://geraldika.ru/s/9223| копія = https://web.archive.org/web/20200804165356/https://geraldika.ru/s/9223| дата копіі = 4 жніўня 2020| загаловак = Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь| фармат = | назва праекту = Геральдика.Ру| выдавец = | дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt; дзеля фармальнага замацаваньня сымболікі рэжыму на заканадаўчым узроўні. Тым часам герб Пагоня разам зь бел-чырвона-белым сьцягам трапіў пад негалосную забарону{{Зноска|Łatyšonak|2009|Латышонак|303—306}}. Нягледзячы на яе, у Беларусі гэтым гербам як нацыянальным працягвалі карыстацца апазыцыйныя да рэжыму Лукашэнкі беларускія арганізацыі. Апроч таго, герб Пагоня актыўна выкарыстоўваўся ў спартовых і культурных імпрэзах па-за межамі краіны&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Зьміцер Панкавец.| прозьвішча = Панкавец| імя = Зьміцер| аўтарlink = Зьміцер Панкавец| суаўтары = | дата публікацыі = 8 верасьня 2008| url = https://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=19755| копія = https://web.archive.org/web/20201128084414/https://nn.by/index.php?c=ar&amp;i=19755| дата копіі = 28 лістапада 2020| загаловак = «Тры чарапахі» замест «Кацюшы»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша Ніва]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Марина Рахлей.| прозьвішча = Рахлей| імя = Марина| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27.08.2007| url = http://naviny.by/rubrics/culture/2007/08/27/ic_articles_117_152457/| копія = https://web.archive.org/web/20210225075249/https://naviny.online/rubrics/culture/2007/08/27/ic_articles_117_152457| дата копіі = 25 лютага 2021| загаловак = Слушать хорошую музыку стоит вместе!| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://naviny.by Белорусские новости]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;, а таксама беларускімі эмігранцкімі арганізацыямі.

У 2007 годзе герб Пагоню ўлучылі ў [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|дзяржаўны сьпіс нематэрыяльных гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі]], а ў 2009 годзе Пагоня стала афіцыйным гербам [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]].

[[Файл:Flag of Belarus (1918, 1991–1995) with historic coat of arms.png|значак|Бел-чырвона-белы сьцяг з гербам Пагоняй, які выкарыстоўваўся ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2022)|пратэстаў 2020—2022 гадоў]]]]
[[Файл:United Transitional Cabinet logo.png|зьлева|значак|216x216пкс|[[Абʼяднаны пераходны кабінэт Беларусі]]]]
У 2020 годзе герб Пагоня разам зь бел-чырвона-белым сьцягам сталі сымбалямі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2022)|пратэстаў супраць фальсыфікацыяў выбараў, гвалту і беззаконьня ў Беларусі]]&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар = [[Андрэй Катлярчук|Kotljarchuk A.]]|загаловак = The Flag Revolution. Understanding the political symbols of Belarus|арыгінал = |спасылка = http://balticworlds.com/the-flag-revolution-understanding-the-political-symbols-of-belarus/|архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20201225192118/http://balticworlds.com/the-flag-revolution-understanding-the-political-symbols-of-belarus/|аўтар выданьня = |выданьне = Baltic Worlds|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2020|выпуск = |том = |нумар = 4|старонкі = |isbn = }}&lt;/ref&gt;. У гэты ж час адзначаюцца шматлікія выпадкі рэпрэсіяў (арыштаў і штрафаў) з боку рэжыму Лукашэнкі да грамадзянаў Беларусі за выкарыстаньне гербу Пагоні&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 18 лютага 2021| url = https://nn.by/?c=ar&amp;i=268598| копія = https://web.archive.org/web/20210619051328/https://nn.by/?c=ar&amp;i=268598| дата копіі = 19 чэрвеня 2021| загаловак = Праваабаронцу арыштавалі на 12 сутак. Барэльеф з «Пагоняй» на яго доме, які вісеў там 8 год, сёння палічылі пікетам| фармат = | назва праекту = Грамадства| выдавец = [[Наша Ніва]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 сакавіка 2021| url = https://www.svaboda.org/a/31171051.html| копія = https://web.archive.org/web/20210619051310/https://www.svaboda.org/a/31171051.html| дата копіі = 19 чэрвеня 2021| загаловак = Жанчыну арыштавалі, бо на машыне, якая яе падвозіла, была налепка «Пагоні»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 29 сакавіка 2021| url = https://nn.by/?c=ar&amp;i=270564| копія = https://web.archive.org/web/20210619051458/https://nn.by/?c=ar&amp;i=270564| дата копіі = 19 чэрвеня 2021| загаловак = У аграгарадку Малеч за «Пагоню» на балконе затрымалі кіроўцу саўгаса| фармат = | назва праекту = Грамадства| выдавец = [[Наша Ніва]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 30 сакавіка 2021| url = https://nn.by/?c=ar&amp;i=270642| копія = https://web.archive.org/web/20210619051358/https://nn.by/?c=ar&amp;i=270642| дата копіі = 19 чэрвеня 2021| загаловак = Жыхар Бабруйска, якому далі 15 сутак за налепку з «Пагоняй» на аўто, чацвёрты дзень трымае галадоўку| фармат = | назва праекту = Грамадства| выдавец = [[Наша Ніва]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 17 красавіка 2021| url = https://www.svaboda.org/a/31208796.html| копія = https://web.archive.org/web/20210421191758/https://www.svaboda.org/a/31208796.html| дата копіі = 21 красавіка 2021| загаловак = Жыхара Шчомысьліцы затрымалі за флюгер з «Пагоняй»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 23 сакавіка 2021| url = https://www.svaboda.org/a/31165174.html| копія = https://web.archive.org/web/20210614180847/https://www.svaboda.org/a/31165174.html| дата копіі = 14 чэрвеня 2021| загаловак = Шматдзетную маці аштрафавалі на 2900 рублёў за Пагоню на акне| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Тацяна Смоткіна.| прозьвішча = Смоткіна| імя = Тацяна| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 1 красавіка 2021| url = https://www.racyja.com/hramadstva/glybachanina-alyaksandra-shelepenya-asht/| копія = https://web.archive.org/web/20210614182355/https://www.racyja.com/hramadstva/glybachanina-alyaksandra-shelepenya-asht/| дата копіі = 14 чэрвеня 2021| загаловак = Глыбачаніна Аляксандра Шэлепня аштрафавалі за герб „Пагоня” на балконе| фармат = | назва праекту = Грамадства| выдавец = [[Беларускае Радыё Рацыя]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;.

8 жніўня 2021 году{{Заўвага|Глядзіце гісторыю зьменаў старонкі [[:en:Pahonia]]}} адміністрацыя [[Ангельская Вікіпэдыя|Ангельскай Вікіпэдыі]] пад ціскам [[Летувісы|летувіскіх]] [[Шавінізм|шавіністаў]] выдаліла артыкул пра герб Пагоню (створаны ў жніўні 2004 году), зь якога зрабілі перанакіраваньне на [[герб Летувы]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|загаловак=Хобі для эрудытаў: абараняць «Пагоню» ў галоўнай сусветнай энцыклапедыі|мова=be|год=13 жніўня 2021|аўтар=[[Алесь Чайчыц|Чайчыц А.]]|выданьне=[[Будзьма беларусамі!]]|спасылка=https://budzma.by/news/khobi-dlya-erudyta-.html}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Полк Каліноўскага. Сьцяг.png|значак|Сьцяг [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палку імя Кастуся Каліноўскага]]]]

За часамі [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|адкрытага расейскага ўварваньня ва Ўкраіну]] герб Пагоня і бел-чырвона-белы сьцяг сталі сымбалямі [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|беларускага палку імя Кастуся Каліноўскага]]. Увогуле, беларускія добраахвотнікі ([[Пагоня (аддзел)|аддзел «Пагоня»]] і [[тактычная група «Беларусь»]]) баранілі Ўкраіну пад нацыянальнай беларускай сымболікай ад [[Расейска-ўкраінская вайна|пачатку расейскай гібрыднай агрэсіі ў 2014 годзе]].

== Сучаснае афіцыйнае выкарыстаньне ==
Пагоня зьмяшчаецца на эмблемах некалькіх беларускіх грамадзкіх аб’яднаньняў:
* [[Партыя БНФ]];
* [[Кансэрватыўна-Хрысьціянская Партыя — БНФ]];
* [[Згуртаваньне Беларусаў Сьвету Бацькаўшчына|Згуртаваньне Беларусаў Сьвету «Бацькаўшчына»]];
* [[Беларускі Хельсынскі камітэт]].

[[Файл:COA Pahonia in Fürstenzug.jpg|міні|Выява Пагоні часоў ВКЛ на пано «[[Шэсьце князёў]]» у [[Дрэздэн]]е]]
Пагоню маюць у сваім складзе сучасныя гербы наступных населеных пунктаў:
* [[Файл:POL Białystok COA.svg|20пкс]] [[Беласток]]
* [[Файл:POL Brańsk COA.svg|20пкс]] [[Бранск (Польшча)|Бранск]]
* [[Файл:Coat of Arms of Velizh.png|20пкс]] [[Вяліж]]
* [[Файл:Coat of Arms of Vierchniadzvinsk, Belarus.svg|20пкс]] [[Дрыса]]
* [[Файл:Coat of arms of Iziaslav.png|20пкс]] [[Заслаў (Украіна)|Заслаў]]
* [[Файл:Coat of Arms of Lepiel, Belarus.svg|20пкс]] [[Лепель]]
* [[Файл:BIA Lipniszki COA.png|20пкс]] [[Ліпнішкі]]
* [[Файл:Coat of Arms of Mahiloŭ.svg|20пкс]] [[Магілёў]]
* [[Файл:Coat of Arms of Nevel (Pskov oblast).png|20пкс]] [[Невель]]
* [[Файл:Puławy herb.svg|20пкс]] [[Пулавы]]
* [[Файл:Coat of Arms of Rečyca, Belarus.svg|20пкс]] [[Рэчыца]]
* [[Файл:Coat of Arms of Sebezh.png|20пкс]] [[Себеж]]
* [[Файл:Herb Siedlce.svg|20пкс]] [[Седльцы]]

Наступныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі маюць Пагоню ў складзе сваіх сучасных гербаў:
* [[Файл:Bialski_pow.png|20пкс]] [[Бельскі павет (Люблінскае ваяводзтва)|Бельскі павет]]
* [[Файл:Coat of Arms of Vitsebsk Voblasts.svg|20пкс]] [[Віцебская вобласьць]]
* [[Файл:Coat of arms of Homyel Voblast.svg|20пкс]] [[Гомельская вобласьць]]
* [[Файл:POL województwo podlaskie COA.svg|20пкс]] [[Падляскае ваяводзтва]]
* [[Файл:Coat of Arms of Zhytomyr Oblast.svg|20пкс]] [[Жытомірская вобласьць]]
* [[Файл:POL powiat siemiatycki COA.svg|20пкс]] [[Сямяціцкі павет]]

Таксама вэрсія Пагоні ёсьць [[Герб Летувы|гербам Летувы]].

Апроч гэтага, стылізаваная выява Пагоні як гербу [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] зьмяшчаецца на найбольшым у сьвеце парцалянавым [[пано]] «[[Шэсьце князёў]]» у [[Дрэздэн]]е.

== Галерэя ==

=== XIV—XV стагодзьдзі ===
&lt;gallery caption=&quot;Пагоня ў XIV—XV стагодзьдзях&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Kobrynski, Pahonia. Кобрынскі, Пагоня (1387).jpg|Пячатка князёў Кобрынскіх, 1387 г.
Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1841).jpg|Пячаткі Вітаўта Вялікага
Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1416).jpg|Герб Вітаўта, 1416 г. 
Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (1416).jpg|Герб Ягайлы, 1416 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1443).jpg|Пахаваньне Вітаўта Вялікага, 1443 г.
Žygimont Karybutavič, Pahonia. Жыгімонт Карыбутавіч, Пагоня.jpg|Уваход Жыгімонта Карыбутавіча ў Прагу, {{nowrap|1443 г.}}
Pahonia. Пагоня (1460-64).jpg|Chronik des Konstanzer Konzils, 1460—1464 гг.
Lithuanian Vytis (Waykimas) from the Bavarian State Library (1475).jpg|Wappen besonders von deutschen Geshlchtern, {{nowrap|1475 г.}}
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pahonia. Пагоня (1475).jpg|Wernigeroder Wappenbuch, 1475 г.
Pahonia. Пагоня (1480) (2).jpg|Das Wappenbuch Conrads von Grünenberg, 1480 г.
Pahonia. Пагоня (1480).jpg|Das Wappenbuch Conrads von Grünenberg, 1480 г.
Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1483) (3).jpg|Герб Вітаўта, 1483 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1483).jpg|Герб Вітаўта, 1483 г.
Bona Sforza, Pahonia. Бона Сфорца, Пагоня (1492) (2).jpg|З вокладкі малітоўніка [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]], 1492 г.
Bona Sforza, Pahonia. Бона Сфорца, Пагоня (1492).jpg |З вокладкі малітоўніка Боны Сфорцы, 1492 г.
Pahonia. Пагоня (1401-1500).jpg|Armorial général, XV ст.
&lt;/gallery&gt;

=== XVI стагодзьдзе ===
&lt;gallery caption=&quot;Пагоня ў XVI стагодзьдзі&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pahonia. Пагоня (1530).jpg|Sammelband mehrerer Wappenbücher, 1530 г.
Pahonia. Пагоня (1530) (3).jpg|Sammelband mehrerer Wappenbücher, 1530 г.
Pahonia. Пагоня (1531).jpg|З Лаўрэнцьеўскага сьпісу Літоўскага Статуту, 1531 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня (1552).jpg|Герб вялікага князя Жыгімонта Аўгуста. Пруская хроніка, 1552 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pahonia. Пагоня (1555) (2).jpg|З габэлену, 1555 г.
Pahonia. Пагоня (1555) (1).jpg|З габэлену, 1555 г.
Pahonia. Пагоня (1555) (3).jpg|З габэлену, 1555 г.
Pahonia. Пагоня (1555) (4).jpg|З габэлену, 1555 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pahonia. Пагоня (1555).jpg|1555 г.
Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1555).jpg|Герб Віленскай зямлі, {{nowrap|1555 г.}}
Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1555).jpg|Герб Троцкай зямлі, 1555 г.
Jan z knižataŭ litoŭskich, Pahonia. Ян з княжатаў літоўскіх, Пагоня (1555).jpg|Герб [[Ян з княжатаў літоўскіх|Яна з княжатаў літоўскіх]], 1555 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pavał Halšanski, Pahonia. Павал Гальшанскі, Пагоня (1555).jpg|Герб [[Павал Гальшанскі|Паўла Гальшанскага]], 1555 г.
Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня (1571).jpg|Герб Жыгімонта Аўгуста, 1571 г.
Pahonia. Пагоня (1572).jpg|1572 г.
Pahonia. Пагоня (1574).jpg|Goniec cnothy, 1574 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pahonia. Пагоня (1579).jpg|1579 г.
Stefan Batory, Pahonia. Стэфан Баторы, Пагоня (1583).jpg|Фрагмэнт партрэта [[Стэфан Баторы|Стэфана Баторыя]], 1583 г.
Pahonia. Пагоня (1586).jpg|Großes Wappenbuch, 1586 г.
Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1586).jpg|Герб Полацкага ваяводзтва, 1586 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1586).jpg|Герб Падляскага ваяводзтва, 1586 г.
Volyn, Pahonia. Волинь, Пагоня (1586).jpg|Герб Валынскага ваяводзтва, 1586 г.
Pahonia. Пагоня (1593).jpg|З казаньня на пахаваньні [[Ян Сямён Алелькавіч|Яна Сямёна Алелькавіча]], 1593 г.
Pahonia. Пагоня (1600).jpg|1600 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pahonia. Пагоня (XVI) (3).jpg|Зь нямецкага рукапіснага гербоўніка
Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (XVI).jpg|Троцкая харугва
Pahonia. Пагоня (XVI).jpg|З Прускай хронікі
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (XVI).jpg|Герб Віцебскага ваяводзтва
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (XVI).jpg|Пячатка Віленскага ўнівэрсытэту
Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (XVI).jpg|Герб Вітаўта Вялікага
Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (XVI).jpg|Герб Ягайлы 
Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (XVI).jpg|Жыгімонт Стары
&lt;/gallery&gt;

=== XVII стагодзьдзе ===
&lt;gallery caption=&quot;Пагоня ў XVII стагодзьдзі&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pahonia. Пагоня (1604).jpg|Le blason des armoiries, {{nowrap|1604 г.}}
Mahiloŭ, Pahonia. Магілёў, Пагоня (1661, 1780-89).jpg|Герб Магілёва, 1661 г.
Pahonia. Пагоня (1672).jpg|Герб ВКЛ з Маскоўскага Тытулярніка, 1672 г.
Pahonia. Пагоня (1672) (5).jpg|Герб ВКЛ з Маскоўскага Тытулярніка, 1672 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1672).jpg|Герб Амсьціслаўскага княства, 1672 г.
Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1672) (2).jpg|Герб Амсьціслаўскага княства, 1672 г. 
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1672).jpg|Герб Віцебскага княства, 1672 г.
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1672) .jpg|Герб Віцебскага княства, 1672 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1672).jpg|Герб Полацкага княства, 1672 г.
Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1672) (2).jpg|Герб Полацкага княства, 1672 г.
Alaksandra Tyškievič (Čartaryjskaja), Pahonia. Аляксандра Тышкевіч (Чартарыйская), Пагоня (1670-79).jpg|Фрагмэнт партрэта Аляксандры Тышкевіч з князёў Чартарыйскіх, {{nowrap|1670-я гг.}}
Jan Sabieski, Pahonia. Ян Сабескі, Пагоня (1677).jpg|З дакумэнта Яна Сабескага, 1677 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Horadnia, Pahonia. Горадня, Пагоня (XVII).jpg|Гарадзенская харугва
Raman Sanguška, Pahonia. Раман Сангушка, Пагоня (XVII) (2).jpg|Фрагмэнт партрэта [[Раман Сангушка|Рамана Сангушкі]]
Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (XVII).jpg|Фрагмэнт партрэта Ягайлы
Fiodar Karyjatavič, Pahonia. Фёдар Карыятавіч, Пагоня (1799).jpg|Фёдар Карыятавіч у вобразе вершніка
&lt;/gallery&gt;

=== XVIII стагодзьдзе ===
&lt;gallery caption=&quot;Пагоня ў XVIII стагодзьдзі&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Aŭgust Mocny, Pahonia. Аўгуст Моцны, Пагоня (1702).jpg|Харугва [[Аўгуст Моцны|Аўгуста Моцнага]], 1702 г.
Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1707).jpg|Герб [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], 1707 г.
Pahonia. Пагоня (1715).jpg|1715 г.
Pahonia. Пагоня (1718).jpg|Штандар пяхоты ВКЛ, {{nowrap|1718 г.}}
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Słonim, Pahonia. Слонім, Пагоня (1747).jpg|[[Слонімскі павет|Слонімская]] харугва, 1747 г.
Michał Servacy Višniaviecki, Pahonia. Міхал Сэрвацы Вішнявецкі, Пагоня (1750).jpg|Фрагмэнт партрэта [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхала Сэрвацыя Вішнявецкага]], 1750 г.
Pahonia. Пагоня (1760).jpg|Kuryer Litewski, 1760 г.
Vasil Tyškievič, Laliva-Pahonia. Васіль Тышкевіч, Ляліва-Пагоня (1794).jpg|Фрагмэнт партрэта [[Васіль Тышкевіч|Васіля Тышкевіча]], 1760 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Файл:Pahonia. Пагоня (1764).jpg|Газэта Віленская, 1764 г.
Файл:Sanguška, Pahonia. Сангушка, Пагоня (1780).jpg|З сэрвізу князёў [[Сангушкі|Сангушак]], 1780 г.
Файл:Pahonia. Пагоня (1780-89) (2).jpg|Расейская выява з [[Васьміканцовы крыж|укосным крыжам]], 1780-я гг.
Файл:Józef II cesarz rzymsko-niemiecki zatwierdza Adamowi Kazimierzowi Czartoryskiemu tytuł książęcy i herb Pogoń (015) - 13066 Rkps - Czartoryski Library in Kraków.jpg|З дакумэнта князёў [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]], 1785 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pahonia. Пагоня (F. Reilly, 1793).jpg|Дзяржаўны герб, 1793 г.
Lipniški, Pahonia. Ліпнішкі, Пагоня (1792).jpg|[[Герб Ліпнішак]], 1792 г.
Ašmiany, Pahonia. Ашмяны, Пагоня (1796).jpg|Пячатка [[Ашмянскі павет|Ашмянскага павету]], 1796 г.
Słonim, Pahonia. Слонім, Пагоня (XVIII).jpg|Знак Слонімскай паштовай станцыі
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Raman Sanguška, Pahonia. Раман Сангушка, Пагоня (XVIII).jpg|Фрагмэнт партрэта [[Раман Сангушка|Рамана Сангушкі]] (з рознаканцовым крыжам на трачы)
Vasil Tyškievič, Laliva-Pahonia. Васіль Тышкевіч, Ляліва-Пагоня (XVIII).jpg|Фрагмэнт партрэта Васіля Тышкевіча
Vasil Tyškievič, Pahonia. Васіль Тышкевіч, Пагоня (XVIII).jpg|Фрагмэнт партрэта Васіля Тышкевіча
Pahonia - Пагоня, Lithuanian (Belarusian) Coat of Arms.jpg|кан. XVIII ст.
&lt;/gallery&gt;

=== XIX стагодзьдзе ===
&lt;gallery caption=&quot;Пагоня ў XIX стагодзьдзі&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Ašmiany, Pahonia. Ашмяны, Пагоня (1840-49).jpg|Герб Ашмянаў, 1840-я гг.
Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1840-49).jpg|Герб Вільні, 1840-я гг.
Lida, Pahonia. Ліда, Пагоня (1840-49).jpg|Герб Ліды, 1840-я гг.
Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1840).png|Герб Полацку, 1840-я гг.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Rečyca, Pahonia. Рэчыца, Пагоня (1840-49).jpg|Герб Рэчыцы, 1840-я гг.
Słucak, Pahonia. Слуцак, Пагоня (1840-49).jpg|Герб Слуцку, 1840-я гг.
Śvianciany, Pahonia. Сьвянцяны, Пагоня (1840-49).jpg|Герб Сьвянцянаў, 1840-я гг.
Biełastok, Pahonia. Беласток, Пагоня (1843).jpg|Герб Беластоцкай вобласьці, 1843 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1843).jpg|Герб Віцебску, 1843 г.
Vialiž, Pahonia. Вяліж, Пагоня (1843).jpg|Герб Вяліжу, 1843 г.
Horadnia, Pahonia. Горадня, Пагоня (1843).jpg|Герб Гарадзенскай губэрні, 1843 г.
Haradok, Pahonia. Гарадок, Пагоня (1843).jpg|Герб Гарадку, 1843 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Drysa, Pahonia. Дрыса, Пагоня (1843).jpg|Герб Дрысы, 1843 г.
Dynaburg, Pahonia. Дынабург, Пагоня (1843).jpg|Герб Дынабургу, 1843 г.
Lucyn, Pahonia. Люцын, Пагоня (1843).jpg|Герб Люцына, 1843 г. 
Mahiloŭ, Pahonia. Магілёў, Пагоня (1843).jpg|Герб Магілёва, 1843 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Nieviel, Pahonia. Невель, Пагоня (1843).jpg|Герб Невелю, 1843 г. 
Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1843).jpg|Герб Полацку, 1843 г.
Režyca, Pahonia. Рэжыца, Пагоня (1843).jpg|Герб Рэжыцы, 1843 г.
Siebiež, Pahonia. Себеж, Пагоня (1843).jpg|Герб Себежу, 1843 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Słucak, Pahonia. Слуцак, Пагоня (1843).jpg|Герб Слуцку, 1843 г. 
Suraž, Pahonia. Сураж, Пагоня (1843).jpg|Герб Суражу, 1843 г. 
Čerykaŭ, Pahonia. Чэрыкаў, Пагоня (1843).jpg|Герб Чэрыкава, 1843 г.
Vialejka, Pahonia. Вялейка, Пагоня (1846).jpg|Герб Вялейкі, 1846
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1846).jpg|Герб Дзісны, 1846 г. 
Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1846).jpg|Герб Трокаў, 1846 г. 
Vilenski albom, Pahonia. Віленскі альбом, Пагоня (E. Hauger, 1848).jpg|Вокладка Віленскага альбома, 1850 г. 
Lepiel, Pahonia. Лепель, Пагоня (1850).jpg|Герб Лепеля, 1850 г. 
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Sapieha, Pahonia. Сапега, Пагоня (1858).jpg|Вялікі герб Сапегаў, 1858 г. 
Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1858-60).jpg|Зь Віленскага альбома, {{nowrap|1858 г.}}
Čerykaŭ, Pahonia. Чэрыкаў, Пагоня (1862).jpg|Герб Чэрыкава, 1862 г. 
Stefan Batory, Pahonia. Стэфан Баторы, Пагоня (XIX).jpg|Росьпіс капліцы Стэфана Баторыя
&lt;/gallery&gt;

=== XX стагодзьдзе ===
&lt;gallery caption=&quot;Пагоня ў XX стагодзьдзі&quot; class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pahonia, BNR. Пагоня, БНР (1918-20).jpg|Вокладка пашпарту грамадзяніна [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918—1920 гг.
Pahonia (25 Hrošaŭ, Orange), Stamp of Belarusian People's Republic.jpg|Марка БНР, 1918 г.
Pahonia. Пагоня (1920).jpg|З часопісу [[Рунь (1920)|Рунь]], 1920 г.
Pahonia. Пагоня (1921).jpg|З кнігі «Родны край», 1921 г.
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Pahonia. Пагоня (1929).jpg|З часопісу [[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]], 1929 г.
Studenckaja dumka, Pahonia. Студэнцкая думка, Пагоня (1929).jpg|Вокладка «[[Студэнцкая думка (Вільня)|Студэнцкай думкі]]», 1929 г.
Pahonia. Пагоня (1930-39).jpg|Праект дзяржаўнага гербу, створаны беларусамі [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], 1930-я гг.
Pahonia. Пагоня (1948).jpg|Налепка да [[Дзень Волі|Дня Незалежнасьці]], 1948 г.
&lt;/gallery&gt;

== Глядзіце таксама ==
[[Файл:Bar &quot;Pahonia&quot;, Vilnia 2022.jpg|значак|Беларускі бар «Pahonia» ў [[Вільня|Вільні]] (''[[Праспэкт Гедзіміна (Вільня)|праспэкт Гедзіміна]], 20'')]]

* [[Бел-чырвона-белы сьцяг]]
* [[Герб Беларусі]]
* [[Сьцяг Беларусі]]
* [[Жыве Беларусь!]]
* [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне]]
* [[Ліцьвіны]]

== Заўвагі ==
{{Заўвагі|2}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}
* {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}}
* {{Літаратура/БелЭн|11}}
* {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}}
* {{Літаратура/ЭВКЛ|2}}
* {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}}
* {{Артыкул
| аўтар             = [[Алег Латышонак|Латышонак А.]]
| загаловак         = Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі
| арыгінал          = 
| спасылка          = https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/1530
| архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20201125114031/https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/1530
| мова              = 
| адказны           = 
| аўтар выданьня    = 
| выданьне          = Жаўнеры БНР
| тып               = 
| месца             = Беласток — Вільня
| выдавецтва        = 
| год               = 2009
| выпуск            = 
| том               = 
| нумар             = 
| старонкі          = 303—306
| isbn              = 
| issn              = 
| ref               = Łatyšonak
}}
* {{Артыкул
| аўтар             = [[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]]
| загаловак         = Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан
| спасылка          = http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm
| архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210121043828/http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm
| мова              = 
| адказны           = 
| аўтар выданьня    = 
| выданьне          = [[ARCHE Пачатак]]
| тып               = 
| месца             = 
| выдавецтва        = 
| год               = 2002
| выпуск            = 
| том               = 
| нумар             = 1 (21)
| старонкі          = 98—112
| isbn              = 
| issn              = 
| ref               = Lalkoŭ
}}
* {{Артыкул
| аўтар             = [[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]]
| загаловак         = Сімвал Вялікага княства
| спасылка          = https://vln.by/node/48
| архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210506211203/https://vln.by/node/48
| мова              = 
| адказны           = 
| аўтар выданьня    = 
| выданьне          = [[Чырвоная Змена]]
| тып               = 
| месца             = 
| выдавецтва        = 
| год               = 28 сакавіка 1995
| выпуск            = 
| том               = 
| нумар             = 33 (13891)
| старонкі          = 
| isbn              = 
| issn              = 
| ref               = Nasievič
}}
* {{Артыкул
| аўтар             = Рудак А.
| загаловак         = Мінуўшчына і сучаснасць гістарычнай сімволікі
| спасылка          = https://budzma.by/news/minu-shchyna-i-suchasnasts-gistarychnay-simvoliki.html
| архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210121235356/https://budzma.by/news/minu-shchyna-i-suchasnasts-gistarychnay-simvoliki.html
| мова              = 
| адказны           = 
| аўтар выданьня    = 
| выданьне          = [[Культура (газэта)|Культура]]
| тып               = 
| месца             = 
| выдавецтва        = 
| год               = 22—29 жніўня 2020
| выпуск            = 
| том               = 
| нумар             = 34 (1473)
| старонкі          = 
| isbn              = 
| issn              = 
| ref               = Рудак
}}
* [[Алег Трусаў|Трусаў А.]] Лунай, наш сцяг, ляці, Пагоня! // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}}
* {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}}
* {{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)}}
* {{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня}}
* {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}}
* {{Артыкул
| аўтар             = [[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]]
| загаловак         = Генезіс «Пагоні» — дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага
| арыгінал          = 
| спасылка          = https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2178
| архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20081119044008/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/16/16kom_szalanda.htm
| мова              = 
| адказны           = Mironowicz Eugeniusz
| аўтар выданьня    = 
| выданьне          = [[Białoruskie Zeszyty Historyczne|Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne]]
| тып               = 
| месца             = 
| выдавецтва        = 
| год               = 2001
| выпуск            = 
| том               = 
| нумар             = 16
| старонкі          = 152—158
| isbn              = 
| issn              = 1232-7468
| ref               = Šałanda
}}
* {{Артыкул
| аўтар          = [[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]]
| загаловак      = Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі
| арыгінал       = 
| спасылка       = 
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Герольд Litherland
| тып            = 
| месца          = 
| выдавецтва     = 
| год            = 2019
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 21
| старонкі       = 3—10
| isbn           = 
| issn           = 
| ref            = Шаланда
}}
* {{Літаратура/ЭГБ|1}}
* {{Літаратура/ЭГБ|5}}
* {{Артыкул
| аўтар             = Юргенсон У.
| загаловак         = Эвалюцыя дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага па дадзеных сфрагістыкі і нумізматыкі
| арыгінал          = 
| спасылка          = http://belcoins.com/numinfo.phtml?art=61
| архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210505180915/http://www.belcoins.com/numinfo.phtml?art=61
| мова              = 
| адказны           = 
| аўтар выданьня    = 
| выданьне          = [[Беларускі гістарычны часопіс]]
| тып               = 
| месца             = 
| выдавецтва        = 
| год               = 2003
| выпуск            = 
| том               = 
| нумар             = 8
| старонкі          = 
| isbn              = 
| issn              = 
| ref               = Юргенсон
}}
* {{Артыкул
| аўтар             = [[Міхась Ткачоў|Ткачев М.]]
| загаловак         = Национальные символы: народ и история
| арыгінал          = 
| спасылка          = https://naviny.online/rubrics/society/2009/10/12/ic_articles_116_164915
| архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210304220343/https://naviny.online/rubrics/society/2009/10/12/ic_articles_116_164915
| мова              = 
| адказны           = 
| аўтар выданьня    = 
| выданьне          = [[Советская Белоруссия]]
| тып               = 
| месца             = 
| выдавецтва        = 
| год               = 11.10.1989, 12.10.1989
| выпуск            = 
| том               = 
| нумар             = 235 (17716), 236 (17717)
| старонкі          = 
| isbn              = 
| issn              = 
| ref               = Ткачоў
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|73БЛ000004}}
* {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.radabnr.org/symbali/| загаловак = Дзяржаўныя сымбалі Беларускай Народнай Рэспублікі| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]]| дата = 19 сакавіка 2021 | мова = | камэнтар = }}
* {{Спасылка | аўтар = Сяргей Мікулевіч | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 3 сакавіка 2012 | url = http://nn.by/?c=ar&amp;i=69322 | загаловак = Сапраўдныя беларускія сімвалы | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша Ніва]] | дата = 3 сакавіка 2012 | мова = | камэнтар = }}
* {{Спасылка|аўтар = [[Віктар Ляхар|Ляхар В.]] |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://euroradio.fm/lyahar-pagonya-i-bel-chyrvona-bely-scyag-simvaly-yakiya-nas-abyadnouvayuc | загаловак = Ляхар: &quot;Пагоня&quot; і бел-чырвона-белы сцяг — сімвалы, якія нас аб’ядноўваюць | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Эўрапейскае радыё для Беларусі]] | дата = 21 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}
* {{YouTube|fnK8hZJPFgg|«Пагоня» працягласцю восем вякоў / Загадкі беларускай гісторыі}}
* {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.lyczkowski.net/be/hierby-bielaruskaj-slachty/litary-p-r.html | загаловак = Гербы беларускай шляхты: герб Пагоня і яго карыстальнікі | фармат = | назва праекту = Генэалёгія Лычкоўскіх | выдавец = | дата = 20 сакавіка 2021 | мова = | камэнтар = }}

{{Беларусь у тэмах}}
{{Беларуская Народная Рэспубліка ў тэмах}}
{{Палітычны крызіс у Беларусі}}
{{Абраны артыкул}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пагоня (герб)| ]]</text>
      <sha1>2addwpzhii3gifea5td75c9i53xxv5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Znich</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6118</id>
    <revision>
      <id>2697674</id>
      <parentid>2424417</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>White Ruthenia</username>
        <id>77579</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Альбомы */ дадаў назвы альбомаў якія адсутнічаюць</comment>
      <origin>2697674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16946" sha1="ld5jcuqmpdcwuafxgi3nj35tje4b62d" xml:space="preserve">{{Музычны гурт
|Назва = Znich
|Фота = Basowiszcza-Znich.JPG
|Подпіс = Гурт Znich на «[[Басовішча|Басовішчы]]-2007»
|Гады = 1996 — нашы дні
|Адкуль = [[Беларусь]], [[Менск]]
|Жанр = [[Паганскі фольк - мэтал]]
|Выдавец=[[БМАgroup]]
|Афіцыйная старонка =
|Удзельнікі = [[Алесь Таболіч]]&lt;br/&gt;[[Руслан Ільін]]&lt;br/&gt;[[Аляксандр Burzum]]&lt;br/&gt;Сяргей Абрамаў&lt;br/&gt;[[Марына Макарэвіч]]&lt;br/&gt;[[Кастусь Трамбіцкі]]&lt;br/&gt;
 
|Былыя ўдзельнікі = [[Аляксандар Беленькі]]&lt;br/&gt;[[Вікторыя Сычэвіч]]&lt;br/&gt;[[Аляксей Таргонскі]]&lt;br/&gt;[[Аляксандра Сухадолава]]&lt;br/&gt;[[Сяргей Стэц]]&lt;br/&gt;[[Аляксандар Гарох]]&lt;br/&gt;[[Цімур Ганбараў]]&lt;br/&gt;[[Натальля Валынец]]&lt;br/&gt;Сяргей Малінін&lt;br/&gt;[[Павел Заручэўскі]]&lt;br/&gt;[[Дзяніс Галіцкі]]
}}
'''Znich''' — беларускі [[мэтал]]-гурт зь [[Менск]]у, заснаваны ў 1996 годзе.

== Гісторыя ==
{{Вікіфікаваць}}

=== Утварэньне гурту ===
Znich утварыліся ў [[Менск]]у ў 1996 годзе ў складзе: [[Алесь Таболіч]] — сьпеў, Аляксандар Беленькі — клявішныя, Аляксей Таргонскі — гітара, Вікторыя Сычэвіч — бас, Аляксандар Гарох — бубны. 13 лютага 1997 годзе адбылася прэзэнтацыя дэбютнага матэрыялу ў клюбе «Вясёлка». Ён быў запісаны на студыі Prokl Enterprise і атрымаў назоў «Язычнік Я…». Музыка гурту ў той пэрыяд уяўляла сабой сумесь [[doom]] і [[death metal]] зь перавагай [[сынтэзатар|клявішаў]] і [[паганства|паганскай]] лірыкай, і, дзякуючы яе безумоўнай самабытнасьці, ZNICH атрымалі магутную падтрымку як з боку фанатаў, так і ў музычных крытыкаў. Наступная сэрыя канцэртаў упэўнена замацавала посьпех праграмы, але раптам узьніклыя ідэалягічныя рознагалосьсі паміж Таболічам і Беленькім прывялі да развалу калектыва.

=== Зьмены ў складзе ===
Пасьля Алесь прымае рашэньне набраць іншых людзей, і неўзабаве пад знамя ZNICH былі рэкрутаваныя: Аляксандар Камлюк — гітара (ex-[[Divina Enema]]), Павел Заручэўскі — бас і Дзяніс Галіцкі — ударныя (абодва ex-HOSPICE). Прыход новых людзей удыхнуў новае жыцьцё ў ідэі Алеся, і яго паганскія тэксты загучалі на фоне нацыянальных беларускіх мэлёдый у цяжкай апрацоўцы.

=== З новым складам ===
Перайначаныя ZNICH упершыню заявілі аб сабе на акцыі Real Underground, якая адбылася ў Менску 6 чэрвеня 1998 году. У наступным, рэгулярна прымаючы ўдзел у разнастайных канцэртах і фэстах, такіх як Рок-Купальле`98, Дубінушка`98, Baltic Thunder, NuCLEARfree Land, Ліда й г.д., ZNICH атрымалі рэпутацыю каманды, якая актыўна канцэртуе.

У складзе ZNICH зьявілася дзяўчына. Яе зьяўленьне ў гурце, па словах Алеся, зьвязана з тым, што ZNICH цалкам адыйшлі ад клявішаў, нават жадалі ўвесьці ў музыку народныя інструмэнты. А жаночы вакал — ён проста дапаўняе канцэпцыю ўсёй іхнай музыкі.

=== Выхад альбому «Дух Зямлі» ===
У 1999 выходзіць новы альбом ZNICH «Дух Зямлі». ZNICH першапачаткова жадалі граць [[фолк]] у цяжкай інтэрпрэтацыі, жадалі паказаць [[Беларуская культура|беларускія музычныя нацыянальныя карані]] ў цяжкім варыянце. Вядома, яны паспрабавалі зрабіць новы матэрыял максымальна разнастайным, аднак вытрымалі яго ў рамках [[фолк-death]]. Шляхам доўгіх гутарак і разважаньняў ZNICH знайшлі тую кропку, тую мэту, да якой будуць імкнуцца, а новая праграма — першы крок да гэтай мэты. «Дух Зямлі» хутчэй зьяўляецца «эскізам» да поўнафарматнага альбома. Рознаплянавасьць рэчаў паказвае працэс пошуку новага аблічча каманды. ZNICH спынілі свой выбар стылістыкі на песьні «Сонца, узыходзь!» Таксама яны запісалі кавэр-вэрсію гурта [[Sepultura]] «Propaganda». Гэтая рэч прызначаная для расейскай кампіляцыі, яе няма на самім альбоме, але можна пачуць на канцэртах.

Лірыка стала цікавейшай, стала несьці большы філязофскі падтэкст. Асноўная ідэя першага альбома была выяўленая ў форме казкі&lt;ref&gt;{{Cite web|issue=18|year=2006|last=|first=|date=|title=СЕМЬ ДНЕЙ ИСТОРИИ :: БЕЛОРУССКОГО РОК-Н-РОЛЛА|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2006/18/0400.html|dead-url=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200911163529/http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2006/18/0400.html|archivedate=2020-09-11|accessdate=2020-09-15|website=|publisher=[[Музыкальная газета]]|language=ru}}&lt;/ref&gt;, тады ZNICH жадалі зрабіць альбом у стылі King Diamond, толькі на паганскую тэму. «Дух Зямлі» распавядае аб прыродзе, яе прыгажосьці, аб яе таямніцах. На вокладцы «Духу Зямлі» зьмешчаны старажытнаславянскі знак адзінаборства, сэнсам якога зьяўляецца ўзьнікненьне жыцьцёвай сілы й нараджэньне самой Прыроды…

=== На пачатку 2000-х гадоў ===
У лістападзе 2000 году гурт браў удзел у першым беларускім сьвяце [[Фальклёр|фольку]] «[[Таўкачыкі]]» ў [[Менск]]у&lt;ref&gt;{{Спасылка | аўтар = Алег Улевіч| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 19 лістапада 2000| url = http://news.tut.by/society/1061_print.html| загаловак = Таўкачыкі. Дзень другі| фармат = | назва праекту = Грамадзтва| выдавец = [[TUT.BY|Tut.by]]| дата = 25 кастрычніка 2011 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Увесну 2002 году гурт запісвае дзьве новыя, найболей паказальныя песьні й выпускае самотнік «Адчуваньні вясны», дапоўніўшы яго старым хітом у новым ключы «Чорны Зьніч». Пазьней гэтая рэч трапляе на першую ў Беларусі складанку цяжкай музыкі [[Hard Life Heavy Music I]] і на летувіскую складанку ATLANTIDA Vol.9.

Наступнай значнай падзеяй зьяўляецца выпуск кліпа на песьню «Што за усё тлусцейшае».

Наступнай падзеяй быў удзел у фэсьце [[Басовішча]]-2000&lt;ref&gt;{{Cite web|аўтар=Татьяна Бородкина.|date=|title=Фестиваль &quot;Басовище-2000&quot; :: Праздник до утра!|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/2000/30/mg03002.html|dead-url=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909070208/http://www.nestor.minsk.by/mg/2000/30/mg03002.html|archivedate=2020-09-09|accessdate=2020-09-09|website=|publisher=[[Музыкальная газета]]|language=ru|year=2000|issue=30}}&lt;/ref&gt;.

Па дурным зьбегу акалічнасьцяў гурт пакідае іх канцэртны мэнэджар. Музыкам даводзіцца ўзяць тайм-аўт. Амаль праз два гады пасьля выхаду самотніка даўно гатовая новая праграма паступова набывае рамкі поўнафарматнага альбома.

Запіс альбома зацягваецца ў сувязі з сыходам гітарыста. Адбываецца чарговая замена. Зараз на гітары грае Аляксандар Савенок. Запіс працягваецца, і раўналежна Алесь прапаноўвае новыя ідэі для наступнага альбома. Але, нажаль, яны не знаходзяць падтрымкі сярод музыкаў гурта. Толькі Алесь бачыць у іх сэнс, але таксама разумее, што ўсё гэта не ўпісваецца ў канцэпцыю Зьніча. Так узьнікае СТОД. У праекце ўдзельнічаюць вядомыя музыкі, сярод якіх стары гітарыст гурта часоў «Духу Зямлі» Аляксандар Камлюк. На БАСОВІШЧА-2002 Алесь едзе ў Польшчу ў складзе Стода. Усім здаецца, што Зьніч зноў абноўлены да непазнавальнасьці. І менавіта гэтая памылка падштурхоўвае музыкаў Зьніча на рашучыя дзеяньні. Зноў новы гітарыст. Гэтым разам сэсійны. Зноў страта часу. Зноў студыя. І Аляксандар Крапіўніцкі зь менскага гурта SUFFERER выдатна спраўляецца з пастаўленай задачай і запісвае на чыста ўсе гітарныя трэкі.

Увосень 2002 году ў гурце зьяўляецца дудар Кастусь Трамбіцкі. Гэта ўжо чацьвёрты па ліку прэтэндэнт. Нарэшце, ўсё зрастаецца. Кастусь адчувае, што ад яго патрабуецца, не баіцца экспэрымэнтаваць і годна ўпісваецца ў калектыў.

Зіма 2002 — вясна 2003 году — фінальны этап запісу: зьвядзеньне й майстарынг на студыі OUT OF RECORDS. Заключэньне дамовы з [[БМАgroup]] на выпуск новага альбому ў [[CD]]-фармаце, а гэтак жа на арганізацыю прэзэнтацыі ў Менску і тура па Беларусі ў падтрымку выхаду доўгачаканага альбома.

Вясна 2003 году — выхад у сьвет другой часткі зборкі беларускага экстрыму [[Hard Life Heavy Music II]]. І гэтым разам новая рэч з амаль гатовага альбома «Не Сячы, Мой Татулька». А таксама ўдзел у прэзэнтацыі гэтай кружэлкі.[[Файл:Be Free 2008.jpg|thumb|«Znich» выступае на фэстывалі «[[Be_Free#Be_Free_2008|Be Free]]» ў 2008 годзе]]

=== У 2010-х гадох ===
У 2011 годзе гурт распачаў гадавіннае турнэ с прэзэнтацыяй новага альбому «MROYA».

У 2016 годзе Znich пачалі запіс матэрыялу для новага альбому, які першапачаткова меркавалася выдаць да 20-годзьдзя гурту. Першай ластаўкай з будучага дыску стала песьня «Дунаю», зь якой гурт удзельнічаў у адборы на [[Конкурс песьні Эўрабачаньне|Эўрабачаньне]]-2016. Новы альбом «Čorny Simval», які складаецца з 11 кампазыцый, быў запісаны на студыі ў [[Гомель|Гомлі]] і прэзэнтаваны ў сакавіку 2017 году.

== Дыскаграфія ==

=== Альбомы ===
* ''[[Язычнік я…]]'' (1997)
* ''[[Запаветы апошняга старца]]'' (2003)
* ''[[Крыжы-абярэгі]]'' (2006)
* ''[[Мроя (альбом)|Мроя]]'' (2011)
* Čorny Simval (2017)
* ZNICH &amp; RUTVICA - RUH SONCA (2019)
* HRAMNICY (2026)

=== Сінглы ===
* ''[[Voj sama sama ja]]'' (2022)

=== Самотнікі ===
* «[[Адчуваньні вясны]]» (2000)

=== Іншае ===
* «[[Дух зямлі]]» (дэма) (1999)

=== Складанкі ===
* [[Вольныя танцы: слухай сваё]] (1999)
* [[Hard Life Heavy Music I]] (2001)
* [[Hard Life Heavy Music II]] (2003)
* [[Генералы айчыннага року]] (2004)
* [[Hard Life Heavy Music III — Metallection]] (2004) — «Крыва-Крывейта»
* [[Metallection 4]] — «Oj, pušču strału»
* [[Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New]] (2009) — «Jak Pišču Strału»

== Удзельнікі ==
* [[Алесь Таболіч]]: [[сьпеў]]
* [[Руслан Ільін]]: [[гітара]]
* [[Аляксандр Burzum]]: [[бас-гітара]]
* Сяргей Абрамаў: [[ударная ўстаноўка]]
* [[Марына Макарэвіч]]: клавішы
* [[Кастусь Трамбіцкі]]: [[дуда]], [[дудка (музычны інструмэнт)|дудка]]

== Былыя ўдзельнікі ==
* [[Аляксандар Беленькі]]: [[Сынтэзатар|клявішныя]]
* [[Вікторыя Сычэвіч]]: [[бас-гітара]]
* [[Аляксей Таргонскі]]: [[бас-гітара]]
* [[Аляксандра Сухадолава]]: [[Сынтэзатар|клявішныя]]
* [[Сяргей Стэц]]: [[гітара]]
* [[Аляксандар Гарох]]: [[ударная ўстаноўка]]
* [[Цімур Ганбараў]]: бас-гітара
* [[Натальля Валынец]]: [[сьпеў]]
* [[Сяргей Малінін (музыка)|Сяргей Малінін]]: [[гітара]]
* [[Павел Заручэўскі]]: [[бас-гітара]]
* [[Дзяніс Галіцкі]]: [[ударная ўстаноўка]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Кніга
|аўтар          = [[Зьміцер Падбярэскі|Д.П.]]
|імя            = 
|прозьвішча     = 
|частка         = «ZNICH»
|загаловак      = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = уклад. [[Зьміцер Падбярэскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш
|выданьне       = 
|месца          = [[Менск|Мінск]]
|выдавецтва     = [[Зьміцер Колас|Зміцер Колас]]
|год            = 2008
|том            = 
|старонкі       = 118
|старонак       = 368
|сэрыя          = 
|isbn           = 978-985-6783-42-8
|наклад         = 2000
|мова=be
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.myspace.com/znich Старонка гурту Znich на Myspace.com]

[[Катэгорыя:Беларускія гэві-мэтал-гурты]]
[[Катэгорыя:Музычныя гурты, якія зьявіліся ў 1996 годзе]]</text>
      <sha1>ld5jcuqmpdcwuafxgi3nj35tje4b62d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6813</id>
    <revision>
      <id>2697661</id>
      <parentid>2697496</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zerkalo114</username>
        <id>100615</id>
      </contributor>
      <comment>Усе сцягі павінны быць дэ-факта. Нават калі Лукашэнка тэрарыст, ён кантралюе сітуацыю дэ-факта. Таму сцяг павінен быць сцягам Лукашэнкі, які з'яўляецца дэ-факта.</comment>
      <origin>2697661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317960" sha1="8tzrbsw0gfrxg3ga92v1fnwfct9s8no" xml:space="preserve">{{Ня блытаць|Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі}}
{{Іншыя значэньні}}
{{Краіна
|Назва                           = Беларусь
|НазваЎРоднымСклоне              = Беларусі
|Лацінка                         = Biełaruś
|НазваНаДзяржаўнайМове           = Рэспубліка Беларусь
|Сьцяг                           =Flag of Belarus.svg
|Герб                            =Coat of arms of Belarus (2020–present).svg 
|герб                            =Coat of arms of Belarus.svg 
|НацыянальныДэвіз                = неафіцыйна [[Жыве Беларусь!]]{{Няма крыніцы}}
|Месцазнаходжаньне               = Europe-Belarus (orthographic projection).svg
|АфіцыйнаяМова                   = [[беларуская мова|беларуская]]{{Заўвага|У 1995 годзе [[Аляксандар Лукашэнка]] незаконна ([[De facto|дэ-факта]]) надаў дзяржаўны статус [[Расейская мова|расейскай мове]]}}
|Сталіца                         = [[Менск]]
|НайбуйнейшыГорад                = [[Менск]] 
|ТыпУраду                        = [[Прэзыдэнцкая рэспубліка]]
|ПасадыКіраўнікоў                = Кіраўнік [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыйнай &lt;br&gt; адміністрацыі]]{{Заўвага|абвешчаны [[Расея]]й «[[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнтам]]»}}
|ІмёныКіраўнікоў                 = [[Аляксандар Лукашэнка]]&lt;br&gt;([[інаўгурацыя]] [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году#Рэакцыі|аспрэчвалася]])
|Плошча                          = 207 596,76&lt;ref name=&quot;gki&quot;&gt;[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (на 1 студзеня 2010 г.)&lt;/ref&gt;
|МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы       = 83-е 
|АдсотакВады                     = 2,26% (4702 км²)&lt;ref name=&quot;gki&quot; /&gt;
|ГодАцэнкіНасельніцтва           = 2019
|МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 91-е
|Насельніцтва                    = 9 413 446&lt;ref name=&quot;nn2019&quot;&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=246398 Нас засталося 9,41 мільёна чалавек. Па выніках перапісу насельніцтва скарацілася на 41 тысячу] NN.by&lt;/ref&gt;
|ШчыльнасьцьНасельніцтва         = 45,3
|ЭтнічныСклад                    = [[беларусы]] (84,9%),&lt;br /&gt;[[расейцы]] (7,5%),&lt;br /&gt;[[палякі]] (3,1%),&lt;br /&gt;[[украінцы]] (1,7%)&lt;ref name=&quot;belstat-perapis&quot;&gt;[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Перепись населения 2009 г. Выходные регламентрые таблицы. Национальный состав населения, гражданство: население по национальности и родному языку]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
|КанфэсійныСклад                 = [[праваслаўны]]я (60%),&lt;br /&gt;[[каталік]]і (15—20%)&lt;ref name=&quot;DieWelt&quot;&gt;{{Літаратура/DieWelt}}{{ref-de}}&lt;/ref&gt;
|Пісьменнасьць                   = 98%&lt;ref name=&quot;DieWelt&quot;/&gt;
|ГодАцэнкіСУП                    = 2012
|МесцаЎСьвецеПаводлеСУП          = 
|СУП                             = $146,745 млрд&lt;ref&gt;{{спасылка|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=913&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=103&amp;pr.y=5 |загаловак=Belarus |выдавец=International Monetary Fund |дата=3 лістапада 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;!--PPP--&gt;
|СУПНаДушуНасельніцтва           = $15 633
|Валюта                          = [[Беларускі рубель]] [[Файл:BYN symbol.svg|9px|baseline|link=Сымбаль беларускага рубля|class=skin-invert-image]]
|КодВалюты                       = BYN
|ЧасавыПас                       = [[UTC+3|FET]]
|ЧасРозьніцаUTC                  = +3
|ЧасавыПасУлетку                 = 
|ЧасРозьніцаUTCУлетку            = 
|НезалежнасьцьПадзеі             = — абвешчаная&lt;br /&gt;— згубленая&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;— абвешчаная&lt;br /&gt;— прызнаная
|НезалежнасьцьДаты               = ад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]&lt;br /&gt;25 сакавіка 1918&lt;br /&gt;1 студзеня 1919&lt;br /&gt;ад [[СССР]]&lt;br /&gt;27 ліпеня 1990&lt;br /&gt;25 жніўня 1991
|ДзяржаўныГімн                   =My Belarusy vocal.ogg 
|АўтамабільныЗнак                = BY
|ДамэнВерхнягаЎзроўню            = [[.бел]], [[.by]]
|ТэлефонныКод                    = 375
|Дадаткі                         = [[Файл:Рэґіёны_Беларусі.svg|284пкс|цэнтар|Мапа Беларусі]]
|ПодпісПадВыявайМесцазнаходжаньня=Рэспубліка Беларусь на мапе сьвету}}
'''Белару́сь''', '''Рэспу́бліка Белару́сь''' — [[нацыянальная дзяржава]] [[Беларусы|беларусаў]] у [[Геаграфічны цэнтар Эўропы|геаграфічным цэнтры]] [[Эўропа|Эўропы]], на захадзе [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Ўсходне-Эўрапейскае раўніны]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе й [[Украіна]]й на поўдні. [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Тэрыторыя краіны]] — 207,6 тыс. км² ([[Сьпіс краінаў паводле плошчы|84-я ў сьвеце]]). Колькасьць насельніцтва на 1 кастрычніка [[2019]] году — 9 413 446 чалавекі. Працягласьць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход 650 км&lt;ref&gt;{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 11.&lt;/ref&gt;. Сталіца й найбуйнейшае места — [[Менск]], сярод іншых буйных местаў [[Берасьце]], [[Віцебск]], [[Гомель]], [[Горадня]] й [[Магілёў]]. Больш за 40% тэрыторыі краіны мае [[Лес|лясны покрыў]].

[[Гісторыя]] Беларускае дзяржаўнасьці пачалася ад [[Полацкае княства|Полацкага княства]], вядомага паводле пісьмовых крыніцаў з ІХ стагодзьдзя. У [[1307]] годзе яно далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ)]], якое ўтварылася ў сярэдзіне XIII ст. вакол [[Наваградак|Наваградку]] й неўзабаве аб’яднала ўсе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя беларускія землі]]. У 1569 годзе [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] утварыла [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] з [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўствам Польскім]], на карысьць якога страціла [[Падляшша]] й украінскія землі. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у 1772—1795 гадох землі Беларусі апынуліся пад уладай [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]], якая праводзіла [[Русіфікацыя Беларусі|палітыку ґвалтоўнае русіфікацыі]]. У пэрыяд распаду Расейскае імпэрыі [[Дзень Волі|25 сакавіка]] 1918 году [[беларусы]] абвясьцілі пра сваю незалежнасьць утварэньнем [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі (БНР)]]. Аднак БНР [[Слуцкі збройны чын|ня здолела абараніць]] сваю тэрыторыю ад [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія 1 студзеня 1919 году ўтварылі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку (БССР)]]. Тым часам [[Заходняя Беларусь|заходняя частка краіны]] ў выніку складзенага бальшавікамі [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскага міру 1921 году]] апынулася пад уладай міжваеннае [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскае Рэспублікі]] й была далучаная да БССР толькі ў [[1939]] годзе ў выніку агрэсіі ў бок Польшчы [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] й [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу (СССР)]]. Беларусь страціла кожнага трэцяга свайго жыхара ў час спусташальнае [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнае вайны]]&lt;ref&gt;Axell A. Russia’s Heroes, 1941-45. — Carroll &amp; Graf Publishers, 2002. P. 247. {{ISBN|0-7867-1011-X}}.&lt;/ref&gt;, па сканчэньні якое ў [[1945]] годзе стала адным зь сяброў-заснавальнікаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]]. У час [[Распад СССР|распаду СССР]] 27 ліпеня 1990 году [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнт БССР]] [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|абвясьціў пра дзяржаўны сувэрэнітэт рэспублікі]], а 25 жніўня 1991 году — пра незалежнасьць Беларусі. Першы прэзыдэнт [[Аляксандар Лукашэнка]] ў 1995 годзе ўсталяваў у краіне [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]]&lt;ref&gt;[http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm «Essential Background — Belarus»]. Human Rights Watch.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus «Human rights by country — Belarus»]. Amnesty International Report 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12037486 «'Hundreds of protesters arrested' in Belarus»]. BBC News.&lt;/ref&gt;, які выявіўся ґвалтам, катаваньнямі й [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] беларусаў у час здушэньньня [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсыфікацыі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкіх выбараў 2020 году]]&lt;ref&gt;[https://www.radabnr.org/belarus-sanctions-nov-2020/ Рада БНР заклікае да санкцый супраць рэжыму Лукашэнкі і да ціску на Расею], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]], 16 лістапада 2020 г.&lt;/ref&gt;.

Больш за 70% грамадзянаў Беларусі пражывае ў местах. Больш за 80% грамадзянаў этнічныя [[беларусы]], этнічную меншасьць складаюць пераважна [[расейцы]], [[палякі]] й [[украінцы]]. Дзяржаўная мова — [[беларуская мова|беларуская]], аднак адным з наступстваў [[Русіфікацыя Беларусі|шматгадовае палітыкі ґвалтоўнае русіфікацыі]] (у тым ліку [[Рэфэрэндум 1995 году ў Беларусі|рэфэрэндуму 1995 году]]) стаў [[De facto|фактычны]] афіцыйны статус [[расейская мова|расейскае мовы]]. Згодна з [[канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|канстытуцыяй]] краіна ня мае афіцыйнае [[рэлігія|рэлігіі]], тым часам асноўнай [[Хрысьціянства|хрысьціянскай]] канфэсіяй лічыцца [[праваслаўе]]. Другая паводле папулярнасьці хрысьціянская канфэсія — [[каталіцтва]], праваслаўныя й каталіцкія [[Каляды]] й [[Вялікдзень]] традыцыйна адзначаюцца як дзяржаўныя [[Сьвята|сьвяты]]&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org66/master/text1400.htm Закон Республики Беларусь от 19 декабря 1991 г. № 1317-XII «О праздничных днях в Республике Беларусь»]&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
{{Асноўны артыкул|Назвы Беларусі|Белая Русь|Літва}}
[[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|300пкс|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]]

Назва ''[[Белая Русь]]'' пачала ўжывацца датычна часткі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] у XIV—XVI стагодзьдзях, тым часам датычна ўсёй тэрыторыі сучаснае Беларусі выкарыстоўвалася назва ''[[Літва]]''&lt;ref name=&quot;CR-1982&quot;&gt;Congressional Record; Proceedings and Debates of the Congress. Vol. 128, March 15—24, 1982. [https://archive.org/details/sim_congressional-record-proceedings-and-debates_march-15-24-1982_128-redacted/page/5066/mode/2up?q=licviny P. 5066].&lt;/ref&gt;, бо гэтыя землі складалі тэрытарыяльнае ядро [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.&lt;/ref&gt;. Да XVII стагодзьдзя назва ''Белая Русь'' часткова замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускімі землямі]], тым часам дзеля ейных жыхароў існавалі азначэньні ''[[ліцьвіны]]''&lt;ref name=&quot;CR-1982&quot;/&gt; й ''[[русіны]]''&lt;ref&gt;''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя'' / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.&lt;/ref&gt;. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі земляў Вялікага Княства Літоўскага]] ўлады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] спрыялі пашырэньню назвы ''беларусы'' (адначасна з фактычнай забаронай афіцыйнага ўжываньня назваў ''Літва'' і ''ліцьвіны'' датычна ''Беларусі'' і ''беларусаў''&lt;ref&gt;Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 97].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ethnic groups in Michigan. — Detroit, 1983. [https://archive.org/details/ethnicgroupsinmi0000unse/page/54/mode/2up?q=licviny P. 54].&lt;/ref&gt;), бо гэтая назва больш адпавядала [[Імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць гістарычных ''ліцьвінаў'' як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]] дзеля іх [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі]] і [[Летувізацыя|сьціраньня памяці пра шматвекавую ўласную Літоўскую дзяржаўнасьць]]&lt;ref name=&quot;Arlou-2012-161&quot;&gt;{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.&lt;/ref&gt;. Пазьней, аднак, замест назвы ''Беларусь'' расейскія ўлады пачалі выкарыстоўвацца [[Каляніялізм|каляніяльны]] тэрмін «''[[Паўночна-Заходні край|Северо-западный край]]''». У канцы XIX стагодзьдзя ідэолягі нацыянальнага руху прынялі ''Беларусь'' як нацыянальную саманазву. У 1918 годзе ўтварылася ''[[Беларуская Народная Рэспубліка]]'', а ў 1919 годзе — ''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]''. 19 верасьня 1991 году назву БССР зьмянілі на ''Рэспубліку Беларусь''&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/backgrounderembedded/25110956.html 19 верасьня 1991 году], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2013 г.&lt;/ref&gt;.

У 1993 годзе дэпутаты [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнту Беларусі]] ад [[Апазыцыя БНФ|Апазыцыі БНФ]] выступілі з прапановай прыняць назву ''Беларусь'' замест ''Рэспублікі Беларусь'' — бо слова «[[рэспубліка]]» ў масавай сьвядомасьці асацыявалася ня з формай дзяржаўнага ладу, а з [[Каляніялізм|каляніяльным]] статусам Беларусі ў складзе СССР і не замацоўвала ўсьведамленьне Беларусі як незалежнае краіны. Аднак актывізацыя прарасейскіх настрояў у значнай часткі дэпутацкага корпусу перашкодзіла прыняцьцю гэтае прапановы&lt;ref&gt;[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.&lt;/ref&gt;. З улікам гістарычнае дзяржаўнае пераемнасьці ў 2005 годзе вылучалася прапанова прыняць поўную назву краіны ''[[Вялікае Княства Літоўскае]] Беларусь'' з захаваньнем скарочанай назвы — ''Беларусь''&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=100976 Вялікае Княства Літоўскае Беларусь — пражэкцёрства ці візіянэрства?], [[Наша Ніва]], 11 лістапада 2005 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pazniak.info/page_belarus-litva Беларусь-Літва], Пэрсанальны сайт [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]], 27 сьнежня 2016 г.&lt;/ref&gt;. Раней з 1950-х гадоў беларускі мовазнаўца й гісторык [[Ян Станкевіч]] укараняў датычна Беларусі назву ''Вялікалітва''&lt;ref&gt;[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Як беларусы называлі сябе і сваю мову ў розныя часы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 76.&lt;/ref&gt;.

== Сымболіка ==
{{Асноўны артыкул|Сымболіка Беларусі|Герб Беларусі|Сьцяг Беларусі}}

{{Падвойная выява|справа|Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|145|Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|145|Беларускія дзяржаўныя герб [[Пагоня]] (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг]] (направа) на паштоўках часоў змаганьня за незалежнасьць [[Беларуская Народная Рэспубліка|першай нацыянальнай дзяржавы]]}}

З 1995 году ў Беларусі паралельна існуюць дзьве сыстэмы сымбаляў&lt;ref name=&quot;Lalkou&quot;&gt;[[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002. С. 98—112.&lt;/ref&gt; — традыцыйная гістарычная беларуская (законная дзяржаўная сымболіка Беларусі) і незаконна абвешчаная «дзяржаўнай» штучная сымболіка [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]].

[[Беларусы|Беларуская]] [[нацыянальная сымболіка]], якая захоўвае дзяржаўны статус [[de jure]]&lt;ref name=&quot;Navumcyk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/24978195.html «Афіцыйны беларускі сьцяг — таксама палітычны сымбаль»], [[Радыё Свабода]], 6 траўня 2013 г.&lt;/ref&gt;:
* [[Бел-чырвона-белы сьцяг]]{{Заўвага|У назьве сьцяга ўжываецца адметная скарочаная форма прыметніка (''бел-''), якая ёсьць адзнакай высокага (паэтычнага) стылю. Таксама сустракаецца азначэньне сьцяга з звычайнай поўнай формай прыметніка — ''бела-чырвона-белы сьцяг''. Тым часам скарот ''БЧБ'', на думку мовазнаўцы [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]], у гутарковай мове лепей замяняць на ''наш сьцяг''.}}&lt;ref&gt;[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/biel-cyrvona-biely/30172690.html Ці правільна казаць «бел-чырвона-белы»? А слову ўжо сто гадоў], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.&lt;/ref&gt; — гістарычны нацыянальны сьцяг беларусаў&lt;ref name=&quot;Tkacou-391&quot;&gt;[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.&lt;/ref&gt;, дзяржаўны сьцяг Беларусі (з 1918 году). Гэта палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзьвюх белых і адной чырвонай між імі. Утвараецца зь беларускіх нацыянальных колераў&lt;ref&gt;Пастанова Вучонага савета [[Інстытут гісторыі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] ад 12 верасня 1991 года // Народная газета. 7 лютага 1995. С. 1.&lt;/ref&gt; на аснове традыцыйнага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]&lt;ref name=&quot;Tkacou-391&quot;/&gt;. Гістарычна-культурная каштоўнасьць беларускага народа&lt;ref name=&quot;tut.by_11.11.2020&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.&lt;/ref&gt;, зьвязаная зь дзьвюма найважнейшымі падзеямі беларускае гісторыі — [[Трэцяя Ўстаўная грамата|абвяшчэньнем незалежнасьці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|нацыянальнае дзяржавы]] 25 сакавіка 1918 году й [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|ейным аднаўленьнем]] 25 жніўня 1991 году&lt;ref name=&quot;Navumcyk-10.11.2020&quot;&gt;[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30940395.html Ці патаптаўся б амапавец па фатаздымку сваёй маці], [[Радыё Свабода]], 10 лістапада 2020 г.&lt;/ref&gt;.
* [[Пагоня|Герб Пагоня]] — дзяржаўны герб Беларусі, традыцыйны нацыянальны герб беларусаў&lt;ref name=&quot;Tkacou-391&quot;/&gt;, з колераў якога ўтвараецца нацыянальны [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. Гэта выява ўзброенага вершніка на белым кані на чырвонай [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]. Вершнік трымае ў паднятай правай руцэ меч, у левай — [[Тарча (дасьпехі)|тарчу]] з [[Крыж#Патрыяршы|шасьціканцовым крыжам]]. Дзяржаўны герб [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] й [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі]], [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|гістарычна-культурная каштоўнасьць Беларусі]]&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=3961&amp;p0=C20700578 Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 14 траўня 2007 г. № 578 «Аб статусе гісторыка-культурных каштоўнасцей»]&lt;/ref&gt;

{{Падвойная выява|справа|Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1951–1991).svg|145|Flag of Belarus.svg|145|[[Сьцяг БССР]] (налева) і [[Чырвона-зялёны сьцяг|яго мадыфікацыя]] для [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] (направа)}}
{{Падвойная выява|справа|Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1981–1991).svg|145|Coat of arms of Belarus (2020–present).svg|145|[[Герб БССР]] (налева) і [[Герб расейскай акупацыйнай адміністрацыі ў Беларусі|яго мадыфікацыя]] для рэжыму Лукашэнкі (направа)}}

Афіцыйныя сымбалі [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]] ў Беларусі ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]&lt;ref&gt;[http://www.bielarus.org/open.php?n=508&amp;a=5 Антыбеларуская дзейнасьць прыхільнікаў Лукашэнкі] // [[Беларус (газэта)|Беларус]]. № 508, травень 2005 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://pazniak.info/page_dziynyiya_spravyi_y_belaruskim_zamejjyi Дзіўныя справы ў беларускім замежжы], Афіцыйны сайт Зянона Пазьняка, 19 красавіка 2005 г.&lt;/ref&gt;), незаконна абвешчаныя «дзяржаўнымі сымбалямі Беларусі» ўказам [[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнкі]] ад 12 чэрвеня 1995 году на фармальнай падставе сфальсыфікаванага [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 14 траўня 1995 году]], які праводзіўся ва ўмовах [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|тэрору супраць беларусаў]]&lt;ref name=&quot;Navumcyk&quot;&gt;[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.&lt;/ref&gt;:
* [[Чырвона-зялёны сьцяг]]&lt;ref name=&quot;NN-2020&quot;&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2020 г.&lt;/ref&gt; (''ЧЗ-сьцяг'') — [[Расея|расейскі]] [[Каляніялізм|каляніяльны]]&lt;ref name=&quot;NN-2020&quot;/&gt; сьцяг рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі (этнацыду) беларусаў]]. Гэта палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную й зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка разьмяшчаецца арнамэнт, чырвоны на белым фоне. Мадыфікацыя [[Сьцяг Беларускай ССР|сьцяга БССР]] часоў кіраваньня [[Ёсіф Сталін|Сталіна]], распрацаванага мастаком [[Мікалай Гусеў|Мікалаем Гусевым]], ураджэнцам [[Уладзімерская губэрня|Уладзімерскае губэрні]] [[Расея|Расеі]], які ў 1940 годзе стварыў плякат «Няхай жыве Сталінская Канстытуцыя перамогшага сацыялізму й сапраўднага дэмакратызму», а ў 1941—1944 гадох маляваў партрэты афіцэраў [[Трэці Райх|Нацысцкае Нямеччыны]] й ейнага кіраўніка [[Гітлер]]а&lt;ref&gt;[[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://web.archive.org/web/20210124120522/https://news.tut.by/culture/710425.html Изобразил Гитлера и спасал военнопленного. Кто нарисовал красно-зеленый флаг], [[TUT.BY]], 8.12.2020 г.&lt;/ref&gt;.
* [[Герб рэжыму Лукашэнкі]] — прыніжальны для [[Беларусы|беларусаў]]&lt;ref&gt;[[Алесь Чайчыц]], [https://www.svaboda.org/a/30435918.html 10 аргумэнтаў за «Пагоню»], [[Радыё Свабода]], 15 лютага 2020 г.&lt;/ref&gt; расейскі каляніяльны&lt;ref&gt;Мікулевіч С., Гезгала С. [https://nn.by/?c=ar&amp;i=80310 Сёння — Дзень Пагоні і нацыянальнага сцяга], [[Наша Ніва]], 19 верасьня 2012 г.&lt;/ref&gt; герб рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі русіфікацыі ([[этнацыд]]у) беларусаў. Гэта зялёны контур тэрыторыі Беларусі ў залатых промнях сонца над зямною куляй. Над контурам знаходзіцца чырвоная зорка, зьлева й справа контур абкружае вянок з залатых каласоў, пераплеценых кветкамі [[канюшына|канюшыны]] й [[лён|льну]]. Каласы абвіваюць стужкі колераў [[Чырвона-зялёны сьцяг|чырвона-зялёнага сьцяга]], унізе на стужцы разьмяшчаецца залаты надпіс «Рэспубліка Беларусь». Мадыфікацыя [[герб Беларускай ССР|гербу БССР]], распрацаванага на ўзор [[Герб СССР|савецкага гербу]] [[Расея|Расеі]] й зацьверджанага ў час кульмінацыі [[Ёсіф Сталін|Сталінскага]] [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|тэрору]] ([[генацыд]]у) у 1938 годзе&lt;ref&gt;{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}}&lt;/ref&gt;. Разам з чырвона-зялёным сьцягам не супадае з [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнымі сымбалямі]] беларусаў і асацыюецца найперш з асобай Лукашэнкі й той палітычнай і сацыяльна-эканамічнай мадэльлю, якую ён увасабляе&lt;ref name=&quot;salanda-2019-10&quot;&gt;[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 10.&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе пры здушэньні [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў беларусаў супраць фальсыфікацыі выбараў, ґвалту й беззаконьня]] прыхільнікі сыстэмы сымбаляў рэжыму Лукашэнкі адзначыліся дзеяньнямі, якімі канчаткова дыскрэдытавалі гэтую сымболіку&lt;ref name=&quot;Paskievic&quot;&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=265062 «Будучыня гэтага сцяга ім глыбока да аднаго месца»], [[Наша Ніва]], 10 сьнежня 2020 г.&lt;/ref&gt; (вывешваньне чырвона-зялёных сьцягоў над [[аўтазак]]амі й будынкамі [[Турма|турмаў]], дзе паводле сьведчаньняў затрыманых, учыняюцца катаваньні, допыты на фоне ЧЗ-сьцяга затрыманых беларусаў з пазнакамі фарбай на твары, якіх здымаюць на відэа&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=262494 Сілавікі пачалі праводзіць допыты затрыманых на фоне чырвона-зялёнага сцяга і здымаць гэта на відэа], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2020 г.&lt;/ref&gt;). Сярод іншага, адзначаліся факты катаваньняў (зьбіцьцё непаўналетніх&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/30781512.html «Прымушалі сьпяваць гімн, хто ня ведаў — зьбівалі». У Берасьці вызвалены зь міліцыі падлетак заявіў пра катаваньні], [[Радыё Свабода]], 13 жніўня 2020 г.&lt;/ref&gt;, засоўваньне [[АМАП]]аўскіх дручкоў у горла&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/30785310.html «Пхалі дубінку ў горла, білі ў вочы». Школьнік трапіў у кому пасьля нападу АМАПу. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 15 жніўня 2020 г.&lt;/ref&gt; й задні праход&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/30850657.html «Разрэзалі шорты ззаду нажом». Мянчук расказаў аб згвалтаваньні АМАПам падчас затрыманьня. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 21 верасьня 2020 г.&lt;/ref&gt;) пад гімн «[[Мы, беларусы]]», які таксама ёсьць мадыфікацыяй [[Ёсіф Сталін|сталінскага]] [[Гімн|гімну]] БССР і складае адно цэлае зь незаконна абвешчанымі «дзяржаўнымі» сьцягам і гербам&lt;ref name=&quot;Fralou&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160304135848/http://afn.by/news/i/18676 Старая мелодия Государственного гимна с новыми словами вполне соответствуют переживаемому страной трагическому периоду отечественной истории, считает изветный музыкант А. Фролов], [[БелаПАН]], 11.06.2002 г.&lt;/ref&gt;.

24 траўня 2021 году мэр [[Рыга|Рыгі]] [[Мартыньш Стакіс]] разам зь міністрам замежных справаў [[Латвія|Латвіі]] [[Эдгарс Рынкевічс|Эдгарсам Рынкевічсам]] замяніў на адным з пляцаў места чырвона-зялёны сьцяг на [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальны]] [[беларусы|беларускі]] [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белы сьцяг]] з [[Пагоня]]й з наступным абгрунтаваньнем: ''«Сьцяг, што сымбалізуе [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым]], які займаецца дзяржаўным [[тэрарызм]]ам, недарэчны ў мескім асяродзьдзі Рыгі»''&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/31271172.html Зь Беларусі высылаюць амбасадара Латвіі, дыпляматаў і тэхнічных супрацоўнікаў], [[Радыё Свабода]], 24 траўня 2021 г.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Беларусі}}

=== Раньнія часы ===
Першыя спробы [[чалавек]]а ([[нэандэрталец|нэандэртальца]]) пранікнуць на тэрыторыі Беларусі датуюцца часам 100—35 тысячаў гадоў таму. Пра гэта сьведчаць знаходкі [[Крэмн|крамянёвых]] вырабаў [[Муст’ерская культура|муст’ерскага тыпу]] каля вёскі [[Абідавічы|Абідавічаў]] ([[Быхаўскі раён]]), [[Падлужжа (Чачэрскі раён)|Падлужжа]] ([[Чачэрскі раён]]), [[Сьвяцілавічы (Гомельская вобласьць)|Сьвяцілавічаў]] ([[Веткаўскі раён]]). Найбольш старажытныя паселішчы чалавека, выяўленыя каля вёсак [[Юравічы|Юравічаў]] ([[Каленкавіцкі раён]]) і [[Бердыж]]у ([[Чачэрскі раён]]), адносяцца да эпохі верхняга [[палеаліт]]у, іхны век 26—23 тысячаў гадоў. Яны належалі радавым грамадам [[краманьёнец|краманьёнцаў]]. У сувязі з моцным пахаладаньнем і наступаньнем ледавіка 22—14 тысячаў гадоў таму людзі адышлі з тэрыторыі Беларусі на поўдзень. Па заканчэньні ледавіковай эпохі чалавек зноў вярнуўся на тэрыторыю Беларусі. Цалкам яе тэрыторыю засялілі ў эпоху [[мэзаліт]]у (IX—VI тысячаў да н. э.). Эпоха новага каменнага веку ([[нэаліт]]у) на Беларусі пачалася ў канцы V—IV тысячагодзьдзяў да н. э. і доўжылася каля 2 тыс. гадоў. Значнае павелічэньне насельніцтва ў нэаліце спрыяла ўзьнікненьню новых этнічных супольнасьцяў людзей. На тэрыторыі Беларусі было 5 археалягічных культур: [[дняпроўска-данецкая культура|дняпроўска-данецкая]], [[верхнедняпроўская культура|верхнедняпроўская]], [[нёманская культура|нёманская]], [[нарвенская культура|нарвенская]] і тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі. На Беларусі вядома каля 600 нэалітычных паселішчаў, бальшыня іх сканцэнтраваная ў далінах рэк, басэйнаў [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Сож]]у, [[Нёман]]у. У канцы III — пачатку II тысячагодзьдзя да н. э. на тэрыторыю Беларусі праніклі плямёны шнуравой керамікі культуры, якія былі часткай [[індаэўрапейцы|індаэўрапейцаў]] — продкаў сучасных народаў Эўропы, у тым ліку [[славяне|славянаў]] і [[балты|балтаў]]. Узаемадачыненьні прышлых плямёнаў і абарыгенаў характарызаваліся рознымі формамі гаспадаркі і культурнага ўзаемаўплыву і этнічнай асыміляцыі. Мова індаэўрапейцаў мела шмат дыялектаў. Разьвіцьцё ўзаемадачыненьняў прывяло да стварэньня розных індаэўрапейскіх групаў і народаў. Тэрыторыя паўднёвага ўсходу Беларусі і суседнія раёны Ўкраіны займалі плямёны [[сярэдненяпроўская культура|сярэдненяпроўскай культуры]]. Пад уплывам прышлых плямёнаў адбыўся пераход мясцовага насельніцтва да [[бронзавы век|бронзавага веку]] (канец III — пачатак I тысячагодзьдзя да н. э.). У гэты пэрыяд паўднёва-заходнюю тэрыторыю Беларусі сьпярша займалі культуры шнуравой керамікі Палесься, заходняй Беларусі — прыбалтыйскай, Паазер’е — [[Паўночна-беларуская культура|паўночна-беларускай культуры]]. Да сярэдзіны II тысячагодзьдзя да н. э. ў Палесьсі й Прыдняпроўі сфармаваліся [[тшцінецкая культура]] й [[сосьніцкая культура]]. У [[жалезны век|жалезным веку]] (працягваўся ад VIII—VI ст. да н. э. да VIII ст. н. э.) на Беларусі было некалькі археалягічных культур штрыхаванай керамікі, дняпроўска-дзьвінская, мілаградзкая, зарубінецкая, паморская. У асобную культурна-гістарычную групу ў паўднёва-ўсходняй Беларусі вылучаюць помнікі [[Кіеўская культура|кіеўскай культуры]] II—IV ст. н. э., якія бальшыня навукоўцаў лічаць славянскімі&lt;ref name=&quot;БелЭН-21&quot;&gt;{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 21.&lt;/ref&gt;.

=== Утварэньне дзяржаўнасьці ===
{{Асноўны артыкул|Полацкае княства|Тураўскае княства|Смаленскае княства}}
[[Файл:Połacak. Полацак (C. Faber du Faur, 25.07.1812).jpg|значак|300пкс|[[Полацак]]]]
[[Файл:Jazep Drazdovič. Usiaslaŭ.jpg|150px|значак|зьлева|[[Усяслаў Чарадзей|Усяслаў Брачыславіч]]]]

У V—VIII ст. у паўднёвай частцы Беларусі расьсяліліся славянскія плямёны [[Праская культура|праскай культуры]], сярэднюю і паўночную частку займалі плямёны [[Банцараўская культура|банцараўскай культуры]]. Працэс расьсяленьня славянаў у 2-й палове I тысячагодзьдзя суправаджаўся міжэтнічнымі кантактамі зь мясцовымі балцкімі плямёнамі ([[Літва (племя)|літвой]], [[яцьвягі|яцьвягамі]] і інш.). У IX—XI ст. сфармаваліся супольнасьці [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[Радзімічы|радзімічаў]]. Крывічы ўтваралі тры вялікія групы — полацкую, смаленскую і пскоўскую (паводле назваў іх галоўных [[горад|гарадоў]])&lt;ref name=&quot;HB-138&quot;&gt;{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 138.&lt;/ref&gt;.

Першая згадка пра дзяржаўныя ўтварэньні на тэрыторыі Беларусі датуецца 862 годам, калі паводле паведамленьня летапісе, князь [[Рурык]], які знаходзіўся ў [[Ноўгарад]]зе, раздаў «''мужам сваім, таму — [[Полацак]], таму — Растоў, таму — Белавозера''»{{зноска|Нарысы|1994|Касцюк|80}}. У замежнай гістарыяграфіі існуе меркаваньне пра тое, што на Русі было дзьве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і Рагвалодавічы&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Stender-Petersen&quot;&gt;''Stender-Petersen А.'' Varangica. — Aarhus, 1953. Р. 130—131.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pritsak&quot;&gt;''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. — Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Duczko&quot;&gt;''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. — Leiden, 2004. Р. 126—127.&lt;/ref&gt;. Навуковец з [[Данія|Даніі]] [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсэн]] лічыў, што на Русі ўтварылася дзьве скандынаўска-славянскія дзяржавы — Наўгародзка-Кіеўская і Полацкая. Аўтар падмацоўвае гэта сьведчаньнем з [[Аповесьць мінулых часоў|Аповесьці мінулых часоў]] пра княжаньне ў Полацку Рагвалода, пра скандынаўскае паходжаньне яго імя. Амэрыканскі гісторык [[Амельян Прыцак]] лічыў, што полацкая дынастыя была адзінай з старажытных скандынаўскіх дынастыяў, якая змагла захавацца ў змаганьні з Рурыкавічамі&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Мартынюк&quot;&gt;''Мартынюк А. В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (Х—ХVI вв.). — Москва, 2015. С. 9.&lt;/ref&gt;. Прыкладна ў гэты час на аснове племянного княжаньня крывічоў-палачанаў склалася буйное [[Полацкае княства]] — самастойная моцная сярэднявечная дзяржава на тэрыторыі Беларусі&lt;ref name=&quot;HB-138&quot;/&gt;. Яго насельнікі называюцца крывічамі ў летапісах пад 1127, 1129, 1140 і 1162 гадох, таксама ўжывалася назва палачане. Апроч [[Полацак|Полацку]], да яго належалі гарады: [[Віцебск]], [[Менск]], [[Лукомаль]], [[Браслаў]], [[Заслаўе]], [[Лагойск]], [[Ворша]], [[Копысь]], [[Барысаў]]&lt;ref name=&quot;HB-139&quot;&gt;{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 139.&lt;/ref&gt;. Полацкае княства мела ўсе атрыбуты дзяржаўнай самастойнасьці — сувэрэнную ўладу князя і [[веча]], адміністрацыю, сталіцу, войска, грашовую сыстэму і іншае&lt;ref&gt;[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 3.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 24.&lt;/ref&gt;. Адным з такіх атрыбутаў было правядзеньне ўласнай геапалітыкі, якая палягала на супрацьстаяньні агрэсіі [[Кіеўскае княства|Кіеўскага княства]] і ўласнай экспансіі ў бок [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]&lt;ref&gt;[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.&lt;/ref&gt;. У 980 годзе кіеўскі князь [[Уладзімер Сьвятаславіч]] захапіў Полацак, забіў яго гаспадара [[Рагвалод]]а і далучыў Полацкае княства да Кіеўскага. Аднак ужо за князем [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяславам]], сынам Уладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], унукам Рагвалода, Полацак аднавіў сваю незалежнасьць. Найбольшага росквіту Полацкае княства дасягнула ў XI—XII ст. у час княжаньня [[Усяслаў Брачыславіч|Ўсяслава Брачыславіча]] (1044—1101), які збудаваў [[Сафійскі сабор (Полацак)|Сафійскую саборную царкву]]&lt;ref&gt;[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] У якім часе Полацкае княства дасягнула найбольшае велічы // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 6.&lt;/ref&gt;. Пазьней яно падзялілася на ўдзельныя княствы — [[Менскае княства|Менскае]], [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]].

[[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (XIX).jpg|150px|значак|зьлева|[[Крыж Эўфрасіньні Полацкай]]]]
[[Файл:Smalensk, Dniapro. Смаленск, Дняпро (1787).jpg|значак|300px|[[Смаленск]]]]

У сярэдзіне X ст. на землях дрыгавічоў вылучылася [[Тураўскае княства]], якое прыкладна з 988 году трапіла ў залежнасьць ад Кіева. Звычайна вялікія князі кіеўскія надавалі Тураў сваім трэцім сынам. 3 другой паловы XII ст. Тураўскае княства здабыла незалежнасьць і неўзабаве падзялілася на [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Клецкае княства|Клецкае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Дубровіцкае княства|Дубровіцкае]], [[Капыльскае княства|Капыльскае]] і іншыя ўдзельныя княствы. З канца XI ст. тэрыторыю радзімічаў падзялілі паміж сабой [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]] і [[Смаленскае княства|Смаленскае]] княствы. Палітычнае адасабленьне Смаленску ад Кіева пачалося ў ХІ ст., а ў 1120-я гады тут усталявалася самастойная дынастыя на чале з [[Расьціслаў Мсьціславіч|Расьціславам Мсьціславічам]] (1125—1259). У гэты час Смаленскае княства дасягнула найбольшага пашырэньня, калі ў яго склад увайшлі [[Крычаў]], [[Прапойск]], [[Амсьціслаў]] (пазьней вылучыўся ва ўдзельнае [[Амсьціслаўскае княства]]), а таксама адабраныя ў Менску [[Копысь]] і [[Ворша]]. У XII—XIII стагодзьдзях удзельныя княствы ўзьніклі на землях Верхняга Панямоньня. Найбольш значную ролю адыгрывалі [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і [[Наваградзкае княства|Наваградзкае]] княствы. Грамадзкае разьвіцьцё зямель Беларусі праходзіла аднолькавы шлях зь іншымі [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнімі славянамі]], якія ўваходзілі ў склад [[Кіеўская Русь|Русі]]. Тут у X—XII ст. перапляталіся 3 асноўныя сацыяльна-эканамічныя ўклады: [[Першабытнае грамадзтва|грамадзкі]], [[Рабаўладальніцкі лад|рабаўладальніцкі]] і [[Фэадалізм|фэўдальны]], які паступова станавіўся паноўным&lt;ref name=&quot;БелЭН-21&quot;/&gt;.

У канцы X ст. пачало пашырацца [[хрысьціянства]] паводле [[Бізантыя|бізантыйскага]] абраду. У 992 годзе зьявілася першая [[Полацкая япархія|япархія ў Полацку]], у 1005 годзе — [[Тураўская япархія]], у 1136 годзе — [[Смаленская япархія]]. Аднак элемэнты [[язычніцтва]] ў некаторых мясцовасьцях захоўваліся многія стагодзьдзі. Хрысьціянская царква спрыяла разьвіцьцю беларускае культуры, у тым ліку манумэнтальнага дойлідзтва, малярства, прыкладнога мастацтва, літаратуры&lt;ref name=&quot;БелЭН-22&quot;&gt;{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 22.&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
{{Асноўны артыкул|Вялікае Княства Літоўскае}}
[[Файл:Mindaugas 1831 (117707054).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міндоўг]]]]
[[Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (A. Alés, 1835).jpg|300px|значак|[[Наваградак]]]]

Створаная за часамі ўдзельных княстваў матэрыяльная і духоўная культура стала падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў ў XIII—XIV стагодзьдзях&lt;ref name=&quot;ehb387&quot;&gt;{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 387.&lt;/ref&gt;. Падобныя працэсы былі праявай і арганічнай часткай мірнага [[балты|балта]]-[[славяне|славянскага]] ўзаемадзеяньня ў біэтнічным рэгіёне верхняга Панямоньня&lt;ref&gt;{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 2.&lt;/ref&gt;. Пераход балта-славянскага сымбіёзу на новую ступень эвалюцыі адбыўся з прычыны разбурэньня палітычнай сыстэмы Ўсходняй Эўропы (агрэсія [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў, [[мангола-татарская навала]])&lt;ref name=&quot;kraucevic175&quot;&gt;{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 175.&lt;/ref&gt;. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага дало магчымасьць насельніцтву краю абараніць сваю незалежнасьць і стварыць умовы для далейшага сацыяльнага, палітычнага, эканамічнага і культурнага разьвіцьця.

Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у [[Наваградак|Наваградку]] паўстала каля 1240-х гадоў, калі на запросіны мясцовых баяраў тут пачаў княжыць [[Міндоўг]]. Абарону краю ачоліў наймацнейшы, правераны ў баёх і выправах ваенны правадыр, этнічнае паходжаньне якога ня мела істотнага значэньня, асабліва ў рэгіёне, дзе два этнасы вякамі жылі ўперамешку&lt;ref name=&quot;kraucevic175&quot;/&gt;. Да прыходу Міндоўга цэнтар Гарадзенскага княства перасунуўся ў Наваградак, дзе валадарыў князь Ізяслаў, які, хутчэй за ўсё, мірна перадаў уладу й некаторы час браў удзел у выправах Міндоўга на польскія землі.

Працэс фармаваньня новай дзяржавы быў даволі працяглым і адбываўся шляхам дынастычных шлюбаў, пагадненьняў (у рэдкіх выпадках захопу) паміж асобнымі княствамі пры захаваньні палёгак, прывілеяў і пэўнага самакіраваньня (паводле прынцыпу «''старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць''»). Упершыню гэты мэханізм быў выкарыстаны ў дачыненьні Полацку ў 1307 годзе па ўваходжаньні Полацкага княства ў склад ВКЛ, хоць да ўваходжаньня княства ў ім і раней кіравалі літоўскія князі ([[Таўцівіл]]). У дачыненьні да Панямоньня прынцып падобнай аўтаноміі невядомы.

[[Файл:Giedzimin. Гедзімін (1709).jpg|150px|значак|зьлева|[[Гедзімін]]]]
[[Файл:Vilnius - map by Braun Hogenberg (middle size) (34065617).jpg|300px|значак|[[Вільня]]]]

Неўзабаве да Вялікага Княства Літоўскага добраахвотна&lt;ref name=&quot;ehb387&quot;/&gt; далучылася рэшта ўдзельных княстваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: [[Полацкае княства|Полацак]] — у 1307 годзе; [[Віцебскае княства|Віцебск]] — у 1320 годзе; [[Берасьцейскае княства|Берасьце]], [[Менскае княства|Менск]], [[Тураўскае княства|Тураў і Пінск]] — у 1320—1330-я&lt;ref&gt;{{Літаратура/ЭВКЛ|к}} С. 8.&lt;/ref&gt; гады; [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаў]] — у 1358 годзе. Найбольш пасьпяхова працэсы аб’яднаньня беларускіх зямель праходзілі ў часе княжаньня [[Гедзімін]]а (1316—1341), які перанёс сталіцу дзяржавы з Наваградку ў [[Вільня|Вільню]]. Важным ягоным дасягненьнем было стварэньне незалежнай ад [[Расейская праваслаўная царква|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай праваслаўнай мітраполіі]] з цэнтрам у Наваградку. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак [[Русь|рускаму]] вэктару палітыкі Вялікага Княства Літоўскага, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі.

Значныя тэрытарыяльныя набыткі Вялікае Княства Літоўскае атрымала ў часе княжаньня [[Альгерд]]а (1345—1377). За ім у склад дзяржавы ўвайшлі [[Севершчына|Чарнігаўска-Северская]], [[Падольле|Падольская]], [[Валынь|Валынская]] і [[Кіеўскае княства|Кіеўская]] землі, [[Смаленскае княства]], а таксама [[Жамойць]]&lt;ref name=&quot;ehb389&quot;&gt;[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 389.&lt;/ref&gt;. У выніку, землі сучаснай Беларусі занялі цэнтральнае месца, што забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай]] (гістарычнай [[старабеларуская мова|рускай]] або [[літоўская мова|літоўскай]]) мовы як афіцыйнай&lt;ref&gt;[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 223.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 105.&lt;/ref&gt;. Вялікае значэньня дзеля ўмацаваньня ВКЛ мела перамога над [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году. За вялікім князем [[Вітаўт]]ам (1392—1430) ВКЛ значна пашырыла сваю тэрыторыю, якая расьцягнулася ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў&lt;ref name=&quot;БелЭН-22&quot;/&gt;.

[[Файл:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Вітаўт Вялікі]]]]
[[Файл:Battle of Grunwald - Kronika tho iesth Historya swiata 1564 (109729736).jpg|значак|300px|[[Грунвальдзкая бітва]]]]

На лёс беларускіх зямель у ВКЛ значна паўплываў пераход літоўскае знаці ў канцы XIV ст. у [[каталіцтва]]. Вялікі князь [[Ягайла]] (1377—1392) у 1385 годзе пагадзіўся хрысьціць насельніцтва Літвы паводле каталіцкага абраду ў якасьці адной з умоваў атрыманьня трону польскага караля ([[Крэўская унія|Крэўская унія 1385 году]]). Адгэтуль у ВКЛ пачало насьпяваць нутранае напружаньне паміж праваслаўным і каталіцкім насельніцтвам. З часоў прыняцьця [[Гарадзельскі прывілей|Гарадзельскага прывілею 1413 году]] палітычнае становішча ў ВКЛ пачало характарызавацца дамінаваньнем каталіцкае знаці, якая атрымала вынятковае права на заняцьце дзяржаўных пасадаў і тытул паноў. Усходне-славянскія баяры й князі захавалі свае ўдзелы ў ВКЛ, яны падтрымлівалі дзяржаву, спрыялі росту яе магутнасьці, але імкнуліся павялічыць свой уплыў на прыняцьце палітычных пастановаў. Выразьнікам іх інтарэсаў стаў вялікі князь [[Сьвідрыгайла]] (1430—1432), які пачаў раздаваць дзяржаўныя пасады, замкі і воласьці праваслаўным [[русіны (гістарычны этнонім)|рускім]] фэўдалам, што прывяло да працяглай фэўдальнай вайны ([[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1432—1438 гадоў]]). У 1432 годзе Сьвідрыгайла ўцёк у Полацак, дзе беларускія князі й баяры пасадзілі яго на пасад [[Вялікае Княства Рускае|Вялікага Княства Рускага]], такім чынам адбыўся кароткачасовы раскол ВКЛ, і [[Полацак]] на пэўны час стаў сталіцай беларускае дзяржавы. Каталіцкія вярхі ВКЛ пайшлі на кампраміс. Ягайла [[Прывілей 1432 году|прывілеем 1432 году]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]] [[Прывілей 1434 году|прывілеем 1434 году]] ўраўнавалі праваслаўных фэўдалаў у некаторых эканамічных і палітычных правох з каталікамі. За вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]] (1440—1492) асобным землям (Наваградзкай, Полацкай, Віцебскай, Смаленскай і інш.) пацьверджаныя правы на аўтаномнае кіраваньне. Казімер зацьвердзіў [[Судзебнік Казімера|судзебнік 1468 году]] — першы ўпарадкаваны збор законаў. Па ягонай сьмерці [[Маскоўская дзяржава]] распачала некалькі войнаў з мэтай супрацьстаяць аб’яднаньню земляў Русі вакол Вялікага Княства Літоўскага. У ходзе гэтых войнаў да Маскоўскай дзяржавы ў XV—XVI ст. адышлі некаторыя ўсходнеславянскія землі ВКЛ. Па няўдачах у войнах палітычныя вярхі ВКЛ пачалі залучаць да больш актыўнага кіраваньня дзяржавай буйных праваслаўных фэўдалаў; праваслаўным ужо фактычна не забаранялася займаць найважнейшыя дзяржаўныя пасады. У 1563 годзе юрыдычна скасавалі палажэньне, паводле якога праваслаўныя фэўдалы не маглі засядаць у гаспадарскай радзе. Вялікі ўплыў на дзяржаўныя справы мелі магнаты [[Астроскія]], [[Хадкевічы]], [[Сапегі]], [[Ільлінічы]] і іншыя&lt;ref name=&quot;БелЭН-22&quot;/&gt;.

[[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|150px|значак|зьлева|[[Леў Сапега]]]]
[[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (1613).jpg|значак|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1613 год]]

Да сярэдзіны XVI ст. канчаткова аформіўся дзяржаўны лад ВКЛ, асновы якога замацаваныя ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1529 году]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1566 году]]. Дзяржаўнай мовай ВКЛ была [[старабеларуская мова]]. Кіраўніком дзяржавы лічыўся [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] (гаспадар). Сумесна з [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай]] ён ажыцьцяўляў найвышэйшы суд. Рада ВКЛ ([[паны-рада]]) узьнікла ў XV ст. як дарадчы орган пры вялікім князю, а да канца XV — пачатку XVI ст. ператварылася ў найвышэйшы орган дзяржаўнае ўлады. З XV ст. на паседжаньні рады запрашаліся прадстаўнікі мясцовых фэўдалаў, г. зн. зьбіраўся [[сойм]]. У 1413 годзе тэрыторыя ВКЛ падзялілася на [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] й [[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] ваяводзтвы. У пачатку XVI ст. утварыліся [[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]], [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]], [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]] й [[Падляскае ваяводзтва|Падляскае]] ваяводзтвы; у выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнае рэформы 1565—1566 гадоў — [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]], [[Менскае ваяводзтва|Менскае]], [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] ваяводзтвы, большасьць зь іх былі падзяляліся на паветы ([[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага]]). [[Шляхта]] атрымала права браць удзел у [[Павятовы соймік|павятовых сойміках]], дзе выбіраліся паслы (дэпутаты) на [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальны сойм]]. Вялікі ўплыў на лёс ВКЛ зрабіла [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкая вайна 1558—1583 гадоў]]&lt;ref name=&quot;БелЭН-22&quot;/&gt;.

==== Рэч Паспалітая ====
{{Асноўны артыкул|Рэч Паспалітая}}
[[Файл:Horadnia. Горадня (1575).jpg|300px|значак|[[Горадня]]]]
[[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|150пкс|зьлева|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|III Статут ВКЛ]], 1588 г.]]

Няўдачы войска Вялікага Княства Літоўскага, у тым ліку заняцьце маскоўскімі войскамі ў 1563 годзе Полацку, падштурхнулі вялікага князя ВКЛ і шляхту да больш цеснага вайсковага і дзяржаўнага зьвязу з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]]. У выніку [[Люблінская унія|Люблінскае уніі 1569 году]] ВКЛ і Каралеўства Польскае аб’ядналіся ў [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Паводле ўмоваў уніі, ВКЛ захоўвала свае адміністрацыйны апарат, заканадаўства, армію, герб [[Пагоня|Пагоню]], дзяржаўную пячатку. Найвышэйшым органам аб’яднанае дзяржавы стаў агульны сойм, які спачатку зьбіраўся на тэрыторыі Каралеўства Польскага, а зь сярэдзіны XVII ст. кожны трэці сойм склікаўся ў [[Горадня|Горадні]] як сымбаль асобнага становішча ВКЛ. Кіраўніком дзяржавы быў кароль Рэчы Паспалітае, якога абірала шляхта. Адначасна ён быў і вялікім князем ВКЛ. У часе работы Люблінскага сойму землі Ўкраіны адышлі да Польшчы, таму ў 1569 году ВКЛ складалася ў асноўным зь літоўскіх і жамойцкіх зямель. Кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторы]] (1576—1586) на чале аб’яднанае арміі вызваліў у 1579 годзе Полацак і перанёс ваенныя дзеяньні на тэрыторыю Масковіі. Пасьпяховае завяршэньне Інфлянцкае вайны паспрыяла ўзмацненьню ролі ВКЛ у Рэчы Паспалітай. Прыняцьце [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага 1588 году]] падкрэсьліла асобае становішча ВКЛ у фэдэрацыйнай дзяржаве з сваім войскам, заканадаўствам, гербам. Скасоўваліся палажэньні уніі, паводле якіх палякі і іншыя замежныя падданыя маглі атрымліваць у ВКЛ зямельныя ўладаньні і адміністрацыйныя пасады&lt;ref name=&quot;БелЭН-23&quot;&gt;{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 23.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XVII) (4).jpg|150px|значак|зьлева|[[Ян Караль Хадкевіч]]]]
[[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1770 год]]

У 1596 годзе прымаецца [[Берасьцейская унія]], да яе складаньня падштурхнула стварэньне ў Маскоўскай дзяржаве ў 1589 годзе [[Расейская праваслаўная царква|патрыярхату]], які намагаўся падначаліць сабе праваслаўных жыхароў ВКЛ. Паводле ўмоваў уніі, праваслаўная царква ВКЛ прызнавала вяршэнства [[Папа|папы рымскага]], прыняла каталіцкую дагматыку, аднак захавала сваю абраднасьць і асобную арганізацыю. Да канца XVIII ст. да грэка-каталіцкай (уніяцкай) царквы належала каля 80% насельніцтва Беларусі, у асноўным сялянаў. Праваслаўныя, што не прынялі унію, у пачатку XVII ст. стварылі ўласную царкоўную арганізацыю, узаконеную дзяржаўнай уладай&lt;ref name=&quot;БелЭН-24&quot;&gt;{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 24.&lt;/ref&gt;.

У выніку [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]] да ВКЛ вярнулася [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчына]]. Катастрафічны ўплыў на гаспадарку і культурнае жыцьцё зрабіла [[вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. Перад ёй была [[Паўстаньне Хмяльніцкага|антыфэўдальная вайна 1647—1651 гадоў]], распачатая ўкраінскімі казакамі. Скарыстаўшы сьмерць караля і вялікага князя [[Уладзіслаў Ваза|Ўладзіслава Вазы]] (1633—1648), казакі ўварваліся на [[Палесьсе]] і ўзначалілі мясцовыя выступленьні. У 1654 годзе маскоўскія войскі занялі ўсходнюю Беларусь да Дзьвіны й Дняпра, у 1655 годзе — большую ейную частку. Паводле ўмоваў [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня 1667 году]], якое завяршыла гэтую вайну, беларускія землі засталіся ў Рэчы Паспалітай. Да Маскоўскай дзяржавы адышлі Кіеў, левабярэжная Ўкраіна, Севершчына ды Смаленскае ваяводзтва. Масавае вынішчэньне гарадзкога насельніцтва прывяло да заняпаду гарадоў, умацаваньня ў іх пазыцыяў шляхты і да запаволеньня разьвіцьця капіталістычных дачыненьняў. Па вайне ўзмацнілася [[палянізацыя]], якая ахапіла шырокія колы беларускае шляхты й мяшчанаў. [[Ян Казімер]] (1648—1668) празь няўдачы зрокся стальцу. Наступныя каралі й вялікія князі [[Міхал Вішнявецкі]] (1669—1673) і [[Ян Сабескі]] (1674—1696) ня здолелі прадухіліць рост уплыву шляхты і ўтаймаваць яе свавольствы. Абраны на пасад Рэчы Паспалітай саксонскі [[курфюрст]] [[Аўгуст Моцны]] у час [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікае Паўночнае вайны 1700—1721 гадоў]] выступіў хаўрусьнікам маскоўскага гаспадара [[Пётар I|Пятра I]]. Швэды, якія часткова акупавалі Беларусь, падтрымлівалі свайго стаўленіка на стальцы [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. Ваенныя дзеяньні й нутранае змаганьне шляхецкіх груповак прывялі да заняпаду гаспадаркі, якую здолелі адбудаваць толькі да сярэдзіны XVIII ст. Унутрыпалітычная анархія ў краіне працягвалася, звычайным стаў зрыў працы соймаў праз свавольства шляхты. Рэч Паспалітая пачала трапляць пад палітычны ўплыў суседніх дзяржаваў. Апошні кароль й вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (1764—1795) быў стаўленьнікам маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]], але імкнуўся праводзіць незалежную палітыку. Частка дзяржаўных колаў Рэчы Паспалітае ўзяла курс на мадэрнізацыю палітычнага ладу краіны, найперш на ўмацаваньне цэнтральнае ўлады. У 1764 годзе ўтварыліся Вайсковая й Скарбовая камісіі ВКЛ, у 1773 годзе — [[Адукацыйная камісія]], у 1791 годзе — Камісія паліцыі.

[[Файл:Vilenski ŭniversytet, Pahonia. Віленскі ўнівэрсытэт, Пагоня (1781).jpg|300px|значак|[[Віленскі ўнівэрсытэт]]]]
[[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]]

Разьвіцьцю капіталістычных дачыненьняў перашкаджалі панаваньне магнатаў, нацыянальныя й рэлігійныя супярэчнасьці. Складанае ўнутрыпалітычнае становішча Рэчы Паспалітай імкнуліся выкарыстаць у сваіх інтарэсах Расея, Прусія і Аўстрыя. На іхную карысьць дзеялі розныя групоўкі шляхты. У 1786 годзе ўтварылася [[Барская канфэдэрацыя]] — зьвяз шляхты, накіраваны і супраць ўмяшаньня Расеі ў нутраныя справы дзяржавы, і супраць палітычных рэформаў. Разгром канфэдэрацыі расейскімі войскамі прывёў у 1772 годзе да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітае]] паміж Расеяй, Прусіяй і Аўстрыяй. Пад уладу Расеі трапілі ўсходнія землі Беларусі з [[Полацак|Полацкам]], [[Віцебск]]ам, [[Магілёў|Магілёвам]], [[Гомель|Гомлем]]. Частка кіроўных колаў бачыла ўратаваньне дзяржавы ў антыфэўдальных рэформах. [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовы сойм 1788—1792 гадоў]] прыняў [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня 1791 году]], паводле якое ўсталяваў апеку дзяржавы над прыгоннымі сялянамі і пашырыў палітычныя правы мяшчанаў, рэарганізаваў і цэнтралізаваў дзяржаўнае кіраваньне. У адказ кансэрватарская шляхта пры дапамозе Расеі стварыла [[Таргавіцкая канфэдэрацыя|Таргавіцкую канфэдэрацыю]], з фармальных запросінаў якой ажыцьцявілася новае ўмяшаньне Расеі. У 1793 годзе адбыўся [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другі падзел Рэчы Паспалітае]], у выніку якога пад уладу Расеі трапілі землі цэнтральнае Беларусі з [[Барысаў|Барысавам]], [[Менск]]ам, [[Слуцак|Слуцкам]], [[Пінск]]ам. Згодніцкая пазыцыя кіроўных колаў Рэчы Паспалітае стала прычынай палітычнага ўздыму, які прывёў да [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]], узначаленага [[Тадэвуш Касьцюшка|Тадэвушам Касьцюшкам]]. Расея накіравала дадатковыя войскі, якія ў шэрагу бітваў здушылі паўстаньне. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітае]] пад уладу Расеі трапілі землі заходняе Беларусі зь Вільняй, Горадняй, Наваградкам, Берасьцем. [[Падляшша]] адышло да Прусіі. Рэч Паспалітая перастала існаваць&lt;ref name=&quot;БелЭН-24&quot;/&gt;.

=== Пад уладай Расейскае імпэрыі ===
{{Асноўны артыкул|Паўночна-Заходні край|Русіфікацыя Беларусі}}
[[Файл:Michał Kleafas Aginski. Міхал Клеафас Агінскі (J. Grassi, 1782-92).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міхал Клеафас Агінскі]]]]
[[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (Lauvergne, 1840) (2).jpg|300px|значак|[[Менск]]]]

На [[анэксія|анэксаваных]]&lt;ref&gt;[[Кастусь Тарасаў|Тарасаў К.]] На чыім баку былі беларусы ў вайне 1812 году? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 51.&lt;/ref&gt; Расейскай імпэрыяй землях усталёўваўся тэрытарыяльна-адміністрацыйны падзел на расейскі ўзор — паветы, правінцыі, губэрні і генэрал-губэрнатарствы. У 1772 годзе ўтварылася [[Беларускае генэрал-губэрнатарства]] ў складзе 2 губэрняў — [[Пскоўская губэрня|Пскоўскай]] (з 1776 году [[Полацкая губэрня|Полацкай]], потым [[Віцебская губэрня|Віцебскай]]) і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай]]. У 1793 годзе ўтварыліся [[Менская губэрня|Менская]], у 1795 — [[Слонімская губэрня|Слонімская]] і [[Віленская губэрня|Віленская]] губэрні. У 1796—1801 гадох тэрыторыя Беларусі ўваходзіла ў [[Беларуская губэрня|Беларускую]], Менскую і [[Літоўская губэрня|Літоўскую губэрні]], якіх у 1801 годзе падзялілі на Віцебскую, Магілёўскую, Менскую, [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] і Віленскую губэрні. У губэрнях ствараліся палаты крымінальнага (дзеялі на аснове права Расейскай імпэрыі) і цывільнага (разьвязвалі цывільныя справы паводле нормаў Статуту ВКЛ 1588 году) судоў. Па прыняцьці прысягі на вернасьць маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыне II]] шляхта Беларусі атрымала правы і прывілеі расейскага дваранства. Пры гэтым шляхта страціла права абіраць манарха, разьвязваць мясцовыя справы на ваяводзкіх і павятовых сойміках, ствараць канфэдэрацыі дзеля абароны сваіх вольнасьцяў і прывілеяў. Магнатаў пазбавілі права мець уласныя фартэцыі і войска. Праводзілася чыстка шляхецкага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] ([[Разбор шляхты]]). Кацярына II і [[Павал I]] практыкавалі раздачу дзяржаўных зямель з прыгоннымі сялянамі расейскім [[абшарнік]]ам, вайскоўцам і буйным чыноўнікам. На Беларусь пашыралася агульнарасейская сыстэма дзяржаўных падаткаў і павіннасьцяў. Галоўным падаткам стаў падушны, які быў значна цяжэйшы за ранейшы падымны. Сяляне выконвалі паншчыну, плацілі чынш, натуральныя даніны і інш. На мяшчанаў ускладаліся выдаткі на ўтрыманьні выйсковых гарнізонаў, паліцыі, турмаў, гарадзкога магістрату, паштовае службы, навучальных і мэдычных установаў. Цяжкай павіннасьцю для сялянаў і мяшчанаў Беларусі стаў абавязак пастаўляць рэкрутаў на 25-гадовую (з 1834 году — на 20-гадовую, з 1856 году — на 15-гадовую) службу ў войска. Шэраг законаў абмяжоўваў правы [[жыды|жыдоўскага]] насельніцтва: [[мяжа жыдоўскае аселасьці]], падушны падатак і рэкруцкія павіннасьці ўдвая вышэйшыя, чым для хрысьціянаў, кампаніі па прымусовым высяленьні ў гарады й мястэчкі зь сельскае мясцовасьці. [[Урадавы сынод Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўская царква]]) на Беларусі атрымаў дзяржаўны статус, тым часам каталіцкая царква страціла прывілеяванае становішча і трапіла пад кантроль расейскага ўраду. Рымска-каталіцкаму духавенству давалася свабода ў выкананьні рэлігійных абрадаў, але забаранялася схіляць праваслаўных (у тым ліку [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|тых, што прынялі Берасьцейскую унію]]) да пераходу ў рыма-каталіцтва. Каб заахвоціць далучэньне вернікаў [[уніяцтва|ўніяцкае царквы]] да Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы) выкарыстоўваліся агітацыя, прымус, матэрыяльныя ўзнагароды ўніяцкага духавенства&lt;ref name=&quot;БелЭН-25&quot;&gt;{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 25.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Kastuś Kalinoŭski. Кастусь Каліноўскі (G. Bonoldi, 1862-63).jpg|150px|значак|зьлева|[[Кастусь Каліноўскі]]]]
[[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|300px|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]]

Беларуская шляхта ў часе [[Вайна 1812 году|вайны 1812 году]] падтрымала імпэратара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона]], маючы спадзеў пры ягонай дапамозе аднавіць ВКЛ і Рэч Паспалітую. 1 ліпеня 1812 году Напалеон падпісаў указ аб утварэньні ВКЛ у складзе Віленскага, Гарадзенскага, Менскага і Беластоцкага дэпартамэнтаў і прызначыў [[Камісія часовага ўраду Вялікага Княства Літоўскага|Часовы ўрад]] з прадстаўнікоў мясцовае шляхты. Галоўнымі ягонымі задачамі былі: мабілізацыя насельніцтва ў францускую армію, яе матэрыяльнае забесьпячэньне, ахова камунікацыў, падтрыманьне парадкаў у тыле і г. д. Напалеон не зрабіў захадаў дзеля ліквідацыі прыгоннага права, таму сярод сялянства ён не атрымаў падтрымкі, якое адказвала на паборы й марадэрства партызанскім рухам&lt;ref name=&quot;БелЭН-25&quot;/&gt;.

Уплыў [[Француская рэвалюцыя|Францускае рэвалюцыі 1789—1799 гадоў]] і падзеяў 1812 году спрыяў пашырэньню на Беларусі дэмакратычных і нацыянальна-вызвольных ідэяў. У пачатку XIX ст. у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] й шэрагу навучальных установаў, у [[Літоўскі асобны корпус|Літоўскім асобным корпусе]] дзеялі гурткі мясцовае моладзі, якія выступалі за аднаўленьне Рэчы Паспалітае. Дзеялі таварыства [[Таварыства філяматаў|філяматаў]] і [[Таварыства філярэтаў|філярэтаў]], таварыства «[[Вайсковыя сябры]]». У 1830—1831 гадох адбываецца [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнае паўстаньне]], мэтай якога было аднаўленьне дзяржаўнасьці ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Па ягоным здушэньні расейскі ўрад узяў курс на паступовае аслабленьне эканамічных і палітычных пазыцыяў шляхты й каталіцкага духавенства. Канфіскоўваліся маёнткі ўдзельнікаў паўстаньня, зачыняліся касьцёлы й кляштары, пробашчы і насельнікі якіх мелі дачыненьне да паўстаньня. Узмацніўся «разбор» шляхты. Больш за 10 тысячаў шляхціцаў вылучылі з дваранскага стану. Справаводзтва ў мясцовых дзяржаўных установах і навучаньне ў школах пераводзілася з польскай на расейскую мову. У 1832 годзе расейскія ўлады зачынілі Віленскі ўнівэрсытэт за ўдзел студэнтаў і выкладчыкаў у паўстаньні і «прапольскі дух» выхаваньня. У студзені 1831 году яны скасавалі дзеяньне Статуту ВКЛ 1588 году ў Віцебскай і Магілёўская, у чэрвені 1840 — у Менскай, Гарадзенскай і Віленскай губэрнях. Узмацніліся рэпрэсіі супраць уніяцкай царквы. 12 лютага 1839 году Сабор вышэйшага ўніяцкага духавенства ў Полацку прыняў акт аб «узьяднаньні» ўніятаў з Урадавым сынодам Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквой). Узмацнілася залежнасьць праваслаўнай і каталіцкай царквы ад дзяржавы. У 1841—1843 гадох іх перавялі на дзяржаўнае ўтрыманьне&lt;ref name=&quot;БелЭН-26&quot;&gt;{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 26.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Congress_Poland_and_Lithuanian_governorates_-_by_Alexander_Voschinin_-_1851_AD.jpg|міні|300пкс|[[Беларусы]] ([[Ліцьвіны|«літоўцы і беларусы»]]) на мапе № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.). Аўтар — тапограф і картограф Аляксандр Ваўчынін (капітан корпусу тапографаў Расейскай імпэрыі)]]

Асновай эканомікі беларускіх земляў у XIX стагодзьдзі заставалася сельская гаспадарка, у якой панавала буйнамаянтковае дваранскае землеўладаньне. Попыт на збожжа ў Заходняй Эўропе стымуляваў абшарнікаў да пашырэньня фальваркаў. Да сярэдзіны XIX ст. 97% абшарніцкіх сялянаў беларускіх земляў знаходзіліся на паншчыне, гэта значыць былі прымацаваныя да панскіх фальваркаў і пазбаўленыя магчымасьці пошукаў іншых заработкаў, перасяленьня ў месты, выяўленьня прадпрымальніцкае ініцыятывы ў сфэры прамысловасьці й гандлю, якую мелі аброчныя сяляне ў цэнтральных губэрнях Расейскай імппэрыі. У 1840—1850 гадох на Беларусі выявіўся крызіс фэўдальна-прыгоньніцкіх дачыненьняў: скарачаліся пасевы, зьніжалася ўраджайнасьць, усё большая колькасьць сялянаў ня здольная была плаціць падаткі й выконваць павіннасьці на карысьць дзяржавы; у банкаўска-крэдытных установах было закладзена каля 70% прыгонных сялянаў: нарастаў антыпрыгоньніцкі рух сялянаў. У 1856—1860 гадох масавыя выступленьні сялянаў адбыліся ў 66 маёнтках, 11 зь іх здушаныя войскамі й паліцыяй. Параза ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне 1853—1856 гадоў]] і пагроза сялянскае рэвалюцыі вымусілі маскоўскага гаспадара [[Аляксандар II|Аляксандра II]] распачаць буржуазныя рэформы. 19 лютага 1861 году ён падпісаў Маніфэст і «Палажэньне» аб вызваленьні абшарніцкіх сялянаў ад прыгоннае залежнасьці. У выніку аграрны рэформаў на Беларусі абшарнікі захавалі больш за палову зямлі&lt;ref name=&quot;БелЭН-26&quot;/&gt;.

[[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1880-89).jpg|150px|значак|зьлева|[[Францішак Багушэвіч]]]]
[[Файл:Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|300px|значак|Беларусы на этнаграфічнай мапе Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.)]]

Адбываецца [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнае паўстаньне 1863—1864 гадоў]] супраць расейскага панаваньня і за аднаўленьне Рэчы Паспалітай у межах 1772 году, якое пачалося абвяшчэньнем [[Маніфэст 22 студзеня|Маніфэсту Часовага нацыянальнага ўраду]] 10 студзеня 1863 году. На тэрыторыі колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] паўстаньнем кіраваў [[Кастусь Каліноўскі]], які ачоліў [[Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі]]. Удзельнікі паўстаньня, найперш Кастусь Каліноўскі і яго блізкае кола, карысталіся паролем «''Каго любіш — Люблю Беларусь — То ўзаемна''», вярнулі [[Беларуская мова|беларускую мову]] ва ўрадавае справаводзтва, а таксама выдавалі па-беларуску газэту «[[Мужыцкая праўда]]», праклямацыі і ўлёткі. Гэта прымусіла Нацыянальны ўрад у Варшаве прызнаць гістарычную суб’ектнасьць [[беларусы|беларусаў]] 3 траўня 1863 году ў форме прыняцьця адозвы «Да братоў-беларусаў»&lt;ref&gt;[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/31162393.html Каліноўскі быў беларусам. Даказаць адваротнае немагчыма], [[Радыё Свабода]], 22 сакавіка 2021 г.&lt;/ref&gt;. Расейскія ўлады здолелі здушыць гэтае выступленьне, яго ўдзельнікаў рэпрэсавалі. Маёнткі датычных да паўстаньня забіраліся ў расейскі дзяржаўны скарб і на льготных умовах прадаваліся выхадцам з цэнтральных расейскіх губэрняў&lt;ref name=&quot;БелЭН-26&quot;/&gt;.

[[Файл:Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|300пкс|значак|[[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнаграфічная мапа беларусаў]] (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г.]]

Па рэформе 1861 году паскорылася фармаваньне рабочае клясы. Ідэолягамі й выразьнікамі інтарэсаў сялянаў і іншых дробных вытворцаў Расейская імпэрыі выступалі арганізацыі рэвалюцыйных народнікаў («[[Зямля і воля]]», «[[Народная воля]]»). У 2-й палове 1870 — пачатку 1880-х гадоў народніцкія гурткі існавалі ў Магілёве, Менску, Віцебску, Горадні, Пінску, Горы-Горках, Слуцку, Воршы. пераважна сярод вучнёўскае моладзі, вайскоўцаў, работнікаў. Пад уплывам выданьняў польскае сацыялістычнае партыя «[[Пралетарыят (партыя)|Пралетарыят]]» і расейскае групы «Вызваленьне працы» частка народнікаў Беларусі ў сярэдзіне 1880-х гадоў перайшло на пазыцыі [[марксізм]]у. У 1895—1900 гадох у 23 населеных пунктах Беларсі адбыліся 292 эканамічныя стачкі, у якіх брала ўдзел каля 11,5 тысячаў работнікаў. У 1896 годзе ўварыўся [[Рабочы саюз Літвы]], у 1897 годзе — [[Бунд]] (Усеагульны жыдоўскі хаўрус у Літве, Польшчы і Расеі). У 1898 годзе зьезд прадстаўнікоў сацыял-дэмакратычных арганізацыяў Пецярбургу, Масквы, Кіева, [[Екацярынаслаў|Екацярынаслава]] і Бунда, што адбыўся ў Менску, абвясьціў пра ўтварэньне [[Расейская сацыял-дэмакратычная работніцкая партыя|Расейскай сацыял-дэмакратычнай работніцкай партыі]] (РСДРП). У пачатку 1900-х гадоў рабочым рухам у гарадох і мястэчках Беларусі кіравалі арганізацыі Бунду. У Горадні й Берасьці ўплыў на рабочых мелі арганізацыі [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве (ППС)]]. У 1902—1904 гадох на Беларусі зьявіліся арганізацыі партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў (ПСР). У 1903 годзе ўтварылася [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ)]]. У 1903—1904 гадох узьніклі арганізацыі РСДРП ([[Паўночна-заходні камітэт РСДРП]], [[Палескі камітэт РСДРП]]). Сярод жыдоўскага насельніцтва Беларусі з 1890-х гадоў шырокую агітацыю вялі сіяністы. У часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расеі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] на Беларусі завяршылася партыйнае афармленьне 3 палітычных лягераў: рэвалюцыйнага (РСДРП, ПСР, ППС, БСГ, Бунд, паалей-сіяністаў, сіяністаў-сацыялістаў і інш.), лібэральнага (КДП, Хаўрус дасягненьня раўнапраўя жыдоў у Расеі, сіяністы, Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы й Беларусі), урадавага (Хаўрус расейскага народу, Саюз 17 кастрычніка). У I Дзяржаўную думу ад 5 заходніх губэрняў абралі 36 дэпутатаў, у тым ліку 29 прыхільнікаў кадэтаў. На выбарах у II Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях перамаглі 2 контрарэвалюцыйныя нацыяналістычныя групоўкі — расейская й польская&lt;ref name=&quot;БелЭН-27&quot;&gt;{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 27.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (1921).jpg|150px|значак|зьлева|[[Янка Купала]]]]
[[Файл:Vilnia, Zavalnaja. Вільня, Завальная (1907).jpg|значак|300пкс|Рэдакцыя [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] на [[Вуліца Завальная (Вільня)|вуліцы Завальнай]] у Вільні, 1907 г.]]

Аграрны й палітычны рух сялянаў прымусіў расейскі ўрад прызнаць неабходнасьць рэформаў, вынікам чаго стала [[Сталыпінская аграрная рэформа]]. На выбарах у III Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях чарнасоценцы й акцябрысты заваявалі 29 і 36 месцаў. Каталіцкае насельніцтва Віленскае й Гарадзенскае губэрняў абралі 6 прадстаўнікоў беларуска-польскіх аўтанамістаў («краёўцаў»). З падобнымі вынікамі прайшлі выбары і ў IV Дзяржаўную думу (1912). Чарнасоценна-акцябрысцкія групоўкі і іхныя органы друку адмаўлялі самастойнасьць беларускага этнасу, зьвінавачвалі беларускі нацыянальны рух і ягоную газэту «[[Наша Ніва]]» ў сэпаратызьме. Супраць [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] выступалі і польскія абшарніцка-клерыкальныя групоўкі. У 1907 годзе амаль усе мясцовыя арганізацыі левых партыяў былі разгромленыя ці вельмі аслабленыя. Сярод меншавікоў і бундаўцаў пашыралася ліквідатарская плынь. Згарнула свае падпольныя структуры БСГ і як партыя часова прыпыніла дзейнасьць. Ейныя кіраўнікі засяродзіліся на легальнай дзейнасьці ў газэце «Наша Ніва» і ўзначалілі беларускі нацыянальна-культурны рух. У 1905—1915 гадох ён прыкметна пашырыўся й набыў міжнародную вядомасьць. Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці беларускае літаратуры ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Цётка]], [[Максім Багдановіч]])&lt;ref name=&quot;БелЭН-27&quot;/&gt;.

1 жніўня 1914 году Расейская імпэрыя ўступіла ў вайну зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] ([[Першая сусьветная вайна]]). Беларускія губэрні ў ліку першых перавялі на ваеннае становішча. У выніку наступленьня ([[Сьвянцянскі прарыў]], 1915) нямецкія войскі занялі заходнюю частка Беларусі. Да кастрычніка 1915 году фронт стабілізаваўся на лініі [[Дзьвінск]] — [[Паставы]] — [[Баранавічы]] — [[Пінск]]. Вайна прывяла эканоміку Беларусі да заняпаду. У сельскай мясцовасьці адчуваўся недахоп працоўных рук, скараціліся пасяўныя плошчы, паменшала колькасьць жывёлы. Каля 1/3 прамысловых прадпрыемстваў Беларусі былі эвакуяваныя або дэмантаваныя. Гарады Беларусі перапоўнілі вайскоўцы і ўцекачы&lt;ref name=&quot;БелЭН-27&quot;/&gt;.

Заняцьце амаль усёй Віленскае, Гарадзенскае і заходняе часткі Менскае губэрняў войскамі Нямецкае імпэрыі, мабілізацыя ў войска, масавае бежанства на ўсход на пэўны час дэзарганізавалі беларускі рух. Беларускі нацыянальна-культурныя арганізацыі распадаліся, спынялася выданьне беларускіх газэтаў і кніг. Частка кіраўнікоў «Нашае Нівы» (браты [[Антон Луцкевіч|Антон]] і [[Іван Луцкевіч]]ы, [[Вацлаў Ластоўскі]] і іншыя) засталіся ў Вільні і ўзначалілі камітэт дапамогі пацярпелым ад вайны. У Вільні дзеялі [[Беларуская сацыял-дэмакратычная работніцкая група]], [[Сувязь незалежнасьці і непадзельнасьці Беларусі]]. У якасьці каардынатара беларускага нацыянальнага руху выступаў Цэнтральны саюз беларускіх нацыянальных арганізацыяў на чале зь [[Беларускі народны камітэт|Беларускім народным камітэтам]], пад кіраўніцтвам якога ў 1916—1917 гадох з дазволу уладаў Нямецкае імпэрыі пачалося выданьне школьных падручнікаў, газэты «[[Гоман (1916)|Гоман]]». У 1916 годзе ў Петраградзе зьявіліся штотыднёвыя газэты «[[Дзяньніца]]» й «[[Сьветач (газэта)|Сьветач]]»&lt;ref name=&quot;БелЭН-27&quot;/&gt;.

=== Беларуская Народная Рэспубліка і Беларуская ССР ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская Народная Рэспубліка}}
[[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|міні|300пкс|Мапа [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], 1918 г.]]
[[Файл:Raman Skirmunt. Раман Скірмунт (1906).jpg|150px|значак|зьлева|[[Раман Скірмунт]]]]

[[Першая сусьветная вайна]] паскорыла перамогу [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскае рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]]. У выніку зрынаньня самадзяржаўя ўлада перайшла да [[Часовы ўрад Расеі|Часовага ўраду]]. Паводле прыкладу Петраграду на Беларусі ствараліся Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў, народная міліцыя. У Менскім Савеце адзначаўся ўплыў бальшавікоў. Па [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі]] аднавіла сваю дзейнасьць і [[Беларуская сацыялістычная грамада|БСГ]]&lt;ref name=&quot;БелЭН-28&quot;&gt;{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 28.&lt;/ref&gt;.

Адначасна ўзьнікла шмат іншых беларускі нацыянальных арганізацыяў і суполак ня толькі на тэрыторыі Беларусі, але і ў гарадох Расеі, дзе было шмат беларусаў-уцекачоў. 25—27 сакавіка 1917 году ў Менску адбыўся [[Зьезд беларускіх нацыянальных арганізацыяў]], які выставіў патрабаваньне дзяржаўнае аўтаноміі для Беларусі ў складзе Расейскае фэдэрацыйнае дэмакратычнае рэспублікі, абвясьціў сябе «найвышэйшай краёвай інстытуцыя» да скліканьня Беларускае краёвае рады (БКР), а сваім выканаўчым органам — [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускі нацыянальны камітэт (БНК)]], якому даручыў падрыхтаваць выбары БКР. Ягоным старшынём абралі [[Раман Скірмунт|Рамана Скірмунта]]. Ён жа ўзначаліў дэлегацыю перамоваў з Часовым урадам у пытаньнях аўтаноміі Беларусі. Але ўрад адмовіўся разьвязваць гэтае пытаньне да Ўстаноўчага сходу. Паводле ініцыятывы БСГ у ліпені 1917 году адбыўся [[Зьезд беларускіх арганізацыяў і партыяў]]. На ім БНК замяніла [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацыяў]], рэарганізаваная ў кастрычніку 1917 году ў [[Вялікая беларуская рада|Вялікую беларускую раду (ВБР)]]&lt;ref name=&quot;БелЭН-28&quot;/&gt;.

25 кастрычніка 1917 году ў выніку ўзначаленага бальшавікамі ўзброенага паўстаньня ў Петраградзе Часовы ўрад быў скінуты і ўлада перайшла да Савету Народных Камісараў на чале з [[Уладзімер Ленін|Уладзімерам Ульянавым (Леніным)]]. 26 кастрычніка савецкую ўладу абвясьцілі ў Менску. У пачатку лістапада найвышэйшым бальшавіцкім органам улады ў краі стаў Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту. 18—25 лістапада савецкую ўладу прызналі зьезд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, III зьезд сялянскіх дэпутатаў Менскае й Віленскае губэрняў і II зьезд арміяў Заходняга фронту. 26 лістапада абраныя зьездамі выканаўчыя камітэты аб’ядналіся і ўтварылі [[Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту|Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту (Аблвыкамзах)]]. У сьнежні 1917 — студзені 1918 году адбыліся зьезды Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Віцебскае й Магілёўскае губэрняў, на якіх завяршылася праца з усталяваньня бальшавіцкае ўлады ў гэтых губэрнях. Аблвыкамзах ігнараваў беларускае нацыянальнае пытаньне й не прызнаваў існаваньня самастойнага беларускага народу&lt;ref name=&quot;БелЭН-28&quot;/&gt;.

[[Файл:Źmicier Žyłunovič (Ciška Hartny). Зьміцер Жылуновіч (Цішка Гартны) (1910-19) (3).jpg|150px|значак|зьлева|[[Зьміцер Жылуновіч]]]]
[[Файл:Biełaruś. Беларусь (1919).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]), 1919 г.]]

У адказ на [[Кастрычніцкі пераварот 1917 году ў Расеі]] ВБР разам з Цэнтральнай беларускай вайсковай радай зьвярнулася з «Граматай да беларускага народу», дзе асудзіла дзейнасьць бальшавікоў. ВБР склікала ў Менску [[Першы Ўсебеларускі кангрэс]] 1917 году. I зьезд прызнаў неабходным стварэньне Беларускае дзяржаўнасьці, не прызнаў улады Аблвыкамзаху, таму на загад яго кіраўнікоў быў разагнаны з выкарыстаньнем вайсковае сілы. Частка дэлегатаў стварыла выканаўчы камітэт, а потым Раду зьезду, якая [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] 25 сакавіка 1918 году абвясьціла Беларусь незалежнай і свабоднай дзяржавай — [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай (БНР)]]&lt;ref name=&quot;БелЭН-28&quot;/&gt;.

Ваенна-палітычныя разьлікі Расеі, міжнароднае становішча, дзейнасьць БНР сталі прычынамі фармальнага прызнаньня бальшавіцкімі ўладамі ў Маскве права беларускага народу на нацыянальную дзяржаўнасьць. Выконваючы пастанову ЦК РКП(б), VI Паўночна-Заходняя абласная канфэрэнцыя ў Смаленску пастанавіла аб абвяшчэньні [[БССР|Беларускае Савецкае Сацыялістычнае Рэспублікі (БССР)]] у межах Віцебскае, Гарадзенскае, Магілёўскае, Менскае, беларускіх паветаў Віленскае, Ковенскае і Смаленскае губэрняў. Утварэньне БССР з сталіцай у Менску 1 студзеня 1919 году абвешчанае маніфэстам [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі|Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Беларусі]]. Паводле патрабаваньня ЦК РКП(б) 27 лютага 1919 году ўтварылася [[ЛітБел|Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (ЛітБел) ]] з сталіцай у Вільні. Другое абвяшчэньне БССР адбылося 31 ліпеня 1920 году ў Менску&lt;ref name=&quot;БелЭН-28&quot;/&gt;. Утварэньне БССР фактычна стала адказам на абвяшчэньне незалежнасьці Беларускае Народнае Рэспублікі, што ад пачатку прызнавалася на афіцыйным узроўні — як зазначаў першы савецкі камісар фінансаў Беларусі [[Ісак Рэйнгольд]] на паседжаньні Цэнтральнага Бюро [[Камуністычная партыя Беларусі|КП(б)Б]] 22 студзеня 1919 году&lt;ref&gt;[[Дзьмітры Гурневіч|Гурневіч Д.]] [https://www.svaboda.org/a/31168020.html «Былі крыкі ў экстазе». (Не)прыдуманае інтэрвію з прэм’ерам БНР Луцкевічам пра 25 сакавіка 1918 году], [[Радыё Свабода]], 25 сакавіка 2021 г.&lt;/ref&gt;:
{{Цытата|
Існаваньне Беларускай Рады змусіла вылучыць Беларускую [Савецкую] Рэспубліку
{{арыгінал|ru|Существование Белорусской Рады заставило выдвинуть Белорусскую [Советскую] Республику}}
}}

У лістападзе — сьнежні 1920 году адбыўся [[Слуцкі збройны чын]], мэтай якога была абарона непадзельнае Беларусі ў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічных межах]], усталяваньне рэспублікі і прызнаньне Беларускай Народнай Рэспублікі, а таксама незалежнасьць ад Польшчы й Расеі. Слуцкі фронт БНР стаў рэальным вайсковым змаганьнем за незалежнасьць, а [[Першы Слуцкі полк|Слуцкая брыгада]] — увасабленьнем волі беларусаў да свае дзяржаўнасьці&lt;ref name=&quot;Viacorka&quot;&gt;[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/himn-i-dziejaslovy/29837829.html Чаму дзяржаўным гімнам БНР стаў ваяцкі марш «Мы выйдзем шчыльнымі радамі»?], [[Радыё Свабода]], 23 сакавіка 2019 г.&lt;/ref&gt;. Аднак Слуцкае выступленьне, урэшце, здушыла [[Чырвоная армія]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=[[Іван Саверчанка]], [[Зьміцер Санько]].|частка=[https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html#chapter117 117. Што такое Слуцкі збройны чын]|загаловак=150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html|адказны=|выданьне=|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=[[Наша Будучыня]]|год=2002|старонкі=|старонак=238|сэрыя=|isbn=9986-9229-6-1|наклад=}}&lt;/ref&gt;.

=== Сярэдняя Літва ===
[[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|300пкс|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і [[Летува]] («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]]
{{Асноўны артыкул|Сярэдняя Літва}}
Рэспубліка [[Сярэдняя Літва]] — дзяржаўна-палітычнае ўтварэньне на тэрыторыі Віленшчыны і Гарадзеншчыны ў 1920—1922 гадох. Рэспубліка была апошняй спробай аднавіць [[Літва|Літву]] ў гістарычным і [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыйным]] сэнсе (таксама плянавалася ўтварыць Літву Верхнюю і Літву Ніжнюю). Стварэньне дзяржавы стала магчымым у выніку «Бунту Жалігоўскага» дзякуючы Першай [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]] польскай арміі пад кіраўніцтвам ураджэнца [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыны]] [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]]. Разьмешчаная вакол гістарычнай сталіцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Вільня|Вільні]] — дзяржава 18 месяцаў была [[буфэрная зона|буфэрнай зонай]] паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], ад якой залежала, і [[Летува|Летувой]], якая дэкляравала свае правы на гэтую тэрыторыю&lt;ref name=&quot;von Rauch&quot;&gt;{{Кніга| first=Georg von |last=Rauch |authorlink=Georg von Rauch | editor=Gerald Onn | title =The Baltic States: Years of Independence – Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–40 | year =1974 | pages = 100–102 | chapter =The Early Stages of Independence | chapterurl= https://books.google.com/books?id=emBIdi4LPz8C&amp;pg=PA101 |publisher =C. Hurst &amp; Co| isbn=0-903983-00-1 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Rzeczpospolita Central Lithuania.png|зьлева|значак|Мапа Рэспублікі Сярэдняй Літвы]]
Па некаторых затрымках, зьвязаных з пратэстам [[Ліга народаў|Лігі народаў]] ([[Жэнэва]], [[Швайцарыя]]), якая плянавала ўвод міжнародных войскаў, 8 студзеня 1922 году адбыліся выбары ў Сойм і тэрыторыя рэспублікі была [[Анэксія|анэксаваная]] Польшчай. Люцыян Жалігоўскі пазьней у сваіх мэмуарах, выдадзеных у Лёндане ў 1943 годзе, асудзіў палітыку анэксіі і закрыцьця беларускіх школаў ды адмаўленьня ад канфэдэрацыйных плянаў маршалка [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфа Пілсудзкага]] польскім «саюзьнікам»&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|title=Zapomniane prawdy|author=Żeligowski, Lucjan|year=1943|publisher=F. Mildner &amp; Sons|language = pl}}&lt;/ref&gt;.
{{Цытата|9 кастрычніка 1920 году заняў Вільню ня польскі генэрал Жалігоўскі, а [[літвін]] Жалігоўскі. Мараю гэтага апошняга было жыць сярод суайчыньнікаў на літоўскай зямлі. Я не вылучаў сярод іх ні палякаў, ні русінаў, ні жмудзінаў. Будучы літвінам, я ніколі не пераставаў быць палякам. Два гэтыя паняцьці зьвязаныя між сабою. Яны ўзаемна дапаўняюць адно другое. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}}

Таксама генэрал захапляўся ідэямі [[панславізм]]у: «''Але ня толькі геаграфічна Літва была сэрцам славянства. Была ім маральна. Яна, адна з усіх славянскіх народаў, магла лёгка пагаварыць з усімі. Як з Польшчай, так з Расеяй, так з Украінай. Уклад псыхічны літоўскіх народаў быў як бы створаны, каб прымірыць усіх. У яго ніколі не было варожасьці, ні нацыянальнай, ні рэлігійнай, ні культурнай''». Некалькімі ж дзесягодзьдзямі раней у пратаколе допыту 19-гадовага рэвалюцыянэра 10 сакавіка 1887 году пазначана, што Юзэф Пілсудзкі казаў:&lt;ref&gt;{{Спасылка|language = be|url = https://euroradio.fm/25-gadou-tamu-bylo-abyaulena-shto-yazep-pilsudski-belarus-fota|title = 25 гадоў таму было аб'яўлена, што Язэп Пілсудскі — беларус (фота)}}&lt;/ref&gt;
{{Цытата|Завуць мяне Восіп Восіпавіч Пілсудскі; ад роду маю 19 гадоў; паходжаньне і народнасьць дваранін, беларус… | Пратакол допыту Юзэфа Пілсудскага ад 10 сакавіка 1887 г. }}

=== Беларуская ССР і Заходняя Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}}
[[Файл:Biełaruś. Беларусь (1924).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі 1924 году з пазначэньнем тагачасных граніцаў БССР і беларускіх тэрыторыяў у межах іншых дзяржаваў]]

Тэрыторыя адноўленае БССР складалася толькі з 6 паветаў Менскае губэрні. Паводле [[Рыская мірная дамова|Рыскае мірнае дамовы]] 1921 году да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] адышла [[Заходняя Беларусь]]. 30 сьнежня 1922 году ўтварыўся [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР), у які ўвайшла і БССР. Паводле прапановы партыйна-савецкага кіраўніцтва БССР цэнтральныя ўлады згадзіліся ў 1924 і 1926 гадох на [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьне БССР]] шляхам улучэньне ў яе склад часткі Віцебскае і Гомельскае губэрняў. У 1920-я — пачатку 1930-х гадоў у Беларусі праводзіліся сацыялістычная індустрыялізацыя і масавая калектывізацыя сельскае гаспадаркі, у 1924—1929 гадох праводзілася палітыка [[беларусізацыя|беларусізацыі]]&lt;ref name=&quot;БелЭН-28&quot;/&gt;. У 1929 пачалася [[Расеізацыя|палітыка абмежаваньня мовы тытульнай нацыі Беларусі]], працягам якой стала [[рэформа беларускага правапісу 1933 году]], якая штучна наблізіла беларускую мову да расейскай.

Цяжкім злачынствам супраць усіх пластоў грамадзтва сталі [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычныя рэпрэсіі]], якія набылі сыстэмны характар у пачатку 1930-х гадоў, а найбольшы размах мелі ў 1937—1938 гадох, адна з найстрашнейшых акцыяў — [[Чорная ноч|Ноч расстраляных паэтаў]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Ўкраіну 1939 году|паходу Чырвонае Арміі ў верасьні 1939 году ў Заходнюю Беларусь]] ейную тэрыторыю далучылі да БССР, аднак Віленшчыну перадалі Летуве. Летува атрымала каля 6880 квадратных кілямэтраў (2660 квадратных міляў) тэрыторыі Віленскага краю (у тым ліку Вільню, гістарычную сталіцу Вялікага Княства Літоўскага). Сярод жыхароў Вільні прадстаўнікі сучаснае летувіскае нацыянальнасьці складалі тады ўсяго 3%. Далучэньне земляў ажыцьцяўлялася ў адпаведнасьці з сакрэтным пратаколам да [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа|Дамовы аб ненападзе паміж Нямеччынай і СССР]]&lt;ref name=&quot;БелЭН-28&quot;/&gt;.
[[Файл:Tchernobyl radiation 1996-ru be-x-old.svg|значак|229x229пкс|Мапа радыяактыўнага забруджваньня у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС.]]]]
У час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]] 1941—1945 гадоў (эпізоду [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]) на тэрыторыі Беларусі разгарнулася партызанскае і падпольнае змаганьне. Паводле афіцыйных савецкіх зьвестак, у Савецкай Арміі, савецкіх партызанскі фармаваньнях і шэрагах савецкіх падпольнікаў супраць арміі [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] змагалася больш за 1,5 млн жыхароў Беларусі. Вайна нанесла рэспубліцы велізарныя страты. Паводле сучасных ацэнак, загінуў кожны трэці жыхар Беларусі. Рэспубліка страціла больш за палову нацыянальнага багацьця. У 1945 годзе паводле савецка-польскае дамовы аб дзяржаўнай граніцы ад 18 жніўня 1945 году, 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласьць|Беластоцкае вобласьці]] з горадам [[Беласток]]ам і 3 раёны Берасьцейскае вобласьці ўлады СССР перадалі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]]&lt;ref name=&quot;БелЭН-28&quot;/&gt;. У 1945 годзе Беларусь стала сузаснавальніцай [[ААН]], аднак яе ўдзел ня быў самастойным, а падпарадкоўваўся дэлегацыі [[СССР]].

У 1951 годзе зацьвердзілі [[Сьцяг Беларускай ССР|новы сьцяг БССР]], у 1955 годзе — [[Гімн Беларускай ССР|рэспубліканскі гімн]]&lt;ref name=&quot;БелЭН-28&quot;/&gt;. У 1986 годзе Беларусь сталася асноўнай ахвярай [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскае катастрофы]].

=== Рэcпубліка Беларусь ===
[[Файл:RIAN archive 52076 Leonid Kravchuk, Stanislav Shushkevich and Boris Yeltsin (cropped).jpg|зьлева|значак| [[Станіслаў Шушкевіч|Шушкевіч]], [[Леанід Краўчук|Краўчук]], [[Барыс Ельцын|Ельцын]] у Белавескай пушчы]]
Сацыяльна-эканамічны крызіс другое паловы 1980 — пачатку 1990-х гадоў спрыяў нарастаньню дэзінтэграцыйных працэсаў у СССР. 27 ліпеня 1990 году Вярхоўны савет БССР прыняў [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі|Дэклярацыю аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. [[Жнівеньскі путч]] у Маскве (19—21 жніўня 1991) і падтрымка яго кіраўніцтвам КПБ паглыбіла крызіс сыстэму ўлады, якая існавала ў той час у Беларусі. 25 жніўня 1991 году Вярхоўны савет БССР прыпыніў дзейнасьць КПБ на тэрыторыі Беларусі. 19 верасьня 1991 году афіцыйную назву Беларускай дзяржавы зьмянілі на Рэспубліку Беларусь. У якасьці дзяржаўных сымбаляў аднавілі [[Беларусы|беларускія]] [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальныя]] герб [[Пагоня|Пагоню]] і [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. У сьнежні 1991 году ў выніку дэнансацыі дамовы 1922 году СССР спыніў існаваньне. 8 сьнежня 1991 году лідэры Беларусі ([[Станіслаў Шушкевіч]]), Украіны ([[Леанід Краўчук]]) і Расеі ([[Барыс Ельцын]]) у [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] падпісалі [[Белавескія пагадненьні|пагадненьне]] аб утварэньні [[Садружнасьць Незалежных Дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. У 1994 годзе прынялі [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыю Беларусі]], адбыліся першыя [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 1994 году|прэзыдэнцкія выбары]]. Паводле вынікаў другога туру, першым прэзыдэнтам краіны абралі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]].

Актывізацыя прарасейскіх настрояў ва ўладных колах Беларусі адзначалася яшчэ з восені 1993 году, што выявілася ў працы Канстытуцыйнай Камісіі: большасьць яе сябраў выказаліся за тое, каб упамінаньне крыніцаў Беларускай дзяржаўнасьці — ня толькі Вялікага Княства Літоўскага і Беларускай Народнай Рэспублікі, але і Беларускай ССР — выключыць з тэксту [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]. Такую пастанову падтрымала большасьць [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|дэпутацкага корпусу]]&lt;ref&gt;[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.&lt;/ref&gt;. Увогуле, у 1991—1994 гадох Беларусь была адзінай краінай з былых рэспублік СССР, дзе нацыянальныя палітычныя сілы ня мелі прадстаўніцтва ў міністэрствах і структурах мясцовай выканаўчай улады — фактычна ня мелі доступу да рэальнага кіраваньня дзяржавы&lt;ref name=&quot;navumcyk_15.04.2020&quot;&gt;[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30555697.html Беларусь як унікум. Адказ Прэйгерману], [[Радыё Свабода]], 15 красавіка 2020 г.&lt;/ref&gt;. Аднак поўнае аднаўленьне [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыйнай]] [[Моўная палітыка|моўнай]] і культурнай палітыкі адбылося толькі па ўсталяваньні Лукашэнкам [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]], што стала вынікам супадзеньня інтарэсаў уладаў Расеі, якія рэанімавалі [[Імпэрыялізм|імпэрскую ідэю]], і Лукашэнкі, які меў спадзяваньні праз далучэньне Беларусі да Расеі замяніць яе нямоглага прэзыдэнта [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]]&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.&lt;/ref&gt;. У 1995 годзе па [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|акце тэрору ў парлямэнце Беларусі]] ён правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству&lt;ref name=&quot;МП&quot;&gt;[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]] [https://knihi.com/none/Aniamiennie_Z_kroniki_zniscennia_bielaruskaj_movy.html#chapter13 Ці законны рэфэрэндум 1995 году адносна наданьня дзяржаўнага статусу расейскай мове?] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zapr&quot;&gt;[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20170814200257/http://jivebelarus.net/language/language-defeat-06.html Грамадзкае сьцьвярджэньне беларускай мовы і парушэньні правоў беларускамоўных людзей] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zapr1&quot;&gt;[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20110722003014/http://arche.bymedia.net/2002-1/zapr102.html Моўная палітыка ў Беларусі ў 1990-я гады] // [[Архэ Пачатак]]. №1 (21), 2002.&lt;/ref&gt;, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня&lt;ref&gt;[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.&lt;/ref&gt;. Па рэфэрэндуме, Лукашэнка пазбавіў беларускія [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальныя сымбалі]] бел-чырвона-белы сьцяг і герб Пагоню статусу афіцыйнай дзяржаўнай сымболікі і надаў дзяржаўны статус [[расейская мова|расейскай мове]].

[[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|значак|296пкс|[[Марш за свабоду (Менск, 2020)|300-тысячны мітынг супраць фальсыфікацыі выбараў, гвалту і беззаконьня]]. Менск, {{nowrap|16 жніўня 2020 г.}}]]

Улетку 1996 году 70 дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня|Вярхоўнага Савету]] паставілі подпісы пад [[імпічмэнт]]ам прэзыдэнту з прычыны парушэньня ім Канстытуцыі Беларусі. У адказ Лукашэнка з парушэньнем Канстытуцыі і закону «Аб народным галасаваньні (рэфэрэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» правёў 24 лістапада 1996 году [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|чарговы рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога разагнаў Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня і ўтварыў цалкам падкантрольны [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які стаў найвышэйшым заканадаўчым органам рэжыму ў Беларусі. Адначасна апазыцыю цалкам выціснулі з тэлевізіі і радыё, а апазыцыйным газэтам не давалі друкавацца. У знак пратэсту ў адстаўку падалі прэм’ер-міністар Беларусі, два іншыя міністры і сем судзьдзяў [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага суду]]. У гэтых умовах [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаныя Штаты]] і [[Эўразьвяз]] адмовіліся прызнаваць легітымнасьць рэфэрэндуму. Тым часам Лукашэнка канцэнтраваў у сваіх руках уладу з дапамогаю ўзмацненьня спэцыяльных службаў, у прыватнасьці [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]].

У красавіку 1998 году Лукашэнка стварыў г. зв. «[[Саюз Расеі і Беларусі]]», пазьней абвясьціў пра стварэньне г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расеі]]». Улады [[Расея|Расеі]] актыўна падтрымлівалі аўтарытарны рэжым у Беларусі ад часоў палітычнай крызы 1996 году, калі Лукашэнку зь іх дапамогай удалося ўнікнуць імпічмэнту і здабыць абсалютную ўладу ў краіне&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/27138163.html За што Селязьнёў атрымаў ад Лукашэнкі ордэн Скарыны?], [[Радыё Свабода]], 20 ліпеня 2015 г.&lt;/ref&gt;.

Незаконныя прэзыдэнцкія выбары з падкантрольнай Лукашэнку працэдурай падліку галасоў праходзілі ў 2001, 2006, 2010 і 2015 гадох. Кожныя зь іх выклікалі пратэсты грамадзянаў Беларусі і крытыку з боку ЗША і краінаў Эўразьвязу — найперш праз працэдуру падліку галасоў, якая дазваляла цалкам фальсыфікаваць вынікі і адкідала ўсякі кантроль за падлікам галасоў для не зьвязаных з рэжымам Лукашэнкі грамадзянаў Беларусі.

8 жніўня 2020 году прайшлі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|чарговыя незаконныя прэзыдэнцкія выбары]], па якіх адбыліся [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя пратэсты супраць іх фальсыфікацыі, гвалту і беззаконьня]]. Пратэсты адзначаліся найбольшай за ўсю гісторыю колькасьцю ўдзельнікаў (у Менску выходзілі сотні тысячаў чалавек, у абласных цэнтрах — дзясяткі, у многіх раённых — тысячы) і праходзілі пад [[беларусы|беларускай]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнай сымболікай]]. У час здушэньня гэтых пратэстаў гвалт рэжыму Лукашэнкі над грамадзянамі Беларусі перайшоў на прынцыпова новы ўзровень, калі ён выявіўся [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] і масавымі катаваньнямі, а маштаб рэпрэсіяў у краіне наблізіўся да часоў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/30935222.html Партыя БНФ: «Беларусь ня ведала такога маштабу зьверстваў з часоў бальшавіцкага тэрору і нацысцкай акупацыі»], [[Радыё Свабода]], 7 лістапада 2020 г.&lt;/ref&gt;.

[[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну]] 24 лютага 2022 году адкрыта прадэманстравала, што Беларусь знаходзіцца пад [[Гібрыдная вайна|гібрыднай]]&lt;ref name=&quot;Litwin-2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Usov-2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UW-2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BRN&quot;/&gt; [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыяй Расеі]]&lt;ref name=&quot;Lichtarovic-24-02-2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hurnievic-26-02-2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Daskievic-25-02-2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AC-2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Korsunau-2022&quot;&gt;[https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=285495 Генадзь Коршунаў: Каб у свой час сусветная супольнасць так стала побач з беларусамі, як сёння з украінцамі, то нішто не ляцела б з акупаванай тэрыторыі], [[Наша Ніва]], 27 лютага 2022 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dubaviec-2022&quot;&gt;[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]] [https://www.svaboda.org/a/31742497.html Як «беларуская» ўлада ператварылася ў акупацыю і ўсім нам стала сорамна, — Дубавец], 8 сакавіка 2022 г.&lt;/ref&gt;.

25 сакавіка 2023 году [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімер Пуцін]] заявіў, што Расея разьмяшчае у Беларусі сваю тактычную ядзерную зброю, што неўзабаве ажыцьцявілі&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/32336402.html Сахашчык: Ядзерная зброя моцна актывізуе партызанскі рух у Беларусі], [[Радыё Свабода]], 27 сакавіка 2023 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Usau-29-03-2023&quot;/&gt;.

== Дзяржаўны лад ==
{{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Рэспублікі Беларусь}}
Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. Тэрмін для кожнага прэзыдэнту складае пяць гадоў. Паводле [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі 1994 году]], прэзыдэнт [[дэ-юрэ]] можа займаць пасаду ня больш за два тэрміны, аднак у 2004 годзе на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў [[Рэфэрэндум у Беларусі 2004 году|рэфэрэндуму]] [[рэжым Лукашэнкі]] [[дэ-факта]] прыбраў гэтае абмежаваньне&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm Profile: Alexander Lukashenko], [[BBC|BBC News]]&lt;/ref&gt;. Першым прэзыдэнтам стаў [[Аляксандар Лукашэнка]], абраны на гэтую пасаду ў другім туры [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 1994 году|выбараў 1994 году]]. У 1996 годзе з ініцыятывы Лукашэнкі прайшоў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога ў Канстытуцыю ўнесьлі шэраг зьменаў, а Лукашэнка павялічыў свой тэрмін на 2 гады, такім чынам наступныя афіцыйныя прэзыдэнцкія выбары адбыліся ў 2001 годзе.

Галоўны орган [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчай улады]] — [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]], ліквідаваны Лукашэнкам на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў рэфэрэндуму 1996 году і заменены на падкантрольны рэжыму [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] (ніжняя палата) і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савету Рэспублікі]] (верхняя палата). З улікам таго, што назва «Вярхоўны [[Савет]]» небеларуская і паходзіць ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], выказваюцца прапановы вярнуць парлямэнту краіны традыцыйную ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назву — [[Сойм]]&lt;ref name=&quot;Cajcyc&quot;&gt;Чайчыц А. [https://www.svaboda.org/a/28449360.html Карыснае практыкаваньне ад Зянона Пазьняка], [[Радыё Свабода]], 24 красавіка 2017 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 13.&lt;/ref&gt;.

[[Судовая ўлада]] ажыцьцяўляецца судамі, найвышэйшы судовы орган — [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны суд]]. Гаспадарчыя спрэчкі паміж прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі разглядае [[Вышэйшы гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь|Вышэйшы гаспадарчы суд]]. Кантроль за канстытуцыйнасьцю нарматыўных актаў у дзяржаве ажыцьцяўляе [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйны суд]], легітымны склад якога, аднак, разагнаны па рэфэрэндуме 1996 году&lt;ref name=&quot;Пастухоў-2021&quot;&gt;{{артыкул||дата публікацыі=2021-03-12|загаловак=Канстытуцыя: шматкроць перапісаная і не дзеючая|год=2021|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|мова=be|нумар=10 (718)|старонкі=4|дата доступу=2021-03-20|аўтар=[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]], Пульша С.}}&lt;/ref&gt;. Нагляд за дакладным і аднастайным выкананьнем законаў ускладаецца на [[Генэральны пракурор Рэспублікі Беларусь|Генэральнага пракурора]]. Кантроль за выкананьнем дзяржаўнага бюджэту і выкарыстаньнем дзяржаўнай уласнасьці ажыцьцяўляе [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]&lt;ref name=&quot;BE-12&quot;&gt;{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 12.&lt;/ref&gt;.

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
{{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі}}
[[Файл:Belarus, administrative divisions - be-x-old - colored.svg|значак|421x421пкс|Мапа]]
Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь падзяляецца на тэрыторыю [[сталіца|сталіцы]] і тэрыторыі [[вобласьць|вобласьцяў]]. Тэрыторыя вобласьці падзяляецца на тэрыторыю [[раён]]аў і гарадоў абласнога падпарадкаваньня. Тэрыторыя раёну падзяляецца на тэрыторыю [[сельсавет]]аў, [[пасёлак|пасёлкаў]] і гарадоў раённага падпарадкаваньня. Беларусь падзяляецца на шэсьць вобласьцяў, якія маюць назву паводле свайго адміністрацыйнага цэнтру. У сваю чаргу гэтыя вобласьці падзяляюцца на 118 раёнаў. Сталіца краіны Менск мае адмысловы статус.

Цяперашні адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі фактычна застаўся з часоў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Адміністрацыйна-тэрытарыльныя адзінкі маюць савецкія небеларускія афіцыйныя назвы, з гэтай прычыны прапануецца вярнуць традыцыйныя ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назвы — [[Ваяводзтва|ваяводзтвы]] (замест вобласьцяў), [[павет]]ы (замест раёнаў) і [[Староства (Вялікае Княства Літоўскае)|староствы]] (замест сельсаветаў)&lt;ref name=&quot;Cajcyc&quot;/&gt;. З улікам таго, што наяўны падзел забясьпечвае моцную цэнтралізацыю і адміністрацыйна-палітычны кантроль над мясцовай ўладай з боку цэнтральных ворганаў улады, дзеля зьмяншэньня цэнтралізацыі, адміністрацыйнай і бюджэтнай нагрузкі выказваюцца прапановы павялічыць колькасьць адзінак самакіраваньня першага ўзроўню
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Нумар {{Заўвага|Коды 1-7, пазначаныя на нумарах аўтамабіляў, азначаюць адпаведную адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку, дзе гэты аўтамабіль зарэгістраваны.}}
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;line-height:95%; width:2em&quot; |Герб
!Вобласьць
!Плошча (км²)
!Насельніцтва
!Сталіца
|-
|#1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Brest_Region.svg|24x24пкс]]
|[[Файл:Flag_of_Brest_Voblast,_Belarus.svg|26x26пкс]] [[Берасьцейская вобласьць]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |32786,44
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1 384 476
|[[Берасьце]]
|-
|#2
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Vitsebsk_Voblasts.svg|20x20пкс]]
|[[Файл:Flag_of_Vitsebsk_Voblasts.svg|26x26пкс]] [[Віцебская вобласьць]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |40051,34
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1 180 202
|[[Віцебск]]
|-
|#3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Файл:Coat_of_arms_of_Homyel_Voblast.svg|21x21пкс]]
|[[Файл:Flag_of_Homyel_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Гомельская вобласьць]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |40371,36
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1 415 749
|[[Гомель]]
|-
|#4
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Hrodna_Voblasts.svg|20x20пкс]]
|[[Файл:Flag_of_Hrodna_Voblasts.svg|26x26пкс]] [[Гарадзенская вобласьць]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |25126,98
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1 043 681
|[[Горадня]]
|-
|#5
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Minsk_province.svg|20x20пкс]]
|[[Файл:Flag_of_Minsk_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Менская вобласьць]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |39849,00
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1 426 525
|[[Менск]]
|-
|#6
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Файл:Escut_Oblast_Mohilev.png|20x20пкс]]
|[[Файл:Flag_of_Mahilyow_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Магілёўская вобласьць]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |29067,62
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1 058 746
|[[Магілёў]]
|-
|#7
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Файл:Coat_of_arms_of_Minsk.svg|24x24пкс]]
|[[Файл:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|26x26пкс]] [[Менск]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |353,00
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2 020 600
|[[Менск]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; |[[Беларусь]]
! style=&quot;text-align:right;&quot; |207596,76
! style=&quot;text-align:right;&quot; |9 413 446
!
|}
(ваяводзтваў)&lt;ref&gt;[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 17.&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
{{Асноўны артыкул|Геаграфія Беларусі}}

=== Геаграфічнае становішча ===
[[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|міні|300пкс|Беларусь з космасу, чэрвень 2010 г.]]

Беларусь знаходзіцца ў цэнтры [[Эўропа|Эўропы]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе і [[Украіна|Ўкраінай]] на поўдні. Агульная працягласьць [[Дзяржаўная граніца Рэспублікі Беларусь|дзяржаўнай граніцы]] складае 2969 км. Адлегласьць ад Менску да сталіц суседніх дзяржаваў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470, [[Варшава|Варшавы]] — 550, [[Кіеў|Кіева]] — 580, [[Масква|Масквы]] — 700 км.

Плошча Беларусі — 207,598 тыс. км². Найбольшая працягласьць краіны з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Эўропе Беларусь паводле плошчы нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], больш чым у 2,2 разу пераўзыходзіць [[Партугалія|Партугалію]] і [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] і прыкладна ў 5 разоў — [[Нідэрлянды]], [[Швайцарыя|Швайцарыю]].

=== Рэльеф і карысныя выкапні ===
{{Асноўны артыкул|Рэльеф Беларусі}}
[[Файл:Dzyarzhynskaya Hara 3.jpg|значак|300пкс|На [[Сьвятая (гара)|Сьвятой гары]] (345 м), найвышэйшым пункце Беларусі]]

Беларусь знаходзіцца на [[Усходнеэўрапейская раўніна|Ўсходнеэўрапейскай раўніне]]. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі ([[Менскае ўзвышша|Менскае]], [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкае]], [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] і іншыя), якія разьмяшчаюцца пераважна ў цэнтральнай частцы краіны і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Найвышэйшы пункт — [[Сьвятая (гара)|Сьвятая гара]], 345 м; найніжэйшы — на рацэ [[Нёман]]е, 90 м над узроўнем мора.

Асаблівасьці рэльефу Беларусі вызначаюцца геалягічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых частак крышталічнага падмурка прымяркоўваюцца ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганьнем крышталічнага падмурка звычайна займаюць нізіны. Вызначальным фактарам фармаваньня рэльефу Беларусі сталі [[Ледавік|ледавікі]]. За апошнія 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя краіны спазнала ня менш за 5 зьледзяненьняў.

На тэрыторыі Беларусі выявілі больш за 5 тысячаў радовішчаў і пакладаў карыстных выкапняў&lt;ref name=&quot;BE-12&quot;/&gt;. Сярод іх можна выдзяліць [[нафта|нафту]], [[прыродны газ]], [[жалезная руда|жалезную руду]], [[даляміт]]ы, будаўнічыя матэрыялы — [[жвір]], [[гліна|гліны]], [[пясок]], [[крэйда|крэйду]], [[граніт]], [[торф]], [[сапрапэль]] і іншыя.

=== Глебы ===
{{Асноўны артыкул|Глебы Беларусі}}
Асаблівасьці геалягічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расьліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды адпавядаюць зоне ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, [[Марэна (геалёгія)|марэнавыя]], водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, [[торф]]. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расьліннасьцю), падзолісты (пад лясной расьліннасьцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэньні.

З улікам ступені праяўленьня асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаюцца тыпы глебаў: [[дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]], [[Дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы|дзярнова-падзолістыя забалочаныя]], [[тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]], [[абалонавыя глебы|абалонавыя]], [[дзярнова-карбанатныя глебы|дзярнова-карбанатныя]], [[Дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы|дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя]]. Паводле мэханічнага складу адрозьніваюць гліністыя, сугліністыя, супясковыя, пясковыя і тарфяныя глебы.

=== Клімат ===
{{Асноўны артыкул|Клімат Беларусі}}
[[Файл:Паміж ноччу і днём.jpg|значак|300пкс|Краявід Беларусі ўлетку]]
[[Файл:Печерский лесопарк — Прекрасная зима.jpg|300px|значак|Краявід Беларусі ўзімку]]

Беларусь мае [[Мерны клімат|мерны]] [[кантынэнтальны клімат]], бо месьціцца ў мерным пасе на шляху заходніх паветраных масаў з [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]]. У роўнадзеньні 21 сакавіка і 23 верасьня вышыня сонца роўная 90° і 23,5°. Гадавая сумарная [[радыяцыя]] ў Беларусі складала 3500 мэга[[Джоўль|джоўляў]]/м² на поўначы і 4100 мэгаджоўляў/м² на поўначы (85—97 кіля[[калёрыя]]ў/см). У [[Ліпень|ліпені]], які ёсьць найцяплейшым месяцам, сумарная радыяцыя 9-кратна большая, чым у найхаладнейшым месяцы — [[Студзень|студзені]]. Улетку пераважае наўпроставая сонечная радыяцыя, што складае 52% ад сумарнай. Узімку — расьсеяная радыяцыя, што складае 70% ад сумарнай. Гадавая расьсеяная радыяцыя розьнілася ад 2100 мэгаджоўляў/м² на поўдні да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы. Сярэднегадавая працягласьць сонечнага зьзяньня вагалася ад 73 дзён на поўначы да 78 на поўдні. Найбольшая яго працягласьць назіралася ў чэрвені (11—12 дзён), найменшая — у сьнежні (25-30 гадзінаў). На цёплае паўгодзьдзе прыпадала каля 80% гадавой працягласьці сонечнага зьзяньня. Гадавая сума [[Фотасынтэз|фотасынтэтычнаактыўнай]] радыяцыі, 1% якой спажывалі [[зялёныя расьліны]], складала да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы да 2200 мэгаджоўляў/м² на поўдні. Дадатны радыяцыйны балянс краіны складаў 1500—1800 мэгаджоўляў/м² у сярэднім за год і паступова нарастаў з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад&lt;ref name=&quot;г&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=[[Павал Каўрыга]].|частка=Клімат|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2004|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.18-2.djvu 18. Кн. 2: Рэспубліка Беларусь]|старонкі=40-43|старонак=760|сэрыя=|isbn=985-11-0295-4|наклад=10 000}}&lt;/ref&gt;.

Цягам году над Беларусьсю пераважаюць заходнія вятры, якія пераносяць марское атлянтычнае паветра, разам зь якім перамяшчаюцца [[цыклён]]ы. Узімку пануюць паўднёва-заходнія і заходнія вятры. Паступленьне цыклёнаў зімой вядзе да павышэньня [[Вільготнасьць паветра|вільготнасьці]] і воблачнасьці, што выклікае [[Адліга|адлігу]] і туманы. Пранікненьне кантынэнтальнага паветра мерных шыротаў прыносіць марознае надвор’е з паніжэньнем сярэднесодневай тэмпэратуры да −10—15 [[°C]]. Звычайна арктычнае паветра ўрываецца пасьля адлігі, што выклікае рэзкае пахаладаньне з парывістым ветрам. Морскае арктычнае паветра стварае воблачнае надвор’е, а кантынэнтальнае з усходняй [[Арктыка|Арктыкі]] — яснае, што паніжае тэмпэратуру паветра да −40&amp;nbsp;°C. Улетку пераважаюць паўночна-заходнія і заходнія вятры. Арктычнае паветра праграецца ў ніжніх слаях і выклікае працяглыя [[Засуха|засухі]]. На паўднёвым усходзе пераважае трапічнае паветра, што пры руху на поўнач абумоўлівае рэзкае пацяпленьне і вылікае засушлівае надвор’е ўлетку да 38&amp;nbsp;°C і адлігу ўзімку. Сярэднегадавая хуткасьць ветру складае 3,5—4 м/с на раўнінах і ўзвышшах, 3—3,5 м/с у [[нізіна]]х і далінах рэк. Увосень і ўзімку праз цыклёны хуткасьць ветру павялічваецца, а ўвесну і ўлетку памяншаецца на 0,5 м/с. Сярэднегадавая тэмпэратура для ўсёй Беларусі складала 5,8&amp;nbsp;°C. Сярэднегадавая ізатэрма вагаецца ад 7&amp;nbsp;°C у Берасьцейскай вобласьці да 4,5&amp;nbsp;°C у Віцебскай. У асобныя гады сярэдняя тэмпэратура сягае ад 4,5—5&amp;nbsp;°C да 7—9,5&amp;nbsp;°C. Працягласьць цёплага пэрыяду году з тэмпэратурай вышэйшай за 0&amp;nbsp;°C складае 250—260 дзён на паўднёвым захадзе і 220—230 на паўночным усходзе. У ліпені сярэднямесячная тэмпэратура вагаецца ад 17,5&amp;nbsp;°C на поўначы да 19&amp;nbsp;°C на поўдні. Адхіленьні ад звычайнай тэмпэратуры можа складаць 3—4&amp;nbsp;°C. Найбольшая тэмпэратура расьце ад 35&amp;nbsp;°C у Віцебску да 38&amp;nbsp;°C у Гомлі. У студзені сярэдняя тэмпэратура складала −6,7&amp;nbsp;°C са зьмяненьнем ад −4,5&amp;nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&amp;nbsp;°C на паўночным усходзе. На захадзе звычайна цяплей амаль на 2&amp;nbsp;°C, чым на ўсходзе празь пераважнае ўзьдзеяньне атлянтычнага паветра. Адхіленьні тэмпэратуры могуць дасягаць 3—6&amp;nbsp;°C. Найменшыя тэмпэратуры зьмяняліся ад −41&amp;nbsp;°C у Віцебску да −35&amp;nbsp;°C у Гомлі&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;.

У гадавым ходзе найбольш пругкасьці вадзяной пары прыпадае на ліпень — 14-15 гэкта[[Паскаль (адзінка вымярэньня)|паскаляў]] (ГПа), найменш на студзень — 3-4 ГПа. Узімку пругкасьць складае ад 3,5 ГПа на поўначы да 4 ГПа на поўдні. Улетку — ад 14,5 ГПа да 15 ГПа. На марэнных узвышшах пругкасьць меншая на 0,5—1 ГПа, чым на раўнінах. Сярэднегадавая вільготнасьць складала каля 80%. Найбольшая ў сьнежні-студзені — каля 90%. Найменшая ў траўні-чэрвені — 65%. Павялічаная на 3—5% вільготнасьць адзначалася каля вадаёмаў, на балотах, у лясах і на ўзвышшах. У сухія летнія дні віготнасьць апускалася менш за 30%. У сярэднім налічвалася 5—7 сухіх дзён на поўначы і ўзвышшах і 13—17 на поўдні. Часам іх лік дасягаў 20—40 за год. Больш за ўсё сухіх дзён назіралася ў траўні. На поўначы і ўсходзе налічвалася 136—145 дзён зь вільготнасьцю звыш 80% за год, на поўдні і паўднёвым захадзе — 107—113. На ўзвышшах налічвалася да 152 вільготных дзён за год. Узімку было больш вільготных дзён, чым улетку. У сьнежні налічвалася 23—27 вільготных дзён. У траўні 2-4 такіх дні. Высокая вільготнасьць спрыяла [[туман]]ам, што часьцей узьнікалі ў замкнёных катлавінах, на балотах і азёрах. За год здаралася ад 35 да 100 дзён з туманам. На Менскім і [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкім узвышшах]] 65—100 такіх дзён. Звыш 60% дзён з туманамі адбывалася ў халодную пару году з кастрычніка па [[сакавік]]. Пахмурных дзён налічвалася ад 135 на паўднёвым усходзе да 175 на паўночным захадзе. Узімку верагоднасьць пахмурнага неба складала 80—85%. У сьнежні ў сярэднім 21—23 дні бяз сонечнага надвор’я. У цёплую пару году воблачнасьць складала да 45—55%. У сярэднім за год у Беларусі выпадала звыш 600—700 мм. Марэнныя ўзвышшы сярэдзіннай Беларусі атрымлівалі звыш 650—700 мм. На Наваградзкім узвышшы выпадала 769 мм ападкаў, што было найбольшым паказьнікам у Беларусі. На нізінах выпадала 600—650 мм. Адхіленьні ад сярэднегадавой нормы складалі 100—200 мм ападкаў. Найбольш ападкаў выпадала ў [[Васілевічы|Васілевічах]] — 1115 мм, найменш у [[Брагін]]е — 298 мм. На цёплую пару з [[красавік]]а па кастрычнік прыпадала каля 70% ападкаў за год. У гадавым ходзе найбольш ападкаў выпадала ў ліпені — 75—95 мм, найменш у лютым — 30-40 мм. У цёплую пару пераважалі [[Залева|залевы]], якія перавышалі сярэднемесячныя ападкі ў 2—3 разы. Найбольшы ўлічаны ўзровень быў у жніўні ў [[Пружаны|Пружанах]] — 329 мм. Часам улетку ападкі не выпадаюць да месяца. Лік дзён з ападкамі складаў ад 193—195 на паўночным захадзе да 145 на паўднёвым усходзе. У сярэднім кожны другі-трэці дзень з ападкамі. Зрэдку за дзень выпадае месячная норма ападкаў. Найбольшы содневы лік атмасфэрнай вільгаці адзначылі ў ліпені 1973 году на станцыі [[Слаўнае (Віцебская вобласьць)|Слаўнае]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёну]] (Віцебская вобласьць). У халодную пару зь лістапада па сакавік утвараецца [[Сьнег|сьнегавое]] покрыва, якое ляжыць ад 75 дзён на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Часам выпадзеньне сьнегу адзначаецца ў кастрычніку. Устойлівае сьнегавое покрыва ўсталёўваецца ў сьнежні. Яго разбурэньне назіраецца ў пачатку сакавіка на паўднёвым захадзе (ПдЗ) і пры канцы сакавіка на паўночным усходзе (ПнУ). Найбольшая сярэдняя вышыня сьнегу складае ад 15 см на ПдЗ да звыш 30 см на ПнУ. У цёплыя маласьнегавыя зімы вышыня сьнегу ўдвая меншая. Запас вады ў сьнегавым покрыве складае ад 30-40 мм на ПдЗ да 80-100 мм на ўсходзе ПнУ&lt;ref name=&quot;г&quot;/&gt;.

=== Водныя багацьці ===
{{Асноўны артыкул|Рэкі Беларусі|Азёры Беларусі}}
[[Файл:Narač - 2.jpg|міні|300пкс|[[Нарач]] — найбольшае возера Беларусі]]

Тэрыторыя Беларусі знаходзіцца ў басэйне [[Чорнае мора|Чорнага]] (58% тэрыторыі) і [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] (42%) мораў&lt;ref name=&quot;BE-16&quot;&gt;{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 16.&lt;/ref&gt;. Агульная даўжыня 20,8 тысячаў рэк краіны складае 90,6 тыс. кілямэтраў. 7 рэк маюць даўжыню звыш 500 км: [[Бярэзіна]], [[Вяльля]], [[Дзьвіна]], [[Дняпро]], [[Нёман]], [[Прыпяць]] і [[Сож]]. Шэсьць зь іх, апроч Бярэзіны, ёсьць церазьмежнымі. Агульны аб’ём воднага сьцёку рэк — 57,9 млрд кубічных мэтраў у сярэднім у год.

Азёраў каля 11 тыс., 75% зь іх з плошчай люстэрка да 0,1 км². Найбольшае [[возера]] — [[Нарач]] (плошча 79,6 км²), найглыбейшае — [[Доўгае возера (Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,6 м). Агульны аб’ём вады ў азёрах плошчай больш за 1 км² складае 6—7 млрд м³. Найбольшы аб’ём вады ў азёрах [[вадазбор]]аў рэк Дзьвіны (72% усіх запасаў) і Нёмана (20%)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Рэкі і азёры Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1347|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=14 сакавіка 2013|дата доступу=19 сакавіка 2013}}&lt;/ref&gt;.

Таксама краіна багатая на балоты, найбольшая колькасьць якіх знаходзіцца на [[Палесьсе|Палесьсі]].

=== Расьліннасьць і жывёльны сьвет ===
[[Файл:Zubr BPN 02.jpg|150px|значак|зьлева|[[Зубар]] — жывёла-сымбаль Беларусі]]
[[Файл:Восень у Белавескай пушчы.jpg|міні|300пкс|[[Белавеская пушча]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]]

На 21 сакавіка 2013 году амаль 40% плошчы Беларусі займаў [[лес]], агульная плошча якога складала 9,5 мільёну [[гектар]]аў. Запас [[Драўніна|драўніны]] складаў 1,6 млрд кубічных мэтраў. Паводле мэтавага прызначэньня лясы падзяляліся на: эксплюатацыйныя (49%), аздараўленчыя (17%), вадаахоўныя (16%), прыродаахоўныя (14%) і ахоўныя (4%). Налічвалася 107 відаў дзікарослых [[дрэва]]ў і 1,5 тыс. увезеных зь іншых краёў, сярод іх — 28 мясцовых відаў дрэваў, каля 60 відаў [[хмызьняк]]оў, 15 — паўхмызьнякоў і 8 — хмызьнячкоў&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар =[[Канстанцін Карнялюк]]| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =9 лютага 2011| url =http://zil.mogved.by/content/my-tut-dushoj-chysceem/stati| копія = | загаловак =Мы тут душой чысьцеем| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Газэта]] «[[Зямля і людзі]]»| дата = 25 студзеня 2013 | мова = | камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Пераважнымі пародамі былі: хвойныя (60%; [[Хвоя звычайная|хвоя]] ды [[елка]]), мяккалістыя (36,5%; [[асіна]], [[бяроза (дрэва)|бяроза]] і [[вольха]]) і цьвёрдалістыя (3,5%; [[дуб]]). Іншыя важныя лесаўтваральныя пароды: [[ясень]], [[ліпа]], [[клён (род)|клён]] і [[граб]]. Найбольш пашыраныя ўвезеныя віды дрэваў: [[Лістоўніца|лістоўніцы]] сыбірская і эўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя і Веймутава, [[паўночны дуб]], [[таполя|таполі]] пірамідальная, ляўралістая і бальзамічная. 70% плошчы займае прыродная расьліннасьць, што налічвае 12 тыс. відаў. Звыш 200 відаў ахоўваецца дзяржавай. У гадавальніках лясных гаспадарак за год вырошчваецца звыш 280 відаў [[расьліна]]ў, больш за 310 млн лясных высадкаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лясы Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1351|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=21 сакавіка 2013|дата доступу=27 сакавіка 2013}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Cornflowers Centaurea cyanus.jpg|150px|значак|зьлева|[[Валошка]] — кветка-сымбаль Беларусі]]
[[Файл:XN Ciconia ciconia 86.jpg|300пкс|значак|[[Белы бусел]] — птушка-сымбаль Беларусі]]

Жывёльны сьвет налічвае 457 відаў [[Хрыбетныя|хрыбетных]] (у тым ліку 73 віды [[сысун]]оў, 290 відаў [[Птушкі|птушак]], каля 60 відаў [[Рыбы|рыб]]) і больш за 20 тысячаў [[Бесхрыбетныя|бесхрыбетных]] [[жывёла]]ў. Гаспадарчае значэньне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёлаў — [[Звычайная лісіца|лісіца]], [[Лясная куніца|куніца]], [[Трусы|трус]], [[выдра]], [[Тхор лясны|тхор]], [[гарнастай]], [[лось]] і [[дзік]].

17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды [[Земнаводныя|земнаводных]], 10 відаў рыб, 72 віды [[Вусякі|вусякоў]] — улучаныя ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах расьсяленьня існуюць дзяржаўныя запаведнікі і заказьнікі.

У студзені 2011 году 1459 сяброў [[Грамадзкае аб’яднаньне|грамадзкага аб’яднаньня]] «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]» налічылі ў краіне 39 882 птахі 58 відаў, што засталіся зімаваць&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Сяргей Куркач.|загаловак=Каля 40 тысяч птушак маразоў не баяцца|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=75755|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=12 сакавіка 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-03-12 46 (26910)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/75720/12sak-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;.

=== Экалёгія ===
Беларусь больш за іншыя краіны пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні па аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[цэз]]у-137, які выпаў ў Эўропе, каля 70% прыпала на тэрыторыю Беларусі.

На пачатак 2016 году на забруджаных тэрыторыях знаходзіцца 2371 населены пункт (зь іх 28 местаў і мястэчак), дзе пражывае 1141,8 тысячы чалавек (12% насельніцтва Беларусі)&lt;ref&gt;[http://www.svaboda.org/content/article/27691336.html 12% беларусаў жывуць на радыяцыйна забруджаных тэрыторыях], [[Радыё Свабода]], 22 красавіка 2016 г.&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Асноўны артыкул|Насельніцтва Беларусі}}

=== Дэмаграфія ===
[[Файл:Насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.pdf|значак|317x317пкс|Зьмяненьне колькасьці насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.]]
Колькасьць насельніцтва Беларусі на 1 кастрычніка 2019 году склала 9 413 446 чалавек&lt;ref name=&quot;nn2019&quot;/&gt;. Пры гэтым у параўнаньні з уліковымі зьвесткамі колькасьць насельніцтва меншая на {{лік|41000}} чалавек. Аднак, паводле спэцыялістаў, да гэтага прычынілася памяншэньне наяўнага насельніцтва за кошт павелічэньня колькасьці мігрантаў. Сапраўдная колькасьць жыхароў зьмяняецца, бо колькасьць мігрантаў зьніжаецца, але яны не паведамляюць пра свой ад’езд у міліцыю. Таксама значны ўнёсак у станоўчы дэмаграфічны балянс зрабіў [[міграцыя|міграцыйны]] прырост, які за 2014 год склаў 15,7 тысячаў чалавек, даволі вялікі адсотак зь іх склалі грамадзяне [[Украіна|Ўкраіны]], якія пакінулі месца свайго жыхарства з прычыны [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|ваенных дзеяньняў]]&lt;ref name=&quot;nasielnictwa-naviny&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20150629150716/http://naviny.by/rubrics/society/2015/01/26/ic_articles_116_188082/ Население Беларуси прибавляет второй год подряд], [[Naviny.by]], 26 студзеня 2015 г.&lt;/ref&gt;. Сумарны каэфіцыент нараджальнасьці ў Беларусі складае 1,7 на адну жанчыну. У апошні час назіраецца павелічэньне сумарнага [[каэфіцыент нараджальнасьці|каэфіцыенту нараджальнасьці]]. Аднак, як і раней, ён не забясьпечвае ў краіне ўзроўню простага ўзнаўленьня насельніцтва.

Сталіца Беларусі [[Менск]] — найбуйнейшы горад, насельніцтва якога на ліпень 2015 году складала 1,938 млн чалавек&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150730173731/http://blr.belta.by/all_news/society/Belarus-pa-kolkasts-naselntstva-zajmae-16-e-mestsa--Erope--5-e---u-SND_i_81591.html Беларусь па колькасці насельніцтва займае 16-е месца ў Еўропе і 5-е — у СНД], [[БЕЛТА]]&lt;/ref&gt;. Такім чынам у галоўным горадзе краіны пражывае 20,4% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Сярод вобласьцяў лідыруе [[Гомельская вобласьць]], дзе пражывае амаль кожны сёмы жыхар, а [[Гомель]] зьяўляецца другім паводле велічыні горадам у краіне, у ім на 2014 год налічвалася 512 тысячаў чалавек. Іншыя буйныя гарады: [[Магілёў]] (371 тыс.), [[Віцебск]] (363 тыс.), [[Горадня]] (357 тыс.) і [[Берасьце]] (331 тыс.). Да гарадоў, у якіх пражываюць больш за 100 тысячаў чалавек, належаць [[Бабруйск]], [[Баранавічы]], [[Барысаў]], [[Пінск]], [[Ворша]], [[Мазыр]], [[Салігорск]] і [[Наваполацак]]&lt;ref&gt;[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Chislennost-naselenija-prevyshaet-100-tys-chelovek-v-14-gorodax-Belarusi_i_674382.html Численность населения превышает 100 тыс. человек в 14 городах Беларуси], [[БЕЛТА]]&lt;/ref&gt;.

Паводле этнічнага складу пераважаюць [[беларусы]], якія складаюць 83,7% ад агульнай колькасьці насельніцтва Беларусі&lt;ref name=&quot;belstat-perapis&quot; /&gt;. Наступнымі найбуйнейшымі этнічнымі групамі зьяўляюцца [[расейцы]] (8,3%), [[палякі]] (3,1%) і [[украінцы|ўкраінцы]] (1,7%)&lt;ref name=&quot;belstat-perapis&quot; /&gt;. Шчыльнасьць насельніцтва складае каля 50 чалавек на квадратны кілямэтар. 70% ад агульнай колькасьці насельніцтва канцэнтруецца ў гарадзкіх раёнах.

=== Рэлігія ===
{{Асноўны артыкул|Рэлігія ў Беларусі|Канфэсійная гісторыя Беларусі}}
[[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600).jpg|150px|значак|зьлева|[[Эўфрасіньня Полацкая]] — нябесная заступніца Беларусі]]
[[Файл:Сафійскі сабор.jpg|значак|300пкс|[[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]] (XI ст.) — найстарэйшая [[Хрысьціянства|хрысьціянская]] царква Беларусі]]

Паводле ацэнак, 60—70% жыхароў Беларусі лічаць сябе праваслаўнымі, 15—20% — рыма-каталікамі, 5—10% — пратэстантамі, грэка-каталікамі (уніятамі). Праз савецкае змаганьне з рэлігіяй у краіне пашырыўся [[атэізм]].

У старажытнасьці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. У Х—ХІ стагодзьдзях пачало пашырацца [[хрысьціянства]]. Адным зь першых місіянэраў быў ісляндзкі вандроўнік [[Торвальд]]&lt;ref&gt;[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] Калі прыйшло на Беларусь хрысціянства // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.&lt;/ref&gt;. Першая [[Полацкая япархія|хрысьціянская япархія]] зьявілася ў 992 годзе. Гэта была адміністрацыйная адзінка [[Кіеўская мітраполія|Кіеўскай мітраполіі]] [[Канстантынопальскі патрыярхат|Канстантынопальскага патрыярхату]]. У 1387 годзе ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] зьявілася першае біскупства [[Рымска-каталіцкая царква|Сьвятога Пасаду (Рымска-каталіцкай царквы)]]. У XVI ст. з пачаткам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] многія адукаваныя жыхары ВКЛ прынялі [[пратэстантызм]]. У 1596 годзе ў выніку [[Берасьцейская унія|Берасьцейскай уніі]] праваслаўныя япіскапы перападпарадкавалі [[Літоўская мітраполія|Літоўскую (Кіеўскую) мітраполію]] Сьвятому Пасаду ў выглядзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Рускай уніяцкай царквы]]. Тым часам супольнасьці [[Беларускія татары|беларускіх татараў]] і [[Жыды ў Беларусі|жыдоў]] традыцыйна спавядалі адпаведна [[іслам]] і [[юдаізм]].

На канец XVIII ст. каля 70% беларусаў належалі да ўніяцкае (грэцка-каталіцкае) царквы, 15% былі рыма-каталікамі, 7% — юдэямі і толькі 6% — праваслаўнымі [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]). У 1839 годзе расейскія ўлады забаранілі ўніяцкую царкву і гвалтоўна далучылі яе паству да Ўрадавага сыноду.

З прыходу да ўлады ў 1994 годзе [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і аднаўленьнем [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]] [[Беларускі экзархат]] [[Расейская праваслаўная царква|Расейскай праваслаўнай царквы]] карыстаецца ў Беларусі значнымі прывілеямі. Актыўна дзее [[Рымска-каталіцкі касьцёл у Беларусі|Рымска-каталіцкі касьцёл]], структуры якога аб’ядноўваюцца ў 4 дыяцэзіі. Агулам паводле зьвестак Касьцёлу ў краіне налічваюцца 1 402 605 вернікаў, большасьць зь якіх прыпадаюць на [[Менска-Магілёўская архідыяцэзія|Менска-Магілёўскую архідыяцэзію]]&lt;ref&gt;[http://catholic.by/2/belarus/dioceses.html Дыяцэзіі], [[Catholic.by]]&lt;/ref&gt;. Колькасьць пратэстантаў (розных дэнамінацыяў) ацэньваюць у больш за паўмільёна чалавек. Паводле інфармацыі мусульманскага рэлігійнага аб’яднаньня Беларусі на лістапад 2009 году ў краіне жылі амаль 120 тысячаў [[іслам|мусульманаў]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110825222048/http://www.nn.by/index.php?c=ar&amp;i=31566 У Беларусі жывуць 120 тысяч мусульман], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2009 г.&lt;/ref&gt;. Таксама ёсьць прадстаўнікі іншых веравызнаньняў: юдэі, стараверы і іншыя.

=== Мовы ===
{{Асноўны артыкул|Мовы Беларусі|Беларуская мова}}
&lt;center&gt;
{|class=&quot;whitetable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+'''Найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі&lt;br&gt;(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)'''
 | width=&quot;32%&quot;|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]]
 | width=&quot;1%&quot;|
 | width=&quot;32%&quot;|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]]
 | width=&quot;1%&quot;|
 | width=&quot;32%&quot;|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]]
 | width=&quot;1%&quot;|
 |-
 |&lt;small&gt;Усё насельніцтва.&lt;/small&gt;
 |
 |&lt;small&gt;Гарадзкое насельніцтва.&lt;/small&gt;
 |
 |&lt;small&gt;Сельскае насельніцтва.&lt;/small&gt;
 |
 |}
{|class=&quot;whitetable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі&lt;br&gt;(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)'''
 | width=&quot;32%&quot;|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]]
 | width=&quot;1%&quot;|
 | width=&quot;32%&quot;|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]]
 | width=&quot;1%&quot;|
 | width=&quot;32%&quot;|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]]
 | width=&quot;1%&quot;|
 |-
 |&lt;small&gt;Усё насельніцтва.&lt;/small&gt;
 |
 |&lt;small&gt;Гарадзкое насельніцтва.&lt;/small&gt;
 |
 |&lt;small&gt;Сельскае насельніцтва.&lt;/small&gt;
 |
 |}
&lt;/center&gt;
[[Беларуская мова]] — нацыянальная мова асноўнага насельніцтва краіны [[беларусы|беларусаў]]. Афіцыйны дзяржаўны статус яна атрымала ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а ў 1918 годзе стала адзінай дзяржаўнай мовай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аднаўленьне статусу беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай адбылося ў 1990 годзе, калі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|Вярхоўны Савет БССР 12-га скліканьня]] прыняў Закон аб мовах. Матывацыяй прыняцьця гэтага закону была абарона беларускай мовы, існаваньне якой апынулася пад пагрозай у выніку шматгадовай [[Русіфікацыя Беларусі|ґвалтоўнай палітыкі русіфікацыі]]&lt;ref name=&quot;zapr&quot;/&gt;. Статус беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай таксама засьведчыла [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя Беларусі 1994 году]], прытым [[расейская мова]] ў ёй вызначаецца як мова міжнацыянальных зносінаў. Гэтыя акты практычна не пагоршылі веданьня [[Расейская мова ў Беларусі|расейскай мовы ў Беларусі]] (згодна з Законам аб мовах «''вывучэньне расейскай мовы ва ўсіх школах Беларусі зьяўляецца абавязковым''»&lt;ref&gt;{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 95.&lt;/ref&gt;), у той жа час за кошт далучэньня да беларускай мовы ў краіне значна павялічылася колькасьць дзьвюхмоўных людзей&lt;ref name=&quot;zapr&quot;/&gt;.

У 1995 годзе па ўсталяваньні [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]] [[Аляксандар Лукашэнка]] правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня. На падставе афіцыйны агучаных вынікаў рэфэрэндуму Лукашэнка [[дэ-факта]] надаў дзяржаўны статус расейскай мове. Па рэфэрэндуме, нягледзячы на абвешчаную поўную роўнасьць беларускай і расейскай моваў на дзяржаўным узроўні, афіцыйныя асобы (у тым ліку сам Лукашэнка) выступаюць пераважна па-расейску, расейская мова дамінуе ў дзейнасьці большасьці афіцыйных дзяржаўных інстытуцыяў. Адзначаецца бесьперапыннае скарачэньне выкарыстаньня беларускай мовы ў адукацыі. Паводле перапісаў 1999 і 2009 гадоў за 10 гадоў больш чым на 20 адсоткавых пунктаў (з 73% да 53%) зьнізілася доля жыхароў Беларусі, якія вызначылі сваёй [[Родная мова|роднай мовай]] беларускую, на 14 адсоткавых пунктаў (з 37% да 23%) стала менш беларускамоўных&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=[[Юры Дракахруст|Дракахруст Ю.]]|загаловак=Беларуская нацыя ў люстэрку моўна-этнічных вынікаў перапісу|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/2156104.html|выдавец=[[Радыё Свабода]]|дата публікацыі=13 верасьня 2010|дата доступу=10 красавіка 2013}}&lt;/ref&gt;.

У 1990—2000-х гадох фактычна аформілася існаваньне двух [[правапіс]]аў (шырэй — [[Моўная норма|моўных нормаў]]): [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага беларускага (тарашкевіцы)]] і [[Наркамаўка|наркамаўкі]], якая ўтварылася ў выніку савецкай русіфікацыйнай палітыкі і ва ўмовах [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскай акупацыі]] дазваляецца да ўжытку ў Беларусі ў [[Кірыліца|кірылічным альфабэце]]. Замест вяртаньня традыцыйнага [[Лацінка|беларускага лацінскага альфабэту]] [[рэжым Лукашэнкі|расейская акупацыйная адміністрацыя]] часткова (дзеля геаграфічных назваў) выкарыстоўвала [[Інструкцыя па трансьлітарацыі|Інструкцыю па трансьлітарацыі]], створаную на яго аснове, аднак у 2023 годзе яе значна наблізілі да [[Расейская мова|расейскага]] [[Трансьлітарацыя|трансьліту]].

== Адукацыя ==
{{Асноўны артыкул|Адукацыя ў Беларусі}}
[[Файл:BSU Physics Faculty.jpg|значак|300пкс|[[Фізычны факультэт БДУ|Фізычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (БДУ)]]]]

Паводле 12-га артыкула Кодэксу Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» 2011 году, асноўная адукацыя ўлучала 6 узроўняў: дашкольную, агульную сярэднюю, прафэсійна-тэхнічную, сярэднюю спэцыяльную, вышэйшую і пасьляўнівэрсытэцкую. Дадатковая асьвета падзялялася на 2 віды: для дзяцей і моладзі і для дарослых. Адмысловае навучаньне прызначалася для людзей з душэўнымі і цялеснымі парушэньнямі зь іх улікам і для іх выпраўленьня і ажыцьцяўлялася на дашкольным і агульным сярэднім узроўнях. Паводле 19-га артыкула Кодэксу, установы асьветы падзяляліся на 12 відаў: 1) дашкольнай адукацыі, 2) агульнай сярэдняй, 3) прафэсійна-тэхнічнай, 4) сярэдняй спэцыяльнай, 5) [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай]], 6) спэцыяльнай адукацыі, 7) дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, 8) дадатковай адукацыі дарослых, 9) выхаваўча-аздараўленчая ўстанова адукацыі, 10) сацыяльна-пэдадагічная, 11) спэцыяльная навучальна-выхаваўчая, 12) спэцыяльная лекавальна-выхаваўчая. 18 ліпеня 2011 году [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] ухваліла Пастанову № 84 «Аб зацьвярджэньні Палажэньня аб савеце ўстановы адукацыі», паводле якога прадстаўнікі навучэнцаў утваралі 25% яго складу. Паводле 30-га артыкула Кодэксу, налічвалася 10 відаў навучэнцаў: выхаванец, вучань, курсант, [[студэнт]], стажор, магістрант, слухач, [[Асьпірантура|асьпірант]], сушукальнік і дактарант. Паводле 42-га артыкула, стыпэндыі падзяляліся на 8 відаў: навучальная, асьпіранцкая, сацыяльная, прэзыдэнцкая, спэцыяльная, імянная, пэрсанальная і кіраўнічая. У 59-м артыкуле прыдугледжвалася 3 спосабы дамовы на адукацыю: «на платнай аснове», «за кошт сродкаў рэспубліканскага (мясцовага) бюджэту» і «мэтава»&lt;ref name=&quot;в&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=А.Лукашэнка|загаловак=Кодэкс Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» ад 23 студзеня 2011 году № 243-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=hk1100243|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 студзеня 2014|дата доступу=19 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. На 2016 год 99,7% дарослага насельніцтва Беларусі (старэйшае за 18 гадоў) былі [[Пісьменнасьць|пісьменнымі]]. Ахоп базавай (9 клясаў), агульнай сярэдняй і прафэсійнай асьветай складаў 98% занятага насельніцтва краіны. У больш як 8000 установаў асьветы налічвалася звыш 3 млн навучэнцаў (1/3 насельніцтва) і каля 430 000 выкладнікаў, выхавальнікаў і настаўнікаў (7 навучэнцаў на 1). З 2002/2003 навучальнага году ўвялі 10-бальны парадак адзнакі ведаў замест 5-бальнага&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Школьная і дашкольная адукацыя|спасылка=http://president.gov.by/by/school_by/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;.

Агульная сярэдняя асьвета ўлучала 3 прыступкі: 1) пачатковая (1—4 клясы); 2) базавая (5—9 клясы); 3) сярэдняя (10—11 клясы). Абедзьве дзяржаўныя мовы (беларуская і расейская) зьяўляліся абавязкоымі для вывучэньня разам з адной замежнай. З 2015/2016 нав. г. на 3-й ступені агульнай сярэдняй асьветы (10—11 клясы) увялі профільнае навучаньне. У выніку з 1 верасьня 2015 г. у 1118 установах агульнай сярэдняй асьветы (36,8%) адчынілі 10-я профільныя клясы. Каля 29 000 вучняў 10-х клясаў (1/3) сталі вывучаць навучальныя прадметы на павышаным узроўні. У 2015/2016 навучальным годзе 958,8 тыс. вучняў навучаліся ў 3038 школах, у тым ліку ў 212 [[гімназія]]х (7%) і 29 агульнаадукацыйных ліцэях (1%) з асвойваньнем навучальнай праграмы на павышаным узроўні. Залічэньне ў [[ВНУ Беларусі]] ажыцьцяўлялі па конкурсе на аснове вынікаў [[Цэнтралізаванае тэставаньне|цэнтралізаванага тэставаньня]]. Існавала 5 відаў ВНУ: клясычны [[Унівэрсытэт|ўнівэрсытэт]], профільны ўнівэрсытэт, акадэмія, інстытут і вышэйшы каледж. У траўні 2015 году ўрад Беларусі стаў удзельнікам [[Балёнскі працэс|Балёнскага працэсу]] ў выглядзе Эўрапейскай прасторы вышэйшай адукацыі паводле Лісабонскага пагадненьня 1997 году «Аб прызнаньні кваліфікацыяў датычна вышэйшай адукацыі ў Эўрапейскім рэгіёне». На 2020 год у Беларусі налічалася 51 ВНУ&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адукацыя ў Беларусі|спасылка=http://www.belarus.by/by/about-belarus/education?_print=1|выдавец=Belarus.by|дата публікацыі=2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. У 2013/2014 нав.годзе было 430 тыс. студэнтаў. 85% моладзі атрымлівалі вышэйшую асьвету. 1,5% студэнтаў складалі магістранты&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Мікалай Анішчук.|загаловак=Прымусовыя людзі не прыдатныя да рэформаў|спасылка=http://novychas.by/hramadstva/prymusovyja_liudzi_nie_prydatn|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|тып=газэта|год=25 ліпеня 2014|нумар=[http://novychas.by/pdf/nch_2014_29.pdf 29 (398)]|старонкі=4|issn=2218-2244}}&lt;/ref&gt;. У 2014/2015 нав.г. студэнты складалі 4% насельніцтва Беларусі, што было 4-м паказьнікам сярод краінаў сьвету. Палова студэнтаў атрымлівала вышэйшую асьвету завочна. У дзяржаўных ВНУ 53% студэнтаў навучаліся платна, 34% — за кошт бюджэтных сродкаў з наступнай 2-гадовай адпрацоўкай па разьмеркаваньні, 13% — праходзілі мэтавую падрыхтоўку за кошт сродкаў прадпрыемстваў-наймальнікаў, што прадугледжвала ў наступным больш працяглую адпрацоўку. Студэнты пераважна вывучалі [[зносіны]], [[права]], эканоміку і арганізацыю вытворчасьці ([[мэнэджмэнт]]). Да 95% студэнтаў прыватных ВНУ атрымлівалі грамадзка-гаспадарчую асьвету. ВНУ Беларусі рыхтавалі на 1-й ступені навучаньня ([[бакаляўр]]) па 382 спэцыяльнасьцях, па 2-й ступені (магістар) — па 331 спэцыяльнасьці&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Балёнскі працэс: набыць новае і не страціць найлепшае|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20150512/1431378926-balonski-praces-nabyc-novae-i-ne-stracic-naylepshae|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=12 траўня 2015|нумар=[http://zviazda.by/be/number/87-27945 87 (27945)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/05/ZV_20150512_05.pdf 5]|issn=1990-763x}}&lt;/ref&gt;. Паводле 90-га артыкула Кодэксу «Аб адукацыі», «пры атрыманьні прафэсійна-тэхнічнай, сярэдняй спэцыяльнай і вышэйшай адукацыі вывучэньне беларускай мовы навучэнцамі … зьяўляецца абавязковым»&lt;ref name=&quot;в&quot;/&gt;. Аднак прынамсі з 2006 году ўсе 43 дзяржаўныя і 9 прыватных ВНУ Беларусі былі расейскамоўнымі&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=[[Станіслаў Суднік]], [[Тацяна Вабішчэвіч]].|частка=|загаловак=Летапіс дзейнасьці грамадзкага аб'яднаньня «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны». 1989-2009|арыгінал=|спасылка=http://www.tbm-mova.by/files/blocks/летапіс%20тбм%202009.pdf|адказны=рэд. [[Алег Трусаў]]|выданьне=|месца=[[Ліда]]|выдавецтва=[[Наша слова]]|год=2009|том=|старонкі=110|старонак=164|сэрыя=|isbn=|наклад=299}}&lt;/ref&gt;, акрамя беларускамоўнага патоку [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэту БДУ]], дзе навучалася 0,1% студэнтаў краіны. У 2016/2017 нав.годзе па-беларуску навучалася 13,3% (128 600) школьнікаў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Ягор Марціновіч|загаловак=Моўная катастрофа|спасылка=https://m.nn.by/articles/191559/|выдавец=Газэта «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=31 траўня 2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;.

== Ахова здароўя ==
{{Асноўны артыкул|Ахова здароўя ў Беларусі}}
На канец 2016 году ў Беларусі было 41 517 занятых [[лекар]]аў (0,4% насельніцтва) і 125 849 [[Мэдычная сястра|мэдычных сясьцёр]] (3:1 да лекараў). Налічвалася 636 [[лякарня]]ў на 80 278 месцаў (0,8% насельніцтва), якія падзялялі на 5 відаў ложкаў: 1) тэрапэўтычныя — 28,8% (23 094), 2) [[Хірургія|хірургічныя]] — 20,3% (16 309), 3) дзіцячыя — 9,8% (7887), 4) радзільныя — 6,5% (5225), 5) гінэкалягічныя — 4,7%% (3798). Працавала 2 311 [[Паліклініка|паліклінік]] для дарослых, зь іх 97 дыспансэраў, а таксама 408 дзіцячых паліклінік. Дзеяла 2099 фэльчарска-акушэрскіх і 836 фэльчарскіх пунктаў, 142 жаночых кансультацыяў. За 2016 год лекары правялі 133,613 млн прыёмаў, што склала па 14 прыёмаў на жыхара. У Беларусі прынялі 116 935 [[Роды|родаў]], якія склалі 5,17% ад ліку плодных жанчынаў (у веку ад 15 да 49 гадоў). Таксама ўчынілі 27 467 спаронаў, што склалі 23,5% ад родаў. Сярод 7 911 002 (83,3% ад насельніцтва) улічаных выпадкаў захворваньняў 41,8% (3 306 201) выявілі ў дзяцей да 18 гадоў. У сярэднім на дзіця прыпала 1,8 хваробы за год. На хваробы органаў дыханьня прыпала звыш 52% (4 113 931) захваральнасьці насельніцтва. Пагатоў сярод дзяцей такія хваробы склалі 75,2% (2 487 546) выпадкаў. Таксама на [[Вострая рэсьпіраторная інфэкцыя|інфэкцыі дыхальных шляхоў]] прыпала 3 324 873 выпадкі — 35% ад усяго насельніцтва, і 121% ад ліку дзяцей (2 227 432). За год налічылі 2 286 497 выпадкаў часовай непрацаздольнасьці праз хваробу, што склала 75% ад занятых. Зь іх на хваробы органаў дыханьня прыпала 45,7% выпадкаў. Агульная працягласьць непрацаздольнасьці праз хваробу склала 26 043 593 дзён або 11,4 дня ў сярэднім&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Жанна Васілеўская|загаловак=Сетка, кадры арганізацыяў аховы здароўя і захваральнасьць насельніцтва ў Рэспубліцы Беларусь за 2016 год|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/051/0518bbdb986950b3230dfc21e8e63c3f.zip|выдавец=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 красавіка 2017|дата доступу=21 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;.

На 2020 год [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] ўлучала Аддзяленьне мэдычных навук, што налічвала 3 навукова-дасьледчыя ўстановы: УП «[[Інстытут біяхіміі біялягічна актыўных злучэньняў]]» у Горадні, «[[Інстытут радыябіялёгіі]]» ў Гомелі і «[[Інстытут фізыялёгіі]]»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аддзяленьне мэдычных навук|спасылка=http://nasb.gov.by/bel/about/otdeleniya-nauk/medical.php|выдавец=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] мела ў падпарадкаваньні 16 навукова-практычных цэнтраў: 1) [[Анкалёгія|анкалёгіі]] і мэдычнай радыялёгіі ([[Лясны (Менская вобласьць)|Лясны пасёлак]], Менскі раён), 2) [[Гігіена|гігіены]], 3) дзіцячай анкалёгіі (в. [[Бараўляны (Менскі раён)|Бараўляны]], Менскі раён), 4) дзіцячай хірургіі, 5) «[[Кардыялёгія]]», 6) «Маці і дзіця», 7) мэдычнай экспэртызы і рэабілітацыі (пас. [[Гарадзішча (Калодзішчанскі сельсавет)|Гарадзішча]], Менскі раён), 8) мэдычных тэхналёгіяў, 9) нэўралёгіі і [[Нэўрахірургія|нэўрахірургіі]], 10) отарыналярынгалёгіі, 11) псыхічнага здароўя, 12) [[Пульманалёгія|пульманалёгіі]] і фтызіятрыі, 13) радыяцыйнай мэдыцыны і экалёгіі чалавека, 14) [[Трансфузіялёгія|трансфузіялёгіі]] і мэдычных біятэхналёгіяў, 15) [[Траўматалёгія|траўматалёгіі]] і артапэдыі, 16) [[Эпідэміялёгія|эпідэміялёгіі]] і мікрабіялёгіі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Падведамасныя арганізацыі|спасылка=http://minzdrav.gov.by/ministerstvo/struktura/podvedomstvennye-organizatsii.php|выдавец=[[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;.

== Культура ==
{{Асноўны артыкул|Культура Беларусі}}
Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яе адметнасьць — сынтэз старажытных мясцовых традыцыяў з заходнімі (каталіцкімі) і ўсходнімі (праваслаўнымі) уплывамі, вынікамі чаго стала зьяўленьне ўнікальных архітэктурных, музычных і літаратурных твораў.

Вялікія страты беларуская культура спазнала ў выніку [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|савецкіх рэпрэсіяў]], калі большасьць вядомых беларускіх інтэлектуалаў і прыхільнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|нацыянальнага адраджэньня]] маральна або фізычна зьнішчылі&lt;ref&gt;Tereshkovich P., Valliere R. The Belarusian Road to Modernity // International Journal of Sociology. Belarus: Between the East and the West. Vol. 31 (3), 2001. P. 78—89.&lt;/ref&gt;.

=== Літаратура ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская літаратура}}
[[Файл:Francišak Skaryna.jpg|значак|150px|зьлева|[[Францішак Скарына]] — беларускі першадрукар]]
[[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała), Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas). Ян Луцэвіч (Янка Купала), Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас) (1920-29).jpg|значак|300px|Клясыкі беларускай літаратуры [[Янка Купала|Янка Купала (Ян Луцэвіч)]] і [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]]]]

Літаратура стагодзьдзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. [[Беларуская літаратура]] бярэ свой пачатак ад рэлігійных тэкстаў XI стагодзьдзя. У XII стагодзьдзі працаваў вядомы рэлігійны дзяяч [[Кірыла Тураўскі]]&lt;ref&gt;[http://www.belarusguide.com/culture1/literature/Old_Poetry.html Old Belarusian Poetry], Virtual Guide to Belarus&lt;/ref&gt;. У XVI стагодзьдзі ўраджэнец Полацку [[Францішак Скарына]] пераклаў [[Біблія|Біблію]] на [[беларуская мова|беларускую рэдакцыю]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] і апублікаваў яе ў [[Прага|Празе]] і [[Вільня|Вільні]] паміж 1517 і 1525 гадамі як першую друкаваную кнігу ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] (Беларусі) і ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]]&lt;ref&gt;[http://www.belhistory.com/skaryna.shtml Францішак Скарына], Беларусі гістарычны партал&lt;/ref&gt;. Сучасная эпоха беларускай літаратуры пачалася ў канцы XIX стагодзьдзя.

Найбольш вядомыя пісьменьнікі і паэты Беларусі — [[Мікола Гусоўскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]], [[Васіль Цяпінскі]] (XVI стагодзьдзе); [[Лаўрэнці Зізані]], [[Сьпірыдон Собаль]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII стагодзьзе); [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Ядвігін Ш.]] (XIX стагодзьдзе); [[Алаіза Пашкевіч]], [[Максім Багдановіч]], [[Янка Купала]], [[Зьмітрок Бядуля]], [[Кузьма Чорны]], [[Якуб Колас]], [[Міхась Лынькоў]], [[Аркадзь Куляшоў]], [[Ларыса Геніюш]], [[Уладзімер Караткевіч]], [[Пятрусь Броўка]], [[Максім Танк]], [[Янка Маўр]], [[Іван Мележ]], [[Андрэй Макаёнак]], [[Кандрат Крапіва]], [[Зоська Верас]], [[Пімен Панчанка]], [[Максім Танк]], [[Васіль Быкаў]], [[Іван Шамякін]], [[Анатоль Сыс]], [[Янка Брыль]], [[Рыгор Барадулін]], [[Ніл Гілевіч]], [[Вольга Іпатава]] (XX—XXI стагодзьдзі).

Працэсы [[Палянізацыя|палянізацыі]] і [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] прычыніліся да таго, што многія пісьменьнікі і паэты, якія мелі беларускае паходжаньне і жылі ў межах [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнаграфічнай Беларусі]], стваралі свае творы па-польску або па-расейску ([[Адам Міцкевіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан]], [[Сьвятлана Алексіевіч]] і інш.).

=== Архітэктура ===
{{Асноўны артыкул|Архітэктура Беларусі}}
[[Файл:Hłybokaje, Bieraźviečča, Bazylanski. Глыбокае, Беразьвечча, Базылянскі (A. Visłocki, 1930).jpg|значак|150px|зьлева|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Беразьвечча)|Беразьвецкая царква]], узор [[Віленскае барока|віленскага барока]], [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зьнішчаная за саветамі]]]]
[[Файл:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|значак|300пкс|[[Мірскі замак]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]]

Архітэктура Беларусі вызначаецца разнастайнасьцю — найперш праз гістарычныя зьмены геапалітычнага стану краіны. Тут можна знайсьці ўзоры [[Традыцыйная беларуская драўляная архітэктура|традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры]], будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[Готыка|готыкі]], [[барока]] і [[клясыцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]].

Гісторыя мураванай архітэктуры Беларусі пачалася з часоў прыняцьця хрысьціянства, калі пад [[Бізантыйская імпэрыя|бізантыйскім]] уплывам тут збудавалі першыя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Царква Сьвятых Барыса і Глеба (Горадня)|Калоская царква ў Горадні]] і інш.). У XIV стагодзьдзі пачалося будаваньне замкаў ([[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Крэўскі замак|Крэўскі]], [[Стары замак (Горадня)|Гарадзенскі]] і інш.), у XVI ст. — цэркваў-фартэцыяў ([[Царква Сьвятога Міхала Арханёла (Сынковічы)|Сынковіцкая]], [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Маламажэйкаўская]] і інш.). Тады ж сфармавалася самабытная [[Гатычная архітэктура ВКЛ|гатычная архітэктура Вялікага Княства Літоўскага (беларуская готыка)]], адметнасьцю якой ёсьць спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі&lt;ref name=&quot;viacorka&quot;&gt;[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. С. 355—369.&lt;/ref&gt;. У другой палове XVI стагодзьдзя ў Нясьвіжы паўстаў другі ў Эўропе твор архітэктуры стылю барока — [[Фарны касьцёл (Нясьвіж)|Фарны касьцёл]]. Менавіта ў гэтым стылі выявіўся найбольшы ўнёсак беларусаў у агульнаэўрапейскае мастацтва праз самабытную архітэктуру [[Віленскае барока|віленскага]]&lt;ref name=&quot;bielarus-vkl-293&quot;&gt;{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 293.&lt;/ref&gt; і [[Магілёўскае барока|магілёўскага]] барока&lt;ref&gt;Якімовіч Ю. Магілёўская школа дойлідства // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 248.&lt;/ref&gt;.

Значныя страты архітэктурная спадчына Беларусі спазнала праз шматлікія войны, аднак найбольшую шкоду ўчыніла [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|палітыка савецкіх уладаў з руйнаваньня помнікаў архітэктуры]].

=== Музыка і тэатар ===
{{Асноўны артыкул|Музыка Беларусі|Тэатар Беларусі}}
[[Файл:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|міні|300пкс|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету|Тэатар опэры і балету]] ў Менску]]

Музыка ў Беларусі ў значнай ступені выяўляецца багатымі народнымі традыцыямі і рэлігійнымі ўплывамі. Народную музычную традыцыю краіны можна прасачыць да часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У XIX стагодзьдзі кампазытар [[Станіслаў Манюшка]] стварыў у Менску свае сусьветна вядомыя опэры, у тым ліку «[[Сялянка (опэра)|Сялянку]]» ў супрацы зь беларускім паэтам [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]]. У канцы XIX стагодзьдзя асноўныя беларускія гарады ўжо мелі ўласныя опэрныя і балетныя калектывы.

Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] музыка [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] засяродзілася на тэме цяжкасьці лёсу беларускага народу або ўслаўленьня памяці ўдзельнікаў вайны. У гэты час [[Анатоль Багатыроў]], стваральнік опэры «[[У пушчах Палесься]]», быў адным з найбольш яскравых прадстаўнікоў сярод беларускіх кампазытараў&lt;ref&gt;[http://www.belarusguide.com/culture1/music/Belarusian_composers_&amp;_classical_music.htm Classical Music of Belarus], BelarusGuide.com&lt;/ref&gt;.

А таксама выбітны дзеяч культуры [[Уладзімер Мулявін|Ўладзімер Мулявін]], [[Лявон Вольскі]], гурт [[Molchat Doma]], спявачка Мэйбі Бэйбі.&lt;ref&gt;[[Molchat Doma|Molchat Doma — Вікіпэдыя]]&lt;/ref&gt;

Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасна разьвіваючы папулярныя ў сьвеце стылі і кірункі. Творы беларускіх кампазытараў, сусьветнай клясычнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананьні як прафэсійных, гэтак і самадзейных музыкаў.

=== Кухня ===
{{Асноўны артыкул|Беларуская кухня}}
[[Файл:Potato pancakes.jpg|міні|300пкс|[[Дранікі]], адна з найбольш вядомых страваў беларускай кухні]]
[[Беларуская кухня]] фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў, у тым ліку балцкіх і германскіх. У мінулым у рацыёне насельніцтва Беларусі пераважалі [[Пост|посныя]] стравы з [[збожжа]], бабовых культур, [[Гародніна|агародніны]], [[Малако|малака]] і малочных прадуктаў, насеньня [[лён]]у, а таксама прадуктаў [[зьбіральніцтва]], як то [[грыбы|грыбоў]], [[ягада]]ў, [[Садавіна|садавіны]] і [[мёд]]у. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да [[летувіская кухня|летувіскай]]. У XIII—XIX стагодзьдзяў на яе фармаваньне, асабліва ў прывілеяваных клясаў, значна ўплывалі [[польская кухня|польская]] і [[нямецкая кухня|нямецкая кухні]], а таксама кухні нацыянальных меншасьцяў, як то [[габрэйская кухня|габрэйская]] і [[татарская кухня|татарская кухні]]. З XIX стагодзьдзя найбольшы ўплыў адзначаецца з боку [[расейская кухня|расейскай кухні]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=[[Алесь Белы|Белы А.]]|частка=[http://prastora.by/knihi/biely-alies-nasa-strava-sapraudnaia-bielaruskaia-kuchnia Прадмова]|загаловак=Наша страва|арыгінал=|спасылка=https://lohvinau.by/product/наша-страва-сапраўдная-беларуская-ку/|адказны=|выданьне=2-е выд|месца=Менск|выдавецтва=[[Логвінаў]]|год=2010|том=|старонкі=|старонак=288|сэрыя=Кнігарня «Наша Ніва»|isbn=978-985-6901-72-3|наклад=}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку XXI стагодзьдзя ў сталіцы і абласных цэнтрах набылі пашырэньне хуткія страўні замежнай кухні. На 2020 год у Менску прынамсі 53 страўні прапаноўвалі беларускую кухню&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць беларускую кухню (53)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/belarusian.html?status=all&amp;sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. Іншымі 10 найбольш пашыранымі напрамкамі сярод страўняў сталіцы былі: [[шавэрма]] — прынамсі 77 страўняў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шавэрму (77)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/shawarma.html?status=all&amp;sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;, [[эўрапейская кухня]] — 70 страўняў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць эўрапейскую кухню (70)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/european.html?status=all&amp;sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;, [[піца]], [[бургер]]ы і [[сэндвіч]]ы — па 69 страўняў&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць піцу (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pizza.html?status=all&amp;sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць бургеры і сэндвічы (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/burger-and-sandwich.html?status=all&amp;sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;, [[дранікі]] і [[бліны]] — 43&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць дранікі і бліны (43)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/draniki-pancake.html?status=all&amp;sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;, [[азіяцкая кухня]] — 40&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць азіяцкую кухню (40)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/asian.html?status=all&amp;sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;, [[шашлык]], [[грыль]] і [[кебаб]] — 36&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шашлык, грыль і кебаб (36)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/bbq-grill-kebab.html?status=all&amp;sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;, [[італьянская кухня]] — 32&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць італьянскую кухню (32)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/italian.html?status=all&amp;sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;, [[паста]] — 30&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць пасту (30)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pasta.html?status=all&amp;sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt; і [[сушы]] — 26&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць сушы (26)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/sushi.html?status=all&amp;sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;.

== Эканоміка ==
{{Асноўны артыкул|Эканоміка Беларусі}}
[[Файл:Tree map export 2009 Belarus.jpeg|міні|300пкс|Графічнае адлюстраваньне асноўных экспартных пазыцыяў Беларусі на 2009 год]]
[[Файл:GDP_per_capita_development_of_Belarus.svg|міні|300пкс|Рост СУП у 1973—2018 гг.]]
Беларуская эканоміка не рэфармуецца ў бок рынкавай. З савецкіх часоў дзяржаве дагэтуль належыць паноўная роля ў эканоміцы. Прадпрыемствы, збудаваныя за савецкім часам, моцна залежаць ад паставак сыравіны з [[Расея|Расеі]]. [[Сельская гаспадарка Беларусі]] дагэтуль складаецца пераважна з [[калгас]]аў. Эканамічна Беларусь арыентуецца на інтэграцыю на постсавецкай прасторы. Апроч нагрузкі, зьвязанай з [[інфляцыя]]й, бізнэс у Беларусі мусіць цярпець ціск з боку дзяржаўнае ўлады, увядзеньне ўсё большых абмежаваньняў дзейнасьці. Многія прыбытковыя прадпрыемствы, прыватызаваныя ў пачатку 1990-х гадоў, [[рэжым Лукашэнкі]] нацыяналізаваў назад або ўзяў пад кантроль [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|сваёй адміністрацыі]]. Пры гэтым Беларусь, паводле ацэнак [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], мае найвышэйшы ўзровень жыцьця ў СНД. У 2018 годзе намінальны налічаны сярэднемесячны заробак вырас на 18,1% (+12,6 з улікам зьняцэньваньня) да 971,4 рубля ($465,07)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лік і заработная плата работнікаў, затраты арганізацыяў Рэспублікі Беларусь на працоўную сілу ў 2018 годзе (c. 4)|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/844/8444d474777fed5cfb71521f4ee41c34.pdf|выдавец=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=24 траўня 2019|дата доступу=14 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. Беларусь ёсьць важнай транзытнай краінай паміж Цэнтральнай Эўропай і [[Расея]]й. 50% расейскае нафты і 25% прыроднага газу, якія імпартуюцца на захад, ідуць празь Беларусь. Для Расеі Беларусь разам зь [[Летува|Летувой]] — асноўны шлях, што спалучае яе з [[экскляў|эксклявам]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Беларусь уваходзіць у г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзную дзяржаву Беларусі і Расеі]]», а таксама ў [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]].

У 2018 годзе адмоўнае сальда аплатнага балянсу Беларусі па рахунку бягучых апэрацыяў у замежным гандлі скарацілася да -$34,4 млн. Найбольшым гандлёвым партнэрам Беларусі была Расея, на якую прыпала 38,3% вывазу і 58,8% увозу тавараў. На 28 краінаў [[Эўразьвяз]]у прыпала 30% вывазу і 18,6% увозу. Сярод асобных краінаў 2-е месца паводле вывазу займала [[Украіна|Ўкраіна]] — 12%, а паводле ўвозу [[Кітай]] — 8,2%. Замежны гандаль [[паслуга]]мі вырас на 11,6% да $14,212 млрд і забясьпечыў дадатнае сальда ў памеры $3,423 млрд. У экспарце паслугаў большасьць складалі: [[Шляхі зносін Беларусі|перавозкі]] — 44,4%, у тым ліку 36,6% грузавыя; кампутарныя ([[Беларускі парк высокіх тэхналёгіяў]]) — 18% ($1,586 млрд); падарожжы для іншаземцаў — 10%; будаўнічыя — 9,4%&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Зьнешні гандаль Рэспублікі Беларусь: статыстычны зборнік|арыгінал=Внешняя торговля Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/7a0/7a00fbcc7c4ba0b529e873d099e6afab.pdf|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацстаткам Беларусі|год=2019|том=|старонкі=15, 19, 46, 207-211|старонак=212|сэрыя=|isbn=978-985-7184-78-1|наклад=}}&lt;/ref&gt;.

=== Фінансы ===
[[Сукупны ўнутраны прадукт]] у 2014 годзе склаў больш за 75 мільярдаў даляраў, адпаведна каля 8 тысячаў даляраў на душу насельніцтва, што зьяўляецца гістарычным рэкордам у адносінах да каляндарнага году. Прырост СУП у 2014 годзе склаў 3,35%, а ў параўнаньні з паказчыкам 2012 году вырас ажно на 18,6%. Рэальны рост СУП з улікам інфляцыі склаў 1,6%&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150712052225/http://bdg.by/news/economics/32547.html ВВП Беларуси в 2014 году — инфографика]. // Дзелавая газэта&lt;/ref&gt;. Гадавая рублёвая [[інфляцыя]] ў 2014 годзе, якую можна вылічыць пры падліку СУП, склала 18,0%. У 2015 годзе СУП Беларусі зьменшыўся ў сувязі з падзеньнем гэтага паказчыку ў Расеі, асноўным гандлёвым партнэрам, што было выклікана зьмяншэньнем цэнаў на [[нафта|нафту]] і санкцыямі Эўразьвязу ў адносінах да Расеі. Сукупны вонкавы абавязак Беларусі на 1 студзеня 2015 году склаў 12,6 млрд [[Амэрыканскі даляр|даляраў ЗША]], пры гэтым нутраны дзяржаўны абавязак склаў 48,4 трлн рублёў, павялічыўшыся за год на 12,7 трлн рублёў ці 35,5%&lt;ref&gt;[http://www.minfin.gov.by/public_debt/pressreleases/d4ab11da7fc8023e.html Государственный долг на 1 января 2015 г]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]&lt;/ref&gt;.

2 студзеня 2009 году адбылася [[дэвальвацыя беларускага рубля]], калі [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] усталяваў курс рубля адносна даляра ЗША на ўзроўні 2650 адзінак, за дзень дагэтуль курс быў роўны 2200 рублёў за даляр. Такім чынам, дэвальвацыя за адзіны дзень склала 20%. Да канца лютага рубель яшчэ некалькі страціў адносна даляра і каштаваў ужо 2850 рублёў&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150629005559/http://news.tut.by/economics/307686.html История падения рубля на территории Беларуси. До наших дней]. Tut.by&lt;/ref&gt;. [[Фінансавы крызіс у Беларусі 2011 году]] прывёў да паўторнай дэвальвацыі, бо перад [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2010 году|прэзыдэнцкімі выбарамі 2010 году]] ў Беларусі даволі хуткімі тэмпамі расьлі заработкі. У сувязі зь незабясьпечанасьцю рублёвай масы таварамі і паслугамі пачалі павялічвацца тэмпы скарачэньня залатавалютных рэзэрваў, гэтак у сьнежні 2010 году зьніжэньне адбылося на 11,8% (674,7 млн даляраў), за студзень рэзэрвы скараціліся ўжо на 13,7%. Акрамя таго, краіна ўжо доўгі час мела адмоўны зьнешнегандлёвы балянс. У лютым урад выказаўся за крэдытнае падсілкаваньне бюджэту ў памеры 2 млрд даляраў. Адпаведная заяўка была адпраўленая на адрас [[Антыкрызісны фонд ЭўраАзЭС|Антыкрызіснага фонду ЭўраАзЭС]]. Аднак ужо ў сакавіку Нацбанк спыніў продаж валюты камэрцыйным банкам для пунктаў абмену валюты, шэраг камэрцыйных банкаў абмежаваў валютныя апэрацыі па плястыкавых картках і выдачу крэдытаў у беларускіх рублях. У канцы месяца валюту ўжо амаль немагчыма было купіць, акрамя таго назіралася масавае скарачэньне дэпазытаў як у нацыянальнай, гэтак і ў замежнай валюце. У выніку такой сытуацыі продаж замежнай валюты перайшоў у цень, праз што адначасова ўтварыліся некалькі курсаў валюты&lt;ref&gt;[http://charter97.org/ru/news/2011/5/24/38868/ Девальвация. Хроника пикирующего рубля]. [[Хартыя’97]]&lt;/ref&gt;. У выніку крызісу ўсталяваны Нацбанкам курс даляра за 2011 год вырас з 3000 да 8500 беларускіх рублёў, сукупная дэвальвацыя толькі за дзесяць месяцаў склала 189%. 1 ліпеня 2016 году Нацбанк Беларусі правёў [[Дэнамінацыі ў Беларусі|дэнамінацыю беларускага рубля]] 10 000 : 1.

=== Прамысловасьць ===
{{Асноўны артыкул|Прамысловасьць Беларусі}}

У 2018 годзе 5 найбольшымі галінамі апрацоўчай прамысловасьці Беларусі былі: [[Харчовая прамысловасьць|харчовая]] — 22,8% усёй прамысловай вытворчасьці, [[нафтаперапрацоўка]] — 15,6%, [[Хімічная прамысловасьць|хімічная]] — 9,3%, [[машынабудаваньне]] — 7,2% і [[мэталюргія]] — 6,7%&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=|частка=2.6. Аб'ём прамысловай вытворчасьці паводле відаў гаспадарчай дзейнасьці|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=Промышленность Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/885/885bdb65fe7077005c7c47d2748bfad0.pdf|адказны=гал.рэд. [[Іна Мядзьведзева]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|год=2019|том=|старонкі=31-33|старонак=199|сэрыя=|isbn=978-985-7184-73-6|наклад=42}}&lt;/ref&gt;. У 10-ку групаў асноўных тавараў, якія пастаўлялі за мяжу, уваходзілі: нафтапрадукты (11,9 млн тонаў) — $6986,9 млн («[[Нафтан (завод)|Нафтан]]» і «[[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод|Мазырскі НПЗ]]»), хімічныя валокны і ніці (148,1 тыс. тонаў) — $5353,9 млн («[[Магілёўхімвалакно]]»), мясныя (332,5 тыс. тонаў) і малочныя вырабы — $4696,9 млн («[[Магілёўскі мясакамбінат]]» і «[[Савачкаў прадукт]]» у Берасьці), [[Лядоўня|лядоўні]] (836 тыс.) і пад’ёмнікі — $2570,3 млн («[[Атлянт]]» і «[[Магілёўліфтмаш]]»), чорныя мэталы і сталёвыя трубы (241,4 тыс. тонаў) — $2321,8 млн («[[Беларускі мэталюргічны завод]]» у Жлобіне), шыны (5,554 млн) і плястмаса — $1886,3 млн («[[Белшына]]» ў Бабруйску), мэбля (310,1 тыс. тонаў) і [[ДСП]] — $1610,7 млн («[[Пінскдрэў]]»), аўтамабілі і трактары (40,2 тыс.) — $1447,2 млн («[[БелАЗ]]» у Жодзіне, «[[Менскі аўтамабільны завод|Менскі аўтазавод]]» і «[[МТЗ]]»), адзеньне і абутак (29,8 млн параў) — $1347,9 млн («[[Мілавіца]]», «[[Элема]]» і «[[Марко]]» ў Віцебску), калійныя ўгнаеньні (6,612 млн тонаў) — $1042,3 млн («[[Беларуськалій]]» у Салігорску)&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=|частка=6.2. Экспарт асноўных відаў тавараў|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|год=2019|том=|старонкі=154-155|старонак=199|сэрыя=|isbn=|наклад=}}&lt;/ref&gt;.

У 2015 годзе гаспадарка Беларусі зазнала [[Рэцэсія|рэцэсію]], што найперш тлумачылася спадам збыту машынабудаўнічых вырабаў. Самымі стратнымі прадпрыемствамі сталі «БелАЗ», «МАЗ» і «МТЗ»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150727011516/http://news.tut.by/economics/430246.html Топ-25 самых прибыльных и убыточных ОАО: калийщики увеличивают отрыв, крупнейшие машиностроители уходят в минус], [[TUT.BY]]&lt;/ref&gt;. Рэцэсія выклікала скарачэньне абаротных сродкаў прадпрыемстваў, што прывяло да скарачэньня заробкаў і закупкі сыравіны. Самым прыбытковым стаў «Беларуськалій», які займаецца здабычай, вытворчасьцю і пастаўкамі калійных угнаеньняў. Пасьля калійнага крызісу, калі «Беларуськалій» разарваў партнэрства з расейскім прадпрыемствам «[[Уралкалій]]», прыбытак кампаніі за год з 2013 па 2014 год павялічыўся больш чым у 7 разоў да 5733,8 млрд рублёў.

=== Сельская гаспадарка ===
{{Асноўны артыкул|Сельская гаспадарка Беларусі}}

Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі Беларусі — мяса-малочная [[жывёлагадоўля]], бульбаводзтва, ільнаводзтва і [[сьвінагадоўля]]. Паўсюдна разьвітыя [[збожжа]]вая гаспадарка і вырошчваньне тэхнічных расьлінаў. Вылучаюць 5 зонаў адмыслоўваньня. У [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай]] і Гарадзенскай абласьцях, а таксама на паўднёвым захадзе [[Менская вобласьць|Менскай]] і ўсходзе Гомельскай вобласьцяў мелі пашырэньне пасевы [[Пшаніца|пшаніцы]]. На [[Пяшчанік|пясковай]] і супясковай глебах Палесься часьцей сеялі [[жыта]] і кармавы [[лубін]]. У Віцебскай, [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай]] і Менскай абласьцях былі найбольшыя плошчы [[Авёс|аўса]] і ячменю. На поўначы і паўночным усходзе сеялі [[лён]]-даўгунец. Пасевы [[Цукровы бурак|цукровых буракоў]] засяроджваліся вакол 4 цукровых заводаў ([[Гарадзейскі цукровы камбінат|Гарадзейскі]], [[Жабінка]]ўскі, [[Скідзельскі цукровы камбінат|Скідзельскі]] і [[Слуцкі цукроварафінадны камбінат|Слуцкі]]). У Лідзкім і [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім]] раёнах вырошчалі этэраалейныя расьліны. У Берасьцейскай, [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]] і Менскай абласьцях было больш пасеваў [[Бульба|бульбы]]. У [[Менскі раён|Менскім раёне]] было разьвіта [[агародніцтва]]. У [[Гомельскі раён|Гомельскім]] і Менскім раёнах вылучалася [[садоўніцтва]]. [[Птушкагадоўля]] была найбольш аўтаматызаванай галіной жывёлагадоўлі. Буйнейшымі птушкафабрыкамі былі [[Ворша|Аршанская]], Баранавіцкая, [[Кобрын]]ская, Менская і [[Смалявічы|Смалявіцкая]]. На захадзе і поўдні больш разьвітая сьвінагадоўля. Сярод іншых галінаў жывёлагадоўлі разьвіцьцё атрымалі [[рыбаводзтва]], [[зьверагадоўля]] і [[пчалярства]]&lt;ref name=&quot;EHB-Smalakou&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=[[Генадзь Смалякоў|Смалякоў Г.]]|частка=Сельская гаспадарка|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2002|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu 14]|старонкі=313-[http://files.knihi.com/preview/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu/314_866x9999.jpeg 314]|старонак=512|сэрыя=|isbn=985-11-0238-5|наклад=10 000}}&lt;/ref&gt;.

== Сувязь ==
{{Асноўны артыкул|Сувязь Беларусі}}
На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 351 прыёмная станцыя [[спадарожнік]]авай [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]]&lt;ref name=&quot;а&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб тэхнічным стане сродкаў электрасувязі па стане на 1 студзеня 2019 г.|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/forma_1-ts_na_sayt.pdf|выдавец=[[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;.

=== Тэлебачаньне ===
На 1 студзеня 2019 году ў 262 паселішчах Беларусі дзеялі 422 сеткі кабэльнага [[Тэлебачаньне|тэлебачаньня]], зь іх 342 перадавалі [[лічбавае тэлебачаньне]]. Сярод 1 628 311 абанэнтаў кабэльнага тэлебачаньня 56% (919 503) падлучылі ў лічбавым выглядзе, у тым ліку 8,5% (139 376) да этэрнага тэлебачаньня. Таксама налічвалася 1 986 263 карыстальнікі тэлебачаньня па [[IP|міжсеткавым пратаколе]], якія складалі 55% агульнага ліку абанэнтаў тэлебачаньня&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

=== Сеціва ===
{{Асноўны артыкул|Байнэт}}
На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 12 791 972 абанэнты [[Сеціва]], лік якіх на 35% перавышаў колькасьць насельніцтва Беларусі. Сярод іх 88,6% (11 338 275) належалі [[Фізычная асоба|фізычным асобам]] і лікам перавышалі насельніцтва на 19,6%. Пагатоў 73,2% (8 299 851) абанэнтаў фізычных асобаў мелі бяздротавы доступ да Сеціва, у тым ліку 64,7% (7 339 125) — шыракапалосны праз [[смартфон]]ы. Таксама фізычным асобам належала 95% (3 038 239) стацыянарных абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва, рэшта (163 280) — [[Юрыдычная асоба|юрыдычным асобам]] і [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальным прадпрымальнікам]]. Сярод 1 453 697 абанэнтаў Сеціва ў юр.асобаў і [[ІП]] 88,7% (1 290 340) былі бяздротавымі, у тым ліку 56,5% (821 887) — з шыракапалосным доступам праз смартфоны. Таксама налічвалася 608 244 грамадзкіх кропак [[Wi-Fi]] пры 492 064 карыстальніках (80,9%). Прапускная здольнасьць зьнешніх каналаў доступу да Сеціва складала 1 480 280 мэгабіт/сэкунда, а каналаў, падлучаных да кропкі абмену нац.трафікам — 106 810 Мбіт/сэк (7,2%). Стацыянарныя абанэнты спажылі 83,8% (2 949,7 [[пэтабайт]]) абсягу дадзеных, хоць складалі 28,2% (3 201 519) абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва ў Беларусі (920 гігабайт на абанэнт). Яны выкарыстоўвалі 4 асноўныя спосабы перадачы зьвестак: 1) [[оптавалакно]] (FTTx) — 1 479 457 (46,2%) абанэнтаў, зь іх 53,9% на хуткасьці 30—100 Мбіт/сэк, 2) [[Лічбавая абанэнцкая лінія|лічбавую тэлефонную лінію]] (xDSL) — 1 228 597 (38,4%) абанэнтаў, зь іх 88% пры 2—10 Мбіт/сэк, 3) [[Вітая пара|вітую пару]] (Этэрнэт) — 395 388, зь іх 44,3% пры 30—100 Мбіт/сэк, 4) [[Сувосевы кабэль|сувосевы тэлевізійны кабэль]] (DOCSIS) — 66 376, зь іх 63% пры 10—30 Мбіт/сэк&lt;ref name=&quot;а&quot;/&gt;.

=== Пошта ===
{{Асноўны артыкул|Белпошта|Гісторыя пошты і паштовых марак Беларусі}}
{{Падвойная выява|справа|Stemp Coat of arm of Belarus.jpg|145|Stemp Flag and map of Belarus.jpg|145|Маркі [[Белпошта|Белпошты]] зь дзяржаўнымі гербам [[Пагоня]]й (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]] (направа)}}

За 2018 год УП «[[Белпошта]]» прыняла паводле падпіскі 4,923 млн асобнікаў [[газэта]]ў і [[часопіс]]аў (52% ад насельніцтва). Для дастаўкі прынялі: 201,571 млн выходных асобнікаў пэрыёдыкі (21 на душу насельніцтва), зь іх 74,3% (149,779 млн) для фізычных асобаў; 207,314 млн уваходных асобнікаў, зь іх 80,4% (166,677 млн) для фіз.асобаў; 173,782 млн транзытных асобнікаў (18 на душу). Таксама апрацавалі 284,629 транзытных пісьмовых адпраўленьняў (30 на душу), 213,139 млн уваходных (22 на душу) і 214,452 млн выходных. Сярод выходных пісьмовых адпраўленьняў: 1) 188,067 млн (87,7%) прыпала на простыя адпраўленьні, зь іх 41,5% (78,146 млн) склалі [[Паштоўка|паштоўкі]], 6% (11,301 млн) — пісьмовыя лісты, 2,4% (4,564 млн) — 2-складовыя адпраўленьні, 1% (1,985 млн) — міжнародныя адпраўленьні і 0,3% (0,596 млн) — [[Бандэроль|бандэролі]]; 2) 22,071 млн (11,7%) склалі заказныя адпраўленьні, зь іх 13,8% (3,041 млн) для фізычных асобаў, 4% (0,892 млн) міжнародныя і 2,4% 2-складовыя; 3) 2,3% (4,314 млн) былі з абвешчанай вартасьцю, зь іх 56% (2,445 млн) для фізычных асобаў. Урэшце поштай даставілі 8,93 млн транзытных пасылак, 5,719 млн уваходных, зь іх 52% для фіз.асобаў, і 5,554 млн выходных [[Пасылка|пасылак]], зь іх 49% платных і 35% для фіз.асобаў (94% платна). На паскораную пошту прыпала
4,737 млн (92%) унутраных і 0,416 млн міжнародных адпраўленьняў. Сярод унутраных 35,5% (1,679 млн) склалі выходныя, 34,3% (1,626 млн) уваходныя і 30,2% (1,432 млн) транзытныя. Сярод міжнародных 55,7% (0,232 млн) — транзытныя, 29,5% (0,123 млн) — выходныя і 14,8% (61 тыс.) — уваходныя&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб паслугах сувязі за 2018 год|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/otchet_1-uslugi_za_2018_god.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;.

У 2018 годзе поштай даставілі 13,055 млн выплатаў, у асноўным [[пэнсія]]ў. На вёскі прыпадала 48,5% (6,335 млн) такіх выплатаў, на [[раён]]ныя цэнтры — 25,2% (3,294 млн), на абласныя цэнтры — 15,5% (2,02 млн) і на Менск — 10,8% (1,406 млн). Выплаты поштай склалі 4,462 млрд рублёў ($2,136 млрд) сярэднім памерам па 342 рублі. Праз пошту прайшло 7,6 млн выходных [[Грашовы перавод|грашовых пераводаў]], зь іх 99,3% электронных, 84% для фіз.асобаў і 0,5% (40,6 тыс.) міжнародных. Таксама ажыцьцявілі 7,375 млн уваходных грашовых пераводаў, зь іх 69% для фіз.асобаў і 2% (151,5 тыс.) міжнародных (97% для фіз.асобаў). Сума аплачаных пераводаў склала 784,276 рублёў ($375,485 млн), зь іх 79% ад фізасобаў. Атрыманыя пераводы склалі 730,525 млн рублёў (93% ад аплачаных), зь іх 70% фіз.асобам. Урэшце 99,7% (8,497 млн) кур’ерскіх адпраўленьняў былі выходнымі, зь іх 33,5% для фіз.асобаў. Таксама даслалі 1,638 млн [[тэлеграма]]ў, зь іх 44,5 тыс. (2,7%) былі платнымі, у тым ліку 39,4 тыс. (2,4%) міжнароднымі і 14 тыс. (0,9%) для фізасобаў&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;.

=== Тэлефонная сувязь ===
{{Асноўны артыкул|Сеткі стацыянарнай тэлефоннай сувязі ў Беларусі}}
У 2018 годзе УП «[[Белтэлекам]]» абслужыла 334,418 млн выходных тэлефанаваньняў між сеткамі, зь іх 39% (129,669 млн) ад фізычных асобаў (па 13 на жыхара). Сярод такіх тэлефанаваньняў 320,787 млн (96%) прыпала на міжгароднія, у тым ліку 38% на сотавы. Рэшта (13,631 млн) тэлефанаваньняў была міжнароднай. Працягласьць размоваў у гарадзкіх і сельскіх тэлефонных сетках склала 8,555 млрд хвілінаў (82% выходных), зь іх 83% прыпала на фізычных асобаў (751 хвіл. на жыхара). Рэшту склалі 1,823 млрд хвіл. (17,4%) міжгародніх званкоў, зь іх 17,6% на сотавы, і 69,932 млн хвіл. (6,7%) міжнародных, зь іх 83% у краіны [[СНД]] (у асноўным у Расею). Транзытны трафік «Белтэлекама» між сотавымі апэратарамі склаў 4,059 млрд хвілінаў (428 хвіл. на жыхара), зь іх 3% прыпала на міжнародны [[роўмінг]]. Уваходны трафік склаў 1,393 млрд хвілінаў&lt;ref name=&quot;б&quot;/&gt;.

На 31 сьнежня 2019 году ў Беларусі налічвалася 11 627 249 абанэнтаў [[Сотавая сувязь|сотавай сувязі]], што перавышала лік насельніцтва на 22,7%. У краіне працавалі 3 сотавыя апэратары: УП «[[А1 (тэлекам-правайдэр)|А1]]» з 1999 году, ТАА «[[Мабільныя ТэлеСыстэмы (Беларусь)|Мабільныя ТэлеСыстэмы]]» з 2002-га і ЗАТ «[[БеСТ|Беларуская сетка тэлекамунікацыяў]]» з 2004-га. Ім належала 33 268 базавых станцыяў, зь іх 48% (15 930) — [[3G|3-га пакаленьня]] (UMTS) і 8% (2 792) — 4-га (LTE). Станцыі налічвалі 175 648 прыёмаперадатчыкаў (па 5 на станцыю) агульнай ёмістасьцю 20,08 млн [[камутатар]]аў (па 114 на прыёмаперадатчык). Камутатары падтрымлівалі 18 550 патокаў па 2 Мбіт/сэк (каля 37,1 гігабіт/сэк). За 4-ы квартал 2019 году 6 823 417 (59%) сотавых абанэнтаў скарысталі доступ да Сеціва, зь іх 56% (3 817 030) праз сувязь 4-га пакаленьня. Прапускная здольнасьць сотавых каналаў доступу да Сеціва складала 312 636 Мбіт/сэк (0,045 Мбіт/с на карыстальніка). Сотавая сувязь была даступнай на 98,7% земляў Беларусі, у тым ліку на 98,4% — 3-га пакаленьня (2 Мбіт/с) і на 5% — 4-га (100 Мбіт/с). Ахоп насельніцтва сотавай сувязьзю ў паселішчах складаў 99,9%, у тым ліку сувязьзю 3-га пакаленьня, а таксама 76% — 4-га пакаленьня. Штомесячны трафік на абанэнта складаў: 794 хвіліны выходных выклікаў і 11 [[Паслуга кароткага паведамленьня|тэкставых паведамленьняў]]. Сярод выходных выклікаў 82% прыпадала на ўнутрысеткавыя, 16,5% — на тэлефанаваньні ў іншыя сотавыя сеткі, 1,3% — на званкі на стацыянарныя тэлефоны, рэшта (0,2%) — на міжнародныя званкі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб разьвіцьці сотавай рухомай электрасувязі за 4-ы квартал 2019 году|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/4_spe_na_sait.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=17 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;.

== Шляхі зносін ==
{{Асноўны артыкул|Шляхі зносін Беларусі}}
На 2020 год у Беларусі існавала 6 відаў шляхоў зносінаў:
* ''Чыгуначныя''. [[Беларуская чыгунка]] ахоплівала звыш 2100 паселішчаў краіны і прапаноўвала 4 лініі перавозак паяжджанаў: 1) гарадзкія — у межах сталіцы і абласных цэнтраў да станцыяў у гарадах-спадарожніках, 2) рэгіянальныя — у межах вобласьці і да бліжэйшага гораду абласнога падпарадкаваньня ў суседняй вобласьці, 3) міжрэгіянальныя — між сталіцай і абласнымі цэнтрамі ды між абласнымі цэнтрамі, 4) міжнародныя — між Беларусьсю і іньшымі краінамі. Паводле хуткасьці руху і працягласьці прыпынкаў рэгіянальныя і міжрэгіянальныя лініі падзялялі на 2 клясы: бізнэс і эканом. Квіткі на цягнік прадавалі он-лайн праз [[Аплатная картка|аплатную картку]] і [[электронныя грошы]], па тэлефоне і ў касах на станцыях. Электронная рэгістрацыя дазваляла сесьці ў цягнік па пашпарце. Паездка міжрэгіянальнымі лініямі праз усю краіну ад Берасьця да Віцебска каштавала ад 13,8 [[Беларускі рубель|рубля]] ($7-8) у пляцкарце і да 19,1 рубля ($11-12) у купэ. У Беларусі дзеяла 20 буйных чыгуначных вакзалаў. На меншых станцыях працавалі білетныя касы і гандлёвыя кіёскі.
* ''Аўтамабільныя''. У кожным горадзе Беларусі дзеялі аўтавакзал і аўтастанцыя з заляй чаканьня, дзе прадавалі ежу і квіткі на прыгарадныя, міжгароднія і міжнародныя падарожжы. У Менску працавалі Цэнтральны аўтавакзал і Аўтазаводзкая ды Паўднёва-Заходняя аўтастанцыі, куды прыбывала большасьць міжнародных аўтобусаў. Квіткі на праезд у прыгарадных і міжгародніх аўтобусах перавозчыкаў [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Рэспублікі Беларусь]] прадавалі он-лайн за электронныя грошы. Большасьць аўтападарожжаў ажыцьцяўлялі прыватныя [[Маршрутнае таксі|маршрутныя таксі]] на мікраўтобусах.
* ''Паветраныя''. Нацыянальны аэрапорт «[[Менск (нацыянальны аэрапорт)|Менск]]» прымаў палёты зь іншых краінаў. Лётнішчы абласных цэнтраў прымалі грузавыя і чартэрныя самалёты. Зь Берасьця, Гомеля і Горадні ладзілі палёты ў расейскі [[Калінінград]].
* ''Водныя''. У Беларусі налічвалася 10 рачных партоў, што прымалі караблі праз 8 водных шляхоў: [[Дняпроўска-Бужанскі канал]] і 8 рэк — Дняпро, [[Бярэзіна|Бярэзіну]], Сож, Прыпяць, [[Дзьвіна|Дзьвіну]], Нёман і [[Мухавец]]. Улетку ладзіліся прагулкі на [[цеплаход]]ах у 13 мясьцінах: Берасьці (Мухавец), Віцебску (Дзьвіна), Горадні (Нёман і [[Аўгустоўскі канал]]), Гомелі (Сож), Магілёве ([[Дняпро]]), Бабруйску (Бярэзіна), Мазыры і Пінску ([[Прыпяць]]), «Нарачанскім» (возера [[Нарач]]) і «[[Прыпяцкі нацыянальны парк|Прыпяцкім]]» нацыянальных парках, нацпарку «Браслаўскія азёры» (возера [[Дрывяты]]), на [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчы]] (Менскае мора) і [[Выганашчанскае возера|Выганашчанскім возеры]] (Івацэвіцкі раён). Па Аўгустоўскім канале хадзіў рачны трамвай. З [[Тураў|Турава]] плывучая гасьцініца «Палесьсе» ладзіла 3-дзённыя рачныя круізы па Прыпяці.
* ''Гарадзкія''. У большасьці гарадоў краіны дзеяў [[грамадзкі транспарт]]: аўтобус — амаль ва ўсіх; [[тралейбус]] — у сталіцы, абласных цэнтрах і [[Бабруйск]]у; [[трамвай]] — у сталіцы, [[Віцебскі трамвай|Віцебску]], Мазыры і [[Наваполацак|Наваполацку]]; [[таксі]] і маршрутнае таксі — у Менску, абласных цэнтрах і іншых буйных гарадах; [[Менскі мэтрапалітэн]]. Квіткі на праезд прадавалі ў кіёску на прыпынку, кандуктары і кіроўцы. У сталіцы цана наземнага праезду складала 60 капеек, у мэтро — 65 капеек. У іншых гарадах Беларусі праезд быў таньнейшым. Шматразовыя праязныя білеты прадавалі на месяц, 15 і 10 дзён, у тым ліку на некалькі відаў перавозак&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Транспарт Беларусі|спасылка=https://www.belarus.by/by/travel/transport-in-belarus|выдавец=[[Belarus.by]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;.
* ''Трубаправодныя''. Улучалі 2861 км нафтаправодаў («[[Гомельтранснафта Дружба]]»), 1200 км нафтапрадуктаправодаў і 7,9 тыс. км [[газаправод]]аў пад кіраўніцтвам ААТ «[[Газпрам трансгаз Беларусь]]» разам з 7 магістральнымі, зь якіх 2,9 тыс. км (37%) былі транзытнымі&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Галіна дзейнасьці|спасылка=http://www.btg.by/about/activities/|выдавец=«Газпрам трансгаз Беларусь»|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;.

== Узброеныя сілы ==
{{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}}
[[Файл:Берет ВДВ.jpg|значак|300пкс|Барэт беларускіх [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|ПДВ]] да 1995 г.]]

На 2020 год Узброеныя сілы Беларусі ўлучалі: 1) [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутныя войскі]], 2) [[Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны Беларусі|Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Структура Ўзброеных Сілаў Рэспублікі Беларусь|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/structure/|выдавец=[[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. [[Генэральны штаб Узброеных сілаў Беларусі]] меў у беспасярэднім падпарадкаваньні [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|Сілы спэцыяльных апэрацыяў]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сілы спэцыяльных апэрацый|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sso/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. Сухапутныя войскі знаходзіліся ў падпарадкаваньні [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] і ўлучалі 2 апэратыўныя камандаваньні: [[Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Заходняе]] (Горадня) і [[Паўночна-Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Паўночна-Заходняе]] (Барысаў, Менская вобласьць)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі (прызначэньне)|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sv/appointment/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. На люты 2018 году Ўзброеныя сілы Беларусі налічвалі 70 000 [[Вайсковец|вайскоўцаў]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Урачысты сход, прысьвечаны 100-годзьдзю Ўзброеных сілаў Беларусі|спасылка=http://president.gov.by/by/news_by/view/urachysty-sxod-prysvechany-100-goddzju-uzbroenyx-sil-belarusi-18170/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=22 лютага 2018|дата доступу=19 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. На 2020 год Сухапутныя войскі Беларусі лікам 29 600 чалавек мелі на ўзбраеньні: 469 [[Асноўны баявы танк|асноўных баявых танкаў]] (400 [[Т-72]]), 1111 [[Баявая машына пяхоты|баявых машынаў пяхоты]] (875 [[БМП-2]]), 247 [[бронетранспартэр]]аў (150 [[БТР-80]]), 434 [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|самаходных артылерыйскіх установак]] (САУ; 198 [[2С1]] «Гваздзік»), 228 палявых [[гармата]]ў (132 [[Гаўбіца|гаўбіцы]] [[2А65]]), 234 [[Рэактыўная сыстэма залпавага агню|рэактыўных сыстэмаў залпавага агню]] (РСЗА; 126 «[[Град (зброя)|Градаў]]»), 109 [[мінамёт]]аў (61 [[2С12]] «Сані»), 480 [[Супрацьтанкавы ракетны комплекс|супрацьтанкавых ракетных комплексаў]] (СТРК), 14 [[Зэнітны ракетны комплекс|зэнітных ракетных комплексаў]] (ЗРК) «[[Тор (зэнітны ракетны комплекс)|Тор]]» і 96 [[Апэратыўна-тактычны ракетны комплекс|апэратыўна-тактычных ракетных комплексаў]] (АТРК; 60 9К72 «Эльбрус»)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі Беларусі|спасылка=https://www.globalsecurity.org/military/world/belarus/army-equipment.htm|выдавец=Партал «Сусьветная бясьпека» (Александрыя, штат [[Вірджынія]], ЗША)|мова=en|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранае абароны Беларусі мелі на ўзбраеньні: 140 баявых самалётаў (70 [[Су-25]]), 10 транспартных (6 [[Ан-26]]) і 10 навучальных Л-39, 168 транспартных [[верталёт]]аў (125 [[Мі-8]]), 50 ударных [[Мі-24]] і 16 выведвальных Мі-24К і -Р, 2 [[дывізіён]]ы ЗРК [[С-300]], 4 дывізіёны [[С-200]], 12 [[Батарэя (войска)|батарэяў]] ЗРК «[[Бук (зброя)|Бук]]» і С-125. 22 жніўня 2016 году на ўзбраеньне 77-га дывізіёна [[336-я рэактыўная артылерыйская брыгада|336-й рэактыўнай артылерыйскай брыгады]] ў Асіпавічах (Магілёўская вобласьць) паставілі 1-ю РСЗА «[[Палянэз (зброя)|Палянэз]]»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=Эдуард Мартынюк|загаловак=«Палянэз» прынята на ўзбраеньне беларускай арміі|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/palanez-prynjata-na-uzbraenne-belaruskaj-armii-50074-2016/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=22 жніўня 2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;.

== Замежная палітыка ==
{{Асноўны артыкул|Замежная палітыка Беларусі}}
Паводле 1-га артыкула Канстытуцыі 1994 году, Рэспубліка Беларусь самастойна ажыцьцяўляе [[Замежная палітыка|замежную палітыку]]. Згодна з 18-м артыкулам «Рэспубліка Беларусь у сваёй замежнай палітыцы зыходзіць з прынцыпаў роўнасьці дзяржаваў, непрымяненьня сілы або пагрозы сілай, непарушнасьці межаў, мірнага ўрэгуляваньня спрэчак, неўмяшаньня ва ўнутраныя справы і іншых агульнапрызнаных прынцыпаў і нормаў [[Міжнароднае права|міжнароднага права]]. Рэспубліка Беларусь ставіць за мэту зрабіць сваю тэрыторыю бязьядзернай зонай, а дзяржаву — нэўтральнай»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Канстытуцыя 1994 году (са зьмяненьнямі і дапаўненьнямі)|спасылка=http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/kanstytutsyya-1994-goda-sa-zmyanennyami-i-dapa-nennyami-/|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=21 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. 14 лістапада 2005 году А. Лукашэнка падпісаў Закон «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь». Паводле 24-га артыкула Закону, «стратэгічнымі мэтамі замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь ёсьць: абарона дзяржаўнага [[сувэрэнітэт]]у і тэрытарыяльнай цэласнасьці Рэспублікі Беларусь; абарона правоў, свабодаў і законных зацікаўленасьцяў грамадзянаў, грамадзкіх і дзяржаўных зацікаўленасьцяў»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь» ад 14 лістапада 2005 г. № 60-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=h10500060|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=10 чэрвеня 2015|дата доступу=21 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. На 2020 год грамадзяне Беларусі маглі бязьвізава выяжджаць у 44 краіны, у тым ліку ў сумежныя Расею і Ўкраіну. У Беларусь маглі бязьвізава прыяжджаць грамадзяне 23 краінаў, у тым ліку Расеі і Ўкраіны. Таксама грамадзяне 74 дзяржаваў прыбывалі ў Беларусь бязьвізава праз нацыянальны [[Менск (нацыянальны аэрапорт)|аэрапорт «Менск»]]&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Бязьвізавы рух|спасылка=http://mfa.gov.by/be/visa/bezvizav_ruh/d13f36405deb6bb1.html|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;.

У 2017 годзе ўрад Беларусі падтрымліваў дыпляматычныя дачыненьні з 177 дзяржавамі (з 212). На 2020 год [[дыпляматычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] працавалі ў 57 дзяржавах. Амбасадары Беларусі мелі акрэдытацыю паводле сумяшчальніцтва ў яшчэ 52 дзяржавах. У Беларусі працавала 48 амбасадаў, 4 аддзяленьні амбасадаў, 3 гандлёвыя прадстаўніцтвы і 39 консульстваў замежных дзяржаваў. Міжнародныя арганізацыі мелі ў Беларусі 18 прадстаўніцтваў. Яшчэ 91 замежная амбасада ў Варшаве, Вільні, Кіеве і Маскве мела акрэдытацыю ў Беларусі па сумяшчальніцтве&lt;ref name=&quot;mfa.gov.by&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Замежная палітыка|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. На 1 ліпеня 2019 году ўрад Беларусі браў удзел у 2566 двухбаковых і 1315 шматбаковых міжнародных дамовах&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжнароднае права|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/interlaw/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=1 ліпеня 2019|дата доступу=21 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;. У Беларусі няма наўпроставага выхаду да адкрытага мора для беспасярэдніх зносінаў зь несумежнымі дзяржавамі. Таму ў замежнай палітыцы Беларусі павышанае значэньне маюць дачыненьні з 5 сумежнымі дзяржавамі, кожная зь якіх мае выхад да мора: [[Латвія]]й, [[Летува|Летувой]], Польшчай, Расеяй і Ўкраінай. Апасродкавана празь іх землі ўрад Беларусі ажыцьцяўляе стасункі з астатнімі дзяржавамі. На 2020 год урад Беларусі браў удзел у 10 міжурадавых арганізацыях Эўропы: [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў]] (1991), [[Арганізацыя бясьпекі і супрацы ў Эўропе]] (Вена, Аўстрыя; 1992), [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця]] (Лёндан, Ангельшчына; 1992), [[Нарада энэргетычнай хартыі]] (Брусэль, Бэльгія; 1994), [[Цэнтральна-эўрапейская ініцыятыва]] (Трыест, Італія; 1996), [[Рада эўраатлянтычнага партнэрства]] (Брусэль, 1997), [[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі]] (2000), [[Арганізацыя Дамовы аб калектыўнай бясьпецы]] (Масква, Расея; 2003) і [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]] (Масква, 2015). На сусьветным узроўні Беларусь была дзяржавай-удзельніцай 40 міжурадавых арганізацыяў, сярод якіх: [[Арганізацыя аб’яднаных нацыяў]] (Нью-Ёрк, ЗША; 1945), [[Сусьветны паштовы саюз]] (Бэрн, Швайцарыя; 1947), [[Міжнародны саюз электрасувязі]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1947), [[Сусьветная мэтэаралягічная арганізацыя]] (Жэнэва, 1948), [[Міжнароднае бюро выставаў]] (Парыж, Францыя; 1951), [[Міжнародная арганізацыя працы]] (Жэнэва; 1954), [[Міжнароднае агенцтва атамнай энэргіі]] (Вена, 1957), [[Пастаянны трацейскі суд]] (Гаага, Нідэрлянды; 1962), [[Сусьветная арганізацыя інтэлектуальнай уласнасьці]] (Жэнэва, 1967), [[Сусьветны банк]] (Вашынгтон, ЗША; 1992), [[Міжнародны валютны фонд]] (Вашынгтон, 1992), [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1992), [[Арганізацыя супрацы чыгунак]] (Варшава, Польшча; 1993), [[Сусьветная мытная арганізацыя]] (Брусэль, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па стандартызацыі]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па цукры]] (Лёндан, 1993), [[Міжнародная электратэхнічная камісія]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]] (Манрэаль, Канада; 1993), [[Сусьветная арганізацыя здароўя жывёлаў]] (Парыж, 1994), [[Міжпарлямэнцкі саюз]] (Парыж, 1995), [[Рух недалучэньня]] (Нью-Ёрк, 1998) і [[Міжнародная арганізацыя міграцыі]] (Жэнэва, 2005)&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларусь і міжнародныя арганізацыі|спасылка=http://mfa.gov.by/be/mulateral/organization/|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Аўтамабільныя рэгістрацыйныя знакі Беларусі]]

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}}
* {{Літаратура/БелЭн|1}}
* {{Літаратура/БелЭн|2}}
* {{Літаратура/БелЭн|3}}
* {{Літаратура/БелЭн|4}}
* {{Літаратура/БелЭн|5}}
* {{Літаратура/БелЭн|6}}
* {{Літаратура/БелЭн|7}}
* {{Літаратура/БелЭн|8}}
* {{Літаратура/БелЭн|9}}
* {{Літаратура/БелЭн|10}}
* {{Літаратура/БелЭн|11}}
* {{Літаратура/БелЭн|12}}
* {{Літаратура/БелЭн|13}}
* {{Літаратура/БелЭн|14}}
* {{Літаратура/БелЭн|15}}
* {{Літаратура/БелЭн|16}}
* {{Літаратура/БелЭн|17}}
* {{Літаратура/БелЭн|18-1}}
* {{Літаратура/БелЭн|18-2}}
* {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}}
* {{Літаратура/ЭВКЛ|1}}
* {{Літаратура/ЭВКЛ|2}}
* {{Літаратура/ЭВКЛ|3}}
* {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}}
* {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Вікіцытатнік}}
* [https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by Афіцыйны сайт Беларусі]
* [https://web.archive.org/web/20180210152324/http://map.letapis.by/by/#intro Мапа станаўленьня Беларусі]
* [http://www.bielarus.net/ Беларуская Салідарнасьць]
* [http://radzima.org Беларусь: адметныя мясьціны і помнікі], [[Radzima.org]]

{{Добры артыкул}}
{{Беларусь у тэмах}}
{{Гісторыя Беларусі}}
{{Краіны Эўропы}}
{{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}}
{{АБСЭ}}</text>
      <sha1>8tzrbsw0gfrxg3ga92v1fnwfct9s8no</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Славацкая мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15392</id>
    <revision>
      <id>2697619</id>
      <parentid>2268375</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T12:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40415" sha1="p3yy5sbn9uqbqt1d796rehbw18hic5a" xml:space="preserve">{{Інфармацыя пра мову       
|Назва мовы                = Славацкая
|Назва мовы ў арыгінале    = slovenčina
|Краіны ўжываньня          = [[Славаччына|Славаччыне]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[ЗША]], [[Вугоршчына|Вугоршчыне]] і іншых краінах
|Рэгіён                    = Цэнтральная Эўропа
|Колькасьць карыстальнікаў = каля 5,2 мільёнаў&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.ethnologue.com/language/slk|загаловак = Slovak. A language of Slovakia|фармат = |назва праекту = |выдавец = [[Ethnologue]]|дата доступу = 24 ліпеня 2015|мова = en|камэнтар = }}&lt;/ref&gt;
|Клясыфікацыя              = [[Індаэўрапейскія мовы|Індаэўрапейская]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;[[Славянскія мовы|Славянская]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Заходнеславянскія мовы|Заходнеславянскія]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Славацкая'''
|Афіцыйная мова ў          = [[Славаччына|Славаччыне]], [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўразьвязе]] і [[Ваяводзіна|Ваяводзіне]] ([[Сэрбія]])
|Дапаможная мова ў         = 
|Рэгулюецца                = Славацкая Акадэмія Навук (Лінгвістычны інстытут [[Людавіт Штур|Людавіта Штура]])
|Код па ISO 639-1          = sk
|Код па ISO 639-2(B)       = slo
|Код па ISO 639-2(T)       = slk
|Код па SIL                = slo
|Выява                     = 
|Подпіс да выявы           = 
|Шырыня выявы              = 
}}
'''Слава́цкая мо́ва''' ({{Праслухаць|Slovensky_jazyk.ogg|{{Мова-sk|slovenčina}}}}, ''slovenský jazyk'') — [[славянскія мовы|славянская мова]] [[Індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай моўнай сям’і]]. Утварае [[Чэска-славацкія мовы|чэска-славацкую падгрупу]] ў [[Заходнеславянскія мовы|заходнеславянскай групе]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Селищев А. М.|назва=Славянское языкознание. Западнославянские языки|выданьне=Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР|месца={{М.}}|год=1941|старонкі=22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Смирнов Л. Н. 274—275&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Смирнов Л. Н.|частка=Западнославянские языки. Словацкий язык|назва=Языки мира. Славянские языки|месца={{М.}}|выдавецтва=Academia|год=2005|старонкі=274—275|isbn=5-87444-216-2|ref=}}&lt;/ref&gt; (разам з [[Чэская мова|чэскай]], [[Польская мова|польскай]], [[Горнасорбская мова|горна-]] і [[Дольнасорбская мова|дольнасорбскай]] мовамі). Зьяўляецца афіцыйнай мовай [[Славаччына|Славацкай рэспублікі]] і адной з [[Афіцыйныя мовы Эўразьвязу|афіцыйных моваў]] [[Эўразьвяз|Эўрапейскага зьвязу]].

Славацкую мову ўжывае больш за 5 мільёнаў чалавек (2013)&lt;ref name=&quot;Ethnologue Slovak&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.ethnologue.com/language/slk|загаловак=Slovak. A language of Slovakia|дата публікацыі=2013|выдавец=[[Ethnologue]]|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=en}}&lt;/ref&gt;, зь іх у Славаччыне — 4,34 млн чалавек (2012)&lt;ref name=&quot;Štatistický úrad Slovenskej republiky. Tab. 12&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/98737265-2c32-4a2f-a50f-9526935f7ca2/Tab_12_Obyvatelstvo_SR_podla_najcastejsie_pouzivaneho_jazyka_na_verejnosti_SODB_2011.pdf?MOD=AJPERES|загаловак=Statistics. Demografia a sociálne štatistiky. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov 2011. Základné výsledky. Slovenská republika. Tab. 12. Obyvateľstvo SR podľa najčastejšie používaného jazyka na verejnosti|дата публікацыі=2011|выдавец=Štatistický úrad Slovenskej republiky|дата доступу=|мова=sk}}&lt;/ref&gt;. Таксама носьбіты жывуць у [[Чэхія|Чэхіі]], [[Сэрбія|Сэрбіі]], [[Вугоршчына|Вугоршчыне]], [[Румынія|Румыніі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Канада|Канадзе]], [[ЗША]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Украіна|Украіне]] і інш.&lt;ref name=&quot;Ethnologue Slovak&quot;/&gt;. У шэрагу дзяржаваў [[Цэнтральная Эўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропы]], у якіх славакі, як правіла, расьселеныя кампактна, славацкая мае статус [[Рэгіянальная мова|рэгіянальнае мовы]]&lt;ref name=&quot;European Charter for Regional or Minority Languages&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?NT=148&amp;CM=1&amp;DF=&amp;CL=ENG&amp;VL=1|загаловак=List of declarations made with respect to treaty No. 148. European Charter for Regional or Minority Languages|дата публікацыі=21.10.2014|выдавец=[[Рада Эўропы|Council of Europe]]|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=en|}}&lt;/ref&gt;.

Славацкія [[дыялект]]ы даволі адрозныя паміж сабой. Вылучаюць тры буйныя групы дыялектаў:
* усходнеславацкія дыялекты;
* цэнтральнаславацкія;
* заходнеславацкія&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Лифанов К. В.|назва=Диалектология словацкого языка: Учебное пособие|месца={{М.}}|выдавецтва=Инфра-М|год=2012|старонкі=15|старонак=86|isbn=978-5-16-005518-3}}&lt;/ref&gt;.

У аснове пісьмовасьці ляжыць [[Лацінскі альфабэт|лацінская графіка]]. Самыя раньнія помнікі ўласна славацкай пісьмовасьці датаваныя канцом XV—XVI стагодзьдзем, пры гэтым славакізмы сустракаюцца ў чэскіх, нямецкіх і лацінскіх крыніцах больш раньняга пэрыяду&lt;ref name=&quot;Krajčovič R., Žigo P. 8&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Krajčovič R., Žigo P.|загаловак=Dejiny spisovnej slovenčiny|месца=Bratislava|выдавецтва=Vydavateľstvo Univerzity Komenského|год=2006|старонкі=8|старонак=252|isbn=80-223-2158-3}}&lt;/ref&gt;. Да XVIII стагодзьдзя [[Літаратурная мова|літаратурнай мовай]] славакаў была [[Чэская мова|чэская]], у сярэдзіне XIX стагодзьдзя кадыфікаваная славацкая літара­тур­ная мова галоўным чынам на базе сярэднеславацкага дыялекту.

Да асаблівасьцей славацкае мовы (частка зь якіх вылучае яе сярод астатніх славянскіх моваў) адносяць такія [[Фанэтыка|фанэтычныя рысы]], як наяўнасьць у сыстэме [[Галосныя|вакалізму]] нароўні з [[Доўгія і кароткія галосныя|кароткімі даўгіх галосных]] і ўзыходных [[дыфтонг]]аў ''i̯a'', ''i̯e'', ''i̯u'', ''u̯o'', якія ўтвараюць доўгі склад; наяўнасьць спэцыфічнай [[Фанэма|фанэмы]] /''ä''/ (выйшла з ужываньня ў сучаснай мове); распаўсюджаньне рытмічнага закону, паводле якога склады з доўгімі галоснымі (а таксама дыфтонгамі) ня могуць ісьці адзін за другім у межах аднаго слова; у сыстэме [[Зычныя|кансанантызму]] — прымяненьне даўгіх і кароткіх складаўтваральных [[Санорныя зычныя|санорных]] [l̥], [l̥̄], [r̥], [r̥̄], якія выступаюць функцыянальнымі эквівалентамі [[Галосныя|галосных]]; перавага няпарных цьвёрдых [[Зычныя|зычных]], наяўнасьць толькі цьвёрдай ''r'' і двух тыпаў ''l'' (мяккай ''ľ'' і сярэдняй ''l'') і да т. п.

З уласьцівых славацкай мове рысаў [[Марфалёгія (мовазнаўства)|марфалёгіі]] адзначаныя такія, як наяўнасьць канчатку ''-ovia'' ў [[Адушаўлёных|адушаўлёных]] [[назоўнік]]ах у форме назоўнага склону множнага ліку; распаўсюджваньне канчатку ''-m'' ва ўсіх [[Дзеяслоў|дзеясловаў]] цяперашняга часу ў форме 1-й асобы адзіночнага ліку і да т. п.

== Назва ==
[[Эндаэтнонім|Саманазвы]] [[Славакі|славацкага народу]] (''Slovák'' — «славак», ''Slovenka'' — «славачка») і славацкае мовы (''slovenský jazyk'', ''slovenčina'', ''slovenská reč'') маюць агульнаславянскія карані. ''Slovák'' утворанае заменай [[суфікс]]у ў слове {{Мова-x-slav|*slověninъ}} «славянін», а ''Slovenka'' наўпрост узыходзіць да праслав. ''*slověnъka'' «славянка»&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Селищев А. М.|назва=Славянское языкознание. Западнославянские языки|выданьне=Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР|месца=М.|год=1941|старонкі=28}}&lt;/ref&gt;. Падобную саманазву мае яшчэ адна славянская мова — [[Словенская мова|славенская]] (''slovenski jezik'', ''slovenščina'')&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=Дуличенко А. Д.|частка=Южнославянские языки. Словенский язык|назва=Языки мира. Славянские языки|месца={{М.}}|выдавецтва=Academia|год=2005|старонкі=198—199|isbn=5-87444-216-2|ref=}}&lt;/ref&gt;.

== Лінгвагеаграфія ==

=== Арэал і колькасьць ===
[[Файл:Языки-Словакии-карта.png|значак|300пкс|Распаўсюджаньне славацкай мовы ў [[Славаччына|Славаччыне]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://slovak.statistics.sk/wps/portal/042d376c-03eb-4602-97ef-2fb4b32833f3/!ut/p/b1/jZPHkqs6FEW_pT_AF4nMkGwwSWSYuDDY2GScsPn6S4c36LrV7icmqFj76LDPFpZiMZZ22f1UZtdT32XN-z6lt4jRWEGAPAAMJQFNDySkehwEJFiAZAHAD4sH3_Ws5cpA83lHdXVy0VNf-hfAu17xHJznSFWUXFtZPos46xk0DgD80osqvyYZAwDWUCmg8evA5RBBAJ740PMIIc8IQ6CG-KInoAqsIADAZb70Lw743j_FAKBZ3qINPRUB-p_-_wFe9a_Sv5yvfupDw_ksrzI-XMov9UMWEYj7z78fAfyl3qWxCIurZKKkizbJvHSoT0bz7O_XeO0HiigINeHj-wEmWrLX7IPOVP3o5XWWyQns51tCVYU9ne6DMM0ZaaSdxsRuETxdva3kWTMbCoiUNBq-nuRmGubPZqAMeQ-UqlPNjj4ip6jkonOSYd1ucbkbpDK0WeMxM1yxL5uaDG0kj9dRmBuFDxlZoUca94ZQ3x9yes6K7iFfzw_v4eWjw41HaEDOo_S47uStyr_95g31_7LxAvjlbkRY-oG8SucH8Or6vA4g-RrgfeoLeJXw1xnDf6nwntGXTvo0Zq37do8lC8b8iFkk5mOxlM-CuIRR4iV03soJuER4RuQ-6x9RkHmMp2ft5WJfThuJ2RPF1hEe080mmNWqoW2xMJUtE6YUiH1lld6eDTEdOQ46-6cZ6Cfol2rdzHza5mV036FRt3u17-UpDplnih5mHqnqPeTP2TPb8cqtQNeGswepqB7ZdO8SZkupVUqvMB1LT7v2z5S3f8AfkmBZQABIAhxyHEdgYZXTjPTxDzGK8fUDN5NZJWwXqdpApNoyn5I9m6hhCtaPjxepfhLn1fV0UlZ7vd1lfLmJAng6H-hbKSgrThRGFLis4F5uXihtRLsMYGnuntkxCJy9IqT-BR94doJpF8_iDieox-1emkVqxzcfb7JqpEYDTpBL4Y7lQPLYXK06qIJ-6M_BqkLg6bmcUlp6d-x3RrMGDkmTK4IheFXe3PDy7WtwPyV9g78PDpBbr3oO2lzPbjWjyQz6h1UVBqyCya8Jz_Ll2bQ20JI5C8zhxpt13ayypymltsntnCJ0A4EXt30ka98NhjjL0CQOSZbDieV9MTj5NFiR7a3e2tlIp2OZgFTXhcQ757Wfepu75ear-5ERj1alw1tERU50GQvFF3NRsFPKKHeD-Ai4Mo-Ymm9r85DI-14WIY30UTgiAfeL-TlrUakRbRI11XQTVvBGk14cXKSoOzsq3J4K1PjwntWRkIH2rNYDvTO845CqIWVHQs466b2256ZqUieiz5uE7IlNeqjr4aRI9GyULSj4sr10SQxrImanw9Cj7R4b2uBz3TcG7crLw1oHizpT5dvbX7xRv74!/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|загаловак=Základné údaje zo Sčítania obyvateľov, domov a bytov 2011, obyvateľstvo podľa materinského jazyka|аўтар=Juhaščíková Ivana, Škápik Pavol, Štukovská Zuzana|дата публікацыі= 03.07.2012|выдавец=Štatistický úrad Slovenskej republiky|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=sk|}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:Языки-Словакии-диаграммы.png|значак|300пкс|Славацкая мова між астатніх моваў Славаччыны&lt;ref name=&quot;Štatistický úrad Slovenskej republiky. Tab. 11&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/65804666-cc85-4ac6-bacd-acb0bba52ed8/Tab_11_Obyvatelstvo_SR_podla_materinskeho_jazyka_SODB_2011_2001.pdf?MOD=AJPERES|загаловак=Statistics. Demografia a sociálne štatistiky. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov 2011. Základné výsledky. Slovenská republika. Tab. 11. Obyvateľstvo SR podľa materinského jazyka|дата публікацыі=2011|выдавец=Štatistický úrad Slovenskej republiky|дата доступу 25 кастрычніка 2014=|мова=sk|}}&lt;/ref&gt;]]

Паводле колькасьці [[Носьбіт мовы|носьбітаў]] славацкая мова займае трэцяе месца ў [[Заходнеславянскія мовы|заходнеславянскіх моваў]] пасьля [[Польская мова|польскай]] і [[Чэская мова|чэскай]]&lt;ref name=&quot;Ethnologue Slavic West&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.ethnologue.com/subgroups/west-2|загаловак=Slavic West|дата публікацыі=2013|выдавец=[[Ethnologue]]|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=en|}}&lt;/ref&gt;.
Асноўны арэал славацкае мовы — тэрыторыя [[Славаччына|Рэспублікі Славаччына]]. Паводле вынікаў перапісу 2011 року, [[Родная мова|роднай мовай]] славацкую назвали {{Лік|4240453}} чалавекі (78,6% насельніцтва краіны), славацкай насьледуюць [[Вугорская мова|вугорская]] ({{Лік|508714}}; 9,4%), [[Цыганская мова|цыганская]] ({{Лік|122518}}; 2,3%) і [[Русінская мова|русінская]] ({{Лік|55469}}; 1,0%) мовы&lt;ref name=&quot;Štatistický úrad Slovenskej republiky. Tab. 11&quot;/&gt;. Пры гэтым у грамадзкім жыцьці славацкай карыстаюцца {{Лік|4337695}} жыхароў Славаччыны (80,4%)&lt;ref name=&quot;Štatistický úrad Slovenskej republiky. Tab. 12&quot;/&gt;, у якасьці мовы дамашняга ўжываньня славацкую пазначылі {{Лік|3954149}} чалавек (73,3%)&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/d8dc7c84-9991-404e-a6fc-ea500cf7d24b/Tab_13_Obyvatelstvo_SR_podla_najcastejsie_pouzivaneho_jazyka_v_domacnosti_SODB_2011.pdf?MOD=AJPERES|загаловак=Statistics. Demografia a sociálne štatistiky. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov 2011. Základné výsledky. Slovenská republika. Tab. 13. Obyvateľstvo SR podľa najčastejšie používaného jazyka v domácnosti|дата публікацыі=2011|выдавец=Štatistický úrad Slovenskej republiky|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=sk}}&lt;/ref&gt;. Пераважная большасьць носьбітаў славацкае мовы — этнічныя [[славакі]]. Да гэтага этнасу сябе аднесьлі {{Лік|4352775}} чалавек (80,7%)&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/1f62189f-cc70-454d-9eab-17bdf5e1dc4a/Tab_10_Obyvatelstvo_SR_podla_narodnosti_scitanie_2011_2001_1991.pdf?MOD=AJPERES|загаловак=Statistics. Demografia a sociálne štatistiky. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov 2011. Základné výsledky. Slovenská republika. Tab. 10. Obyvateľstvo SR podľa národnosti|дата публікацыі=2011|выдавец=Štatistický úrad Slovenskej republiky|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=sk}}&lt;/ref&gt;.

Носьбіты славацкае мовы пражываюць таксама на частцы тэрыторыяў суседніх дзяржаваў, якія разам са Славаччынай даўней уваходзілі ў склад [[Каралеўства Вугоршчына|Вугорскага каралеўства]]: у [[Вугоршчына|Вугоршчыне]] ({{Лік|9888}} з {{Лік|29647}} вугорскіх славакаў назвалі славацкую роднай, агулам ёю ў Вугоршчыне размаўляюць {{Лік|16266}} чалавек, 2011)&lt;ref name=&quot;Hungarian central statistical office&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.ksh.hu/nepszamlalas/tables_regional_00?lang=en|загаловак=Population census 2011. Data. National data. 1. Retrospective data 1.1. Number and characteristics of the population. 1.1.6. Nationality, mother tongue. 1.1.6.2. Population by nationality, mother tongue, language spoken with family members or friends and affinity with nationalities’ cultural values|дата публікацыі=2011|выдавец=Hungarian central statistical office|дата доступу25 кастрычніка 2014=|мова=en|}}&lt;/ref&gt; і [[Украіна|Ўкраіне]], найбольш у раёнах [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацьця]] ({{Лік|2633}} з {{Лік|6397}} славакаў)&lt;ref name=&quot;Государственный комитет статистики Украины&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/regions/select_reg5/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=75&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20&amp;n_page=4|загаловак=Всеукраинская перепись населения 2001. Регионы Украины. Результат выбора. Распределение населения по национальности и родному языку. Украина|дата публікацыі=2003—2004|выдавец=Государственный комитет статистики Украины|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=ru|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/zakarpatia/|загаловак=Всеукраинская перепись населения 2001. Результаты. Основные итоги переписи. Национальный состав населения. Закарпатская область|дата публікацыі=2003—2004|выдавец=Государственный комитет статистики Украины|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=ru|}}&lt;/ref&gt;. Акрамя гэтага, па-славацку размаўляюць жыхару шэрагу іншых тэрыторыяў былога Вугорскага каролеўства, якія не мяжуюць са Славаччынай: жыхары [[Румынія|Румыніі]], у асноўным у раёнах [[Трансыльванія|Трансыльваніі]] і [[Банат]]у ({{Лік|12574}} з {{Лік|13654}} славакаў назвалі славацкую роднай, агулам ёй у Румыніі размаўляюць {{Лік|12802}} чалавекі, 2011)&lt;ref name=&quot;Institutul Naţional de Statistică&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.recensamantromania.ro/rezultate-2/|загаловак=Recensământul populației și al locuințelor 2011. Rezultate. Rezultate definitive RPL 2011. Tab10. Populaţia stabilă după limba maternă – judeţe, municipii, oraşe, comune. Tab11. Populaţia stabilă după etnie şi limba maternă, pe categorii de localităţi|дата публікацыі=2011|выдавец=Institutul Naţional de Statistică|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=ro|}}&lt;/ref&gt;, жыхары [[Сэрбія|Сэрбіі]], галоўным чынам у аўтаномным краі [[Ваяводзіна]] ({{Лік|49796}} з {{Лік|52750}} сэрбскіх славакаў назвалі славацкую роднай, пры гэтым у Ваяводзіне пражываюць {{Лік|47760}} носьбітаў славацкае з {{Лік|50321}} славака, 2011)&lt;ref name=&quot;Република Србија. Републички завод за статистику&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/ReportResultView.aspx?rptId=3690|загаловак=Попис у Србији 2011. Резултати. Коначни резултати. База података. Становништво према вероисповести, матерњем језику и националној припадности. Становништво према матерњем језику|дата публікацыі=2011|выдавец=Република Србија. Републички завод за статистику|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=sr|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/ReportResultView.aspx?rptId=1216|загаловак=Попис у Србији 2011. Резултати. Коначни резултати. База података. Становништво према националној припадности |дата публікацыі=2011|выдавец=Република Србија. Републички завод за статистику|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=sr|}}&lt;/ref&gt; і [[Харватыя|Харватыі]], у асноўным на ўсходзе краіны — у [[Вукаварска-Срэмская жупанія|Вукаварска-Срэмскай]] і [[Асіецка-Баранская жупанія|Асіецка-Баранскай жупаніях]] ({{Лік|3792}} з {{Лік|4753}} харвацкіх славакаў, 2011)&lt;ref name=&quot;Republika Hrvatska — Državni zavod za statistiku&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/census2011/results/htm/H01_01_08/h01_01_08_RH.html|загаловак=Popisi. Popis stanovništva 2011. Tablice. Po gradovima/općinama. 5. Stanovništvo prema materinskom jeziku po gradovima/općinama, popis 2011|дата публікацыі=2011|выдавец=Republika Hrvatska — Državni zavod za statistiku|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=hr|}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.dzs.hr/Hrv/censuses/census2011/results/htm/H01_01_05/H01_01_05.html|загаловак=Popisi. Popis stanovništva 2011. Tablice. Republika Hrvatska. 1. Stanovništvo prema narodnosti — detaljna klasifikacija, popis 2011|дата публікацыі=2011|выдавец=Republika Hrvatska — Državni zavod za statistiku|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=hr|}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Словацкий-язык-в-Чехии.png|значак|зьлева|230пкс|Распаўсюджаньне славацкае мовы ў Чэхіі&lt;ref name=&quot;Český statistický úřad&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://vdb.czso.cz/sldbvo/#!stranka=podle-tematu&amp;tu=30710&amp;th=&amp;v=&amp;vo=H4sIAAAAAAAAAFvzloG1uIhBMCuxLFGvtCQzR88jsTjDN7GAlf3WwcNiCReZGZjcGLhy8hNT3BKTS_KLPBk4SzKKUosz8nNSKgrsHRhAgKecA0gKADF3CQNnaLBrUIBjkKNvcSFDHQMDhhqGCqCiYA__cLCiEgZGvxIGdg9_Fz__EMeCEgY2b38XZ89gIIvLxTHEP8wx2NEFJM4ZHOIY5u_t7-MJ1OIP5IdEBkT5OwU5RgH5IUB9fo4ePq4uEPNYw1yDolzhPstJzEvX88wrSU1PLRJ6tGDJ98Z2CyYGRk8G1rLEnNLUiiIGAYQ6v9LcpNSitjVTZbmnPOhmArq34D8QlDDwAG10C_KFWcoe4ugU6uPtWMLA4eni6hcSEAZ0FYe_k3OQmaGJUwUA4lOtR1sBAAA.&amp;vseuzemi=null&amp;void=|загаловак=Tab. 614b Obyvatelstvo podle věku, mateřského jazyka a pohlaví|дата публікацыі=21.10.2014|выдавец=Český statistický úřad|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=cs|}}&lt;/ref&gt;]]
Акрамя таго, носьбіты славацкай жывуць у шэрагу раёнаў суседніх са Славаччынай [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Чэхія|Чэхіі]], якія некалі ўваходзілі ў склад [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугорскай імпэрыі]] (а разам з Чэхіяй Славаччына большую частку XX стагодзьдзя да таго ж складала адзіную [[Чэхаславаччына|Чэхаславацкую дзяржаву]]). Так, у Чэхіі жывуць паводле зьвестак перапісу 2011 року {{Лік|235475}} носьбітаў славацкай мовы як роднай&lt;ref name=&quot;Český statistický úřad&quot;/&gt;, што ёсьць найбольшай славацкамоўнай дыяспарай у сьвеце. Славакі расьселеныя ў Чэскай Рэспубліцы, як правіл, дыспэрсна, за выняткам вобласьці [[Мараўская Славаччына]], жыхары якой маюць чэскую самасьвядомасьць, але шэраг дасьледчыкаў адносіць іхнія гаворкі да славацкае мовы&lt;ref name=&quot;Лифанов К. В. 18&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Лифанов К. В.|назва=Диалектология словацкого языка: Учебное пособие|месца={{М.}}|выдавецтва=Инфра-М|год=2012|старонкі=18|старонак=86|isbn=978-5-16-005518-3}}&lt;/ref&gt;. У Аўстрыі жывуць {{Лік|10234}} славацкамоўных, 2001&lt;ref name=&quot;Statistik Austria&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/volkszaehlungen_registerzaehlungen_abgestimmte_erwerbsstatistik/bevoelkerung_nach_demographischen_merkmalen/022896.html|загаловак=Statistiken. Bevölkerung. Volkszählungen, Registerzählung, Abgestimmte Erwerbsstatistik. Bevölkerung nach demographischen Merkmalen. Bevölkerung 2001 nach Umgangssprache, Staatsangehörigkeit und Geburtsland|дата публікацыі=2008|выдавец=Statistik Austria|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=de}}&lt;/ref&gt;. У суседняй [[Польшча|Польшчы]] 765 грамадзянаў размаўляюць па-славацку, зь іх 648 польскіх славакаў назвалі гэтую мову роднай, 2011&lt;ref name=&quot;Główny Urząd Statystyczny&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/|загаловак=Obszary tematyczne. Ludność. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna — NSP 2011|дата публікацыі=2013|старонкі= 96—98|месца=Warszawa|выдавец=Główny Urząd Statystyczny|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=pl}}&lt;/ref&gt;.

Акрамя Славаччыны і пералічаных вышэй дзяржаваў славацкая мова распаўсюджаная сярод славацкіх [[Іміграцыя|імігрантаў]] і іхніх нашчадкаў у краінах [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]], у краінах [[Амэрыка|Амэрыкі]], у тым ліку ў [[ЗША]] (агульная колькасьць славакаў у гэтай краіне складае 510 тыс. чалавек, але актыўна карыстаецца славацкай параўнальна невялікая частка славацкай дыяспары, 2000) і ў [[Канада|Канадзе]] ({{Лік|17580}} чалавек, 2011)&lt;ref name=&quot;Statistics Canada&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/tbt-tt/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=0&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=103001&amp;PRID=0&amp;PTYPE=101955&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2011&amp;THEME=90&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=|загаловак=2011 Census of Canada: Topic-based tabulations. Detailed Mother Tongue (232), Knowledge of Official Languages (5), Age Groups (17A) and Sex (3) for the Population Excluding Institutional Residents of Canada and Forward Sortation Areas|дата публікацыі=2011|выдавец=Statistics Canada|мова=en}}&lt;/ref&gt;. Па-славацку размаўляюць у [[Аўстралія|Аўстраліі]] ({{Лік|4990}} з больш як {{Лік|10000}} славакаў, 2011)&lt;ref name=&quot;Australian government. Department of Foreign Affairs and Trade&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.dfat.gov.au/geo/slovakia/slovakia_brief.html|загаловак=Countries and regions. Slovak Republic. Slovak Republic country brief. Bilateral relationship|дата публікацыі=2014|выдавец=Australian government. Department of Foreign Affairs and Trade|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=en}}&lt;/ref&gt;, у [[Расея|Расеі]] ({{Лік|1445}} носьбітаў мовы, зь якіх 324 славакі, 2010)&lt;ref name=&quot;Федеральная служба государственной статистики&quot;&gt;{{Спасылка|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm|загаловак=Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство. 5. Владение языками населением Российской Федерации|дата публікацыі=2001—2013|выдавец=Федеральная служба государственной статистики|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm|загаловак=Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 4. Национальный состав и владение языками, гражданство. 1. Национальный состав населения|дата публікацыі=2001—2013|выдавец=Федеральная служба государственной статистики|дата доступу=25 кастрычніка 2014|мова=ru|}}&lt;/ref&gt;, а таксама ў іншых краінах.

[[Файл:Словацкий-язык-в-Венгрии.png|значак|250пкс|Распаўсюджаньне славацкай мовы ў Вугоршчыне&lt;ref name=&quot;Hungarian central statistical office&quot;/&gt;]]
[[Файл:Vojvodina-west-east-slavs-rus.png|значак|180пкс|Славацкія населеныя пункты ў [[Ваяводзіна|Ваяводзіне]] ([[Сэрбія]])]]
[[Файл:Slovak USC2000 PHS.svg|значак|270пкс|Расьсяленьне найбуйнейшай дыяспары славакаў у [[ЗША]]]]

Славацкая мова за мяжой ужываецца як у літаратурнай, так і ў дыялектнай формах. Славацкія гаворкі зазвычай неаднародныя&lt;ref name=&quot;Лифанов К. В. 18&quot;/&gt;. Так, напрыклад, у [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкай вобласьці]] Ўкраіны прадстаўленыя такія зьмяшаныя гаворкі, як абаўска-шарыска-зэмплінскія, зэмплінска-абаўска-шарыскія, зэмплінска-вускія, вуска-сотацкія й іншыя&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Bartko L., Dzendzelivska N. J., Lipták Š.|загаловак=K charakteristike slovenských nárečí na Zakarpatskej Ukrajine|спасылка=http://ilonas.net/valal/pdf/Bartko+Dzendzelivska+Liptak1998_Sl_narecia_ZakU.pdf|выданьне=Slavica Slovaca, roč. 33|месца=Bratislava|год=1998|том=|нумар=1|старонкі=6|isbn=|ref=|дата доступу=25 кастрычніка 2014}}&lt;/ref&gt;. Выкарыстаньне гаворак [[Усходнеславацкі дыялект|усходнеславацкага дыялекту]] ці іхні ўплыў на славацкую літаратурную мову, у тым ліку ў друку, было адзначанае між славакаў у ЗША на пераломе XIX—XX стагодзьдзяў&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=Švagrovský Š., Ondrejovič S.|загаловак=Východoslovenský jazykový separatizmus v 19. a 20. storočí (Poznámky k Východoslovenskému slovníku)|спасылка=http://www.juls.savba.sk/ediela/sr/2004/3/sr2004_3.odt|выдание=Slovenská Reč|месца=Bratislava|выдавецтва=|год =2004|том=|нумар=3|старонкі=129—150}}&lt;/ref&gt;.

Агулам колькасьць славацкамоўных жыхароў у сьвеце складае больш за 5,2 млн чалавек&lt;ref name=&quot;Ethnologue Slovak&quot;/&gt; (паводле іншых зьвестак — ад 5,0 да 5,5 млн чалавек). Зь іх больш за 1 млн славакаў (зь якіх актыўна карыстаюцца славацкай мовай 0,4 млн чалавек) пражываюць па-за межамі Славаччыны&lt;ref name=&quot;Смирнов Л. Н. 275&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Смирнов Л. Н.|частка=Западнославянские языки. Словацкий язык|назва=Языки мира. Славянские языки|месца={{М.}}|выдавецтва=Academia|год=2005|старонкі=275|isbn=5-87444-216-2|ref=}}&lt;/ref&gt;.

Паводле вынікаў перапісу і ацэначных зьвестак у розных дзяржавах колькасьць носьбітаў славацкае мовы выглядае наступным чынам:
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
!style=&quot;width:150px&quot; | Краіны сьвету||колькасьць&lt;br /&gt;(чал.)||год перапісу&lt;br /&gt;(ацэнкі)
|-
|[[Мовы Чэхіі|Чэхія]]||{{Лік|235475}}{{Заўвага|З агульнае колькасці ў {{Лік|235475}} чалавек, якія пазначылі ў адказе на пытаньне перапісу пра родную мову славацкую, {{Лік|154465}} чалавек падалі яго як адзіную родную мову, {{Лік|76660}} чалавек пазначылі дзьве родныя мовы — [[Чэская мова|чэскую]] і славацкую, {{Лік|2250}} чалавек — славацкую і [[Вугорская мова|вугорскую]], {{Лік|2100}} чалавек — славацкую і [[Цыганская мова|цыганскую]].}}||2011&lt;ref name=&quot;Český statistický úřad&quot;/&gt;
|-
|[[Мовы Сэрбіі|Сэрбія]]||{{Лік|49796}}||2011&lt;ref name=&quot;Република Србија. Републички завод за статистику&quot;/&gt;
|-
|[[Мовы Канады|Канада]]||{{Лік|17580}}||2011&lt;ref name=&quot;Statistics Canada&quot;/&gt;
|-
|[[Мовы Вугоршчыны|Вугоршчына]]||{{Лік|16266}}||2011&lt;ref name=&quot;Hungarian central statistical office&quot;/&gt;
|-
|[[Мовы Румыніі|Румынія]]||{{Лік|12802}}||2011&lt;ref name=&quot;Institutul Naţional de Statistică&quot;/&gt;
|-
|[[Мовы Аўстрыі|Аўстрыя]]||{{Лік|10234}}||2001&lt;ref name=&quot;Statistik Austria&quot;/&gt;
|-
|[[Мовы Аўстраліі|Аўстралія]]||{{Лік|4990}}||2011&lt;ref name=&quot;Australian government. Department of Foreign Affairs and Trade&quot;/&gt;
|-
|[[Мовы Харватыі|Харватыя]]||{{Лік|3792}}||2011&lt;ref name=&quot;Republika Hrvatska — Državni zavod za statistiku&quot;/&gt;
|-
|[[Мовы Ўкраіны|Украіна]]||{{Лік|2633}}||2001&lt;ref name=&quot;Государственный комитет статистики Украины&quot;/&gt;
|-
|[[Мовы Расеі|Расея]]||{{Лік|1445}}||2010&lt;ref name=&quot;Федеральная служба государственной статистики&quot;/&gt;
|-
|[[Мовы Польшчы|Польшча]]||765||2011&lt;ref name=&quot;Główny Urząd Statystyczny&quot;/&gt;
|}

== Абэцэда ==
У [[Славацкі альфабэт|славацкім альфабэце]] выкарыстоўваюцца лацінскія літары (малыя і вялікія), некаторыя з [[Дыякрытычны знак|дыякрытычнымі знакамі]].

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-----
! Лацінская літара !! Славацкая назва літары
| width=&quot;1&quot; rowspan=&quot;22&quot; |
! Лацінская літара !! Славацкая назва літары
|-----
| A a || а кратке || M m || эм
|-----
| Á á || а длге || N n || эн
|-----
| Ä ä || а прэгласковане || Ň ň || нь
|-----
| B b || бэ || O o || о кратке
|-----
| C c || цэ || Ó ó || о длге
|-----
| Č č || чэ || Ô ô || о с воканём
|-----
| D d || дэ тврдэ || P p || пэ
|-----
| Ď ď || дь мекке || Q q || квэ
|-----
| Dz dz || дз || R r || эр кратке
|-----
| Dž dž || дж || Ŕ ŕ || эр длге
|-----
| E e || э кратке || S s || эс
|-----
| É é || э длге || Š š || эш
|-----
| F f || эф || T t || тэ тврдэ
|-----
| G g || гэ || Ť ť || ть мекке
|-----
| H h || га || U u || у кратке
|-----
| Ch ch || ха || Ú ú || у длге
|-----
| I i || і мекке кратке || V v || вэ
|-----
| Í í || і мекке длге || W w || вэ двоітэ
|-----
| J j || й || X x || ікс
|-----
| K k || ка || Y y || і тврдэ кратке
|-----
| L l || эл тврдэ || Ý ý || і тврдэ длге
|-----
| Ĺ ĺ || эл длге || || Z z || зэт
|-----
| Ľ ľ || ль мекке || || Ž ž || жэт
|-----
|}

== Крыніцы і заўвагі ==
{{Крыніцы}}

{{Заўвагі}}

== Глядзіце таксама ==
* [[Славакізацыя]]
* [[Сьпіс славацкіх літаратараў]]

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Interwiki|sk|славацкай}}
* [https://web.archive.org/web/20070129195205/http://www.bohemica.com/slovak/ Курс славацкай мовы ў pdf]

{{Славянскія мовы}}
{{МовыЭЗ}}

{{Накід}}

[[Катэгорыя:Славацкая мова| ]]
[[Катэгорыя:Мовы Славаччыны]]</text>
      <sha1>p3yy5sbn9uqbqt1d796rehbw18hic5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джордж Вашынгтон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19868</id>
    <revision>
      <id>2697626</id>
      <parentid>2697613</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T16:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <comment>крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/George_Washington?oldid=1381875691</comment>
      <origin>2697626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88952" sha1="1usfrbq5n2tp3jvhel7plz67kbdvv8v" xml:space="preserve">{{Палітык}}
'''Джордж Вашынґтон''' ({{мова-en|George Washington}}, 22 лютага 1732 — 14 сьнежня 1799) — адзін з айцоў-заснавальнікаў ЗША. Прывёў [[Кантынэнтальная армія|кантынэнтальную армію]] да перамогі над Вялікабрытаніяй пад час [[Вайна за незалежнасьць Злучаных Штатаў Амэрыкі|вайны за Незалежнасьць]] (1775—1783). У 1789 годзе быў абраны першым [[Сьпіс прэзыдэнтаў ЗША|прэзыдэнтам Злучаных Штатаў Амэрыкі]].

Ён стварыў моцны, добра фінансаваны нацыянальны ўрад, застаючыся нэўтральным у вострым суперніцтве, якое ўзьнікла ў ягоным кабінэце паміж [[Томас Джэфэрсан|Томасам Джэфэрсанам]] і [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандрам Гамільтанам]]. Вашынгтон усталяваў трывалы прэцэдэнт для пасады прэзыдэнта, улучна з традыцыямі рэспубліканізму, мірнай перадачай улады, ужываньнем тытулу «спадар прэзыдэнт» і традыцыяй двух тэрмінаў.

== Юнацтва й пачатак ваеннай кар’еры ==
Джордж Вашынгтон нарадзіўся 22 лютага 1732 у [[Вірджынія|Вірджыніі]]. Першы сын Аўгусьціна Вашынгтона і яго другой жонкі, Мэры Бол Вашынгтон. Дзяцінства і юнацтва ён правёў у сьціплых умовах, атрымаў павярхоўную школьную адукацыю. У 11 гадоў страціў свайго бацьку, уладальніка тытунёвай плянтацыі. Яго выхоўваў браценік Лоўрэнс, пасьля сьмерці якога ён пераняў у 1752 маёнтак Маўнт Вэрнон пад Александрыяй. З 1748 дапамагаў барону Фэрфаксу. У 21 год Вашынгтон стаў Брыгадзірам Муляроў у братэрстве [[масонства|масонаў]].

У 1754 Вашынтгон удзельнічаў у баях з францускімі войскамі каля форта [[Дзюкэн]], патрапіў у палон, калі абараняў форт [[Нэсэсіці]] ([[Пэнсыльванія]]). Французы адпусьцілі Вашынгтона і яго атрад з воінскімі ўшанаваньнямі, пасьля чаго ён звольніўся са службы. Але ў наступным годзе Вашынгтон ізноў уступіў у каляніяльнае апалчэньне ў званьні падпалкоўніка. У новай ваеннай экспэдыцыі да форта Д’юкэн ён камандаваў адступам апалчэнцаў пасьля таго, як французы і іх саюзьнікі-індзейцы ўстроілі ім засаду і забілі камандзіра атрада ангельскага генэрала Брэдака. У тым баі загінула больш за палову ангельскіх апалчэнцаў. Вашынгтон выявіў асабістую адвагу і вывяў з акружэньня ўсіх, хто застаўся ў жывых. За гэты подзьвіг ён удастоіўся званьня палкоўніка і быў прызначаны камандзірам вірджынскага апалчэньня. У траўні 1756 году, калі ў Эўропе пачалася [[Сямігадовая вайна]] і [[Ангельшчына]] сутыкнулася ў той вайне з [[Францыя]]й, палкоўнік Джордж Вашынгтон ачоліў абарону заходняй мяжы штату [[Вірджынія]] ад французаў. У 1759 годзе ён выйшаў у адстаўку і заняўся грамадзкай дзейнасьцю. Перад гэтым ён паспрабаваў уступіць у шэрагі рэгулярнага брытанскага войска, але атрымаў адмову. Неўзабаве яго абралі дэпутатам заканадаўчага збору штату Вірджынія, 1-га і 2-га Кантынэнтальных кангрэсаў.

== Шлюб і дзеці ==
[[Файл:Martha Dandridge Custis.jpg|значак|зьлева|Марта Кастыч Дэндрыдж.]]
Джорджа Вашынгтона і [[Марта Вашынгтон|Марту Кастыс Дэндрыдж]] пазнаёмілі сябры Марты. Джордж прапанаваў руку й сэрца празь некалькі тыдняў пасьля знаёмства. Яны ажаніліся 6 студзеня 1759, калі ім было па 27 гадоў. Джордж і Марта сталі жыць у доме бацькоў Марты, які называўся Белым Домам. Пасьля гэтае імя дадуць рэзыдэнцыі прэзыдэнта ЗША. Гэта быў другі шлюб Марты. Яе першы муж, Дэніел Парк Кастыс, памёр у 1757. Джордж ніколі ня меў сваіх дзяцей, але ён усынавіў чатырох дзяцей Марты. У Марты й Джорджа было сем унукаў.

== Амэрыканская рэвалюцыя ==
На [[Другі Кантынэнтальны Кангрэс]] (красавік 1775) Вашынгтон прыйшоў у ваеннай форме, кажучы гэтым, што ён ужо падрыхтаваны да вайны. Яго аўтарытэт, ваенны вопыт, харызма, рэпутацыя шчырага патрыёта паспрыялі на падтрымку паўднёвых штатаў, асабліва Вірджыніі. Кангрэс стварыў [[Кантынэнтальная Армія|Кантынэнтальную Армію]] 14 чэрвеня. Празь некаторы час Вашынгтон стаў галоўнакамандуючым, узяў адказнасьць за камандаваньне амэрыканскімі сіламі. У арміі адчуваўся катастрафічны недахоп [[порах]]у, таму Вашынгтон шукаў іншыя крыніцы. [[Францыя]] й рэйды на ангельскія арсэналы часткова дапамагалі.

17 сакавіка 1776 году Кантынэнтальнае войска (20 тысячаў чалавек, 6 тысячаў апалчэнцаў) атрымала першую важную перамогу — пры аблозе гораду [[Бостан]]у. Вашынгтон вымусіў 7-тысячны ангельскі гарнізон, якім камандаваў каралеўскі генэрал [[Ўільям Гоў]], эвакуявацца морам з Бостану.

[[Файл:Portrait of George Washington-transparent.png|значак|зьлева|Партрэт Джорджа Вашынгтона.]]
Аднак затым усьлед ішла няўдалая спроба Кантынэнтальнага войска абараніць ад ангельцаў горад [[Нью-Ёрк]]. Лёнданскі ўрад загадаў генэралу Ўільяму Гоў пакончыць з рэвалюцыяй у амэрыканскіх калёніях і паслала яму ў падмацаваньне войска і эскадру пад камандаваньнем яго брата адмірала [[Рычард Гоў|Рычарда Гоў]]. У ліпені 1776 году на [[Стэйтэн-Айлэнд]] высадзіўся брытанскі 32-тысячны дэсант. Генэрал Джордж Вашынгтон арганізаваў абарону [[Лонг-Айлэнд]]у і [[Мангэтан]]у, але не хапала і людзей, і прыладаў, і баяпрыпасаў. Ангельцы пайшлі ў наступ і разьбілі праціўніка.

[[Файл:Washington Crossing the Delaware by Emanuel Leutze, MMA-NYC, 1851.jpg|значак|Армія Вашынгтона перапраўляецца праз раку.]]
Неўзабаве Вашынгтону прыйшлося, пераправіўшыся праз раку [[Дэлавэр]], адступіць у [[Пэнсыльванія|Пэнсыльванію]]. Пасьля Кантынэнтальны кангрэс зьбёг зь [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] ў паўночны горад [[Балтымар]].

Да таго часу амэрыканскае войска налічвала ўсяго тры тысячы чалавек. Ангельскі генэрал Ўільям Гоў меў у сваім распараджэньні 34-тысячнае войска. Пасьля здабытай перамогі ў Нью-Ёрку ён рашыў дачакацца вясны, каб канчаткова разграміць амэрыканскіх мяцежнікаў. Аднак не прыняў у разьлік рашучасьць і ініцыятыўнасьць галоўнакамандуючага Кантынэнтальнага войска.

У калядную ноч 1776 году Джордж Вашынгтон ажыцьцявіў сваю найболей вядомую баявую апэрацыю. Пяройдучы зьмёрзлую раку Дэлавэр, зь мінімальнымі стратамі ўзяў у палон 900 салдат і афіцэраў каралеўскага войска. Затым у [[Прынстан]]е былі захопленыя склады. Гэтыя перамогі ня толькі паднялі баявы дух Кантынэнтальнага войска, але і прыцягнулі ў яе добраахвотнікаў, якія жадалі са зброяй у руках адстойваць незалежнасьць калёніяў ад брытанскіх войскаў.

Вашынгтон рашыў правесьці рэарганізацыю даручанага яму войска, усьведамляючы, што пакуль немагчыма перамагчы ангельцаў у палявой бітве. Час жа працаваў на амэрыканцаў, паколькі зацяжная вайна ў калёніях вымотвала ваенную сілу Вялікабрытаніі, у якой былі немалыя праблемы і ў іншых частках сьвету. Абапіраючыся на рэвалюцыйны запал амэрыканцаў, Джордж Вашынгтон здолеў у кароткія тэрміны стварыць рэгулярнае і баяздольнае войска, якое цяпер пасьпяхова дзейнічала супраць ангельцаў сумесна з партызанскімі атрадамі. Галоўнакамандуючы прыняў меры для абароны гораду [[Філадэлфія]] і прадухіліў уварваньне каралеўскіх войскаў з [[Канада|Канады]]. 17 кастрычніка 1777 году пад горадам [[Саратога]] амэрыканскія паўстанцы атрымалі над праціўнікам пераканаўчую перамогу.

[[Файл:Surrender of Lord Cornwallis.jpg|значак|зьлева|Перамога Вашынгтона ў Ёрктаўне.]]
Каб стварыць сапраўды рэгулярнае войска, яго галоўнакамандуючы са згоды ўрада Злучаных Штатаў і кангрэсмэнаў запрасіў вайскоўцаў з Эўропы. Джордж Вашынгтон кіраваў баявымі дзеяньнямі пры блякадзе межаў штату Нью-Ёрк, занятага ангельцамі. Ён па-ранейшаму лічыў галоўным захаваньне створанай ім рэгулярнага войска на бліжэйшую будучыню, паколькі ў Эўропе насьпявала вайна паміж Францыяй і Ангельшчынай. Вашынгтон не памыліўся ў сваіх разьліках. Сапраўды, улетку 1778 году [[Францыя]] абвесьціла вайну Вялікабрытаніі і стала больш актыўна падтрымліваць амэрыканскіх паўстанцаў. У чэрвені 1779 прыкладу Францыі рушыла ўсьлед [[Гішпанія]].

20 чэрвеня 1778 году адбылася [[Манмуцкая бітва]]. Амэрыканскімі войскамі камандаваў генэрал Лі, які ў крытычны момант загадаў адступіць, што выклікала замяшаньне ў шэрагах амэрыканскага войска. Тады Джордж Вашынгтон асабіста натхніў і згуртаваў сваё войска, і ў выніку гэтага амэрыканцы перамаглі. Генэрал Лі быў з ганьбай звольнены з войска.

У гэты час у шэрагах амэрыканскага войска пачаліся мецяжы, выкліканыя абясцэньваньнем кантынэнтальных грошай і цяжкасьцямі з забесьпячэньнем правіянтам. Усяго адбылося шэсьць мецяжоў, якія былі хутка падушаныя ваеннай сілай.

Адной з галоўных была перамога ў Ёрктаўне.

[[Файл:General George Washington Resigning his Commission.jpg|значак|Вашынгтон ідзе ў адстаўку.]]
19 кастрычніка 1781 году Джордж Вашынгтон прыняў ад лорда [[Карнуоліс]]а капітуляцыю брытанскага каралеўскага войска.

30 лістапада 1782 была складзеная [[Парыская дамова]], па якой прызнавалася незалежнасьць Злучаных Штатаў і аб’яўлялася аб заканчэньні ваенных дзеяньняў паміж ЗША і Вялікабрытаніяй. 23 лістапада наступнага году брытанскае войска эвакуяваліся зь [[Нью-Ёрк]]у. У горад уступілі войскі Джорджа Вашынгтона.

Адстаўка Вашынгтона была кароткай. Яму прапанавалі прыняць удзел у [[Канстытуцыйны Канвэнт|Канстытуцыйным Канвэнце]] летам 1787 году ў Філядэлфіі, дзе ён быў аднагалосна абраны прэзыдэнтам Канвэнцыі. Пасьля гэтага 13 штатаў прагаласавалі за [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыю]] й аднагалосна абралі прэзыдэнтам ЗША Вашынгтона.

== На пасадзе прэзыдэнта ==
=== Першы тэрмін ===
Інаўгурацыя Вашынгтона на пасаду прэзыдэнта адбылася 30 красавіка 1789 году. Палітык даў прэзыдэнцкую прысягу ў [[Фэдэрал-хол|Фэдэральнай залі]] ў [[Нью-Ёрк]]у{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|4}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|550—551}}. Ягоны экіпаж суправаджалі атрады міліцыі і вайсковы аркестар, а за ім у інаўгурацыйнай працэсіі ехалі дзяржаўныя дзеячы і замежныя дыпляматы, а агульная колькасьць гледачоў дасягала 10 тысячаў чалавек{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|566—567}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|448}}. Прысягу прымаў [[Робэрт Лівінгстан]], выкарыстоўваючы [[Біблія|Біблію]], якую надалі [[масонства|масоны]]{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|4}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|568}}.

[[Файл:Federal hall02.jpg|значак|зьлева|[[Фэдэрал-хол|Фэдэральная заля]] ў [[Нью-Ёрк]]у, дзе ладзілася інаўгурацыя Вашынгтона.]]
Вашынгтон прачытаў прамову ў залі [[Сэнат ЗША|Сэнату]], у якой зьвярнуўся з просьбай, каб «Усемагутны Бог (…) асьвяціла свабоды і шчасьце народу ЗША»{{Зноска|Randall|1997|Randall|448}}{{Зноска|Alden|1996|Alden|236}}. Хоць ён хацеў служыць без заробку, [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]] настаяў на тым, каб ён атрымліваў плату&lt;ref name=&quot;anb&quot; &gt;{{артыкул|аўтар=McDonald, Forrest|загаловак=Washington, George|выданьне=American National Biography|год=02.2000|DOI=10.1093/anb/9780198606697.article.0200332}}&lt;/ref&gt;, прызначыўшы яму 25 тысячаў даляраў на год{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|552}}. Дзеля параўнаньня, віцэ-прэзыдэнт тады атрымліваў 5 тысячаў даляраў на год. Вашынгтон пісаў [[Джэймз Мэдысан|Джэймзу Мэдысану]], што хоча быць узорам для наступнікаў, таму шчыра жадаў, каб усе было ўкладзена на правільных прынцыпах{{Зноска|Unger|2013|Unger|76}}. З гэтае прычыны ён выступаў супраць велічных тытулаў, прапанаваных Сэнатам, такіх як «Ягоная Вялікасьць» і «Ягоная Высокасьць Прэзыдэнт», аддаючы перавагу простаму звароту «спадар Прэзыдэнт»{{Зноска|Bartoloni-Tuazon|2014|Bartoloni-Tuazon|1}}{{Зноска|Bartoloni-Tuazon|2014|Bartoloni-Tuazon|9}}{{Зноска|Unger|2013|Unger|80}}. Да ягоных прэзыдэнцкіх інавацыяў належалі інаўгурацыйнае пасланьне, звароты да Кангрэсу і кабінэтная форма арганізацыі выканаўчай улады{{Зноска|Unger|2013|Unger|236—237}}. Ён таксама прызначыў першых судзьдзяў [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўнага суда]] краіны{{Зноска|Banner|2024|Banner|13}}.

[[Файл:George Washington Gibbs-Channing-Avery portrait.png|значак|Інаўгурацыйны партрэт Вашынгтона блізу 1795 году.]]
Вашынгтон быў здольным адміністратарам і добра заўважаў таленты і характары людзей{{Зноска|Ellis2004|2004|Ellis|197—198}}{{Зноска|Unger|2013|Unger|236—237}}. Старая [[Канфэдэрацыйны час|Канфэдэрацыя]] ня мела дастатковых паўнамоцтваў дзеля выкананьня сваіх функцыяў, бо ёй бракавала моцнага кіраўніцтва, выканаўчай улады, яна валодала толькі невялікім чыноўніцкім апаратам, мела вялікі дзяржаўны доўг, абясцэненыя папяровыя грошы і не валодала правам прасоўваць падаткі{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|5}}. У 1789 годзе Кангрэс стварыў выканаўчыя дэпартамэнты, у тым ліку Дзяржаўны дэпартамэнт, Вайсковы дэпартамэнт і Дэпартамэнт скарбу. Вашынгтон прызначыў [[Эдмунд Рэндалф|Эдмунда Рэндалфа]] генэральным пракурорам, [[Сэм’юэл Осгуд|Сэм’юэла Осгуда]] генэральным паштмайстрам, [[Томас Джэфэрсан|Томаса Джэфэрсана]] дзяржаўным сакратаром, [[Гэнры Нокс]]а вайсковым сакратаром, а [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]] сакратаром скарбу. Кабінэт Вашынгтона стаў дарадчым органам, хоць [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыя]] гэтага не прадугледжвала{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|281—282}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|4—5}}{{Зноска|Chervinsky|2020|Chervinsky|4—5}}. Вашынгтон абмяжоўваў абмеркаваньні ў кабінэце толькі тымі пытаньнямі, якія сам абіраў, і чакаў ад кіраўнікоў дэпартамэнтаў паслухмянага выкананьня сваіх пастановаў{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|5}}. Ён стрымана карыстаўся правам вэта, уважаючы, што пакідае свой подпіс пад многімі законапраектамі, зь якімі ягонае меркаваньне магло не супадаць{{Зноска|Ellis1999|1999|Ellis|133}}.

Вашынгтон выступаў супраць палітычнай фракцыйнасьці і заставаўся беспартыйным цягам усяго свайго прэзыдэнцтва{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|696—698}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|478}}. Ён прыхільна ставіўся да фэдэралісцкай формы дзяржаўнага кіраваньня. Найбліжэйшыя дарадцы Вашынгтона ўтварылі два лягеры, што стала прадвесьцем да ўзьнікненьня Першай партыйнай сыстэмы. Гамільтан стварыў [[Фэдэралісцкая партыя|Фэдэралісцкую партыю]], каб умацаваць дзяржаўны крэдыт і пабудаваць эканамічна магутную нацыю. Джэфэрсан выступіў супраць праграмы Гамільтана і заснаваў [[Дэмакратычна-рэспубліканская партыя|Джэфэрсанаўскіх рэспубліканцаў]]. Вашынгтон падтрымліваў палітычны курс Гамільтана, і ўрэшце ён быў рэалізаваны, але гэта выклікала вострыя палітычныя спрэчкі ў апараце{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|7}}.

Да іншых важных уласна дзяржаўных пытаньняў падчас першага прэзыдэнцкага тэрміну Вашынгтона належалі плянаваньне сталай нацыянальнай сталіцы{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|150—157}}, прыняцьце некалькіх канстытуцыйных паправак, у тым ліку [[Біль аб правах (ЗША)|Біля аб правах]]{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|198—206}}{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|213—220}}, а таксама працяглыя дыскусіі вакол рабства{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|198—206}}{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|213—220}} і пашырэньня на землі карэнных народаў Амэрыкі{{Зноска|GenoveseLandry|2021|Genovese &amp; Landry|34—38}}. Вашынгтон абвесьціў 26 лістапада 1789 году [[Дзень Падзякі|днём Падзякі]], каб садзейнічаць умацаваньню нацыянальнага адзінства{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|585}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|609}}{{Зноска|Henriques|2006|Henriques|65}}{{Зноска|NovakNovak|2007|Novak &amp; Novak|144—146}}.

=== Другі тэрмін ===
[[Файл:Gwashington.jpeg|значак|зьлева|Вашынгтон у 1797 годзе.]]
Спачатку Вашынгтон плянаваў пайсьці ў адстаўку па заканчэньні свайго першага тэрміну, бо быў стомлены дзяржаўнай службай і меў праблемы са здароўем. Пасьля таго як яму давялося сутыкнуцца з унутранымі сваркамі ў сваім кабінэце і з партыйнай крытыкай, ён выказваў энтузіязму наконт другога тэрміну, а [[Марта Вашынгтон]] таксама не жадала, каб ён зноў балятаваўся{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|674—675}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|678}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|362}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|484}}. Акрамя таго, ягоны пляменьнік [[Джордж Аўгустын Вашынгтон]], які кіраваў Маўнт-Вэрнанам у ягоную адсутнасьць, быў цяжка хворы, што яшчэ больш узмацняла жаданьне Вашынгтона адысьці ад справаў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|687}}. Аднак многія настойвалі, каб ён балятаваўся ізноў. Джэймз Мэдысан папярэджваў, што ягоны адыход толькі пагоршыць небясьпечны палітычны раскол паміж кабінэтам і Палатай прадстаўнікоў. Томас Джэфэрсан таксама прасіў яго не сыходзіць, абяцаючы спыніць свае нападкі на Гамільтана{{Зноска|Ferling2010|2010|Ferling|421}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|482}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|675}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|678}}. Аляксандар Гамільтан сьцьвярджаў, што адсутнасьць Вашынгтона будзе «ўспрымацца як найвялікшае зло для краіны»{{Зноска|Chernow2005|2005|Chernow|403}}. Калі набліжаліся [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1792 году|прэзыдэнцкія выбары 1792 году]], Вашынгтон пагадзіўся вылучыць сваю кандыдатуру{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|10}}. 13 лютага 1793 году [[Калегія выбарнікаў]] аднагалосна пераабрала Вашынгтона прэзыдэнтам, а [[Джон Адамз]] быў паўторна абраны віцэ-прэзыдэнтам, атрымаўшы 77 галасоў супраць 50{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|10}}. 4 сакавіка 1793 году Вашынгтон даў прысягу перад судзьдзём [[Ўільям Кушынг|Ўільямам Кушынгам]] у [[Кангрэс-хол (Філадэлфія)|Кангрэс-холе]] ў [[Філадэлфія|Філадэлфіі]]{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|687}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|10–11}}.

22 красавіка 1793 году, пасьля пачатку [[Францускія рэвалюцыйныя войны|Францускіх рэвалюцыйных войнаў]], Вашынгтон агалосіў аб нэўтралітэце, у якім абвесьціў аб няўдзеле ЗША ў гэтых справах. Ён спрабаваў ладзіць сяброўскую і нэўтральную палітыку ў дачыненьні да розных бакоў гэтай вайны, адначасна з гэтым папярэджваючы амэрыканцаў унікаць далучэньня да канфлікту{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|299}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|304}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|308–311}}{{Зноска|Banning|1974|Banning|2}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|11–12}}. Хоць Вашынгтон прызнаў рэвалюцыйны ўрад [[Францыя|Францыі]], у рэшце рэшт ён запатрабаваў адкліканьня францускага прадстаўніка ў ЗША [[Эдмон-Шарль Жэнэ|Эдмона-Шарля Жэнэ]]{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|12–13}}. Жэнэ быў крыніцай дыпляматычных праблемаў і адкрыта варожа ставіўся да палітыкі нэўтралітэту Вашынгтона. Ён дамогся выкарыстаньня чатырох амэрыканскіх караблёў у якасьці прыватных суднаў дзеля нападаў на гішпанскія сілы ў [[Флорыда|Флорыдзе]], а таксама арганізоўваў атрады міліцыі дзеля дзеяў супраць брытанскіх уладаньняў. Аднак ягоныя намаганьні ня здолелі ўцягнуць ЗША ў вайну{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|692}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|12}}.

[[Файл:Gwstatue waterford.jpg|значак|Статуя Вашынгтона, усталяваная ва [[Ўотфорд (Пэнсыльванія)|Ўотфордзе]] штату [[Пэнсыльванія|Пэнсыльваніі]].]]
Падчас свайго другога прэзыдэнцкага тэрміну Вашынгтон сутыкнуўся з двума буйнымі ўнутранымі канфліктамі. Першым было [[Паўстаньне празь віскі]], якое адбылося ў Пэнсыльваніі і ўсчалася супраць падатку на алькагольныя напоі. Вашынгтон мабілізаваў апалчэньне і асабіста ачоліў экспэдыцыю супраць паўстанцаў, здушыўшы мяцеж&lt;ref name=&quot;anb&quot;/&gt;{{Зноска|Ellis2004|2004|Ellis|225}}. Другім канфліктам была [[Паўночна-Заходняя індзейская вайна]], якая вялася паміж белымі пасяленцамі і карэннымі народамі Амэрыкі, якіх падтрымлівалі брытанцы, апошнія разьмяшчаліся ў фортах, якія яны адмовіліся пакінуць пасьля [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Вайны за незалежнасьць]]&lt;ref name=&quot;anb&quot;/&gt;{{Зноска|Benn|1993|Benn|17}}. У 1794 годзе амэрыканскія войскі разьбілі сілы карэнных народаў у [[бітва пры Фолен-Тымбэрз|бітве пры Фолен-Тымбэрз]], фактычна паклаўшы канец гэтаму канфлікту&lt;ref name=&quot;anb&quot;/&gt;.

[[Файл:United States quarter, obverse, 2004.png|значак|зьлева|Выява палітыка на памятнай манэце 2004 году.]]
Гамільтан распрацаваў [[дагавор Джэя|дамову Джэя]], каб нармалізаваць гандлёвыя дачыненьні зь [[Вялікабрытанія]]й, каб дамагчыся вываду брытанцаў з заходніх фартоў, а таксама разьвязаць пытаньне фінансавых даўгоў, што засталіся па рэвалюцыі{{Зноска|ElkinsMcKitrick|1995|Elkins &amp; McKitrick|ч. 9}}. Старшыня Вярхоўнага суда [[Джон Джэй]] прадстаўляў пазыцыю Вашынгтона і падпісаў дамову 19 лістапада 1794 году. Вашынгтон падтрымаў яе, бо яна дазваляла пазьбегнуць вайны{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|730}}, хоць ён быў незадаволены тым, што многія палажэньні былі выгадныя перадусім Вялікабрытаніі{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|340}}. Ён мабілізаваў грамадзкую падтрымку і дамогся ратыфікацыі дамовы{{Зноска|Estes2000|2000|Estes|409–420}}{{Зноска|Estes2001|2001|Estes|127}}, але пры гэтым сутыкнуўся з грамадзкай крытыкай і вострымі палітычнымі спрэчкамі&lt;ref name=&quot;anb&quot;/&gt;{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|344}}. Пасьля таго як брытанцы пакінулі свае форты вакол [[Вялікія азёры|Вялікіх азёраў]], прапанаванае разьмежаваньне паміж [[Канада]]й і ЗША было перададзенае на арбітражны разгляд. Былі ўрэгуляваныя шматлікія даўгі, што паходзілі яшчэ з дарэвалюцыйнага часу, а брытанцы адкрылі [[Брытанская Вэст-Індыя|Брытанскую Вэст-Індыю]] для амэрыканскіх купцоў. Пагадненьне забясьпечыла мір зь Вялікабрытаніяй і на дзесяцігодзьдзе падтрывала гандаль. Аднак Джэфэрсан сьцьвярджаў, што яно раззлавала Францыю і «хутчэй наблізіла вайну, чым прадухіліла яе»{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|343}}. Пазьней гэтая ацэнка часткова пацьвердзілася, бо па складаньні дамовы дачыненьні з Францыяй пагоршыліся, і [[Дырэкторыя (Францыя)|Француская дырэкторыя]] дазволіла захоп амэрыканскіх суднаў усяго за два дні да заканчэньня прэзыдэнцкага тэрміну Вашынгтона{{Зноска|Akers|2002|Akers|27}}. Наступны прэзыдэнт, Джон Адамз, атрымаў у спадчыну пагрозу магчымай вайны{{Зноска|Grizzard|2005|Grizzard|263}}{{Зноска|Lengel2005|2005|Lengel|357}}. Справы з [[Гішпанія]]й былі больш пасьпяховымі. [[Томас Пінкні]] ў 1795 годзе склаў [[дагавор Сан-Лярэнса|дамову Сан-Лярэнса]], якая вызначыла мяжу паміж ЗША і гішпанскімі ўладаньнямі, а таксама гарантавала амэрыканцам права вольнай навігацыі па рацэ [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]]&lt;ref name=&quot;anb&quot;/&gt;{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|55}}.

31 ліпеня 1793 году Джэфэрсан пайшоў у адстаўку з кабінэту{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|13}}. Гамільтан пакінуў сваю пасаду ў студзені 1795 году, і яго замяніў [[Олівэр Ўолкат (малодшы)|Олівэр Ўолкат-малодшы]]. Стасункі Вашынгтона з вайсковым сакратаром Гэнры Ноксам пагоршыліся праз чуткі, што Нокс атрымліваў выгаду ад кантрактаў на будаўніцтва амэрыканскіх фрэгатаў, замоўленых нібыта дзеля барацьбы зь піратамі паводле Марскога акту 1794 году. У выніку Нокс быў вымушаны пайсьці ў адстаўку{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|713}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|726–727}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|15}}. У апошнія месяцы свайго прэзыдэнцтва Вашынгтон быў атакаваны з боку палітычных праціўнікаў і партыйнай прэсы, якая абвінавачвала яго ў празьмерных амбіцыях і прагнасьці. З часам ён пачаў успрымаць прэсу як сілу, якая расколвае нацыю{{Зноска|Randall|1997|Randall|491–492}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|752–754}}. Вашынгтон таксама выступіў супраць патрабаваньняў Кангрэсу атрымаць дакумэнты, павязаныя з дамовай Джэя. Ён сьцьвярджаў, што гэтыя матэрыялы «ня маюць дачыненьня ані да якой мэты, якая ўваходзіць у кампэтэнцыю [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў]], акрамя працэдуры імпічмэнту, якая ў рэзалюцыі ня згадваецца»&lt;ref name=&quot;anb&quot;/&gt;.

=== Разьвітальны зварот ===
[[Файл:Washington's Farewell Address.jpg|значак|Вашынгтонавы ''«[[Разьвітальны зварот Джорджа Вашынгтона|Разьвітальны зварот]]»'' у газэце [[Pennsylvania Packet|American Daily Advertiser]].]]
Напрыканцы свайго другога тэрміну Вашынгтон пайшоў у адстаўку. Ён быў расчараваны асабістымі закідамі ў свой адрас і хацеў забясьпечыць мажлівасьць арганізацыі сапраўды канкурэнтных прэзыдэнцкіх выбараў. Ён не лічыў сябе зьвязаным абмежаваньнем у два тэрміны, але ягоны адыход стварыў важны палітычны прэцэдэнт{{Зноска|Peabody|2001|Peabody|440–446}}. У траўні 1792 году, рыхтуючыся да сыходу з пасады, Вашынгтон даручыў Джэймзу Мэдысану падрыхтаваць разьвітальны зварот, першы варыянт якога адразу атрымаў назву ''«[[Разьвітальны зварот Джорджа Вашынгтона|Разьвітальны зварот]]»''{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding &amp; Garrity|46–47}}. У траўні 1796 году Вашынгтон перадаў рукапіс Аляксандру Гамільтану, які істотна яго перапрацаваў, пасьля чаго Вашынгтон зрабіў канчатковыя праўкі{{Зноска|Flexner1972|1972|Flexner|292}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|752–753}}{{Зноска|Hayes|2017|Hayes|4744}}. 19 верасьня 1796 году газэта [[Pennsylvania Packet|American Daily Advertiser]], якая належала Дэйвіду Клейпулу, апублікавала гэты зварот{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|754}}{{Зноска|Avlon|2017|Avlon|89–90}}.

Вашынгтон падкрэсьліваў, што нацыянальная тоеснасьць мае першачарговае значэньне, і заяўляў, што «назва АМЭРЫКАНЕЦ (…) заўсёды павінна ўзвышаць справядлівы гонар патрыятызму»{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|755}}{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|55–56}}. Ён папярэджваў пра небясьпекі палітычных партыяў і пра шкоду ад зьмяшэньня замежных хаўрусаў з унутранымі справамі дзяржавы{{Зноска|Randall|1997|Randall|492}}{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding &amp; Garrity|48}}{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding &amp; Garrity|72}}. Вашынгтон раіў падтрымліваць сяброўскія стасункі і гандаль з усімі народамі, але ўстрымлівацца ад удзелу ў эўрапейскіх войнах{{Зноска|FishmanPedersonRozell|2001|Fishman, Pederson &amp; Rozell|119–120}}{{Зноска|GreggSpalding|1999|Gregg &amp; Spalding|199–216}}. Ён таксама падкрэсьліваў важнасьць рэлігіі, сьцьвярджаючы, што «рэлігія і маральнасьць ёсьць незаменнымі апірышчамі» для рэспублікі{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|133}}.

Напрыканцы свайго звароту ён разважаў пра ўласную спадчыну:
«Я горача малю Ўсемагутнага Бога адвярнуць або зьмякчыць тое зло, да якога могуць прывесьці мае ненаўмысныя памылкі. Я таксама нясу з сабою надзею, што мая краіна аніколі ня кіне ставіцца да іх з паблажлівасьцю і што, пасьля сарака пяці гадоў майго жыцьця, адданага служэньню ёй з сумленным руплівым імкненьнем, недахопы маіх абмежаваных здольнасьцяў будуць адданыя забыцьцю, як і я сам неўзабаве адыду ў прыстанак спачыну»{{Зноска|Avlon|2017|Avlon|280}}.

Пасьля першай публікацыі многія рэспубліканцы, у тым ліку Джэймз Мэдысан, раскрытыкавалі гэты зварот і назвалі яго антыфранцускім палітычным дакумэнтам. Сам Мэдысан лічыў, што Вашынгтон занадта моцна схіляўся на бок Вялікабрытаніі{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding &amp; Garrity|143}}. У 1972 годзе дасьледнік Вашынгтона Джэймз Флекснэр адзначыў, што «Разьвітальны зварот» атрымаў такую ж высокую ацэнку, як [[Дэклярацыя незалежнасьці ЗША]] Томаса Джэфэрсана і [[Гетысбэрская прамова]] [[Абрагам Лінкальн|Абрагама Лінкальна]]{{Зноска|Flexner1972|1972|Flexner|292}}{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding &amp; Garrity|142}}. У 2010 годзе Чэрнаў назваў ''«Разьвітальны зварот»'' адным з найбольш уплывовых выказваньняў пра [[рэспубліканізм]]{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|752–754}}.

== Апошнія гады ==
=== Па адстаўцы ===
Калі Вашынгтон вярнуўся ў [[Маўнт-Вэрнан]] у сакавіку 1797 году, ён прысьвяціў сябе сваім бізнэсовым справам, хоць ягоныя плянтацыйныя гаспадаркі прыносілі толькі нязначны прыбытак{{Зноска|Ragsdale|2021|Ragsdale|5–6}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|53}}. Амаль усё ягонае багацьце было ўвасобленае ў зямлі і рабах, а не ў наяўных грошах. Каб павялічыць свае прыбыткі, Вашынгтон збудаваў вінакурню дзеля вытворчасьці віскі, выкарыстоўваючы працу сваіх паняволеных работнікаў{{Зноска|Hirschfeld|1997|Hirschfeld|44–45}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|351}}.

[[Файл:Mount Vernon with the Washington family on the terrace, by Benjamin Henry Latrobe.jpg|значак|зьлева|Маёнтак Вашынгтонаў у Маўнт-Вэрнане.]]
Ён таксама займаўся спэкуляцыяй зямлёю, купляючы надзелы дзеля стымуляваньня забудовы вакол новай сталіцы краіны — [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтона]], названай у ягоны гонар у 1791 годзе, якая знаходзілася крыху вышэй па рацэ [[Патомак]] ад Маўнт-Вэрнану. Ён прадаваў зямельныя надзелы ў сталіцы асобнымі дзялянкамі інвэстарам сярэдняй дастачы, а не буйнымі тэрыторыямі буйным інвэстарам, бо лічыў, што першыя будуць больш схільныя ўкладаць сродкі ў разьвіцьцё гэтых тэрыторыяў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|663}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|704–705}}. Вашынгтон таксама валодаў вялікімі землямі на захадзе (у рэгіёне П’емонт), якія прыносілі мала прыбытку, і ён безвынікова спрабаваў іх прадаць{{Зноска|Ellis2004|2004|Ellis|255–261}}. На момант сваёй сьмерці ў 1799 годзе ён меў права ўласнасьці больш чым на 23 тысячаў гектараў зямлі на тэрыторыі [[Вірджынія|Вірджыніі]], [[Агаё]], [[Мэрылэнд]]у, [[Пэнсыльванія|Пэнсыльваніі]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрку]], [[Кентукі]] і Паўночна-Заходняй тэрыторыі{{Зноска|Lengel2015|2015|Lengel|246}}.

На пэнсіі Вашынгтон стаў яшчэ больш перакананым фэдэралістам. Ён адкрыта падтрымліваў [[Акты аб замежніках і крамольных выказваньнях]] і пераканаў фэдэраліста [[Джон Маршал|Джона Маршала]] балятавацца ў Кангрэс, каб аслабіць уплыў джэфэрсанаўцаў у Вірджыніі{{Зноска|Flexner1974|1974|Flexner|386}}. Калі ў 1798 годзе францускія капэры пачалі захопліваць амэрыканскія караблі, а дачыненьні паміж дзьвюма краінамі пагоршыліся і прывялі да шэтак званай [[Квазівайна|Квазівайны]], Вашынгтон напісаў вайсковаму сакратару [[Джэймз Макгэнры|Джэймзу Макгэнры]], прапануючы арганізаваць войска{{Зноска|Randall|1997|Randall|497}}. 4 ліпеня 1798 году Адамз прызначыў яго на пасаду лейтэнант-генэрала і вайскавода арміямі ЗША{{Зноска|Flexner1974|1974|Flexner|376–377}}{{Зноска|Bell|1992|Bell|64}}. Вашынгтон займаў гэтую пасаду з 13 ліпеня 1798 году і да сваёй сьмерці праз 17 месяцаў{{Зноска|Bell|1992|Bell|64}}. Ён браў удзел у плянаваньні вайсковых дзеяў, але даручыў беспасярэдняе кіраўніцтва войскам Аляксандру Гамільтану. За ўвесь гэты час аніводная замежная армія не ўварвалася ў ЗША, таму Вашынгтон гэтак і ня браў на сябе камандваньне ў палявых умовах{{Зноска|Kohn|1975|Kohn|225–242}}{{Зноска|Grizzard|2005|Grizzard|264}}.

=== Сьмерць ===
[[Файл:Life of George Washington, Deathbed.jpg|значак|«Вашынгтон на сьмяротным ложы» 1851 году працы [[Джуніюс Брутус Стэрнз|Джуніюса Брутуса Стэрнза]].]]
12 сьнежня 1799 году Вашынгтон цягам пяці гадзінаў конна аглядаў свае гаспадаркі ў дрэннае надвор’е. Пасьля гэтага ён абедаў з гасьцямі, нават не пераапрануўшы мокрай вопраткі{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806}}. На наступны дзень яму забалела горла, але ён усё яшчэ пачуваўся дастаткова добра, каб пазначаць дрэвы, прызначаныя для высечкі{{Зноска|Ferling2010|2010|Ferling|505}}. Рана раніцаю яшчэ празь дзень ён прачнуўся з моцным запаленьнем горла і цяжкасьцямі з дыханьнем. Паколькі [[кровапусканьне]] ў той час было звычайнай мэдычнай практыкай, таму ён загадаў кіраўніку сваёй гаспадаркі Джорджу Роўлінзу выпусьціць амаль паўлітры крыві. Сям’я выклікала лекараў [[Джэймз Крэйк|Джэймза Крэйка]], [[Густавус Рычард Браўн|Густавуса Рычарда Браўна]] і [[Элайша Дык|Элайшу Дыка]]{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806–810}}. Спачатку Браўн меркаваў, што Вашынгтон пакутуе ад [[пэрытанзылярны абсцэс|пэрытанзылярнага абсцэсу]], а Дык лічыў, што гаворка ідзе пра больш сур’ёзнае «моцнае запаленьне абалонак горла»{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806–807}}{{Зноска|Flexner1974|1974|Flexner|399}}. Лекары працягнулі крывяпуск, у выніку якога было выдалена блізу пяці пінтаў крыві, але стан Вашынгтона толькі пагаршаўся. Дык прапанаваў зрабіць [[трахеастамія|трахеастамію]], аднак астатнія мэдыкі не былі знаёмыя з гэтай працэдурай і не падтрымалі яе{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806–810}}.

Паводле ўспамінаў, Вашынгтон памёр паміж 10-й і 11-й гадзінай вечара 14 сьнежня 1799 году, а Марта Вашынгтон сядзела ля ягонага ложка. Ягонымі апошнімі словамі былі: «Усё добра»{{Зноска|Flexner1974|1974|Flexner|401–402}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|808–809}}. Дыягназ хваробы Вашынгтона і беспасярэдняя прычына ягонай сьмерці да гэтага часу застаюцца прадметам дыскусіяў. У апублікаваным справаздачным дакумэнце Крэйка і Браўна сьцьвярджалася, што ягоныя сымптомы адпавядалі стану, які тады выкарыстоўваўся дзеля абазначэньня цяжкага запаленьня верхняй часткі дыхальных шляхоў, у тым ліку пэрытанзылярнага абсцэсу. Абвінавачаньні ў мэдычнай нядбаласьці не сьціхаюць яшчэ з моманту сьмерці Вашынгтона{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806–810}}. Большасьць сучасных аўтараў-мэдыкаў прыйшлі да высновы, што ён, верагодна, памёр ад цяжкага [[эпіглятыт]]у, а стан было прэзыдэнта пагоршыўся ў выніку прызначанага лекаваньня. Яно ўлучала шматразовыя дозы [[хлярыд ртуці(I)|калямэля]] (моцнага паслабляльнага сродку) і маштабнае кровапусканьне, што, верагодна, прывяло да [[гіпавалемія|гіпавалемічнага шоку]].

=== Пахаваньне ===
[[Файл:Tomb of George Washington - interior 02 - Mount Vernon.jpg|значак|зьлева|Саркафагі Джорджа (справа) і Марты Вашынгтон ля ўваходу ў іхняй пахавальні ў Маўнт-Вэрнане.]]
Вашынгтон баяўся быць пахаваным жыўцом, таму на сьмяротным ложы загадаў свайму асабістаму сакратару [[Тобіяс Лір|Тобіясу Ліру]] чакаць тры дні перад пахаваньнем{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|808}}. Пахаваньне Вашынгтона адбылося 18 сьнежня 1799 году, праз чатыры дні па ягонай сьмерці, у Маўнт-Вэрнане. Жалобную працэсію ачолілі конныя і пешыя вайсковыя падразьдзяленьні, а шэсьць палкоўнікаў несьлі труну. Пахавальная цырымонія ў Маўнт-Вэрнане была перадусім абмежаваная колам сям’і і сяброў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|808–810}}. Вялебны Томас Дэйвіс зладзіў кароткую пахавальную службу, пасьля якой адбылася цырымонія, арганізаваная сябрамі масонскай лёжы Вашынгтона, бо сам Вашынгтон быў масонам з 1752 году{{Зноска|Randall|1997|Randall|67}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|27}}{{Зноска|Tabbert|2022|Tabbert|196–197}}. Вестка пра ягоную сьмерць распаўсюджвалася павольна, але калі яна дасягала іншых рэгіёнаў, у цэрквах білі ў званы, а многія прадпрыемствы спынялі працу{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|810–811}}. У буйных гарадах краіны адбыліся жалобныя шэсьці ў ягоную памяць. Марта Вашынгтон спаліла сваю перапіску з мужам дзеля захаваньня прыватнасьці, аднак вядома, што пяць лістоў паміж імі ўсё ж захаваліся{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|814}}.

Вашынгтон быў пахаваны ў сямейным склепе роду Вашынгтонаў у Маўнт-Вэрнане 18 сьнежня 1799 году. У сваім тэстамэнце ён пакінуў указаньні наконт будаўніцтва новага пахавальнага склепу{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|810–811}}. Яго ўзьвялі ў 1831 годзе, пасьля таго як незадаволены былы работнік маёнтку паспрабаваў выкрасьці тое, што ён лічыў чэрапам Вашынгтона{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|59}}{{Зноска|Costello|2021|Costello|77–78}}. У 1832 годзе сумесны камітэт Кангрэсу абмяркоўваў магчымасьць пераносу парэшткаў першага прэзыдэнта з Маўнт-Вэрнана ў крыпту ў [[Капітоліюм (Вашынгтон)|Капітоліюм]]. Аднак на Поўдні гэтая ідэя сустрэла моцнае супраціў, які ўзмацніўся ўсё большым расколам паміж Поўначчу і Поўднем. Многія баяліся, што парэшткі Вашынгтона могуць апынуцца, паводле словаў прадстаўніка [[Ўайлі Томпсан]]а, «на беразе, чужым для ягонай роднай зямлі», калі краіна будзе падзеленая. У выніку ягоныя парэшткі засталіся ў Маўнт-Вэрнане{{Зноска|Boorstin|2010|Boorstin|349–350}}. 7 кастрычніка 1837 году ўсё што засталося ад палітыка, што ўсё яшчэ хавалася ў сваёй першапачатковай алавянай труне, было зьмешчаныя ў мармуровы саркафаг, спраектаваны Ўільямам Стрыклэндам і выраблены Джонам Стратэрзам{{Зноска|Costello|2021|Costello|182}}.

== Спадчына ==
Вашынгтон уважаецца за адную з найбольш уплывовых постацяў у амэрыканскай гісторыі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Frail, T.A.|спасылка=https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/|загаловак=Meet the 100 Most Significant Americans of All Time|выданьне=Smithsonian|год=11.2014}}&lt;/ref&gt;. Губэрнатар Вірджыніі [[Гэнры Лі III]] у сваёй жалобнай прамове назваў яго «першым у вайне, першым у міры і першым у сэрцах сваіх суайчыньнікаў»&lt;ref name=&quot;anb&quot;/&gt;. Апытаньні грамадзкай думкі на сталай аснове ставяць Вашынгтона ў лік найвышэй ацэненых прэзыдэнтаў ЗША{{Зноска|MurrayBlessing|1994|Murray &amp; Blessing|7–9}}{{Зноска|MurrayBlessing|1994|Murray &amp; Blessing|15}}&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/|загаловак=Siena’s 6th Presidential Expert Poll 1982–2018|выдавецтва=Siena College Research Institute|дата публікацыі=02.2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784|загаловак=George Washington|выдавецтва=C-SPAN}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Mount Rushmore detail view (100MP).jpg|значак|Мэмарыял на гары Рашмар.]]
Вашынгтон стаў міжнародным сымбалем вызваленьня і нацыяналізму як лідэр першай пасьпяховай рэвалюцыі супраць каляніяльнай імпэрыі{{Зноска|Cunliffe|1958|Cunliffe|24–26}}. У 1879 годзе Кангрэс абвесьціў Дзень нараджэньня Вашынгтона фэдэральным сьвятам{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|4}}. У 1976 годзе, падчас сьвяткаваньня двухсотгодзьдзя Злучаных Штатаў Амэрыкі, яму пасьмяротна было нададзенае званьне генэрала арміяў ЗША. Прэзыдэнт [[Джэралд Рудалф Форд|Джэралд Форд]] заявіў, што Вашынгтон будзе «першым сярод усіх афіцэраў арміі, як мінулых, гэтак і сучасных»{{Зноска|Bell|1992|Bell|52}}{{Зноска|Bell|1992|Bell|66}}&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://history.army.mil/html/faq/5star.html|загаловак=How Many U.S. Army Five-star Generals Have There Been and Who Were They?|выдавецтва=U.S. Army Center of Military History}}&lt;/ref&gt;. 13 сакавіка 1978 году войска афіцыйна падвысіла Вашынгтона ў гэтым званьні.

[[Файл:Washington Monument 2022.jpg|значак|зьлева|[[Манумэнт Вашынгтону]].]]
У 1809 годзе [[Мэйсан Лок Ўімз]] напісаў [[агіяграфія|агіяграфічную]] біяграфію, каб ушанаваць памяць Вашынгтона{{Зноска|Weems|1918|Weems|22}}. Паводле Чэрнава, Ўімз імкнуўся ачалавечыць Вашынгтона, натхніць грамадзтва на патрыятызм і маральнасьць, а таксама стварыць трывалыя міты, у тым ліку гісторыю пра тое, як Вашынгтон нібыта адмовіўся хлусіць пра пашкоджаньне вішнёвага дрэва свайго бацькі{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|813–814}}{{Зноска|Levy|2013|Levy|6}}{{Зноска|Levy|2013|Levy|217}}{{Зноска|Weems|1918|Weems|22}}&lt;ref&gt;{{навіна|аўтар=Delbanco, Andrew|спасылка=https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|загаловак=Life, Literature and the Pursuit of Happiness|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=07.1999}}&lt;/ref&gt;. Апавяданьні Ўімза дагэтуль не былі ані канчаткова пацьверджаныя, ані зьняпраўджаныя{{Зноска|Levy|2013|Levy|6}}. У XXI стагодзьдзі рэпутацыя Вашынгтона была прадметам больш крытычнага пераасэнсаваньня. Гісторык Джон Фэрлінг адзначае, што Вашынгтон застаецца адзіным заснавальнікам дзяржавы і прэзыдэнтам, якога калі-небудзь называлі «богападобным», і падкрэсьлівае, што ягоны характар быў прадметам найбольш пільнай увагі з боку гісторыкаў{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|xviii–xix}}. Гісторык Дэйвід Гакет Фішэр вызначыў асноўныя рысы характару Вашынгтона як «сумленнасьць, самадысцыпліну, мужнасьць, абсалютную шчырасьць, цьвёрдасьць і рашучасьць, але таксама памяркоўнасьць, прыстойнасьць і павагу да іншых»{{Зноска|Fischer|2004|Fischer|446}}. Спадчына Вашынгтона ў адносінах да карэнных народаў Амэрыкі ацэньваецца неадназначна. Чэрнаў сьцьвярджае, што Вашынгтон заўсёды намагаўся быць бесстароннім у стасунках з карэннымі народамі, спадзеючыся, што яны адмовяцца ад качавога паляўнічага ладу жыцьця і прыстасуюцца да аседлага земляробства на ўзор прыбылых эўрапейскіх пасяленцаў. Ён таксама адзначае, што Вашынгтон аніколі адкрыта не выступаў за канфіскацыю племянных земляў або прымусовае перасяленьне плямёнаў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|666}}. Наадварот, Колін Кэлаўэй пісаў, што «Вашынгтон усё жыцьцё быў апантаны атрыманьнем індзейскіх земляў, як для сябе, гэтак і для сваёй краіны, і ініцыяваў палітыку ды кампаніі, якія мелі разбуральныя наступствы для індзейскіх земляў»{{Зноска|Calloway|2018|Calloway|38}}.

Нароўні зь іншымі бацькамі-заснавальнікамі ЗША, Вашынгтон быў крытыкаваны за тое, што валодаў паняволенымі людзьмі. Хоць ён і выказваў жаданьне пабачыць скасаваньне рабства праз заканадаўства, сам ён не ініцыяваў і не падтрымліваў канкрэтных захадаў для ліквідацыі практыкі рабаўтрыманьня. Гэта прывяло да заклікаў прыбраць ягонае імя з грамадзкіх будынкаў і дэмантаваць ягоныя помнікі ў грамадзкай прасторы&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Hirsh, Michael|спасылка=https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/|загаловак=If Americans Grappled Honestly With Their History, Would Any Monuments Be Left Standing|выданьне=Foreign Policy|год=06.2020|копія=https://web.archive.org/web/20210818064704/https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/|дата копіі=08.2021}}&lt;/ref&gt;{{Зноска|Morgan|2005|Morgan|419}}{{Зноска|Morgan|2005|Morgan|422}}. Прэзыдэнцкая бібліятэка Вашынгтона месьціцца ў Маўнт-Вэрнане&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Peralta, Eyder|спасылка=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library|загаловак=200 Years Later, George Washington Gets a Presidential Library|выдавецтва=NPR|дата публікацыі=09.2013}}&lt;/ref&gt;, які цяпер мае статус [[Нацыянальны гістарычны помнік ЗША|Нацыянальнай гістарычнай славутасьці]]&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm|загаловак=Mount Vernon Place Historic District|выдавецтва=National Park Service}}&lt;/ref&gt;. Ягоныя асабістыя аркушы і дакумэнты захоўваюцца ў [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]]{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|56}}.

=== Помнікі і мэмарыялы ===
[[Файл:Obverse of the series 2021 $1 Federal Reserve Note.jpg|значак|Банкнота наміналам у адзін даляр з выявай Джорджа Вашынгтона.]]
Шматлікія мясьціны і помнікі былі названыя ў гонар Вашынгтона, у тым ліку сталіца краіны места [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтон]], а таксама штат [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]]&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Perry, Warren|спасылка=https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|загаловак=George Washington: The First Face of America|выдавецтва=National Portrait Gallery|дата публікацыі=02.2013}}&lt;/ref&gt;. 21 лютага 1885 году быў урачыста адкрыты [[Манумэнт Вашынгтону]], які ўяўляе сабою мармуровы абэліск вышынёю 169 мэтраў, разьмешчаны на [[Нацыянальная алея|Нацыянальнай алеі]] ў Вашынгтоне&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.nps.gov/wamo/index.htm|загаловак=Washington Monument|выдавецтва=National Park Service}}&lt;/ref&gt;{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|62}}. Вашынгтон таксама ўваходзіць у лік чатырох прэзыдэнтаў, высечаных на грандыёзнай скульптурнай кампазыцыі «Сьвятыні дэмакратыі» працы [[Гутзан Борглум|Гутзана Борглума]] на гары [[Рашмар]] у Паўднёвай Дакоце{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|62}}&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.nps.gov/moru/index.htm|загаловак=Mount Rushmore National Memorial|выдавецтва=National Park Service}}&lt;/ref&gt;. Там жа выбітыя твары [[Тэадор Рузвэлт|Тэадора Рузвэлта]], [[Томас Джэфэрсан|Томаса Джэфэрсана]] і [[Абрагам Лінкальн|Абрагама Лінкальна]]. Адкрыты ў 1931 годзе мост Джорджа Вашынгтона злучае [[Нью-Ёрк]] і [[Нью-Джэрзі]]{{Зноска|Rockland|2020|Rockland|71}}. У гонар Вашынгтона названы таксама многія сярэднія школы і ўнівэрсытэты, у тым ліку [[Унівэрсытэт імя Джорджа Вашынгтона|Ўнівэрсытэт імя Джорджа Вашынгтона]] і [[Вашынгтонскі ўнівэрсытэт у Сэнт-Луісе|Вашынгтонскі ўнівэрсытэт]] у [[Сэнт-Луіс]]е&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw|загаловак=A Brief History of GW|выдавецтва=GW Libraries}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://wustl.edu/about/history-traditions/|загаловак=History and Traditions|выдавецтва=Washington University in St. Louis|копія=https://web.archive.org/web/20200408184414/https://wustl.edu/about/history-traditions/}}&lt;/ref&gt;. Таксама ўсталяваны мэмарыял Джорджа Вашынгтона ў Александрыі.

Вашынгтон намаляваны на сучасных грашовых знаках ЗША, у тым ліку на аднадаляравай банкноце, прэзыдэнцкай манэце наміналам у адзін даляр і 25-цэнтавай манэце&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|загаловак=The History of Presidents on Our Coins|выдавецтва=United States Mint|дата публікацыі=07.2006}}&lt;/ref&gt;. У 1847 годзе Вашынгтон зьявіўся на першай паштовай марцы краіны, а ў далейшым быў намаляваны на большай колькасьці амэрыканскіх паштовых марак, чым любая іншая асоба{{Зноска|West|2014|West|8}}. У 1984 годзе быў выпушчаны сэрыял ''«Джордж Вашынгтон»'', а праз два гады быў выдадзены чарговы сэрыял ''«Джордж Вашынгтон: Каваньне нацыі»''. У 2026 годзе студыя [[Angel Studios]] зьняла драматычны фільм ''«[[Малады Вашынгтон]]»'', заснаваны на падзеях раньняга жыцьця Вашынгтона ў 1753—1755 гадах. У фільме здымаліся [[Марыя-Луіза Паркер]] і [[Келсі Грэмэр]]&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Gomez, Dessi|спасылка=https://deadline.com/2025/08/kelsey-grammer-young-washington-film-1236501324/|загаловак=Kelsey Grammer Joins 'Young Washington' Film From Wonder Project And Angel Studios|выдавецтва=Deadline Hollywood|дата публікацыі=08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250829171813/https://deadline.com/2025/08/kelsey-grammer-young-washington-film-1236501324/|дата копіі=08.2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Calnan, Ellie|спасылка=https://www.screendaily.com/news/2025-film-and-high-end-tv-productions-shooting-in-the-uk-and-ireland-latest-updates/5200306.article|загаловак=2025 Film and High-end TV Productions Shooting in the UK and Ireland: Latest Updates|выдавецтва=Screen Daily|дата публікацыі=08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251004075225/https://www.screendaily.com/news/2025-film-and-high-end-tv-productions-shooting-in-the-uk-and-ireland-latest-updates/5200306.article|дата копіі=10.2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{спасылка|аўтар=Ritman, Alex|спасылка=https://variety.com/2025/film/global/mary-louise-parker-mia-rodgers-jonno-davis-young-washington-1236509045/|загаловак=Mary-Louise Parker, Mia Rodgers and 'Better Man' Star Jonno Davies Join 'Young Washington' Biopic as First Look Revealed (EXCLUSIVE)|выдавецтва=Variety|дата публікацыі=09.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250905140223/https://variety.com/2025/film/global/mary-louise-parker-mia-rodgers-jonno-davis-young-washington-1236509045/|дата копіі=09.2025}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|3}}

== Літаратура ==
* {{кніга|імя=John|прозьвішча=Avlon|спасылка=https://books.google.com/books?id=UGXUDQAAQBAJ|загаловак=Washington’s Farewell: The Founding Father’s Warning to Future Generations|выдавецтва=Simon &amp; Schuster|год=2017|isbn=9781476746463|ref=Avlon}}
* {{кніга|імя=Charles W.|прозьвішча=Akers|загаловак=The Presidents: A Reference History|выдавецтва=Scribner|год=2002|старонкі=23–38|isbn=9780684312262|ref=Akers}}
* {{кніга|імя=John R.|прозьвішча=Alden|спасылка=https://archive.org/details/georgewashington00alde|загаловак=George Washington: A Biography|выдавецтва=Louisiana State University Press|год=1996|isbn=9780807121269|ref=Alden}}
* {{кніга|імя=Stuart|прозьвішча=Banner|загаловак=The Most Powerful Court in the World: A History of the Supreme Court of the United States|выдавецтва=Oxford University Press|старонкі=6–36|год=2024|isbn=9780197780350|ref=Banner}}
* {{кніга|імя=Lance|прозьвішча=Banning|спасылка=https://archive.org/details/responsesofpresi00wood|загаловак=Responses of the Presidents to Charges of Misconduct|выдавецтва=Delacorte Press|год=1974|isbn=9780440059233|ref=Banning}}
* {{кніга|імя=Kathleen|прозьвішча=Bartoloni-Tuazon|загаловак=For Fear of an Elective King: George Washington and the Presidential Title Controversy of 1789|выдавецтва=Cornell University Press|год=2014|isbn=9780801452987|ref=Bartoloni-Tuazon}}
* {{кніга|імя=William Gardner|прозьвішча=Bell|спасылка=https://books.google.com/books?id=1cDYW2YxLfkC|загаловак=Commanding Generals and Chiefs of Staff, 1775–2005: Portraits &amp; Biographical Sketches of the United States Army’s Senior Officer|выдавецтва=Center of Military History, United States Army|год=1992|isbn=9780160359125|ref=Bell}}
* {{кніга|імя=Carl|прозьвішча=Benn|загаловак=Historic Fort York, 1793–1993|выдавецтва=Dundurn|год=1993|isbn=9780920474792|ref=Benn}}
* {{кніга|імя=Daniel J.|прозьвішча=Boorstin|спасылка=https://books.google.com/books?id=YXVMTJMf9ZAC|загаловак=The Americans: The National Experience|выдавецтва=Vintage Books|год=2010|isbn=9780307756473|ref=Boorstin}}
* {{кніга|імя=Fergus M.|прозьвішча=Bordewich|загаловак=The First Congress|выдавецтва=Simon &amp; Schuster|год=2016|isbn=9781451691931|ref=Bordewich}}
* {{кніга|імя=Colin G.|прозьвішча=Calloway|спасылка=https://books.google.com/books?id=YyJLDwAAQBAJ|загаловак=The Indian World of George Washington: The First President, the First Americans, and the Birth of the Nation|выдавецтва=Oxford University Press|год=2018|isbn=9780190652166|ref=Calloway}}
* {{кніга|імя=Ron|прозьвішча=Chernow|спасылка=https://books.google.com/books?id=4z5eL5SGjEoC|загаловак=Alexander Hamilton|выдавецтва=Penguin Press|год=2005|isbn=9781101200858|ref=Chernow2005}}
* {{кніга|імя=Ron|прозьвішча=Chernow|спасылка=https://archive.org/details/washingtonlife0000cher|загаловак=Washington: A Life|выдавецтва=Penguin Press|год=2010|isbn=9781594202667|ref=Chernow2010}}
* {{кніга|імя=Lindsay|прозьвішча=Chervinsky|загаловак=The Cabinet: George Washington and the Creation of an American Institution|год=2020|выдавецтва=Belknap Press|isbn=9780674986480|ref=Chervinsky}}
* {{кніга|імя=Jacob E.|прозьвішча=Cooke|загаловак=The Presidents: A Reference History|выдавецтва=Scribner|год=2002|старонкі=1–21|isbn=9780684312262|ref=Cooke}}
* {{кніга|імя=Matthew|прозьвішча=Costello|загаловак=The Property of the Nation: George Washington’s Tomb, Mount Vernon, and the Memory of the First President|выдавецтва=University Press of Kansas|год=2021|isbn=9780700633364|ref=Costello}}
* {{кніга|імя=Marcus|прозьвішча=Cunliffe|спасылка=https://archive.org/details/isbn_9780316164344|загаловак=George Washington: Man and Monument|выдавецтва=Little, Brown|год=1958|isbn=9780316164344|ref=Cunliffe}}
* {{кніга|аўтар=Elkins, Stanley M.; McKitrick, Eric|спасылка=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki|загаловак=The Age of Federalism|выдавецтва=Oxford University Press|год=1995|isbn=9780195093810|ref=ElkinsMcKitrick}}
* {{кніга|імя=Joseph J.|прозьвішча=Ellis|спасылка=https://archive.org/details/hisexcellencygeo0000elli|загаловак=His Excellency: George Washington|выдавецтва=Alfred A. Knopf|год=2004|isbn=9781400040315|ref=Ellis2004}}
* {{кніга|імя=Richard J.|прозьвішча=Ellis|спасылка=https://archive.org/details/foundingamerican0000unse|загаловак=Founding the American Presidency|выдавецтва=Rowman &amp; Littlefield|год=1999|isbn=9780847694990|ref=Ellis1999}}
* {{артыкул|аўтар=Estes, Todd|загаловак=Shaping the Politics of Public Opinion: Federalists and the Jay Treaty Debate|выданьне=Journal of the Early Republic|том=20|нумар=3|старонкі=393—422|год=2000|DOI=10.2307/3125063ref=Estes2000}}
* {{артыкул|аўтар=Estes, Todd|загаловак=The Art of Presidential Leadership: George Washington and the Jay Treaty|выданьне=The Virginia Magazine of History and Biography|том=109|нумар=2|старонкі=127—158|год=2001|ref=Estes2001}}
* {{кніга|імя=John E.|прозьвішча=Ferling|спасылка=https://archive.org/details/ascentofgeorgewa0000ferl|загаловак=The Ascent of George Washington: The Hidden Political Genius of an American Icon|выдавецтва=Bloomsbury Press|год=2009|isbn=9781608191826|ref=Ferling2009}}
* {{кніга|імя=John E.|прозьвішча=Ferling|спасылка=https://books.google.com/books?id=yHRbR8snrfoC|загаловак=The First of Men: A Life of George Washington|выдавецтва=Oxford University Press|год=2010|isbn=9780199752751|ref=Ferling2010}}
* {{кніга|імя=David Hackett|прозьвішча=Fischer|спасылка=https://books.google.com/books?id=Oreq1YztDcQC|загаловак=Washington’s Crossing|выдавецтва=Oxford University Press|год=2004|isbn=9780195170344|ref=Fischer}}
* {{кніга|аўтар=Fishman, Ethan M.; Pederson, William D.; Rozell, Mark J.|спасылка=https://books.google.com/books?id=HFkZ5RBeuKoC|загаловак=George Washington: Foundation of Presidential Leadership and Character|выдавецтва=Praeger|год=2001|isbn=9780275968687|ref=FishmanPedersonRozell}}
* {{кніга|імя=James Thomas|прозьвішча=Flexner|спасылка=https://books.google.com/books?id=bToqSwAACAAJ|загаловак=George Washington: Anguish and Farewell (1793–1799)|выдавецтва=Little, Brown|год=1972|isbn=9780316286022|ref=Flexner1972}}
* {{кніга|імя=James Thomas|прозьвішча=Flexner|загаловак=Washington: The Indispensable Man|выдавецтва=Little, Brown|год=1974|isbn=9780316286053|ref=Flexner1974}}
* {{кніга|аўтар=Genovese, Michael; Landry, Alysa|загаловак=US Presidents and the Destruction of the Native American Nations|выдавецтва=Palgrave Macmillan|год=2021|isbn=9783030835736|ref=GenoveseLandry}}
* {{кніга|аўтар=Gregg, Gary L.; Spalding, Matthew|загаловак=Patriot Sage: George Washington and the American Political Tradition|выдавецтва=ISI Books|год=1999|isbn=9781882926381|ref=GreggSpalding}}
* {{кніга|імя=Frank E. Jr.|прозьвішча=Grizzard|загаловак=George!: A Guide to All Things Washington|выдавецтва=Mariner|год=2005|isbn=9780976823889|ref=Grizzard}}
* {{кніга|імя=Kevin J.|прозьвішча=Hayes|загаловак=George Washington, A Life in Books|выдавецтва=Oxford University Press|год=2017|isbn=9780190456672|ref=Hayes}}
* {{кніга|імя=Peter R.|прозьвішча=Henriques|спасылка=https://books.google.com/books?id=IuQHciwgYzUC|загаловак=Realistic Visionary: A Portrait of George Washington|выдавецтва=University Press of Virginia|год=2006|isbn=9780813927411|ref=Henriques}}
* {{кніга|імя=Fritz|прозьвішча=Hirschfeld|спасылка=https://archive.org/details/georgewashington00hirs|загаловак=George Washington and Slavery: A Documentary Portrayal|выдавецтва=University of Missouri Press|год=1997|isbn=9780826211354|ref=Hirschfeld}}
* {{кніга|імя=Richard H.|прозьвішча=Kohn|спасылка=https://archive.org/details/eagleswordfed00kohn|загаловак=Eagle and Sword: The Federalists and the Creation of the Military Establishment in America, 1783–1802|выдавецтва=Free Press|год=1975|isbn=9780029175514|ref=Kohn}}
* {{кніга|імя=Edward G.|прозьвішча=Lengel|спасылка=https://archive.org/details/generalgeorgewas00leng|загаловак=General George Washington: A Military Life|выдавецтва=Random House|год=2005|isbn=9781400060818|ref=Lengel2005}}
* {{кніга|імя=Edward G.|прозьвішча=Lengel|загаловак=First Entrepreneur: How George Washington Built His—and the Nation's—Prosperity|выдавецтва=Da Capo Press|год=2015|isbn=9780306823473|ref=Lengel2015}}
* {{кніга|імя=Philip|прозьвішча=Levy|спасылка=https://books.google.com/books?id=Dbh0XeajrOMC|загаловак=Where the Cherry Tree Grew: The Story of Ferry Farm, George Washington’s Boyhood Home|выдавецтва=Macmillan|год=2013|isbn=9781250023148|ref=Levy}}
* {{артыкул|аўтар=Morgan, Philip D.|загаловак='To Get Quit of Negroes': George Washington and Slavery|выданьне=Journal of American Studies|том=39|старонкі=403—429|год=2005|DOI=10.1017/S0021875805000599|ref=Morgan}}
* {{кніга|аўтар=Murray, Robert K.; Blessing, Tim H.|загаловак=Greatness in the White House: Rating the Presidents, from Washington Through Ronald Reagan|выдавецтва=Pennsylvania State University Press|год=1994|isbn=9780271010892|ref=MurrayBlessing}}
* {{кніга|аўтар=Novak, Michael; Novak, Jana|спасылка=https://archive.org/details/washingtonsgodre00nova/page/n5/mode/2up|загаловак=Washington’s God: Religion, Liberty, and the Father of Our Country|выдавецтва=Basic Books|год=2007|isbn=9780465051267|ref=NovakNovak}}
* {{кніга|імя=Robert A.|прозьвішча=Nowlan|спасылка=https://books.google.com/books?id=MlNWU1e9ppUC|загаловак=The American Presidents, Washington to Tyler: What They Did, What They Said, What Was Said About Them, with Full Source Notes|выдавецтва=McFarland|год=2014|isbn=9781476601182|ref=Nowlan}}
* {{артыкул|аўтар=Peabody, Bruce G.|загаловак=George Washington, Presidential Term Limits, and the Problem of Reluctant Political Leadership|выданьне=Presidential Studies Quarterly|том=31|нумар=3|старонкі=439—453|год=2001|DOI=10.1111/j.0360-4918.2001.00180.x|ref=Peabody}}
* {{кніга|імя=Bruce|прозьвішча=Ragsdale|загаловак=Washington at the Plow: The Founding Father and the Question of Slavery|выдавецтва=Harvard University Press|год=2021|isbn=9780674246386|ref=Ragsdale}}
* {{кніга|імя=Willard Sterne|прозьвішча=Randall|спасылка=https://archive.org/details/georgewashington00rand|загаловак=George Washington: A Life|выдавецтва=Henry Holt|год=1997|isbn=9780805027792|ref=Randall}}
* {{кніга|імя=Michael|прозьвішча=Rockland|загаловак=The George Washington Bridge: Poetry in Steel|выдавецтва=Rutgers University Press|год=2020|isbn=9780813594644|ref=Rockland}}
* {{кніга|аўтар=Spalding, Matthew; Garrity, Patrick J.|спасылка=https://archive.org/details/sacredunionofcit00spal|загаловак=A Sacred Union of Citizens: George Washington’s Farewell Address and the American Character|выдавецтва=Rowman &amp; Littlefield|год=1996|isbn=9780847682621|ref=SpaldingGarrity}}
* {{кніга|імя=Mark|прозьвішча=Tabbert|загаловак=A Deserving Brother: George Washington and Freemasonry|выдавецтва=University of Virginia Press|год=2022|isbn=9780813947228|ref=Tabbert}}
* {{кніга|імя=Harlow Giles|прозьвішча=Unger|спасылка=https://archive.org/details/mrpresidentgeorg0000unge|загаловак=&quot;Mr. President&quot;: George Washington and the Making of the Nation’s Highest Office|выдавецтва=Da Capo Press|год=2013|isbn=9780306822414|ref=Unger}}
* {{кніга|імя=Mason Locke|прозьвішча=Weems|спасылка=https://archive.org/details/historyoflifede00weem|загаловак=A History of the Life and Death, Virtues and Exploits of General George Washington, with Curious Anecdotes, Equally Honourable to Himself and Exemplary to His Young Countrymen|выдавецтва=J.B. Lippincott|год=1918|ref=Weems}}
* {{кніга|імя=Christopher|прозьвішча=West|загаловак=A History of America in Thirty-Six Postage Stamps|выдавецтва=Picador|год=2014|isbn=9781250043689|ref=West}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/4659 Працы Вашынгтона]. Праект Гутэнбэрг.

{{Прэзыдэнты ЗША}}
{{Заля славы вялікіх амэрыканцаў}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вашынгтон, Джордж}}
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША]]</text>
      <sha1>1usfrbq5n2tp3jvhel7plz67kbdvv8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сонечная сыстэма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19966</id>
    <revision>
      <id>2697622</id>
      <parentid>2673654</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34746" sha1="bkiba42kjmoy3oplae3k5v3u6aszgkr" xml:space="preserve">[[Файл:Solar System True Color BE-tarask.png|значак|upright=1.5|Сонечная сыстэма (маштаб ня выкананы)]]
'''Со́нечная сыстэ́ма''' — [[зорная сыстэма]], якая складаецца з [[Сонца]] і [[Плянэтная сыстэма|плянэтнай сыстэмы]], уключае ў сябе ўсе натуральныя [[Касьмічны аб’ект|касьмічныя аб’екты]], што круцяцца вакол Сонца: [[Плянэта|плянэты]] і іх [[Спадарожнікі плянэт|спадарожнікі]], [[Карлікавая плянэта|карлікавыя плянэты]] і іх спадарожнікі, а таксама [[Малыя целы Сонечнай сыстэмы|малыя целы]] — [[астэроід]]ы, [[мэтэароід]]ы, [[Камэта|камэты]], [[касьмічны пыл]]. Сонечная сыстэма сфармавалася шляхам [[гравітацыйны каляпс|гравітацыйнага сьціску]] газапылавога воблака прыкладна 4,57 мільярдаў гадоў назад&lt;ref&gt;A. Bouvier and M. Wadhwa. «The age of the solar system redefined by the oldest Pb-Pb age of a meteoritic inclusion.» Nature Geoscience&lt;/ref&gt;. Большая частка масы аб’ектаў Сонечнай сыстэмы, прыпадае на Сонца, а астатняя частка зьмяшчаецца ў васьмі адносна адасобленых плянэтах, якія маюць амаль кругавыя [[Арбіта|арбіты]] й разьмяшчаюцца ў межах амаль плоскага дыску — плоскасьці [[экліптыка|экліптыкі]]. Агульная маса сыстэмы складае каля 1,0014 M ☉.

Чатыры меншыя ўнутраныя плянэты: [[Мэркурый (плянэта)|Мэркурый]], [[Вэнэра (плянэта)|Вэнэра]], [[Зямля (плянэта)|Зямля]] й [[Марс (плянэта)|Марс]] (таксама званыя [[плянэты зямной групы|плянэтамі зямной групы]]), складаюцца ў асноўным з [[сылікат]]аў і [[мэтал]]аў. Чатыры зьнешнія плянэты: [[Юпітэр (плянэта)|Юпітэр]], [[Сатурн (плянэта)|Сатурн]], [[Уран (плянэта)|Уран]] і [[Нэптун (плянэта)|Нэптун]], таксама званыя [[газавая плянэта|газавымі гігантамі]], нашмат больш масіўныя, чым плянэты зямной групы. Найбуйнейшыя плянэты Сонечнай сыстэмы, Юпітэр і Сатурн, складаюцца, галоўным чынам з [[вадарод]]у й [[гель|гелю]]; зьнешнія, больш меншыя Ўран і Нэптун, акрамя вадароду й гелю, утрымліваюць у сваім складзе [[мэтан]] і [[чадны газ]]&lt;ref&gt;Lunine, Jonathan I. [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf The Atmospheres of Uranus and Neptune] (PDF). Lunar and Planetary Observatory, University of Arazona (1993).&lt;/ref&gt;. Такія плянэты вылучаюцца ў асобную клясу «[[ледзяны гігант|ледзяных гігантаў]]»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/ В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды]. Компьюлента&lt;/ref&gt;. Шэсьць плянэтаў з васьмі й тры [[карлікавая плянэта|карлікавыя плянэты]] акружаны натуральнымі [[спадарожнікі плянэт|спадарожнікамі]]. Кожная са зьнешніх плянэтаў акружаная колцамі пылу й іншых часьцінак.

У Сонечнай сыстэме існуюць дзьве вобласьці, запоўненыя малымі целамі. [[Пояс астэроідаў]], які знаходзіцца паміж Марсам і Юпітэрам, падобны па складзе з плянэтамі зямной групы, паколькі складаецца з сылікатаў і мэталаў. Найбуйнейшымі аб’ектамі пояса астэроідаў зьяўляюцца [[Цэрэра (карлікавая плянэта)|Цэрэра]], [[Палада (астэроід)|Паляда]] й [[Вэста (астэроід)|Вэста]]. За арбітай Нэптуна разьмяшчаюцца [[транснэптунавы аб’ект|транснэптунавыя аб’екты]], якія складаюцца з замерзлай [[вада|вады]], [[аміяк]]у й [[мэтан]]у, найбуйнейшымі зь якіх зьяўляюцца [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютон]], [[Сэдна]], [[Хаўмэя (карлікавая плянэта)|Хаўмэя]], [[Макемаке (карлікавая плянэта)|Макемаке]] й [[Эрыс (карлікавая плянэта)|Эрыс]]. У Сонечнай сыстэме існуюць і іншыя папуляцыі малых целаў, як то плянэтныя [[квазіспадарожнік]]і й [[траянскі астэроід|траянцы]], калязямныя астэроіды, [[кентаўры (плянэтоіды)|кентаўры]], [[дамаклёіды]], а таксама перамяшчаюцца па сыстэме [[камэта|камэты]], [[мэтэароід]]ы й [[касьмічны пыл]].

[[Сонечны вецер]], то бок струмень [[плязма|плязмы]] ад Сонца, стварае бурбалку ў міжзоркавай асяродзьдзі, званы [[геліясфэра]]й, якая распасьціраецца да краю расьсеянага дыску. Гіпатэтычнае [[воблака Оорта]], служыць крыніцай доўгапэрыядычных камэтаў, можа прасьцірацца на адлегласьць прыкладна ў тысячу разоў далей за геліясфэру. Сонечная сыстэма ўваходзіць у склад [[галяктыка|галяктыкі]] [[Млечны Шлях]].

== Склад ==
* [[Сонца]]
* [[Плянэта|Плянэты]] і іх [[спадарожнік]]і
*# [[Мэркурый (плянэта)|Мэркурый]]
*# [[Вэнэра (плянэта)|Вэнэра]]
*# [[Зямля (плянэта)|Зямля]]
*#* [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]
*# [[Марс (плянэта)|Марс]]
*#* [[Спадарожнікі Марса|Фобас і Дэймас]]
*# [[Юпітэр (плянэта)|Юпітэр]]
*#* [[Спадарожнікі Юпітэра]]
*# [[Сатурн (плянэта)|Сатурн]]
*#* [[Спадарожнікі Сатурна]]
*#* [[Кольцы Сатурна]]
*# [[Уран (плянэта)|Уран]]
*#* [[Спадарожнікі Ўрана]]
*# [[Нэптун (плянэта)|Нэптун]]
*#* [[Спадарожнікі Нэптуна]]

* Малыя целы Сонечнай сыстэмы
** [[Астэроід]]ы
** Аб’екты [[Пояс Койпера|пояса Койпера]]
*** [[Квавар]]
*** [[Іксіён (карлікавая плянэта)|Іксіён]]
*** [[Аркус]]
** [[Карлікавая плянэта|Карлікавыя плянэты]]
*** [[Цэрэра (карлікавая плянэта)|Цэрэра]] (якая раней лічылася астэроідам)
*** [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютон]] (які раней лічыўся дзявятай плянэтай Сонечнай сыстэмы)
*** [[Эрыс (карлікавая плянэта)|Эрыс]]
** Аб’екты [[Воблака Аорта|аблокі Аорта]]
*** [[Сэдна]]
** [[Камэта|Камэты]]
*** [[Камэта Гальлея]]
** [[Мэтэор]]ные целы

== Паходжаньне Сонечнай сыстэмы ==
{{Асноўны артыкул|Паходжаньне Сонечнай сыстэмы}}
Паводле сучасных зьвестак, Сонечная сыстэма сфармавалася прыблізна 5 мільярдаў гадоў таму у выніку сьціска ґазапылавога воблака. Гэтае пачатковае воблака было, верагодна, памерам у некалькі [[сьветлавы гад|сьветлавых гадоў]] і зьяўлялася прабацькам для некалькіх зорак&lt;ref name=&quot;univArizona&quot;&gt;[https://archive.today/20120710135114/http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System]. University of Arizona.&lt;/ref&gt;.

У працэсе сьціску памеры газапылавога воблака памяншаліся й, у сілу [[закон захаваньня моманту імпульса|закона захаваньня вуглавога моманту]], павялічвалася [[хуткасьць кручэньня]] воблака. Цэнтар, дзе сабралася вялікая частка масы, станавіўся ўсё больш і больш гарачым, чым навакольны дыск&lt;ref name=&quot;univArizona&quot;/&gt;. З-за кручэньня хуткасьці сьціску воблака паралельна й пэрпэндыкулярна восі кручэньня адрозьніваліся, што прывяло да паслабленьня воблака й фармаваньня характэрнага [[протаплянэтны дыск|протаплянэтнага дыску]] дыямэтрам прыкладна 200 а. а.&lt;ref name=&quot;univArizona&quot;/&gt; і гарачай, шчыльнай [[протазорка]]й у цэнтры&lt;ref&gt;Jane S. Greaves. [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/307/5706/68 Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems] // Science. — 2005. — В. 5706. — Vol. 307. — P. 68—71.&lt;/ref&gt;. Мяркуецца, што на гэтай стадыі эвалюцыі Сонца было [[зорка тыпу T Цяля|зоркай тыпу T Цяля]]. Вывучэньне зорак тыпу [[T Цяля]] паказваюць, што яны часьцяком акружаны протаплянэтными дыскамі з масамі 0,001—0,1 [[сонечная маса|сонечнай масы]], зь пераважным адсоткам масы імглістасьці, засяроджаным непасрэдна ў зорцы&lt;ref&gt;M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida (2003). [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf «Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm»] (PDF). Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I 289, Astronomical Society of the Pacific Conference Series.&lt;/ref&gt;. Плянэты сфармаваліся шляхам [[акрэцыя|акрэцыі]] з гэтага дыску&lt;ref&gt;Boss, A. P. Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation // The Astrophysical Journal. — 2005. — Vol. 621. — P. L137.&lt;/ref&gt;.

На працягу 50 млн гадоў [[ціск]] і [[шчыльнасьць]] вадароду ў цэнтры протазоркі сталі дастаткова высокімі для пачатку [[тэрмаядзерная рэакцыя|тэрмаядзернай рэакцыі]]&lt;ref&gt;Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes. [http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The Y^{2} Isochrones for Solar Mixture] // Astrophysical Journal Supplement. — 2001. — Т. 136. — P. 417.&lt;/ref&gt;. [[Тэмпэратура]], хуткасьць рэакцыі, ціск і шчыльнасьць павялічваліся, пакуль не была дасягнута [[гідрастатычная раўнавага]] зь цеплавой энэргіяй, супрацьстаялай сіле гравітацыйнага сьціску. На гэтым этапе Сонца стала паўнавартаснай зоркай [[галоўная пасьлядоўнасьць|галоўнай пасьлядоўнасьці]]&lt;ref&gt;A. Chrysostomou, P. W. Lucas. [http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C The Formation of Stars] // Contemporary Physics. — 2005. — Vol. 46. — P. 29.&lt;/ref&gt;.

== Сонца й плянэты ==
[[Файл:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|міні|Праходжаньне [[Вэнэра (плянэта)|Вэнэры]] па дыску [[Сонца]]]]
[[Сонца]] зьяўляецца [[жоўты карлік|жоўтым карлікам]] [[спэктральная кляса|спэктральнай клясы]] G2V і уяўляе сабой цэнтральнае цела Сонечнай сыстэмы, у якім засяроджана пераважная частка ўсёй яе масы (каля 99,9%), і якое ўтрымлівае сваім прыцягненьнем плянэты й іншыя прыналежныя да Сонечнай сыстэмы целы. Становішча Сонца паказвае, што яно яшчэ ня вычарпала свой ​​запас [[вадарод]]у для [[ядзерны сынтэз|ядзернага сынтэзу]] й знаходзіцца прыкладна ў сярэдзіне сваёй эвалюцыі. Цяпер Сонца паступова становіцца больш яркім, на больш раньніх стадыях разьвіцьця ягоная яркасьць складала толькі 70% ад сёньняшняй&lt;ref&gt;Nir J. Shaviv. [http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind] // Journal of Geophysical Research. — 2003. — Vol. 108. — P. 1437.&lt;/ref&gt;.

Сонца ёсьць зоркай I тыпу [[зорнае насельніцтва|зорнага насельніцтва]], яно ўтварылася на параўнальна позьняй прыступкі разьвіцьця [[Сусьвет]]у й таму характарызуецца вялікім утрыманьнем элемэнтаў цяжэйшым за [[вадарод]] і [[гель]] (у [[астраномія|астраноміі]] прынята называць такія элемэнты «мэталамі»), чым больш старыя зоркі II тыпу&lt;ref&gt;T. S. van Albada, Norman Baker. On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters // Astrophysical Journal. — 1973. — Vol. 185. — P. 477—498.&lt;/ref&gt;. Элемэнты больш цяжкія за вадарод і гель, фармуюцца ў ядрах першых зорак, таму, перш чым Сусьвет здолеў быць узбагачаны гэтымі элемэнтамі, павінна было прайсьці першае пакаленьне зорак. Самыя старыя зоркі ўтрымліваюць мала мэталаў, а больш маладыя зоркі ўтрымліваюць іх больш. Мяркуецца, што высокая мэталёвасьць была вельмі важная для стварэньня ў Сонца [[плянэтная сыстэма|плянэтнай сыстэмы]], таму што плянэты фармуюцца нляхам [[акрэцыя|акрэцыі]] «мэталаў»&lt;ref&gt;Charles H. Lineweaver. [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect]. Icarus&lt;/ref&gt;.

=== Арбітальны рух плянэт ===
Усе плянэты круцяцца вакол Сонца ў адным кірунку, па эліптычных арбітах зь невялікім [[эксцэнтрысытэт]]ам і малым нахілам да [[Плоскасьць экліптыкі|плоскасьці экліптыкі]], г.з. плоскасьці арбіты Зямлі. Самай вялікай [[Кутняя хуткасьць|кутняй хуткасьцю]] валодае Мэркурый — ён пасьпявае зьдзейсьніць поўнае абарачэньне вакол Сонца ўсяго за 88 зямных сутак. А для самай далёкай плянэты — [[Нэптун (плянэта)|Нэптуну]] — арбітальны пэрыяд складае 165 гадоў. [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютон]], раней які лічыўся плянэтай, мае анамальна вялікія значэньні эксцэнтрысытэту (0,25) і нахіл арбіты (17,1°). Як сьледства, зблізку [[пэрыгелій|пэрыгелія]] ён атрымліваецца бліжэй да Сонца, чым Нэптун. Арбітальны рух Плютона й Нэптуна знаходзіцца ў [[рэзананс]]е 2:3 — два абарачэньні Плютон зьдзяйсьняе за той жа час, на працягу якога Нэптун робіць тры.

=== Сутачнае кручэньне плянэт ===
Бо́льшая частка плянэт круціцца вакол сваёй восі ў той жа бок, што і круціцца вакол Сонца. Выключэньні складаюць [[Вэнэра (плянэта)|Вэнэра]] і [[Уран (плянэта)|Уран]], прычым Уран круціцца, практычна «лежучы на боку».

=== Параўнальная табліца асноўных парамэтраў плянэт ===
Усе парамэтры ніжэй паказаныя адносна іх значэньняў для Зямлі:
{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; border-collapse: collapse;&quot;
 |+ align=&quot;bottom&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |
&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; Абсалютныя значэньні прыведзеныя ў артыкуле [[Зямля]].&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;**&lt;/sup&gt; Адмоўнае значэньне працягласьці сутак азначае кручэньне планэты вакол сваёй восі ў процілеглую, у параўнаньні з арбітальным рухам, бок.&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;***&lt;/sup&gt; Неўзабаве пасьля адкрыцьця ў 1930 году, Плютон быў клясыфікаваны як плянэта [[Міжнародны астранамічны зьвяз|Міжнародным Астранамічным Зьвязам]]. Аднак, засноўваючыся на зробленых пасьля адкрыцьцях, Плютон пазбаўлены гэтага статуту.
 |- bgcolor=&quot;#ccccff&quot;
 ! Плянэта
 ! Экватарыяльны&lt;br /&gt;дыямэтар&lt;br /&gt;(зямных дыямэтраў)
 ! Маса&lt;br /&gt;(зямных мас)
 ! Арбітальны&lt;br /&gt;радыюс&lt;br /&gt;([[астранамічная адзінка|а. а.]])
 ! Арбітальны&lt;br /&gt;пэрыяд&lt;br /&gt;(гадоў)
 ! Суткі&lt;br /&gt;(зямных сутак)
 ! [[Спадарожнік]]і
 |-
 | [[Мэркурый (плянэта)|Мэркурый]]
 | align=&quot;center&quot; | 0,382
 | align=&quot;center&quot; | 0,06
 | align=&quot;center&quot; | 0,38
 | align=&quot;center&quot; | 0,241
 | align=&quot;center&quot; | 58,6
 | align=&quot;center&quot; | няма
 |-
 | [[Вэнэра (плянэта)|Вэнэра]]
 | align=&quot;center&quot; | 0,949
 | align=&quot;center&quot; | 0,82
 | align=&quot;center&quot; | 0,72
 | align=&quot;center&quot; | 0,615
 | align=&quot;center&quot; | ?243&lt;sup&gt;**&lt;/sup&gt;
 | align=&quot;center&quot; | няма
 |-
 | [[Зямля]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;
 | align=&quot;center&quot; | 1,00
 | align=&quot;center&quot; | 1,00
 | align=&quot;center&quot; | 1,00
 | align=&quot;center&quot; | 1,00
 | align=&quot;center&quot; | 1,00
 | align=&quot;center&quot; | [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|1]]
 |-
 | [[Марс (плянэта)|Марс]]
 | align=&quot;center&quot; | 0,53
 | align=&quot;center&quot; | 0,11
 | align=&quot;center&quot; | 1,52
 | align=&quot;center&quot; | 1,88
 | align=&quot;center&quot; | 1,03
 | align=&quot;center&quot; | [[Спадарожнікі Марса|2]]
 |-
 | [[Юпітэр (плянэта)|Юпітэр]]
 | align=&quot;center&quot; | 11,2
 | align=&quot;center&quot; | 318
 | align=&quot;center&quot; | 5,20
 | align=&quot;center&quot; | 11,86
 | align=&quot;center&quot; | 0,414
 | align=&quot;center&quot; | [[Спадарожнікі Юпітэра|63]]
 |-
 | [[Сатурн (плянэта)|Сатурн]]
 | align=&quot;center&quot; | 9,41
 | align=&quot;center&quot; | 95
 | align=&quot;center&quot; | 9,54
 | align=&quot;center&quot; | 29,46
 | align=&quot;center&quot; | 0,426
 | align=&quot;center&quot; | [[Спадарожнікі Сатурна|60]]
 |-
 | [[Уран (плянэта)|Уран]]
 | align=&quot;center&quot; | 3,98
 | align=&quot;center&quot; | 14,6
 | align=&quot;center&quot; | 19,22
 | align=&quot;center&quot; | 84,01
 | align=&quot;center&quot; | ?0,718&lt;sup&gt;**&lt;/sup&gt;
 | align=&quot;center&quot; | [[Спадарожнікі Ўрана|27]]
 |-
 | [[Нэптун (плянэта)|Нэптун]]
 | align=&quot;center&quot; | 3,81
 | align=&quot;center&quot; | 17,2
 | align=&quot;center&quot; | 30,06
 | align=&quot;center&quot; | 164,79
 | align=&quot;center&quot; | 0,671
 | align=&quot;center&quot; | [[Спадарожнікі Нэптуна|13]]
 |-
 | [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютон]]&lt;sup&gt;***&lt;/sup&gt;
 | align=&quot;center&quot; | 0,24
 | align=&quot;center&quot; | 0,0017
 | align=&quot;center&quot; | 39,5
 | align=&quot;center&quot; | 248,5
 | align=&quot;center&quot; | ?6.5&lt;sup&gt;**&lt;/sup&gt;
 | align=&quot;center&quot; | [[Спадарожнікі Плютона|2]]
 |}

[[Файл:Solar system scale.jpg|міні|upright=3|цэнтар|Прыблізныя суадносіны памераў плянэт і Сонца]]

== «Адкрыцьцё» й дасьледаваньне Сонечнай сыстэмы ==
Тая акалічнасьць, што назіраць рухі нябесных сьвяцілаў чалавек быў змушаны з паверхні якая верціцца вакол сваёй восі і што рухаецца па арбіце Зямлі, на працягу шматлікіх стагодзьдзяў перашкаджала ўсьведамленьню структуры Сонечнай сыстэмы. [[Рух Сонца й плянэт па нябеснай сфэры|Бачныя рухі Сонца й плянэт]] успрымаліся як іх праўдзівыя рухі вакол нерухомай Зямлі.

=== Ґеацэнтрычная й геліяцэнтрычная сыстэмы ===
На працягу доўгага часу панавальнай была ''геацэнтрычная'' мадэль, у адпаведнасьці зь якой у цэнтры сусьвету нерухомая Зямля, а вакол яе па досыць складаным законам рухаюцца ўсе нябесныя целы. Найболей досыць гэтая сыстэма была распрацаваная [[Пталямэй|Пталямэям]] і дазваляла зь вельмі высокай дакладнасьцю апісваць назіраныя рухі сьвяцілаў.

Найважнейшы прарыў у разуменьні праўдзівай структуры Сонечнай сыстэмы адбыўся ў XVI стагодзьдзі, калі польскі астраном [[Мікалай Капэрнік]] распрацаваў ''геліяцэнтрычную'' сыстэму сьвету. У яе аснове ляжалі наступныя сьцьвярджэньні:
* у цэнтры сьвету знаходзіцца Сонца, а не Зямля;
* шарападобная Зямля круціцца вакол сваёй восі, і гэтае кручэньне тлумачыць уяўны сутачны рух усіх сьвяцілаў;
* Зямля, як і ўсе іншыя плянэты, круцяцца вакол Сонца па акружнасьці, і гэтае кручэньне тлумачыць бачны рух Сонца сярод зорак;
* усё рухі ўяўляюцца ў выглядзе камбінацыі раўнамерных кругавых рухаў;
* уяўныя [[прамы рух плянэты|прамыя]] і [[папятны рух плянэты|папятныя]] рухі плянэт прыналежаць ня ім, а Зямлі.

== Ґаляктычная арбіта ==
[[Файл:Галактика Млечный Путь.jpg|міні|upright=1.5|Становішча Сонца ў нашай Галяктыцы]]
Сонечная сыстэма зьяўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — сьпіральнай [[галяктыка (з маленькай літары)|ґаляктыкі]], якая мае дыямэтар каля 30 тысяч [[парсэк]] (або 100 тысяч [[сьветлавы год|сьветлавых гадоў]]) і якая складаецца з прыблізна 200 мільярдаў зорак. Мы жывем зблізку плоскасьці сымэтрыі галяктычнай кружэлкі (на 20—25 парсэк вышэй, г.з. паўночней яго), на адлегласьці каля 8 тысяч парсэкаў (27 тысяч сьветлавых гадоў) ад галяктычнага цэнтру (г.з. практычна на паўдарогі ад цэнтру Галяктыкі да яе боку), на ўскраіне [[рукаў Арыёна|рукава Арыёна]] — аднаго зь [[сьпіральны рукаў|сьпіральных рукавоў]] Млечнага Шляху.

Сонца круціцца вакол ґаляктычнага цэнтру па амаль кругавой арбіце з хуткасьцю каля 220 км/с і зьдзяйсьняе поўнае абарачэньне за 226 мільёнаў гадоў. Гэты прамежак часу завецца ''ґаляктычным годам''.

Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сыстэма зьдзяйсьняе вэртыкальныя ваганьні адносна ґаляктычнай плоскасьці, перасякаючы яе кожныя 30—35 мільёнаў гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым ґаляктычным паўшар’і.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20091012184558/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 Ask an astronomer]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html  Dynamics in Disk Galaxies]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20061009215948/http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html Galactic Dynamics]&lt;/ref&gt;

== Сонечная сыстэма й міжзоркавае рэчыва ==
Міжзоркавае асяродзьдзе ў навакольлях Сонечнай сыстэмы неаднастайна. Назіраньні паказваюць, што Сонца рухаецца з хуткасьцю каля 25 км/с скрозь [[Мясцовае міжзоркавае воблака]] й можа пакінуць яго на працягу наступных 10 тысяч гадоў. Вялікую ролю ва ўзаемадзеяньні Сонечнай сыстэмы зь міжзоркавым рэчывам гуляе [[сонечны вецер]].

Наша плянэтная сыстэма існуе ў вельмі разраджанай «атмасфэры» сонечнага ветру — струменя зараджаных часьціц (у асноўным [[вадарод]]най і [[гелій|геліявай]] [[плязма|плязмы]]), зь велізарнай хуткасьцю якія мінаюць з [[сонечная карона|сонечнай кароны]]. Сярэдняя хуткасьць струменя, назіраная на Зямлі, складае 450 км/с. Па меры выдаленьня ад Сонца, шчыльнасьць сонечнага ветру слабее, і надыходзіць момант, калі ён апыняецца больш ня ў стане стрымліваць ціск міжзоркавага рэчыва. Падчас сутыкненьняў утворыцца некалькі пераходных вобласьцей.

=== Мяжа ўдарнай хвалі ===
Спачатку сонечны вецер тармозіцца з звышгукавых хуткасьцяў, становіцца больш шчыльным, цёплым і турбулентным. Момант гэтага пераходу завецца ''мяжой ударнай хвалі'' (termination shock) і знаходзіцца на адлегласьці каля 95 [[астранамічная адзінка|а. а.]] ад Сонца. (Па дадзеных, атрыманым з касьмічнай станцыі [[Вояджэр-1|«Вояджэр-1»]], ён перасёк гэтую мяжу ў сьнежні 2004 году.)

=== Геліясфэра й геліапаўза ===
Яшчэ прыблізна праз 40 а. а. сонечны вецер сутыкаецца зь міжзоркавым рэчывам і канчаткова спыняецца. Гэтая мяжа, якая адлучае міжзоркавае асяродзьдзе ад рэчыва Сонечнай сыстэмы, завецца ''геліапаўзай''. Па форме яна падобная да бурбалкі, выцягнутую ў процілеглую руху Сонца бок. Вобласьць прасторы, абмежаваная геліапаўзай, завецца ''геліясфэрай''.

Паводле дадзеных апаратаў [[Вояджэр (праграма)|Вояджэр]] геліапаўза з паўднёвага боку апынулася бліжэй, чым з паўночнай (73 і 85 астранамічных адзінкі адпаведна). Дакладныя чыньнікі гэтага пакуль невядомыя; паводле першых здагадак, асымэтрычнасьць геліапаўзы можа быць выкліканая дзеяньнем звышслабых маґнітных палёў у міжзоркавай прасторы [[Млечны Шлях|Ґаляктыкі]].

=== Галаўная ўдарная хваля ===
Па іншым боку геліапаўзы, на адлегласьці парадку 230 а. а. ад Сонца, уздоўж ''галаўной ударнай хвалі'' (bow shock) адбываецца тармажэньне з звышгукавых хуткасьцяў пранікальнага ў Сонечную сыстэму міжзоркавага рэчыва.

=== Мяжа Сонечнай сыстэмы ===
Пытаньне аб тым, дзе менавіта сканчаецца Сонечная сыстэма й пачынаецца міжзоркавая прастора, неадназначнае, паколькі зьвязанае з вобласьцямі ўплыву двух розных зьяў — сонечнага ветру й сонечнага [[прыцягненьне|прыцягненьня]]. Нават далёка за межамі геліяпаўзы Сонца здольнае ўтрымліваць сваім прыцягненьнем іншыя аб’екты — да [[воблака Оорта]] — вялікай навалы камэт, якія распасьціраецца на адлегласьці ад 50 000 да 100 000 а. а. — амаль на [[сьветлавы год]].

== Глядзіце таксама ==
* [[Сьпіс плянэтападобных аб'ектаў]]
* [[Транснэптунавы аб’ект|Транснэптунавыя аб’екты]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://space.jpl.nasa.gov/ Сымулятар Сонечнай сыстэмы]. [[NASA]] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20130703030308/http://www.kosmonews.ru/solnechnaya-sistema/439-3d-model-solnechnoy-sistemyi.html Трохмерная мадэля сыстэмы]{{ref-ru}}
* [http://www.space.com/solarsystem/ Our Solar System: Facts, Formation and Discovery]. Space.com {{ref-en}}
* [http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem Ілюстрацыя плянэтаў Сонечнай сыстэмы і Сонца, у маштабе]. {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20070927000337/http://slrsystem.ru/ Інфармацыя па Сонечнай сыстэме]. {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html Сонечная сыстэма]. «Кругосвет» {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&amp;Display=Overview Solar System Profile]. NASA’s Solar System Exploration {{ref-en}}

{{Сонечная сыстэма}}

[[Катэгорыя:Сонечная сыстэма| ]]
[[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты]]
[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>bkiba42kjmoy3oplae3k5v3u6aszgkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Асоба</title>
    <ns>10</ns>
    <id>20723</id>
    <revision>
      <id>2697635</id>
      <parentid>2546484</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T19:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nintendofan885</username>
        <id>59357</id>
      </contributor>
      <comment>invert signature on dark mode</comment>
      <origin>2697635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11616" sha1="5w4h8xsln96b34ecjhuvbubc4xhr4n3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Картка2
|кляса карткі     = {{{кляса карткі|biography vcard}}}
|стыль карткі     = {{{стыль карткі|}}}
|шапка            = 
|назва            = {{#if:{{{ганаровы прэфікс|{{{ганаровы_прэфікс|{{{ганаровы-прэфікс|}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-size: 77%; font-weight: normal; display:inline;&quot;&gt;{{{ганаровы прэфікс|{{{ганаровы_прэфікс|{{{ганаровы-прэфікс|}}}}}}}}}&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;}}&lt;div class=&quot;fn&quot; style=&quot;display:inline&quot;&gt;{{#if:{{{імя|}}}|{{{імя|}}}|{{БАЗАВАЯСТАРОНКА}}}}&lt;/div&gt;{{#if:{{{ганаровы суфікс|{{{ганаровы_суфікс|{{{ганаровы-суфікс|}}}}}}}}}|&lt;br /&gt;&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-size: 77%; font-weight: normal; display:inline;&quot;&gt;{{{ганаровы суфікс|{{{ганаровы_суфікс|{{{ганаровы-суфікс|}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}{{#if:{{{лацінка|}}}|&lt;br&gt;[[лацінка|лац.]] {{{лацінка|}}}}}
|кляса назвы      = {{{кляса назвы|}}}
|стыль назвы      = {{{стыль назвы|background:#e0e0e0;}}}
|назва2           = {{{арыгінал імя|}}}
|кляса назвы2     = {{{кляса назвы2|}}}
|стыль назвы2     = {{{стыль назвы2|}}}
|выява            = {{#if:{{{партрэт|}}}{{{выява|}}}|[[Файл:{{{партрэт|{{{выява}}}}}}|{{#if:{{{памер партрэту|}}}{{{памер выявы|}}}{{{памер|}}}|{{{памер партрэту|{{{памер выявы|{{{памер|}}}}}}}}}|225пкс}}]]|{{Вікізьвесткі|p18|{{{партрэт|{{{выява|}}}}}}|size={{Першы непусты|{{{памер партрэту|}}}|{{{памер выявы|}}}|{{{памер|}}}|225пкс}}|description={{{апісаньне партрэту|{{{апісаньне выявы|{{{апісаньне|}}}}}}}}}}}}}
|кляса выявы      = {{{кляса выявы|}}}
|стыль выявы      = {{{стыль выявы|}}}
|памер выявы      = {{{памер партрэту|{{{памер выявы|{{{памер|}}}}}}}}}
|апісаньне выявы  = {{{апісаньне партрэту|{{{апісаньне выявы|{{{апісаньне|}}}}}}}}}
|стыль апісаньня  = {{{стыль апісаньня|}}}
|выява2           = {{{выява2|{{{фота|}}}}}}
|кляса выявы2     = {{{кляса выявы2|{{{кляса фота|}}}}}}
|стыль выявы2     = {{{стыль выявы2|{{{стыль фота|}}}}}}
|памер выявы2     = {{{памер выявы2|{{{памер фота|}}}}}}
|апісаньне выявы2 = {{{апісаньне выявы2|{{{апісаньне фота|}}}}}}
|стыль апісаньня2 = {{{стыль апісаньня2|{{{стыль фота|}}}}}}
|зьмест           = {{Картка2/зьмест
 | кляса радкоў     = plainlist
 | стыль метак      = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}}
 | стыль загалоўкаў = {{{стыль загалоўкаў|}}}
 | стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}
 | Імя пры нараджэньні | {{{імя пры нараджэньні|}}}
 | Род дзейнасьці | {{{род дзейнасьці|}}}
 | Дата нараджэньня | {{Вікізьвесткі/p569|{{{дата нараджэньня|}}}}}
 | Месца нараджэньня | {{Вікізьвесткі|p19|{{{месца нараджэньня|}}}}}
 | Дата хросту | {{{дата хросту|}}}
 | Дата сьмерці | {{Вікізьвесткі/p570|{{{дата сьмерці|}}}}}
 | Месца сьмерці | {{Вікізьвесткі|p20|{{{месца сьмерці|}}}}}
 | Прычына сьмерці | {{Вікізьвесткі|p509|{{{прычына сьмерці|}}}}}
 | Дата зьнікненьня | {{{дата зьнікненьня|}}}
 | Месца пахаваньня | {{Вікізьвесткі|p119|{{{месца пахаваньня|}}}}}
 | Грамадзянства | {{{грамадзянства|}}}
 | Адукацыя | {{#if:{{{без адукацыі|}}}||{{{адукацыя|}}}}}
 | Месца вучобы | {{#if:{{{без адукацыі|}}}||{{Вікізьвесткі|p69|{{{альма-матэр|}}}}}}}
 | {{#if:{{{прафэсіі|}}}|Прафэсіі|{{#if:{{{прафэсія|}}}|Прафэсія|{{#if:{{{заняткі|}}}|Заняткі|Занятак}}}}}} | {{Вікізьвесткі|p106|{{Першы непусты|{{{прафэсія|}}}|{{{занятак|}}}|{{{прафэсіі|}}}|{{{заняткі|}}}}}}}
 | Навуковая сфэра | {{Вікізьвесткі|p101|{{{навуковая сфэра|}}}}}
 | Месца працы | {{Вікізьвесткі|p108|{{{месца працы|}}}}}
 | Гады дзейнасьці | {{Вікізьвесткі|p1317|{{{гады дзейнасьці|}}}}}
 | {{#ifeq: {{#property:P21}} | жаночая | Вядомая як | Вядомы як }} | {{Першы непусты|{{{вядомы|}}}|{{{вядомасьць|}}}}}
 | {{#if:{{{псэўданім|}}}|Псэўданім|Псэўданімы}} | {{Вікізьвесткі|p742|{{{псэўданім|{{{псэўданімы|}}}}}}}}
 | Пасада | {{{пасада|}}}
 | Тэрмін | {{{тэрмін|}}}
 | Папярэднік | {{{папярэднік|}}}
 | Наступнік | {{{наступнік|}}}
 | Сябра ў | {{Вікізьвесткі|p463|{{{сябра ў|}}}}}
 | {{#if:{{{Жанр|}}}{{{жанр|}}}|Жанр|Жанры}} | {{Вікізьвесткі|p136|{{Першы непусты|{{{жанр|}}}|{{{жанры|}}}|{{{Жанр|}}}|{{{Жанры|}}}}}}}
 }}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру1|}}} | {{{парамэтар1|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру2|}}} | {{{парамэтар2|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру3|}}} | {{{парамэтар3|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру4|}}} | {{{парамэтар4|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру5|}}} | {{{парамэтар5|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру6|}}} | {{{парамэтар6|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру7|}}} | {{{парамэтар7|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру8|}}} | {{{парамэтар8|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру9|}}} | {{{парамэтар9|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру10|}}} | {{{парамэтар10|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/зьмест
 | стыль метак      = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}}
 | стыль загалоўкаў = {{{стыль загалоўкаў|}}}
 | стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}
 | Бацька | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{Вікізьвесткі|p22|{{{бацька|}}}}}}}
 | Маці | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{Вікізьвесткі|p25|{{{маці|}}}}}}}
 | Сужэнец | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{{сужэнец|}}}}}
 | Муж | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{{муж|}}}}}
 | Жонка | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{{жонка|}}}}}
 | Дзеці | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{Вікізьвесткі|p40|{{{дзеці|}}}}}}}
 | Узнагароды | {{Вікізьвесткі|p166|{{{узнагароды|}}}}}
 }}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру ўнізе1|}}} | {{{парамэтар унізе1|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру ўнізе2|}}} | {{{парамэтар унізе2|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру ўнізе3|}}} | {{{парамэтар унізе3|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/зьмест
 | стыль метак      = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}}
 | стыль загалоўкаў = {{{стыль загалоўкаў|}}}
 | стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}
 | Сайт | {{Вікізьвесткі|p856|{{{сайт|}}}}}
 | Дадаткова | {{{дадаткова|}}}
 | Подпіс | {{#if:{{{подпіс|}}}{{{Подпіс|}}}{{Вікізьвесткі|P109}}|{{#if:{{{подпіс|{{{Подпіс|}}}}}}|[[Файл:{{{подпіс|{{{Подпіс|}}}}}}|frameless|145пкс|alt={{{апісаньне подпісу|{{{Апісаньне подпісу|}}}}}}|class=skin-invert-image]]|{{Вікізьвесткі|P109}}}}}}
 | тэкст унізе = {{#if:{{{commons|}}}{{#property:P373}}|&lt;div&gt;'''[[commons:Category:{{Першы непусты|{{{commons|}}}|{{#property:P373}}}}|{{Першы непусты|{{{імя|}}}|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}}}]]''' {{Пасьля галоснай|{{{імя|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}}}}|ў|у}} [[Вікісховішча|Вікісховішчы]]&lt;/div&gt;}}
 | стыль тэксту ўнізе = {{{стыль тэксту ўнізе|}}}
 }}
}}{{#if:{{Вікізьвесткі|p18|{{{партрэт|}}}}}||{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Вікіпэдыя:Артыкулы пра асобаў без партрэтаў}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Дакумэнтацыя}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5w4h8xsln96b34ecjhuvbubc4xhr4n3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697637</id>
      <parentid>2697635</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T19:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nintendofan885</username>
        <id>59357</id>
      </contributor>
      <comment>try this for signatures from Wikidata</comment>
      <origin>2697637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11631" sha1="dwz7vet3f0c0nymtl1069ks0dootnmi" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Картка2
|кляса карткі     = {{{кляса карткі|biography vcard}}}
|стыль карткі     = {{{стыль карткі|}}}
|шапка            = 
|назва            = {{#if:{{{ганаровы прэфікс|{{{ганаровы_прэфікс|{{{ганаровы-прэфікс|}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-size: 77%; font-weight: normal; display:inline;&quot;&gt;{{{ганаровы прэфікс|{{{ганаровы_прэфікс|{{{ганаровы-прэфікс|}}}}}}}}}&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;}}&lt;div class=&quot;fn&quot; style=&quot;display:inline&quot;&gt;{{#if:{{{імя|}}}|{{{імя|}}}|{{БАЗАВАЯСТАРОНКА}}}}&lt;/div&gt;{{#if:{{{ганаровы суфікс|{{{ганаровы_суфікс|{{{ганаровы-суфікс|}}}}}}}}}|&lt;br /&gt;&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-size: 77%; font-weight: normal; display:inline;&quot;&gt;{{{ганаровы суфікс|{{{ганаровы_суфікс|{{{ганаровы-суфікс|}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}{{#if:{{{лацінка|}}}|&lt;br&gt;[[лацінка|лац.]] {{{лацінка|}}}}}
|кляса назвы      = {{{кляса назвы|}}}
|стыль назвы      = {{{стыль назвы|background:#e0e0e0;}}}
|назва2           = {{{арыгінал імя|}}}
|кляса назвы2     = {{{кляса назвы2|}}}
|стыль назвы2     = {{{стыль назвы2|}}}
|выява            = {{#if:{{{партрэт|}}}{{{выява|}}}|[[Файл:{{{партрэт|{{{выява}}}}}}|{{#if:{{{памер партрэту|}}}{{{памер выявы|}}}{{{памер|}}}|{{{памер партрэту|{{{памер выявы|{{{памер|}}}}}}}}}|225пкс}}]]|{{Вікізьвесткі|p18|{{{партрэт|{{{выява|}}}}}}|size={{Першы непусты|{{{памер партрэту|}}}|{{{памер выявы|}}}|{{{памер|}}}|225пкс}}|description={{{апісаньне партрэту|{{{апісаньне выявы|{{{апісаньне|}}}}}}}}}}}}}
|кляса выявы      = {{{кляса выявы|}}}
|стыль выявы      = {{{стыль выявы|}}}
|памер выявы      = {{{памер партрэту|{{{памер выявы|{{{памер|}}}}}}}}}
|апісаньне выявы  = {{{апісаньне партрэту|{{{апісаньне выявы|{{{апісаньне|}}}}}}}}}
|стыль апісаньня  = {{{стыль апісаньня|}}}
|выява2           = {{{выява2|{{{фота|}}}}}}
|кляса выявы2     = {{{кляса выявы2|{{{кляса фота|}}}}}}
|стыль выявы2     = {{{стыль выявы2|{{{стыль фота|}}}}}}
|памер выявы2     = {{{памер выявы2|{{{памер фота|}}}}}}
|апісаньне выявы2 = {{{апісаньне выявы2|{{{апісаньне фота|}}}}}}
|стыль апісаньня2 = {{{стыль апісаньня2|{{{стыль фота|}}}}}}
|зьмест           = {{Картка2/зьмест
 | кляса радкоў     = plainlist
 | стыль метак      = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}}
 | стыль загалоўкаў = {{{стыль загалоўкаў|}}}
 | стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}
 | Імя пры нараджэньні | {{{імя пры нараджэньні|}}}
 | Род дзейнасьці | {{{род дзейнасьці|}}}
 | Дата нараджэньня | {{Вікізьвесткі/p569|{{{дата нараджэньня|}}}}}
 | Месца нараджэньня | {{Вікізьвесткі|p19|{{{месца нараджэньня|}}}}}
 | Дата хросту | {{{дата хросту|}}}
 | Дата сьмерці | {{Вікізьвесткі/p570|{{{дата сьмерці|}}}}}
 | Месца сьмерці | {{Вікізьвесткі|p20|{{{месца сьмерці|}}}}}
 | Прычына сьмерці | {{Вікізьвесткі|p509|{{{прычына сьмерці|}}}}}
 | Дата зьнікненьня | {{{дата зьнікненьня|}}}
 | Месца пахаваньня | {{Вікізьвесткі|p119|{{{месца пахаваньня|}}}}}
 | Грамадзянства | {{{грамадзянства|}}}
 | Адукацыя | {{#if:{{{без адукацыі|}}}||{{{адукацыя|}}}}}
 | Месца вучобы | {{#if:{{{без адукацыі|}}}||{{Вікізьвесткі|p69|{{{альма-матэр|}}}}}}}
 | {{#if:{{{прафэсіі|}}}|Прафэсіі|{{#if:{{{прафэсія|}}}|Прафэсія|{{#if:{{{заняткі|}}}|Заняткі|Занятак}}}}}} | {{Вікізьвесткі|p106|{{Першы непусты|{{{прафэсія|}}}|{{{занятак|}}}|{{{прафэсіі|}}}|{{{заняткі|}}}}}}}
 | Навуковая сфэра | {{Вікізьвесткі|p101|{{{навуковая сфэра|}}}}}
 | Месца працы | {{Вікізьвесткі|p108|{{{месца працы|}}}}}
 | Гады дзейнасьці | {{Вікізьвесткі|p1317|{{{гады дзейнасьці|}}}}}
 | {{#ifeq: {{#property:P21}} | жаночая | Вядомая як | Вядомы як }} | {{Першы непусты|{{{вядомы|}}}|{{{вядомасьць|}}}}}
 | {{#if:{{{псэўданім|}}}|Псэўданім|Псэўданімы}} | {{Вікізьвесткі|p742|{{{псэўданім|{{{псэўданімы|}}}}}}}}
 | Пасада | {{{пасада|}}}
 | Тэрмін | {{{тэрмін|}}}
 | Папярэднік | {{{папярэднік|}}}
 | Наступнік | {{{наступнік|}}}
 | Сябра ў | {{Вікізьвесткі|p463|{{{сябра ў|}}}}}
 | {{#if:{{{Жанр|}}}{{{жанр|}}}|Жанр|Жанры}} | {{Вікізьвесткі|p136|{{Першы непусты|{{{жанр|}}}|{{{жанры|}}}|{{{Жанр|}}}|{{{Жанры|}}}}}}}
 }}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру1|}}} | {{{парамэтар1|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру2|}}} | {{{парамэтар2|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру3|}}} | {{{парамэтар3|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру4|}}} | {{{парамэтар4|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру5|}}} | {{{парамэтар5|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру6|}}} | {{{парамэтар6|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру7|}}} | {{{парамэтар7|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру8|}}} | {{{парамэтар8|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру9|}}} | {{{парамэтар9|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру10|}}} | {{{парамэтар10|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/зьмест
 | стыль метак      = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}}
 | стыль загалоўкаў = {{{стыль загалоўкаў|}}}
 | стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}
 | Бацька | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{Вікізьвесткі|p22|{{{бацька|}}}}}}}
 | Маці | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{Вікізьвесткі|p25|{{{маці|}}}}}}}
 | Сужэнец | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{{сужэнец|}}}}}
 | Муж | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{{муж|}}}}}
 | Жонка | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{{жонка|}}}}}
 | Дзеці | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{Вікізьвесткі|p40|{{{дзеці|}}}}}}}
 | Узнагароды | {{Вікізьвесткі|p166|{{{узнагароды|}}}}}
 }}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру ўнізе1|}}} | {{{парамэтар унізе1|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру ўнізе2|}}} | {{{парамэтар унізе2|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру ўнізе3|}}} | {{{парамэтар унізе3|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/зьмест
 | стыль метак      = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}}
 | стыль загалоўкаў = {{{стыль загалоўкаў|}}}
 | стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}
 | Сайт | {{Вікізьвесткі|p856|{{{сайт|}}}}}
 | Дадаткова | {{{дадаткова|}}}
 | Подпіс | &lt;span class=&quot;skin-invert-image&quot;&gt;{{#if:{{{подпіс|}}}{{{Подпіс|}}}{{Вікізьвесткі|P109}}|{{#if:{{{подпіс|{{{Подпіс|}}}}}}|[[Файл:{{{подпіс|{{{Подпіс|}}}}}}|frameless|145пкс|alt={{{апісаньне подпісу|{{{Апісаньне подпісу|}}}}}}]]|{{Вікізьвесткі|P109}}}}}}&lt;/span&gt;
 | тэкст унізе = {{#if:{{{commons|}}}{{#property:P373}}|&lt;div&gt;'''[[commons:Category:{{Першы непусты|{{{commons|}}}|{{#property:P373}}}}|{{Першы непусты|{{{імя|}}}|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}}}]]''' {{Пасьля галоснай|{{{імя|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}}}}|ў|у}} [[Вікісховішча|Вікісховішчы]]&lt;/div&gt;}}
 | стыль тэксту ўнізе = {{{стыль тэксту ўнізе|}}}
 }}
}}{{#if:{{Вікізьвесткі|p18|{{{партрэт|}}}}}||{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Вікіпэдыя:Артыкулы пра асобаў без партрэтаў}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Дакумэнтацыя}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dwz7vet3f0c0nymtl1069ks0dootnmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697638</id>
      <parentid>2697637</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T19:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nintendofan885</username>
        <id>59357</id>
      </contributor>
      <comment>broke</comment>
      <origin>2697638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11616" sha1="5w4h8xsln96b34ecjhuvbubc4xhr4n3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Картка2
|кляса карткі     = {{{кляса карткі|biography vcard}}}
|стыль карткі     = {{{стыль карткі|}}}
|шапка            = 
|назва            = {{#if:{{{ганаровы прэфікс|{{{ганаровы_прэфікс|{{{ганаровы-прэфікс|}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;font-size: 77%; font-weight: normal; display:inline;&quot;&gt;{{{ганаровы прэфікс|{{{ганаровы_прэфікс|{{{ганаровы-прэфікс|}}}}}}}}}&lt;/div&gt;&lt;br /&gt;}}&lt;div class=&quot;fn&quot; style=&quot;display:inline&quot;&gt;{{#if:{{{імя|}}}|{{{імя|}}}|{{БАЗАВАЯСТАРОНКА}}}}&lt;/div&gt;{{#if:{{{ганаровы суфікс|{{{ганаровы_суфікс|{{{ганаровы-суфікс|}}}}}}}}}|&lt;br /&gt;&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;font-size: 77%; font-weight: normal; display:inline;&quot;&gt;{{{ганаровы суфікс|{{{ганаровы_суфікс|{{{ганаровы-суфікс|}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}{{#if:{{{лацінка|}}}|&lt;br&gt;[[лацінка|лац.]] {{{лацінка|}}}}}
|кляса назвы      = {{{кляса назвы|}}}
|стыль назвы      = {{{стыль назвы|background:#e0e0e0;}}}
|назва2           = {{{арыгінал імя|}}}
|кляса назвы2     = {{{кляса назвы2|}}}
|стыль назвы2     = {{{стыль назвы2|}}}
|выява            = {{#if:{{{партрэт|}}}{{{выява|}}}|[[Файл:{{{партрэт|{{{выява}}}}}}|{{#if:{{{памер партрэту|}}}{{{памер выявы|}}}{{{памер|}}}|{{{памер партрэту|{{{памер выявы|{{{памер|}}}}}}}}}|225пкс}}]]|{{Вікізьвесткі|p18|{{{партрэт|{{{выява|}}}}}}|size={{Першы непусты|{{{памер партрэту|}}}|{{{памер выявы|}}}|{{{памер|}}}|225пкс}}|description={{{апісаньне партрэту|{{{апісаньне выявы|{{{апісаньне|}}}}}}}}}}}}}
|кляса выявы      = {{{кляса выявы|}}}
|стыль выявы      = {{{стыль выявы|}}}
|памер выявы      = {{{памер партрэту|{{{памер выявы|{{{памер|}}}}}}}}}
|апісаньне выявы  = {{{апісаньне партрэту|{{{апісаньне выявы|{{{апісаньне|}}}}}}}}}
|стыль апісаньня  = {{{стыль апісаньня|}}}
|выява2           = {{{выява2|{{{фота|}}}}}}
|кляса выявы2     = {{{кляса выявы2|{{{кляса фота|}}}}}}
|стыль выявы2     = {{{стыль выявы2|{{{стыль фота|}}}}}}
|памер выявы2     = {{{памер выявы2|{{{памер фота|}}}}}}
|апісаньне выявы2 = {{{апісаньне выявы2|{{{апісаньне фота|}}}}}}
|стыль апісаньня2 = {{{стыль апісаньня2|{{{стыль фота|}}}}}}
|зьмест           = {{Картка2/зьмест
 | кляса радкоў     = plainlist
 | стыль метак      = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}}
 | стыль загалоўкаў = {{{стыль загалоўкаў|}}}
 | стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}
 | Імя пры нараджэньні | {{{імя пры нараджэньні|}}}
 | Род дзейнасьці | {{{род дзейнасьці|}}}
 | Дата нараджэньня | {{Вікізьвесткі/p569|{{{дата нараджэньня|}}}}}
 | Месца нараджэньня | {{Вікізьвесткі|p19|{{{месца нараджэньня|}}}}}
 | Дата хросту | {{{дата хросту|}}}
 | Дата сьмерці | {{Вікізьвесткі/p570|{{{дата сьмерці|}}}}}
 | Месца сьмерці | {{Вікізьвесткі|p20|{{{месца сьмерці|}}}}}
 | Прычына сьмерці | {{Вікізьвесткі|p509|{{{прычына сьмерці|}}}}}
 | Дата зьнікненьня | {{{дата зьнікненьня|}}}
 | Месца пахаваньня | {{Вікізьвесткі|p119|{{{месца пахаваньня|}}}}}
 | Грамадзянства | {{{грамадзянства|}}}
 | Адукацыя | {{#if:{{{без адукацыі|}}}||{{{адукацыя|}}}}}
 | Месца вучобы | {{#if:{{{без адукацыі|}}}||{{Вікізьвесткі|p69|{{{альма-матэр|}}}}}}}
 | {{#if:{{{прафэсіі|}}}|Прафэсіі|{{#if:{{{прафэсія|}}}|Прафэсія|{{#if:{{{заняткі|}}}|Заняткі|Занятак}}}}}} | {{Вікізьвесткі|p106|{{Першы непусты|{{{прафэсія|}}}|{{{занятак|}}}|{{{прафэсіі|}}}|{{{заняткі|}}}}}}}
 | Навуковая сфэра | {{Вікізьвесткі|p101|{{{навуковая сфэра|}}}}}
 | Месца працы | {{Вікізьвесткі|p108|{{{месца працы|}}}}}
 | Гады дзейнасьці | {{Вікізьвесткі|p1317|{{{гады дзейнасьці|}}}}}
 | {{#ifeq: {{#property:P21}} | жаночая | Вядомая як | Вядомы як }} | {{Першы непусты|{{{вядомы|}}}|{{{вядомасьць|}}}}}
 | {{#if:{{{псэўданім|}}}|Псэўданім|Псэўданімы}} | {{Вікізьвесткі|p742|{{{псэўданім|{{{псэўданімы|}}}}}}}}
 | Пасада | {{{пасада|}}}
 | Тэрмін | {{{тэрмін|}}}
 | Папярэднік | {{{папярэднік|}}}
 | Наступнік | {{{наступнік|}}}
 | Сябра ў | {{Вікізьвесткі|p463|{{{сябра ў|}}}}}
 | {{#if:{{{Жанр|}}}{{{жанр|}}}|Жанр|Жанры}} | {{Вікізьвесткі|p136|{{Першы непусты|{{{жанр|}}}|{{{жанры|}}}|{{{Жанр|}}}|{{{Жанры|}}}}}}}
 }}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру1|}}} | {{{парамэтар1|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру2|}}} | {{{парамэтар2|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру3|}}} | {{{парамэтар3|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру4|}}} | {{{парамэтар4|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру5|}}} | {{{парамэтар5|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру6|}}} | {{{парамэтар6|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру7|}}} | {{{парамэтар7|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру8|}}} | {{{парамэтар8|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру9|}}} | {{{парамэтар9|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру10|}}} | {{{парамэтар10|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/зьмест
 | стыль метак      = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}}
 | стыль загалоўкаў = {{{стыль загалоўкаў|}}}
 | стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}
 | Бацька | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{Вікізьвесткі|p22|{{{бацька|}}}}}}}
 | Маці | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{Вікізьвесткі|p25|{{{маці|}}}}}}}
 | Сужэнец | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{{сужэнец|}}}}}
 | Муж | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{{муж|}}}}}
 | Жонка | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{{жонка|}}}}}
 | Дзеці | {{#if:{{{безь сям’і|}}}||{{Вікізьвесткі|p40|{{{дзеці|}}}}}}}
 | Узнагароды | {{Вікізьвесткі|p166|{{{узнагароды|}}}}}
 }}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру ўнізе1|}}} | {{{парамэтар унізе1|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру ўнізе2|}}} | {{{парамэтар унізе2|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/радок| {{{метка парамэтру ўнізе3|}}} | {{{парамэтар унізе3|}}} |стыль метак = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}} |стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Картка2/зьмест
 | стыль метак      = {{{стыль метак|background:#e8e8e8;}}}
 | стыль загалоўкаў = {{{стыль загалоўкаў|}}}
 | стыль значэньняў = {{{стыль значэньняў|}}}
 | Сайт | {{Вікізьвесткі|p856|{{{сайт|}}}}}
 | Дадаткова | {{{дадаткова|}}}
 | Подпіс | {{#if:{{{подпіс|}}}{{{Подпіс|}}}{{Вікізьвесткі|P109}}|{{#if:{{{подпіс|{{{Подпіс|}}}}}}|[[Файл:{{{подпіс|{{{Подпіс|}}}}}}|frameless|145пкс|alt={{{апісаньне подпісу|{{{Апісаньне подпісу|}}}}}}|class=skin-invert-image]]|{{Вікізьвесткі|P109}}}}}}
 | тэкст унізе = {{#if:{{{commons|}}}{{#property:P373}}|&lt;div&gt;'''[[commons:Category:{{Першы непусты|{{{commons|}}}|{{#property:P373}}}}|{{Першы непусты|{{{імя|}}}|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}}}]]''' {{Пасьля галоснай|{{{імя|{{НАЗВА_СТАРОНКІ}}}}}|ў|у}} [[Вікісховішча|Вікісховішчы]]&lt;/div&gt;}}
 | стыль тэксту ўнізе = {{{стыль тэксту ўнізе|}}}
 }}
}}{{#if:{{Вікізьвесткі|p18|{{{партрэт|}}}}}||{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Вікіпэдыя:Артыкулы пра асобаў без партрэтаў}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Дакумэнтацыя}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5w4h8xsln96b34ecjhuvbubc4xhr4n3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генэральны плян Ост</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22564</id>
    <revision>
      <id>2697668</id>
      <parentid>2455368</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56991-80</username>
        <id>100854</id>
      </contributor>
      <origin>2697668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10708" sha1="ld3raagfvzg7n697v9fpna7hw09quca" xml:space="preserve">[[Файл:Generalplan Ost.svg|міні|220пкс|Генэральны плян «Ост» з апорнымі пунктамі і пазнакамі (плян інстытуту сельскай гаспадаркі і сельскаагаспадарчай палітыкі ўнівэрсытэту Фрыдрыха Вільгельма (Бэрлін)]]
'''Генэра́льны плян «Ост»''' ({{мова-de|Generalplan Ost}}) — праграма масавага [[генацыд]]у насельніцтва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняе Эўропы]] й [[СССР]] у межах нямецкага пляну па вызваленьні «[[жыцьцёвая прастора|жыцьцёвае прасторы]]» ([[Lebensraum]]) для [[немцы|немцаў]] і іншых [[германцы|германскіх народаў]] за конт земляў «[[ніжэйшыя расы|ніжэйшых расаў]]», перш за ўсё [[славяне|славянаў]].

Пра Плян сталася вядома толькі ў часе [[Нюрнбэрскі працэс|Нюрнбэрскага працэсу]] над вышэйшымі чынамі [[Трэці Райх|Нацынал-сацыялістычнае Нямеччыны]]. Распрацоўваўся [[Галоўнае ўпраўленьне імпэрскай бясьпекі|Галоўным упраўленьнем імпэрскае бясьпекі]] (РСХА) на чале з райхсфюрэрам СС [[Гайнрых Гімлер|Гайнрыхам Гімлерам]] і быў зацьверджаны [[Адольф Гітлер|Адольфам Гітлерам]] 25 траўня 1940 году. Надалей у Плян уносіліся зьмены адносна пашырэньня ягонага ахопу й ужываньня больш жорсткіх мэтодаў зьдзяйсьненьня. Копіяў пляну не захавалася, аднак ягоны асноўны зьмест быў узноўлены паводле згадак і спасылак у іншых дакумэнтах Трэйцяга Райху. Плян быў падзелены на «Малы Плян» (''Kleine Planung'') і «Вялікі Плян» (''Große Planung''). Першы мусіў быў быць праведзены ў часе [[Другая сусьветная вайна|вайны]], іншы па ейным заканчэньні.

Згодна з Плянам, славянскае насельніцтва падлягала фізычнаму вынішчэньню й высяленьню ў Заходнюю [[Сыбір]], на [[Паўночны Каўказ]], а таксама ў [[Паўднёвая Амэрыка|Паўдзённую Амэрыку]] й [[Афрыка|Афрыку]]. Гэтак прапаноўвалася высяліць да 85% адсоткаў [[палякі|палякаў]], 75% [[беларусы|беларусаў]], 65% [[украінцы|украінцаў]], 50% [[чэхі|чэхаў]] і значную частку насельніцтва [[Прыбалтыка|Прыбальтыкі]] (пры чым [[летувісы]], як народ зь вялікім дамешкам славянскае крыві, падлягаў значна большаму ў адсоткавых адносінах высяленьню). [[Расейцы]] мусілі былі быць амаль цалкам зьнішчаныя й падзеленыя на шэраг іншых народаў. Насельніцтва, што заставалася на акупаваных тэрыторыях, альбо падлягала [[анямечваньне|анямечваньню]], альбо ператваралася ў рабоў. На «вызваленых» землях прапаноўвалася пасяліць блізу 10 мільёнаў немцаў. У Пляне амаль ня ўзгадваліся [[жыды]], якія яшчэ згодна з праектам «[[Канчатковае вырашэньне жыдоўскага пытаньня|Канчатковага вырашэньня жыдоўскага пытаньня]]» (''Endlösung der Judenfrage'') падлягалі татальнаму зьнішчэньню.

Для рэалізацыі Пляну толькі на тэрыторыі Беларусі было створана 260 [[канцэнтрацыйны лягер|лягероў сьмерці]] й 170 [[гета]]ў.

== Дакумэнты ==
З дырэктывы А. Гітлера міністру па справах усходніх тэрыторыяў А.Розэнбэрґу пра пачатак рэалізацыі Генэральнага пляну «Ост» (23 ліпеня 1942): ''«Славяне павінны працаваць на нас, а ў выпадку, калі яны нам больш не патрэбныя, хай паміраюць. Прышчэпкі й [[ахова здароўя]] залішнія для іх. Славянская плоднасьць непажаданая... адукацыя небясьпечная. Дастакова, калі яны будуць умець лічыць да ста... Кожны адукаваны чалавек — наш будучы вораг. Трэба адкінуць усю сэнтымэнтальнасьць...»''

З «Заўвагаў і прапановаў паводле Генэральнага Пляну „Ост“ райхсфюрэра войскаў СС» наконт беларусаў (27 красавіка 1942): ''«Паводле Пляну, прадугледжваецца высяленьне 75 адсоткаў беларускага насельніцтва з займаймае імі тэрыторыі. Значыцца, толькі 25 адсоткаў беларусаў, паводле Пляну Галоўнага ўпраўленьня імпэрскае бясьпекі, падлягаюць анямечваньню...''

''Непажаданае ў расавых адносінах беларускае насельніцтва будзе яшчэ цягам многіх гадоў знаходзіцца на тэрыторыі Беларусі. У сувязі з гэтым бачыцца надзвычай неабходным па магчымасьці стараней адбіраць беларусаў нардычнага тыпу, што падыходзяць паводле расавых прыкметаў і палітычных меркаваньняЎ для анямечваньня, і накіроўваць іх у імпэрыю з мэтай выкарыстаньня ў якасьці працоўнае сілы... Іх можна было б выкарыстоўваць у сельскай гаспадарцы як сельскагаспадарчых работнікаў, а гэтаксама ў прамысловасьці ці як рамесьнікаў. Праз стаўленьне да іх як да немцаў і праз адсутнасьць у іх нацыянальнага пачуцьця, яны неўзабаве, прынамсі ў бліжэйшым пакаленьні, маглі б быць цалкам анямечаныя.''

''Наступным пытаньнем ёсьць пытаньне пра месца для перасяленьня беларусаў, непрыдатных ў расавых адносінах для анямечваньня. Згодна з Генэральным Плянам, яны мусяць быць пераселеныя ў Заходнюю Сыбір. Варта зыходзіць з таго, што беларусы — найбольш бясшкодны й таму самы бясьпечны для нас народ з усіх народаў усходніх земляў. Нават тых беларусаў, якіх мы ня можам паводле расавых меркаваньняў пакінуць на тэрыторыі, прызначанае для калянізацыі нашым народам, мы можам у большай ступені за прадстаўнікоў іншых народаў усходніх земляў, выкарыстоўваць у сваіх інтарэсах. Земля Беларусі небагатая. Прапанаваць ім лепшыя землі — прымірыць іх зь некаторымі рэчамі, што б маглі падбухторыць іх супраць нас. Да таго ж, паміж іншым, варта дадаць, што само па сабе расейскае й асабліва беларускае насельніцтва схільнае мяняць наседжаныя месцы, так што [[перасяленьне]] ў гэтых землях не ўспрымалася б жыхарамі гэтак трагічна, як, прыкладам, у прыбальтыцкіх краінах. Варта б падумаць таксама над тым, каб перасяліць беларусаў на Ўрал ці ў раёны Паўночнага Каўказу, якія часткова б маглі быць рэзэрвовымі тэрыторыямі для эўрапейскае цывілізацыі...»''

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://scepsis.ru/library/id_703.html Вячеслав Дашичев. Замечания и предложения «Восточного министерства» по генеральному плану «Ост»]

[[Катэгорыя:Нямецка-савецкая вайна]]
[[Катэгорыя:Генацыды ў Эўропе]]
[[Катэгорыя:Германізацыя]]
[[Катэгорыя:Этнічныя чысткі ў Эўропе]]
[[Катэгорыя:Вымушаная міграцыя]]
[[Катэгорыя:Славянафобія]]
[[Катэгорыя:Гайнрых Гімлер]]
[[Катэгорыя:Галакост на Беларусі]]
[[Катэгорыя:Галакост у Латвіі]]
[[Катэгорыя:Галакост у Летуве]]
[[Катэгорыя:Галакост у Польшчы]]
[[Катэгорыя:Галакост у Расеі]]
[[Катэгорыя:Галакост ва Ўкраіне]]
[[Катэгорыя:Галакост у Эстоніі]]
[[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы нацыстаў у СССР]]
[[Катэгорыя:Беларусафобія]]</text>
      <sha1>ld3raagfvzg7n697v9fpna7hw09quca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краснадарскі край</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28825</id>
    <revision>
      <id>2697632</id>
      <parentid>2568858</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BFD-69</username>
        <id>58475</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3479" sha1="nq0b6qvijnrcq50sam3hs0fdr1pudst" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Краснадарскі край
|Назва ў родным склоне           = Краснадарскага краю
|Арыгінальная назва              = Краснодарский край
|Герб                            = Coat of Arms of Krasnodar Krai (official).svg
|Сьцяг                           = Flag of Krasnodar Krai.svg
|Краіна                          = [[Расея]]
|Гімн                            =
|Статус                          =
|Уваходзіць у                    =
|Улучае                          =
|Цэнтар                          = [[Краснадар]]
|БуйныГорад                      =
|БуйныяГарады                    =
|ДатаЎтварэньня                  =
|Кіраўнік                        =
 |Назва пасады кіраўніка         =
|Кіраўнік2                       =
 |Назва пасады кіраўніка2        =
|АфіцыйныяМовы                   =
|Насельніцтва                    = 5 514 250
 |Год перапісу                   = 2016
 |Адсотак ад насельніцтва        =
 |Месца паводле насельніцтва     =
 |Шчыльнасьць                    =
 |Месца паводле шчыльнасьці      =
 |Нацыянальны склад              = [[расейцы]] — 86,6 %, [[армяне]] — 5,4%, [[украінцы]] — 2,6%.
 |Канфэсійны склад               =
|Плошча                          = 75 485
 |Адсотак ад плошчы              =
 |Месца паводле плошчы           =
|Максымальная вышыня             =
|Сярэдняя вышыня                 =
|Мінімальная вышыня              =
|Шырата                          =
|Даўгата                         =
|Мапа                            = Map of Russia - Krasnodar Krai (2008-03).svg
 |Памер мапы                     =
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = Krasnodarsky Krai-admin with numbers.png
 |Памер мапы аа                  =
|Часавы пас                      =
|Скарачэньне                     =
|ISO                             =
|FIPS                            =
|Тэлефонны код                   =
|Паштовыя індэксы                =
|Інтэрнэт-дамэн                  =
|Код аўтамабільных нумароў       =
|Парамэтар1                      =
|Назва парамэтру 1               =
|Сайт                            = http://admkrai.kuban.ru/
|Дадаткі                         =
|Колер фону парамэтраў           = {{Колер|Расея}}
|Колер фону герб-сьцяг           = #EEEEEE
}}
'''Краснадарскі край''' ({{мова-ru|Краснодарский край}}) — суб’ект [[Расея|Расейскай Федэрацыі]], разьмешчаны на поўдні эўрапейскай часткі краіны.

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}

{{Паўднёвая фэдэральная акруга}}
{{Суб’екты Расеі}}

[[Катэгорыя:Краснадарскі край| ]]</text>
      <sha1>nq0b6qvijnrcq50sam3hs0fdr1pudst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стрыйскі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29308</id>
    <revision>
      <id>2697624</id>
      <parentid>2648687</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5413" sha1="dbfnw9jd3i6d0ioij94z7aqax9e4jtd" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Стрыйскі раён
|Арыгінальная назва              = Стрийський район
|Герб                            = Stryiskyi rayon gerb.png
|Сьцяг                           = Flag of Stryi raion.svg
|Краіна                          = [[Украіна]] 
|Гімн                            = 
|Статус                          = раён
|Уваходзіць у                    = [[Львоўская вобласьць]]
|Улучае                          = 
|Цэнтар                          = [[Стрый (горад)|Стрый]]
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = 
| ДатаЎтварэньня                  = [[17 ліпеня]] [[2020]]
| Кіраўнік                        = 
  |Назва пасады кіраўніка         = 
| АфіцыйныяМовы                   = [[украінская мова|украінская]]
|Насельніцтва                    = 325 491
 |Год перапісу                   = 
 |Адсотак ад насельніцтва        = 
 |Месца паводле насельніцтва     = 
 |Шчыльнасьць                    = 
 |Месца паводле шчыльнасьці      = 
 |Нацыянальны склад              = 
 |Канфэсійны склад               = 
|Плошча                          = 3880.0&lt;ref name=&quot;decentralization&quot;&gt;[https://decentralization.gov.ua/areas/0322/rayons Львівська область. Децентралізація] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
 |Адсотак ад плошчы              = 
 |Месца паводле плошчы           = 
|Максымальная вышыня             = 
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа                            = Stryi Raion 2020.svg
|Памер мапы                      = 300
|Часавы пас                      = [[GMT]] +2
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = +380 3245
|Паштовыя індэксы                = 82419
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 
|Сайт                            = 
|Парамэтр1                       = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Дадаткі                         = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
|Колер фону парамэтраў           = #afd6ff
}}
{{Іншыя значэньні|Стрыйскі раён (1940—2020){{!}}Стрыйскі раён}}
'''Стрыйскі раён''' ({{мова-uk|Стрийський район}}) — адміністрацыйная адзінка [[Львоўская вобласьць|Львоўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — места [[Стрый (горад)|Стрый]]. Насельніцтва на 2020 год — 325 491 чалавекі&lt;ref name=&quot;decentralization&quot;/&gt;.

== Геаграфія ==
Раён размешчаны на паўднёвым усходзе [[Львоўская вобласьць|Львоўскай вобласьці]].

{{Размяшчэньне
|цэнтр  = Стрыйскі раён
|пн_зх  = [[Файл:Flag of Lviv Oblast.svg|25пкс]] [[Львоўскі раён]]
|пн     = [[Файл:Flag of Lviv Oblast.svg|25пкс]] [[Львоўскі раён]]
|пн_сх  = [[Файл:Flag of Ivano-Frankivsk Oblast.svg|25пкс]] [[Івана-Франкоўская вобласьць]]
|зх     = [[Файл:Flag of Drohobych raion.svg|25пкс]] [[Драгобыцкі раён]]
|сх     = [[Файл:Flag of Ivano-Frankivsk Oblast.svg|25пкс]] [[Івана-Франкоўская вобласьць]]
|пд_зх  = [[Файл:Flag of Sambir raion.svg|25пкс]] [[Самбарскі раён]] 
|пд     = [[Файл:Flag of Transcarpathian Oblast.svg|25пкс]] [[Закарпацкая вобласьць]]
|пд_сх  = [[Файл:Flag of Ivano-Frankivsk Oblast.svg|25пкс]] [[Івана-Франкоўская вобласьць]]
|анкляў = 
}}

== Гісторыя ==
Стрыйскі раён утвораны [[17 ліпеня]] [[2020]] году ў рамках заканчэньня рэформы дэцэнтралізацыі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210126162427/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-20#Text|назва= ПОСТАНОВА Верховної Ради України «Про утворення та ліквідацію районів»] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://stryi-rda.gov.ua/ Стрыйскі раён] {{ref-uk}}

{{Львоўская вобласьць}}
{{Накід:Украіна}}
[[Катэгорыя:Стрыйскі раён| ]]
[[Катэгорыя:Раёны, створаныя ў 2020 годзе]]
[[Катэгорыя:Раёны Львоўскай вобласьці]]</text>
      <sha1>dbfnw9jd3i6d0ioij94z7aqax9e4jtd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ян Станкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43794</id>
    <revision>
      <id>2697647</id>
      <parentid>2674243</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне Бібліяграфія</comment>
      <origin>2697647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25938" sha1="dpurw23ibhd0ct4wj68057aknkklt3c" xml:space="preserve">{{Цёзкі|Станкевіч}}
{{Асоба
|імя               = Ян Станкевіч
|лацінка           = Jan Stankievič
|партрэт           = Jan Stankievič. Ян Станкевіч (1920-29).jpg
|памер             =
|апісаньне         =
|род дзейнасьці    = [[мовазнаўца]], [[гісторык]], [[палітычны дзяяч]]
|дата нараджэньня  = {{Нарадзіўся|26|11|1891}}
|месца нараджэньня = в. Арляняты, [[Ашмянскі раён|Ашмянскі павет]]
|дата сьмерці      = {{Памёр|16|8|1976}}
|месца сьмерці     = [[Гаўтарн (Пэнсыльванія)|Гаўтарн]], [[Пэнсыльванія]], [[ЗША]]
}}
'''Ян (Я́нка) Станке́віч''', псэўданімы ''Брачыслаў Скарынін'', ''Ян Янушонак'' (26 лістапада 1891, в. [[Арляняты]], [[Ашмянскі раён|Ашмянскі павет]] — 16 жніўня 1976, [[Гаўтарн (Пэнсыльванія)|Гаўтарн]], [[Пэнсыльванія]], [[ЗША]]) — [[беларусы|беларускі]] мовазнаўца, гісторык, палітычны дзяяч, брат [[Адам Станкевіч|Адама Станкевіча]]. Доктар славянскае філялёгіі й гісторыі (1926).

== Біяграфічны нарыс ==
У [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] служыў у дзейнай расейскай арміі. Удзельнік [[Зьезд беларускіх нацыянальных арганізацыяў (1917)|зьезду беларускіх нацыянальных арґанізацыяў]] у [[Менск]]у (сакавік 1917), зьезду настаўнікаў Менскае губэрні (травень 1917). Зь сьнежня 1917 у [[Вільня|Вільні]], удзельнік стварэньня [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускага навуковага таварыства]], у студзені 1918 абраны ў склад [[Віленская беларуская рада|Віленскае беларускае рады]], браў удзел у сэсіі [[Рада БНР|Рады БНР]] у Менску (24-25 сакавіка 1918). У лістападзе 1918 кааптаваны ў склад [[Летувіская Тарыба|Летувіскае Тарыбы]]. Пасьля прыходу ў Вільню Чырвонае Арміі працаваў у літаратурна-выдавецкім аддзеле Наркамасьветы [[ЛітБел|Летувіска-Беларускае ССР]], загадваў беларускім выдавецтвам «Веда». У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкае вайны 1919—1920 гадоў]] сябра [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гарадзеншчыны|Цэнтральнае беларускае рады Віленшчыны й Гарадзеншчыны]], прэзыдыюму [[Цэнтральная беларуская школьная рада|Беларускае цэнтральнае школьнае рады]].

Скончыў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]] (14 чэрвеня 1921)&lt;ref&gt;{{Артыкул| аўтар = | загаловак = Хроніка. Выпускныя экзамены.| спасылка  =  https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2412/229232-1921-3.pdf?sequence=3&amp;isAllowed=y | мова  = | выданьне  =[[Маладое жыцьцё]] | тып =часопіс | год  =  1921, 25 чэрвеня | том   = | нумар  = 3| старонкі  = 8 | issn  = }}&lt;/ref&gt;, [[Карлаў унівэрсытэт]] у [[Прага|Празе]] (1926). Доктар славянскае філялёгіі й гісторыі (1926). Працаваў выкладнікам беларускае мовы ў [[Варшаўскі ўнівэрсытэт|Варшаўскім унівэрсытэце]] (1928—1932) і [[Унівэрсытэт Стэфана Баторыя|Ўнівэрсытэце Стэфана Баторыя]] ў Вільні (1927—1940). Друкаваўся ў часопісе «[[Крывіч (часопіс)|Крывіч]]», заходнебеларускіх выданьнях. У 1930-31 гг. быў рэдактарам першага беларускага спэцыялізаванага мовазнаўчага часопісу [[Родная мова (1930)|Родная мова]]&lt;ref&gt;[[Вінцук Вячорка|В. Вячорка]]. Родная мова (часопіс). // {{Літаратура/Беларуская мова: Энцыкляпэдыя (1994)}} — С. 458, 459.&lt;/ref&gt;.

Ян Станкевіч быў паслом [[Сойм Польшчы|Сойму Польшчы]] (1928—1930). Як палітык быў прыхільнікам польска-беларускага збліжэньня, за што яго ня раз крытыкавалі беларускія групоўкі.

У 1940 Янка Станкевіч выехаў у [[Варшава|Варшаву]], дзе далучыўся да дзейнасьці [[Беларускі камітэт (Польшча)|Беларускага камітэту]]. Ян Станкевіч працаваў разам з [[Вацлаў Іваноўскі|Вацлавам Іваноўскім]], наладзіў кантакты з польскім антыфашысцкім падпольлем, стварыў кансьпірацыйную групу пад назваю [[Партыя беларускіх нацыяналістаў]] (ПБН). Стратэгічнаю мэтаю гэтае дзейнасьці была адбудова беларускае дзяржаўнасьці ў апоры на Польшчу.

З восені 1941 году Ян Станкевіч жыў у [[Менск]]у, куды перамясьціўся й ЦК [[Партыя беларускіх нацыяналістаў|Партыі беларускіх нацыяналістаў]], нядоўга працаваў у школьным аддзеле Менскае ўправы. Станкевіч быў сябрам [[Беларуская народная самапомач|Беларускае народнае самапомачы]], [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускае незалежніцкае партыі]], навуковага аддзелу [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускае цэнтральнае рады]], адным з заснавальнікаў [[Беларускае навуковае таварыства (1942)|Беларускага навуковага таварыства]]. Выкладаў [[Гісторыя Беларусі|гісторыю Беларусі]] ў падафіцэрскай школе паліцыі ў Менску.

З 1944 у эміграцыі. У [[Нямеччына|Нямеччыне]] ён аднавіў дзейнасьць [[Крывіцкае навуковае таварыства|Беларускага навуковага таварыства]]. З 1949 Ян Станкевіч жыў у [[ЗША]], браў удзел у працы [[Беларуска-амэрыканскае задзіночаньне|Беларуска-амэрыканскага задзіночаньня]], Беларуска-амэрыканскага зьвязу, выдаваў часопіс «[[Часапіс «Веда»|Веда]]», «Незалежнік», працаваў зь [[Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва (выдавецтва)|Беларускім інстытутам навукі й мастацтва]] й яго выданьнем «Запісы», часопісам «Сяўбіт», ґазэтаю «[[Бацькаўшчына (1947)|Бацькаўшчына]]» (Мюнхэн), «[[Беларус (1950)|Беларус]]» (Нью-Ёрк) і інш. Заснавальнік (разам са [[Станіслаў Станкевіч (палітык)|Станіславам Станкевічам]]) [[Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі|Вялікалітоўскага фонду імя Л. Сапегі]].

Пахаваны на [[Беларускія могілкі ў Саўт-Рывэры|беларускіх могілках]] у [[Саўт-Рывэр]]ы, штат [[Нью-Джэрзі]], [[ЗША]].

== Навуковая дзейнасьць ==
Аўтар працаў зь беларускае гісторыі, гістарыяграфіі, мовазнаўства («Месца беларускага языка сярод іншых славянскіх языкоў і час яго ўзьнікненьня», 1930; «Час узьнікненьня беларускага і ўкраінскага народаў», 1931; «Крыўя-Беларусь у мінуласьці», 1942; «Этнаграфічная і гістарычная тэрыторыі і граніцы Беларусі», 1953, на беларускай і ангельскай мовах; «3 гісторыі Беларусі»,1958; Mova rukapisu Al Kitab. Kryvickaha muzeju Ivana Łuckieviča u Vilni. Čaść 1. Fonetyka, New York, 1954; «Нарысы з гісторыі Вялікалітвы-Беларусі», 1978). Беларусь называў Крывіяй (зыходзячы з «крывіцкай» канцэпцыі этнагенэзу беларусаў) ці Вялікалітвой. Трансьлітараваў кітаб 1-й паловы 18 ст. (Кітаб Івана Луцкевіча). Падрыхтаваў «[[Беларуска-расейскі (Вялікалітоўска-расейскі) слоўнік]]» (выд. ў 1990).

== Бібліяграфія ==
* {{артыкул|аўтар =Я. Станкевіч.| частка = |загаловак =Нашыя прозьвішчы.|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2323|адказны =[[Клаўдзі Дуж-Душэўскі]]|выданьне=[[Беларускі сьцяг (1922)|Беларускі сьцяг]]|тып=часопіс|месца=[[Коўна]]|выдавецтва=[[Урад БНР]]|год=1922|выпуск=|том=|нумар=4. жнівень—верасень| старонкі=29—33|isbn=}}
* {{артыкул|аўтар =Філ. Канд. Я. Станкевіч. | частка = |загаловак =Кнігапісь. Крывіч, месячнік літэратуры і грамадзкага жыцьця пад рэдакцыяй В. Ластоўскага.|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2773/235407-1926-16.pdf?sequence=19&amp;isAllowed=y|адказны =[[Станіслаў Вольскі|Ст. Вольскі]]|выданьне=[[Сялянская ніва]]|тып=газэта|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=Орган Беларускага Сялянскага Саюзу |год=30 траўня 1926|выпуск=|том=|нумар=16 | старонкі=2, 3|isbn=}}
* {{артыкул|аўтар =Філ. Канд. Я. Станкевіч. | частка = |загаловак =Кнігапісь. Крывіч, месячнік літэратуры і грамадзкага жыцьця пад рэдакцыяй В. Ластоўскага.|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2773/235407-1926-17.pdf?sequence=20&amp;isAllowed=y|адказны =[[Станіслаў Вольскі|Ст. Вольскі]]|выданьне=[[Сялянская ніва]]|тып=газэта|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=Орган Беларускага Сялянскага Саюзу |год=8 чэрвеня 1926|выпуск=|том=|нумар=17 | старонкі=2, 3|isbn=}}
* {{артыкул|аўтар =Філ. Канд. Я. Станкевіч. | частка = |загаловак =Кнігапісь. Крывіч, месячнік літэратуры і грамадзкага жыцьця пад рэдакцыяй В. Ластоўскага.|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2773/235407-1926-18.pdf?sequence=21&amp;isAllowed=y|адказны =[[Станіслаў Вольскі|Ст. Вольскі]]|выданьне=[[Сялянская ніва]]|тып=газэта|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=Орган Беларускага Сялянскага Саюзу |год=20 чэрвеня 1926|выпуск=|том=|нумар=18 | старонкі=2, 3|isbn=}}
* {{артыкул|аўтар =Філ. Канд. Я. Станкевіч. | частка = |загаловак =Кнігапісь. Крывіч, месячнік літэратуры і грамадзкага жыцьця пад рэдакцыяй В. Ластоўскага.|арыгінал = |спасылка =http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2773/235407-1926-21.pdf?sequence=24&amp;isAllowed=y|адказны =[[Станіслаў Вольскі|Ст. Вольскі]]|выданьне=[[Сялянская ніва]]|тып=газэта|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=Орган Беларускага Сялянскага Саюзу |год=18 ліпеня 1926|выпуск=|том=|нумар=21 | старонкі=2, 3|isbn=}}
* {{Артыкул| аўтар =Д-р Я. Станкевіч. | загаловак = «Казкі і апавяданьні беларусаў з Слуцкага павету». | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне  =[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні]] | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, чэрвень | том   = | нумар  = 4| старонкі  =37—38}}
* {{Артыкул| аўтар =Д-р Я. Станкевіч. | загаловак = Беларуская Акадэмічная Конфэрэнцыя 14.—21.XI.1926 і яе працы дзеля рэформы беларускае абэцэды й правпісу. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне  =[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні ]] | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, ліпень—жнівень | том   = | нумар  = 5| старонкі  =26—34}}
* {{Артыкул| аўтар =Д-р Я. Станкевіч. | загаловак = Беларуская Акадэмічная Конфэрэнцыя 14.—21.XI.1926 і яе працы дзеля рэформы беларускае абэцэды й правпісу. | спасылка  =http://elibrary.mab.lt/handle/1/2511 | мова  = | выданьне  =[[Родныя гоні (1927)|Родныя гоні ]] | тып =месячнік літаратуры й культуры Заходняе Беларусі| год  =1927, верасень—кастрычнік | том   = | нумар  = 6| старонкі  =44—50}}
* {{Кніга|аўтар = Даніла Дыфоў. |частка = |загаловак = Рабінзон Круза: Ч. 1—2 |арыгінал = |спасылка = https://dn720800.ca.archive.org/0/items/robinzon-kruzo-1929/Robinzon_Kruzo_1929_text.pdf|адказны = выданьне й пераклад: Ян Станкевіч |выданьне =  |месца = [[Вільня]] |выдавецтва = Друк «РАХ» |год = 1929|том = |старонкі =  |старонак = 96 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Артыкул| аўтар =Др. Ян Станкевіч. | загаловак =Повесьці й апавяданьні беларускіх (крывіцкіх) летапісаў.| спасылка  =http://digital.nlb.by/files/original/0df7b7dc9f1a55e10a34d91a1a724fce.pdf | мова  = | выданьне  =[[Маладая Беларусь (1936)|Маладая Беларусь]] | тып =часопіс | год  =1936 | том   = | нумар  =1 | старонкі  =35—49 }}
* {{Артыкул| аўтар  = Ян Станкевіч. | загаловак  = Мова дыпляматычнага лісту Рыскае Рады  1271—1280. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Zapisy_Bielaruskaha_navukovaha_tovarystva_Vilnia,_1938_t.pdf.zip/107385-1938-1.pdf | мова = | аўтар выданьня = | выданьне  = Запісы Беларускага навуковага таварыства| тып = | месца  =[[Вільня]]| выдавецтва  = Druk. M. Bogatkiewicza i B. Trućko| год = 1938 | том  = 1 | старонкі   = 40—50 | isbn  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
** {{Артыкул| аўтар  = Баляслаў Брэжга. | загаловак  = Жалоба Рыскае Рады віцебскаму князю Міхаілу ХІІІ ст. | спасылка  = https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Zapisy_Bielaruskaha_navukovaha_tovarystva_Vilnia,_1938_t.pdf.zip/107385-1938-1.pdf | мова = | аўтар выданьня = | выданьне  = Запісы Беларускага навуковага таварыства| тып = | месца  =[[Вільня]]| выдавецтва  = Druk. M. Bogatkiewicza i B. Trućko| год = 1938 | том  = 1 | старонкі   = 35—40 | isbn  = | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Кніга|аўтар =Др. Я. Станкевіч.|частка = |загаловак =Гісторыя беларускага языка|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Вільня]] |выдавецтва =Выданьне аўтара|год =1939|том = |старонкі = |старонак =16|сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* [https://yadi.sk/i/frl7uCVLdufPy Маленькі маскоўска–беларускі (крывіцкі) слоўнічак фразэолёгічны і прыказкаў ды прывітаньні, зычэньні і інш. [[Менск]]. 1944]{{Недаступная спасылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Кніга|аўтар =Я. Станкевіч.|частка = |загаловак =Некаторыя праўніцкія тэрміны беларускія|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Нью-Ёрк]] |выдавецтва =Крывіцкае навуковае т–ва Пранцішка Скарыны|год =1953|том = |старонкі = |старонак =84|сэрыя = |isbn = |наклад = }}  
* Друкары Йван Хведаровіч Рагаза а Пётра Мсьціславец. [[Нью-Ёрк]], 1969;
* 3 украінскіх дачыненьняў да Вялікалітвы–Беларусі. [[Нью-Ёрк]], 1970;
* Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. [[Вільня]], 1933 (3–е выд. [[Менск]], 1991);
* Зьмена граматыкі беларускага языка ў БСРР. [[Вільня]], 1936 (рэпр. выд.: [[Менск]], 1991);
* [http://knihi.com/Jan_Stankievic/Historyja_bielaruskaha_jazyka.html Гісторыя беларускага языка. [[Вільня]], 1939 (рэпр. выд.: [[Менск]], 1992)]
* Гісторыя Беларусі і расейская чорная сотня // [[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]. 1998. № 2.
* {{Кніга|аўтар =Ян Станкевіч.|частка = |загаловак =Збор твораў. У 2 тамах |арыгінал = |спасылка = |адказны =Уклад. і рэд.: [[Валер Булгакаў]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Энцыклапедыкс]] |год = 2002|том = 1|старонкі = |старонак = 549|сэрыя = |isbn =985-6599-45-8 |наклад =500 }}
* {{Кніга|аўтар =Ян Станкевіч.|частка = |загаловак =Збор твораў. У 2 тамах |арыгінал = |спасылка = |адказны =Уклад. і рэд.: [[Валер Булгакаў]]; Паслясл.: [[Юрась Бушлякоў]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Энцыклапедыкс]] |год = 2002|том = 2|старонкі = |старонак = 585|сэрыя = |isbn =985-6599-46-6 |наклад =500 }} 
* {{Кніга|аўтар =Ян Станкевіч.|частка = |загаловак =Гістарычныя творы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Энцыклапедыкс]] |год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 772|сэрыя = |isbn =985-6599-77-6 |наклад =700}} 

== Творы ==
Др. Я. Станкевіч. Беларуска-расейскі (Вялікалітоўска-расейскі) слоўнік. Byelorussian-Russian (Greatlitvan-Russian) Dictionary by Dr. J. Stankevich. — Published by: Lew Sapieha Greatlitvan (Byelorussian) Foundation, New York. Library of Congress Catalog Card No. 89-092248. — 1305 бачынаў ([https://yadi.sk/d/RM5uE1prT9CBb Скапіяваць кнігу] у фармату pdf) 

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|}}

== Літаратура ==
* [[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Сяргей Шупа|Шупа С.]] Станкевіч, Ян. // {{Літаратура/Беларуская мова: Энцыкляпэдыя (1994)|к}} С. 530, 531.
* {{Артыкул| аўтар =[[Сяргей Запрудзкі]]. | загаловак  = Неюбілейныя думкі з нагоды юбілейных выданняў мовазнаўчай спадчыны. | арыгінал = | спасылка  = http://www.belhistory.eu/archives/1146| мова = be | адказны = | аўтар выданьня = [[Генадзь Сагановіч]] | выданьне =[[Беларускі гістарычны агляд]] = Belarusian historical review | тып = | месца = {{Менск (Мінск)}} | выдавецтва = Рэдакцыя БГА | год = 2003, сьнежань| выпуск = | том = 10. Сшытак 1—2 (18—19)| нумар  = | старонкі  = 319—352| isbn  = | issn  =1392-902Х }}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20081011063025/http://jivebelarus.net/history/gistografia/kryuja-bielarus-at-ancient-time.html Ян Станкевіч — Крыўя-Беларусь у мінуласьці]
* [https://web.archive.org/web/20081120103118/http://jivebelarus.net/history/gistografia/clases-of-history-kryuja-belarus.html Ян Станкевіч — Курс гісторыі Крывіі-Беларусі]
* [https://web.archive.org/web/20081120070151/http://jivebelarus.net/history/gistografia/ethno-and-historycal-borders-of-belarus.html Ян Станкевіч — Этнаграфічныя й гістарычныя тэрыторыі й граніцы Беларусі]
* [https://web.archive.org/web/20101204020443/http://jivebelarus.net/history/gistografia/tales-and-stories-of-belarusian-chronicles.html Ян Станкевіч — Повесьці й апавяданьні беларускіх (крывіцкіх) летапісцаў]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Станкевіч, Ян}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Арлянятах]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Беларускія палітыкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія мовазнаўцы]]
[[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]]
[[Катэгорыя:Беларускія парлямэнтарыі Польскай Рэспублікі (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Скаўцкі рух на Беларусі]]
[[Катэгорыя:Амэрыканцы беларускага паходжаньня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Пэнсыльваніі]]
[[Катэгорыя:Дактары філялягічных навук]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Саўт-Рывэры]]
[[Катэгорыя:Беларускія нацыяналісты і нацыяналісткі]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускай народнай самапомачы]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускай цэнтральнай рады]]
[[Катэгорыя:Сябры Арганізацыі беларускіх нацыяналістаў]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларуска-амэрыканскага задзіночаньня]]</text>
      <sha1>dpurw23ibhd0ct4wj68057aknkklt3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джонатан Сўіфт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75258</id>
    <revision>
      <id>2697650</id>
      <parentid>2613857</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне спасылка</comment>
      <origin>2697650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11880" sha1="co3u4ppnvwoba737olcz4buio1rqzab" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Джанатан Сўіфт 
|Арыгінал імя        = {{Мова-en||скарочана}} Jonathan Swift
|Партрэт             = Jonathan Swift by Francis Bindon.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = 
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = {{Нарадзіўся|30|11|1667}}
|Месца нараджэньня   = [[Дублін]]
|Дата сьмерці        = {{Памёр|19|10|1745}}
|Месца сьмерці       = [[Дублін]]
|Грамадзянства       = 
|Род дзейнасьці      = пісьменьнік-сатырык, публіцыст, паэт і грамадзкі дзеяч
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = 
|Мова                = ангельская
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = 
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = :en:s:Author:Jonathan Swift
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|commons             = 
|Палічка             = 
|Камунікат           = 
|Сайт                = 
}}
'''Джа́натан Сўіфт''' ({{мова-en|Jonathan Swift}}; [[30 лістапада]] [[1667]], [[Дублін]], Ірляндыя — [[19 кастрычніка]] [[1745]], [[Дублін]]) — [[Ангельшчына|англа]]-[[Ірляндыя|ірляндзкі]] пісьменьнік-сатырык, публіцыст, паэт і грамадзкі дзеяч. Найболей вядомы як аўтар [[тэтралёгія|тэтралёгіі]] «[[Падарожжы Гулівэра]]», у якой дасьціпна высьмеяў чалавечыя і грамадзкія заганы. Жыў у Дубліне (Ірляндыя), дзе служыў дэканам (плябанам) [[Сабор Сьвятога Патрыка (Дублін)|сабора Сьвятога Патрыка]]. Нягледзячы на сваё ангельскае паходжаньне, Сўіфт энэргічна абараняў правы простых ірляндцаў і зь іхняга боку заслужыў шчырую павагу.

== Біяграфія ==

=== Раньнія гады (1667—1700) ===
Асноўнай крыніцай зьвестак пра сям’ю Сўіфта і яго раньнія гады зьяўляецца «Аўтабіяграфічны фрагмэнт», які быў напісаны Сўіфтам у [[1731]] годзе і ахоплівае падзеі да [[1700]] году. Там паведамляецца, што ў гады [[Ангельская рэвалюцыя|грамадзянскай вайны]] сям’я дзеда Сўіфта перасялілася з Кэнтэрбэры ў Ірляндыю.

Сўіфт нарадзіўся ў [[Ірляндыя|ірляндзкім]] горадзе [[Дублін]] у беднай [[Пратэстантызм|пратэстанцкай]] сям’і. Бацька, дробны судовы чыноўнік&lt;ref&gt;Джонатан Свифт. Путешествия Гулливера и др. Указ. соч. — 2003. — С. 5.&lt;/ref&gt;, памёр, калі сын яшчэ не нарадзіўся, пакіуўшы сям’ю (жонку, дачку і сына) у бядотным стане. Таму выхаваньнем хлопчыка займаўся дзядзька Годвін, з маці Джонатан амаль не сустракаўся. Пасьля школы ён паступіў у [[Трыніці-коледж (Дублін)|Трыніці-коледж]] [[Дублінскі ўнівэрсытэт|Дублінскага ўнівэрсытэту]] ([[1682]]), які скончыў у [[1686]] годзе. У выніку навучэньня Сўіфт атрымаў ступень бакаляўра і пажыцьцёвае скептычнае стаўленьне да навуковых мудрагелістасьцяў.
[[Файл:WilliamTemple.jpg|міні|зьлева|Сэр Ўільям Тэмпл]]
У сувязі з грамадзянскай вайной, якая пачалася ў Ірляндыі пасьля зьвяржэньня караля [[Якаб II (кароль Ангельшчыны)|Якаба II]] ([[1688]]), Сўіфт зьехаў у Ангельшчыну, дзе прабыў 2 гады. Там ён служыў сакратаром у сына знаёмага сваёй маці (паводле іншых зьвестак, яе дальняга сваяка) — заможнага адстаўнога дыплямата Ўіяльма Тэмпла ({{Мова-en|Sir William Temple|скарочана}}). У маёнтку Тэмпла Сўіфт упершыню сустрэўся з Эстар Джонсан (1681—1728), дачкой служанкі, якая заўчасна згубіла бацьку. Эстар тады было ўсяго 8 год; Сўіфт стаў яе сябрам і настаўнікам.

У [[1690]] ён вярнуўся ў Ірляндыю, хоць пазьней неаднаразова наведваў Тэмпла. Дзеля працаўладкаваньня Тэмпл уручыў яму характарыстыку-рэкамэндацыю, у якой адзначаліся добрае веданьне лацінскай і грэцкай моваў, знаёмства з францускай і выдатныя літаратурныя здольнасьці. Тэмпл, сам знакаміты [[эсэ]]іст, здолеў ацаніць незвычайны літаратурны талент свайго сакратара. Ён прапанаваў яму сваю бібліятэку і сяброўскую дапамогу ў жыцейскіх справах; наўзамен Сўіфт дапамагаў Тэмплу ў падрыхтоўцы яго шматлікіх мэмуараў. Менавіта ў гэтыя гады Сўіфт пачынае літаратурную творчасьць, спачатку ў якасьці паэта. Зацемім, што ўплывовага Тэмпла наведвалі шматлікія самавітыя госьці, уключаючы караля [[Вільгельм III Аранскі|Вільгельма III]], і назіраньне за іхнімі гутаркамі дало неацэнны матэрыял будучаму вялікаму сатырыку.

У [[1692]] годзе Сўіфт атрымаў званьне магістра ў [[Оксфард]]зе, а ў [[1694]] годзе прыняў духоўны сан [[англіканства|англіканскае]] царквы. Ён быў прызначаны сьвятаром у ірляндзкае паселішча Кілрут ({{Мова-en|Kilroot|скарочана}}). Аднак хутка Сўіфт, па яго ўласных словах&lt;ref&gt;Муравьёв В. Джонатан Свифт. Указ. соч. — С. 10.&lt;/ref&gt;, «стаміўшыся сваімі абавязкамі за некалькі месяцаў», вярнуўся на службу да Тэмпла. У 1696—1699 гадох піша сатырычныя аповесьці-прытчы «[[Казка бочкі]]» і «Бітва кнігаў» (апублікаваныя ў [[1704]] годзе), а таксама некалькі паэмаў.

У студзені [[1699]] году памёр яго заступнік, Ўільям Тэмпл. Ён быў аднім з тых нешматлікіх знаёмых Сўіфта, пра якога нават гэты зьедлівы сатырык пісаў толькі добрыя словы. Сўіфт займаецца пошукамі новае пасады, зьвяртаецца да лёнданскіх вяльможаў. Доўгі час пошукі ня мелі посьпеху, але затое літаратар шчыльна пазнаёміўся з прыдворнымі норавамі. Зрэшты, у [[1700]] годзе ён прызначаны службоўцам (прэбэндарыям) [[Сабор Сьвятога Патрыка (Дублін)|сабора Сьвятога Патрыка ў Дубліне]]. У гэты пэрыяд ён публікуе некалькі ананімных памфлетаў. Сучасьнікі адразу зацемілі асаблівасьці сатырычнага стылю Сўіфта: яркасьць, бескампраміснасьць, адсутнасьць прамога казаньня — аўтар іранічна апісвае падзеі, пакідаючы вывады на меркаваньне чытача.

== Беларускія пераклады ==
* {{Артыкул| аўтар = Jonathan Swift. | загаловак = Nieśmiarotnaja satyra. («Vandroŭki Hulivera pa niaviedamych krainach»/ Uryvak).| спасылка  = http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/1494/36696-1934-3.pdf?sequence=3&amp;isAllowed=y
 | мова  = be| выданьне  =[[Novaja varta]] | тып =часопіс | год  = 1934| том   = | нумар  = 3| старонкі  = 8—10 | issn  = | архіўная спасылка = | недасяжны}}
* {{Кніга|аўтар = Jonathan Swift.|частка = |загаловак = Падарожжа Гулівера да волатаў у краіне Бробдзынгнаг. |арыгінал =  |спасылка = https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br202772 |адказны = Пераклад [[Вацлаў Пануцэвіч|В. П]] |выданьне = |месца =[[Маервік|Meiervik]]|выдавецтва = Галоўная Кватэра Беларускіх Скаўтаў |год = 1949|том = |старонкі = |старонак = 79 |сэрыя = Бібліятэка скаўцкай лектуры; Кн.1|isbn = |наклад = 150}}
* {{Кніга|аўтар =[[Даніэль Дэфо]]. Джонатан Свіфт. |частка = |загаловак = 1. Рабінзон Круза. 2. Падарожжа Гулівера |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/rabinzon-kruza-daniel-defo-padarozzy-huliviera-dzanatan-svift.html|адказны =пераклад: 1. [[Алена Васілевіч]]. 2. [[Анатоль Кудравец]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1996|том = |старонкі = 182—269 |старонак = 270 |сэрыя = Школьная бібліятэка|isbn = 985-05-0171-5|наклад = 15760}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://knihi.com/Dzanatan_Svift/ «Падарожжы Гулівэра» на сайце Беларускай Палічкі]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Сўіфт, Джанатан}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дубліне]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Дубліне]]
[[Катэгорыя:Ірляндзкія літаратары]]
[[Катэгорыя:Ангельскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Брытанскія літаратары-фантасты]]
[[Катэгорыя:Ірляндзкія паэты]]
[[Катэгорыя:Ангельскія паэты]]</text>
      <sha1>co3u4ppnvwoba737olcz4buio1rqzab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Софтфон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77321</id>
    <revision>
      <id>2697623</id>
      <parentid>2672784</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T13:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3375" sha1="o0t14jdds1o4zxphbcl53e5klhq31n4" xml:space="preserve">'''Софтфон''' ({{мова-en|software telephone|скарочана}} — «праграмны тэлефон») — [[дастасоўнае апраграмаваньне]] для зьдзейсьненьня [[IP-тэлефанія|тэлефонных]] выклікаў праз [[інтэрнэт]]. Сафтфоны выконваюць амаль тыя ж функцыі, што і звычайныя [[тэлефон]]ы і выкарыстоўваюцца ў большасьці выпадкаў з аўдыё-гарнітурай, мікрафонам і дынамікамі, ці USB-тэлефонам.&lt;ref name=&quot;ubuntu_term&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20170922003024/https://help.ubuntu.com/community/SoftPhone SoftPhone], ''Community Ubuntu Documentation'' {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Мінуўшчына ==
На пачатак лістапада 2016 г. найбольш распаўсюджанымі сафтфонамі ў сьвеце паводле штомесячных карыстальнікаў былі: 1) амэрыканскі «Ўотс-Ап» (анг. WhatsApp — «што адбываецца»; 1 млрд карыстальнікаў), які належаў [[Facebook|Фэйсбуку]]; 2) уласна «Фэйсбук Мэсэнджар» (900 млн); 3) кітайскі «К’ю-К’ю Мабайл» (QQMobile; 853 млн); 4) кітайскі «Ўі-Чат» (WeChat; 697 млн), 5) амэрыканскі «Снап-Чат» (анг. SnapChat; 310 млн); 6) распрацаваны ў Эстоніі «[[Скайп]]» (анг. Skype; 300 млн), набыты амэрыканскім «[[Майкрасофт]]ам»; 7) распрацаваны ў Беларусі «[[Вайбэр]]» (Viber; 249 млн), набыты японскім «Ракутэнам»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Палова Беларусі зарэгістравалася ў «Вайбэры»|спасылка=http://www.svaboda.org/a/28089998.html|выдавец=[[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=2 лістапада 2016|дата доступу=30 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;.

== Беларусь ==
У лістападзе 2016 г. лік карыстальнікаў сафтфона «Вайбэр» у Беларусі перавысіў 4,5 млн чалавек, што складала амаль палову насельніцтва краіны (47,3% з 9,505 млн жыхароў). Такім чынам, за 1,5 году зь лета 2015 г. лік карыстальнікаў «Вайбэру» ў Беларусі вырас на 73%&lt;ref name=&quot;б&quot;&gt;{{Навіна|аўтар=[[Аляксей Арэшка]]|загаловак=У Беларусі за паўтара года колькасьць карыстальнікаў мэсэнджэра «Вайбэр» вырасла на 73% і дасягнула 4,5 млн|спасылка=http://by.belapan.by/archive/2016/11/01/872686_123456|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=1 лістапада 2016|дата доступу=30 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[IP-тэлефанія]]
* [[Skype]]
* [[Тэлефон]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

[[Катэгорыя:Софтфоны| ]]</text>
      <sha1>o0t14jdds1o4zxphbcl53e5klhq31n4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Сьпіс істотных артыкулаў паводле памеру</title>
    <ns>4</ns>
    <id>91685</id>
    <revision>
      <id>2697639</id>
      <parentid>2697594</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T20:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>робат: абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102588" sha1="ngu296muqelgouveiehxv4sv6rk32kq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{/Уступ|25.10.2026 20:43 UTC|45,09|45,18|+0,09}}&lt;/noinclude&gt;
# [[Электрычны ток]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2579 сымб. → &lt;/span&gt;3611 сымб.)
# [[Дыхальная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2641 сымб. → &lt;/span&gt;3697 сымб.)
# [[Харчовая соль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2714 сымб. → &lt;/span&gt;3800 сымб.)
# [[Сэрца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2738 сымб. → &lt;/span&gt;3833 сымб.)
# [[Тэатар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2739 сымб. → &lt;/span&gt;3835 сымб.)
# [[Гук]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2750 сымб. → &lt;/span&gt;3850 сымб.)
# [[Кут]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2775 сымб. → &lt;/span&gt;3885 сымб.)
# [[Мір]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2801 сымб. → &lt;/span&gt;3921 сымб.)
# [[Любоў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2804 сымб. → &lt;/span&gt;3926 сымб.)
# [[Страўнікава-кішачны тракт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2806 сымб. → &lt;/span&gt;3928 сымб.)
# [[Сьвятло]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2809 сымб. → &lt;/span&gt;3933 сымб.)
# [[Піраміда (архітэктура)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2814 сымб. → &lt;/span&gt;3940 сымб.)
# [[Горная парода]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2824 сымб. → &lt;/span&gt;3954 сымб.)
# [[Фотасынтэз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2833 сымб. → &lt;/span&gt;3966 сымб.)
# [[Граматыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2858 сымб. → &lt;/span&gt;4001 сымб.)
# [[Крывяносная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2873 сымб. → &lt;/span&gt;4022 сымб.)
# [[Свабода волі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2890 сымб. → &lt;/span&gt;4046 сымб.)
# [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2919 сымб. → &lt;/span&gt;4087 сымб.)
# [[Вірус]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2923 сымб. → &lt;/span&gt;4092 сымб.)
# [[Джаз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2925 сымб. → &lt;/span&gt;4095 сымб.)
# [[Сіла (фізычная велічыня)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2932 сымб. → &lt;/span&gt;4105 сымб.)
# [[Цэнтральны працэсар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2941 сымб. → &lt;/span&gt;4117 сымб.)
# [[Тэрарызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2945 сымб. → &lt;/span&gt;4123 сымб.)
# [[Опэра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2973 сымб. → &lt;/span&gt;4162 сымб.)
# [[Пандэмія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2976 сымб. → &lt;/span&gt;4166 сымб.)
# [[Комікс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;2978 сымб. → &lt;/span&gt;4169 сымб.)
# [[Камэта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3025 сымб. → &lt;/span&gt;4235 сымб.)
# [[Землятрус]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3025 сымб. → &lt;/span&gt;4235 сымб.)
# [[Фанэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3031 сымб. → &lt;/span&gt;4243 сымб.)
# [[Мова праграмаваньня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3032 сымб. → &lt;/span&gt;4245 сымб.)
# [[Статыстыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3034 сымб. → &lt;/span&gt;4248 сымб.)
# [[Печань]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3037 сымб. → &lt;/span&gt;4252 сымб.)
# [[Электронная музыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3064 сымб. → &lt;/span&gt;4290 сымб.)
# [[Хуткасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3079 сымб. → &lt;/span&gt;4311 сымб.)
# [[Мовазнаўства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3127 сымб. → &lt;/span&gt;4378 сымб.)
# [[Прапаганда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3142 сымб. → &lt;/span&gt;4399 сымб.)
# [[Журналістыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3145 сымб. → &lt;/span&gt;4403 сымб.)
# [[Плуг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3146 сымб. → &lt;/span&gt;4404 сымб.)
# [[Баявыя мастацтвы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3148 сымб. → &lt;/span&gt;4407 сымб.)
# [[Джайнізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3158 сымб. → &lt;/span&gt;4421 сымб.)
# [[Літар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3176 сымб. → &lt;/span&gt;4446 сымб.)
# [[Антыбіётык]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3186 сымб. → &lt;/span&gt;4460 сымб.)
# [[Паводка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3187 сымб. → &lt;/span&gt;4462 сымб.)
# [[Эпоха Асьветніцтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3197 сымб. → &lt;/span&gt;4476 сымб.)
# [[Дзяленьне ядра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3201 сымб. → &lt;/span&gt;4481 сымб.)
# [[Хвароба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3205 сымб. → &lt;/span&gt;4487 сымб.)
# [[Пісьменства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3206 сымб. → &lt;/span&gt;4488 сымб.)
# [[Свойскі конь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3209 сымб. → &lt;/span&gt;4493 сымб.)
# [[Малюскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3211 сымб. → &lt;/span&gt;4495 сымб.)
# [[Солі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3211 сымб. → &lt;/span&gt;4495 сымб.)
# [[Мода]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3214 сымб. → &lt;/span&gt;4500 сымб.)
# [[Вымярэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3218 сымб. → &lt;/span&gt;4505 сымб.)
# [[Рэпрадукцыйная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3232 сымб. → &lt;/span&gt;4525 сымб.)
# [[Тэктоніка пліт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3261 сымб. → &lt;/span&gt;4565 сымб.)
# [[Лягарытм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3278 сымб. → &lt;/span&gt;4589 сымб.)
# [[Сымэтрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3280 сымб. → &lt;/span&gt;4592 сымб.)
# [[Бог]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3291 сымб. → &lt;/span&gt;4607 сымб.)
# [[Склад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3295 сымб. → &lt;/span&gt;4613 сымб.)
# [[Шыізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3298 сымб. → &lt;/span&gt;4617 сымб.)
# [[Сымфонія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3322 сымб. → &lt;/span&gt;4651 сымб.)
# [[Тэорыя лікаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3347 сымб. → &lt;/span&gt;4686 сымб.)
# [[Жывёлы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3349 сымб. → &lt;/span&gt;4689 сымб.)
# [[Скульптура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3353 сымб. → &lt;/span&gt;4694 сымб.)
# [[Жанчына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3354 сымб. → &lt;/span&gt;4696 сымб.)
# [[Флямэнка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3367 сымб. → &lt;/span&gt;4714 сымб.)
# [[Псыхалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3373 сымб. → &lt;/span&gt;4722 сымб.)
# [[Гадзіньнік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3376 сымб. → &lt;/span&gt;4726 сымб.)
# [[Эпістэмалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3378 сымб. → &lt;/span&gt;4729 сымб.)
# [[Страваваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3378 сымб. → &lt;/span&gt;4729 сымб.)
# [[Гастраэнтэрыт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3385 сымб. → &lt;/span&gt;4739 сымб.)
# [[Флейта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3389 сымб. → &lt;/span&gt;4745 сымб.)
# [[Сьлепата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3394 сымб. → &lt;/span&gt;4752 сымб.)
# [[Біялягічная клясыфікацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3410 сымб. → &lt;/span&gt;4774 сымб.)
# [[Павукі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3411 сымб. → &lt;/span&gt;4775 сымб.)
# [[Біятэхналёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3424 сымб. → &lt;/span&gt;4794 сымб.)
# [[Рыс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3438 сымб. → &lt;/span&gt;4813 сымб.)
# [[Арка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3441 сымб. → &lt;/span&gt;4817 сымб.)
# [[Магніт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3470 сымб. → &lt;/span&gt;4858 сымб.)
# [[Жалезны век]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3479 сымб. → &lt;/span&gt;4871 сымб.)
# [[Біяхімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3482 сымб. → &lt;/span&gt;4875 сымб.)
# [[Інфармацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3495 сымб. → &lt;/span&gt;4893 сымб.)
# [[Паўзуны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3496 сымб. → &lt;/span&gt;4894 сымб.)
# [[Камунізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3506 сымб. → &lt;/span&gt;4908 сымб.)
# [[Сунізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3510 сымб. → &lt;/span&gt;4914 сымб.)
# [[Этыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3523 сымб. → &lt;/span&gt;4932 сымб.)
# [[Закон захаваньня энэргіі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3523 сымб. → &lt;/span&gt;4932 сымб.)
# [[Кветка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3524 сымб. → &lt;/span&gt;4934 сымб.)
# [[Чалавек]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3526 сымб. → &lt;/span&gt;4936 сымб.)
# [[Эвалюцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3534 сымб. → &lt;/span&gt;4948 сымб.)
# [[Сталь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3537 сымб. → &lt;/span&gt;4952 сымб.)
# [[Інфармацыйныя тэхналёгіі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3542 сымб. → &lt;/span&gt;4959 сымб.)
# [[Паўправаднік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3556 сымб. → &lt;/span&gt;4978 сымб.)
# [[Агульная тэорыя адноснасьці]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3563 сымб. → &lt;/span&gt;4988 сымб.)
# [[Нэматоды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3565 сымб. → &lt;/span&gt;4991 сымб.)
# [[Мёд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3570 сымб. → &lt;/span&gt;4998 сымб.)
# [[Вікінгі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3576 сымб. → &lt;/span&gt;5006 сымб.)
# [[Раўнаньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3583 сымб. → &lt;/span&gt;5016 сымб.)
# [[Вусякі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3591 сымб. → &lt;/span&gt;5027 сымб.)
# [[Драўніна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3598 сымб. → &lt;/span&gt;5037 сымб.)
# [[Шлюб]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3603 сымб. → &lt;/span&gt;5044 сымб.)
# [[Джэймз Прэскат Джоўль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3614 сымб. → &lt;/span&gt;5060 сымб.)
# [[Монатэізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3617 сымб. → &lt;/span&gt;5064 сымб.)
# [[Цунамі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3617 сымб. → &lt;/span&gt;5064 сымб.)
# [[Мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3630 сымб. → &lt;/span&gt;5082 сымб.)
# [[Тэарэма Пітагора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3634 сымб. → &lt;/span&gt;5088 сымб.)
# [[Тоўстая кішка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3642 сымб. → &lt;/span&gt;5099 сымб.)
# [[Аўстралія і Акіянія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3650 сымб. → &lt;/span&gt;5110 сымб.)
# [[Моцнае ўзаемадзеяньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3658 сымб. → &lt;/span&gt;5121 сымб.)
# [[Паскарэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3671 сымб. → &lt;/span&gt;5139 сымб.)
# [[СНІД]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3676 сымб. → &lt;/span&gt;5146 сымб.)
# [[Барабан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3680 сымб. → &lt;/span&gt;5152 сымб.)
# [[Манархія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3685 сымб. → &lt;/span&gt;5159 сымб.)
# [[Вялікая кітайская сьцяна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3685 сымб. → &lt;/span&gt;5159 сымб.)
# [[Умар ібн аль-Хатаб]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3698 сымб. → &lt;/span&gt;5177 сымб.)
# [[Нанатэхналёгіі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3707 сымб. → &lt;/span&gt;5190 сымб.)
# [[Нос]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3728 сымб. → &lt;/span&gt;5219 сымб.)
# [[Дыёд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3747 сымб. → &lt;/span&gt;5246 сымб.)
# [[Чорнае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3748 сымб. → &lt;/span&gt;5247 сымб.)
# [[Акулы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3757 сымб. → &lt;/span&gt;5260 сымб.)
# [[Дэзоксырыбануклійная кісьля]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3760 сымб. → &lt;/span&gt;5264 сымб.)
# [[Эндакрынная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3778 сымб. → &lt;/span&gt;5289 сымб.)
# [[Мангольская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3783 сымб. → &lt;/span&gt;5296 сымб.)
# [[Ідэалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3790 сымб. → &lt;/span&gt;5306 сымб.)
# [[Фізыялёгія дыханьня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3792 сымб. → &lt;/span&gt;5309 сымб.)
# [[Ганчарства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3800 сымб. → &lt;/span&gt;5320 сымб.)
# [[Арганізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3814 сымб. → &lt;/span&gt;5340 сымб.)
# [[Газ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3824 сымб. → &lt;/span&gt;5354 сымб.)
# [[Фізычная хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3826 сымб. → &lt;/span&gt;5356 сымб.)
# [[Частасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3827 сымб. → &lt;/span&gt;5358 сымб.)
# [[Расьліны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3828 сымб. → &lt;/span&gt;5359 сымб.)
# [[Абрам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3830 сымб. → &lt;/span&gt;5362 сымб.)
# [[Раман]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3838 сымб. → &lt;/span&gt;5373 сымб.)
# [[Грамадзянская вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3848 сымб. → &lt;/span&gt;5387 сымб.)
# [[Паўднёва-Кітайскае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3850 сымб. → &lt;/span&gt;5390 сымб.)
# [[Цяжарнасьць чалавека]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3859 сымб. → &lt;/span&gt;5403 сымб.)
# [[Хмара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3861 сымб. → &lt;/span&gt;5405 сымб.)
# [[Юдаізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3866 сымб. → &lt;/span&gt;5412 сымб.)
# [[Цьвёрдае цела]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3866 сымб. → &lt;/span&gt;5412 сымб.)
# [[Каляндар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3878 сымб. → &lt;/span&gt;5429 сымб.)
# [[Проза]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3885 сымб. → &lt;/span&gt;5439 сымб.)
# [[Веды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3892 сымб. → &lt;/span&gt;5449 сымб.)
# [[Прамысловасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3901 сымб. → &lt;/span&gt;5461 сымб.)
# [[Глухата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3910 сымб. → &lt;/span&gt;5474 сымб.)
# [[Галаўны мозаг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3920 сымб. → &lt;/span&gt;5488 сымб.)
# [[Выбуховае рэчыва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3930 сымб. → &lt;/span&gt;5502 сымб.)
# [[Яблык]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3935 сымб. → &lt;/span&gt;5509 сымб.)
# [[Дзюдо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3944 сымб. → &lt;/span&gt;5522 сымб.)
# [[Ісьціна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3964 сымб. → &lt;/span&gt;5550 сымб.)
# [[Рэальнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3964 сымб. → &lt;/span&gt;5550 сымб.)
# [[Вялікі бар’ерны рыф]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3974 сымб. → &lt;/span&gt;5564 сымб.)
# [[Халодная вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3978 сымб. → &lt;/span&gt;5569 сымб.)
# [[Самба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3993 сымб. → &lt;/span&gt;5590 сымб.)
# [[Прыручэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;3999 сымб. → &lt;/span&gt;5599 сымб.)
# [[Водарасьці]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4004 сымб. → &lt;/span&gt;5606 сымб.)
# [[Лацінская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4007 сымб. → &lt;/span&gt;5610 сымб.)
# [[Сьмяротная кара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4041 сымб. → &lt;/span&gt;5657 сымб.)
# [[Грызуны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4041 сымб. → &lt;/span&gt;5657 сымб.)
# [[Агонь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4050 сымб. → &lt;/span&gt;5670 сымб.)
# [[Бясконцасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4062 сымб. → &lt;/span&gt;5687 сымб.)
# [[Цывілізацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4067 сымб. → &lt;/span&gt;5694 сымб.)
# [[Кўамэ Нкрума]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4078 сымб. → &lt;/span&gt;5709 сымб.)
# [[Функцыя (матэматыка)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4081 сымб. → &lt;/span&gt;5713 сымб.)
# [[Інфаркт міякарда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4107 сымб. → &lt;/span&gt;5750 сымб.)
# [[Дымны порах]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4129 сымб. → &lt;/span&gt;5781 сымб.)
# [[Права]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4130 сымб. → &lt;/span&gt;5782 сымб.)
# [[Кругазварот вады]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4130 сымб. → &lt;/span&gt;5782 сымб.)
# [[Рок-музыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4132 сымб. → &lt;/span&gt;5785 сымб.)
# [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4146 сымб. → &lt;/span&gt;5804 сымб.)
# [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4156 сымб. → &lt;/span&gt;5818 сымб.)
# [[Матэрыялізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4160 сымб. → &lt;/span&gt;5824 сымб.)
# [[Тэорыя мностваў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4162 сымб. → &lt;/span&gt;5827 сымб.)
# [[Скура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4175 сымб. → &lt;/span&gt;5845 сымб.)
# [[Грып]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4188 сымб. → &lt;/span&gt;5863 сымб.)
# [[Квантавая мэханіка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4188 сымб. → &lt;/span&gt;5863 сымб.)
# [[Клясычная мэханіка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4198 сымб. → &lt;/span&gt;5877 сымб.)
# [[Трансфарматар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4212 сымб. → &lt;/span&gt;5897 сымб.)
# [[Сат’яджыт Рай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4217 сымб. → &lt;/span&gt;5904 сымб.)
# [[Антанін Леапольд Дворжак]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4227 сымб. → &lt;/span&gt;5918 сымб.)
# [[Гара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4228 сымб. → &lt;/span&gt;5919 сымб.)
# [[Фэрмэнты]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4252 сымб. → &lt;/span&gt;5953 сымб.)
# [[Плоць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4266 сымб. → &lt;/span&gt;5972 сымб.)
# [[Кандэнсатар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4275 сымб. → &lt;/span&gt;5985 сымб.)
# [[Мастацтва вайны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4278 сымб. → &lt;/span&gt;5989 сымб.)
# [[Вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4281 сымб. → &lt;/span&gt;5993 сымб.)
# [[Аснова (хімія)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4287 сымб. → &lt;/span&gt;6002 сымб.)
# [[Шкілет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4288 сымб. → &lt;/span&gt;6003 сымб.)
# [[Срэбра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4307 сымб. → &lt;/span&gt;6030 сымб.)
# [[Неарганічная хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4320 сымб. → &lt;/span&gt;6048 сымб.)
# [[Вялікая дэпрэсія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4320 сымб. → &lt;/span&gt;6048 сымб.)
# [[Акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4326 сымб. → &lt;/span&gt;6056 сымб.)
# [[Кітайскае пісьмо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4334 сымб. → &lt;/span&gt;6068 сымб.)
# [[Даасізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4343 сымб. → &lt;/span&gt;6080 сымб.)
# [[Сысуны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4345 сымб. → &lt;/span&gt;6083 сымб.)
# [[Зносіны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4364 сымб. → &lt;/span&gt;6110 сымб.)
# [[Янцзы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4369 сымб. → &lt;/span&gt;6117 сымб.)
# [[Бактэрыі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4370 сымб. → &lt;/span&gt;6118 сымб.)
# [[Затаўка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4374 сымб. → &lt;/span&gt;6124 сымб.)
# [[Рэгі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4377 сымб. → &lt;/span&gt;6128 сымб.)
# [[Камплексны лік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4383 сымб. → &lt;/span&gt;6136 сымб.)
# [[Кампутар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4392 сымб. → &lt;/span&gt;6149 сымб.)
# [[Музыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4394 сымб. → &lt;/span&gt;6152 сымб.)
# [[Нэкропаль Гізы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4402 сымб. → &lt;/span&gt;6163 сымб.)
# [[Эмоцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4412 сымб. → &lt;/span&gt;6177 сымб.)
# [[Конга (рака)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4412 сымб. → &lt;/span&gt;6177 сымб.)
# [[Партугальская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4425 сымб. → &lt;/span&gt;6195 сымб.)
# [[Апартэід]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4429 сымб. → &lt;/span&gt;6201 сымб.)
# [[Грыгарыянскі каляндар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4435 сымб. → &lt;/span&gt;6209 сымб.)
# [[Шумэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4436 сымб. → &lt;/span&gt;6210 сымб.)
# [[Камары]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4440 сымб. → &lt;/span&gt;6216 сымб.)
# [[Імунная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4443 сымб. → &lt;/span&gt;6220 сымб.)
# [[Арганічная хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4446 сымб. → &lt;/span&gt;6224 сымб.)
# [[Алмаз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4446 сымб. → &lt;/span&gt;6224 сымб.)
# [[Пальная зброя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4454 сымб. → &lt;/span&gt;6236 сымб.)
# [[Тонкая кішка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4462 сымб. → &lt;/span&gt;6247 сымб.)
# [[Час]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4463 сымб. → &lt;/span&gt;6248 сымб.)
# [[Плошча]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4468 сымб. → &lt;/span&gt;6255 сымб.)
# [[Зьмеі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4473 сымб. → &lt;/span&gt;6262 сымб.)
# [[Шпуля індуктыўнасьці]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4531 сымб. → &lt;/span&gt;6343 сымб.)
# [[Вуза]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4533 сымб. → &lt;/span&gt;6346 сымб.)
# [[Кампутарная гульня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4535 сымб. → &lt;/span&gt;6349 сымб.)
# [[Віды пад пагрозай выміраньня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4538 сымб. → &lt;/span&gt;6353 сымб.)
# [[Глябалізацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4545 сымб. → &lt;/span&gt;6363 сымб.)
# [[Палітыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4557 сымб. → &lt;/span&gt;6380 сымб.)
# [[Аповесьць пра Гэндзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4561 сымб. → &lt;/span&gt;6385 сымб.)
# [[Кот]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4575 сымб. → &lt;/span&gt;6405 сымб.)
# [[Літаратура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4579 сымб. → &lt;/span&gt;6411 сымб.)
# [[Ёган Гутэнбэрг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4586 сымб. → &lt;/span&gt;6420 сымб.)
# [[Паэзія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4588 сымб. → &lt;/span&gt;6423 сымб.)
# [[Цынь Шыхуандзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4606 сымб. → &lt;/span&gt;6448 сымб.)
# [[Мастацкая выдумка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4610 сымб. → &lt;/span&gt;6454 сымб.)
# [[Поліяміеліт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4611 сымб. → &lt;/span&gt;6455 сымб.)
# [[Кантынэнт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4625 сымб. → &lt;/span&gt;6475 сымб.)
# [[Вялікія азёры]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4625 сымб. → &lt;/span&gt;6475 сымб.)
# [[Мультыплікацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4638 сымб. → &lt;/span&gt;6493 сымб.)
# [[Сэкунда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4643 сымб. → &lt;/span&gt;6500 сымб.)
# [[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4649 сымб. → &lt;/span&gt;6509 сымб.)
# [[Зброя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4681 сымб. → &lt;/span&gt;6553 сымб.)
# [[Мэтабалізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4707 сымб. → &lt;/span&gt;6590 сымб.)
# [[Падводная лодка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4719 сымб. → &lt;/span&gt;6607 сымб.)
# [[Вікторыя (возера)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4735 сымб. → &lt;/span&gt;6629 сымб.)
# [[Арэхі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4741 сымб. → &lt;/span&gt;6637 сымб.)
# [[Матэматычны аналіз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4742 сымб. → &lt;/span&gt;6639 сымб.)
# [[Сельская гаспадарка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4745 сымб. → &lt;/span&gt;6643 сымб.)
# [[Батаніка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4759 сымб. → &lt;/span&gt;6663 сымб.)
# [[Кніга]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4771 сымб. → &lt;/span&gt;6679 сымб.)
# [[Праграмнае забесьпячэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4787 сымб. → &lt;/span&gt;6702 сымб.)
# [[Міталёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4802 сымб. → &lt;/span&gt;6723 сымб.)
# [[Гольф]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4804 сымб. → &lt;/span&gt;6726 сымб.)
# [[Мінэрал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4807 сымб. → &lt;/span&gt;6730 сымб.)
# [[Сьмерць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4812 сымб. → &lt;/span&gt;6737 сымб.)
# [[Мурашкі (вусякі)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4834 сымб. → &lt;/span&gt;6768 сымб.)
# [[Мэнструацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4842 сымб. → &lt;/span&gt;6779 сымб.)
# [[Геамэтрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4845 сымб. → &lt;/span&gt;6783 сымб.)
# [[Розум]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4859 сымб. → &lt;/span&gt;6803 сымб.)
# [[Слова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4862 сымб. → &lt;/span&gt;6807 сымб.)
# [[Археі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4873 сымб. → &lt;/span&gt;6822 сымб.)
# [[Папера]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4873 сымб. → &lt;/span&gt;6822 сымб.)
# [[Грамадзтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4899 сымб. → &lt;/span&gt;6859 сымб.)
# [[Гародніна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4911 сымб. → &lt;/span&gt;6875 сымб.)
# [[Інваліднасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4919 сымб. → &lt;/span&gt;6887 сымб.)
# [[Леў Талстой]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4935 сымб. → &lt;/span&gt;6909 сымб.)
# [[Каляніялізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4936 сымб. → &lt;/span&gt;6910 сымб.)
# [[Мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4942 сымб. → &lt;/span&gt;6919 сымб.)
# [[Сьнег]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4950 сымб. → &lt;/span&gt;6930 сымб.)
# [[Цына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4971 сымб. → &lt;/span&gt;6959 сымб.)
# [[Мая]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;4978 сымб. → &lt;/span&gt;6969 сымб.)
# [[Статуя Свабоды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5024 сымб. → &lt;/span&gt;7034 сымб.)
# [[Фэмінізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5031 сымб. → &lt;/span&gt;7043 сымб.)
# [[Паўднёвы полюс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5049 сымб. → &lt;/span&gt;7069 сымб.)
# [[Вулькан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5075 сымб. → &lt;/span&gt;7105 сымб.)
# [[Ячмень звычайны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5080 сымб. → &lt;/span&gt;7112 сымб.)
# [[Часавы пас]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5083 сымб. → &lt;/span&gt;7116 сымб.)
# [[Віхраслуп]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5111 сымб. → &lt;/span&gt;7155 сымб.)
# [[Міжземнае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5117 сымб. → &lt;/span&gt;7164 сымб.)
# [[Дыктатура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5124 сымб. → &lt;/span&gt;7174 сымб.)
# [[Плястмаса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5129 сымб. → &lt;/span&gt;7181 сымб.)
# [[Лёгіка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5135 сымб. → &lt;/span&gt;7189 сымб.)
# [[Нагарджуна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5145 сымб. → &lt;/span&gt;7203 сымб.)
# [[Джавагарлал Нэру]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5147 сымб. → &lt;/span&gt;7206 сымб.)
# [[Расізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5158 сымб. → &lt;/span&gt;7221 сымб.)
# [[Пісьменнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5165 сымб. → &lt;/span&gt;7231 сымб.)
# [[Кола]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5174 сымб. → &lt;/span&gt;7244 сымб.)
# [[Ганг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5182 сымб. → &lt;/span&gt;7255 сымб.)
# [[Сьвіньня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5228 сымб. → &lt;/span&gt;7319 сымб.)
# [[Місысыпі (рака)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5228 сымб. → &lt;/span&gt;7319 сымб.)
# [[Вэнэрычныя хваробы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5238 сымб. → &lt;/span&gt;7333 сымб.)
# [[Сэнсорная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5263 сымб. → &lt;/span&gt;7368 сымб.)
# [[Вінаград (ягада)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5273 сымб. → &lt;/span&gt;7382 сымб.)
# [[Лінейная альгебра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5289 сымб. → &lt;/span&gt;7405 сымб.)
# [[Альпы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5309 сымб. → &lt;/span&gt;7433 сымб.)
# [[Газэта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5314 сымб. → &lt;/span&gt;7440 сымб.)
# [[Брагмагупта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5321 сымб. → &lt;/span&gt;7449 сымб.)
# [[Сусьветнае павуціньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5322 сымб. → &lt;/span&gt;7451 сымб.)
# [[Вежа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5341 сымб. → &lt;/span&gt;7477 сымб.)
# [[Акбар Вялікі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5363 сымб. → &lt;/span&gt;7508 сымб.)
# [[Маса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5376 сымб. → &lt;/span&gt;7526 сымб.)
# [[Матэматыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5397 сымб. → &lt;/span&gt;7556 сымб.)
# [[Лекі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5414 сымб. → &lt;/span&gt;7580 сымб.)
# [[Рэспубліка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5454 сымб. → &lt;/span&gt;7636 сымб.)
# [[Тамаш Аквінскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5475 сымб. → &lt;/span&gt;7665 сымб.)
# [[Вакцына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5478 сымб. → &lt;/span&gt;7669 сымб.)
# [[Штучны інтэлект]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5484 сымб. → &lt;/span&gt;7678 сымб.)
# [[Галакост]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5484 сымб. → &lt;/span&gt;7678 сымб.)
# [[Індуізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5490 сымб. → &lt;/span&gt;7686 сымб.)
# [[Эль Ніньнё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5541 сымб. → &lt;/span&gt;7757 сымб.)
# [[Плод]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5563 сымб. → &lt;/span&gt;7788 сымб.)
# [[Прыматы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5568 сымб. → &lt;/span&gt;7795 сымб.)
# [[Пчолы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5589 сымб. → &lt;/span&gt;7825 сымб.)
# [[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5610 сымб. → &lt;/span&gt;7854 сымб.)
# [[Бібліятэка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5654 сымб. → &lt;/span&gt;7916 сымб.)
# [[Лес]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5725 сымб. → &lt;/span&gt;8015 сымб.)
# [[Імпэрыя Гупта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5785 сымб. → &lt;/span&gt;8099 сымб.)
# [[Хімічнае злучэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5797 сымб. → &lt;/span&gt;8116 сымб.)
# [[Сыкхізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5807 сымб. → &lt;/span&gt;8130 сымб.)
# [[Каліграфія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5854 сымб. → &lt;/span&gt;8196 сымб.)
# [[Мэталюргія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5861 сымб. → &lt;/span&gt;8205 сымб.)
# [[Мужчына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5864 сымб. → &lt;/span&gt;8210 сымб.)
# [[Нацыяналізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5886 сымб. → &lt;/span&gt;8240 сымб.)
# [[Жывапіс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5913 сымб. → &lt;/span&gt;8278 сымб.)
# [[Пустэльня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5938 сымб. → &lt;/span&gt;8313 сымб.)
# [[Інтэрнэт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5942 сымб. → &lt;/span&gt;8319 сымб.)
# [[Хімічны элемэнт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;5999 сымб. → &lt;/span&gt;8399 сымб.)
# [[Балтыйскае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6006 сымб. → &lt;/span&gt;8408 сымб.)
# [[Надвор’е]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6046 сымб. → &lt;/span&gt;8464 сымб.)
# [[Радыё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6065 сымб. → &lt;/span&gt;8491 сымб.)
# [[Арабскае пісьмо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6075 сымб. → &lt;/span&gt;8505 сымб.)
# [[Смак]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6079 сымб. → &lt;/span&gt;8511 сымб.)
# [[Капіталізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6097 сымб. → &lt;/span&gt;8536 сымб.)
# [[Абрагам Лінкальн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6108 сымб. → &lt;/span&gt;8551 сымб.)
# [[Кулямёт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6108 сымб. → &lt;/span&gt;8551 сымб.)
# [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6126 сымб. → &lt;/span&gt;8576 сымб.)
# [[Санскрыт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6136 сымб. → &lt;/span&gt;8590 сымб.)
# [[Гармоны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6157 сымб. → &lt;/span&gt;8620 сымб.)
# [[Грыбы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6182 сымб. → &lt;/span&gt;8655 сымб.)
# [[Марксізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6188 сымб. → &lt;/span&gt;8663 сымб.)
# [[Арабская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6215 сымб. → &lt;/span&gt;8701 сымб.)
# [[Парасілавая ўстаноўка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6231 сымб. → &lt;/span&gt;8723 сымб.)
# [[Медзь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6239 сымб. → &lt;/span&gt;8735 сымб.)
# [[Фрыдрых Ніцшэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6244 сымб. → &lt;/span&gt;8742 сымб.)
# [[Паводзіны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6252 сымб. → &lt;/span&gt;8753 сымб.)
# [[Нэрва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6322 сымб. → &lt;/span&gt;8851 сымб.)
# [[Авечка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6324 сымб. → &lt;/span&gt;8854 сымб.)
# [[Чарлз Дарвін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6328 сымб. → &lt;/span&gt;8859 сымб.)
# [[Чжу Сі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6353 сымб. → &lt;/span&gt;8894 сымб.)
# [[Амэрыканскі даляр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6370 сымб. → &lt;/span&gt;8918 сымб.)
# [[Лібэралізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6416 сымб. → &lt;/span&gt;8982 сымб.)
# [[Плаціна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6444 сымб. → &lt;/span&gt;9022 сымб.)
# [[Лікавы аналіз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6454 сымб. → &lt;/span&gt;9036 сымб.)
# [[Содні]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6457 сымб. → &lt;/span&gt;9040 сымб.)
# [[Імпэрыя інкаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6482 сымб. → &lt;/span&gt;9075 сымб.)
# [[Валюта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6500 сымб. → &lt;/span&gt;9100 сымб.)
# [[Клясычная музыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6501 сымб. → &lt;/span&gt;9101 сымб.)
# [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6513 сымб. → &lt;/span&gt;9118 сымб.)
# [[Недаяданьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6523 сымб. → &lt;/span&gt;9132 сымб.)
# [[Люі Пастэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6548 сымб. → &lt;/span&gt;9167 сымб.)
# [[Цацка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6555 сымб. → &lt;/span&gt;9177 сымб.)
# [[Грошы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6574 сымб. → &lt;/span&gt;9204 сымб.)
# [[Скрыпка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6590 сымб. → &lt;/span&gt;9226 сымб.)
# [[Марк Твэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6599 сымб. → &lt;/span&gt;9239 сымб.)
# [[Лао-Цзы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6656 сымб. → &lt;/span&gt;9318 сымб.)
# [[Брытанская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6680 сымб. → &lt;/span&gt;9352 сымб.)
# [[Жалеза]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6721 сымб. → &lt;/span&gt;9409 сымб.)
# [[Хуанхэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6741 сымб. → &lt;/span&gt;9437 сымб.)
# [[Збожжа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6784 сымб. → &lt;/span&gt;9498 сымб.)
# [[Тытунь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6801 сымб. → &lt;/span&gt;9521 сымб.)
# [[Атлусьценьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6834 сымб. → &lt;/span&gt;9568 сымб.)
# [[Сафокл]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6856 сымб. → &lt;/span&gt;9598 сымб.)
# [[Падатак]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6856 сымб. → &lt;/span&gt;9598 сымб.)
# [[Беднасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6879 сымб. → &lt;/span&gt;9631 сымб.)
# [[Песьня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6914 сымб. → &lt;/span&gt;9680 сымб.)
# [[Вэнэра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6917 сымб. → &lt;/span&gt;9684 сымб.)
# [[Рэзыстар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6922 сымб. → &lt;/span&gt;9691 сымб.)
# [[Кроў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6957 сымб. → &lt;/span&gt;9740 сымб.)
# [[Мяса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;6975 сымб. → &lt;/span&gt;9765 сымб.)
# [[Аднаўляльная энэргія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7015 сымб. → &lt;/span&gt;9821 сымб.)
# [[Культура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7031 сымб. → &lt;/span&gt;9843 сымб.)
# [[Лік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7045 сымб. → &lt;/span&gt;9863 сымб.)
# [[Іліяда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7087 сымб. → &lt;/span&gt;9922 сымб.)
# [[Гіндустані]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7143 сымб. → &lt;/span&gt;10000 сымб.)
# [[Амазонка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7199 сымб. → &lt;/span&gt;10079 сымб.)
# [[Млечны Шлях]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7218 сымб. → &lt;/span&gt;10105 сымб.)
# [[Жытло]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7225 сымб. → &lt;/span&gt;10115 сымб.)
# [[Дынастыя Хань]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7227 сымб. → &lt;/span&gt;10118 сымб.)
# [[Дзіця]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7242 сымб. → &lt;/span&gt;10139 сымб.)
# [[Панамскі канал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7261 сымб. → &lt;/span&gt;10165 сымб.)
# [[Марка Полё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7267 сымб. → &lt;/span&gt;10174 сымб.)
# [[Сабака]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7271 сымб. → &lt;/span&gt;10179 сымб.)
# [[Мэтал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7278 сымб. → &lt;/span&gt;10189 сымб.)
# [[Дагістарычны час]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7301 сымб. → &lt;/span&gt;10221 сымб.)
# [[Інсульт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7307 сымб. → &lt;/span&gt;10230 сымб.)
# [[Сярэднявечча]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7309 сымб. → &lt;/span&gt;10233 сымб.)
# [[Цукровы дыябэт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7319 сымб. → &lt;/span&gt;10247 сымб.)
# [[Канфуцыянства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7323 сымб. → &lt;/span&gt;10252 сымб.)
# [[Нагіб Махфуз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7346 сымб. → &lt;/span&gt;10284 сымб.)
# [[Дыпляматыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7373 сымб. → &lt;/span&gt;10322 сымб.)
# [[Рака]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7391 сымб. → &lt;/span&gt;10347 сымб.)
# [[Нэрвовая сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7394 сымб. → &lt;/span&gt;10352 сымб.)
# [[Птушкі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7394 сымб. → &lt;/span&gt;10352 сымб.)
# [[Дынастыя Цын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7420 сымб. → &lt;/span&gt;10388 сымб.)
# [[Ангкор-Ват]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7421 сымб. → &lt;/span&gt;10389 сымб.)
# [[Меч]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7425 сымб. → &lt;/span&gt;10395 сымб.)
# [[Псыхічны разлад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7457 сымб. → &lt;/span&gt;10440 сымб.)
# [[Цьвёрды дыск]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7473 сымб. → &lt;/span&gt;10462 сымб.)
# [[Вярблюд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7485 сымб. → &lt;/span&gt;10479 сымб.)
# [[Стыхійнае бедзтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7498 сымб. → &lt;/span&gt;10497 сымб.)
# [[Залежнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7524 сымб. → &lt;/span&gt;10534 сымб.)
# [[Аналітычная хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7524 сымб. → &lt;/span&gt;10534 сымб.)
# [[Геаграфія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7541 сымб. → &lt;/span&gt;10557 сымб.)
# [[Карл Лінэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7550 сымб. → &lt;/span&gt;10570 сымб.)
# [[Байкал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7559 сымб. → &lt;/span&gt;10583 сымб.)
# [[Канстытуцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7562 сымб. → &lt;/span&gt;10587 сымб.)
# [[Душа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7583 сымб. → &lt;/span&gt;10616 сымб.)
# [[Паветранае судна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7590 сымб. → &lt;/span&gt;10626 сымб.)
# [[Правы чалавека]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7596 сымб. → &lt;/span&gt;10634 сымб.)
# [[Выкапнёвае паліва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7634 сымб. → &lt;/span&gt;10688 сымб.)
# [[Трыганамэтрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7659 сымб. → &lt;/span&gt;10723 сымб.)
# [[Эпас пра Гільгамэша]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7663 сымб. → &lt;/span&gt;10728 сымб.)
# [[Імануіл Кант]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7665 сымб. → &lt;/span&gt;10731 сымб.)
# [[Руаль Амундсэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7682 сымб. → &lt;/span&gt;10755 сымб.)
# [[Каталіцкая Царква]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7689 сымб. → &lt;/span&gt;10765 сымб.)
# [[Джон Лок]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7691 сымб. → &lt;/span&gt;10767 сымб.)
# [[Вакуўм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7714 сымб. → &lt;/span&gt;10800 сымб.)
# [[Сорга двухколернае]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7716 сымб. → &lt;/span&gt;10802 сымб.)
# [[Плаваньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7718 сымб. → &lt;/span&gt;10805 сымб.)
# [[Пратысты]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7723 сымб. → &lt;/span&gt;10812 сымб.)
# [[Стэнлі Кубрык]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7741 сымб. → &lt;/span&gt;10837 сымб.)
# [[Карл Вялікі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7814 сымб. → &lt;/span&gt;10940 сымб.)
# [[Філязофія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7814 сымб. → &lt;/span&gt;10940 сымб.)
# [[Транзыстар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7816 сымб. → &lt;/span&gt;10942 сымб.)
# [[Ёзэф Гайдн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7818 сымб. → &lt;/span&gt;10945 сымб.)
# [[Сацыялізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7846 сымб. → &lt;/span&gt;10984 сымб.)
# [[Атлянтычны акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7850 сымб. → &lt;/span&gt;10990 сымб.)
# [[Адраджэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7856 сымб. → &lt;/span&gt;10998 сымб.)
# [[Канфуцый]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7858 сымб. → &lt;/span&gt;11001 сымб.)
# [[Бэйсбол]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7868 сымб. → &lt;/span&gt;11015 сымб.)
# [[Галубовыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7879 сымб. → &lt;/span&gt;11031 сымб.)
# [[Гравітацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7881 сымб. → &lt;/span&gt;11033 сымб.)
# [[Людвіг Вітгенштайн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7894 сымб. → &lt;/span&gt;11052 сымб.)
# [[Вадкасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7894 сымб. → &lt;/span&gt;11052 сымб.)
# [[Сыстэма каардынат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7898 сымб. → &lt;/span&gt;11057 сымб.)
# [[Труба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7905 сымб. → &lt;/span&gt;11067 сымб.)
# [[Вуха]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7922 сымб. → &lt;/span&gt;11091 сымб.)
# [[Радыяактыўнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7928 сымб. → &lt;/span&gt;11099 сымб.)
# [[Ціхі акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7960 сымб. → &lt;/span&gt;11144 сымб.)
# [[Сыма Цянь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7967 сымб. → &lt;/span&gt;11154 сымб.)
# [[Алюмін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7971 сымб. → &lt;/span&gt;11159 сымб.)
# [[Арабская ліга]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7982 сымб. → &lt;/span&gt;11175 сымб.)
# [[Астэроід]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7986 сымб. → &lt;/span&gt;11180 сымб.)
# [[Гімалаі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7986 сымб. → &lt;/span&gt;11180 сымб.)
# [[Месяц (спадарожнік)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7996 сымб. → &lt;/span&gt;11194 сымб.)
# [[Пнэўманія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;7997 сымб. → &lt;/span&gt;11196 сымб.)
# [[Земнаводныя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8000 сымб. → &lt;/span&gt;11200 сымб.)
# [[Марыя Складоўская-Кюры]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8006 сымб. → &lt;/span&gt;11208 сымб.)
# [[Хлеб]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8006 сымб. → &lt;/span&gt;11208 сымб.)
# [[Кукуруза]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8040 сымб. → &lt;/span&gt;11256 сымб.)
# [[Макс Плянк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8043 сымб. → &lt;/span&gt;11260 сымб.)
# [[Мастацтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8045 сымб. → &lt;/span&gt;11263 сымб.)
# [[Мэтар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8089 сымб. → &lt;/span&gt;11325 сымб.)
# [[Азот]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8102 сымб. → &lt;/span&gt;11343 сымб.)
# [[Горад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8123 сымб. → &lt;/span&gt;11372 сымб.)
# [[Абвадненьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8130 сымб. → &lt;/span&gt;11382 сымб.)
# [[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8131 сымб. → &lt;/span&gt;11383 сымб.)
# [[Адзеньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8137 сымб. → &lt;/span&gt;11392 сымб.)
# [[Фэрнан Магелан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8148 сымб. → &lt;/span&gt;11407 сымб.)
# [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8155 сымб. → &lt;/span&gt;11417 сымб.)
# [[Плянэта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8167 сымб. → &lt;/span&gt;11434 сымб.)
# [[Шруба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8169 сымб. → &lt;/span&gt;11437 сымб.)
# [[Ўінстан Чэрчыль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8171 сымб. → &lt;/span&gt;11439 сымб.)
# [[Юры Гагарын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8189 сымб. → &lt;/span&gt;11465 сымб.)
# [[Кітападобныя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8203 сымб. → &lt;/span&gt;11484 сымб.)
# [[Інд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8224 сымб. → &lt;/span&gt;11514 сымб.)
# [[Тымур]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8229 сымб. → &lt;/span&gt;11521 сымб.)
# [[Касьмічны палёт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8239 сымб. → &lt;/span&gt;11535 сымб.)
# [[Пшаніца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8295 сымб. → &lt;/span&gt;11613 сымб.)
# [[Блюз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8321 сымб. → &lt;/span&gt;11649 сымб.)
# [[Дождж]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8324 сымб. → &lt;/span&gt;11654 сымб.)
# [[Размнажэньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8326 сымб. → &lt;/span&gt;11656 сымб.)
# [[Фундамэнталізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8338 сымб. → &lt;/span&gt;11673 сымб.)
# [[Экалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8344 сымб. → &lt;/span&gt;11682 сымб.)
# [[Адукацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8356 сымб. → &lt;/span&gt;11698 сымб.)
# [[Фрыда Калё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8357 сымб. → &lt;/span&gt;11700 сымб.)
# [[Чэ Гевара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8379 сымб. → &lt;/span&gt;11731 сымб.)
# [[Японская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8412 сымб. → &lt;/span&gt;11777 сымб.)
# [[Самагубства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8420 сымб. → &lt;/span&gt;11788 сымб.)
# [[Фартэпіяна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8451 сымб. → &lt;/span&gt;11831 сымб.)
# [[Тым Бэрнэрз-Лі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8463 сымб. → &lt;/span&gt;11848 сымб.)
# [[Гішпанская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8480 сымб. → &lt;/span&gt;11872 сымб.)
# [[Гай Юліюс Цэзар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8496 сымб. → &lt;/span&gt;11894 сымб.)
# [[Арытмэтыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8513 сымб. → &lt;/span&gt;11918 сымб.)
# [[Партэнон]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8531 сымб. → &lt;/span&gt;11943 сымб.)
# [[Свойскі бык]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8538 сымб. → &lt;/span&gt;11953 сымб.)
# [[Франц Шубэрт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8543 сымб. → &lt;/span&gt;11960 сымб.)
# [[Гэнры Форд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8544 сымб. → &lt;/span&gt;11962 сымб.)
# [[Слабое ўзаемадзеяньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8549 сымб. → &lt;/span&gt;11969 сымб.)
# [[Ніл Армстранг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8589 сымб. → &lt;/span&gt;12025 сымб.)
# [[Плятон]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8594 сымб. → &lt;/span&gt;12032 сымб.)
# [[Кіляграм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8604 сымб. → &lt;/span&gt;12046 сымб.)
# [[Імавернасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8611 сымб. → &lt;/span&gt;12055 сымб.)
# [[Мікалай Капэрнік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8631 сымб. → &lt;/span&gt;12083 сымб.)
# [[Іслам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8632 сымб. → &lt;/span&gt;12085 сымб.)
# [[Рыхард Вагнэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8641 сымб. → &lt;/span&gt;12097 сымб.)
# [[Іўрыт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8645 сымб. → &lt;/span&gt;12103 сымб.)
# [[Трапічны цыклён]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8646 сымб. → &lt;/span&gt;12104 сымб.)
# [[Грэцкая мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8648 сымб. → &lt;/span&gt;12107 сымб.)
# [[Палітычная партыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8656 сымб. → &lt;/span&gt;12118 сымб.)
# [[Паўночны полюс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8660 сымб. → &lt;/span&gt;12124 сымб.)
# [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8678 сымб. → &lt;/span&gt;12149 сымб.)
# [[Гітара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8705 сымб. → &lt;/span&gt;12187 сымб.)
# [[Бавоўна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8713 сымб. → &lt;/span&gt;12198 сымб.)
# [[Каменны век]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8723 сымб. → &lt;/span&gt;12212 сымб.)
# [[Нэльсан Мандэла]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8746 сымб. → &lt;/span&gt;12244 сымб.)
# [[Рабства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8753 сымб. → &lt;/span&gt;12254 сымб.)
# [[Тэмпэратура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8756 сымб. → &lt;/span&gt;12258 сымб.)
# [[Сынан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8765 сымб. → &lt;/span&gt;12271 сымб.)
# [[Джэймз Кларк Максўэл]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8784 сымб. → &lt;/span&gt;12298 сымб.)
# [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8793 сымб. → &lt;/span&gt;12310 сымб.)
# [[Брусэльскі сталічны рэгіён]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8816 сымб. → &lt;/span&gt;12342 сымб.)
# [[Эрнан Картэс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8835 сымб. → &lt;/span&gt;12369 сымб.)
# [[Садружнасьць нацыяў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8836 сымб. → &lt;/span&gt;12370 сымб.)
# [[Вуглярод]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8841 сымб. → &lt;/span&gt;12377 сымб.)
# [[Магабгарата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8852 сымб. → &lt;/span&gt;12393 сымб.)
# [[Арыстотэль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8881 сымб. → &lt;/span&gt;12433 сымб.)
# [[Шакаляд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8922 сымб. → &lt;/span&gt;12491 сымб.)
# [[Ядзерная энэргетыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;8967 сымб. → &lt;/span&gt;12554 сымб.)
# [[Адам Сьміт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9003 сымб. → &lt;/span&gt;12604 сымб.)
# [[Фатаграфія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9024 сымб. → &lt;/span&gt;12634 сымб.)
# [[Вайна ў Віетнаме]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9038 сымб. → &lt;/span&gt;12653 сымб.)
# [[Эндзі Ўоргал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9061 сымб. → &lt;/span&gt;12685 сымб.)
# [[Спорт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9069 сымб. → &lt;/span&gt;12697 сымб.)
# [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9071 сымб. → &lt;/span&gt;12699 сымб.)
# [[Эвэрэст]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9072 сымб. → &lt;/span&gt;12701 сымб.)
# [[Чанак’я]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9081 сымб. → &lt;/span&gt;12713 сымб.)
# [[Інгмар Бэргман]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9082 сымб. → &lt;/span&gt;12715 сымб.)
# [[Гульня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9090 сымб. → &lt;/span&gt;12726 сымб.)
# [[Кава]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9102 сымб. → &lt;/span&gt;12743 сымб.)
# [[Дэмакратыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9109 сымб. → &lt;/span&gt;12753 сымб.)
# [[Вялікі выбух]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9208 сымб. → &lt;/span&gt;12891 сымб.)
# [[Від (біялёгія)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9208 сымб. → &lt;/span&gt;12891 сымб.)
# [[Віно]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9217 сымб. → &lt;/span&gt;12904 сымб.)
# [[Мэсапатамія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9226 сымб. → &lt;/span&gt;12916 сымб.)
# [[Марсэль Пруст]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9231 сымб. → &lt;/span&gt;12923 сымб.)
# [[Волга]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9235 сымб. → &lt;/span&gt;12929 сымб.)
# [[Рафаэль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9238 сымб. → &lt;/span&gt;12933 сымб.)
# [[Джэймз Джойс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9245 сымб. → &lt;/span&gt;12943 сымб.)
# [[Сярэдні Ўсход]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9254 сымб. → &lt;/span&gt;12956 сымб.)
# [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9288 сымб. → &lt;/span&gt;13003 сымб.)
# [[Культурная соя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9288 сымб. → &lt;/span&gt;13003 сымб.)
# [[Сымон Балівар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9310 сымб. → &lt;/span&gt;13034 сымб.)
# [[Суставаногія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9338 сымб. → &lt;/span&gt;13073 сымб.)
# [[Архітэктура]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9364 сымб. → &lt;/span&gt;13110 сымб.)
# [[Прырода]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9389 сымб. → &lt;/span&gt;13145 сымб.)
# [[Нямецкая мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9412 сымб. → &lt;/span&gt;13177 сымб.)
# [[Малекула]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9427 сымб. → &lt;/span&gt;13198 сымб.)
# [[Кітайская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9429 сымб. → &lt;/span&gt;13201 сымб.)
# [[Мысьленьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9494 сымб. → &lt;/span&gt;13292 сымб.)
# [[Тэлефон]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9497 сымб. → &lt;/span&gt;13296 сымб.)
# [[Зыгмунд Фройд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9511 сымб. → &lt;/span&gt;13315 сымб.)
# [[Хорхэ Люіс Борхэс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9540 сымб. → &lt;/span&gt;13356 сымб.)
# [[Ровар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9581 сымб. → &lt;/span&gt;13413 сымб.)
# [[Рымская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9597 сымб. → &lt;/span&gt;13436 сымб.)
# [[Крыжовыя паходы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9601 сымб. → &lt;/span&gt;13441 сымб.)
# [[Вінцэнт ван Гог]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9657 сымб. → &lt;/span&gt;13520 сымб.)
# [[Саладын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9738 сымб. → &lt;/span&gt;13633 сымб.)
# [[Паўднёвы акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9750 сымб. → &lt;/span&gt;13650 сымб.)
# [[Бэнгальская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9802 сымб. → &lt;/span&gt;13723 сымб.)
# [[Джэфры Чосэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9808 сымб. → &lt;/span&gt;13731 сымб.)
# [[Сяргей Эйзэнштэйн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9864 сымб. → &lt;/span&gt;13810 сымб.)
# [[Франц Кафка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9878 сымб. → &lt;/span&gt;13829 сымб.)
# [[Агрэгатны стан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9887 сымб. → &lt;/span&gt;13842 сымб.)
# [[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9900 сымб. → &lt;/span&gt;13860 сымб.)
# [[Рыбы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;9925 сымб. → &lt;/span&gt;13895 сымб.)
# [[Матэматычны доказ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10026 сымб. → &lt;/span&gt;14036 сымб.)
# [[Фізыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10030 сымб. → &lt;/span&gt;14042 сымб.)
# [[Абу Нувас]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10066 сымб. → &lt;/span&gt;14092 сымб.)
# [[Нобэлеўская прэмія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10075 сымб. → &lt;/span&gt;14105 сымб.)
# [[Суэцкі канал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10076 сымб. → &lt;/span&gt;14106 сымб.)
# [[Астраномія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10084 сымб. → &lt;/span&gt;14118 сымб.)
# [[Ота фон Бісмарк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10145 сымб. → &lt;/span&gt;14203 сымб.)
# [[Друк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10145 сымб. → &lt;/span&gt;14203 сымб.)
# [[Джэймз Кук]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10147 сымб. → &lt;/span&gt;14206 сымб.)
# [[Кісьля]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10184 сымб. → &lt;/span&gt;14258 сымб.)
# [[Рэгбі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10189 сымб. → &lt;/span&gt;14265 сымб.)
# [[Вадарод]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10203 сымб. → &lt;/span&gt;14284 сымб.)
# [[Міжнародны Суд ААН]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10225 сымб. → &lt;/span&gt;14315 сымб.)
# [[Дыега Вэляскес]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10226 сымб. → &lt;/span&gt;14316 сымб.)
# [[Магнітнае поле]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10279 сымб. → &lt;/span&gt;14391 сымб.)
# [[Дзяржава]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10318 сымб. → &lt;/span&gt;14445 сымб.)
# [[Цукар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10319 сымб. → &lt;/span&gt;14447 сымб.)
# [[Кірыліца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10322 сымб. → &lt;/span&gt;14451 сымб.)
# [[Год]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10331 сымб. → &lt;/span&gt;14463 сымб.)
# [[Луіс Армстранг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10365 сымб. → &lt;/span&gt;14511 сымб.)
# [[Натуральная воспа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10367 сымб. → &lt;/span&gt;14514 сымб.)
# [[Прыгажосьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10392 сымб. → &lt;/span&gt;14549 сымб.)
# [[Капітал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10408 сымб. → &lt;/span&gt;14571 сымб.)
# [[Сакрат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10419 сымб. → &lt;/span&gt;14587 сымб.)
# [[Хімія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10431 сымб. → &lt;/span&gt;14603 сымб.)
# [[Атам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10461 сымб. → &lt;/span&gt;14645 сымб.)
# [[Акіра Курасава]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10496 сымб. → &lt;/span&gt;14694 сымб.)
# [[Анархізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10515 сымб. → &lt;/span&gt;14721 сымб.)
# [[Кацусіка Хакусай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10558 сымб. → &lt;/span&gt;14781 сымб.)
# [[Этаноль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10559 сымб. → &lt;/span&gt;14783 сымб.)
# [[Карл Маркс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10598 сымб. → &lt;/span&gt;14837 сымб.)
# [[Аборт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10611 сымб. → &lt;/span&gt;14855 сымб.)
# [[Галілео Галілей]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10621 сымб. → &lt;/span&gt;14869 сымб.)
# [[Плязма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10644 сымб. → &lt;/span&gt;14902 сымб.)
# [[Анды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10647 сымб. → &lt;/span&gt;14906 сымб.)
# [[Эпілепсія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10786 сымб. → &lt;/span&gt;15100 сымб.)
# [[Купал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10798 сымб. → &lt;/span&gt;15117 сымб.)
# [[Калідаса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10825 сымб. → &lt;/span&gt;15155 сымб.)
# [[Сям’я]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10881 сымб. → &lt;/span&gt;15233 сымб.)
# [[Ігар Стравінскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10894 сымб. → &lt;/span&gt;15252 сымб.)
# [[Нігер (рака)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10900 сымб. → &lt;/span&gt;15260 сымб.)
# [[Альбрэхт Дурэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;10974 сымб. → &lt;/span&gt;15364 сымб.)
# [[Альгарытм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11008 сымб. → &lt;/span&gt;15411 сымб.)
# [[Шагнамэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11037 сымб. → &lt;/span&gt;15452 сымб.)
# [[Золата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11063 сымб. → &lt;/span&gt;15488 сымб.)
# [[Ніл]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11093 сымб. → &lt;/span&gt;15530 сымб.)
# [[Галаўны боль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11142 сымб. → &lt;/span&gt;15599 сымб.)
# [[Тэлебачаньне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11150 сымб. → &lt;/span&gt;15610 сымб.)
# [[Робат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11199 сымб. → &lt;/span&gt;15679 сымб.)
# [[Карэйская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11208 сымб. → &lt;/span&gt;15691 сымб.)
# [[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11227 сымб. → &lt;/span&gt;15718 сымб.)
# [[Вока]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11331 сымб. → &lt;/span&gt;15863 сымб.)
# [[Нэптун]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11374 сымб. → &lt;/span&gt;15924 сымб.)
# [[Пі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11387 сымб. → &lt;/span&gt;15942 сымб.)
# [[Гафіз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11411 сымб. → &lt;/span&gt;15975 сымб.)
# [[Навука]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11432 сымб. → &lt;/span&gt;16005 сымб.)
# [[Габрыель Гарсія Маркес]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11502 сымб. → &lt;/span&gt;16103 сымб.)
# [[Фашызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11544 сымб. → &lt;/span&gt;16162 сымб.)
# [[Магатма Гандзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11560 сымб. → &lt;/span&gt;16184 сымб.)
# [[Вецер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11636 сымб. → &lt;/span&gt;16290 сымб.)
# [[Гарбата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11651 сымб. → &lt;/span&gt;16311 сымб.)
# [[Лёгкая атлетыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11693 сымб. → &lt;/span&gt;16370 сымб.)
# [[Сухоты]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11702 сымб. → &lt;/span&gt;16383 сымб.)
# [[Гален]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11707 сымб. → &lt;/span&gt;16390 сымб.)
# [[Курыца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11730 сымб. → &lt;/span&gt;16422 сымб.)
# [[Энэргія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11758 сымб. → &lt;/span&gt;16461 сымб.)
# [[Тэрмадынаміка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11776 сымб. → &lt;/span&gt;16486 сымб.)
# [[Давід Гільбэрт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11812 сымб. → &lt;/span&gt;16537 сымб.)
# [[Аль-Газалі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11823 сымб. → &lt;/span&gt;16552 сымб.)
# [[Сок]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11844 сымб. → &lt;/span&gt;16582 сымб.)
# [[Эўклід]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11886 сымб. → &lt;/span&gt;16640 сымб.)
# [[Пэрсыдзкая мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11919 сымб. → &lt;/span&gt;16687 сымб.)
# [[Рухавік унутранага згараньня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;11996 сымб. → &lt;/span&gt;16794 сымб.)
# [[Мэрылін Манро]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12114 сымб. → &lt;/span&gt;16960 сымб.)
# [[Чарлі Чаплін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12124 сымб. → &lt;/span&gt;16974 сымб.)
# [[Нікалё Мак’явэльлі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12142 сымб. → &lt;/span&gt;16999 сымб.)
# [[Паўднёвая Амэрыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12164 сымб. → &lt;/span&gt;17030 сымб.)
# [[Альгебра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12219 сымб. → &lt;/span&gt;17107 сымб.)
# [[Сонца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12265 сымб. → &lt;/span&gt;17171 сымб.)
# [[Крыкет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12284 сымб. → &lt;/span&gt;17198 сымб.)
# [[Кароткія нарды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12291 сымб. → &lt;/span&gt;17207 сымб.)
# [[Майсей]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12376 сымб. → &lt;/span&gt;17326 сымб.)
# [[Імпэрыялізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12465 сымб. → &lt;/span&gt;17451 сымб.)
# [[Малако]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12487 сымб. → &lt;/span&gt;17482 сымб.)
# [[Франсіска Гоя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12578 сымб. → &lt;/span&gt;17609 сымб.)
# [[Атэізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12579 сымб. → &lt;/span&gt;17611 сымб.)
# [[Сулейман I]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12584 сымб. → &lt;/span&gt;17618 сымб.)
# [[Джэймз Ўат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12618 сымб. → &lt;/span&gt;17665 сымб.)
# [[Геалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12624 сымб. → &lt;/span&gt;17674 сымб.)
# [[Эўра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12800 сымб. → &lt;/span&gt;17920 сымб.)
# [[Адольф Гітлер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12845 сымб. → &lt;/span&gt;17983 сымб.)
# [[Эрнэст Рэзэрфорд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12937 сымб. → &lt;/span&gt;18112 сымб.)
# [[Урад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;12983 сымб. → &lt;/span&gt;18176 сымб.)
# [[Суахілі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13063 сымб. → &lt;/span&gt;18288 сымб.)
# [[Жыцьцё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13101 сымб. → &lt;/span&gt;18341 сымб.)
# [[Танец]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13142 сымб. → &lt;/span&gt;18399 сымб.)
# [[Малійская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13178 сымб. → &lt;/span&gt;18449 сымб.)
# [[Зорка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13336 сымб. → &lt;/span&gt;18670 сымб.)
# [[Людвіг ван Бэтговэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13344 сымб. → &lt;/span&gt;18682 сымб.)
# [[Рэлігія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13404 сымб. → &lt;/span&gt;18766 сымб.)
# [[Готфрыд Ляйбніц]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13468 сымб. → &lt;/span&gt;18855 сымб.)
# [[Чарлз Дыкенз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13484 сымб. → &lt;/span&gt;18878 сымб.)
# [[Азартная гульня]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13642 сымб. → &lt;/span&gt;19099 сымб.)
# [[Арктычны акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13705 сымб. → &lt;/span&gt;19187 сымб.)
# [[Электронная пошта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13806 сымб. → &lt;/span&gt;19328 сымб.)
# [[Томас Эдысан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13856 сымб. → &lt;/span&gt;19398 сымб.)
# [[Мацуо Басё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13925 сымб. → &lt;/span&gt;19495 сымб.)
# [[Уладзімер Ленін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13932 сымб. → &lt;/span&gt;19505 сымб.)
# [[Колер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;13969 сымб. → &lt;/span&gt;19557 сымб.)
# [[Рак (захворваньне)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14078 сымб. → &lt;/span&gt;19709 сымб.)
# [[Зямля]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14086 сымб. → &lt;/span&gt;19720 сымб.)
# [[Хвароба Альцгаймэра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14220 сымб. → &lt;/span&gt;19908 сымб.)
# [[Жан-Поль Сартр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14400 сымб. → &lt;/span&gt;20160 сымб.)
# [[Гіп-гоп]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14505 сымб. → &lt;/span&gt;20307 сымб.)
# [[Шкло]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14564 сымб. → &lt;/span&gt;20390 сымб.)
# [[Роза Люксэмбург]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14625 сымб. → &lt;/span&gt;20475 сымб.)
# [[Дунай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14708 сымб. → &lt;/span&gt;20591 сымб.)
# [[Яганэс Брамс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14858 сымб. → &lt;/span&gt;20801 сымб.)
# [[Машына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14935 сымб. → &lt;/span&gt;20909 сымб.)
# [[Лё Карбюзье]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;14959 сымб. → &lt;/span&gt;20943 сымб.)
# [[Ацтэкі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15037 сымб. → &lt;/span&gt;21052 сымб.)
# [[Аўгустын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15160 сымб. → &lt;/span&gt;21224 сымб.)
# [[Ібн Хальдун]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15234 сымб. → &lt;/span&gt;21328 сымб.)
# [[Ібн Батута]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15332 сымб. → &lt;/span&gt;21465 сымб.)
# [[Лацінскае пісьмо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15342 сымб. → &lt;/span&gt;21479 сымб.)
# [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15393 сымб. → &lt;/span&gt;21550 сымб.)
# [[Рэстаўрацыя Мэйдзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15402 сымб. → &lt;/span&gt;21563 сымб.)
# [[Біблія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15408 сымб. → &lt;/span&gt;21571 сымб.)
# [[Альфрэд Гічкок]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15429 сымб. → &lt;/span&gt;21601 сымб.)
# [[Тысяча і адна ноч]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15461 сымб. → &lt;/span&gt;21645 сымб.)
# [[ГЭС Тры цясьніны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15488 сымб. → &lt;/span&gt;21683 сымб.)
# [[Сыр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15506 сымб. → &lt;/span&gt;21708 сымб.)
# [[Ізраіль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15645 сымб. → &lt;/span&gt;21903 сымб.)
# [[Грэцкі альфабэт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15742 сымб. → &lt;/span&gt;22039 сымб.)
# [[Марлен Дытрых]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;15875 сымб. → &lt;/span&gt;22225 сымб.)
# [[Ўолт Дыснэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16007 сымб. → &lt;/span&gt;22410 сымб.)
# [[Міжнародны валютны фонд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16011 сымб. → &lt;/span&gt;22415 сымб.)
# [[Канал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16091 сымб. → &lt;/span&gt;22527 сымб.)
# [[Леанарда да Вінчы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16107 сымб. → &lt;/span&gt;22550 сымб.)
# [[Пераклад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16161 сымб. → &lt;/span&gt;22625 сымб.)
# [[Джордж Байран]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16192 сымб. → &lt;/span&gt;22669 сымб.)
# [[Фёдар Дастаеўскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16314 сымб. → &lt;/span&gt;22840 сымб.)
# [[Фэдэрыка Фэліні]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16351 сымб. → &lt;/span&gt;22891 сымб.)
# [[Асманская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16367 сымб. → &lt;/span&gt;22914 сымб.)
# [[Карыбскае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16429 сымб. → &lt;/span&gt;23001 сымб.)
# [[Паўночнае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16492 сымб. → &lt;/span&gt;23089 сымб.)
# [[Індыйскі акіян]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16554 сымб. → &lt;/span&gt;23176 сымб.)
# [[Клімат]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16615 сымб. → &lt;/span&gt;23261 сымб.)
# [[Цытрус]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16682 сымб. → &lt;/span&gt;23355 сымб.)
# [[Райн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16764 сымб. → &lt;/span&gt;23470 сымб.)
# [[Ядзерная зброя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16838 сымб. → &lt;/span&gt;23573 сымб.)
# [[Электрычнасьць]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;16905 сымб. → &lt;/span&gt;23667 сымб.)
# [[Аль-Харэзьмі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;17459 сымб. → &lt;/span&gt;24443 сымб.)
# [[Жанна д’Арк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;17572 сымб. → &lt;/span&gt;24601 сымб.)
# [[Шарль дэ Голь]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;17630 сымб. → &lt;/span&gt;24682 сымб.)
# [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;17788 сымб. → &lt;/span&gt;24903 сымб.)
# [[Інжынэрная справа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18103 сымб. → &lt;/span&gt;25344 сымб.)
# [[Сахара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18181 сымб. → &lt;/span&gt;25453 сымб.)
# [[Мартын Гайдэгер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18263 сымб. → &lt;/span&gt;25568 сымб.)
# [[Афрыканскі зьвяз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18283 сымб. → &lt;/span&gt;25596 сымб.)
# [[Дыскрымінацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18460 сымб. → &lt;/span&gt;25844 сымб.)
# [[Макс Вэбэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18464 сымб. → &lt;/span&gt;25850 сымб.)
# [[Вугляводы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18492 сымб. → &lt;/span&gt;25889 сымб.)
# [[Аўстралія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18599 сымб. → &lt;/span&gt;26039 сымб.)
# [[Этыёпія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18988 сымб. → &lt;/span&gt;26583 сымб.)
# [[Ежа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;18991 сымб. → &lt;/span&gt;26587 сымб.)
# [[Базыліка Сьвятога Пятра]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19006 сымб. → &lt;/span&gt;26608 сымб.)
# [[Майкл Фарадэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19100 сымб. → &lt;/span&gt;26740 сымб.)
# [[Здароўе]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19381 сымб. → &lt;/span&gt;27133 сымб.)
# [[Танзанія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19438 сымб. → &lt;/span&gt;27213 сымб.)
# [[Анры Матыс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19497 сымб. → &lt;/span&gt;27296 сымб.)
# [[Куба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19812 сымб. → &lt;/span&gt;27737 сымб.)
# [[Політэізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19829 сымб. → &lt;/span&gt;27761 сымб.)
# [[Кіліманджара]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19863 сымб. → &lt;/span&gt;27808 сымб.)
# [[Сусьвет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19910 сымб. → &lt;/span&gt;27874 сымб.)
# [[Ум Кульсум]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19912 сымб. → &lt;/span&gt;27877 сымб.)
# [[Дантэ Аліг’еры]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;19924 сымб. → &lt;/span&gt;27894 сымб.)
# [[Віетнам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20101 сымб. → &lt;/span&gt;28141 сымб.)
# [[Халіфат Абасыдаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20271 сымб. → &lt;/span&gt;28379 сымб.)
# [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20336 сымб. → &lt;/span&gt;28470 сымб.)
# [[Сунь Ятсэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20641 сымб. → &lt;/span&gt;28897 сымб.)
# [[Касьпійскае мора]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20710 сымб. → &lt;/span&gt;28994 сымб.)
# [[Тэніс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20780 сымб. → &lt;/span&gt;29092 сымб.)
# [[Людовік XIV]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20795 сымб. → &lt;/span&gt;29113 сымб.)
# [[Банглядэш]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20877 сымб. → &lt;/span&gt;29228 сымб.)
# [[Ёсіф Сталін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;20994 сымб. → &lt;/span&gt;29392 сымб.)
# [[Бангкок]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21000 сымб. → &lt;/span&gt;29400 сымб.)
# [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21115 сымб. → &lt;/span&gt;29561 сымб.)
# [[Гамэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21357 сымб. → &lt;/span&gt;29900 сымб.)
# [[Армія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21550 сымб. → &lt;/span&gt;30170 сымб.)
# [[Ёган Вольфганг фон Гётэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21557 сымб. → &lt;/span&gt;30180 сымб.)
# [[Стаматалёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21592 сымб. → &lt;/span&gt;30229 сымб.)
# [[Жак Карт’е]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21603 сымб. → &lt;/span&gt;30244 сымб.)
# [[Ашока]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21736 сымб. → &lt;/span&gt;30430 сымб.)
# [[Гаўтама Буда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21745 сымб. → &lt;/span&gt;30443 сымб.)
# [[Алан Т’юрынг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21755 сымб. → &lt;/span&gt;30457 сымб.)
# [[Апэрацыйная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21834 сымб. → &lt;/span&gt;30568 сымб.)
# [[Паблё Пікаса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21867 сымб. → &lt;/span&gt;30614 сымб.)
# [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21896 сымб. → &lt;/span&gt;30654 сымб.)
# [[Польшча]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21919 сымб. → &lt;/span&gt;30687 сымб.)
# [[Джакама Пучыні]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21956 сымб. → &lt;/span&gt;30738 сымб.)
# [[Го]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;21968 сымб. → &lt;/span&gt;30755 сымб.)
# [[Сонечная сыстэма]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22052 сымб. → &lt;/span&gt;30873 сымб.)
# [[Малярыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22062 сымб. → &lt;/span&gt;30887 сымб.)
# [[Сынгапур]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22088 сымб. → &lt;/span&gt;30923 сымб.)
# [[Француская рэвалюцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22107 сымб. → &lt;/span&gt;30950 сымб.)
# [[Леанард Ойлер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22121 сымб. → &lt;/span&gt;30969 сымб.)
# [[Ерусалім]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22149 сымб. → &lt;/span&gt;31009 сымб.)
# [[Дыназаўр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22169 сымб. → &lt;/span&gt;31037 сымб.)
# [[Вэргіліюс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22172 сымб. → &lt;/span&gt;31041 сымб.)
# [[Галяктыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22175 сымб. → &lt;/span&gt;31045 сымб.)
# [[Фрыдэрык Шапэн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22185 сымб. → &lt;/span&gt;31059 сымб.)
# [[Энцыкляпэдыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22190 сымб. → &lt;/span&gt;31066 сымб.)
# [[Віктор Юго]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22210 сымб. → &lt;/span&gt;31094 сымб.)
# [[Сымона дэ Бавуар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22217 сымб. → &lt;/span&gt;31104 сымб.)
# [[Джон Мэйнард Кейнз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22221 сымб. → &lt;/span&gt;31109 сымб.)
# [[Турэцкая мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22292 сымб. → &lt;/span&gt;31209 сымб.)
# [[Лізавета I]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22302 сымб. → &lt;/span&gt;31223 сымб.)
# [[Сатурн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22305 сымб. → &lt;/span&gt;31227 сымб.)
# [[Канстантын I Вялікі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22327 сымб. → &lt;/span&gt;31258 сымб.)
# [[Танк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22331 сымб. → &lt;/span&gt;31263 сымб.)
# [[Хрысьціянства]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22341 сымб. → &lt;/span&gt;31277 сымб.)
# [[Авідыюс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22343 сымб. → &lt;/span&gt;31280 сымб.)
# [[Піва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22409 сымб. → &lt;/span&gt;31373 сымб.)
# [[Дынастыя Тан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22412 сымб. → &lt;/span&gt;31377 сымб.)
# [[Сыднэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22417 сымб. → &lt;/span&gt;31384 сымб.)
# [[Уран]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22492 сымб. → &lt;/span&gt;31489 сымб.)
# [[Мэркурый]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22525 сымб. → &lt;/span&gt;31535 сымб.)
# [[Транспарт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22582 сымб. → &lt;/span&gt;31615 сымб.)
# [[Француская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22619 сымб. → &lt;/span&gt;31667 сымб.)
# [[Міжнародная сыстэма СІ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22646 сымб. → &lt;/span&gt;31704 сымб.)
# [[Багдад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22656 сымб. → &lt;/span&gt;31718 сымб.)
# [[Мухамад]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22663 сымб. → &lt;/span&gt;31728 сымб.)
# [[Сэул]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22722 сымб. → &lt;/span&gt;31811 сымб.)
# [[Ёган Кеплер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22737 сымб. → &lt;/span&gt;31832 сымб.)
# [[Дака]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22750 сымб. → &lt;/span&gt;31850 сымб.)
# [[Лі Бо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22869 сымб. → &lt;/span&gt;32017 сымб.)
# [[Архімэд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22871 сымб. → &lt;/span&gt;32019 сымб.)
# [[Юпітэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22884 сымб. → &lt;/span&gt;32038 сымб.)
# [[Карачы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22885 сымб. → &lt;/span&gt;32039 сымб.)
# [[Рэнэ Дэкарт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22940 сымб. → &lt;/span&gt;32116 сымб.)
# [[Карл Фрыдрых Гаўс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;22961 сымб. → &lt;/span&gt;32145 сымб.)
# [[Мартын Лютэр Кінг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23001 сымб. → &lt;/span&gt;32201 сымб.)
# [[Авіцэна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23006 сымб. → &lt;/span&gt;32208 сымб.)
# [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23062 сымб. → &lt;/span&gt;32287 сымб.)
# [[Мікелянджэлё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23076 сымб. → &lt;/span&gt;32306 сымб.)
# [[Эканоміка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23094 сымб. → &lt;/span&gt;32332 сымб.)
# [[Фільм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23103 сымб. → &lt;/span&gt;32344 сымб.)
# [[Мартын Лютэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23104 сымб. → &lt;/span&gt;32346 сымб.)
# [[Ліпіды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23138 сымб. → &lt;/span&gt;32393 сымб.)
# [[Антарктыда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23198 сымб. → &lt;/span&gt;32477 сымб.)
# [[Сінтаізм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23205 сымб. → &lt;/span&gt;32487 сымб.)
# [[Мігель Сэрвантэс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23240 сымб. → &lt;/span&gt;32536 сымб.)
# [[Старажытны Эгіпет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23268 сымб. → &lt;/span&gt;32575 сымб.)
# [[Анатомія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23291 сымб. → &lt;/span&gt;32607 сымб.)
# [[Эрвін Шрэдынгер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23320 сымб. → &lt;/span&gt;32648 сымб.)
# [[Антон Чэхаў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23323 сымб. → &lt;/span&gt;32652 сымб.)
# [[Бізантыйская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23333 сымб. → &lt;/span&gt;32666 сымб.)
# [[Тайлянд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23339 сымб. → &lt;/span&gt;32675 сымб.)
# [[Калката]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23430 сымб. → &lt;/span&gt;32802 сымб.)
# [[Багата]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23542 сымб. → &lt;/span&gt;32959 сымб.)
# [[Мумбаі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23559 сымб. → &lt;/span&gt;32983 сымб.)
# [[Дынастыя Мін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23576 сымб. → &lt;/span&gt;33006 сымб.)
# [[Мальер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23651 сымб. → &lt;/span&gt;33111 сымб.)
# [[Расейская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23675 сымб. → &lt;/span&gt;33145 сымб.)
# [[Мэксыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23685 сымб. → &lt;/span&gt;33159 сымб.)
# [[Аргентына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23702 сымб. → &lt;/span&gt;33183 сымб.)
# [[Дамаск]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23736 сымб. → &lt;/span&gt;33230 сымб.)
# [[Рэінкарнацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23764 сымб. → &lt;/span&gt;33270 сымб.)
# [[Дэлі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23819 сымб. → &lt;/span&gt;33347 сымб.)
# [[Пэкін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23821 сымб. → &lt;/span&gt;33349 сымб.)
# [[Саудаўская Арабія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23841 сымб. → &lt;/span&gt;33377 сымб.)
# [[Старажытная Грэцыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;23982 сымб. → &lt;/span&gt;33575 сымб.)
# [[Мост]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24055 сымб. → &lt;/span&gt;33677 сымб.)
# [[Найробі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24069 сымб. → &lt;/span&gt;33697 сымб.)
# [[Рыю-дэ-Жанэйру]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24100 сымб. → &lt;/span&gt;33740 сымб.)
# [[Ісак Ньютан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24115 сымб. → &lt;/span&gt;33761 сымб.)
# [[Вальтэр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24115 сымб. → &lt;/span&gt;33761 сымб.)
# [[Ўільям Шэксьпір]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24192 сымб. → &lt;/span&gt;33869 сымб.)
# [[Сальвадор Далі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24254 сымб. → &lt;/span&gt;33956 сымб.)
# [[Бронзавы век]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24265 сымб. → &lt;/span&gt;33971 сымб.)
# [[Іран]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24270 сымб. → &lt;/span&gt;33978 сымб.)
# [[Турэччына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24329 сымб. → &lt;/span&gt;34061 сымб.)
# [[Банан (плод)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24344 сымб. → &lt;/span&gt;34082 сымб.)
# [[Мэхіка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24407 сымб. → &lt;/span&gt;34170 сымб.)
# [[Будызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24434 сымб. → &lt;/span&gt;34208 сымб.)
# [[Электроніка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24482 сымб. → &lt;/span&gt;34275 сымб.)
# [[Скалістыя горы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24495 сымб. → &lt;/span&gt;34293 сымб.)
# [[Чжэн Хэ]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24644 сымб. → &lt;/span&gt;34502 сымб.)
# [[Пратэстанцтва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24675 сымб. → &lt;/span&gt;34545 сымб.)
# [[Эўропа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24678 сымб. → &lt;/span&gt;34549 сымб.)
# [[Тадж Магал]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24684 сымб. → &lt;/span&gt;34558 сымб.)
# [[Дзьмітры Мендзялееў]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24712 сымб. → &lt;/span&gt;34597 сымб.)
# [[Дрэва]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24747 сымб. → &lt;/span&gt;34646 сымб.)
# [[Бялкі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24801 сымб. → &lt;/span&gt;34721 сымб.)
# [[Гандаль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24824 сымб. → &lt;/span&gt;34754 сымб.)
# [[Арабска-ізраільскі канфлікт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24850 сымб. → &lt;/span&gt;34790 сымб.)
# [[Джакарта]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;24858 сымб. → &lt;/span&gt;34801 сымб.)
# [[Індыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25070 сымб. → &lt;/span&gt;35098 сымб.)
# [[Нігерыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25083 сымб. → &lt;/span&gt;35116 сымб.)
# [[Мэка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25191 сымб. → &lt;/span&gt;35267 сымб.)
# [[Ангельская мова]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25312 сымб. → &lt;/span&gt;35437 сымб.)
# [[Біялёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25344 сымб. → &lt;/span&gt;35482 сымб.)
# [[Кітай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25413 сымб. → &lt;/span&gt;35578 сымб.)
# [[Карабель]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25428 сымб. → &lt;/span&gt;35599 сымб.)
# [[Зараастрызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25469 сымб. → &lt;/span&gt;35657 сымб.)
# [[Тлен]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25602 сымб. → &lt;/span&gt;35843 сымб.)
# [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25629 сымб. → &lt;/span&gt;35881 сымб.)
# [[Аўганістан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25734 сымб. → &lt;/span&gt;36028 сымб.)
# [[Марс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25780 сымб. → &lt;/span&gt;36092 сымб.)
# [[Ватыкан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;25872 сымб. → &lt;/span&gt;36221 сымб.)
# [[Першая сусьветная вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26005 сымб. → &lt;/span&gt;36407 сымб.)
# [[Антоніё Вівальдзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26242 сымб. → &lt;/span&gt;36739 сымб.)
# [[Эгіпет]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26258 сымб. → &lt;/span&gt;36761 сымб.)
# [[Тэгеран]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26438 сымб. → &lt;/span&gt;37013 сымб.)
# [[Аўтамабіль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26557 сымб. → &lt;/span&gt;37180 сымб.)
# [[Хуткасьць сьвятла]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26663 сымб. → &lt;/span&gt;37328 сымб.)
# [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;26975 сымб. → &lt;/span&gt;37765 сымб.)
# [[Лагас]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;27063 сымб. → &lt;/span&gt;37888 сымб.)
# [[Судан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;27075 сымб. → &lt;/span&gt;37905 сымб.)
# [[Вашку да Гама]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;27835 сымб. → &lt;/span&gt;38969 сымб.)
# [[Жан-Жак Русо]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;28096 сымб. → &lt;/span&gt;39334 сымб.)
# [[Мустафа Кемаль Ататурк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;28159 сымб. → &lt;/span&gt;39423 сымб.)
# [[Японія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;29092 сымб. → &lt;/span&gt;40729 сымб.)
# [[Нацысцкая Нямеччына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;29151 сымб. → &lt;/span&gt;40811 сымб.)
# [[Паўночная Амэрыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;29314 сымб. → &lt;/span&gt;41040 сымб.)
# [[Тэхналёгія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;29652 сымб. → &lt;/span&gt;41513 сымб.)
# [[Эўрапейскі Зьвяз]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30051 сымб. → &lt;/span&gt;42071 сымб.)
# [[Вада]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30372 сымб. → &lt;/span&gt;42521 сымб.)
# [[Швайцарыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30660 сымб. → &lt;/span&gt;42924 сымб.)
# [[Баскетбол]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30786 сымб. → &lt;/span&gt;43100 сымб.)
# [[Ірак]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;30866 сымб. → &lt;/span&gt;43212 сымб.)
# [[Сара Бэрнар]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31434 сымб. → &lt;/span&gt;44008 сымб.)
# [[Энрыка Фэрмі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31649 сымб. → &lt;/span&gt;44309 сымб.)
# [[Застуда]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31856 сымб. → &lt;/span&gt;44598 сымб.)
# [[The Beatles]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31882 сымб. → &lt;/span&gt;44635 сымб.)
# [[Атэны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31914 сымб. → &lt;/span&gt;44680 сымб.)
# [[Мэдыцына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;31921 сымб. → &lt;/span&gt;44689 сымб.)
# [[Кансэрватызм]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32008 сымб. → &lt;/span&gt;44811 сымб.)
# [[Пётар Чайкоўскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32079 сымб. → &lt;/span&gt;44911 сымб.)
# [[Гішпанія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32166 сымб. → &lt;/span&gt;45032 сымб.)
# [[Цягліцы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32174 сымб. → &lt;/span&gt;45044 сымб.)
# [[Санкт-Пецярбург]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;32285 сымб. → &lt;/span&gt;45199 сымб.)
# [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33118 сымб. → &lt;/span&gt;46365 сымб.)
# [[Чынгісхан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33122 сымб. → &lt;/span&gt;46371 сымб.)
# [[Азія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33253 сымб. → &lt;/span&gt;46554 сымб.)
# [[Дыялектыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33477 сымб. → &lt;/span&gt;46868 сымб.)
# [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;33873 сымб. → &lt;/span&gt;47422 сымб.)
# [[Эйфэлева вежа]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;34681 сымб. → &lt;/span&gt;48553 сымб.)
# [[Аляксандар Пушкін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;34752 сымб. → &lt;/span&gt;48653 сымб.)
# [[Афрыка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35098 сымб. → &lt;/span&gt;49137 сымб.)
# [[Бульба]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35480 сымб. → &lt;/span&gt;49672 сымб.)
# [[Масква]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35575 сымб. → &lt;/span&gt;49805 сымб.)
# [[Кір II]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35642 сымб. → &lt;/span&gt;49899 сымб.)
# [[Джэйн Остын]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;35786 сымб. → &lt;/span&gt;50100 сымб.)
# [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;36226 сымб. → &lt;/span&gt;50716 сымб.)
# [[Ісус Хрыстос]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;36531 сымб. → &lt;/span&gt;51143 сымб.)
# [[Нікола Тэсла]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;36583 сымб. → &lt;/span&gt;51216 сымб.)
# [[Стамбул]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;36643 сымб. → &lt;/span&gt;51300 сымб.)
# [[Ганконг]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;37507 сымб. → &lt;/span&gt;52510 сымб.)
# [[Кіншаса]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;37538 сымб. → &lt;/span&gt;52553 сымб.)
# [[Глябальнае пацяпленьне]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;38115 сымб. → &lt;/span&gt;53361 сымб.)
# [[Ёган Сэбастыян Бах]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;38796 сымб. → &lt;/span&gt;54314 сымб.)
# [[Альбэрт Айнштайн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;38873 сымб. → &lt;/span&gt;54422 сымб.)
# [[Калізэй]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;38896 сымб. → &lt;/span&gt;54454 сымб.)
# [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;39963 сымб. → &lt;/span&gt;55948 сымб.)
# [[Гісторыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;41456 сымб. → &lt;/span&gt;58038 сымб.)
# [[Алімпійскія гульні]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;41477 сымб. → &lt;/span&gt;58068 сымб.)
# [[Сусьветны банк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;41676 сымб. → &lt;/span&gt;58346 сымб.)
# [[Рабіндранат Тагор]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;42841 сымб. → &lt;/span&gt;59977 сымб.)
# [[Рэмбрант]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;44500 сымб. → &lt;/span&gt;62300 сымб.)
# [[Мао Дзэ-дун]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;44938 сымб. → &lt;/span&gt;62913 сымб.)
# [[Расея]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;45417 сымб. → &lt;/span&gt;63584 сымб.)
# [[Канада]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;46191 сымб. → &lt;/span&gt;64667 сымб.)
# [[Вена]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;46921 сымб. → &lt;/span&gt;65689 сымб.)
# [[Фрэнк Лойд Райт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;48046 сымб. → &lt;/span&gt;67264 сымб.)
# [[Хрыстафор Калюмб]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;51150 сымб. → &lt;/span&gt;71610 сымб.)
# [[Футбол]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;52261 сымб. → &lt;/span&gt;73165 сымб.)
# [[Шахматы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;53026 сымб. → &lt;/span&gt;74236 сымб.)
# [[Рэфармацыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;53434 сымб. → &lt;/span&gt;74808 сымб.)
# [[Джузэпэ Вэрдзі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;53442 сымб. → &lt;/span&gt;74819 сымб.)
# [[Аўстрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;53739 сымб. → &lt;/span&gt;75235 сымб.)
# [[Бэрлін]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;54057 сымб. → &lt;/span&gt;75680 сымб.)
# [[Шанхай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;54669 сымб. → &lt;/span&gt;76537 сымб.)
# [[Лос-Анджэлес]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;56649 сымб. → &lt;/span&gt;79309 сымб.)
# [[Дубай]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;56689 сымб. → &lt;/span&gt;79365 сымб.)
# [[Альжыр]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;56691 сымб. → &lt;/span&gt;79367 сымб.)
# [[Амстэрдам]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;57140 сымб. → &lt;/span&gt;79996 сымб.)
# [[Джордж Вашынгтон]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;57179 сымб. → &lt;/span&gt;80051 сымб.)
# [[Густаў Малер]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;58733 сымб. → &lt;/span&gt;82226 сымб.)
# [[Сан-Паўлу]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;59025 сымб. → &lt;/span&gt;82635 сымб.)
# [[Нідэрлянды]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;60735 сымб. → &lt;/span&gt;85029 сымб.)
# [[Франклін Дэлана Рузвэлт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;61252 сымб. → &lt;/span&gt;85753 сымб.)
# [[Кейптаўн]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;61579 сымб. → &lt;/span&gt;86211 сымб.)
# [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;62400 сымб. → &lt;/span&gt;87360 сымб.)
# [[Аляксандар Македонскі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;63243 сымб. → &lt;/span&gt;88540 сымб.)
# [[Токіё]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;65839 сымб. → &lt;/span&gt;92175 сымб.)
# [[Мадрыд]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;66665 сымб. → &lt;/span&gt;93331 сымб.)
# [[Каір]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;69375 сымб. → &lt;/span&gt;97125 сымб.)
# [[Італія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;71393 сымб. → &lt;/span&gt;99950 сымб.)
# [[Пётар I]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;73835 сымб. → &lt;/span&gt;103369 сымб.)
# [[Украіна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;74158 сымб. → &lt;/span&gt;103821 сымб.)
# [[Другая сусьветная вайна]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;74840 сымб. → &lt;/span&gt;104776 сымб.)
# [[Рым]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;79729 сымб. → &lt;/span&gt;111621 сымб.)
# [[Напалеон I Банапарт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;80984 сымб. → &lt;/span&gt;113378 сымб.)
# [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;80994 сымб. → &lt;/span&gt;113392 сымб.)
# [[Актавіян Аўгуст]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;83740 сымб. → &lt;/span&gt;117236 сымб.)
# [[Сьпірт]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;84834 сымб. → &lt;/span&gt;118768 сымб.)
# [[Буэнас-Айрэс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;85028 сымб. → &lt;/span&gt;119039 сымб.)
# [[Нямеччына]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;90307 сымб. → &lt;/span&gt;126430 сымб.)
# [[Партугалія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;92483 сымб. → &lt;/span&gt;129476 сымб.)
# [[Лёндан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;92546 сымб. → &lt;/span&gt;129564 сымб.)
# [[Парыж]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;92614 сымб. → &lt;/span&gt;129660 сымб.)
# [[Калюмбія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;93460 сымб. → &lt;/span&gt;130844 сымб.)
# [[Пакістан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;96918 сымб. → &lt;/span&gt;135685 сымб.)
# [[Рэспубліка Карэя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;98362 сымб. → &lt;/span&gt;137707 сымб.)
# [[Вялікабрытанія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;102110 сымб. → &lt;/span&gt;142954 сымб.)
# [[Цягнік]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;102352 сымб. → &lt;/span&gt;143293 сымб.)
# [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;103706 сымб. → &lt;/span&gt;145188 сымб.)
# [[Нью-Ёрк]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;110237 сымб. → &lt;/span&gt;154332 сымб.)
# [[Бразылія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;111143 сымб. → &lt;/span&gt;155600 сымб.)
# [[Чорная дзірка]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;117112 сымб. → &lt;/span&gt;163957 сымб.)
# [[Майкл Джэксан]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;121672 сымб. → &lt;/span&gt;170341 сымб.)
# [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;123314 сымб. → &lt;/span&gt;172640 сымб.)
# [[Францыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;125799 сымб. → &lt;/span&gt;176119 сымб.)
# [[Філіпіны]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;128250 сымб. → &lt;/span&gt;179550 сымб.)
# [[Інданэзія]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;152534 сымб. → &lt;/span&gt;213548 сымб.)
# [[Пітэр Паўль Рубэнс]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;154183 сымб. → &lt;/span&gt;215856 сымб.)
# [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] (&lt;span style=&quot;color: #909090;&quot;&gt;162588 сымб. → &lt;/span&gt;227623 сымб.)</text>
      <sha1>ngu296muqelgouveiehxv4sv6rk32kq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімер Правік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104825</id>
    <revision>
      <id>2697640</id>
      <parentid>2135030</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T20:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5984" sha1="p0prpwe4qjawu7q89qlqs0nq0tr59a6" xml:space="preserve">{{Вайсковы дзяяч
|поўнае імя        = Уладзімер Правік
|арыгінальнае імя  = {{мова-uk||скарочана}} Правик Володимир Павлович
|месца нараджэньня = [[Чарнобыль]]
|месца сьмерці = [[Масква]]
|партрэт =
|подпіс =
|мянушка =
|прыналежнасьць = {{Сьцяг СССР}} [[СССР]]
|гады службы = 1979—1986
|званьне = [[лейтэнант]]
|род войскаў =
|камандаваў =
|частка =
|бітвы =
|узнагароды = {{Блёк узнагародаў|{{Мэдаль Залатая Зорка}}|{{Ордэн Леніна}}|{{Зорка За мужнасьць}}}}
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}
'''Уладзімер Паўлавіч Правік''' (13 чэрвеня 1962, [[Чарнобыль]] — 11 траўня 1986, [[Масква]]) — [[СССР|савецкі]] афіцэр, [[Герой Савецкага Саюзу]], падчас [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на ЧАЭС]] начальнік караулу 2-й ваенізаванай пажарнай часткі Ўпраўленьня ўнутраных справаў Кіеўскага аблвыканкаму па ахове [[Чарнобыльская АЭС|Чарнобыльскай АЭС]], лейтэнант унутранай службы.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 13 чэрвеня 1962 году ў [[Чарнобыль|Чарнобыле]] [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскай вобласьці]] [[Украінская ССР|Украінскай ССР]] у сям’і службоўца. Паводле нацыянальнасьці — [[украінцы|украінец]]. Атрымаў сярэднюю адукацыю.

У органах унутраных справаў СССР з 1979 году. У 1982 годзе закончыў Чаркаскую пажарна-тэхнічную вучэльню МУС СССР.

Калектыўны подзьвіг зьдзейсьнілі 28 байцоў-пажарнікаў у першую гадзіну пасьля катастрофы на Чарнобыльскай АЭС 26 красавіка 1986 году. Асабліва тады адзначыўся майстар спорту СССР старэйшы лейтэнант [[Васіль Ігнаценка]], кандыдат у майстры спорту лейтэнант унутранай службы [[Віктар Кібянок|Віктар Мікалаевіч Кібянок]], першаразраднік лейтэнант унутранай службы Ўладзімер Паўлавіч Правік, маёр унутранай службы [[Леанід Цялятнікаў|Леанід Пятровіч Цялятнікаў]] і шмат іншых.

Падчас тушэньня пажару на Чарнобыльскай АЭС У. П. Правік атрымаў высокую дозу апраменьваньня. З падарваным здароўем ён быў адпраўлены на лекаваньне ў Маскву. Памёр у 6-й клінічнай лякарні 11 траўня 1986 году. Пахаваны ў [[Масква|Маскве]] на Міцінскі могілках.

== Ушанаваньне ==
Указам Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету СССР ад 25 верасьня 1986 году за мужнасьць, гераізм і самаадданыя дзеяньні, праяўленыя пры ліквідацыі катастрофы на Чарнобыльскай АЭС, лейтэнанту ўнутранай службы Ўладзімеру Паўлавічу Правіку пасьмяротна прысвоена званьне [[Герой Савецкага Саюзу|Героя Савецкага Саюзу]]. Узнагароджаны ордэнам Леніна.

26 красавіка 1996 году за выключную мужнасьць і самаадданасьць, высокі прафэсіяналізм, праяўлены падчас ліквідацыі катастрофы на Чарнобыльскай АЭС узнагароджаны адзнакай Прэзыдэнта Ўкраіны — зоркай «За мужнасьць»&lt;ref&gt;[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=297/96 Указ Президента України № 297/96 від 26 квітня 1996 року «Про нагородження відзнакою Президента України — зіркою &quot;За мужність&quot;»] {{Недаступная спасылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Навечна залічаны ў сьпісы асабовага складу пажарнай часткі УВС Кіеўскага аблвыканкаму.

Помнік герою ўсталяваны ў горадзе Ірпань Кіеўскай вобласьці. Імя героя ўвекавечана на мармуровай пліце мэмарыялу «Героям-Чарнобыльцам», узьведзенага ў сквэры на бульвары Вярхоўнай Рады Кіева.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=2522 Сайт Героі краіны]{{ref-ru}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Правік, Уладзімер}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чарнобылі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]]
[[Катэгорыя:Ліквідатары Чарнобыльскай катастрофы]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Міцінскіх могілках]]</text>
      <sha1>p0prpwe4qjawu7q89qlqs0nq0tr59a6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даніель Дэфо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115573</id>
    <revision>
      <id>2697646</id>
      <parentid>2613772</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне пераклады</comment>
      <origin>2697646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6784" sha1="mg7pp0er69kmrwt7vbobsh0mksrqyyi" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Даніель Дэфо
|Арыгінал імя        = Daniel Defoe
|Жанчына             = 
|Партрэт             = DanielDefoe.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = Daniel Foe
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = каля 1660
|Месца нараджэньня   = [[Лёндан]]
|Дата сьмерці        = 24 красавіка 1731
|Месца сьмерці       = [[Лёндан]]
|Грамадзянства       = 
|Род дзейнасьці      = пісьменьнік, публіцыст
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = прыгоды
|Мова                = 
|Мова2               = 
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = «[[Рабінзон Круза]]» (1719)
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = 
|Сайт                = 
}}
'''Даніе́ль Дэфо́''' ({{Мова-en|Daniel Defoe}}; нарадзіўся пад імем ''Daniel Foe''; каля 1660, Крыплгейт — [[24 красавіка]]&lt;ref name=pr&gt;Дата сьмерці ў адпаведнасьці з БЭ ў 18 тамах. Т.6., Мн., 1998, С.365.&lt;/ref&gt; [[1731]], Мурфілдс) — ангельскі [[пісьменьнік]] і публіцыст, вядомы галоўным чынам як аўтар «[[Рабінзон Круза|Рабінзона Круза]]». Дэфо лічыцца адным зь першых прыхільнікаў рамана як жанру. Ён дапамог папулярызаваць гэты жанр у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а некаторыя лічаць яго адным з заснавальнікаў ангельскага раману. Дэфо плённы і разнастайны пісьменьнік, ён напісаў больш за 500 кніг, памфлетаў і часопісаў на розныя тэмы (палітыка, эканоміка, крымінальнасьць, рэлігія, шлюб, псыхалёгія, звышнатуральнае і іншае). Ён быў таксама заснавальнікам эканамічнага журналізму.

Заснавальнік і кіраўнік брытанскай выведкі і контравыведкі ў 1709—1713 гадох.

== Беларускія пераклады ==
* {{Кніга|аўтар = Даніла Дыфоў. |частка = |загаловак = Рабінзон Круза: Ч. 1—2 |арыгінал = |спасылка = https://dn720800.ca.archive.org/0/items/robinzon-kruzo-1929/Robinzon_Kruzo_1929_text.pdf|адказны = выданьне й пераклад: [[Ян Станкевіч]] |выданьне =  |месца = [[Вільня]] |выдавецтва = Друк «РАХ» |год = 1929|том = |старонкі =  |старонак = 96 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклаў з ангельскай мовы на беларускую [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = |месца = [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэт]] |выдавецтва = Беларускі дапамаговы камітэт |год = 1947 |том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза |арыгінал = |спасылка = |адказны = Пераклала [[Алена Васілевіч]];  аўтар уступнага артыкула [[Карней Чукоўскі]]; малюнкі М. Казлова |выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1976 |том = |старонкі =  |старонак = 215 |сэрыя = |isbn = |наклад = 115000}}
* {{Кніга|аўтар = Даніэль Дэфо. [[Джонатан Сўіфт|Джонатан Свіфт]]. |частка = |загаловак = 1. Рабінзон Круза. 2. Падарожжа Гулівера |арыгінал = |спасылка = |адказны =пераклад: 1. [[Алена Васілевіч]]. 2. [[Анатоль Кудравец]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1996|том = |старонкі =  |старонак = 270 |сэрыя = Школьная бібліятэка|isbn = 985-05-0171-5|наклад = 15760}}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/rabinzon-kruzo-defo-daniel?fbclid=IwY2xjawVK01NleHRuA2FlbQIxMABwZG9mAWJyaWQRMGtOUjE1cjFPdVRMVGJ2RDVzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe0V8B-2bQICjb6_XVjZE_2LRtMsgaMOoS-eO6O489LI8FprvR4GR0NBNcJBE_aem_urEzIpw9HpRyP3b8ogAtxw |адказны = Пераклаў на беларускую мову [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = Прадмова, пасьляслоўе, дадатак да факсіміле і выданьне [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]] |месца = [[Нью-Ёрк|New York]], [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = [[Беларускія ведамасьці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]] |год = 2017|том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = 978-83-935476-3-0 |наклад = }}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commonscat|Daniel Defoe}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дэфо, Даніель}}

[[Катэгорыя:Памерлі 24 красавіка]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1731 годзе]]
[[Катэгорыя:Ангельскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Брытанскія літаратары]]</text>
      <sha1>mg7pp0er69kmrwt7vbobsh0mksrqyyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697649</id>
      <parentid>2697646</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне спасылка</comment>
      <origin>2697649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6841" sha1="7vk38f7y488ca6phyjohbgfjw4bxfjm" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Даніель Дэфо
|Арыгінал імя        = Daniel Defoe
|Жанчына             = 
|Партрэт             = DanielDefoe.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = Daniel Foe
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = каля 1660
|Месца нараджэньня   = [[Лёндан]]
|Дата сьмерці        = 24 красавіка 1731
|Месца сьмерці       = [[Лёндан]]
|Грамадзянства       = 
|Род дзейнасьці      = пісьменьнік, публіцыст
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = прыгоды
|Мова                = 
|Мова2               = 
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = «[[Рабінзон Круза]]» (1719)
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = 
|Сайт                = 
}}
'''Даніе́ль Дэфо́''' ({{Мова-en|Daniel Defoe}}; нарадзіўся пад імем ''Daniel Foe''; каля 1660, Крыплгейт — [[24 красавіка]]&lt;ref name=pr&gt;Дата сьмерці ў адпаведнасьці з БЭ ў 18 тамах. Т.6., Мн., 1998, С.365.&lt;/ref&gt; [[1731]], Мурфілдс) — ангельскі [[пісьменьнік]] і публіцыст, вядомы галоўным чынам як аўтар «[[Рабінзон Круза|Рабінзона Круза]]». Дэфо лічыцца адным зь першых прыхільнікаў рамана як жанру. Ён дапамог папулярызаваць гэты жанр у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а некаторыя лічаць яго адным з заснавальнікаў ангельскага раману. Дэфо плённы і разнастайны пісьменьнік, ён напісаў больш за 500 кніг, памфлетаў і часопісаў на розныя тэмы (палітыка, эканоміка, крымінальнасьць, рэлігія, шлюб, псыхалёгія, звышнатуральнае і іншае). Ён быў таксама заснавальнікам эканамічнага журналізму.

Заснавальнік і кіраўнік брытанскай выведкі і контравыведкі ў 1709—1713 гадох.

== Беларускія пераклады ==
* {{Кніга|аўтар = Даніла Дыфоў. |частка = |загаловак = Рабінзон Круза: Ч. 1—2 |арыгінал = |спасылка = https://dn720800.ca.archive.org/0/items/robinzon-kruzo-1929/Robinzon_Kruzo_1929_text.pdf|адказны = выданьне й пераклад: [[Ян Станкевіч]] |выданьне =  |месца = [[Вільня]] |выдавецтва = Друк «РАХ» |год = 1929|том = |старонкі =  |старонак = 96 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклаў з ангельскай мовы на беларускую [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = |месца = [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэт]] |выдавецтва = Беларускі дапамаговы камітэт |год = 1947 |том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/rabinzon-kruzo-daniel-defo.html |адказны = Пераклала [[Алена Васілевіч]];  аўтар уступнага артыкула [[Карней Чукоўскі]]; малюнкі М. Казлова |выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1976 |том = |старонкі =  |старонак = 215 |сэрыя = |isbn = |наклад = 115000}}
* {{Кніга|аўтар = Даніэль Дэфо. [[Джонатан Сўіфт|Джонатан Свіфт]]. |частка = |загаловак = 1. Рабінзон Круза. 2. Падарожжа Гулівера |арыгінал = |спасылка = |адказны =пераклад: 1. [[Алена Васілевіч]]. 2. [[Анатоль Кудравец]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1996|том = |старонкі =  |старонак = 270 |сэрыя = Школьная бібліятэка|isbn = 985-05-0171-5|наклад = 15760}}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/rabinzon-kruzo-defo-daniel?fbclid=IwY2xjawVK01NleHRuA2FlbQIxMABwZG9mAWJyaWQRMGtOUjE1cjFPdVRMVGJ2RDVzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe0V8B-2bQICjb6_XVjZE_2LRtMsgaMOoS-eO6O489LI8FprvR4GR0NBNcJBE_aem_urEzIpw9HpRyP3b8ogAtxw |адказны = Пераклаў на беларускую мову [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = Прадмова, пасьляслоўе, дадатак да факсіміле і выданьне [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]] |месца = [[Нью-Ёрк|New York]], [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = [[Беларускія ведамасьці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]] |год = 2017|том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = 978-83-935476-3-0 |наклад = }}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commonscat|Daniel Defoe}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дэфо, Даніель}}

[[Катэгорыя:Памерлі 24 красавіка]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1731 годзе]]
[[Катэгорыя:Ангельскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Брытанскія літаратары]]</text>
      <sha1>7vk38f7y488ca6phyjohbgfjw4bxfjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697652</id>
      <parentid>2697649</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне спасылка</comment>
      <origin>2697652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6941" sha1="40pfo3eirgutf2emhw9iotgvfd2g57j" xml:space="preserve">{{Пісьменьнік
|Імя                 = Даніель Дэфо
|Арыгінал імя        = Daniel Defoe
|Жанчына             = 
|Партрэт             = DanielDefoe.jpg
|Памер               = 
|Апісаньне           = 
|Імя пры нараджэньні = Daniel Foe
|Псэўданімы          = 
|Дата нараджэньня    = каля 1660
|Месца нараджэньня   = [[Лёндан]]
|Дата сьмерці        = 24 красавіка 1731
|Месца сьмерці       = [[Лёндан]]
|Грамадзянства       = 
|Род дзейнасьці      = пісьменьнік, публіцыст
|Гады актыўнасьці    = 
|Напрамак            = 
|Жанр                = прыгоды
|Мова                = 
|Мова2               = 
|Дэбют               = 
|Значныя творы       = «[[Рабінзон Круза]]» (1719)
|Прэміі              = 
|Узнагароды          = 
|Подпіс              = 
|Апісаньне подпісу   = 
|ВікіКрыніца         = 
|ВікіКрыніца пераклады на беларускую = 
|Палічка             = 
|Сайт                = 
}}
'''Даніе́ль Дэфо́''' ({{Мова-en|Daniel Defoe}}; нарадзіўся пад імем ''Daniel Foe''; каля 1660, Крыплгейт — [[24 красавіка]]&lt;ref name=pr&gt;Дата сьмерці ў адпаведнасьці з БЭ ў 18 тамах. Т.6., Мн., 1998, С.365.&lt;/ref&gt; [[1731]], Мурфілдс) — ангельскі [[пісьменьнік]] і публіцыст, вядомы галоўным чынам як аўтар «[[Рабінзон Круза|Рабінзона Круза]]». Дэфо лічыцца адным зь першых прыхільнікаў рамана як жанру. Ён дапамог папулярызаваць гэты жанр у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а некаторыя лічаць яго адным з заснавальнікаў ангельскага раману. Дэфо плённы і разнастайны пісьменьнік, ён напісаў больш за 500 кніг, памфлетаў і часопісаў на розныя тэмы (палітыка, эканоміка, крымінальнасьць, рэлігія, шлюб, псыхалёгія, звышнатуральнае і іншае). Ён быў таксама заснавальнікам эканамічнага журналізму.

Заснавальнік і кіраўнік брытанскай выведкі і контравыведкі ў 1709—1713 гадох.

== Беларускія пераклады ==
* {{Кніга|аўтар = Даніла Дыфоў. |частка = |загаловак = Рабінзон Круза: Ч. 1—2 |арыгінал = |спасылка = https://dn720800.ca.archive.org/0/items/robinzon-kruzo-1929/Robinzon_Kruzo_1929_text.pdf|адказны = выданьне й пераклад: [[Ян Станкевіч]] |выданьне =  |месца = [[Вільня]] |выдавецтва = Друк «РАХ» |год = 1929|том = |старонкі =  |старонак = 96 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклаў з ангельскай мовы на беларускую [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = |месца = [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэт]] |выдавецтва = Беларускі дапамаговы камітэт |год = 1947 |том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/rabinzon-kruzo-daniel-defo.html |адказны = Пераклала [[Алена Васілевіч]];  аўтар уступнага артыкула [[Карней Чукоўскі]]; малюнкі М. Казлова |выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1976 |том = |старонкі =  |старонак = 215 |сэрыя = |isbn = |наклад = 115000}}
* {{Кніга|аўтар = Даніэль Дэфо. [[Джонатан Сўіфт|Джонатан Свіфт]]. |частка = |загаловак = 1. Рабінзон Круза. 2. Падарожжа Гулівера |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/rabinzon-kruza-daniel-defo-padarozzy-huliviera-dzanatan-svift.html|адказны =пераклад: 1. [[Алена Васілевіч]]. 2. [[Анатоль Кудравец]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1996|том = |старонкі =  5—181  |старонак = 270 |сэрыя = Школьная бібліятэка|isbn = 985-05-0171-5|наклад = 15760}}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/rabinzon-kruzo-defo-daniel?fbclid=IwY2xjawVK01NleHRuA2FlbQIxMABwZG9mAWJyaWQRMGtOUjE1cjFPdVRMVGJ2RDVzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe0V8B-2bQICjb6_XVjZE_2LRtMsgaMOoS-eO6O489LI8FprvR4GR0NBNcJBE_aem_urEzIpw9HpRyP3b8ogAtxw |адказны = Пераклаў на беларускую мову [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = Прадмова, пасьляслоўе, дадатак да факсіміле і выданьне [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]] |месца = [[Нью-Ёрк|New York]], [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = [[Беларускія ведамасьці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]] |год = 2017|том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = 978-83-935476-3-0 |наклад = }}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commonscat|Daniel Defoe}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дэфо, Даніель}}

[[Катэгорыя:Памерлі 24 красавіка]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1731 годзе]]
[[Катэгорыя:Ангельскія літаратары]]
[[Катэгорыя:Брытанскія літаратары]]</text>
      <sha1>40pfo3eirgutf2emhw9iotgvfd2g57j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шамбэры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121965</id>
    <revision>
      <id>2697656</id>
      <parentid>2030894</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6516" sha1="f4zsq6u4j8tse1hoghu84dzjzquhix1" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                                = Шамбэры
|Статус                               = горад
|Назва ў родным склоне                = Шамбэры
|Назва на мове краіны                 = Chambéry
|Код мовы назвы краіны                = fr
|Краіна                               = Францыя
|Герб                                 = Blason de Chambéry.svg
|Сьцяг                                = 
|Гімн                                 = 
|Дата заснаваньня                     = 
|Першыя згадкі                        = 
|Статус з                             = 
|Былая назва                          = 
|Мясцовая назва                       = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1       = Рэгіён
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1     = [[Авэрнь-Рона-Альпы]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 2       = Дэпартамэнт
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 2     = [[Савоя (дэпартамэнт)|Савоя]]
|Від адміністрацыйнай адзінкі 3       = 
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 3     = 
|Пасада кіраўніка                     = 
|Кіраўнік                             = 
|Плошча                               = 20.99
|Крыніца плошчы                       = 
|Вышыня                               = 
|Унутраны падзел                      = 
|Колькасьць насельніцтва              = 58653
|Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва    = 
|Год падліку колькасьці               = 2013
|Крыніца колькасьці насельніцтва      = 
|Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі  = 
|Год падліку колькасьці аглямэрацыі   = 
|Крыніца колькасьці аглямэрацыі       = 
|Нацыянальны склад насельніцтва       = 
|Год падліку нацыянальнага складу     = 
|Часавы пас                           = +1
|Летні час                            = +2
|Сьпіс тэлефонных кодаў               = 
|Тэлефонны код                        = 
|Паштовы індэкс                       = 
|Назва лічбавага клясыфікатару        = 
|Лічбавы клясыфікатар                 = 
|Аўтамабільны нумарны знак            = 
|Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = 
|Выява                                = Chambery chateau 800px.jpg
|Апісаньне выявы                      = 
|Шырата паўшар’е                      = паўночнае
 |Шырата градусаў                     = 45
 |Шырата хвілінаў                     = 34
 |Шырата сэкундаў                     = 12
|Даўгата паўшар’е                     = усходняе
 |Даўгата градусаў                    = 5
 |Даўгата хвілінаў                    = 54
 |Даўгата сэкундаў                    = 42
|Назва мапы2                          = 
|Пазыцыя подпісу на мапе              = 
|Водступ подпісу на мапе              = 
|Сайт                                 = http://www.chambery.fr/
}}
'''Шамбэры''' ({{мова-fr|Chambéry}}, {{мова-it|Ciamberì}}) — горад у [[Францыя|Францыі]], адміністрацыйны цэнтар дэпартамэнту [[Савоя (дэпартамэнт)|Савоя]] ў рэгіёне [[Авэрнь-Рона-Альпы]] (да 1 студзеня 2016 году — у рэгіёне [[Рона-Альпы]]). Насельніцтва гораду на 2013 год складала 58 653 чалавекі. Лічыцца ўнівэрсытэцкім горадам, таксама маецца гарадзкі аэрапорт.

== Гісторыя ==
[[Файл:Chamberyelephants.JPG|міні|зьлева|200пкс|[[Фантан сланоў]]]]
Першае селішча на гэтым месцы вядома яшчэ з [[Старажытны Рым|рымскіх]] часоў і называлася ''Lemencum''. У XI стагодзьдзі Шамбэры згадваецца пад імем ''Camberiacum''; у XII—XIII стагодзьдзях складае асаблівае графства. У 1232 годзе далучаны да [[Савоя (герцагства)|Савоі]], зьяўлялася рэзыдэнцыяй герцагаў савойскіх. У XV—XVIII стагодзьдзях Шамбэры неаднаразова быў заняты францускімі войскамі; у 1792 годзе далучаны да Францускай рэспубліцы й да 1815 году быў галоўным горадам дэпартамэнту Манблян. На [[Венскі кангрэс|Венскім кангрэсе]] Шамбэры быў вернуты Савойскаму дому; у 1860 годзе горад быў зноў далучаны да [[Францыя|Францыі]].

== Славутасьці ==
* Сабор (готыка XV стагодзьдзя)
* царква Нотр-Дам 1636 году
* хатка [[Жан-Жак Русо|Жан-Жака Русо]]
* [[Фантан сланоў]]
* Аркада дэ Буань
* Карэ Курыяль
* Крыж Нівале
* Бібліятэка імя [[Франсуа Мітэран]]а
* Замак прынцаў Савойскіх (XIV стагодзьдзе)
* Музэй вытанчаных мастацтваў (''Musée des Beaux Arts'')
* рэгіянальны Музэй Савоі (''Musée Savoisien'')

== Гарады-сябры ==
* [[Уаігуя]], [[Буркіна-Фасо]]
* [[Турын (горад)|Турын]], [[Італія]]
* [[Альбштат]], [[Нямеччына]]

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20160915111558/http://www.chambery.fr/ Сайт гораду]

[[Катэгорыя:Гарады Францыі]]</text>
      <sha1>f4zsq6u4j8tse1hoghu84dzjzquhix1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Your Sinclair</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134541</id>
    <revision>
      <id>2697705</id>
      <parentid>2692579</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T09:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4264" sha1="7v0ubctqux10m6c9zg2rz0a6p7hzu7i" xml:space="preserve">{{Часопіс
|назва            = Your Sinclair
|выява            = 
|тэматыка         = [[ZX Spectrum]]
|пэрыядычнасьць   = [[штомесячнік]]
|мова             = ангельская
|адрас            = 
|рэдактар         = Роджэр Манфард (1984-85)&lt;br/&gt;Кэвін Кокс (1985-87)&lt;br/&gt;Тэрэза Моган (1987-89)&lt;br/&gt;Мэт Белбі (1989-91)&lt;br/&gt;Эндзі Айд (красавік — лістапад 1991)&lt;br/&gt;Эндзі Гатчынсан (1991-92)&lt;br/&gt;Лінда Баркер (1992-93)&lt;br/&gt;Джонатан Нэш (травень — верасень 1993)
|заснавальнік     = 
|выдавец          = Dennis Publishing&lt;br /&gt;Future Publishing
|краіна           = {{GBR}}
|дата заснаваньня = студзень 1984
|аб'ём            = 
|камплектацыя     = 
|наклад           = 
|ISSN             = 0269-6983
|сайт             = [http://www.ysrnry.co.uk/ www.ysrnry.co.uk]
}}
'''«Your Sinclair»''' ({{Мова-be|Ваш Сынклэр}}; скарочана '''YS''') — [[Вялікабрытанія|ангельскае]] друкаванае выданьне ў фармаце [[часопіс]]у, прысьвечанае кампутару [[ZX Spectrum]].

Першы выпуск часопісу пабачыў сьвет у студзені [[1984]] пад назваю «Your Spectrum». Першапачаткова часопіс выдаваўся адзін раз на два месяцы, з чэрвеня 1984 — штомесяц. У студзені [[1986]] зьмяніў назву на «Your Sinclair», бо тэматыка стала тычыцца таксама плятформы [[Sinclair QL]]. Да верасьня [[1993]] року выйшлі 93 нумары. Часопіс быў зачынены з прычыны сканчэньня камэрцыйнага жыцьця кампутара ZX Spectrum.

З кастрычніка [[1991]] да лютага [[1992]] у часопісе быў апублікаваны [[YS Top 100|сьпіс 100 найлепшых гульняў усіх часоў для ZX Spectrum]]. У 93-м нумары таксама быў апублікаваны [[YS Readers Top 100|сьпіс 100 найлепшых гульняў усіх часоў па выніках галасаваньня чытачоў]]. У 2004 року выйшаў 94-ы выпуск часопісу, які распаўсюджваўся як бясплатны дадатак да часопісу «[[Retro Gamer]]». У гэтым нумары быў апублікаваны [[YS Top 50|сьпіс 50 найлепшых гульняў усіх часоў для ZX Spectrum]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар = |загаловак = Top 50 Games of All Time|арыгінал = |спасылка = http://www.ysrnry.co.uk/articles/50bestspeccygames94.htm|аўтар выданьня = |выданьне = Your Sinclair|тып = |месца = |выдавецтва = Imagine Publishing|год = November 2004|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[CRASH]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20040703084030/http://www.ysrnry.co.uk/ Неафіцыйная бачына з матэрыяламі часопісу]{{ref-en}}
* [ftp://ftp.worldofspectrum.org/pub/sinclair/magazines/YourSinclair/ Архіў сканаў часопісу]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}} на [[World of Spectrum]]
* [https://web.archive.org/web/20121120150750/http://www.users.globalnet.co.uk/~jg27paw4/ Неафіцыйны архіў «Your Spectrum»]{{ref-en}}
* [http://www.yoursinclair.co.uk/ Your Sinclair: A Celebration]{{ref-en}}

[[Катэгорыя:Брытанскія часопісы]]
[[Катэгорыя:ZX Spectrum]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1984 годзе]]
[[Катэгорыя:Зьніклі ў 1993 годзе]]
[[Катэгорыя:Колішнія кампутарныя часопісы]]</text>
      <sha1>7v0ubctqux10m6c9zg2rz0a6p7hzu7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шумскі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134567</id>
    <revision>
      <id>2697658</id>
      <parentid>2204806</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3926" sha1="rvslh5m4t3013leufjs5gym6xp0yylp" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
| Назва                           = Шумскі раён
| Арыгінальная назва              = Шумський район
| Герб                            = Coat of Arms of Shumsk raion.svg
| Сьцяг                           = Flag of Shumskiy Raion in Ternopil Oblast.svg
| Краіна                          = [[Украіна]] 
| Гімн                            = 
| Статус                          = раён
| Уваходзіць у                    = [[Тарнопальская вобласьць]]
| Улучае                          = 
| Цэнтар                          = [[Шумск]]
| БуйныГорад                      = 
| БуйныяГарады                    = 
| ДатаЎтварэньня                  = 
| Кіраўнік                        = 
  |Назва пасады кіраўніка         = 
| АфіцыйныяМовы                   = украінская
| Насельніцтва                    = 33 015
  |Год перапісу                   = 01.01.2019
  |Адсотак ад насельніцтва        = 
  |Месца паводле насельніцтва     = 
  |Шчыльнасьць                    = 
  |Месца паводле шчыльнасьці      = 
  |Нацыянальны склад              = 
  |Канфэсійны склад               = 
| Плошча                          = 838
  |Адсотак ад плошчы              = 
  |Месца паводле плошчы           = 
| Максымальная вышыня             = 
| Сярэдняя вышыня                 = 
| Мінімальная вышыня              = 
| Шырата                          = 
| Даўгата                         = 
| Мапа                            = Shumskyi-Raion.png
| Памер мапы                      = 300
| Часавы пас                      = [[GMT]] +2
| Скарачэньне                     = 
| ISO                             = 
| FIPS                            = 
| Тэлефонны код                   = +380-3558
| Паштовыя індэксы                = 47100—47175
| Інтэрнэт-дамэн                  = 
| Код аўтамабільных нумароў       = 
| Сайт                            =
| Катэгорыя ў Commons             = 
| Парамэтр1                       = 
| Назва парамэтру 1               = 
| Дадаткі                         = 
| Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
| Колер фону парамэтраў           = #afd6ff
}}

'''Шумскі раён''' ({{мова-uk|Шумський район}}) — колішнія адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Шумск]].

== Гісторыя ==
Раён скасаваны [[17 ліпеня]] [[2020]] году ў рамках заканчэньня рэформы дэцэнтралізацыі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20201111022430/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-20#Text|назва= ПОСТАНОВА Верховної Ради України «Про утворення та ліквідацію районів»] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Накід:Украіна}}
{{Накід:Геаграфія Украіны}}

{{Тарнопальская вобласьць}}

[[Катэгорыя:Колішнія раёны Тарнопальскай вобласьці| ]]
[[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 2020 годзе]]</text>
      <sha1>rvslh5m4t3013leufjs5gym6xp0yylp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>We Three Kings</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136481</id>
    <revision>
      <id>2697704</id>
      <parentid>1755995</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T09:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4223" sha1="k8gblmvg7xsmfjjgg6n9yy1uqhlol9h" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Тры каралі (неадназначнасьць)}}
«'''We Three Kings'''» ({{Мова-be|Мы тры каралі́}}), арыгінальная назва «'''Three Kings of Orient'''» ({{Мова-be|Тры каралі з Усходу|скарочана}}), таксама вядомая як «'''The Quest of the Magi'''» ({{Мова-be|Пошукі вешчуноў|скарочана}}) — [[калядка]], складзеная амэрыканскім сьвятаром Джонам Генры Гопкінсам-малодшым.

Упершыню гімн апублікаваны ў ягоным зборніку «Калядкі, гімны і сьпевы» ў 1863 року. Аднак датай стварэньня лічыцца 1857, бо ў той час Джон Генры Гопкінс быў [[дыякан]]ам [[Япіскапальная царква (ЗША)|Япіскапальнае царквы]]&lt;ref name=&quot;cyber&quot;&gt;{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = 22 сьнежня 2012|url = http://www.hymntime.com/tch/bio/h/o/p/hopkins_jh.htm|загаловак = John Henry Hopkins, Jr|фармат = |назва праекту = The Cyber Hymnal|выдавец = |дата = 17 студзеня 2013|мова = en|камэнтар = }}&lt;/ref&gt; і ладзіў сьвяточныя тэатральныя пастаноўкі для студэнтаў Агульнай тэалягічнай сэмінарыі ў [[Нью-Ёрк]]у. Падчас падрыхтоўкі пастаноўкі на [[Раство]] ён і стварыў «Мы тры каралі».

Мэлёдыя [[гімн]]у падобная да народнай. Акрамя таго, Гопкінс не здаволіўся простым пераказам каляднай гісторыі пра [[Тры мудрацы|прыход мудрацоў]] на паклон да [[Ісус Хрыстос|Дзіцяткі Ісуса]]. Апошні куплет прысьвечаны [[Уваскрэсеньне|Ўваскрэсеньню]].

== Тэкст ==
&lt;poem&gt;
We three kings of Orient are;
Bearing gifts we traverse afar,
Field and fountain, moor and mountain,
Following yonder star.

;Прыпеў
:O star of wonder, star of light,
:Star with royal beauty bright,
:Westward leading, still proceeding,
:Guide us to thy perfect light.

Born a King on Bethlehem’s plain
Gold I bring to crown Him again,
King forever, ceasing never,
Over us all to reign.

;Прыпеў

Frankincense to offer have I;
Incense owns a Deity nigh;
Prayer and praising, voices raising,
Worshipping God on high.

;Прыпеў

Myrrh is mine, its bitter perfume
Breathes a life of gathering gloom;
Sorrowing, sighing, bleeding, dying,
Sealed in the stone cold tomb.

;Прыпеў

Glorious now behold Him arise;
King and God and sacrifice;
Alleluia, Alleluia,
Sounds through the earth and skies.

;Прыпеў
&lt;/poem&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
{{ВікіКрыніца-мова|en|We Three Kings of Orient Are}}
* {{Кніга
|аўтар          = Fuld, James.
|частка         = 
|загаловак      = The Book of World Famous Music Classical, Popular and Folk
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданьне       = 
|месца          = 
|выдавецтва     = 
|год            = 1966
|том            = 
|старонкі       = 
|старонак       = 
|сэрыя          = 
|isbn           = 
|наклад         = 
}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://www.hymnsandcarolsofchristmas.com/Hymns_and_Carols/we_three_kings_of_orient_are.htm Гісторыя выданьняў песьні]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20081211151053/http://cantorion.org/musicsearch/title/We%20Three%20Kings Ноты] на ''Cantorion.org''

[[Катэгорыя:Калядкі]]
[[Катэгорыя:Хрысьціянскія гімны]]
[[Катэгорыя:Тры мудрацы]]
[[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1857 годзе]]</text>
      <sha1>k8gblmvg7xsmfjjgg6n9yy1uqhlol9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рамуальд Райс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137509</id>
    <revision>
      <id>2697667</id>
      <parentid>2655587</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56991-80</username>
        <id>100854</id>
      </contributor>
      <origin>2697667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13038" sha1="ruuzp9dnp1xcirg3dq7jfwaawnb0b3p" xml:space="preserve">{{Вайсковец}}
[[Файл:Bury i szcepcio.jpg|значак|300пкс|«Буры» і «[[Грацыян Фруг|Шчэпця]]»]]
'''Рамуа́льд А́дам Райс''' ({{Мова-pl|Romuald Adam Rajs}}; 30 лістапада 1913, [[Яблонка (Падкарпацкае ваяводзтва)|Яблонка]] — 30 сьнежня 1950, [[Беласток]]), псэўданім «Буры» — польскі жаўнер [[Зьвяз узброенай барацьбы|Зьвязу ўзброенай барацьбы]]/[[Армія Краёва|АК]] (даводца 1-й штурмавой роты [[3-я Віленская брыгада АК|3-й Віленскай брыгады АК]] (1944), даводца 2-га швадрону [[5-я Віленская брыгада АК|5-й Віленскай брыгады АК]] (1945) і [[Нацыянальнае вайсковае задзіночаньне|Нацыянальнага вайсковага задзіночаньня]] (даводца 3-й Віленскай брыгады НВЗ). У студзені-лютым 1946 году банда Райса зьдзейсьніла [[Масавае забойства беларусаў ва ўсходняй Польшчы ў 1946 годзе|масавае забойства 79 беларусаў]] ва ўсходняй Польшчы, прызнанае актам генацыду.&lt;ref name=&quot;IPN&quot;&gt;[http://www.ipn.gov.pl/portal.php?serwis=pl&amp;dzial=245&amp;id=808&amp;search=1 «Informacja o ustaleniach końcowych śledztwa S 28/02/Zi w sprawie pozbawienia życia 79 osób — mieszkańców powiatu Bielsk Podlaski w tym 30 osób tzw. furmanów w lesie koło Puchał Starych, dokonanych w okresie od dnia 29 stycznia 1946 r. do dnia 2 lutego 1946»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Жыцьцяпіс ==
Скончыў агульную школу і гімназію ў [[Санак|Саноку]], у 1929 паступіў ва унтэр-афіцэрскую школы пяхоты для малалетніх. У 1934 року ў званьні капрала камандзіраваны ў 85-ы полк пяхоты 19-й дывізіі пяхоты ў [[Новая Вялейка|Новай Вялейцы]] (цяпер раён [[Вільня|Вільні]]), а ў 1936 пераведзены ў 13-ы пяхотны полк. У 1938 пераведзены ў конны ўзвод 85-га пяхотнага палку.

У часе [[Верасьнёўская кампанія 1939 году|верасьнеўскай кампаніі]] 1939 85-ы полк дзейнічаў у раёне [[Ловіч]]у ў складзе [[Прусы (армія)|Арміі «Прусы»]]. 5-6 верасьня пад [[Тамашаў Мазавецкі|Тамашавам Мазавецкім]] полк быў разьбіты, а рэшткі коннага аддзелу Райса былі разьбітыя 15 верасьня пад [[Люблін]]ам. Група Райса была затрыманая беларускімі жаўнерамі пад [[Ковель|Ковелем]] і накіраваная ў [[Бяроза (горад)|Бярозу-Картускую]] дзеля раззбраеньня. Неўзабаве Рамуальд Райс быў вызвалены і выехаў у [[Вільня|Вільню]].

У 1940 затрыманы і правёў два месяцы ў працоўным лягеры. Па вызваленьні дзейнічаў у складзе [[Зьвяз узброенай барацьбы|Зьвязу ўзброенай барацьбы]], а пасьля [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] на Віленшчыне. Ад 1943 быў даводцам 1-й штурмавой роты [[3-я Віленская брыгада АК|3-й Віленскай брыгады АК]]. Ваяваў адначасна зь немцамі і летувіскімі калябарантамі.

У ліпені 1944 браў удзел у [[Апэрацыя Вострая Брама|вызваленьні Вільні]]. Пасьля арышту свайго камандзіра Грацыяна Фруга [[НКВД]]ыстамі пераняў даводзтва і вывеў аддзел з савецкае аблогі ў [[Рудніцкая пушча|Рудніцкую пушчу]], а пасьля распусьціў. У кастрычніку 1944 пераехаў у [[Беласток]] і далучыўся пад фальшывым імем Ежу Гураль да [[Народнае войска польскае|Народнага войска польскага]]. Са студзеня 1945 узначальваў узвод у батальёне Аховы дзяржаўных лясоў у [[Гайнаўка|Гайнаўцы]]. У траўні 1945 скантактаваўся з маёрам [[Зыгмунт Шэндзеляж|Зыгмунтам Шэндзеляжам]] (псэўданім «Лупашка»), які ў той час ствараў на Беласточчыне V Віленскую брыгаду АК. Райс з 29 жаўнерамі дэзэртаваў з НВП і 9 траўня 1945 далучыўся да аддзелу Лупашкі.

7 верасьня 1945 року маёр Шэндзеляж выдаў загад пра самароспуск V Віленскай брыгады, аднак Райс адмовіўся выканаць загад і разам са сваім аддзелам перайшоў да [[Нацыянальнае вайсковае задзіночаньне|Нацыянальнага вайсковага задзіночаньня]] і быў павышаны да званьня капітана. Ягоны аддзел, цяпер называны 3-й Віленскай брыгадай НВЗ, налічваў 228 жаўнераў і быў найвялікшым на Беласточчыне, правёўшы шмат пасьпяховых баёў з опэргрупамі польскай Управы бясьпекі, Корпусу ўнутранай бясьпекі і міліцыянтамі.

== Забойствы беларусаў у 1946 годзе ==
{{Асноўны артыкул|Масавае забойства беларусаў ва ўсходняй Польшчы ў 1946 годзе}}
28 студзеня 1946 року жаўнеры капітана Райса апынуліся ля вёскі [[Лазіца (Падляскае ваяводзтва)|Лазіцы]], дзе цягам наступных дзён займаліся затрыманьнем сялянаў праваслаўнага вызнаньня і тых, што мелі добрага каня з возам. Пасьля затрыманыя атрымалі загад пад аховай вырушыць у кірунку [[Гайнаўка|Гайнаўкі]]. Па дарозе «Буры» вызваліў фурманаў, якія ўмелі перажагнацца па-каталіцку&lt;ref&gt;Helena Kowalik, [http://www.przeglad-tygodnik.pl/pl/artykul/ostatni-wyjazd-furmanow ''Ostatni wyjazd furmanów'']{{Недаступная спасылка|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Przegląd, nr 13 (170), 23 marca 2003.&lt;/ref&gt; і згаварыць пацер па-польску.

29 студзеня жаўнеры «Бурага» зьдзейсьнілі напад на Гайнаўку, дзе забілі двух савецкіх жаўнераў і яшчэ двух паранілі, раззброілі міліцыянта і трынаццаць афіцэраў Чырвонай арміі. Пасьля гэтага аддзел скіраваўся ў ваколіцы [[Бельск-Падляскі|Бельску]].

30 студзеня ў лесе ля вёскі [[Старыя Пухалы]] 31 фурман быў забіты, прычым забойствы адбываліся абухамі сякераў, а стралялі толькі ў тых, хто спрабаваў уцячы. Наступнага дня жаўнеры зьдзейсьнілі напад на вёскі [[Заляшаны (Гайнаўскі павет)|Заляшаны]] і [[Волька Выганоўская]], дзе расстралялі 16 асобаў, у тым ліку жанчын і дзяцей.

2 лютага былі спаленыя вёскі [[Зані (Падляскае ваяводзтва)|Зані]] (24 жыхары забітыя) і [[Шпакі (Падляскае ваяводзтва)|Шпакі]] (9 забітыя)&lt;ref&gt;Janusz Bakunowicz, [https://web.archive.org/web/20130501022140/http://www.nadbuhom.pl/art_0819.html 57. rocznica pacyfikacji wsi Zanie], «Nad Buhom i Narwoju» (s. 16)&lt;/ref&gt;.

30 красавіка 1946 3-я Віленская брыгада НВЗ была разьбітая войскамі Корпусу ўнутранай бясьпекі. У лістападзе капітан Райс атрымаў адпачынак і выехаў сьпярша ў [[Эльблёнг]], а ў сакавіку 1947 — у [[Карпач]], дзе ўладкаваўся на працу ва ўправе гміны. Празь некалькі месяцаў набыў пральню, якой кіраваў разам з жонкаю.

17 лістапада 1948 быў арыштаваны. Падчас сьледзтва выдаў месцазнаходжаньне свайго намесьніка, падпаручніка К. Хмялёўскага, ілжыва абвінаваціўшы яго ва ўдзеле ў пацыфікацыі беларускіх вёсак і расстрэле дзеячоў КУП і міліцыянтаў пад [[Бжозаў|Бжозавам]]. На паказальным працэсе ў Беластоку 1 кастрычніка 1949 быў прыгавораны да сьмяротнага пакараньня. Падчас працэсу віну не прызнаў, ва ўсім вінаваціўшы свайго намесьніка. Прысуд выкананы 30 сьнежня 1950 у Беластоку. Месца пахаваньня невядомае.

== Памяць ==
У 1995 року суд Варшаўскай вайсковай акругі скасаваў сьмяротны вырак Рамуальду Райсу на той падставе, што ён «змагаўся за незалежнасьць польскай дзяржавы», а загады, датычныя ў тым ліку пацыфікацыі беларускіх вёсак, выдаваў у сытуацыі «стану найвышэйшай неабходнасьці, які змушаў яго да прыняцьця дзеяньняў, не заўсёды этычна адназначных».

Нязгодныя з рэабілітацыяй «Бурага» заснавалі Камітэт сем’яў замардаваных фурманаў, які між іншага дабіўся ўсталяваньня помніку на месцы перапахаваньня ахвяраў гвалту.

== Узнагароды ==
* Ордэн [[Virtuti Militari]] IV клясы (студзень 1946)
* [[Крыж Мужных]] (9 красавіка 1944)
* Срэбны [[крыж Заслугі зь мечамі]] (жнівень 1945)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [[Ян Максімюк]]. [http://www.svaboda.org/content/article/24893741.html Jakaja ž to pravda na sviêti?] // [[Радыё «Свабода»]]

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Райс, Рамуальд}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 лістапада]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Падкарпацкім ваяводзтве]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Верасьнёўскай кампаніі 1939 году]]
[[Катэгорыя:Жаўнеры Арміі Краёвай]]
[[Катэгорыя:Жаўнеры Нацыянальнага вайсковага задзіночаньня]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя крыжам Мужных]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя Срэбным крыжам ордэна Віртуці Мілітары]]
[[Катэгорыя:Памерлі 30 сьнежня]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1950 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Беластоку]]
[[Катэгорыя:Расстраляныя]]
[[Катэгорыя:Пакараныя забойцы]]
[[Катэгорыя:Адзначаныя ў беларусафобіі]]</text>
      <sha1>ruuzp9dnp1xcirg3dq7jfwaawnb0b3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рабінзон Круза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143749</id>
    <revision>
      <id>2697645</id>
      <parentid>1840535</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:05:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне пераклады</comment>
      <origin>2697645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9908" sha1="2ft2e63nguqmz18mhsf2k4kdo98sps3" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор 
|Назва               = Рабінзон Круза
|Назва-арыгінал      = Robinson Crusoe
|Выява               = Title Page.JPG
|Памер               = 250пкс
|Подпіс выявы        = Тытульная старонка ангельскага выданьня 1865 року
|Жанр                = [[Прыгодніцкая літаратура|прыгоды]]
|Аўтар               = [[Даніель Дэфо]]
|Мова арыгіналу      = ангельская
|Напісаны            = 
|Публікацыя          = 
|Асобнае выданьне    = 25 красавіка 1719
|Выдавецтва          = W. Taylor
|Сэрыя               = 
|Колькасьць старонак = 
|Ілюстратар          = Джон Кларк, Джон Пайн
|Афармленьне         = 
|Пераклад            = 
|Перакладчык         = 
|Носьбіт             = папера
|Папярэдні твор      = 
|Наступны твор       = [[Далейшыя прыгоды Рабінзона Круза]]
|ISBN                = 
|Электронная вэрсія  = 
|ВікіКрыніца-тэкст   = 
}}
'''«Рабінзо́н Кру́за»''' ({{Мова-en|Robinson Crusoe}}, {{IPA|ˌrɒbɪnsən ˈkruːsoʊ}}) — [[раман]] [[Даніель Дэфо|Даніеля Дэфо]], апублікаваны 25 красавіка 1719. Першае выданьне было выдадзенае пад назваю «Жыцьцё і дзіўна незвычайныя прыгоды Рабінзона Круза, марахода зь Ёрку; які пражыў дваццаць і восем гадоў на самоце на ненаселеным востраве ля ўзьбярэжжа Амэрыкі, ля вусьця ракі Арынока; выкінуты на бераг падчас караблекрушэньня, у якім загінулі ўсе, акрамя яго; з выкладаньнем ягонага дзіўнага вызваленьня піратамі» ({{Мова-en|The Life and Strange Surprizing Adventures of Robinson Crusoe, of York, Mariner: Who lived Eight and Twenty Years, all alone in an un-inhabited Island on the Coast of America, near the Mouth of the Great River of Oroonoque; Having been cast on Shore by Shipwreck, wherein all the Men perished but himself. With An Account how he was at last as strangely deliver'd by Pirates|скарочана}}) і прадстаўляла аўтарам самога Рабінзона Круза. Насамрэч прататыпам галоўнаму герою быў рэальны марак з Шатляндыі [[Аляксандар Сэлькірк]], які правёў на ненаселеным востраве ў Ціхім акіяне чатыры гады.

Кніга займела вялікі посьпех у літаратурным сьвеце; яе часта называюць пачынальніцай жанру «рэалістычная літаратура». Да канца 1719 року «Рабінзон Круза» быў перавыдадзены чатыры разы, і да цяперашняга часу зьяўляецца адной з найбольш выдаваных кніг у гісторыі. Акрамя шматлікіх працягаў, гісторыя Рабінзона Круза адаптаваная для сцэнічнага, кіна- і тэлемастацтва.

Даніель Дэфо стварыў і працягі прыгодаў Рабінзона Круза пад назовамі «[[Далейшыя прыгоды Рабінзона Круза]]» (1719) і «Сур’ёзныя разважаньні Рабінзона Круза» (1720).

== Пераклад на беларускую мову ==
На беларускую мову перакладалі [[Ян Станкевіч]] у 1929 годзе ў [[Вільня|Вільні]] й [[Сьвятаслаў Коўш]]  у 1947 годзе ў [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэце]]. У 1976 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура]]» пабачыла сьвет выданьне «Рабінзона Круза» па-беларуску, у перакладзе [[Алена Васілевіч|Алены Васілевіч]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Дэфо Д.|частка =|загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1976|том = |старонкі = |старонак = 216|сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Аднак гэты пераклад быў зроблены не з [[Ангельская мова|арыгіналу]], а з вольнага перакладу [[Карней Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]] на [[Расейская мова|расейскую мову]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Дэфо Д.|частка =|загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1976|том = |старонкі = 6 |старонак = 216|сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.
* {{Кніга|аўтар = Даніла Дыфоў. |частка = |загаловак = Рабінзон Круза: Ч. 1—2 |арыгінал = |спасылка = https://dn720800.ca.archive.org/0/items/robinzon-kruzo-1929/Robinzon_Kruzo_1929_text.pdf|адказны = выданьне й пераклад: [[Ян Станкевіч]] |выданьне =  |месца = [[Вільня]] |выдавецтва = Друк «РАХ» |год = 1929|том = |старонкі =  |старонак = 96 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклаў з ангельскай мовы на беларускую [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = |месца = [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэт]] |выдавецтва = Беларускі дапамаговы камітэт |год = 1947 |том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза |арыгінал = |спасылка = |адказны = Пераклала [[Алена Васілевіч]];  аўтар уступнага артыкула [[Карней Чукоўскі]]; малюнкі М. Казлова |выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1976 |том = |старонкі =  |старонак = 215 |сэрыя = |isbn = |наклад = 115000}}
* {{Кніга|аўтар = Даніэль Дэфо. [[Джонатан Сўіфт|Джонатан Свіфт]]. |частка = |загаловак = 1. Рабінзон Круза. 2. Падарожжа Гулівера |арыгінал = |спасылка = |адказны =пераклад: 1. [[Алена Васілевіч]]. 2. [[Анатоль Кудравец]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1996|том = |старонкі =  |старонак = 270 |сэрыя = Школьная бібліятэка|isbn = 985-05-0171-5|наклад = 15760}}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/rabinzon-kruzo-defo-daniel?fbclid=IwY2xjawVK01NleHRuA2FlbQIxMABwZG9mAWJyaWQRMGtOUjE1cjFPdVRMVGJ2RDVzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe0V8B-2bQICjb6_XVjZE_2LRtMsgaMOoS-eO6O489LI8FprvR4GR0NBNcJBE_aem_urEzIpw9HpRyP3b8ogAtxw |адказны = Пераклаў на беларускую мову [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = Прадмова, пасьляслоўе, дадатак да факсіміле і выданьне [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]] |месца = [[Нью-Ёрк|New York]], [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = [[Беларускія ведамасьці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]] |год = 2017|том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = 978-83-935476-3-0 |наклад = }}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{ВікіКрыніца-мова|en|Robinson Crusoe}}
{{Commonscat|Robinson Crusoe}}
* [http://www.gutenberg.org/etext/12623 «Рабінзон Круза»] на праекце «[[Гутэнбэрг (праект)|Гутэнбэрг]]»

[[Катэгорыя:Кнігі 1719 году]]
[[Катэгорыя:Творы Даніеля Дэфо]]
[[Катэгорыя:Прыгодніцкая літаратура]]
[[Катэгорыя:Гістарычная літаратура]]
[[Катэгорыя:Творы ангельскай літаратуры]]
[[Катэгорыя:Творы на ангельскай мове]]</text>
      <sha1>2ft2e63nguqmz18mhsf2k4kdo98sps3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697648</id>
      <parentid>2697645</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне спасылка</comment>
      <origin>2697648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9965" sha1="asaip2e8kfbpx84xfjahqi51a363i2p" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор 
|Назва               = Рабінзон Круза
|Назва-арыгінал      = Robinson Crusoe
|Выява               = Title Page.JPG
|Памер               = 250пкс
|Подпіс выявы        = Тытульная старонка ангельскага выданьня 1865 року
|Жанр                = [[Прыгодніцкая літаратура|прыгоды]]
|Аўтар               = [[Даніель Дэфо]]
|Мова арыгіналу      = ангельская
|Напісаны            = 
|Публікацыя          = 
|Асобнае выданьне    = 25 красавіка 1719
|Выдавецтва          = W. Taylor
|Сэрыя               = 
|Колькасьць старонак = 
|Ілюстратар          = Джон Кларк, Джон Пайн
|Афармленьне         = 
|Пераклад            = 
|Перакладчык         = 
|Носьбіт             = папера
|Папярэдні твор      = 
|Наступны твор       = [[Далейшыя прыгоды Рабінзона Круза]]
|ISBN                = 
|Электронная вэрсія  = 
|ВікіКрыніца-тэкст   = 
}}
'''«Рабінзо́н Кру́за»''' ({{Мова-en|Robinson Crusoe}}, {{IPA|ˌrɒbɪnsən ˈkruːsoʊ}}) — [[раман]] [[Даніель Дэфо|Даніеля Дэфо]], апублікаваны 25 красавіка 1719. Першае выданьне было выдадзенае пад назваю «Жыцьцё і дзіўна незвычайныя прыгоды Рабінзона Круза, марахода зь Ёрку; які пражыў дваццаць і восем гадоў на самоце на ненаселеным востраве ля ўзьбярэжжа Амэрыкі, ля вусьця ракі Арынока; выкінуты на бераг падчас караблекрушэньня, у якім загінулі ўсе, акрамя яго; з выкладаньнем ягонага дзіўнага вызваленьня піратамі» ({{Мова-en|The Life and Strange Surprizing Adventures of Robinson Crusoe, of York, Mariner: Who lived Eight and Twenty Years, all alone in an un-inhabited Island on the Coast of America, near the Mouth of the Great River of Oroonoque; Having been cast on Shore by Shipwreck, wherein all the Men perished but himself. With An Account how he was at last as strangely deliver'd by Pirates|скарочана}}) і прадстаўляла аўтарам самога Рабінзона Круза. Насамрэч прататыпам галоўнаму герою быў рэальны марак з Шатляндыі [[Аляксандар Сэлькірк]], які правёў на ненаселеным востраве ў Ціхім акіяне чатыры гады.

Кніга займела вялікі посьпех у літаратурным сьвеце; яе часта называюць пачынальніцай жанру «рэалістычная літаратура». Да канца 1719 року «Рабінзон Круза» быў перавыдадзены чатыры разы, і да цяперашняга часу зьяўляецца адной з найбольш выдаваных кніг у гісторыі. Акрамя шматлікіх працягаў, гісторыя Рабінзона Круза адаптаваная для сцэнічнага, кіна- і тэлемастацтва.

Даніель Дэфо стварыў і працягі прыгодаў Рабінзона Круза пад назовамі «[[Далейшыя прыгоды Рабінзона Круза]]» (1719) і «Сур’ёзныя разважаньні Рабінзона Круза» (1720).

== Пераклад на беларускую мову ==
На беларускую мову перакладалі [[Ян Станкевіч]] у 1929 годзе ў [[Вільня|Вільні]] й [[Сьвятаслаў Коўш]]  у 1947 годзе ў [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэце]]. У 1976 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура]]» пабачыла сьвет выданьне «Рабінзона Круза» па-беларуску, у перакладзе [[Алена Васілевіч|Алены Васілевіч]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Дэфо Д.|частка =|загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1976|том = |старонкі = |старонак = 216|сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Аднак гэты пераклад быў зроблены не з [[Ангельская мова|арыгіналу]], а з вольнага перакладу [[Карней Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]] на [[Расейская мова|расейскую мову]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Дэфо Д.|частка =|загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1976|том = |старонкі = 6 |старонак = 216|сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.
* {{Кніга|аўтар = Даніла Дыфоў. |частка = |загаловак = Рабінзон Круза: Ч. 1—2 |арыгінал = |спасылка = https://dn720800.ca.archive.org/0/items/robinzon-kruzo-1929/Robinzon_Kruzo_1929_text.pdf|адказны = выданьне й пераклад: [[Ян Станкевіч]] |выданьне =  |месца = [[Вільня]] |выдавецтва = Друк «РАХ» |год = 1929|том = |старонкі =  |старонак = 96 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклаў з ангельскай мовы на беларускую [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = |месца = [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэт]] |выдавецтва = Беларускі дапамаговы камітэт |год = 1947 |том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/rabinzon-kruzo-daniel-defo.html |адказны = Пераклала [[Алена Васілевіч]];  аўтар уступнага артыкула [[Карней Чукоўскі]]; малюнкі М. Казлова |выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1976 |том = |старонкі =  |старонак = 215 |сэрыя = |isbn = |наклад = 115000}}
* {{Кніга|аўтар = Даніэль Дэфо. [[Джонатан Сўіфт|Джонатан Свіфт]]. |частка = |загаловак = 1. Рабінзон Круза. 2. Падарожжа Гулівера |арыгінал = |спасылка = |адказны =пераклад: 1. [[Алена Васілевіч]]. 2. [[Анатоль Кудравец]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1996|том = |старонкі =  |старонак = 270 |сэрыя = Школьная бібліятэка|isbn = 985-05-0171-5|наклад = 15760}}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/rabinzon-kruzo-defo-daniel?fbclid=IwY2xjawVK01NleHRuA2FlbQIxMABwZG9mAWJyaWQRMGtOUjE1cjFPdVRMVGJ2RDVzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe0V8B-2bQICjb6_XVjZE_2LRtMsgaMOoS-eO6O489LI8FprvR4GR0NBNcJBE_aem_urEzIpw9HpRyP3b8ogAtxw |адказны = Пераклаў на беларускую мову [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = Прадмова, пасьляслоўе, дадатак да факсіміле і выданьне [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]] |месца = [[Нью-Ёрк|New York]], [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = [[Беларускія ведамасьці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]] |год = 2017|том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = 978-83-935476-3-0 |наклад = }}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{ВікіКрыніца-мова|en|Robinson Crusoe}}
{{Commonscat|Robinson Crusoe}}
* [http://www.gutenberg.org/etext/12623 «Рабінзон Круза»] на праекце «[[Гутэнбэрг (праект)|Гутэнбэрг]]»

[[Катэгорыя:Кнігі 1719 году]]
[[Катэгорыя:Творы Даніеля Дэфо]]
[[Катэгорыя:Прыгодніцкая літаратура]]
[[Катэгорыя:Гістарычная літаратура]]
[[Катэгорыя:Творы ангельскай літаратуры]]
[[Катэгорыя:Творы на ангельскай мове]]</text>
      <sha1>asaip2e8kfbpx84xfjahqi51a363i2p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697651</id>
      <parentid>2697648</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне спасылка</comment>
      <origin>2697651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10065" sha1="dtfyrptv6inz391ta77r08nn4l5cra1" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор 
|Назва               = Рабінзон Круза
|Назва-арыгінал      = Robinson Crusoe
|Выява               = Title Page.JPG
|Памер               = 250пкс
|Подпіс выявы        = Тытульная старонка ангельскага выданьня 1865 року
|Жанр                = [[Прыгодніцкая літаратура|прыгоды]]
|Аўтар               = [[Даніель Дэфо]]
|Мова арыгіналу      = ангельская
|Напісаны            = 
|Публікацыя          = 
|Асобнае выданьне    = 25 красавіка 1719
|Выдавецтва          = W. Taylor
|Сэрыя               = 
|Колькасьць старонак = 
|Ілюстратар          = Джон Кларк, Джон Пайн
|Афармленьне         = 
|Пераклад            = 
|Перакладчык         = 
|Носьбіт             = папера
|Папярэдні твор      = 
|Наступны твор       = [[Далейшыя прыгоды Рабінзона Круза]]
|ISBN                = 
|Электронная вэрсія  = 
|ВікіКрыніца-тэкст   = 
}}
'''«Рабінзо́н Кру́за»''' ({{Мова-en|Robinson Crusoe}}, {{IPA|ˌrɒbɪnsən ˈkruːsoʊ}}) — [[раман]] [[Даніель Дэфо|Даніеля Дэфо]], апублікаваны 25 красавіка 1719. Першае выданьне было выдадзенае пад назваю «Жыцьцё і дзіўна незвычайныя прыгоды Рабінзона Круза, марахода зь Ёрку; які пражыў дваццаць і восем гадоў на самоце на ненаселеным востраве ля ўзьбярэжжа Амэрыкі, ля вусьця ракі Арынока; выкінуты на бераг падчас караблекрушэньня, у якім загінулі ўсе, акрамя яго; з выкладаньнем ягонага дзіўнага вызваленьня піратамі» ({{Мова-en|The Life and Strange Surprizing Adventures of Robinson Crusoe, of York, Mariner: Who lived Eight and Twenty Years, all alone in an un-inhabited Island on the Coast of America, near the Mouth of the Great River of Oroonoque; Having been cast on Shore by Shipwreck, wherein all the Men perished but himself. With An Account how he was at last as strangely deliver'd by Pirates|скарочана}}) і прадстаўляла аўтарам самога Рабінзона Круза. Насамрэч прататыпам галоўнаму герою быў рэальны марак з Шатляндыі [[Аляксандар Сэлькірк]], які правёў на ненаселеным востраве ў Ціхім акіяне чатыры гады.

Кніга займела вялікі посьпех у літаратурным сьвеце; яе часта называюць пачынальніцай жанру «рэалістычная літаратура». Да канца 1719 року «Рабінзон Круза» быў перавыдадзены чатыры разы, і да цяперашняга часу зьяўляецца адной з найбольш выдаваных кніг у гісторыі. Акрамя шматлікіх працягаў, гісторыя Рабінзона Круза адаптаваная для сцэнічнага, кіна- і тэлемастацтва.

Даніель Дэфо стварыў і працягі прыгодаў Рабінзона Круза пад назовамі «[[Далейшыя прыгоды Рабінзона Круза]]» (1719) і «Сур’ёзныя разважаньні Рабінзона Круза» (1720).

== Пераклады на беларускую мову ==
На беларускую мову перакладалі [[Ян Станкевіч]] у 1929 годзе ў [[Вільня|Вільні]] й [[Сьвятаслаў Коўш]]  у 1947 годзе ў [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэце]]. У 1976 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура]]» пабачыла сьвет выданьне «Рабінзона Круза» па-беларуску, у перакладзе [[Алена Васілевіч|Алены Васілевіч]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Дэфо Д.|частка =|загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1976|том = |старонкі = |старонак = 216|сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Аднак гэты пераклад быў зроблены не з [[Ангельская мова|арыгіналу]], а з вольнага перакладу [[Карней Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]] на [[Расейская мова|расейскую мову]]&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = Дэфо Д.|частка =|загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Мн.|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1976|том = |старонкі = 6 |старонак = 216|сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.
* {{Кніга|аўтар = Даніла Дыфоў. |частка = |загаловак = Рабінзон Круза: Ч. 1—2 |арыгінал = |спасылка = https://dn720800.ca.archive.org/0/items/robinzon-kruzo-1929/Robinzon_Kruzo_1929_text.pdf|адказны = выданьне й пераклад: [[Ян Станкевіч]] |выданьне =  |месца = [[Вільня]] |выдавецтва = Друк «РАХ» |год = 1929|том = |старонкі =  |старонак = 96 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклаў з ангельскай мовы на беларускую [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = |месца = [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэт]] |выдавецтва = Беларускі дапамаговы камітэт |год = 1947 |том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Жыццё і дзіўныя прыгоды марахода Рабінзона Круза |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/rabinzon-kruzo-daniel-defo.html |адказны = Пераклала [[Алена Васілевіч]];  аўтар уступнага артыкула [[Карней Чукоўскі]]; малюнкі М. Казлова |выданьне =  |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 1976 |том = |старонкі =  |старонак = 215 |сэрыя = |isbn = |наклад = 115000}}
* {{Кніга|аўтар = Даніэль Дэфо. [[Джонатан Сўіфт|Джонатан Свіфт]]. |частка = |загаловак = 1. Рабінзон Круза. 2. Падарожжа Гулівера |арыгінал = |спасылка = https://knihi-online.com/rabinzon-kruza-daniel-defo-padarozzy-huliviera-dzanatan-svift.html|адказны =пераклад: 1. [[Алена Васілевіч]]. 2. [[Анатоль Кудравец]] |выданьне = |месца ={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва =[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]] |год = 1996|том = |старонкі = 5—181 |старонак = 270 |сэрыя = Школьная бібліятэка|isbn = 985-05-0171-5|наклад = 15760}}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/rabinzon-kruzo-defo-daniel?fbclid=IwY2xjawVK01NleHRuA2FlbQIxMABwZG9mAWJyaWQRMGtOUjE1cjFPdVRMVGJ2RDVzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe0V8B-2bQICjb6_XVjZE_2LRtMsgaMOoS-eO6O489LI8FprvR4GR0NBNcJBE_aem_urEzIpw9HpRyP3b8ogAtxw |адказны = Пераклаў на беларускую мову [[Сьвятаслаў Коўш]] |выданьне = Прадмова, пасьляслоўе, дадатак да факсіміле і выданьне [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]] |месца = [[Нью-Ёрк|New York]], [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = [[Беларускія ведамасьці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]] |год = 2017|том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = 978-83-935476-3-0 |наклад = }}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{ВікіКрыніца-мова|en|Robinson Crusoe}}
{{Commonscat|Robinson Crusoe}}
* [http://www.gutenberg.org/etext/12623 «Рабінзон Круза»] на праекце «[[Гутэнбэрг (праект)|Гутэнбэрг]]»

[[Катэгорыя:Кнігі 1719 году]]
[[Катэгорыя:Творы Даніеля Дэфо]]
[[Катэгорыя:Прыгодніцкая літаратура]]
[[Катэгорыя:Гістарычная літаратура]]
[[Катэгорыя:Творы ангельскай літаратуры]]
[[Катэгорыя:Творы на ангельскай мове]]</text>
      <sha1>dtfyrptv6inz391ta77r08nn4l5cra1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Транснацыянальная карпарацыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162213</id>
    <revision>
      <id>2697631</id>
      <parentid>2373104</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7938" sha1="dogpouq5gavwfhq0518lwz5fjhp04py" xml:space="preserve">'''Транснацыяна́льная карпара́цыя''' (ТНК) — [[прадпрыемства]], якое зьдзяйсьняе выраб прадукцыі на аснове наўпроставых іншаземных [[інвэстыцыя]]ў і мае прамы кантроль над сваімі замежнымі [[філія]]мі.

Гэта міжнародная кампанія, бо валодае ці кантралюе выраб прадукцыі або паслуг па-за межамі краіны базаваньня, у розных частках сьвету, разьмяркоўваючы там свае філіі, якія функцыянуюць у адпаведнасьці з глябальнай стратэгіяй матчынай кампаніі. ТНК таксама часта называюць кампаніі, у якіх на замежныя [[Актыў (бухгальтэрыя)|актывы]] прыпадае каля 25-30 адсоткаў і якія маюць філіі ў дзьвюх і болей краінах сьвету.

'''Краіна базаваньня''' — гэта краіна, дзе знаходзіцца штаб-кватэра ТНК.

'''Прымаючыя краіны''' — гэта краіны, у якіх ТНК зьмяшчае ўласныя прадмпрыемствы або філіі на аснове наўпроставых іншаземных інвэстыцыяў.

== Макраструктура ==
Макраструктура ТНК вызначае характар зносінаў паміж яе структурнымі элемэнтамі: матчынай кампаніяй і падпарадкаванымі ёй прадпрыемствамі. Як правіла, у цэнтры ТНК знаходзіцца матчына кампанія, якая зьдзяйсьняе плянаваньне, кіраваньне й кантроль над іншымі падразьдзеламі ТНК.

Згодна з мэтадалёгіяй [[Канфэрэнцыя ААН па гандлі й разьвіцьці (ЮНКТАД)|ЮНКТАД]] замежныя падразьдзяленьні ТНК могуць быць 3 відаў:
* Даччынае прадпрыемства — гэта акцыянэрнае прадпрыемства ў прымаючай краіне, больш за палову акцыяў якога «знаходзіцца ва ўласнасьці іншага прадпрыемства, якое мае права прызначаць або адхіляць большасьць чальцоў адміністрацыйных, кіраўніцкіх або наглядальных органаў». Такім чынам даччынае прадпрыемства цалкам кантралюецца матчынай кампаніяй ТНК.
* Асацыяваная кампанія — гэта акцыянэрнае прадпрыемства ў прымаючай краіне, у якога «ад 10 да 50 адсоткаў акцыяў належаць замежнаму інвэстару». Пры гэтым матчына кампанія атрымлівае толькі частковы кантроль над асацыяванай кампаніяй у межах той долі акцыяў, якія ёй належаць.
* Філія — неакцыянэрнае прадпрыемства, якое цалкам або часткова «знаходзіцца ва ўласнасьці [[інвэстар]]а, пры гэтым можа прымаць наступныя формы: 1) сталае прадстаўніцтва іншаземнага інвэстара ў пэўнай краіне; 2) неакцыянэрнае сумеснае прадппрыемства, сфармаванае замежным інвэстарам і трэцімі бакамі; 3) зямельныя ўчасткі й/або нерухомасьць, што наўпрост належаць іншаземнаму [[рэзыдэнт]]у»

== Мэханізмы дзейнасьці ==
ТНК зьдзяйсьняюць сваю дзейнасьць, грунтуючыся на некалькіх галоўных прынцыпах:
* Ажыцьцяўленьне прамых замежных інвэстыцыяў з мэтаю стварэньня вытворчых магутнасьцяў за мяжой.
* Выкарыстаньне розных формаў міжнароднага падзелу працы (прадметная, дэталёвая, тэхналягічная спэцыялізацыя), якая дазваляе зьмяшчаць розныя зьвёны вытворчага працэсу ў розных частках сьвету
* Распрацоўка, перадача й выкарыстаньне перадавой тэхналёгіі ў межах замкнёнай карпаратыўнай структуры, што дазваляе максымальна эфэктыўна выкарыстоўваць выдаткі на дасьледаваньні і распрацоўкі.
* Унутрыкарпаратыўны гандаль, які зьдзяйсьняецца паміж асобнымі падразьдзяленьнямі ТНК з ужываньнем трансфэртных коштаў. Трансфэртная кошты ўсталёўваюцца ТНК на ўзроўні, які істотна адрозьніваецца ад рынкавых коштаў.
* Глябальны падыход да кіраваньня — аптымізацыя дзейнасьці карпарацыяў цалкам, а не асобных яе складнікаў. Гэты прынцып азначае неабходнасьць субсыдаваць разьвіцьцё асобных падразьдзяленьняў з мэтаю дасягненьня максымальнага прыбытку ў доўгатэрміновым пэрыядзе&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20091230050718/http://rus-lib.ru/book/30/eb/46/212-227.html Международные корпорации
как субъект международных экономических
отношений&lt;/ref&gt;.

== Клясыфікацыя ==
ТНК часта дзеляцца на 3 вялікія групы:
* Гарызантальна інтэграваныя ТНК — кіруюць падразьдзяленьнямі, разьмеркаванымі ў розных краінах сьвету, якія вырабляюць аднолькавыя або падобныя тавары.
* Вэртыкальна інтэграваныя ТНК — кіруюць падразьдзяленьнямі ў пэўнай краіне, якія вырабляюць тавары, якія потым пастаўляюцца ў іншыя падразьдзяленьні іншых краінаў.
* Разьдзельныя ТНК — кіруюць падразьдзяленьнямі, разьмеркаванымі ў розных краінах, якія гарызантальна або вэртыкальна не зьяднаныя.

== Прыклады ==
* «[[Беларуснафта]]»
* «[[Гомсельмаш]]»
* «[[Марко]]»
* «[[Менскі трактарны завод]]»
* [[Siemens]]
* [[IBM]]
* «[[Нокія (прадпрыемства)|Нокія]]»
* [[Toyota Motor Corporation|Toyota]]
* [[Hyundai Motor Company|Hyundai]]
* [[Ford]]
* [[Opel]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Накід:Эканоміка}}

{{Прадпрымальніцтва}}

[[Катэгорыя:Міжнародная эканоміка]]
[[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі]]</text>
      <sha1>dogpouq5gavwfhq0518lwz5fjhp04py</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Масавае забойства беларусаў ва ўсходняй Польшчы ў 1946 годзе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177896</id>
    <revision>
      <id>2697669</id>
      <parentid>2609047</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56991-80</username>
        <id>100854</id>
      </contributor>
      <origin>2697669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19346" sha1="qg2ohr2vqlqsi8cuhwyo70c5ku8k5g4" xml:space="preserve">{{Тэрарыстычная атака
|Назва                   = Масавае забойства беларусаў ва ўсходняй Польшчы ў 1946 годзе
|Выява                   = 
|Апісаньне выявы         = 
|Памер                   = 
|Краіна                  = Польшча
|Месца атакі             = [[Падляшша]]
|Цэль атакі              = Этнічная чыстка ў дачыненьні да праваслаўных беларусаў
|Каардынаты              = 
|Дата                    = 28 студзеня — 2 лютага 1946 году
|Колькасьць ахвяраў      = 79
|Колькасьць тэрарыстаў   = каля 200
|Тэрарысты               = Банда былых жаўнераў [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]
|Арганізатары            = [[Рамуальд Райс]]
}}
{{Беларуска-польскі канфлікт}}
'''Ма́савае забо́йства белару́саў ва ўсхо́дняй По́льшчы ў 1946 го́дзе''' — акт генацыду ў дачыненьні да [[праваслаўе|праваслаўных]] беларусаў, зьдзейсьнены бандай былых байцоў польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] на чале з капітанам [[Рамуальд Райс|Рамуальдам Райсам]] на тэрыторыі [[Беластоцкае ваяводзтва (1944—1975)|Беластоцкага ваяводзтва]] ў студзені — лютым 1946 году. У часе рэйду бандаю Райса было спалена пяць вёсак і па этнічнай прыкмеце забіта 79 праваслаўных беларусаў, уключна з малымі дзецьмі, жанчынамі і старымі&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot;&gt;[http://www.svaboda.org/a/24893741.html Jakaja ž to pravda na sviêti?] — Ян Максімюк, [[Радыё Свабода]], 05 лютага 2013&lt;/ref&gt;.

[[Файл:01943 &quot;Bury&quot; Romuald Rajs.jpg|міні|Рамуальд Райс, кіраўнік польскай банды]]

== Храналёгія падзеяў ==
Банда Райса складалася з прыкладна 200 чалавек — былых байцоў АК зь [[Віленшчына|Віленшчыны]] і мясцовых палякаў&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot; /&gt;. Банда Райса ў 1944 годзе перайшла на Падляшша зь Віленшчыны&lt;ref name=&quot;backauscyna&quot; /&gt;. Пасьля афіцыйнага роспуску Арміі Краёвай Райс уступіў у войска камуністычнай Польшчы, але потым дэзэртаваў і далучыўся да антыкамуністычнага падпольля&lt;ref name=&quot;backauscyna&quot; /&gt;.

28 студзеня 1946 году банда апынулася каля вёскі [[Лазіца (Падляскае ваяводзтва)|Лазіца]]. Там палякі спынілі абоз [[фурманка|фурманак]], якім мясцовыя сяляне ехалі на нарыхтоўку дроваў для школы&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot;/&gt;. Райс адпусьціў фурманаў [[каталіцтва|каталіцкага]] веравызнаньня, а праваслаўных прымусіў перавозіць ягоную банду&lt;ref name=&quot;backauscyna&quot;/&gt;. 29 студзеня аддзел «Бурага» зьдзейсьніў пасьпяховы напад на [[Рабоча-Сялянская Чырвоная Армія|савецкі гарнізон]] у [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], забіўшы двух савецкіх салдатаў і ўзяўшы ў палон падпалкоўніка, якому потым удалося ўцячы. 30 студзеня банда «Бурага», праяжджаючы празь вёску [[Красная Вёска|Краснае Сяло]], вырашыла памяняць некаторых вазакоў. Солтысу вёскі было загадана падрыхтаваць новыя падводы. З Краснага Сяла выехалі з аддзелам 12 фурманаў, зь якіх потым назад вярнуліся толькі чацьвёра&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot; /&gt;.

=== Спаленьне вёсак Заляшаны і Выганоўская Волька ===
{{Асноўны артыкул|Масавае забойства ў Заляшанах}}&lt;!--[[pl:Zbrodnia w Zaleszanach]]--&gt;
29 студзеня банда «Бурага» прыбыла ў вёску [[Заляшаны (Гайнаўскі павет)|Заляшаны]]&lt;ref name=&quot;współczesna&quot;&gt;{{Спасылка | аўтар = Andrzej Zdanowicz.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 12.03.2011| url = https://wspolczesna.pl/romuald-rajs-bury-zolnierz-wyklety-i-morderca/ar/5757809| копія = | дата копіі = | загаловак = Romuald Rajs «Bury». Żołnierz wyklęty i morderca| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Gazeta Współczesna]]| дата доступу = 29 студзеня 2019 | мова = pl| камэнтар = }}&lt;/ref&gt;. Паводле Максімюка, у Заляшанах Рамуальд Райс загадаў сабраць усіх людзей на сход у хаце Дзьмітрыя Сахарчука. 16-гадовага Пятра Дземянюка, а таксама чырвонаармейца Аляксандра Зелінко вывелі на двор ды расстралялі. Дзьверы хаты заблякавалі і падпалілі будынак. У людзей атрымалася вызваліцца і выратавацца. Райс загадаў падпаліць усю вёску, і 16 чалавек, уключна зь дзецьмі і жанчынамі, або згарэлі ў полымі, або былі застрэленыя на панадворках, калі спрабавалі ратавацца ад агню&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot; /&gt;.

Далей батальён Райса «Бурага» пераехаў у суседнюю [[Выганоўская Волька|Выганоўскую Вольку]]. За адмову аказаць дапамогу палякі падпалілі хлявы ды застрэлілі двух жыхароў: Яна Зінкевіча і Стэфана Бабулевіча.

=== Забойства фурманаў ===
{{Асноўны артыкул|Масавае забойства ў Старых Пухалах}}&lt;!--[[pl:Mord w Puchałach Starych]]--&gt;
30 студзеня аддзел апынуўся ў лесе каля вёскі [[Старыя Пухалы]] і вырашыў пазбавіцца фурманаў. Дадому былі адпушчаныя тыя зь іх, якія ўмелі жагнацца па-каталіцку і прачытаць малітву «[[Ойча наш]]» па-польску, астатнія былі забітыя&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot;/&gt;. Паводле сьведкаў, у тую ноч зь лесу было чуваць крыкі катаваных людзей і толькі нешматлікія стрэлы&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot; /&gt;. Паводле журналіста [[Ян Максімюк|Яна Максімюка]], што дасьледваў гэтую тэму, фурманаў, імаверна, забілі абухамі сякер, а стралялі толькі ў тых, якія спрабавалі ўцякаць&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot; /&gt;.

Агулам у тую ноч было забіта 30&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;współczesna&quot; /&gt; або 31&lt;ref name=&quot;racyja1&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20230411122821/https://www.racyja.com/sumezhzha/dzen-praklyatykh-zhaunerau/ Дзень выклятых жаўнераў] — Валянціна Лаеўская, Беларускае [[Радыё Рацыя]], 2015 г.&lt;/ref&gt; чалавек з 12 вёсак ([[Красная Вёска|Краснае Сяло]], [[Збуч]], [[Чыжы (Падляскае ваяводзтва)|Чыжы]], [[Вялікія Пасечнікі]], [[Ягаднікі]], [[Лазіца (Падляскае ваяводзтва)|Лазіца]], [[Махнатае]], [[Заляшаны (Гайнаўскі павет)|Заляшаны]], [[Ракавічы (Гайнаўскі павет)|Ракавічы]], [[Крывая (Бельскі павет)|Крывая]], [[Арэшкава]], [[Выганоўская Волька]])&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot; /&gt;.

=== Спаленьне вёсак Зані і Шпакі ===
{{Асноўны артыкул|Масавае забойства ў Занях і Шпаках}}&lt;!--[[pl:Pacyfikacja wsi Zanie i Szpaki]]--&gt;
2 лютага банда Райса спаліла вёскі Зані (забіўшы 24 чалавекі) і Шпакі (загінулі 9 чалавек)&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot; /&gt;. Бандыты расстрэльвалі тых, хто спрабаваў выратавацца з агню. Самому старому забітаму было 83 гады, самому малодшаму — 4 гады&lt;ref name=&quot;maksymiuk2&quot; /&gt;.

== Суд і сьледзтва ==
Рамуальд Райс быў схоплены камуністычнай польскай уладай у 1948 годзе. Яго судзілі ў [[Беласток]]у і павесілі ў 1949 годзе&lt;ref name=&quot;backauscyna&quot; /&gt;. Райс не прызнаў сваёй віны ў масакры беларусаў і перакладаў адказнасьць за забойствы на свайго намесьніка&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot; /&gt;.

== Памяць ==
Польскі камуністычны рэжым выкарыстоўваў масакру 1946 г. у мэтах прапаганды. Аднак, гэтыя падзеі не было прынята абазначаць як акт генацыду або этнічныя чысткі.&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot; /&gt; У 1970 годзе ў вёсцы [[Зані]] была ўсталяваная мэмарыяльная шыльда ў памяць пра ахвяраў масакры.&lt;ref name=maksymiuk2&gt;[https://web.archive.org/web/20161012075856/http://svoja.org/12.html «Попел і памяць»] — успаміны сьведак масакры, запісаныя Янам Максімюком. Апублікавана 6 траўня 1990 г., [[Ніва (газэта)|Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва»]]&lt;/ref&gt; Месцы пахаваньня некаторых ахвяраў удалося высьветліць толькі праз 50 гадоў пасьля трагедыі.&lt;ref name=racyja2&gt;[https://web.archive.org/web/20161012151701/http://radyjo.net/4/91/Artykul/229375 Польскія ўльтраправыя абвінавачваюць беларускую журналістку ў ачарненьні герояў] — [[Польскае Радыё]], 18.11.2015&lt;/ref&gt; Пасьля падзеньня камуністычнага рэжыму быў створаны Камітэт сем’яў забітых фурманаў, было праведзенае перапахаваньне рэшткаў ахвяраў трагедыі на вайсковых могілках у [[Бельск-Падляскі|Бельску-Падляскім]] і пастаўлены помнік.&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot; /&gt;

На гадавіны трагедыі адбываюцца афіцыйныя памятныя мерапрыемствы ў Заляшанах і [[Бельск-Падляскі|Бельску-Падляскім]]&lt;ref name=&quot;backauscyna&quot;&gt;[http://www.svaboda.org/a/27517522.html 1946: час, калі палалі беларускія вёскі на Беласточчыне] — Ян Максімюк, [[Радыё Свабода]], 28 студзеня 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lajeuskaja&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20230412013745/https://www.racyja.com/repartaz-rr/ya-ikh-bachu-repartazh-valyantsiny-laeus/ «Я іх бачу» — рэпартаж Валянціны Лаеўскай] — [[Радыё Рацыя]], 2015 г.&lt;/ref&gt;. У 2005 годзе польскі [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] зрабіў афіцыйнае заключэньне, што расправа бандаю Райса над жыхарамі беларускіх вёсак у 1946 г. была злачынствам з прыкметамі [[генацыд]]у&lt;ref name=&quot;backauscyna&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lajeuskaja&quot; /&gt;. Акруговы суд у Беластоку ў тым жа годзе заявіў, што дзеяньні банды Райса былі злачынствам генацыду&lt;ref name=&quot;backauscyna&quot; /&gt;.

Дзеячы [[Беларусы ў Польшчы|беларускай меншасьці ў Польшчы]] ацэньваюць масакру 1946 г. як адну з найважнейшых падзеяў паваеннай гісторыі рэгіёну. Паводле Яна Максімюка, трагедыя «зьяўляецца той найважнейшай гістарычнай падзеяй, якая застаецца ў сьвядомасьці ўсіх беларусаў Беласточчыны і ў ацэнцы якой яны абсалютна згодныя»&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot; /&gt;. Паводле ацэнкі гісторыка [[Алег Латышонак|Алега Латышонка]], рэйд Бурага «спрыяў таму, што беларусы большую надзею зьвязвалі з камуністычнай Польшчай, чымся з аднаўленьнем даваеннай»&lt;ref name=&quot;backauscyna&quot; /&gt;.

У той жа час, нацыяналістычныя сілы ў Польшчы імкнуцца да рэабілітацыі Рамуальда Райса і ягонай банды&lt;ref name=&quot;backauscyna&quot; /&gt;. У 1995 годзе Вайсковы суд у Варшаве&lt;ref name=&quot;backauscyna&quot; /&gt; скасаваў сьмяротны прысуд Рамуальду Райсу і рэабілітаваў яго&lt;ref name=&quot;racyja1&quot; /&gt;. Ягоным нашчадкам была выплачаная кампэнсацыя&lt;ref name=&quot;backauscyna&quot; /&gt;. 2 лютага 2012 году, у дзень угодкаў забойства беларускіх фурманаў, польскі Сойм прыняў рашэньне пра адзначэньне 1 сакавіка «Дня выклятых жаўнераў»&lt;ref name=&quot;racyja1&quot; /&gt;. Кампэнсацыі сем’ям ахвяраў так і не былі выплачаныя&lt;ref name=&quot;maksymiuk1&quot; /&gt;.

Падзеям 1946 г. прысьвечаная мастацкая кніга «Акулярнік» вядомай беларуска-польскай пісьменьніцы [[Кацярына Бонда|Кацярыны Бонды]].&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161012075343/http://www.racyja.com/sumezhzha/kniga-pra-spalenyya-belaruskiya-vyoski-s/ Кніга пісьменніцы з Гайнаўкі стала бестсэлерам у Польшчы] — [[Валянціна Лаеўская]], Беларускае [[Радыё Рацыя]], 2016&lt;/ref&gt;

7 чэрвеня 2021 году польскі прэзыдэнт [[Анджэй Дуда]] ў кампаніі мітрапаліта [[Польская аўтакефальная праваслаўная царква|Польскай праваслаўнай царквы]] [[Сава (Грыцуняк)|Савы]] ўсклаў вянок да помніку беларускім жыхарам Заляшанаў, забітых 29 студзеня 1946 году польскімі жаўнерамі пад загадам камандзіра Рамуальда Райса. Пры гэтым, прэзыдэнт Польшчы заявіў, што наведаў «месца, якое адзначанае пакутамі і сьмерцю беларусаў, якія жылі ў Рэчы Паспалітай, нявінных жанчын і дзяцей. Я маліўся там за тых, хто загінуў, усклаў вянок як прэзыдэнт Рэспублікі Польшча пад крыжам, які ўшаноўвае памяць ахвяраў. Гэта важна як частка пашаны і памяці. Гэта важна ў самым найважнейшым духоўным аспэкце»&lt;ref&gt;{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прэзыдэнт Польшчы Анджэй Дуда маліўся ў Заляшанах за душы беларускіх ахвяраў падразьдзяленьня «Бурага»|спасылка=https://3beltv.eu/news/07-06-2021-prezident-polshchy-andzhej-duda-maliusya-u-zalyashanah-za-dushy-belaruskih-ahvyarau-padrazdzyalennya-buraga/|выдавец=Тэлеканал «Белсат»|дата публікацыі=7 чэрвеня 2021|дата доступу=10 чэрвеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Pomnik Zaleszany.JPG|Помнік ахвярам рэйду банды Райса ў вёсцы Заляшаны
Podlaskie - Bielsk Podlaski - Bielsk Podlaski - Wojska Polskiego - Cmentarz Wojenny 08.JPG|Магіла перапахаваных фурманаў
Cerkiew św. Michała Archanioła w Wólce Wygonowskiej 4.JPG|Памятная шыльда ў царкве Міхаіла Арханёла ў Выганоўскай Вольцы
Pomnik prawosławnych tablice.jpg|Помнік усім праваслаўным жыхарам Падляшша, забітым у час пасьляваеннай збройнай барацьбы. Беласток
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20161012075856/http://svoja.org/12.html «Попел і памяць»] — успаміны сьведак масакры, запісаныя Янам Максімюком. Апублікавана 06/05/1990, Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва»
* [https://web.archive.org/web/20230412013745/https://www.racyja.com/repartaz-rr/ya-ikh-bachu-repartazh-valyantsiny-laeus/ «Я іх бачу»] — рэпартаж Валянціны Лаеўскай, Радыё Рацыя, 2015 г.

{{Беларусы ў Польшчы}}
[[Катэгорыя:Беларуска-польскія стасункі]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]]
[[Катэгорыя:1946 год у Польшчы]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1946 году]]
[[Катэгорыя:Разаніны ў Польшчы]]
[[Катэгорыя:Беларусафобія]]</text>
      <sha1>qg2ohr2vqlqsi8cuhwyo70c5ku8k5g4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Natus Vincere</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194243</id>
    <revision>
      <id>2697703</id>
      <parentid>2198724</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T08:42:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13958" sha1="2wrmlvjio5tpca9hy674rrx9sj7fz5h" xml:space="preserve">{{Кібэрспартовы клюб
|назва          = Natus Vincere
|альтэрнатыўная = Na`Vi
|выява          = Navilogo.jpg
|краіна         = Украіна
|заснаваны      = 2009
|зачынены       = 
|мэнэджар       = Аляксандар Каханоўскі
|спонсары       = {{Просты сьпіс|
* G2A
* DXRacer
* [[HyperX]]
* [[Zowie]]
* GG.BET
* Aviasales
* [[Twitch.tv]]
}}
|падразьдзелы   = {{Просты сьпіс|
* [[Counter-Strike:Global Offensive]]
* [[Dota 2]]
* [[FIFA]]
* [[League of Legends]]
* [[Hearthstone]]
* [[Quake Champions]]
* [[Paladins]]
}}
|сайт           = navi.gg
}}
'''Natus Vincere''' ('''Na`Vi'''; {{мова-la|народжаныя перамагаць}}) — украінская мультыґеймінгавая [[кібэрспорт|кібэрспартовая]] арґанізацыя. У 2010 годзе [[Natus Vincere (Counter-Strike)|склад па гульні Counter-Strike 1.6]] упершыню ў гісторыі выйграў тры буйныя турніры за адзін рок — [[Intel Extreme Masters]], [[Electronic Sports World Cup]] і [[World Cyber Games 2010]]. Улетку 2011 року [[Natus Vincere (Dota 2)|склад каманды па Dota 2]] стаў найлепшым на турніры [[The International]], абыграўшы ў фінале кітайскую каманду [[EHOME]] і выйграўшы $1 000 000 за першае месца.

== Кіраўніцтва праектам ==
З моманту заснаваньня ў 2009 годзе падтрымкаю каманды займаўся мэцэнат і арґанізатар кібэрспартовых турніраў Мурат Жумашэвіч («Арбалет»). У кастрычніку 2011 року скончылася яго дамоўленасьць з чальцамі арґанізацыі, пасьля чаго кіраўніцтва і разьвіцьцё Natus Vincere стала ажыцьцяўляцца ўласнымі сіламі&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар=|дата выпуску=|url=http://read.navi-gaming.com/team_news/zavershaetsja_sotrudnichestvo_s_muratom_zhumashevichem|загаловак=Сканчаецца супрацоўніцтва з Муратам Жум - Афіцыйны вэб-сайт Natus Vincere.|выдавец=read.navi-gaming.com|дата доступу=2015-4-18|мова=ru}}&lt;/ref&gt;.

Ґенэральным дырэктарам арґанізацыі быў Аляксандар «ZeroGravity» Каханоўскі.

Улетку 2016 року кібэрспартовы клюб Natus Vincere склаў угоду з расейскім холдынґам ESforce Holding Ltd (раней вядомым як Virtus.pro Group). Сума ўгоды склала каля $ 10 млн, а прадмет — продаж доляў у актывах, а таксама мэдыяправоў клюбу Na’Vi.

25 студзеня 2017 року Natus Vincere паведамляе пра зьмену ґенэральнага дырэктара. Аляксандар «ZeroGravity» Каханоўскі пакідае пасаду і зойме месца ў заснаванай радзе дырэктараў. Пазыцыю ґенэральнага дырэктара зойме Яўген Залатароў.

У канцы лістапада 2017 року кібэрспартовы клюб Natus Vincere і расейскі холдынґ ESforce Holding Ltd (раней вядомым як [[Virtus.pro|Virtus.pro Group]]) абвясьцілі аб спыненьні супрацы. Па пагадненьні бакоў, мэдыя- і рэклямныя правы, якія тычацца Natus Vincere, вяртаюцца да Zero Gravity Group, якую ўзначальвае Аляксандар Каханоўскі&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Кібэрспартовы клюб Natus Vincere спыняе працу з холдынґам ESforce|url=https://ain.ua/2017/11/29/kibersportivnyj-klub-natus-vincere-prekrashhaet-rabotu-s-esforce-holding|дата доступу=2018-01-19|мова=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Counter-Strike ==
[[Файл:NaVi-IEM4.jpg|міні|300пкс|Natus Vincere перамагае Intel Extreme Masters 4]]
{{Асноўны артыкул|Natus Vincere (Counter-Strike)}}

У 2009 годзе Ўлад Хаўрак («МАВР») стварае каманду Arbalet.UA, што складаецца з украінскіх гульцоў у [[Counter-Strike 1.6]], што выступалі раней за каманды [[KerchNET]] і [[Pro100]]. У склад каманды ўвайшлі харкаўцы [[Даніла Тэсьленка]] («Zeus») і [[Іаан Сухараў]] («Edward»), кіяўлянін [[Сяргей Ішчук]] («starix»), [[Арсень Трыножанка]] («ceh9») зь Львова й [[Ягор Маркелаў]] («markeloff») з Днепрапятроўску. Мэнэджарам каманды стаў Аляксандар Каханоўскі («ZeroGravity») з Кіева. Пасьля перамогі ў турніры Arbalet Cup Asia 2010, на якім каманда Арбалета выступала пад назваю «Na`Vi», праводзіцца конкурс на найлепшую назву каманды, у выніку чаго калектыў пераймяноўваецца ў фінальную назву «Natus Vincere» (лац. ''народжаныя перамагаць''), захаваўшы клянтэґ «Na`Vi».

2010 рок становіцца трыюмфальным для Natus Vincere. Каманда спачатку перамагае ў ґранд-фінале чацьвертага сэзону [[Intel Extreme Masters]] швэдзкую каманду [[fnatic]], затым першаю з камандаў СНД становіцца чэмпіёнам сьвету паводле вэрсіі [[Electronic Sports World Cup|ESWC]], а пасьля дадае да сьпісу дасягненьняў перамогу на чэмпіянаце сьвету [[World Cyber Games]], стаўшы першаю ў сьвеце камандаю, якая заваявала тры найпрэстыжнейшыя чэмпіёнскія тытулы (IEM, ESWC, WCG) за адзін рок. У канцы року Natus Vincere перамагаюць на LAN-турніры DreamHack Winter 2010 і ўсталёўваюць чарговы рэкорд, зарабіўшы за рок больш за 215 тысячаў даляраў, пабіўшы папярэдняе дасягненьне [[fnatic]] (189 тыс. даляраў за 2009 рок).

5 сакавіка 2011 року ў Гановэры Natus Vincere адстойвае тытул чэмпіёнаў сьвету паводле вэрсіі Intel Extreme Masters і зарабляе $35 000. Толькі ў 2012 годзе Natus Vincere аддаюць тытул, прайграўшы ў фінале IEM VI World Championship. У канцы 2012 року ўсе гульцы пераходзяць на новую дысцыпліну — [[Counter-Strike: Global Offensive]].

У адрозьненьне ад падразьдзяленьня па [[Counter-Strike 1.6]], які дамагаўся максымальных дасягненьняў з 2009 па 2012 року, падрозьдзел па CS: GO не дамагаецца посьпеху на найвышэйшым узроўні, у сувязі з чым у 2013 годзе склад каманды неаднаразова зьмяняецца і каманду пакідаюць Ягор Маркелаў, Арсень Трыножанка. Пачынаючы зь сьнежня 2013 року калектыў заставаўся нязьменным на працягу амаль паўтара року, пакуль у сакавіку 2015 року не было абвешчана аб пераходзе Сяргея Ішчука на пасаду мэнэджара й трэнэра каманды&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар=Andinho|дата выпуску=2015-03-16|url=http://read.navi-gaming.com/team_news/lineup_changes|загаловак=Зьмены ў калектыве Na`Vi CS:GO|выдавец=read.navi-gaming.com|дата доступу=2015-04-18}}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2015 року Natus Vincere, нарэшце, дамагаецца першае сур’ёзнае перамогі ў міжнародным турніры па CS:GO, стаўшы пераможцам прэм’ернага сэзону [[Electronic Sports League|ESL]] Pro League&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар=Кэвін &quot;SeveN&quot; Оўянґ|дата выпуску=2015-04-12|url=http://www.gosugamers.net/counterstrike/news/30590-na-vi-are-your-esl-pro-league-champions|загаловак=Na'Vi вашыя ESL Pro League чэмпіёны!|выдавец=gosugamers.net|accessdate=2015-4-18|мова=en}}&lt;/ref&gt;.

Улетку 2016 року каманду пакінуў Даніла «Zeus» Тэсьленка, які потым увайшоў у [[Gambit Esports]].

Улетку 2017 року Ладыслаў «GuardiaN» Ковач і Дзяніс «seized» Косьцін былі выстаўленыя на трансфэр.

Улетку 2017 року Ладыслаў «GuardiaN» Ковач перайшоў у [[FaZe Clan]].

9 жніўня 2017 року ў склад Na’Vi вяртаецца Даніла «Zeus» Тэсьленка, разам зь ім з Gambit пераходзіць трэнэр Міхайла «Kane» Благін, а Дзяніс «seized» Косьцін вернуты ў асноўны склад.&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.hltv.org/news/21208/natus-vincere-bring-in-zeus-and-kane-seized-returns|загаловак=NATUS VINCERE ПРЫВОДЗЯЦЬ ZEUS І KANE, SEIZED ВЯРТАЕЦЦА|аўтар=|дата выпуску=9 жніўня 2017 року|выдавец=|мова=en}}&lt;/ref&gt;

У сярэдзіне кастрычніка 2017 року Дзяніс «seized» Косьцін пакідае склад каманды і сыходзіць у інактыў&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=seized уходзіць ў актыўнага складу Na`Vi|url=https://www.hltv.org/news/21773/seized-steps-down-from-navi-active-roster|дата доступу=2017-11-07|мова=en}}&lt;/ref&gt;. 6 лістапада 2017 року на яго месца прыходзіць [[Дзяніс Шарыпаў]] («electronic»).&lt;ref&gt;{{Навіна|загаловак=Na`Vi пацьверджае подпіс electronic'а|url=https://www.hltv.org/news/21966/navi-confirm-electronic-signing|accessdate=2017-11-07|мова=en}}&lt;/ref&gt;

Цяперашні склад [[Natus Vincere (Counter-Strike)|Natus Vincere]]:
* [[Даніла Тэсьленка|Даніла «Zeus» Тэсьленка]]
* [[Аляксандар Кастылёў|Аляксандар «s1mple» Кастылёў]]
* [[Іаан Сухараў|Іаан «Edward» Сухараў]]
* [[Ягор Васільеў|Ягор «flamie» Васільеў]]
* [[Дзяніс Шарыпаў|Дзяніс «electronic» Шарыпаў]]
* [[Міхайла Благін|Міхайла «Kane» Благін]] (Трэнэр)

== Quake Champions ==
29 ліпеня 2017 року арґанізацыя Natus Vincere адчыняе падразьдзел па [[Quake Champions]], падпісаўшы кантракт з [[Антон Сіньгоў|Антонам «Coollerz» Сіньговым]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://read.navi-gaming.com/team_news/navi_expand_to_quake|загаловак=Na`Vi.G2A адчыняе склад па Quake! - Афіцыйны камандны сайт кібэрспартовае арґанізацыі Natus Vincere|выдавец=read.navi-gaming.com|мова=ru|дата доступу=2017-10-23}}&lt;/ref&gt;.

== Унёсак у разьвіцьцё ўкраінскага кібэрспорту ==
[[Файл:NaVi-Azarov.jpg|міні|300пкс|Na`Vi і прэм’ер-міністар Украіны Мікалай Азараў]]
14 чэрвеня 2010 року ў будынку Кабінэту міністраў адбылася сустрэча прэм’ер-міністра Ўкраіны [[Мікалай Азараў|Мікалая Азарава]] й каманды Natus Vincere. На ёй у тым ліку абмяркоўваліся пытаньні разьвіцьця індустрыі інфармацыйных тэхналёґіяў ва Ўкраіне. Прэм’ер паабяцаў правесьці ў 2011 годзе міжнародны Адкрыты кібэрспартовы кубак Украіны. Украінскія гульцы былі залічаныя ў гэтак званы «Залаты рэзэрв», забясьпечаны падтрымкаю з боку ўраду&lt;ref&gt;{{Спасылка|аўтар=|дата выпуску=|url=http://cgames.in.ua/news/96-glava-pravitelstva-poobshhalsya-s-igrokami-komandy-navi.html|загаловак=Кіраўнік Ураду пагутарыў з гульцамі каманды Na`Vi » CGAMES — Гульні й кібэрспорт|выдавец=cgames.in.ua|дата доступу=2015-4-17|мова=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [http://navi-gaming.com/ Афіцыйны сайт]
* [https://web.archive.org/web/20180207005246/http://csgopedia.com/csgo-pro-setups/?t=2 Natus Vincere CS:GO Pro Setting Players 2017]

{{Кібэрспартовыя клюбы СНД}}

[[Катэгорыя:Культура кампутарных гульняў]]</text>
      <sha1>2wrmlvjio5tpca9hy674rrx9sj7fz5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10-я асобная горна-штурмавая брыгада (Украіна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194438</id>
    <revision>
      <id>2697675</id>
      <parentid>2618754</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20115" sha1="o9l7cve436iiphppao7lowsas87acqq" xml:space="preserve">{{Вайсковае падразьдзяленьне
|назва               = 10-я асобная горна-штурмавая брыґада 
|арыгінальная назва  = 10-та окрема гірсько-штурмова бригада
|выява               = [[Файл:10th Mountain Assault Brigade Insignia (UA).svg|250пкс]]
|подпіс выявы        = Нашыўка брыґады
|гады                = з 2015
|краіна              = {{UKR}}
|краіны              = 
|падпарадкаваньне    = {{ВТП ЗахадУкр}}
|у складзе           = 
|тып                 = {{СВ УСУ}}
|уключае ў сябе      = [[8-ы асобны горна-штурмавы батальён (Украіна)|8 асобны горна-штурмавы батальён]]&lt;br/&gt;[[108-ы асобны горна-штурмавы батальён (Украіна)|108 асобны горна-штурмавы батальён]]&lt;br/&gt;[[109-ы асобны горна-штурмавы батальён (Украіна)|109 асобны горна-штурмавы батальён]]
|роля                = дзеяньні ў горнай мясцовасьці
|ролі                = 
|памер               = 
|камандная структура = 
|разьмяшчэньне       = [[Івана-Франкоўская вобласьць]],&lt;br /&gt;[[Каламыя]]
|мянушка             = ''[[Эдэльвэйс]]'' &lt;ref name=&quot;edelweiss&quot;&gt;[http://www.mil.gov.ua/news/2017/02/23/girski-pihotinczi-10-ogshbr-edelvejs-vzyali-najvishhu-vershinu-ukraini-goverlu/ Горныя пяхотнікі 10 агшбр «Эдэльвэйс» узялі найвысшую вершыню Ўкраіны — Гавэрлу]&lt;/ref&gt;
|мянушкі             = 
|заступнік           = 
|заступнікі          = 
|дэвіз               = 
|колеры              = 
|марш                = 
|талісман            = 
|узбраеньне          = 
|войны               = [[Расейская вайсковая інтэрвэнцыя ва Ўкраіну|Расейска-ўкраінская вайна]]
* [[Вайна на Данбасе]]
|бітвы               = 
|знакі ўзнагароды    = 
|дзейны камандзір    = [[палкоўнік]]&lt;br/&gt;[[Васіль Зубаніч]]
|вядомыя камандзіры  = 
}}
'''10-я асобная горна-штурмавая брыґада''' — тактычнае фармаваньне [[Горная пяхота Ўкраіны|горнае пяхоты]] [[Сухапутныя войскі Ўзброеных сілаў Украіны|Сухапутных войскаў Узброеных сілаў Украіны]]. Фармаваньне падпарадкаванае [[Апэратыўнае камандаваньне «Захад»|апэратыўнаму камандаваньню «Захад»]]. Брыґада была сфармаваная ў месьце [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белая Царква]] 1 кастрычніка 2015 року. Пунктам сталае дысьлякацыі вызначанае м. [[Каламыя]] [[Івана-Франкоўская вобласьць|Івана-Франкоўскае вобласьці]].

Галоўнаю задачаю частцы зьяўляецца вядзеньне баявых дзеяньняў у горна-лясістай мясцовасьці.

== Гісторыя ==
На пачатковым этапе быў створаны 10-ы горна-пяхотны полк, які базаваўся ў [[Чарнаўцы|Чарнаўцах]]. 21 верасьня 2015 року, на прэс-канфэрэнцыі ў [[Івана-Франкоўск]]у, вайсковыя абвесьцілі аб прыняцьці рашэньня сфармаваць новую горна-штурмавую [[Брыгада (войска)|брыґаду]] пад нумарам 10. Месцам для дысьлякацыі была абраная старая вайсковая база ў м.[[Каламыя]]. Камандзірам брыґады стаў [[герой Украіны]] падпалкоўнік [[Васіль Зубаныч]], які ранейша камандаваў [[15-ы асобны горна-пяхотны батальён (Украіна)|15-м асобным горна-пяхотным батальёнам]] ды ўжо ўласна 10-м горна-пяхотным полкам&lt;ref&gt;{{Спасылка |url=http://10brygada.com.ua/news/u-kolomiyi-stvorili-novu-10-girsko-shturmovu-brigadu |загаловак=У Каламыі стварылі новую 10 горна-штурмавую брыґаду |дата выпуску= |спасылка=http://10brygada.com.ua/ |выдавец= |дата доступу=2 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;.

Першы набор&amp;nbsp;— 1000 добраахвотнікаў на кантрактнай падставе - пачалі падрыхтоўку ў [[Белая Царква (Кіеўская вобласьць)|Белай Царкве]] ў чаканьні, калі ў Каламыі будзе падрыхтаваная адпаведная база&lt;ref&gt;{{Спасылка |url=http://paralleli.if.ua/news/61241.html |загаловак=Сфармаваная новая горна-штурмавая брыґаду |дата=14 студзеня 2016 |спасылка=http://paralleli.if.ua/ |выдавец=Параллелі |дата доступу=2 лістапада 2016}}&lt;/ref&gt;

Пасьля праходжаньня баявога зладжваньня на паліґонах, з траўня 2016 выконвала заданьні ў Данецкай вобласьці.

Першы навучальны выхад у горы байцы брыґады зьдзейсьнілі 13 студзеня 2017 року, узяўшы гору [[Вялікі Верх]]. Уздым доўжыўся 8 гадзінаў. У другой палове лютага таго ж року, вайсковаслужачыя брыґады падняліся на [[Гавэрла|Гавэрлу]], усталяваўшы на вяршыні [[Сьцяг Украіны|дзяржаўны сьцяг]] у гонар загінуўшых на [[Баі за Дэбальцава#Люты|Дэбальцаўскім плацдарме]]. Ішлі наверх 5 гадзінаў, спускаліся 2 гадзіны.&lt;ref name=&quot;edelweiss&quot;/&gt;

У лютым 2016 року прынята рашэньне аб стварэньні на [[Букавіна|Букавіне]] асобнага горна-штурмавога батальёна колькасьцю ў 150 асобаў. Супольнаю дырэктываю [[Міністэрства абароны Ўкраіны|Міністэрства абароны Ўкраіны]] ды [[Генэральны штаб Узброеных сілаў Украіны|Ґенэральнага штабу Ўзброеных сілаў Украіны]] вызначанае месца яго дысьлякацыі: на фондах вайсковага мястэчка №&amp;nbsp;3&amp;nbsp; ў [[Чарнаўцы|Чарнаўцах]] (вул. М.Алімпіяды, 6) ды вайсковае частцы В2235 ([[8-ы асобны матапяхотны батальён (Украіна)|8-ы асобны матапяхотны батальён]])&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160303200849/http://vidido.ua/index.php/pogliad/article/u_chernivec_kii_oblast_stvorjat_okremii_girs_ko-shturmovii_batal_ion/ У Чарнавіцкай вобласьці створаць асобны горна-штурмавы батальён]&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2016 року зьявілася паведамленьне, што добраахвотчы [[24-ы асобны штурмавы батальён «Айдар»|батальён «Айдар»]] ды [[46-ы асобны батальён адмысловага прызначэньня «Данбас-Украіна»|«Данбас-Украіна»]] ўвойдуць у склад навастворанае 10 горна-штурмавое брыґады.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160131111345/http://10brygada.com.ua/news/10-girsko-shturmova-brigada-popovnitsya-legendarnim-pidrozdilom-aydar-bazuvatimetsya-u-kolomiyi 10 горна-штурмавая брыґада папоўніцца леґендарным падразьдзелам, «Айдар» ґрунтавацьмюцца ў Каламыі]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://archive.fo/I0JRb|загаловак=10 горна-штурмавая брыґада папоўніцца леґендарным падразьдзелам, «Айд…|дата выпуску=2016-03-05|дата доступу=2017-01-29}}&lt;/ref&gt; У студзені 2017 року стала вядома, што гэтыя падразьдзелы выведзеныя са складу брыґады.&lt;ref name=&quot;ogsh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://apostrophe.ua/ua/article/society/accidents/2017-10-14/u-menya-v-rf-rodnya-no-ya-rossiyan-syuda-ne-zval-kak-voyuet-na-donbasse-samaya-molodaya-brigada-vsu/14960|загаловак=У мяне ў РФ радзіна, але я расейцаў сюды ня клікаў: як ваюе на Данбасе наймалодшая брыґада ЎСУ|мова=uk|дата доступу=2017-10-16}}&lt;/ref&gt;

4 траўня 2018 року пасьля выкананьня баявое задачы на Данбасе брыґада вярнулася да месца стаялае дысьлякацыі. Байцоў ўрачыста сустрэлі ля мескае ратушы ў Каламыі. Цягам дзевяці месяцаў байцы 109, 108 ды 8 батальёну трымалі абарону на перадавой – ля Папаснае, Залатога.&lt;ref&gt;{{Спасылка |url=http://report.if.ua/lyudy/do-kolomyyi-z-donbasu-povernulasya-10-okrema-girsko-shturmova-brygada-foto/ |загаловак=У Каламыю з Данбасу зьвяронулася 10 асобная горна-штурмавая брыґада |аўтар= |дата выпуску=2018-04-05 |спасылка=http://report.if.ua/ |выдавец=Рэпартэр |дата доступу=29 траўня 2018}}&lt;/ref&gt;

== Структура ==
* кіраваньне (штаб)
* [[Файл:8 ОГШБ.png|25пкс]] [[8-ы асобны горна-штурмавы батальён (Украіна)|8 асобны горна-штурмавы батальён]], Чарнаўцы ([[Садгора]])&lt;ref&gt;{{Спасылка |url=https://pogliad.ua/news/chernivtsi/8-y-okremiy-girsko-shturmoviy-batalyon-dislokuvatimetsya-v-chernivcyah-351857 |загаловак=8-ы асобны горна-штурмавы батальён дысьлякавацьмюцца ў Чарнаўцах |аўтар= |дата выпуску=2018-03-14 |спасылка=https://pogliad.ua/ |выдавец=Погляд |дата доступу=5 траўня 2018}}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:108 ОГШБ1.png|25пкс]] [[108-й асобны горна-штурмавы батальён (Украіна)|108 асобны горна-штурмавы батальён]]&lt;ref name=&quot;ogsh&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20180202105145/http://www.mil.in.ua/forum/viewtopic.php?f=14&amp;t=5860&amp;start=170 10-та Горная штурмавая брыґада]&lt;/ref&gt; смт. [[Далятын]]
* [[Файл:109 ОГШБ1.png|25пкс]] [[109-ы асобны горна-штурмавы батальён (Украіна)|109 асобны горна-штурмавы батальён]]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1HhMHPzU5KA Казарма 109 АГШБ]&lt;/ref&gt; с. [[Крыхаўцы]]&lt;ref&gt;{{Спасылка |url=http://vikna.if.ua/news/category/if/2018/05/11/84742/view |загаловак=Сучасную баяздольную вайсковую частку пабудуюць паблізу Івана-Франкоўску |аўтар= |дата выпуску=2018-05-11 |копія=http://web.archive.org/web/20180529181630/http://vikna.if.ua/news/category/if/2018/05/11/84742/view |дата копіі=2018-05-29 |спасылка=http://vikna.if.ua/ |выдавец=Вокна |дата доступу=29 траўня 2018}}&lt;/ref&gt;
* танкавы батальён
* зянітны ракетна-артылерыйскі дывізіён
* брыґадная артылерыйская ґрупа
** батарэя кіраваньня ды артылерыйскае выведкі
** гаўбічны артылерыйскі дывізіён&lt;ref&gt;{{Спасылка |url=https://cherkasy24.info/16212-gorodischan-zaproshuyut-vstupati-v-gaubichniy-artileryskiy-divzon.html |загаловак=Мясьцян запрашаюць ўступаць у гаўбічны артылерыйскі дывізіён |аўтар= |дата выпуску=2017-04-23 |копія=https://web.archive.org/web/20170929203019/https://cherkasy24.info/16212-gorodischan-zaproshuyut-vstupati-v-gaubichniy-artileryskiy-divzon.html |дата копіі=2017-09-29 |спасылка=https://cherkasy24.info/ |выдавец=[[Навіны Чаркас]] |дата доступу=29 верасьня 2017}}&lt;/ref&gt;

== Камандаваньне ==
* [[палкоўнік]] [[Васіль Зубаніч]] (з 2015)&lt;ref&gt;{{Спасылка |url=http://www.ukrinform.ru/rubric-community/2101142-nasa-armia-segodna-i-zavtra-razmyslenia-geroev.html |загаловак=Нашая армія сёньня і заўтра: раздумы герояў |аўтар= |дата выпуску=14 кастрычніка 2016 |спасылка=http://www.ukrinform.ru/ |выдавец=[[Укрінформ]] |дата доступу=28 кастрычніка 2016}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

== Страты ==
За час толькі першае ратацыі ў АТА, брыґада страціла загінулымі&amp;nbsp;— 22 вайсковаслужбоўцы&lt;ref&gt;[https://www.facenews.ua/articles/2017/317027/ У мяне ў РФ радзіна, але я расейцаў сюды ня клікаў: як ваюе на Данбасе наймалодшая брыґада ЎСУ. 15.10.2017, 14:00]&lt;/ref&gt;, сярод якіх:
* [[Анатоль Васылік]], жаўнер, 23 ліпеня 2016, баі за Мар’інку.
* [[Дзяніс Лесьняк]], маёр, жнівень 2016, баявое сутыкненьне з ДВҐ.
* [[Раман Доўгі]], старшы жаўнер, 23 верасьня 2017 року, баявое сутыкненьне з ДВҐ ля в. [[Новааляксандраўка (Папасьнянскі раён)|Новааляксандраўкі]] Луганскае вобласьці.
* Юры Галаўчэнка, 13 кастрычніка 2017&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180621093544/http://vilne.info/2017/10/20/na-prikarpatti-poproshhalisya-z-biytsem-shho-zaginuv-na-shodi-foto/ На Прыкарпацьці разьвіталіся з байцом, які загінуў на ўсходзе]&lt;/ref&gt;
* Андрэй Дабравольскі, 17 лістапада, Сьветладарская дуга&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180122084543/https://www.5.ua/regiony/robyv-take-shcho-ne-vsim-vdavalosia-na-prykarpatti-proshchalys-z-20richnym-biitsem-ato-159786.html «РАБІЎ ТАКОЕ, НЕ ЎСІМ АТРЫМЛІВАЛАСЯ»: НА ПРЫКАРПАЦЬЦІ РАЗЬВІТАЛІСЯ З 20-РОЧНЫМ БАЙЦОМ АТА ]&lt;/ref&gt;
* Іван Дубэй, загінуў 9 сьнежня 2017-га ад параненьня пад Новазваноўкаю&lt;ref&gt;[https://espreso.tv/news/2017/12/08/u_likarni_pomer_ukrayinskyy_viyskovyy_yakomu_snayper_vystrilyv_u_golovu У лякарні помер украінскі вайсковец, якому снайпэр стрэліў у голаву]&lt;/ref&gt;
* [[Сабіна Галіцкая]], старшая мэдычная сястра, Крымскае, 20 лютага 2018&lt;ref&gt;[http://umoloda.kiev.ua/number/0/2006/120826/ Сабіна Галіцкая з 10-е брыґады загінула ля Крымскага]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.facebook.com/10brygada Афіцыйная старонка ў Facebook]
* [http://www.ukrmilitary.com/2015/09/formuvannja-10gpbr.html#more Ва ЎСУ фармуюць 10-ю горна-штурмавую брыґаду]
* [http://tyzhden.ua/News/155893 Ва Ўкраіне сфармавалі новую горна-штурмавую брыґаду ЎСУ. 13.01.2016, 16:55]
* [https://web.archive.org/web/20180730204746/https://www.5.ua/video/novostvorena-bryhada-zsu-pokazala-svoi-vminnia-na-polihoni-111632.html Наваствораная брыґада ЎСУ паказала свае ўменьні на паліґоне]
* [https://www.youtube.com/watch?v=u3HxEQSP2aw Горная пяхота: &quot;Эдэльвэйс&quot;]
* [https://www.youtube.com/watch?v=KqjAuwD9Z1s &quot;Эдэльвэйс&quot; пераходзіць у наступ]
* [http://www.mil.gov.ua/news/2017/07/17/v-ramkah-navchan-10-okrema-girsko-shturmova-brigada-uspishno-podolala-vodnu-perepravu-cherez-richku-dnipro-na-dilyanczi-shirinoyu-majzhe-5-km/ У рамках навучаньняў 10 асобная горна-штурмавая брыґада пасьпяхова пераадолела водную пераправу праз раку Дняпро на ўчастку шырынёй амаль 5 км]
* [https://www.youtube.com/watch?v=RSB0IP42bEU Пераправа горна-штурмавых падразьдзелаў праз Дняпро]
* [https://www.youtube.com/watch?v=diivkavx6Aw БЕРАГ ЛЕВЫ - БЕРАГ ПРАВЫ]
* [https://web.archive.org/web/20171003125456/http://na.mil.gov.ua/37978-edelvejs-kvitka-prykarpattya-shho-vrosla-v-donetskyj-kryazh Брыґада — нашчадак добрабатаў сьвяткуе сваю гадавіну]
* [https://web.archive.org/web/20171003174719/http://kurs.if.ua/news/yak_prohodyt_gart_girskyh_shturmovykaiv_den_trenuvan_z_biytsyamy_10oi_brygady_foto_55069.html Як праходзіць гарт горных штурмавікоў: дзень трэнаваньняў з байцамі 10-е брыґады.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=cRuyddbQbKM 10-ы горна-штурмавы 2 рокі]
* ''Лілія Рагуцкая'', [https://web.archive.org/web/20171016174737/https://apostrophe.ua/ua/article/society/accidents/2017-10-14/u-menya-v-rf-rodnya-no-ya-rossiyan-syuda-ne-zval-kak-voyuet-na-donbasse-samaya-molodaya-brigada-vsu/14960 У мяне ў РФ радзіна, але я расейцаў сюды ня клікаў: як ваюе на Данбасе наймалодшая брыґада ЎСУ] // ''Апостраф'', 14 кастрычніка 2017
* ''Андрэй Дубчак'', ''Мар’ян Кушнір'', [https://www.radiosvoboda.org/a/blindaz-war-photo/28926597.html «Горныя эдэльвэйсы» на Данбасе. Частка другая: Підземелля передової] // ''[[Радыё свабода]]'', 26 сьнежня 2017
* {{Спасылка |url=http://mil.in.ua/proces-budivnyctva-punktu-postiynoyi-dyslokaciyi-10-ohshbr/ |загаловак=Працэс будаўніцтва пункту сталае дысьлякацыі 10 аГШБр |аўтар= |дата выпуску=2017-12-28 |выдавец=[[Украінскі мілітарны партал]] |дата доступу=21 студзеня 2018}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=kpGCSaAsAS0 Гімн 10 Асобнае горна-штурмавое брыґады.]

[[Катэгорыя:Вайсковыя фармаваньні Ўкраіны]]</text>
      <sha1>o9l7cve436iiphppao7lowsas87acqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ягор Маркелаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>216560</id>
    <revision>
      <id>2697665</id>
      <parentid>2636536</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9141" sha1="qjzqftlznf1nsz5gnn7f8mrpto1n446" xml:space="preserve">{{Кібэрспартовец
|імя                = Ягор Маркелаў
|арыґінал імя       = {{мова-uk|Єгор Маркелов|1}}
|партрэт            = 
|шырыня             = 
|подпіс             = 
|дата нараджэньня   = {{Нарадзіўся|12|2|1988|1}}
|месца нараджэньня  = [[Днепрапятроўск]], [[УССР]], [[СССР]]
|дата сьмерці       = 
|месца сьмерці      = 
|грамадзянства      = {{UKR}}
|мянушкі            = '''markeloff'''
|каманда            = няма
|роля               = райфлер, снайпэр
|рокі кар’еры       = 2004 — дагэтуль
|гульні             = [[Counter-Strike]]&lt;br&gt;[[Counter-Strike: Global Offensive]]
|каманды            = 
{{Сьцяг Украіны}} Amazing Gaming (5.10.2008 — 2.12.2008)&lt;br&gt;
{{Сьцяг Украіны}} [[DTS Gaming]] (2.12.2008 — 2.9.2009)&lt;br&gt;
{{Сьцяг Украіны}} [[Natus Vincere]] (18.12.2009 — 18.7.2013)&lt;br&gt;
{{Сьцяг Украіны}} [[Astana Dragons]] (19.7.2013 — 30.12.2013)&lt;br&gt;
{{Сьцяг Украіны}} [[HellRaisers]] (5.9.2009 — 18.12.2009, 7.3.2014 — 14.1.2015)&lt;br&gt;
{{Сьцяг Расеі}} [[dAT Team]] (14.1.2015 — 1.2.2015)&lt;br&gt;
{{Сьцяг Украіны}} [[Flipsid3 Tactics]] (1.2.2015 — 2018)&lt;br&gt;
}}
{{Цёзкі}}
'''Яго́р Марке́лаў''' ({{мова-uk|Єгор Маркелов}}; 12 лютага 1988, [[Днепрапятроўск]], [[УССР]]) — украінскі [[кібэрспорт|кібэрспартовец]], гулец і снайпэр 2010 року паводле hltv.org у дысцыпліне [[Counter-Strike]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=http://virtus.pro/base/gamers/markeloff/|title=Профіль гульца markeloff|accessdate=2015-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150708133050/http://virtus.pro/base/gamers/markeloff|archivedate=2015-07-08|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;..

== Кар’ера ==
У 2005 годзе Ягор пазнаёміўся з Іванам Шаўцовым, які, у сваю чаргу, прывёў Маркелава ў каманду DTS.Chatrix. Пачаткам прафэсійнае кар’еры можна лічыць першы выязны турнір Ягора — КиберМетель 2005, на якім DTS выйшлі ў паўфінал, але прагулялі камандзе A-Gaming. Празь некаторы час з DTS утварылася новая каманда — HellRaisers — на той момант яшчэ слабая каманда з гульцамі-аматарамі. З часам HellRaisers, выйграўшы некалькі турніраў, распадаюцца. Праз рок каманда ў поўным складзе вярнулася, зноў пад тэґам DTS.Chatrix&lt;ref&gt;{{Спасылка|url = http://gameinside.ua/?s=%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B3+markeloff|title = Блог от Markeloff`a|author = |work = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;.

Пасьля распаду гуляў у топавых украінскіх калектывах, улучаючы pro100, KerchNET ды Arbalet.UA. У 2009 годзе Ягору прапанавалі перайсьці ў новую каманду пад назваю Na’Vi. Менавіта што ў гэтай камандзе Маркелаў дамогся найбольшых посьпехаў у пэрыяд з 2009 па 2012 рокі, выступаючы за мультыґеймінґавы праект — [[Natus Vincere]]. У складзе «Народжаных перамагаць» перамог чатыры чэмпіянаты сьвету. Украінскі праект стаў сусьветна вядомым.

Цягам трох рокаў калектыў лічыўся найстабільнейшым, аднак пасьля пераходу на новую гульнявую дысцыпліну, Counter-Strike: Global Offensive, каманда цягам 2013 року не паказала высокіх вынікаў.

==== Рэкордныя прызавыя ====
Сума прызавых у 2012 годзе — $387 320 (па стане на 7 красавіка 2012 р.), што ё найвышэйшым дасягненьнем за ўсю гісторыю прафэсійнага Counter-Strike. Папярэднія рэкорды належалі швэдзкім камандам [[SK Gaming]] ($183 000 у 2003 годзе) й [[fnatic]] ($189 000 у 2009 годзе)&lt;ref&gt;{{Спасылка|url = http://goodgame.ru/user/134246/|title = Егор Маркелов - GoodGame|author = |work = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;.

==== Рэйтынґ гульцоў ====
Па выніках 2010 року папулярны сайт [http://www.hltv.org/ HLTV.org] склаў рэйтынґ 20 найлепшых гульцоў у [[Counter-Strike]], першае месца ў якім атрымаў Ягор «markeloff» Маркелаў. Сяргей «Starix» Ішчук заняў 4-е месца, Іаан «Edward» Сухараў — 5-е, а капітан каманды Даніла «Zeus» Тэсьленка, акрамя 19-а месца, артымаў званьне «Найлепшага капітана року»

=== У складзе Astana Dragons ===
У ліпені 2013 року пакінуў Na`Vi і пайшоў у [[Astana Dragons]]. Прычына сыходу — высокая зарплата ў [[Astana Dragons]]. Апрача Ягора ў камандзе яшчэ два гульцы з Украіны — [[Іаан Сухараў|Іаан «Edward» Сухараў]] ды Кірыла «ANGE1» Карасёў, гулец з Расеі [[Міхаіл Сталяроў|Міхаіл «Dosia» Сталяроў]] і гулец з Казахстану [[Даўрэн Кыстаўбаеў|Даўрэн «AdreN» Кыстаўбаеў]].

Першаю перамогаю цмокаў стаў Techlabs Cup UA 2013. Цмокі пасьпяхова пераадолелі он-лайн кваліфікацыю, перамогшы ўсіх сваіх супернікаў. На LAN-фінале ў Кіеве, хлопцы адолелі супернікаў з каманды [[fnatic]] з рахункам 2: 0 па мапах.

Наступным LAN-турнірам стаў DreamHack у [[Румынія|Румыніі]]. AD выйшлі з ґрупы зь першага месца. У сетцы яны абгулялі каманду [[n!faculty]] і выйшлі ў чвэрцьфінал, дзе саступілі з рахункам 2:1 па мапах будучым чэмпіёнам — [[Ninjas in Pyjamas|NiP]]. У выніку каманда з Астаны падзяліла 3-4 месца з украінскаю камандаю [[Natus Vincere|Na`Vi]].

У кастрычніку 2013 року цмокі заваявалі срэбра ў сёмым сэзоне SLTV StarSeries VII. Па выніках сэзону хлопцы занялі чацьвертае месца, а на фінальных гульнях абыйшлі каманды [[Fnatic]] ды [[Ninjas in Pyjamas|NiP]], але саступілі францускай арґанізацыі VeryGames.

На пачатку лістапада 2013 року каманда заваявала трэцяе месца на чэмпіянаце сьвету паводле ESWC.

=== У складзе FlipSid3 ===
У 2015 швэдзкая каманда ''FlipSid3'' абвясьціла пра свой сыход у каманду ''Property.'' У тым жа месяцы ў афіцыйнай суполцы ЎКантакце каманды dAT Team зьявіўся запіс пра тое, што ў хуткім часе магчымы пераход гульцоў dAT Team у [[Flipsid3 Tactics|FlipSid3]]&lt;ref&gt;{{Спасылка|url = http://gameinside.ua/?p=79414|title = Игроки FlipSid3 уходят в Property|author = |work = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;. Неўзабаве dAT Team пацьвердзілі свой пераход, падпісаўшы Ягора «markeloff» Маркелава замест Ягора «flamie» Васільева.

== Глядзіце таксама ==
* [[World Cyber Games]]
* [[Electronic Sports World Cup]]
* [[Natus Vincere]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
# [https://web.archive.org/web/20210301074942/https://csgopedia.com/players/markeloff/ Yegor markeloff Markelov: crosshairs, video settings, config, mouse sensitivity &amp; Hardware.]
# [https://web.archive.org/web/20190814221705/https://cscfg.ru/files/csgo/config/markeloff-cfg-2017 CFG markeloff за 2017 рок]

[[Катэгорыя:Прафэсійныя гульцы ў Counter-Strike]]
[[Катэгорыя:Прафэсійныя гульцы ў Counter-Strike: Global Offensive]]
[[Катэгорыя:Украінскія кібэрспартоўцы]]</text>
      <sha1>qjzqftlznf1nsz5gnn7f8mrpto1n446</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энцыкліка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>217236</id>
    <revision>
      <id>2697659</id>
      <parentid>2431796</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T03:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3053" sha1="g5we62res4ayc1kyyij8pbm77u2ky61" xml:space="preserve">'''Энцы́кліка''' ({{Мова-la|encyclica}} ад ''encyclicus'' — кругавы, цыркулярны; {{Мова-gr|ενκυκλιος}} ад ''κύκλος'' — круг, кола) — асноўны [[Папа рымскі|папскі]] ці [[Патрыярх (царкоўны сан)|патрыярх]]аў [[цыркуляр]]ны дакумэнт, адрасаваны [[біскуп]]ам, [[сьвятар]]ам і [[вернік]]ам па ўсім сьвеце.

== Каталіцтва ==
Напісаньне энцыклікаў практыкуецца ў каталіцтве з часоў [[пантыфікат]]у [[Бэнэдыкт XIV|Бэнэдыкта XIV]], які ў 1740 року склаў ліст пад назваю ''Ubi primum''.

Энцыкліка — другі паводле важнасьці дакумэнт пасьля [[Апостальская канстытуцыя|Апостальскай канстытуцыі]]. Папа рымскі зьвяртаецца з энцыклікай да ўсяе [[Каталіцкая царква|Царквы]]. Звычайна тэкст складаецца [[Лацінская мова|па-лацінску]] і сьцісла, у адрозьненьне ад [[Була|булы]]. Назва энцыклікі паходзіць ад першых словаў тэксту.

== Праваслаўе ==
З энцыклікамі ў праваслаўі зьвярталіся [[япіскап]]ы Александрыі, Антыёхіі і Канстантынопалю, а пазьней [[Патрыярх (царкоўны сан)|патрыярх]]і. Яны адрасуюцца як усёй [[Праваслаўная царква|Царкве]], так і мясцовым япіскапам.

У [[Расейская праваслаўная царква|Расейскай праваслаўнай царкве]] энцыклікі называюцца акружнымі пасланьнямі.

== Англіканства ==
Сярод [[Англіканства|англіканаў]] тэрмін «энцыкліка» адрадзіўся ў канцы XIX стагодзьдзя. Ім называюць цыркуляры, напісаныя ангельскімі [[прымас]]амі.

== Глядзіце таксама ==
* [[Сьпіс папскіх энцыклікаў]]
* [[Була]]
* [[Томас (дакумэнт)|Томас]]
* [[Фэтва]]
* [[Цыркуляр]]

== Літаратура ==
* {{Літаратура/ЭСБЕ|}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20200930233504/https://cyclop.com.ua/content/view/1069/58/1/21/#35497 Енцикліка] {{ref-uk}} // Юридична енциклопедія
* [http://www.gcatholic.org/documents/data/type-PEN.htm Сьпіс папскіх энцыклікаў рознымі мовамі]

[[Катэгорыя:Папскія энцыклікі| ]]
[[Катэгорыя:Хрысьціянскія жанры]]</text>
      <sha1>g5we62res4ayc1kyyij8pbm77u2ky61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усенародны кангрэс вугорскіх русінаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>223487</id>
    <revision>
      <id>2697642</id>
      <parentid>2120532</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T21:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9833" sha1="a6abztoe9z4djy9hgb5nrj633dzkfg7" xml:space="preserve">[[Файл:Huszt (BildID 15716585).jpg|міні|справа|273x273пкс|Панарама Хусту, 1918 рок]]
'''Усенаро́дны канґрэ́с вуго́рскіх русі́наў''' ({{мова-uk|Всенародний конгрес угорських русинів}}, у гісторыяґрафіі таксама вядомы як '''Закарпацкія ўсенародныя сходы''') — сходы дэлеґатаў [[Закарпацьце|Закарпацьця]], што адбыліся 21 студзеня 1919 року ў [[Хуст|Хусьце]]. З ініцыятываю скліканьня выступілі ўкраінцы [[Мармарошчына|Мармарошчыны]] на чале з [[Міхайла Брашчайка|М. Брашчайкам]], [[Сьцяпан Клачурак|С. Клачуракам]], Ю. Чучкам, [[Мікола Далінай|М. Далінаем]] на сходах 18 сьнежня 1918 року ў м. [[Сыгет|Сыґеце]]&lt;ref&gt;[http://leksika.com.ua/13331222/legal/zakarpatski_vsenarodni_zbori_1919 Закарпатські всенародні збори 1919]&lt;/ref&gt;. На канґрэсе прынятае ранэньне пра ўзьяднаньне [[Закарпацьце|Закарпацкае Ўкраіны]] зь [[Украіна|Вялікаю Ўкраінаю]].

== Гісторыя рашэньня ==
Складаныя працэсы ў грамадзка-палітычным жыцьці краю і ў міжнародных адносінах — распад [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]], буржуазна-дэмакратычная рэвалюцыя ў [[Вугоршчына|Вугоршчыне]] (кастрычнік 1918) ды абвяшчэньне [[Вугорская Народная Рэспубліка (1918—1919)|Вугорскае Народнае Рэспублікі]] (лістапад 1918), стварэньне [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]] (14 лістапада 1918), [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўская рэвалюцыя]] ды [[кастрычніцкі пераварот]] 1917 року ў [[Расейская імпэрыя|Расеі]] й абвяшчэньне [[УНР]] ды [[ЗУНР]], нарэшце, палітыка [[Антанта|Антанты]] — востра паставілі праблему самавызначэньня й дзяржаўнасьці Закарпацьця. 1918 року тут пачалі ўзьнікаць розныя рады (працоўных, жаўнерскіх і вясковых дэпутатаў, народныя ці нацыянальныя) як палітычныя орґаны на мейсцах, што вылучалі сацыяльныя ды нацыянальна-культурныя патрабаваньні, у прыватнасьці адносна новага дзяржаўнага статусу Закарпацьця. Арыентацыя ў гэтым пытаньні была рознаю — прарадавою, правугорскаю, прачэскаславацкаю й праўкраінскаю. Пад уплывам падзеяў у Закарпацьці 21 студзеня 1918 урад Вугорскае Народнае Рэспублікі выдаў Закон № 10 «Пра нацыянальную аўтаномію русінаў, што мешкаюць у Вугоршчыне».

Абвешчаная аўтаномія Закарпацьця (г. зв. Руская Краіна) была даволі абмежаванаю і не атрымала падтрымкі ў насельніцтва краю, якое доўгі час падлягала ўціскам ад [[вугорцы|вугорцаў]]. Значную актыўнасьць у пытаньні пра дзяржаўную незалежнасьць і статус краю выявіла шматлікая карпата-русінская (закарпацкая) эміґрацыя ў ЗША, якая на [[Амэрыканская народная рада Вугра-Русінаў#Плебісцыт|плебісцыце]] 13 верасьня 1918 вымовілася за далучэньне Закарпацьця да Чэхаславаччыны. Рашэньні й рэзалюцыі мясцовых радаў усё больш выразна сьведчылі рост абумоўленае этнагістарычнымі й нацыянальна-кульутрнымі фактарамі ўкраінскае арыентацыі. [[Сыгет|Марамарош-Сыґецкая]] рада зьвярнулася да іншых радаў Закарпацьця з заклікам склікаць агульныя сходы прадстаўнікоў усіх радаў у Хусьце й абмеркаваць пытаньне «з кім маема жыць». Цягам канца 1918 — пачатку 1919 паўсюдна праходзілі сходы мясцовых радаў, на якіх абіраліся дэлеґаты на зьезд ў Хусьце.

21 студзеня 1919 на зьезд прыехалі 420 дэлеґатаў ад 175 (сярод 400) населеных пунктаў Закарпацьця ды каля тысячы госьцяў з навакольных вёскаў. Практычна ўсе выступоўцы патрабавалі ўзьяднаньня з Украінаю. У прынятай аднагалосна рэзалюцыі абвяшчалася:
{{цытата|''Усенародны Канґрэс Вугорскіх Русінаў з дня 21-га студзеня 1919 року ўхваляе ўзьяднаць камітаты: Уґоча, Бэрэґ, Унґ, Зэмплін, Шарыш, Спіш і Абауй-Торна з Саборнаю Ўкраінаю, прахаючы, каб новая дзяржава пры выкананьні гэтага злучэньня разглядала асобнае становішча вугорскіх русінаў''&lt;ref&gt;[http://www.history.org.ua/index.php?termin=Vsenarodni_zbory Енциклопедія історії України // Всенародні збори угорських русинів в Хусті]&lt;/ref&gt;}}&amp;nbsp;— пад «асобным становішчам», верагодна, ішла гаворка пра асаблівы статус Закарпацьця ў складзе Ўкраінскае дзяржавы.

Сфармаваныя дэлеґацыі для паданьня гэтага рашэньня кіраўнікам украінскіх народных рэспублікаў — ЗУНР і УНР. Наступным днём, 22 студзеня 1919, на Саборным пляцы ў Кіеве, дзе адбываўся гістарычны [[Акт Злучэньня]], ЗУНР мовіла і ад імя Закарпацьця.

Палітычная сытуацыя ў Закарпацьці ўскладнялася ўвязаньнем іншых дзяржаваў у ягоныя ўнутраныя справы. З згоды Антанты, 12 студзеня 1919 чэхаславацкія вайсковыя часткі занялі [[Ужгарад|Ўжгарад]], далі тэрыторыю краю на захад ад ракі [[Вуж (прытока Лабарцу)|Вуж]]. Усходнія рэґіёны Закарпацьця пачалі акупоўваць румынскія войскі. Паводле [[Сэн-Жэрмэнская дамова (1919)|Сэн-Жэрмэнскае дамовы 1919 року]] Закарпацьце пад назваю [[Падкарпацкая Русь]] увайшло да складу Чэхаславаччыны.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Стерчо П.'' Карпато-українська держава: До історії визвольної боротьби карпатських українців у 1919–1939 роках. — Торонто, 1965.
* ''Ванат І.'' Нариси новітньої історії українців Східної Словаччини. — Кн. 1. — Пряшів, 1979.
* ''Мишанич О.'' Від підкарпатських русинів до закарпатських українців. — Ужгород, 1991.
* ''Болдижар М.'' Закарпаття між двома світовими війнами. — Ужгород, 1993. 
* ''Магочій П.Р.'' Формування національної самосвідомості: Підкарпатська Русь (1848–1948). — Ужгород, 1994.
* Нариси історії Закарпаття. — Т. 2. — Ужгород, 1995.

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20200814164201/https://cyclop.com.ua/content/view/1080/58/1/6/#10539 Закарпатські всенародні збори 1919 ]
* ''[[Сьцяпан Віднянскі|Віднянський С]].'' [http://www.history.org.ua/?termin=Vsenarodni_zbory Всенародні збори угорських русинів 1919] // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя гісторыі Ўкраіны}}
* ''Віднянський С''. [http://www.esu.com.ua Всенародні збори угорських русинів 1919] // {{Літаратура/Энцыкляпэдыя сучаснай Украіны}}

[[Катэгорыя:Падкарпацкая Русь]]
[[Катэгорыя:Аб’яднаньні дзяржаваў]]</text>
      <sha1>a6abztoe9z4djy9hgb5nrj633dzkfg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dies Nefastus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>225250</id>
    <revision>
      <id>2697702</id>
      <parentid>2401142</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T08:04:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19741" sha1="1bnjbe0h13cll5qwu9zjkh00y90wotb" xml:space="preserve">{{Музычны гурт|Назва=Dies Nefastus|Гады=2002 — 2012|Былыя ўдзельнікі=Максім «Kejstevil»&lt;br /&gt;Кацярына «Satania»|Адкуль=[[Менск]], [[Беларусь]]|Жанр=[[Нацыянал-сацыялістычны блэк-мэтал|НСБМ]]|Выдавец=«[[First Line Records]]»&lt;br /&gt;«[[Fallen-Angels Productions]]»|Мова=[[ангельская мова|ангельская]]&lt;br /&gt;[[расейская мова|расейская]]&lt;br /&gt;[[беларуская мова|беларуская]]|Фота=|Афіцыйная старонка=http://www.diesnefastus.narod.ru/|Удзельнікі=Ігар «Senelder»}}
'''«Dies Nefastus»''' — беларускі [[Нацыянал-сацыялістычны блэк-мэтал|НСБМ]]-гурт, пра існаваньне якога на сёньняшні дзень дакладна невядома, бо навінаў пра яго зь 2012 року няма нават на афіцыйным сайце.

== Назва ==
Ігар патлумачыў назву гурту наступным чынам:&lt;blockquote&gt;Назва зьявілася ў 2002 годзе. Яе прапанаваў клявішнік Максім, зь якім мы пачыналі граць. Ён знайшоў яе ў творы [[Фрыдрых Ніцшэ|Ніцшы]], які назваў так той дзень, зь якога мы вядзем адлік гадоў – першы дзень існаваньня хрысьціянства. Тэма рэлігіі не зьяўляецца адзінай для творчасьці DN, але ж, назва адлюстроўвае той сьветапогляд і тыя думкі, якія былі уласьцівымі для таго пэрыяду жыцьця.&lt;/blockquote&gt;У пазьнейшым інтэрвію Ігар удакладніў:{{пачатак цытаты}}''Пунктам адліку былі восеньскія дні 2002 року. У адзін з гэтых дзён я й папрасіў Максіма «Kejstevil», каб ён мне дапамог запісаць клявішныя партыі для перасьпева «Darkthrone». Калі пачаў пакрыху зьяўляцца свой матэрыял, Максімам быў прапанавы назоў «Dies Nefastus». Гэтае словаспалучэньне ўзятае з кнігі [[Фрыдрых Ніцшэ|Ніцшы]] «Антыхрыст», што перакладаецца як «Злашчасны Дзень». Ніцшэ назваў гэтак дзень, зь якога вядзецца леталік. Так ці інакш, яна адлюстроўвае антыхрысьціянскую накіранаванасьць. Але на цяперашні момант, гэта ня тое адзінае, што адлюстроўваецца ў лірычным баку творчасьці.''{{oq|ru|Точкой отсчета были осенние дни 2002 года. В один из этих дней я и попросил Максима “Kejstevil” , чтобы он мне помог записать клавишные партии для кавера Darkthrone (в последствии их стало много больше, чем в оригинальной версии). Когда начал потихоньку появляться свой материал, Максимом было предложено название “Dies Nefastus”. Это словосочетание взято из книги Ницше “Антихрист”, переводится как “Злосчастный День”. Ницше назвал так день, с которого ведётся летоисчисление. Так или иначе, оно отражает антихристианскую направленность. Но на настоящий момент, это не то единственное, что отражается в лирической стороне творчества.}}{{канец цытаты}}

== Склад ==
Ігар «Senelder» — гітары.

=== Былыя ўдзельнікі ===
Максім «Kejstevil» — клявішы, сьпевы.

Кацярына «Satania» — бас-гітара.

== Гісторыя гурту ==
Гурт быў заснаваны 10 кастрычніка 2002 году Ігарам «Senelder» ды Максімам «Kejstevil». Недзе ў сакавіку 2004 року ў гурт прыйшла бас-гітарыстка Кацярына. Ужо ў гэткім складзе быў зроблены першы запіс «Visions of the World Aflamed». Яны запісалі ўсё, што было зробленае гуртам у кругабег 2002-2004 гадоў, нават песьні, сэнс якіх ужо не адпавядаў поглядам, але якасьць атрымалася досыць дрэннай, таму што гэта быў першы досьвед працы з гукам. Хутка Кацыярына сыйшла з гурту.

Увосені 2005 року быў запісаны альбом «Воспоминания». Адразу пасьля гэтага Максім вырашыў пакінуць гурт.

Далей пачынаецца кругабег творчага заняпаду. Былі спробы зноў супрацоўнічаць з Кацярынай, але плённае супрацы не атрымалася. Ігар ня кідаў заняткаў музыкай, але творчасьць гурту была прыпыненая. Недзе напрыканцы вясны 2008 году, ён пачаў зноў апрацоўваць старыя песьні, рабіць новыя. Гэткім чынам, быў падрыхтаваны матэрыял, які канчаткова быў запісаны да сьнежня таго ж року й атрымаў назву «Сьвітаньне па-над Руінамі». У яго ўвайшлі старыя песьні, а таксама зусім новыя. Мова на альбоме пераважна [[Беларуская мова|беларуская]] — яшчэ адна зьмена ў творчасьці апроч таго, што першы раз былі выкарыстаныя жаночыя сьпевы (Партыю ў песьні «У Пустэчу...» сьпявала Ligodema).

У 2012 годзе выйшаў міні-альбом «The Hour Before The Dawn».

«Dies Nefastus» ніколі не даваў канцэртаў і зьяўляўся студыйным праектам Ігара.

== Сьветапогляд ==
Пра ідэю трыадзінства Ігар у адным зь інтэрвію выказваўся:&lt;blockquote&gt;Я за згоду паміж Белымі нацыямі, але я толькі за супрацу. Кожны павінен жыць у сваім уласным доме: толькі калі будуць моцныя нацыі — будзе моцная раса. Шавіністы заўжды кажуць пра тых, хто не падзяляе іх «утапічных» поглядаў: «забивают клин в дружбу братских народов.»... але, гэта робяць якраз яны самі.&lt;/blockquote&gt;Пра значэньне для сябе нацыяналізму, звычаю продкаў і дзяржавы ў тым жа інтэрвію было паведамлена:&lt;blockquote&gt;Нацыяналізм — гэта перш за ўсё любоў да сваёй нацыі, шлях нацыянальнага адраджэньня. Асэнсаваньне прыналежнасьці да нацыі, асэнсаваньне сябе як часткі — кроплі яе крыві, якой пішацца гісторыя. Сувязь паміж мінулым і будучым праходзіць праз нас : частка духу й крыві продкаў — ад гэтага нельга пазбавіцца нікому. Дзяржава — гэта адзіная магчымасьць нашага існаваньня — трывалая глеба пад нашымі нагамі.&lt;/blockquote&gt;У іншым інтэрвію Ігар распавёў пра месца рэлігіі ў сваім жыцьці:{{пачатак цытаты}}''Я не магу назваць сябе язычнікам збольшага, але я разьдзяляю тыя каштоўнасьці, што бачу ў язычніцтве. Гэта маё разуменьне веры й атачаючага мяне сусьвету. Ісьці сусьветам цьвёрдым крокам, не зважаючы на тое, што глеба часам па-здрадніцку правальваецца пад нагамі… я тут, каб палепшыць гэты сьвет і змагацца за сябе й за агульную мэту. Гэта мае «дабрачыннасьці». Няхай культурна-эстэтычнае змаганьне… Але гэта не абыякавасьць. Гэта маё самавыяўленьне й часткова «духоўное быцьцё». Нават тое, што гэтыя радкі прачытаюць іншыя людзі — ужо такая барацьба й «духоўное быцьцё». Што тычыцца хрысьціянства — гэта толькі адно з выяўленьняў «жыдоўскага сьветапогляду». Дакладней, адна толькі яго частка: «Талерантнасьць», «Агульначалавечыя каштоўнасьці»… ёсьць «нашы каштоўнасьці», а «агульначалавечыя» — гэта каштоўнасьці «для ўсіх» — ні для каго, апрача тых, хто гэтым карыстаецца. Які чалавек, гэткая й яго рэлігія: «оўцам» — «авечае»… кожнаму сваё.''{{oq|ru|Да, но придать ей какие-то словестные очертания мне довольно сложно. Я не могу назвать себя язычником в полной мере, но я разделяю те ценности, что вижу в язычестве. Это моё понимание веры и окружающего меня мира. Идти по миру твердым шагом, не обращая внимания на то, что почва порой придательски проваливается под ногами… я здесь, чтобы приобразовывать этот мир и боротся за себя и за общую цель (когда я это говорю, то естественно иключаю из “общества” дегенератов, спившееся быдло и т.д.). Это мои “добродетели”. Пускай культурно-эстетическая борьба… но это не безразличие. Это моё самовыражение и отчасти “духовное бытье”. Даже то, что эти строки прочитают другие люди - уже такая борьба и “духовное бытье”. Что касается христианства – это лишь одно из проявлений “еврейского мировоззрения”. Вернее, одна лишь его часть: “Толерантность”, “Общечеловеческие ценности”… есть “наши ценности”, а “общечеловеческие” – это ценности “для всех” - ни для кого, кроме тех, кто этим пользуется. Каков человек, такова и его религия: “овцам” – “овечье”… каждому своё.}}{{канец цытаты}}Пра адносіны да [[нацыянал-сацыялізм]]у было выказана:{{пачатак цытаты}}''У пытаньнях ідэалёґіі я заўсёды кажу толькі сам за сябе. [[Нацыянал-сацыялізм|Нацыянал-Сацыялізм]] — гэта змаганьне за выжываньне не сябе, але часткі сябе ў нашчадках. Не сябе, але чагосьці большага — той «Духоўнай Сям’і» да якой ты належыш. Захавалы яе – ты захаваеш сябе ў тых, хто прыйдзе пасьля цябе… няма каштоўнасьці большай за твой Род, дзеля таго, каб калі-небудзь, калі ты будзеш ужо прахам, хтосьці, хто жыве на гэтай зямлі, ведаў пра свайго гордага продка — Цябе… а ня пра [[Негроідная раса|чорнаскурага]] імігранта. У адваротным выпадку гэта й будзе сконам цябе й твайго Роду. Хтосьці, вядома, жадае адваротнага, каб мы ўсе жылі ў нейкім «утапічным сусьвеце», дзе няма межаў, [[раса]]ў ды [[нацыя]]ў… але што мы атрымаем ад гэтага? «Чорныя кварталы», «[[Мангалоідная раса|Жоўтыя]] кварталы», «[[Еўрапеоідная раса|Белыя]] кварталы»? У чалавеку закладзены ідэнтыфікатар «свой-чужы» й, вядома ж, сацыяльныя інстынкты. І як бы не прапаґандавалі ў сьвеце «тэорыю братэрства ўсіх народаў», чалавек будзе трымацца поплеч з тымі, да каго ён болей падобны. Наяўнасьць гэткіх этнічных суполак ужо прыводзіць да канфлікту цікавасьцяў на расавай глебе. З апошніх прыкладаў: [[Францыя]] — пачалося ўсё з таго, што падлеткі, уцякаючы ад паліцыі, забяжалі ў трансфарматарную будку... яны памёрлі па ўласнай віне, але яны былі чорнымі! Рэакцыя безадкладу наступіла разам са скаргамі на тое, што «белыя свіньні» плоцяць ім замала дапамогаў па беспрацоўі. Мабыць гэткія церці на узроўні асобных людзей ня так значны, але на узроўні суполак людзей — болей чым. Гэтае ў нас закладзенае ад прыроды, так што гэта — здаровае мысленьне.''{{oq|ru|В вопросах идеологии я всегда говорю только сам за себя. Национал – Социализм – это борьба за выживание не себя, но части себя в потомках. Не себя, но кое-чего большего – той “Духовной Семьи” к которой ты принадлежишь. Сохранив её – ты сохранишь себя в тех, кто придет после тебя… нету ценности больше, чем твой Род, ради того, чтобы когда-нибудь, когда ты будешь уже прахом, кто-то, живущий на этой земле, знал о своем гордом предке – Тебе… а не о чернокожем иммигранте. В противном случае это и будет смертью тебя и твоего Рода. Кто-то конечно желает обратного, чтобы мы все жили в каком-то “утопическом мире”, где нету границ, рас и наций… но что мы получим от этого? “Черные кварталы”, “Желтые кварталы”, “Белые кварталы”? В человеке заложен идентификатор “свой-чужой” и, конечно же, социальные инстинкты. И как бы не пропагандировали в мире “теорию братства всех народов”, человек будет держатся рядом с теми, на кого он больше похож. Наличие таких этнических групп уже приводит к конфликту интересов на расовой почве. Из последних примеров: Франция – началось все с того, что подростки, убегая от полиции, забежали в трансформаторную будку... они умерли по собственной вине, но они были черными! Реакция незамедлительно последовала вместе с жалобами на то, что “белые свиньи” платят им слишком маленькое пособие по безработице. Быть может такие трения на уровне отдельных людей не так заметны, но на уровне групп людей – более чем. Это в нас заложено от природы, так что это - здоровое мышление.}}{{канец цытаты}}

== Творчасьць ==

=== Альбомы ===

* Visions of the World Aflamed (2004)
* Тропа (2005)
* Воспоминания (2005)
* Сьвітаньне па-над руінамі (2008)

=== Міні-альбомы ===

* The Hour Before the Dawn (2012)

== Вонкавыя спасылкі ==
[https://web.archive.org/web/20200410183833/http://www.metalmap.by/dies-nefastus.html Гурт] на metalmap.by

[https://www.discogs.com/artist/1572696-Dies-Nefastus Гурт] на «[[Discogs]]»

[https://web.archive.org/web/20200410183731/http://www.diesnefastus.narod.ru/bel/index.html Жыцьцяпіс гурту]

[https://vk.com/club7599385 Афіцыйная суполка ў сацыяльнай сетцы «У Кантакце»]

[https://www.metal-archives.com/bands/Dies_Nefastus/27834 Гурт] на «[[Encyclopaedia Metallum]]»

[https://www.darkside.ru/band/16466/ Гурт] на darkside.ru

=== Інтэрвію ===
[https://web.archive.org/web/20200410183428/http://www.diesnefastus.narod.ru/bel/pages/interview_2005_01.htm Інтэрвію] для Hvis Asatru Tar Oss (2005)

[https://web.archive.org/web/20200410183755/http://www.diesnefastus.narod.ru/bel/pages/interview_2008_01.htm Інтэрвію] Вартаўніку дзяржавы (2008)

[[Катэгорыя:Беларускія НСБМ-гурты]]
[[Катэгорыя:Музычныя гурты, якія зьявіліся ў 2002 годзе]]
[[Катэгорыя:Гурты Менску]]</text>
      <sha1>1bnjbe0h13cll5qwu9zjkh00y90wotb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>225851</id>
    <revision>
      <id>2697655</id>
      <parentid>2681972</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T01:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2398" sha1="efwgx0ohcfspuvdow32u1itv9avhjh8" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                  = 36
 |Шырата хвілінаў                  = 3
 |Шырата сэкундаў                  = 1
|Даўгата паўшар’е                 = усходняе
 |Даўгата градусаў                 = 14
 |Даўгата хвілінаў                 = 16
 |Даўгата сэкундаў                 = 3
|Назва мапы                        = 
|Колер                             = {{Колер|Мальта}}
}}
'''Шаара''' ({{мова-mt|Ix-Xagħra}}) — горад на востраве [[Гоца]] ([[Мальта]]).

У раёне Шаара знаходзяцца гістарычныя славутасьці, як створаныя чалавекам, так і прыроднага паходжаньня: мэгалітычны храм [[Джганція]], падземная сьвятыня [[круг Брашторфа]], [[грот Шэры]], [[пячора Ніну]]. Гэта другі па велічыні горад на Гацо пасьля [[Надур]]у. Насельніцтва — каля 4200 чалавек (2008 г).

Падчас брытанскага каляніяльнага валадарства вёска была таксама вядомая пад італьянскай назвай Кача (''Caccia'' / ''Kaċċa'').&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110711085121/http://www.geody.com/geospot.php?world=terra&amp;map=col&amp;ufi=-19336&amp;alc=ccc Caccia / Ix-Xaghra / Kaċċa / Kacha / Shaghra / Xagħra, Malta Populated place]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090204163520/http://fallingrain.com/world/MT/0/Xaghra.html Xaghra, Malta]&lt;/ref&gt;

Храм у Шаары прысьвечаны Маці Божай Пераможцы, вядомай таксама як Іль-Бамбіна. Яе сьвята адзначаецца 8 верасьня.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20070205064035/http://www.xaghra.com/ Official Website]
* [http://www.xaghraparish.org Xaghra Parish]
* [https://web.archive.org/web/20080306222143/http://www.xaghraunited.com/ Xaghra United FC]

[[Катэгорыя:Гарады Мальты]]
[[Катэгорыя:Гоца]]</text>
      <sha1>efwgx0ohcfspuvdow32u1itv9avhjh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаптыцкі раён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240577</id>
    <revision>
      <id>2697657</id>
      <parentid>2648688</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T02:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5730" sha1="o1gpe7xeoykpxo7x91xjhvog8a3ywr0" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
| Назва                           = Шаптыцкі раён
| Арыгінальная назва              = Шептицький район
| Герб                            = Coat of Arms of Sheptyts'kyi Raion.svg
| Сьцяг                           = Flag of Chervonograd region.svg
| Краіна                          = [[Украіна]] 
| Гімн                            = 
| Статус                          = раён
| Уваходзіць у                    = [[Львоўская вобласьць]]
| Улучае                          = 7 [[Аб’яднаная тэрытарыяльная грамада|атг]]
| Цэнтар                          = [[Шаптыцкі]]
| БуйныГорад                      = 
| БуйныяГарады                    = 
| ДатаЎтварэньня                  = [[17 ліпеня]] [[2020]]
| Кіраўнік                        = 
  |Назва пасады кіраўніка         = 
| АфіцыйныяМовы                   = [[украінская мова|украінская]]
| Насельніцтва                    = 230 991
  |Год перапісу                   = 2020
  |Адсотак ад насельніцтва        = 
  |Месца паводле насельніцтва     = 
  |Шчыльнасьць                    = 
  |Месца паводле шчыльнасьці      = 
  |Нацыянальны склад              = 
  |Канфэсійны склад               = 
| Плошча                          = 2996.8&lt;ref name=&quot;decentralization&quot;&gt;[https://decentralization.gov.ua/areas/0322/rayons Львівська область. Децентралізація] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;
  |Адсотак ад плошчы              = 
  |Месца паводле плошчы           = 
| Максымальная вышыня             = 
| Сярэдняя вышыня                 = 
| Мінімальная вышыня              = 
| Шырата                          = 
| Даўгата                         = 
| Мапа                            = Chervonohrad Raion 2020.svg
| Памер мапы                      = 300
| Часавы пас                      = [[GMT]] +2
| Скарачэньне                     = 
| ISO                             = 
| FIPS                            = 
| Тэлефонны код                   = +380-324
| Паштовыя індэксы                = 80100 — 80109
| Інтэрнэт-дамэн                  = 
| Код аўтамабільных нумароў       = 
| Сайт                            = 
| Катэгорыя ў Commons             = 
| Парамэтр1                       = 
| Назва парамэтру 1               = 
| Дадаткі                         = 
| Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
| Колер фону парамэтраў           = #afd6ff
}}

'''Шаптыцкі раён''' ({{мова-uk|Шептицький район}}) — адміністрацыйная адзінка [[Львоўская вобласьць|Львоўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — места [[Шаптыцкі]]. Насельніцтва на 2020 год — 230 991 чалавекі&lt;ref name=&quot;decentralization&quot;/&gt;.

== Геаграфія ==
Раён размешчаны на паўночы [[Львоўская вобласьць|Львоўскай вобласьці]]&lt;ref&gt;[https://chervonograd.city/read/misto/84857/do-skladu-majbutnogo-chervonogradskogo-rajonu-uvijdut-sokalschina-radehivschina-i-selische-dobrotvir До складу майбутнього Червоноградського району увійдуть Сокальщина, Радехівщина і селище Добротвір]{{Недаступная спасылка|date=May 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

{{Размяшчэньне
|цэнтр  = Чырванаградзкі раён
|пн_зх  = {{POL}}
|пн     = [[Файл:Flag of Volyn Oblast.svg|25пкс]] [[Валынская вобласьць]]
|пн_сх  = [[Файл:Flag of Volyn Oblast.svg|25пкс]] [[Валынская вобласьць]]
|зх     = {{POL}}
|сх     = [[Файл:Flag of Zolochiv Raion, Lviv Oblast.png|25пкс]] [[Золачаўскі раён]]
|пд_зх  = [[Файл:Flag of Lviv Oblast.svg|25пкс]] [[Львоўскі раён]]
|пд     = [[Файл:Flag of Lviv Oblast.svg|25пкс]] [[Львоўскі раён]]
|пд_сх  = [[Файл:Flag of Zolochiv Raion, Lviv Oblast.png|25пкс]] [[Золачаўскі раён]]
|анкляў = 
}}

== Гісторыя ==
Шаптыцкі раён утвораны [[17 ліпеня]] [[2020]] году ў рамках заканчэньня рэформы дэцэнтралізацыі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20201111022430/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-20#Text|назва= ПОСТАНОВА Верховної Ради України «Про утворення та ліквідацію районів»] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://www.karpaty.info/ua/uk/lv/sl/ Чырванаградзкі раён] {{ref-uk}}

{{Львоўская вобласьць}}
{{Накід:Украіна}}
[[Катэгорыя:Раёны, створаныя ў 2020 годзе]]
[[Катэгорыя:Шаптыцкі раён]]
[[Катэгорыя:Раёны Львоўскай вобласьці]]</text>
      <sha1>o1gpe7xeoykpxo7x91xjhvog8a3ywr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стрыйскі раён (1940—2020)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>240695</id>
    <revision>
      <id>2697625</id>
      <parentid>2203642</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T14:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3808" sha1="a575u5ntweo2ldpucmdzxcvqdxa99jy" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Назва                           = Стрыйскі раён
|Арыгінальная назва              = Стрийський район
|Герб                            = Stryiskyi rayon gerb.png
|Сьцяг                           = Flag of Stryi raion.svg
|Краіна                          = [[Украіна]] 
|Гімн                            = 
|Статус                          = раён
|Уваходзіць у                    = [[Львоўская вобласьць]]
|Улучае                          = 
|Цэнтар                          = [[Стрый (горад)|Стрый]]
|БуйныГорад                      = 
|БуйныяГарады                    = 
|ДатаЎтварэньня                  = 
|Кіраўнік                        = 
 |Назва пасады кіраўніка         = 
|АфіцыйныяМовы                   = украінская
|Насельніцтва                    = 68 449
 |Год перапісу                   = 
 |Адсотак ад насельніцтва        = 
 |Месца паводле насельніцтва     = 
 |Шчыльнасьць                    = 84,61 
 |Месца паводле шчыльнасьці      = 
 |Нацыянальны склад              = 
 |Канфэсійны склад               = 
|Плошча                          = 809
 |Адсотак ад плошчы              = 
 |Месца паводле плошчы           = 
|Максымальная вышыня             = 
|Сярэдняя вышыня                 = 
|Мінімальная вышыня              = 
|Шырата                          = 
|Даўгата                         = 
|Мапа                            = Stryyskyi-Raion.png
|Памер мапы                      = 300
|Часавы пас                      = [[GMT]] +2
|Скарачэньне                     = 
|ISO                             = 
|FIPS                            = 
|Тэлефонны код                   = +380 3245
|Паштовыя індэксы                = 82419
|Інтэрнэт-дамэн                  = 
|Код аўтамабільных нумароў       = 
|Сайт                            = 
|Парамэтр1                       = 
|Назва парамэтру 1               = 
|Дадаткі                         = 
|Мапа адміністрацыйнай адзінкі   = 
|Колер фону парамэтраў           = #afd6ff
}}
{{Іншыя значэньні|Стрыйскі раён}}
'''Стрыйскі раён''' ({{мова-uk|Стрийський район}}) — колішнія адміністрацыйная адзінка на поўдні [[Львоўская вобласьць|Львоўскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — места [[Стрый (горад)|Стрый]].

== Гісторыя ==
Стрыйскі раён скасаваны [[17 ліпеня]] [[2020]] году ў рамках заканчэньня рэформы дэцэнтралізацыі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210126162427/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-20#Text|назва= ПОСТАНОВА Верховної Ради України «Про утворення та ліквідацію районів»] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Накід:Украіна}}
{{Львоўская вобласьць}}
[[Катэгорыя:Колішнія раёны Львоўскай вобласьці| ]]
[[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 2020 годзе]]</text>
      <sha1>a575u5ntweo2ldpucmdzxcvqdxa99jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэля Беджы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>242705</id>
    <revision>
      <id>2697654</id>
      <parentid>2270118</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T23:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10564" sha1="s66kf7q70224nsgzmaon7upbo5ux219" xml:space="preserve">{{Пісьменьніца
 | Імя=Хэля Беджы
 | Арыгінал імя=هالة الباجي
 | Дата нараджэньня = {{Нарадзілася|1|4|1948|1}}
 | Месца нараджэньня=места Туніс, Туніс
 | Род дзейнасьці=пісьменьніца, публіцыстка
 | Гады актыўнасьці=1982 — сёньня
 | Мова=француская
 | Мова2=арабская
}}
'''Хэля Беджы''' ({{Мова-ar|هالة الباجي}}); {{Н|1}} 1 красавіка 1948, [[Туніс (горад)|места Туніс]], [[Туніс]] — туніская [[пісьменьніца]], мысьлярка і грамадзкая дзяячка.

== Жыцьцяпіс ==
Хэля Беджы нарадзілася ў 1948 годзе ў прадмесьці [[Туніс (горад)|Туніса]]. Яна зьяўляецца дачкой былога міністра Мандхера Бэна Амара і сястрой прадусара і бізнэсмэна Тарака Бэна Амара.

Пасьля заканчэньня сярэдняй школы ў ліцэі Карно ў Тунісе яна атрымала вышэйшую літаратурную адукацыю ў [[Сарбона|Сарбоне]] ([[Парыж]]), дзе ў 1973 годзе атрымала ''агрэжэ'' (ад слова l’agrégation), навуковую ступень, якае дае права выкладаць у сярэдняй прафэсійнай школе, а таксама ва ўнівэрсытэце на гуманітарных і прыродазнаўчых факультэтах. Такім парадкам, яна стала першай туніскай, якая атрымала гэтую навуковую ступень&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Eugénie Bastié, «Hélé Béji: „Le voile détruit l’universel féminin“», lefigaro.fr, 21 août 2017, https://www.lefigaro.fr/vox/societe/2017/08/21/31003-20170821ARTFIG00187-hele-beji-le-voile-detruit-l-universel-feminin.php&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Х. Беджы вярнулася ў Туніс і працавала выкладніцай на літаратурным факультэце Туніскага ўнівэрсытэту і ў Вышэйшай школе ў Тунісе. Пасьля [[Дзяржаўны пераварот|дзяржаўнага перавароту]] 7 лістапада 1987 году яе зволілі з унівэрсытэту Туніса 5 сьнежня 1987 году. З таго часу ў дзяржаўныя ўнівэрсытэты больш выкладаць не вярнулася.

Яна таксама займала пасаду міжнароднай чыноўніцы ў [[ЮНЭСКА]] з 1980 па 1987 год.

Разважаючы аб палітычным закрыцьці посткаляніяльных грамадзтваў, яна заснавала ў 1998 годзе спачатку ў сваім уласным доме прастору для свабодных дэбатаў — [[Міжнародны калеж Туніса]], дзе без афіцыйнага дазволу і пад наглядам органаў давала голас туніскай і замежнай інтэлігенцыі на розныя культурныя і палітычныя тэмы&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Старонка Міжнароднага калежа, Le Collège International de Tunis, http://www.college-international.org/&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Сярод ейных гасьцей былі [[Жак Дэрыда]], [[Хорхэ Сэмпрун]], Бэрнар Кушнэр і многія іншыя мысьляры і актывісты.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;«Jacques Derrida: Le Pardon — 1998», college-international.org, https://web.archive.org/web/20210516110432/http://www.college-international.org/jacques-derrida-1998.html&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Пасьля рэвалюцыі 2011 году яна арганізавала шэраг канфэрэнцыяў вакол «дэмакратычнага вынаходніцтва», на якія запрасіла, у прыватнасьці, Фэліпе Гансалеса, былога лідара гішпанскага ўраду. У сьнежні Міжнародны калеж Туніса арганізаваў ў партнэрстве з Акадэміяй лацінства і Міжнародным форумам ''Réalités'' буйную канфэрэнцыю ў Хамамэце пад назвай «Новыя дэмакратычныя ўяўленьні» &lt;ref&gt;&lt;small&gt;«Les Nouveaux Imaginaires Démocratiques — 2011», college-international.org, https://web.archive.org/web/20210516111206/http://www.college-international.org/les-nouveaux-imaginaires-democratiques.html&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Творчасьць ==
У 1982 г. яна апублікавала сваю першую [[Кніга|кнігу]] «Le Désenchantement national, essai sur la décolonisation» (Нацыянальнае расчараваньне, эсэ аб дэкалянізацыі, 1982), крытычны аналіз новых формаў палітычнага дэспатызму, якія паўсталі ў незалежным Тунісе, у прыватнасьці, манапалізацыя ўлады адной партыяй, адсутнасць свабоды слова і дэспатычны характар асабістай улады часоў прэзыдэнта [[Хабіб Бургіба|Хабіба Бургібы]].&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Désenchantement national: essai sur la décolonisation, Paris, La Découverte, 1982.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

У сваіх наступных кнігах і працах, у прыватнасьці ў палітычным [[эсэ]] «Nous, décolonisés» (Мы, дэкалянізаваныя, 2008), яна спрабуе зразумець фэномэн «нутранай калянізацыі» і дамінаваньня як у зьнешнім вымярэньні (французы/тунісцы), так і ў вымярэньні нутраным. Пісьменьніца і мысьлярка ставіць пытаньне «Чаму Туніс вызваліўся ад зьнешняга калянізатара, але так і не вызваліўся ад нутранага калянізатара?»&lt;ref&gt;&lt;small&gt;«Humanisme et décolonisation», El Watan, 19 avril 2008.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

У эсэ «L’imposture culturelle» (Культурны падман,1997) яна апісвае атмасфэру ўдушша, бездапаможнасці і адчаю, якая ахапіла людзей і эліту Туніса. Яшчэ да туніскай рэвалюцыі 2011 году і ўзмацненьня ісламізму пісьменьніца ў 1997 годзе разважала пра небясьпеку радыкалізму ў будучыні&lt;ref&gt;&lt;small&gt;«Équivalence des cultures et tyrannie des identités», Esprit, n°1, janvier 1997, p. 107.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Пісьменьніца стаіць на фэмінісцкіх пазыцыях, падкрэсьлівае важнасьць фэмінісцкага мінулага Туніса, закладзенага ў эпоху прэзыдэнта [[Хабіб Бургіба|Бургібы]]. Хэля Беджы выступае супраць вяртаньня мусульманскай хусткі ([[Хіджаб|хіджабу]]) ў публічную прастору, але прыгэтым лічыць, што забарона [[Хіджаб|хіджабу]] ў [[Эўропа|Эўропе]] зьяўляецца таксама контрпрадуктыўнай&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Eugénie Bastié, «Hélé Béji: „Le voile détruit l’universel féminin“», lefigaro.fr, 21 août 2017, https://www.lefigaro.fr/vox/societe/2017/08/21/31003-20170821ARTFIG00187-hele-beji-le-voile-detruit-l-universel-feminin.php&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* Désenchantement national: essai sur la décolonisation, Paris, La Découverte, 1982, 154 p. (ISBN 978-2707113085).
* L'Œil du jour, Paris, Maurice Nadeau, 1985 (réimpr. Tunis, Cérès Productions, 1993), 256 p. (ISBN 978-2862310589).
* Albert Memmi (dir.), Anthologie des écrivains francophones de langue française, Paris, Seghers, 1985.
* Le devoir d’ingérence, Paris, Denoël, 1987.
* Itinéraire de Paris à Tunis: satire, Paris, Blandin Noël/Sillages, 1992, 120 p. (ISBN 978-2907695510).
* L’art contre la culture: Nûba, Paris, Intersignes, 1994, 88 p.
* L’imposture culturelle, Paris, Stock, 1997 (ISBN 978-2234047211).
* Bassma Kodmani (dir.), Les États arabes face à la contestation islamiste, Paris, Dalloz-Sirey, 1997, 318 p. (ISBN 978-2200015336).
* Jérôme Bindé (dir.), Les clés du XXIe siècle, Paris, Unesco/Seuil, 2000, 515 p. (ISBN 978-2020412216).
* «La robe blanche à petits pois», dans Une enfance outre-mer, Paris, Éditions du Seuil, 2001 (ISBN 978-2020426251).
* Jérôme Bindé (dir.), Où vont les valeurs, Paris, Albin Michel, 2004, 400 p. (ISBN 978-2226142450).
* «Baudrillard City», dans Cahier Baudrillard, Paris, L’Herne, 2004.
* «La vague et le rocher», dans Dernières nouvelles de l'été, Tunis, Elyzad, 2005 (ISBN 978-9973580009)56.
* Une force qui demeure, Paris, Arléa, 2006, 174 p. (ISBN 978-2869597259).
* Entre Orient et Occident: Juifs et musulmans en Tunisie, Paris, Éditions de l'Éclat, 2007, 379 p. (ISBN 978-2841621446)57.
* Nous, décolonisés, Paris, Arléa, 2008, 240 p. (ISBN 978-2869597990).
* «Jamais, je ne me suis couchée de bonne heure», dans Enfances tunisiennes, Tunis, Elyzad, 2010 (ISBN 978-9973580320).
* Islam Pride: derrière le voile, Paris, Gallimard, 2011, 152 p. (ISBN 978-2070132706).
* Dommage, Tunisie: la dépression démocratique, Paris, Gallimard, coll. «Tracts» (no 9), 2019, 48 p. (ISBN 978-2072887154).

== Крыніцы ==
{{зноскі}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бэджы, Хэля}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 красавіка]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1948 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Тунісе]]
[[Катэгорыя:Туніскія пісьменьніцы]]
[[Катэгорыя:Навучаліся ў Сарбоне]]
[[Катэгорыя:Туніскія літаратары]]</text>
      <sha1>s66kf7q70224nsgzmaon7upbo5ux219</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Служба бясьпекі Ўкраіны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>245258</id>
    <revision>
      <id>2697620</id>
      <parentid>2688910</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T12:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8781" sha1="ign2szq2voxik5mh1iwb0nyr2uxs9n5" xml:space="preserve">{{Спэцслужба
 | Назва               = Служба бясьпекі Ўкраіны
 | Арыгінальная назва  = {{мова-uk|Служба безпеки України}}
 | Выява               = Security Service of Ukraine Emblem.svg 
 | Апісаньне выявы     = 
 | Памер               = 
 | Краіна              = {{UKR}}
 | Створаная           = 25 сакавіка 1992
 | Створаны            = 
 | Створанае           = 
 | Распушчаная         = 
 | Распушчаны          = 
 | Распушчанае         = 
 | Ператвораная        = 
 | Ператвораны         = 
 | Ператворанае        = 
 | Юрысдыкцыя          = {{UKR}} 
 | Штаб-кватэра        = [[Кіеў]]
 | Бюджэт              = 14.8 млрд ₴ (2021)
 | Колькасьць          = 29.000 (лістапад 2017)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://m.glavcom.ua/news/u-sbu-rozpovili-skilki-spivrobitnikiv-pracyuje-v-specsluzhbi--454212.html|title=У СБУ розповіли, скільки співробітників працює в спецслужбі|website=glavcom.ua}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zakon.rada.gov.ua/laws/show/3014-15 Закон України «Про загальну структуру і чисельність Служби безпеки України»]&lt;/ref&gt;
 | Папярэдняя          = 
 | Наступная           = 
 | Тып кіраўніка       = {{Нп|Старшыня Службы бясьпекі Ўкраіны|Старшыня|uk|Голова Служби безпеки України}}
 | Кіраўнік            = [[Іван Баканаў]]
 | Тып кіраўніка2      = 
 | Кіраўнік2           = 
 | Сайт                = 
}}
'''Служба бясьпекі Ўкраіны''' ({{мова-uk|Служба безпеки України, СБУ}}) — дзяржаўны орган спецыяльнага прызначэньня з праваахоўнымі функцыямі, які забясьпечвае дзяржаўную бясьпеку Ўкраіны. Падпарадкавана [[Прэзыдэнт Украіны|Прэзідэнту Ўкраіны]]&lt;ref&gt;[http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/2229-12 Закон України «Про Службу безпеки України»] {{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Київ вул. Володимирська, 33.jpg|250px|значак|справа|Галоўны будынак СБУ]]
== Старшыні ==
# {{Нп|Яўген Марчук||uk|Марчук Євген Кирилович}} ([[25 сакавіка]] 1992 — 12 ліпеня 1994&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210624200126/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1794-XII#Text Постанова Верховної Ради України від 6 листопада 1991 року № 1794-XII «Про призначення Голови Служби національної безпеки України»]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;)
# {{Нп|Валеры Малікаў||uk|Маліков Валерій Васильович}} ([[12 ліпеня]] 1994 — 3 ліпеня 1995&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/88/94-%D0%92%D0%A0#Text Постанова Верховної Ради України від 12 липня 1994 року № 88/94-ВР «Про призначення Голови Служби безпеки України»]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210624201126/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/550/95#Text Указ Президента України від 3 липня 1995 року № 550/95 «Про увільнення В. Малікова з посади Голови Служби безпеки України»]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;)
# {{Нп|Уладзімер Радчэнка||uk|Радченко Володимир Іванович}} ([[3 ліпеня]] 1995 — 22 красавіка 1998&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/534/95#Text Указ Президента України від 3 липня 1995 року № 534/95 «Про призначення В. Радченка Головою Служби безпеки України»]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210624195251/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/349/98#Text Указ Президента України від 22 квітня 1998 року № 349/98 «Про звільнення В. Радченка з посади Голови Служби безпеки України»]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;)
# {{Нп|Леанід Дэркач||uk|Деркач Леонід Васильович}} ([[22 красавіка]] 1998 — 10 лютага 2001&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20210624195422/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/83/2001#Text Указ Президента України від 10 лютого 2001 року № 83/2001 «Про звільнення Л. Деркача з посади Голови Служби безпеки України»]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;)
# {{Нп|Уладзімер Радчэнка||uk|Радченко Володимир Іванович}} ([[10 лютага]] 2001 — 2 верасьня 2003&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/84/2001#Text Указ Президента України від 10 лютого 2001 року № 84/2001 «Про призначення В. Радченка Головою Служби безпеки України»]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/952/2003#Text Указ Президента України від 2 вересня 2003 року № 952/2003 «Про звільнення В. Радченка з посади Голови Служби безпеки України»]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;)
# {{Нп|Ігар Сьмяшко||uk|Смешко Ігор Петрович}} ([[4 верасьня]] 2003 — 4 лютага 2005)
# [[Аляксандар Турчынаў]] ([[4 лютага]] 2005 — 8 верасьня 2005)
# {{Нп|Ігар Дрыжчаны||uk|Дріжчаний Ігор Васильович}} ([[8 верасьня]] 2005 — 22 сьнежня 2006)
# [[Валянцін Налівайчанка]] ([[6 сакавіка]] 2009 — 11 сакавіка 2010)
# {{Нп|Валеры Харашкоўскі||uk|Хорошковський Валерій Іванович}} ([[11 сакавіка]] 2010 — 18 студзеня 2012)
# {{Нп|Ігар Калінін||uk|Калінін Ігор Олександрович}} (3 лютага 2012&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/69/2012#Text Указ Президента України Про призначення І. Калініна Головою Служби безпеки України]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; — 9 студзеня 2013&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/6/2013#Text Указ Президента України Про звільнення І. Калініна з посади Голови Служби безпеки України]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;)
# {{Нп|Аляксандар Якіменка||uk|Якименко Олександр Григорович}} ([[9 студзеня]] 2013 — 24 лютага 2014&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/9/2013#Text Указ Президента України № 9/2013 від 9 січня 2013 року «Про призначення О.Якименка Головою Служби безпеки України»]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;)
# [[Валянцін Налівайчанка]] (24 лютага 2014 — 18 чэрвеня 2015)
# {{Нп|Васіль Грыцак||uk|Грицак Василь Сергійович}} ([[18 чэрвеня]] 2015 — 29 жніўня 2019&lt;ref&gt;[https://www.president.gov.ua/documents/9632019-31725 Указ Президента України №963/2019 Про звільнення В.Грицака з військової служби]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;)
# [[Іван Баканаў]] (29 жніўня 2019 — цяпер)
== Глядзіце таксама ==
* [[Рада нацыянальнай бясьпекі і абароны Ўкраіны]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210423102634/https://sbu.gov.ua/ Афіцыйная старонка]{{ref-uk}}

{{Накід|Артыкул=пра [[Украіна|Ўкраіну]]}}
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1992 годзе]]
[[Катэгорыя:Спэцслужбы Ўкраіны]]
[[Катэгорыя:Органы бясьпекі]]
[[Катэгорыя:Праваахоўныя органы Ўкраіны]]
[[Катэгорыя:Сакавік 1992 году]]
[[Катэгорыя:1992 год ва Ўкраіне]]</text>
      <sha1>ign2szq2voxik5mh1iwb0nyr2uxs9n5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Увельскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246552</id>
    <revision>
      <id>2697636</id>
      <parentid>2524223</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T19:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1561" sha1="krha83pjya6ybgjjvrjksw2cfigsxum" xml:space="preserve">{{Населены пункт/Расея
|Назва                 = Увельскі
|Статус                = пасёлак
|Назва ў родным склоне = Увельскі
|Назва расейскай мовай = Увельский
|Суб’ект фэдэрацыі     = [[Чалябінская вобласьць]]
 |Шырата градусаў      = 54
 |Шырата хвілінаў      = 26
 |Шырата сэкундаў      = 
 |Даўгата градусаў     = 61
 |Даўгата хвілінаў     = 21
 |Даўгата сэкундаў     = 
}}
'''Увельскі''' ({{мова-ru|Увельский}}) — пасёлак у [[Расея|Расеі]], адміністрацыйны цэнтар [[Увельскі раён|Увельскага раёну]] [[Чалябінская вобласьць|Чалябінскай вобласьці]]. Насельніцтва 10 500 жыхароў (2010). Знаходзіцца за 82 км ад абласнога цэнтру гораду Чалябінск.

Заснаваны ў 1748 годзе.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20210723080935/https://www.admuvelka.ru/city/gerb.php Символика Увельского района]

{{Чалябінская вобласьць}}
{{Парады артыкулу|кароткі артыкул|няма націскаў}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Чалябінскай вобласьці]]</text>
      <sha1>krha83pjya6ybgjjvrjksw2cfigsxum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ПТБ-3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>246745</id>
    <revision>
      <id>2697627</id>
      <parentid>2547297</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T18:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lad3aska</username>
        <id>94945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2697627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3437" sha1="dalexkfc8d72zamsrrlffmmgq6q5dkt" xml:space="preserve">'''ПТБ-3''' ({{мова-pl|TVP3}}) — польскае тэлебачаньне. Галоўны ўласьнік — [[Польшча|польская дзяржава]]. Вяшчае на ўсю Польшчу. Усе перадачы на [[Польская мова|польскай мове]], але раз на [[тыдзень]] маецца перадача на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Вяшчае мастацкія фільмы, забавы, навіны.

[[Файл:Telewizja Polska - TVP3 logo 2016.svg]]

== Мова вяшчаньня ==
Аснова для вяшчаньня для ПТБ-3 — польская мова. Яна прыблізна займае 99% часу вяшчаньня. У [[Падляскае ваяводзтва|Падляскім ваяводзтве]] ПТБ-3 мае перадачы на мовах меншасьцяў:
* беларусаў
* летувісаў
* ўкраінцаў.

=== Беларуская мова ===
ПТБ-3 у [[Беласток]]у і [[Падляскае ваяводзтва|Падляскім ваяводзтве]] мае перадачу для беларусаў беларускай мовай. Яе назва '''''[[Беларускі тыдзень]]'''''{{Заўвага|Па-польску: Tydzień białoruski.}}. Перадача доўжыцца амаль 20 хвілін. У ёй расказваецца пра жыцьцё беларусаў [[Падляшша]]. Аснова для перадачаў — беларускія культурныя падзеі.

=== Летувіская мова ===
[[Летувіская мова]] перадаецца раз на тыдзень. Перадача мае назву '''''Летувіская панарама'''''{{Заўвага|па-польску: Panorama litewska, а па-жэмойцку: Lietuvių panorama.}}. На ёй расказваецца пра культурнае жыцьцё летувісаў Падляшша, асабліва ў мястэчку Сейны. Час перадачы прыблізна 10 хвілін.

=== Украінская мова ===
[[Украінская мова]] перадаецца раз на тыдзень. Перадача мае назву '''''Ўкраінскі перагляд'''''{{Заўвага|Па-ўкраінску: Український перегляд, а па-польску: Przegląd ukraiński.}}. На ёй расказваецца пра культурнае жыцьцё ўкраінцаў Падляшша, асабліва паўднёвае часткі Падляскага ваяводзтва. Час перадачы прыблізна 15 хвілін.

== Даходы ==
ПТБ-3 мае грашовую падтрымку ад польскае дзяржавы. Асаблівасьць ПТБ-3 — адсутнасьць платнае [[Рэкляма|рэклямы]], бо аснова даходаў грошы са скарбу краіны.

== Заўвагі ==
{{Заўвагі}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://regiony.tvp.pl Старонка ў сеціве.]

{{ПТБ}}

[[Катэгорыя:Тэлебачаньне на польскай і беларускай мовах]]
[[Катэгорыя:Польскія тэлеканалы]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя каналы ў Польшчы]]</text>
      <sha1>dalexkfc8d72zamsrrlffmmgq6q5dkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Санкцыі супраць Беларусі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>248896</id>
    <revision>
      <id>2697670</id>
      <parentid>2262077</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56991-80</username>
        <id>100854</id>
      </contributor>
      <origin>2697670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="243" sha1="ih2hrf6hl32v3lkfgkabtjwxzrzt7cn" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Замежная палітыка Беларусі]]
[[Катэгорыя:Эканоміка Беларусі]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя санкцыі]]
[[Катэгорыя:Беларусафобія]]</text>
      <sha1>ih2hrf6hl32v3lkfgkabtjwxzrzt7cn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697673</id>
      <parentid>2697670</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57206-99</username>
        <id>100856</id>
      </contributor>
      <comment>nonsense</comment>
      <origin>2697673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="02qw52lci8swosfrsj58b5u7pd6hzp3" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Замежная палітыка Беларусі]]
[[Катэгорыя:Эканоміка Беларусі]]
[[Катэгорыя:Міжнародныя санкцыі]]</text>
      <sha1>02qw52lci8swosfrsj58b5u7pd6hzp3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сьвятаслаў Коўш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>251837</id>
    <revision>
      <id>2697643</id>
      <parentid>2590463</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне публікацыі</comment>
      <origin>2697643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6797" sha1="pzycx2ba8kfiq914k6th6ybe2skcli8" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Коўш}}
{{Асоба}}
'''Сьвятаслаў Коўш''' (25 сьнежня 1916, [[Разань]] — 5 лістапада 1997, [[Саўт-Рывэр]], [[ЗША]]) — беларускі рэлігійна-[[грамадзкі дзеяч]], [[пісьменьнік]].

Нарадзіўся ў сям’і беларускіх бежанцаў, выхадцаў з Вялейскага павету, сын праваслаўнага сьвятара [[Аляксандар Коўш|Аляксандра Коўша]]. Выпускнік [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] (1934). Вучыўся на юрыдычным факультэце [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]]. Сябра [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюзу]].

Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэту пасьвячоны ў дыяканы. Быў псаломшчыкам у вёсцы [[Засульле]] (цяпер Стаўбцоўскі раён). З 1939 года завуч сярэдняй школы ў Стаўбцоўскім раёне.

Падчас [[Другая сусьветная вайна|2-ой сусьветнай вайны]] быў старшынёй Клецкага павету (1941—1944). З 1944 году ў нямеччыне, камэндант беларускага лягеру для перамешчаных асоб у [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэце]], арганізаваў [[беларуская гімназія імя М. Багдановіча|беларускую гімназію імя М. Багдановіча]] і пачатковую школу.

З 1949 года жыў у [[ЗША]]. 6 ліпеня 1969 году высьвячаны на сьвятара. У 1969—1977 гадах — настаяцель беларускага прыходу Сьв. Кірылы Тураўскага ў Рычманд-Гіле ([[Нью-Ёрк]]).

З 1970 года сябра эпархіяльнай рады Беларускай праваслаўнай царквы Паўночнай Амэрыкі і Канады. У 1976—1786 гадах — настаяцель прыхода Сьв. Ефрасіньні Полацкай у г. Саўт-Рывэр (штат Нью-Джэрсі).

З 1977 году выбраны адміністратарам [[Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амэрыкі|беларускіх праваслаўных прыходаў ЗША і Канады]], якія падлягаюць юрысдыкцыі [[Канстантынопальскі патрыярхат|Канстантынопальскага патрыярхату]].

У 1976—1988 гадах старшыня Беларуска-Амэрыканскага дапамогавага камітэту і рэдактар праваслаўнага часопісу «[[Царкоўны Сьветач]]».

Выдаваў «Беларускі праваслаўны каляндар». Аўтар кнігі баляд і прозы «Русалчына баляда», аповесьці «На дарогах вайны» і інш.

Пахаваны на [[Беларускія могілкі (Саўт-Рывэр)|беларускіх праваслаўных могілках]] у г. Саўт-Рывэр.&lt;ref&gt;[http://www.slounik.org/146852.html Коўш Святаслаў]&lt;/ref&gt;

== Публікацыі ==
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклаў з ангельскай мовы на беларускую Сьвятаслаў Коўш |выданьне = |месца = [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэт]] |выдавецтва = Беларускі дапамаговы камітэт |год = 1947 |том = |старонкі = |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/rabinzon-kruzo-defo-daniel?fbclid=IwY2xjawVK01NleHRuA2FlbQIxMABwZG9mAWJyaWQRMGtOUjE1cjFPdVRMVGJ2RDVzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe0V8B-2bQICjb6_XVjZE_2LRtMsgaMOoS-eO6O489LI8FprvR4GR0NBNcJBE_aem_urEzIpw9HpRyP3b8ogAtxw |адказны = Пераклаў на беларускую мову Сьвятаслаў Коўш |выданьне = Прадмова, пасьляслоўе, дадатак да факсіміле і выданьне [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]] |месца = [[Нью-Ёрк|New York]], [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = [[Беларускія Ведамасьці (часопіс)|Беларускія Ведамасьці]] |год = 2017|том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = 978-83-935476-3-0 |наклад = }}
* [https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/203/%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96_1919-1944.html ''Мае ўспаміны зь Віленскай Беларускай гімназіі.'' Спадчына. 1999. №1. С. 29-60.]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Кіпель В.'' Беларусы ў ЗША. — Мн., 1993.
* Календарыюм // «[[Czasopis]]» № 12/2006.

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Коўш, Сьвятаслаў}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Разані]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Саўт-Рывэры]]
[[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Навучаліся ў Віленскай беларускай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускага студэнцкага саюзу]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Нямеччыне]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускай цэнтральнай рады]]</text>
      <sha1>pzycx2ba8kfiq914k6th6ybe2skcli8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697644</id>
      <parentid>2697643</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T22:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SergeiSEE</username>
        <id>38150</id>
      </contributor>
      <origin>2697644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6797" sha1="gxb4fzb4k0ew4uu84ceui4qq1kabnxd" xml:space="preserve">{{Іншыя значэньні|Коўш}}
{{Асоба}}
'''Сьвятаслаў Коўш''' (25 сьнежня 1916, [[Разань]] — 5 лістапада 1997, [[Саўт-Рывэр]], [[ЗША]]) — беларускі рэлігійна-[[грамадзкі дзеяч]], [[пісьменьнік]].

Нарадзіўся ў сям’і беларускіх бежанцаў, выхадцаў з Вялейскага павету, сын праваслаўнага сьвятара [[Аляксандар Коўш|Аляксандра Коўша]]. Выпускнік [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] (1934). Вучыўся на юрыдычным факультэце [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]]. Сябра [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюзу]].

Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэту пасьвячоны ў дыяканы. Быў псаломшчыкам у вёсцы [[Засульле]] (цяпер Стаўбцоўскі раён). З 1939 года завуч сярэдняй школы ў Стаўбцоўскім раёне.

Падчас [[Другая сусьветная вайна|2-ой сусьветнай вайны]] быў старшынёй Клецкага павету (1941—1944). З 1944 году ў нямеччыне, камэндант беларускага лягеру для перамешчаных асоб у [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэце]], арганізаваў [[беларуская гімназія імя М. Багдановіча|беларускую гімназію імя М. Багдановіча]] і пачатковую школу.

З 1949 года жыў у [[ЗША]]. 6 ліпеня 1969 году высьвячаны на сьвятара. У 1969—1977 гадах — настаяцель беларускага прыходу Сьв. Кірылы Тураўскага ў Рычманд-Гіле ([[Нью-Ёрк]]).

З 1970 года сябра эпархіяльнай рады Беларускай праваслаўнай царквы Паўночнай Амэрыкі і Канады. У 1976—1786 гадах — настаяцель прыхода Сьв. Ефрасіньні Полацкай у г. Саўт-Рывэр (штат Нью-Джэрсі).

З 1977 году выбраны адміністратарам [[Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амэрыкі|беларускіх праваслаўных прыходаў ЗША і Канады]], якія падлягаюць юрысдыкцыі [[Канстантынопальскі патрыярхат|Канстантынопальскага патрыярхату]].

У 1976—1988 гадах старшыня Беларуска-Амэрыканскага дапамогавага камітэту і рэдактар праваслаўнага часопісу «[[Царкоўны Сьветач]]».

Выдаваў «Беларускі праваслаўны каляндар». Аўтар кнігі баляд і прозы «Русалчына баляда», аповесьці «На дарогах вайны» і інш.

Пахаваны на [[Беларускія могілкі (Саўт-Рывэр)|беларускіх праваслаўных могілках]] у г. Саўт-Рывэр.&lt;ref&gt;[http://www.slounik.org/146852.html Коўш Святаслаў]&lt;/ref&gt;

== Публікацыі ==
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = |адказны = пераклаў з ангельскай мовы на беларускую Сьвятаслаў Коўш |выданьне = |месца = [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэт]] |выдавецтва = Беларускі дапамаговы камітэт |год = 1947 |том = |старонкі = |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}
* {{Кніга|аўтар = Даніель Дэфо. |частка = |загаловак = Рабінзон Крузо |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/rabinzon-kruzo-defo-daniel?fbclid=IwY2xjawVK01NleHRuA2FlbQIxMABwZG9mAWJyaWQRMGtOUjE1cjFPdVRMVGJ2RDVzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe0V8B-2bQICjb6_XVjZE_2LRtMsgaMOoS-eO6O489LI8FprvR4GR0NBNcJBE_aem_urEzIpw9HpRyP3b8ogAtxw |адказны = Пераклаў на беларускую мову Сьвятаслаў Коўш |выданьне = Прадмова, пасьляслоўе, дадатак да факсіміле і выданьне [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]] |месца = [[Нью-Ёрк|New York]], [[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва = [[Беларускія ведамасьці (часопіс)|Беларускія ведамасьці]] |год = 2017|том = |старонкі =  |старонак = 92 |сэрыя = |isbn = 978-83-935476-3-0 |наклад = }}
* [https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/203/%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96_1919-1944.html ''Мае ўспаміны зь Віленскай Беларускай гімназіі.'' Спадчына. 1999. №1. С. 29-60.]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Кіпель В.'' Беларусы ў ЗША. — Мн., 1993.
* Календарыюм // «[[Czasopis]]» № 12/2006.

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Коўш, Сьвятаслаў}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Разані]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Саўт-Рывэры]]
[[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўнівэрсытэту]]
[[Катэгорыя:Навучаліся ў Віленскай беларускай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускага студэнцкага саюзу]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменьнікі]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Нямеччыне]]
[[Катэгорыя:Сябры Беларускай цэнтральнай рады]]</text>
      <sha1>gxb4fzb4k0ew4uu84ceui4qq1kabnxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пінскае паўстаньне (1648)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>262372</id>
    <revision>
      <id>2697707</id>
      <parentid>2359418</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T10:36:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Максим Синявец</username>
        <id>100859</id>
      </contributor>
      <comment>/* Перадумовы */</comment>
      <origin>2697707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25898" sha1="76ryr2fkncwiye05k355oams8rgxnzn" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт
|Назва                 = Пінскае паўстаньне
|Частка                = [[Казацка-сялянская вайна (1648—1651)|Казацка-сялянская вайна]]
|Выява                 = 
|Подпіс да выявы       = 
|Дата                  = 26 кастрычніка — 10 лістапада 1648
|Месца                 = [[Пінск]], [[Берасьцейскае ваяводзтва]]
|Прычына               = барацьба супраць існага палітычнага ладу
|Вынік                 = здушэньне паўстаньня
|Тэрытарыяльныя зьмены = 

|Супернік1             = 
|Супернік2             = 

|Камандуючыя1          = 
|Камандуючыя2          = 

|Сілы1                 = 
|Сілы2                 = 

|Страты1               = 
|Страты2               = 

|Агульныя страты       = 
|Дадаткі               = 
}}
{{Бітвы паўстаньня Хмяльніцкага}}
'''Пі́нскае паўста́ньне''' — паўстаньне ў часе [[Казацка-сялянская вайна (1648—1651)|казацка-сялянскай вайны]], якое адбывалася 26 кастрычніка — 10 лістапада 1648 року.

== Перадумовы ==
Да сярэдзіны XVII ст.на беларускіх і ўкраінскіх землях Рэчы Паспалітай склалася цяжкая сацыяльна-палітычная сітуацыя, выкліканая крайнім абвастрэннем супярэчнасцяў паміж феадальнай элітай дзяржавы і гарадской і сельскай беднасцю. Значная частка насельніцтва была па – ранейшаму незадаволена разгортваннем і пашырэннем Контррэфармацыі, якая закранала не толькі пратэстанцкія канфесіі, але і праваслаўе-традыцыйнае веравызнанне ў «рускіх» землях Рэчы Паспалітай. Незадавальненне выклікала і настойлівая рэалізацыя рашэнняў Брэсцкай царкоўнай уніі 1596 года. Найбольш выбухны асяроддзем у дадзеных умовах аказалася запарожскае казацтва, ўзрослы ваенны патэнцыял якога быў не да канца запатрабаваны ў знешніх войнах. Кароль Уладзіслаў IV Ваза (1632-1648) разлічваў прыцягнуць казакоў для правядзення буйнамаштабнай вайны з Турцыяй і Крымскім ханствам. Аднак знатныя феадалы Рэчы Паспалітай баяліся ўзмацнення пазіцый ваяўнічай, але слаба кантраляванай казацкай масы, таму яны выступілі супраць праекта караля, абвінаваціўшы яго ў падрыхтоўцы дзяржаўнага перавароту. Незадаволенасць запарожцаў, якія разлічвалі атрымаць ад вайны выгоды матэрыяльнага і палітычнага характару, звярнулася супраць шляхты [5, C. 81]. На беларускіх землях у 1648-1651 гг.адначасова праходзілі два цесна звязаных паміж сабой працэсу: ўварванне атрадаў украінскіх казакоў і паўстанне мясцовага насельніцтва – сялян, мяшчан, шляхты (пераважна праваслаўнага веравызнання). Таму тэрмін &quot;казацка-сялянская вайна&quot; уяўляецца больш дарэчным, паколькі ў яго аснове ляжыць вызначэнне асноўнага зместу падзей, а не вузкая ацэнка іх характару. Нацыянальна-вызваленчы характар паўстання таксама адыграў вырашальную ролю. Для ўкраінцаў і беларусаў, якія пражывалі на ўскраінах вялікай дзяржавы, панаванне польскай шляхты азначала культурную і палітычную няроўнасць. У айчыннай гістарыяграфіі з пачатку 1990 – х гг.падзеі 1648-1651 гг. атрымалі назву «антыфеадальная вайна», якая замяніла ранейшае вызначэнне характару гэтых падзей, замацавалася ў савецкай гістарыяграфіі, - «вызваленчая вайна беларускага народа». Аднак тэрмін &quot;антыфеадальная вайна&quot;, хоць і пазначыў асноўны характар вайны, не выявіў усёй складанасці і шматпланавасці падзей 1648-1651 гг. Тэрмін &quot;антыфеадальная вайна&quot; схаваў палітычныя супярэчнасці, якія выяўляліся ў форме міжканфесійнай барацьбы сярод прадстаўнікоў самога феадальнага лагера, а таксама тая акалічнасць, што, акрамя антыфеадальнага характару, падзеі на беларускіх землях мелі характар грамадзянскай вайны паміж часткай праваслаўнай («рускай») шляхты і асноўнай масай каталіцкай і кальвінісцкай («літвінскай») шляхты. Вайна 1648-1651 гг. мела таксама абарончы характар. Войска ВКЛ ваявала супраць Войска Запарожскага, якое, паводле Збароўскай дамовы 1649 г., фактычна ператварылася ў дзяржаўнае ўтварэнне, Аўтаномны рэгіён у складзе Польскага каралеўства [16, C. 15]. Пры самых розных меркаваннях, якія тычацца сутнасці гэтых падзей, даследчыкі, якія давалі ім ацэнку (Мікалай Кастамараў, Вацлаў Ластоўскі, Усевалад Ігнатоўскі, Лаўрэнцій Абецедарский, Васіль Мялешка, Адам Залескі) у адным згодныя паміж сабой: «кіруючай і накіроўвалай сілай», ужываючы сучасны тэрмін, маторам «бунту, паўстання, барацьбы, вайны» былі ўкраінскія казакі на чале з легендарным Багданам Хмяльніцкім. Афіцыйны пункт гледжання прычын вайны выказаў Лаўрэнцій Абецэдарскі. Адзначаючы, што &quot; рэлігійная супрацьлегласць паміж народнымі масамі праваслаўнага веравызнання і іх прыгнятальнікамі, пераважна каталікамі, жорсткі нацыянальна-рэлігійны прыгнёт мас у многіх выпадках надавалі вызваленчай барацьбе рэлігійную афарбоўку», ён сцвярджаў, што барацьба казакоў і беларусаў, якія падтрымалі іх, «мела класавы характар» [1, c. 182-183]. Больш канкрэтным выглядае меркаванне Вацлава Ластоўскага, які лічыў, што Хмяльніцкі «пастанавіў адпомсціць панам за сябе і за свой народ». Блізка да гэтага меркаванне Усевалада Ігнатоўскага:»з вялікай узброенай сілай ішоў Хмяльніцкі на помсту ў Польшчу, маючы на мэце выбіць з панскай няволі як казакоў, так і просты народ&quot;. Згодна з Кастамарава, Хмяльніцкі &quot; вырашыў адпомсціць панам-ляхам вайной, не толькі за сваю крыўду, але за абразу веры рускай і за прыніжэньне народа рускага». Цікавыя высновы робіць Сучасны даследчык Васіль Мялешка. Ён аспрэчвае ранейшае меркаванне, што і казакі, і беларускія сяляне змагаліся супраць «польскіх паноў, за ўз'яднанне з Расеяй». На яго думку, барацьба ішла &quot; не за змякчэнне феадальнага прыгнёту, паслабленне тых ці іншых павіннасцяў, самаўпраўства пануючага класа. У названыя гады мэтай іх барацьбы было знішчэнне шляхты, незалежна ад яе этнічнага паходжання, як галоўнага вінаватага бязлітаснага прыгнёту. Не было сярод палітычных мэтаў народнага руху і нацыянальнага вызвалення, яно мела ярка выражаны антыфеадальны характар» [16, C. 16-18]. У гэтым відавочна супадзенне інтарэсаў казацкага і сялянскага рухаў. Пануючым меркаваннем на гэты конт мэтаў казакоў з'яўляецца наступнае: казакі прыйшлі ў Беларусь, каб дапамагчы тутэйшым сялянам і гарадской беднаце ў іх класавай барацьбе з польскімі панамі і каталіцкім і ўніяцкім духавенствам. Хмяльніцкі шукаў у Беларусі паплечнікаў у сваёй барацьбе. Турбавалі яго і значныя ваенныя сілы, якія мела тут Вялікае Княства Літоўскае: яны ўяўлялі сабой пагрозу для казакоў, і іх трэба было нейтралізаваць. Існуе яшчэ адно меркаванне адносна матываў» беларускага рэйду &quot; казацкіх атрадаў. Гісторыкі, якія ў 1993 г.падрыхтавалі навучальны дапаможнік для вайскоўцаў «Гісторыя Беларусі», вылучаюць наступную версію: «Украінскі гетман і казацкая старшына мелі планы стварэння сваёй дзяржавы, у межы якой яны хацелі ўключыць і землі Паўднёва-Усходняй Беларусі. Хмяльніцкі яшчэ ў траўні 1648 г.пачаў засылаць у гэтыя раёны сваіх агітатараў, а затым і казацкія атрады для пачатку ваенных дзеянняў. Такім чынам, у паветах, якія былі найбольш патрэбныя казацкай старшыне, інспіравалася вызваленчы рух мясцовага насельніцтва». У сярэдзіне 1870-х гадоў ксёндз Антон Мошынскі знайшоў у архівах Пінскага дамініканскага кляштара рукапіс. Высветлілася, што манастырскі летапісец меў гэты рукапіс без пачатку, ад Пінскага земскага рэгента Васіля Трухмоўскага. Рукапіс меў назву»пра бунт горада Пінска і пра ўціхамірванне яго ў 1648 г.&quot;. Менавіта гэты дакумент з'яўляецца найбольш поўным сведчаннем пра падзеі, якія адбываліся ў горадзе той восенню. З яго вынікае, што ў той час Пінск «над ракою Піною з аднаго боку, якая на ўсход цячэ ад хутара Яго ласкі, ксяндза ўладыкі Пінскага, на захад да самага ляшча Ляшчынскага манастыра. якія знаходзяцца на ўсходзе сонца, густа быў забудаваны ў даўжыню з лішкам на паўмілі і меў ад многіх каралёў вялікія правы і вольнасці; колькасць дамоў у ім распасціралася да пяці або шасці тысяч». Па сведчанню рукапісу «усе без выключэння, знаходзячыся ў добрым стане, пры патуранні начальства, заганарыўшыся і грэбуючы спачатку начальствам, Яго ласкай каралём, ужо абраным (тут памылка: Ян Казімір змяніў памерлага Уладзіслава IV толькі 20 лістапада), Сенатам і князем, Яго ласкай панам канцлерам, сваім старастам (маецца на ўвазе Альбрэхт Станіслаў Радзівіл), нават правамі і вольнасцямі сваімі, аддалі горад бунтаўшчыкам казакам, таемна увёўшы іх у горад раней нашага войска, самі ўступілі казакамі ў змову, каб абараняць з імі горад да апошняй крайнасці і біць Ляхаў &quot;» 11, C. 86-87].  Такім чынам, казацка-сялянская вайна 1648-1651 гг.была накіравана супраць польскага панавання і імкнулася ўсталяваць уласны, самастойны дзяржаўны парадак. Ідэя стварэння незалежнай або аўтаномнай украінскай дзяржавы, магчыма, пад пратэктаратам Турцыі ці Расіі, знаходзіла водгук у многіх. Распаўсюджванне паўстання на землі ВКЛ, уключаючы Пінск, было натуральным следствам гэтага працэсу.

== Хада падзеяў ==
25 кастрычніка 1648 року [[лентвойт]] Іван Сулкоўскі, [[Бурмістар|бурмістры]], {{Не перакладзена|Ратман|ратманы|d|Q708492}}, {{Не перакладзена|Лаўнік|лаўнікі|d|Q9394050}} ды {{Не перакладзена|Цэхмайстар|цэхмістры|d|Q1840608}} змовіліся ўпусьціць у места казакоў палкоўніка {{Не перакладзена|Мацьвей Гладкі|Мацьвея Гладкага|d|Q3917831}}. У выніку зь Пінску пачалі ўцякаць каталіцкая шляхта і духавенства&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = Манифест ксендзов францисканцев пинских|загаловак = О бунте города Пинска и усмирении онаго|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = в университетской тип.|год = 1847|том = |старонкі = 37|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

26 кастрычніка прадстаўнікі магістрату пачалі паўстаньне, адкрыўшы мескія брамы для [[Казакі|казакаў]]&lt;ref name=&quot;гістарпомнік33&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = Исторический памятник о Пинске|загаловак = О бунте города Пинска и усмирении онаго|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = в университетской тип.|год = 1847|том = |старонкі = 33|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Увайшоўшы ў места, тыя пачалі грандыёзны пагром каталіцкага і жыдоўскага насельніцтва. Разам зь мяшчанамі яны таксама разрабавалі касьцёл ды фальваркі, што належалі [[Касьцёл Сьвятога Станіслава і калегіюм езуітаў (Пінск)|касьцёлу і калегіюму]].

На здушэньне паўстаньня напрыканцы кастрычніка рушыла войска ВКЛ пад кіраўніцтвам {{Не перакладзена|Рыгор Мірскі|Рыгора Мірскага|d|Q91375472}}, а ў [[Пінскі павет|Пінскім павеце]] пачала зьбірацца мясцовая шляхта пад кіраўніцтвам {{Не перакладзена|Войт пінскі|войта|d|Q107617777}} {{Не перакладзена|Лукаш Ельскі|Лукаша Ельскага|d|Q85994872}}. 5 лістапада Ельскі паспрабаваў авалодаць местам і без супраціву ўвайшоў у Пінск, дзе патрапіў у падрыхтаваныя пасткі&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = Исторический памятник о Пинске|загаловак = О бунте города Пинска и усмирении онаго|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = в университетской тип.|год = 1847|том = |старонкі = 32|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Адбыўся бой, у выніку якога шляхта адступіла на поўнач. Узрадаваныя перамогай паўстанцы склалі з казакамі ўгоду, паводле якой тыя абавязваліся не сыходзіць зь Пінску да Раства, кожны казак атрымліваў грашовае і харчовае забесьпячэньне, акрамя выплаты на ўвесь аддзел сумы 10 тысячаў злотых&lt;ref name=&quot;гістарпомнік33&quot; /&gt;.

7 лістапада пад Пінск падышла кавалерыя Рыгора Мірскага. 9 лістапада злучаныя сілы Мірскага і пінскай шляхты Лукаша Ельскага абстралялі места з гарматаў. Пінскі войт накіраваў ультыматум з патрабаваньнем здаць места. Пасьля адмовы пачаўся штурм&lt;ref name=&quot;гістарпомнік34&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = Исторический памятник о Пинске|загаловак = О бунте города Пинска и усмирении онаго|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = в университетской тип.|год = 1847|том = |старонкі = 34|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;; шляхцічы ўварваліся ў горад, дзе сустрэлі адчайны супраціў месьцічаў і казакоў. Увечары спробы казакоў вырвацца зь места скончыліся беспасьпяхова. 10 лістапада места было канчаткова ўзятае&lt;ref name=&quot;гістарпомнік34&quot; /&gt;.

== Вынікі ==
Паўстаньне было жорстка здушанае. Значна скарацілася насельніцтва места: паводле розных ацэнак, былі забітыя ад 3&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные археографическою комиссиею|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = СПб.|выдавецтва = в тип. П.А. Кулиша|год = 1861|том = 3|старонкі = 297|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt; да 14 тыс.&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Pamiętniki Albrychta Stanisława X. Radziwiłła kanclerza W. Litowskiego. Wydane z rękopismu przez Edwarda Raczyńskiego|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Poznań|выдавецтва = U braci Scherków|год = 1889|том = II|старонкі = 351|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. чалавек з мэтай застрашыць іншыя месты. Гаспадарка была разбураная, у выніку чаго Пінскі павет стаў адным з трох у Рэчы Паспалітай, якім быў зьменшаны на 30% надзвычайны падатак, ухвалены {{Не перакладзена|Каранацыйны сойм (1649)|канстытуцыяй 1649 року|d|Q56329003}}.

Разам з тып паўстаньне прымусіла ўлады пайсьці на саступкі. 12 студзеня 1650 року кароль [[Ян Казімер]] пацьвердзіў прывілей, які дазваляў адбудаваць цэрквы на месцы спаленых, у тым ліку ў Пінску&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = Actum in Curia Regia Varsauien|загаловак = Собрание древних грамот и актов городов Минской губернии, православных монастырей, церквей и по разным предметам|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Минск|выдавецтва = в губернской типографии|год = 1848|том = |старонкі = 252—253|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Пацьвярджаліся правы праваслаўнага духавенства&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = Actum in Curia Regia Varsauien|загаловак = Собрание древних грамот и актов городов Минской губернии, православных монастырей, церквей и по разным предметам|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Минск|выдавецтва = в губернской типографии|год = 1848|том = |старонкі = 254|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

Пінскае паўстаньне ёсьць найбольш яскравым з сэрыі мескіх паўстаньняў на беларускім Палесьсі ў XVII стагодзьдзі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул
| аўтар          = [[Станіслаў Чаропка|С. А. Чаропка]].
| загаловак      = Пінскае паўстанне 1648 года
| арыгінал       = 
| спасылка       = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/29726/1/%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B0_%D0%9F%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5.pdf
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины
| тып            = 
| месца          = 
| выдавецтва     = 
| год            = 2011
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 5 (68)
| старонкі       = 145—149
| isbn           = 
| issn           = 
}}

{{Накід}}
{{Акцыі пратэсту ў Беларусі}}

[[Катэгорыя:Бітвы паўстаньня Хмяльніцкага]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Пінску]]
[[Катэгорыя:Падзеі 1648 году]]
[[Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага XVII стагодзьдзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы на Беларусі]]</text>
      <sha1>76ryr2fkncwiye05k355oams8rgxnzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2697709</id>
      <parentid>2697707</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T10:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dymitr</username>
        <id>10914</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>{{артаграфія}}</comment>
      <origin>2697709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25923" sha1="8n3miqm742wxmtupsy0cuv4wx501m1o" xml:space="preserve">{{Артаграфія}}
{{Узброены канфлікт
|Назва                 = Пінскае паўстаньне
|Частка                = [[Казацка-сялянская вайна (1648—1651)|Казацка-сялянская вайна]]
|Выява                 = 
|Подпіс да выявы       = 
|Дата                  = 26 кастрычніка — 10 лістапада 1648
|Месца                 = [[Пінск]], [[Берасьцейскае ваяводзтва]]
|Прычына               = барацьба супраць існага палітычнага ладу
|Вынік                 = здушэньне паўстаньня
|Тэрытарыяльныя зьмены = 

|Супернік1             = 
|Супернік2             = 

|Камандуючыя1          = 
|Камандуючыя2          = 

|Сілы1                 = 
|Сілы2                 = 

|Страты1               = 
|Страты2               = 

|Агульныя страты       = 
|Дадаткі               = 
}}
{{Бітвы паўстаньня Хмяльніцкага}}
'''Пі́нскае паўста́ньне''' — паўстаньне ў часе [[Казацка-сялянская вайна (1648—1651)|казацка-сялянскай вайны]], якое адбывалася 26 кастрычніка — 10 лістапада 1648 року.

== Перадумовы ==
Да сярэдзіны XVII ст.на беларускіх і ўкраінскіх землях Рэчы Паспалітай склалася цяжкая сацыяльна-палітычная сітуацыя, выкліканая крайнім абвастрэннем супярэчнасцяў паміж феадальнай элітай дзяржавы і гарадской і сельскай беднасцю. Значная частка насельніцтва была па – ранейшаму незадаволена разгортваннем і пашырэннем Контррэфармацыі, якая закранала не толькі пратэстанцкія канфесіі, але і праваслаўе-традыцыйнае веравызнанне ў «рускіх» землях Рэчы Паспалітай. Незадавальненне выклікала і настойлівая рэалізацыя рашэнняў Брэсцкай царкоўнай уніі 1596 года. Найбольш выбухны асяроддзем у дадзеных умовах аказалася запарожскае казацтва, ўзрослы ваенны патэнцыял якога быў не да канца запатрабаваны ў знешніх войнах. Кароль Уладзіслаў IV Ваза (1632-1648) разлічваў прыцягнуць казакоў для правядзення буйнамаштабнай вайны з Турцыяй і Крымскім ханствам. Аднак знатныя феадалы Рэчы Паспалітай баяліся ўзмацнення пазіцый ваяўнічай, але слаба кантраляванай казацкай масы, таму яны выступілі супраць праекта караля, абвінаваціўшы яго ў падрыхтоўцы дзяржаўнага перавароту. Незадаволенасць запарожцаў, якія разлічвалі атрымаць ад вайны выгоды матэрыяльнага і палітычнага характару, звярнулася супраць шляхты [5, C. 81]. На беларускіх землях у 1648-1651 гг.адначасова праходзілі два цесна звязаных паміж сабой працэсу: ўварванне атрадаў украінскіх казакоў і паўстанне мясцовага насельніцтва – сялян, мяшчан, шляхты (пераважна праваслаўнага веравызнання). Таму тэрмін &quot;казацка-сялянская вайна&quot; уяўляецца больш дарэчным, паколькі ў яго аснове ляжыць вызначэнне асноўнага зместу падзей, а не вузкая ацэнка іх характару. Нацыянальна-вызваленчы характар паўстання таксама адыграў вырашальную ролю. Для ўкраінцаў і беларусаў, якія пражывалі на ўскраінах вялікай дзяржавы, панаванне польскай шляхты азначала культурную і палітычную няроўнасць. У айчыннай гістарыяграфіі з пачатку 1990 – х гг.падзеі 1648-1651 гг. атрымалі назву «антыфеадальная вайна», якая замяніла ранейшае вызначэнне характару гэтых падзей, замацавалася ў савецкай гістарыяграфіі, - «вызваленчая вайна беларускага народа». Аднак тэрмін &quot;антыфеадальная вайна&quot;, хоць і пазначыў асноўны характар вайны, не выявіў усёй складанасці і шматпланавасці падзей 1648-1651 гг. Тэрмін &quot;антыфеадальная вайна&quot; схаваў палітычныя супярэчнасці, якія выяўляліся ў форме міжканфесійнай барацьбы сярод прадстаўнікоў самога феадальнага лагера, а таксама тая акалічнасць, што, акрамя антыфеадальнага характару, падзеі на беларускіх землях мелі характар грамадзянскай вайны паміж часткай праваслаўнай («рускай») шляхты і асноўнай масай каталіцкай і кальвінісцкай («літвінскай») шляхты. Вайна 1648-1651 гг. мела таксама абарончы характар. Войска ВКЛ ваявала супраць Войска Запарожскага, якое, паводле Збароўскай дамовы 1649 г., фактычна ператварылася ў дзяржаўнае ўтварэнне, Аўтаномны рэгіён у складзе Польскага каралеўства [16, C. 15]. Пры самых розных меркаваннях, якія тычацца сутнасці гэтых падзей, даследчыкі, якія давалі ім ацэнку (Мікалай Кастамараў, Вацлаў Ластоўскі, Усевалад Ігнатоўскі, Лаўрэнцій Абецедарский, Васіль Мялешка, Адам Залескі) у адным згодныя паміж сабой: «кіруючай і накіроўвалай сілай», ужываючы сучасны тэрмін, маторам «бунту, паўстання, барацьбы, вайны» былі ўкраінскія казакі на чале з легендарным Багданам Хмяльніцкім. Афіцыйны пункт гледжання прычын вайны выказаў Лаўрэнцій Абецэдарскі. Адзначаючы, што &quot; рэлігійная супрацьлегласць паміж народнымі масамі праваслаўнага веравызнання і іх прыгнятальнікамі, пераважна каталікамі, жорсткі нацыянальна-рэлігійны прыгнёт мас у многіх выпадках надавалі вызваленчай барацьбе рэлігійную афарбоўку», ён сцвярджаў, што барацьба казакоў і беларусаў, якія падтрымалі іх, «мела класавы характар» [1, c. 182-183]. Больш канкрэтным выглядае меркаванне Вацлава Ластоўскага, які лічыў, што Хмяльніцкі «пастанавіў адпомсціць панам за сябе і за свой народ». Блізка да гэтага меркаванне Усевалада Ігнатоўскага:»з вялікай узброенай сілай ішоў Хмяльніцкі на помсту ў Польшчу, маючы на мэце выбіць з панскай няволі як казакоў, так і просты народ&quot;. Згодна з Кастамарава, Хмяльніцкі &quot; вырашыў адпомсціць панам-ляхам вайной, не толькі за сваю крыўду, але за абразу веры рускай і за прыніжэньне народа рускага». Цікавыя высновы робіць Сучасны даследчык Васіль Мялешка. Ён аспрэчвае ранейшае меркаванне, што і казакі, і беларускія сяляне змагаліся супраць «польскіх паноў, за ўз'яднанне з Расеяй». На яго думку, барацьба ішла &quot; не за змякчэнне феадальнага прыгнёту, паслабленне тых ці іншых павіннасцяў, самаўпраўства пануючага класа. У названыя гады мэтай іх барацьбы было знішчэнне шляхты, незалежна ад яе этнічнага паходжання, як галоўнага вінаватага бязлітаснага прыгнёту. Не было сярод палітычных мэтаў народнага руху і нацыянальнага вызвалення, яно мела ярка выражаны антыфеадальны характар» [16, C. 16-18]. У гэтым відавочна супадзенне інтарэсаў казацкага і сялянскага рухаў. Пануючым меркаваннем на гэты конт мэтаў казакоў з'яўляецца наступнае: казакі прыйшлі ў Беларусь, каб дапамагчы тутэйшым сялянам і гарадской беднаце ў іх класавай барацьбе з польскімі панамі і каталіцкім і ўніяцкім духавенствам. Хмяльніцкі шукаў у Беларусі паплечнікаў у сваёй барацьбе. Турбавалі яго і значныя ваенныя сілы, якія мела тут Вялікае Княства Літоўскае: яны ўяўлялі сабой пагрозу для казакоў, і іх трэба было нейтралізаваць. Існуе яшчэ адно меркаванне адносна матываў» беларускага рэйду &quot; казацкіх атрадаў. Гісторыкі, якія ў 1993 г.падрыхтавалі навучальны дапаможнік для вайскоўцаў «Гісторыя Беларусі», вылучаюць наступную версію: «Украінскі гетман і казацкая старшына мелі планы стварэння сваёй дзяржавы, у межы якой яны хацелі ўключыць і землі Паўднёва-Усходняй Беларусі. Хмяльніцкі яшчэ ў траўні 1648 г.пачаў засылаць у гэтыя раёны сваіх агітатараў, а затым і казацкія атрады для пачатку ваенных дзеянняў. Такім чынам, у паветах, якія былі найбольш патрэбныя казацкай старшыне, інспіравалася вызваленчы рух мясцовага насельніцтва». У сярэдзіне 1870-х гадоў ксёндз Антон Мошынскі знайшоў у архівах Пінскага дамініканскага кляштара рукапіс. Высветлілася, што манастырскі летапісец меў гэты рукапіс без пачатку, ад Пінскага земскага рэгента Васіля Трухмоўскага. Рукапіс меў назву»пра бунт горада Пінска і пра ўціхамірванне яго ў 1648 г.&quot;. Менавіта гэты дакумент з'яўляецца найбольш поўным сведчаннем пра падзеі, якія адбываліся ў горадзе той восенню. З яго вынікае, што ў той час Пінск «над ракою Піною з аднаго боку, якая на ўсход цячэ ад хутара Яго ласкі, ксяндза ўладыкі Пінскага, на захад да самага ляшча Ляшчынскага манастыра. якія знаходзяцца на ўсходзе сонца, густа быў забудаваны ў даўжыню з лішкам на паўмілі і меў ад многіх каралёў вялікія правы і вольнасці; колькасць дамоў у ім распасціралася да пяці або шасці тысяч». Па сведчанню рукапісу «усе без выключэння, знаходзячыся ў добрым стане, пры патуранні начальства, заганарыўшыся і грэбуючы спачатку начальствам, Яго ласкай каралём, ужо абраным (тут памылка: Ян Казімір змяніў памерлага Уладзіслава IV толькі 20 лістапада), Сенатам і князем, Яго ласкай панам канцлерам, сваім старастам (маецца на ўвазе Альбрэхт Станіслаў Радзівіл), нават правамі і вольнасцямі сваімі, аддалі горад бунтаўшчыкам казакам, таемна увёўшы іх у горад раней нашага войска, самі ўступілі казакамі ў змову, каб абараняць з імі горад да апошняй крайнасці і біць Ляхаў &quot;» 11, C. 86-87].  Такім чынам, казацка-сялянская вайна 1648-1651 гг.была накіравана супраць польскага панавання і імкнулася ўсталяваць уласны, самастойны дзяржаўны парадак. Ідэя стварэння незалежнай або аўтаномнай украінскай дзяржавы, магчыма, пад пратэктаратам Турцыі ці Расіі, знаходзіла водгук у многіх. Распаўсюджванне паўстання на землі ВКЛ, уключаючы Пінск, было натуральным следствам гэтага працэсу.

== Хада падзеяў ==
25 кастрычніка 1648 року [[лентвойт]] Іван Сулкоўскі, [[Бурмістар|бурмістры]], {{Не перакладзена|Ратман|ратманы|d|Q708492}}, {{Не перакладзена|Лаўнік|лаўнікі|d|Q9394050}} ды {{Не перакладзена|Цэхмайстар|цэхмістры|d|Q1840608}} змовіліся ўпусьціць у места казакоў палкоўніка {{Не перакладзена|Мацьвей Гладкі|Мацьвея Гладкага|d|Q3917831}}. У выніку зь Пінску пачалі ўцякаць каталіцкая шляхта і духавенства&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = Манифест ксендзов францисканцев пинских|загаловак = О бунте города Пинска и усмирении онаго|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = в университетской тип.|год = 1847|том = |старонкі = 37|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

26 кастрычніка прадстаўнікі магістрату пачалі паўстаньне, адкрыўшы мескія брамы для [[Казакі|казакаў]]&lt;ref name=&quot;гістарпомнік33&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = Исторический памятник о Пинске|загаловак = О бунте города Пинска и усмирении онаго|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = в университетской тип.|год = 1847|том = |старонкі = 33|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Увайшоўшы ў места, тыя пачалі грандыёзны пагром каталіцкага і жыдоўскага насельніцтва. Разам зь мяшчанамі яны таксама разрабавалі касьцёл ды фальваркі, што належалі [[Касьцёл Сьвятога Станіслава і калегіюм езуітаў (Пінск)|касьцёлу і калегіюму]].

На здушэньне паўстаньня напрыканцы кастрычніка рушыла войска ВКЛ пад кіраўніцтвам {{Не перакладзена|Рыгор Мірскі|Рыгора Мірскага|d|Q91375472}}, а ў [[Пінскі павет|Пінскім павеце]] пачала зьбірацца мясцовая шляхта пад кіраўніцтвам {{Не перакладзена|Войт пінскі|войта|d|Q107617777}} {{Не перакладзена|Лукаш Ельскі|Лукаша Ельскага|d|Q85994872}}. 5 лістапада Ельскі паспрабаваў авалодаць местам і без супраціву ўвайшоў у Пінск, дзе патрапіў у падрыхтаваныя пасткі&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = Исторический памятник о Пинске|загаловак = О бунте города Пинска и усмирении онаго|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = в университетской тип.|год = 1847|том = |старонкі = 32|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Адбыўся бой, у выніку якога шляхта адступіла на поўнач. Узрадаваныя перамогай паўстанцы склалі з казакамі ўгоду, паводле якой тыя абавязваліся не сыходзіць зь Пінску да Раства, кожны казак атрымліваў грашовае і харчовае забесьпячэньне, акрамя выплаты на ўвесь аддзел сумы 10 тысячаў злотых&lt;ref name=&quot;гістарпомнік33&quot; /&gt;.

7 лістапада пад Пінск падышла кавалерыя Рыгора Мірскага. 9 лістапада злучаныя сілы Мірскага і пінскай шляхты Лукаша Ельскага абстралялі места з гарматаў. Пінскі войт накіраваў ультыматум з патрабаваньнем здаць места. Пасьля адмовы пачаўся штурм&lt;ref name=&quot;гістарпомнік34&quot;&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = Исторический памятник о Пинске|загаловак = О бунте города Пинска и усмирении онаго|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = в университетской тип.|год = 1847|том = |старонкі = 34|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;; шляхцічы ўварваліся ў горад, дзе сустрэлі адчайны супраціў месьцічаў і казакоў. Увечары спробы казакоў вырвацца зь места скончыліся беспасьпяхова. 10 лістапада места было канчаткова ўзятае&lt;ref name=&quot;гістарпомнік34&quot; /&gt;.

== Вынікі ==
Паўстаньне было жорстка здушанае. Значна скарацілася насельніцтва места: паводле розных ацэнак, былі забітыя ад 3&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные археографическою комиссиею|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = СПб.|выдавецтва = в тип. П.А. Кулиша|год = 1861|том = 3|старонкі = 297|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt; да 14 тыс.&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Pamiętniki Albrychta Stanisława X. Radziwiłła kanclerza W. Litowskiego. Wydane z rękopismu przez Edwarda Raczyńskiego|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Poznań|выдавецтва = U braci Scherków|год = 1889|том = II|старонкі = 351|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. чалавек з мэтай застрашыць іншыя месты. Гаспадарка была разбураная, у выніку чаго Пінскі павет стаў адным з трох у Рэчы Паспалітай, якім быў зьменшаны на 30% надзвычайны падатак, ухвалены {{Не перакладзена|Каранацыйны сойм (1649)|канстытуцыяй 1649 року|d|Q56329003}}.

Разам з тып паўстаньне прымусіла ўлады пайсьці на саступкі. 12 студзеня 1650 року кароль [[Ян Казімер]] пацьвердзіў прывілей, які дазваляў адбудаваць цэрквы на месцы спаленых, у тым ліку ў Пінску&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = Actum in Curia Regia Varsauien|загаловак = Собрание древних грамот и актов городов Минской губернии, православных монастырей, церквей и по разным предметам|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Минск|выдавецтва = в губернской типографии|год = 1848|том = |старонкі = 252—253|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;. Пацьвярджаліся правы праваслаўнага духавенства&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар = |частка = Actum in Curia Regia Varsauien|загаловак = Собрание древних грамот и актов городов Минской губернии, православных монастырей, церквей и по разным предметам|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Минск|выдавецтва = в губернской типографии|год = 1848|том = |старонкі = 254|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}&lt;/ref&gt;.

Пінскае паўстаньне ёсьць найбольш яскравым з сэрыі мескіх паўстаньняў на беларускім Палесьсі ў XVII стагодзьдзі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Артыкул
| аўтар          = [[Станіслаў Чаропка|С. А. Чаропка]].
| загаловак      = Пінскае паўстанне 1648 года
| арыгінал       = 
| спасылка       = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/29726/1/%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B0_%D0%9F%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5.pdf
| мова           = 
| адказны        = 
| аўтар выданьня = 
| выданьне       = Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины
| тып            = 
| месца          = 
| выдавецтва     = 
| год            = 2011
| выпуск         = 
| том            = 
| нумар          = 5 (68)
| старонкі       = 145—149
| isbn           = 
| issn           = 
}}

{{Накід}}
{{Акцыі пратэсту ў Беларусі}}

[[Катэгорыя:Бітвы паўстаньня Хмяльніцкага]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Пінску]]
[[Катэгорыя:Падзеі 1648 году]]
[[Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага XVII стагодзьдзя]]
[[Катэгорыя:Бітвы на Беларусі]]</text>
      <sha1>8n3miqm742wxmtupsy0cuv4wx501m1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Прэм’ер-ліга чэмпіянату Ангельшчыны па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>263899</id>
    <revision>
      <id>2697677</id>
      <parentid>2697533</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5769" sha1="3ocqkedqav30j0doxu90wokxmsuqnse" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.premierleague.com/en/tables/premier-league/2026-27 Прэм’ер-Ліга]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=MCI, ARS, BHA, LIV, CHE, BRE, LEE, NEW, AVL, HUL, EVE, IPS, BOU, TOT, FUL, MUN, CRY, NFO, COV, SUN
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_MCI=7 | нічыі_MCI=0 |паразы_MCI=1 |мз_MCI=20 |мп_MCI=9
|перамогі_ARS=7 | нічыі_ARS=0 |паразы_ARS=1 |мз_ARS=13 |мп_ARS=5
|перамогі_BHA=5 | нічыі_BHA=1 |паразы_BHA=2 |мз_BHA=23 |мп_BHA=7
|перамогі_LIV=4 | нічыі_LIV=3 |паразы_LIV=1 |мз_LIV=11 |мп_LIV=8
|перамогі_CHE=4 | нічыі_CHE=1 |паразы_CHE=3 |мз_CHE=17 |мп_CHE=15
|перамогі_BRE=2 | нічыі_BRE=5 |паразы_BRE=1 |мз_BRE=14 |мп_BRE=9
|перамогі_LEE=2 | нічыі_LEE=5 |паразы_LEE=1 |мз_LEE=9 |мп_LEE=6
|перамогі_NEW=3 | нічыі_NEW=2 |паразы_NEW=3 |мз_NEW=12 |мп_NEW=14
|перамогі_AVL=3 | нічыі_AVL=2 |паразы_AVL=3 |мз_AVL=9 |мп_AVL=12
|перамогі_HUL=2 | нічыі_HUL=4 |паразы_HUL=2 |мз_HUL=9 |мп_HUL=8
|перамогі_EVE=2 | нічыі_EVE=4 |паразы_EVE=2 |мз_EVE=8 |мп_EVE=9
|перамогі_IPS=3 | нічыі_IPS=1 |паразы_IPS=4 |мз_IPS=12 |мп_IPS=16
|перамогі_BOU=2 | нічыі_BOU=3 |паразы_BOU=3 |мз_BOU=12 |мп_BOU=13
|перамогі_TOT=2 | нічыі_TOT=3 |паразы_TOT=3 |мз_TOT=8 |мп_TOT=10
|перамогі_FUL=2 | нічыі_FUL=2 |паразы_FUL=4 |мз_FUL=8 |мп_FUL=10
|перамогі_MUN=1 | нічыі_MUN=4 |паразы_MUN=3 |мз_MUN=10 |мп_MUN=13
|перамогі_CRY=2 | нічыі_CRY=1 |паразы_CRY=5 |мз_CRY=9 |мп_CRY=19
|перамогі_NFO=1 | нічыі_NFO=3 |паразы_NFO=4 |мз_NFO=6 |мп_NFO=10
|перамогі_COV=2 | нічыі_COV=0 |паразы_COV=6 |мз_COV=6 |мп_COV=15
|перамогі_SUN=1 | нічыі_SUN=2 |паразы_SUN=5 |мз_SUN=6 |мп_SUN=14

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ARS=[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]]
|назва_AVL=[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]
|назва_BOU=[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]
|назва_BHA=[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]]
|назва_BRE=[[Брэнтфард (футбольны клюб)|Брэнтфард]]
|назва_CHE=[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]
|назва_COV=[[Ковэнтры Сіці]]
|назва_CRY=[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]
|назва_EVE=[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]]
|назва_FUL=[[Фулгэм (футбольны клюб)|Фулгэм]]
|назва_HUL=[[Гал Сіці]]
|назва_IPS=[[Іпсўіч Таўн]]
|назва_LEE=[[Лідс Юнайтэд]]
|назва_LIV=[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]
|назва_MCI=[[Манчэстэр Сіці]]
|назва_MUN=[[Манчэстэр Юнайтэд]]
|назва_NEW=[[Ньюкасл Юнайтэд]]
|назва_NFO=[[Нотынггэм Форэст]]
|назва_SUN=[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]
|назва_TOT=[[Тотэнгэм Готспур]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CLLS |вынік4=CLLS |вынік5=ELLS |вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 6) Дадатковыя матчы (толькі пры неабходнасьці вызначэньня чэмпіёна, камандаў на выбываньне або камандаў, якія выходзяць у турніры УЭФА).

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR
|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_ECLTH=blue1 |тэкст_ECLTH=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў [[Чэмпіянат футбольнай лігі Ангельшчыны 2027—2028 гадоў|Чэмпіёншып]]

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>3ocqkedqav30j0doxu90wokxmsuqnse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:НХЛ/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>264120</id>
    <revision>
      <id>2697676</id>
      <parentid>2697532</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12818" sha1="2jmjkfxn3nfobynalilxjn67pzcy87g" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| style=&quot;background:#ccffcc;&quot;| &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён
|-
| style=&quot;background:#ffffbf;&quot;| &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
|Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю
|}
=== Заходняя канфэрэнцыя ===
==== Ціхаакіянскі дывізіён ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ
|крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com]
|winpoints=2

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|каманда1=EDM
|каманда2=VGK
|каманда3=SEA
|каманда4=SJS
|каманда5=ANA
|каманда6=CGY
|каманда7=LAK
|каманда8=VAN

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= 

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=25 кастрычніка 2026
|перамогі_EDM=6 |АТперамогі_EDM=2 |АТпаразы_EDM=1 |паразы_EDM=2 |мз_EDM=49 |мп_EDM=39 
|перамогі_VGK=6 |АТперамогі_VGK=2 |АТпаразы_VGK=1 |паразы_VGK=4 |мз_VGK=47 |мп_VGK=38 
|перамогі_SEA=5 |АТперамогі_SEA=2 |АТпаразы_SEA=1 |паразы_SEA=4 |мз_SEA=45 |мп_SEA=42 
|перамогі_SJS=1 |АТперамогі_SJS=5 |АТпаразы_SJS=1 |паразы_SJS=5 |мз_SJS=37 |мп_SJS=43 
|перамогі_ANA=4 |АТперамогі_ANA=1 |АТпаразы_ANA=0 |паразы_ANA=6 |мз_ANA=32 |мп_ANA=37 
|перамогі_CGY=4 |АТперамогі_CGY=0 |АТпаразы_CGY=0 |паразы_CGY=6 |мз_CGY=23 |мп_CGY=39 
|перамогі_LAK=1 |АТперамогі_LAK=1 |АТпаразы_LAK=2 |паразы_LAK=5 |мз_LAK=21 |мп_LAK=32 
|перамогі_VAN=1 |АТперамогі_VAN=1 |АТпаразы_VAN=1 |паразы_VAN=10 |мз_VAN=37 |мп_VAN=60 

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_EDM=[[Эдмантан Ойлерз]]
|назва_VGK=[[Вэгас Голдэн Найтс]]
|назва_SEA=[[Сіетл Кракен]]
|назва_SJS=[[Сан-Хасэ Шаркс]]
|назва_ANA=[[Анагайм Дакс]]
|назва_CGY=[[Калгары Флэймз]]
|назва_LAK=[[Лос-Анджэлес Кінгс]]
|назва_VAN=[[Ванкувэр Кэнакс]]

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|for_against_style=pucks
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_Q=green1|тэкст_Q=
|колер_S=yellow1|тэкст_S=
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== Цэнтральны дывізіён ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ
|крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com]
|winpoints=2

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|каманда1=MIN
|каманда2=UTA
|каманда3=DAL
|каманда4=COL
|каманда5=NSH
|каманда6=STL
|каманда7=WPG
|каманда8=CHI

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= 

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=25 кастрычніка 2026
|перамогі_MIN=8 |АТперамогі_MIN=0 |АТпаразы_MIN=2 |паразы_MIN=3 |мз_MIN=41 |мп_MIN=30 
|перамогі_UTA=7 |АТперамогі_UTA=1 |АТпаразы_UTA=0 |паразы_UTA=4 |мз_UTA=46 |мп_UTA=40 
|перамогі_DAL=4 |АТперамогі_DAL=3 |АТпаразы_DAL=1 |паразы_DAL=3 |мз_DAL=32 |мп_DAL=20 
|перамогі_COL=6 |АТперамогі_COL=0 |АТпаразы_COL=1 |паразы_COL=5 |мз_COL=49 |мп_COL=40 
|перамогі_NSH=4 |АТперамогі_NSH=0 |АТпаразы_NSH=4 |паразы_NSH=3 |мз_NSH=31 |мп_NSH=35 
|перамогі_STL=5 |АТперамогі_STL=0 |АТпаразы_STL=1 |паразы_STL=5 |мз_STL=35 |мп_STL=35 
|перамогі_WPG=4 |АТперамогі_WPG=0 |АТпаразы_WPG=3 |паразы_WPG=4 |мз_WPG=27 |мп_WPG=31 
|перамогі_CHI=2 |АТперамогі_CHI=1 |АТпаразы_CHI=0 |паразы_CHI=8 |мз_CHI=24 |мп_CHI=43 

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_MIN=[[Мінэсота Ўайлд]]
|назва_UTA=[[Юта Мамат]]
|назва_DAL=[[Далас Старз]]
|назва_COL=[[Каларада Эвэланш]]
|назва_NSH=[[Нэшвіл Прэдатарз]]
|назва_STL=[[Сэнт-Луіс Блюз]]
|назва_WPG=[[Вініпэг Джэтс]]
|назва_CHI=[[Чыкага Блэкгокс]]

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|for_against_style=pucks
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_Q=green1|тэкст_Q=
|колер_S=yellow1|тэкст_S=
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Усходняя канфэрэнцыя ===
==== Атлянтычны дывізіён ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ
|крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com]
|winpoints=2

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|каманда1=BOS
|каманда2=OTT
|каманда3=TOR
|каманда4=TBL
|каманда5=MTL
|каманда6=FLA
|каманда7=DET
|каманда8=BUF

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= 

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=25 кастрычніка 2026
|перамогі_BOS=8 |АТперамогі_BOS=1 |АТпаразы_BOS=1 |паразы_BOS=2 |мз_BOS=48 |мп_BOS=26 
|перамогі_OTT=6 |АТперамогі_OTT=2 |АТпаразы_OTT=0 |паразы_OTT=4 |мз_OTT=38 |мп_OTT=34 
|перамогі_TOR=6 |АТперамогі_TOR=1 |АТпаразы_TOR=2 |паразы_TOR=4 |мз_TOR=50 |мп_TOR=41 
|перамогі_TBL=6 |АТперамогі_TBL=1 |АТпаразы_TBL=1 |паразы_TBL=3 |мз_TBL=38 |мп_TBL=34 
|перамогі_MTL=3 |АТперамогі_MTL=3 |АТпаразы_MTL=2 |паразы_MTL=3 |мз_MTL=36 |мп_MTL=36 
|перамогі_FLA=4 |АТперамогі_FLA=2 |АТпаразы_FLA=2 |паразы_FLA=4 |мз_FLA=34 |мп_FLA=36 
|перамогі_DET=3 |АТперамогі_DET=1 |АТпаразы_DET=3 |паразы_DET=4 |мз_DET=29 |мп_DET=34 
|перамогі_BUF=2 |АТперамогі_BUF=2 |АТпаразы_BUF=3 |паразы_BUF=4 |мз_BUF=31 |мп_BUF=41 

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_BOS=[[Бостан Бруінз]]
|назва_OTT=[[Атава Сэнатарз]]
|назва_TOR=[[Таронта Мэйпл Ліфс]]
|назва_TBL=[[Тампа Бэй Лайтнінг]]
|назва_MTL=[[Манрэаль Канадыенз]]
|назва_FLA=[[Флорыда Пантэрз]]
|назва_DET=[[Дэтройт Рэд Ўінгс]]
|назва_BUF=[[Бафала Сэйбрз]]

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|for_against_style=pucks
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_Q=green1|тэкст_Q=
|колер_S=yellow1|тэкст_S=
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== Сталічны дывізіён ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ
|крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com]
|winpoints=2

&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|каманда1=CAR
|каманда2=NYR
|каманда3=NJD
|каманда4=WSH
|каманда5=NYI
|каманда6=PIT
|каманда7=PHI
|каманда8=CBJ

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= 

&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|абнаўленьне=25 кастрычніка 2026
|перамогі_CAR=8 |АТперамогі_CAR=1 |АТпаразы_CAR=2 |паразы_CAR=2 |мз_CAR=51 |мп_CAR=33 
|перамогі_NYR=7 |АТперамогі_NYR=0 |АТпаразы_NYR=1 |паразы_NYR=5 |мз_NYR=41 |мп_NYR=36 
|перамогі_NJD=5 |АТперамогі_NJD=2 |АТпаразы_NJD=0 |паразы_NJD=4 |мз_NJD=36 |мп_NJD=32 
|перамогі_WSH=5 |АТперамогі_WSH=1 |АТпаразы_WSH=0 |паразы_WSH=4 |мз_WSH=34 |мп_WSH=32 
|перамогі_NYI=5 |АТперамогі_NYI=0 |АТпаразы_NYI=2 |паразы_NYI=4 |мз_NYI=32 |мп_NYI=29 
|перамогі_PIT=2 |АТперамогі_PIT=3 |АТпаразы_PIT=1 |паразы_PIT=6 |мз_PIT=40 |мп_PIT=40 
|перамогі_PHI=3 |АТперамогі_PHI=0 |АТпаразы_PHI=3 |паразы_PHI=7 |мз_PHI=24 |мп_PHI=42 
|перамогі_CBJ=1 |АТперамогі_CBJ=3 |АТпаразы_CBJ=0 |паразы_CBJ=5 |мз_CBJ=22 |мп_CBJ=30 

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_CAR=[[Караліна Гарыкейнз]]
|назва_NYR=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]
|назва_NJD=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]]
|назва_WSH=[[Вашынгтон Кэпіталз]]
|назва_NYI=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]]
|назва_PIT=[[Пітсбург Пінгвінз]]
|назва_PHI=[[Філадэлфія Флаерз]]
|назва_CBJ=[[Каламбус Блю Джэкетс]]

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|for_against_style=pucks
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_Q=green1|тэкст_Q=
|колер_S=yellow1|тэкст_S=
}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>2jmjkfxn3nfobynalilxjn67pzcy87g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Прэм’ер-ліга чэмпіянату Ангельшчыны па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>265447</id>
    <revision>
      <id>2697690</id>
      <parentid>2697545</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10940" sha1="hg111nmtwbn9m532tizwkqwbxr6p8jr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
| крыніца      = [https://www.premierleague.com/en/matches/premier-league/2026-27 Прэм’ер-Ліга]
| стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў=ARS, AVL, BOU, BHA, BRE, HUL, IPS, COV, CRY, LIV, LEE, MCI, MUN, NFO, NEW, SUN, TOT, FUL, CHE, EVE

|скарачэньне_ARS=[[Арсэнал Лёндан|Арс]]
|скарачэньне_AVL=[[Астан Віла Бірмінггэм|Аст]]
|скарачэньне_BOU=[[Борнмут (футбольны клюб)|Бор]]
|скарачэньне_BHA=[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Бра]]
|скарачэньне_BRE=[[Брэнтфард (футбольны клюб)|Брэ]]
|скарачэньне_CHE=[[Чэлсі Лёндан|Чэл]]
|скарачэньне_COV=[[Ковэнтры Сіці|Ков]]
|скарачэньне_CRY=[[Крыстал Пэлас Лёндан|Кры]]
|скарачэньне_EVE=[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэ]]
|скарачэньне_FUL=[[Фулгэм (футбольны клюб)|Фул]]
|скарачэньне_HUL=[[Гал Сіці|Гал]]
|скарачэньне_IPS=[[Іпсўіч Таўн|Іпс]]
|скарачэньне_LEE=[[Лідс Юнайтэд|Лід]]
|скарачэньне_LIV=[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лів]]
|скарачэньне_MCI=[[Манчэстэр Сіці|МСі]]
|скарачэньне_MUN=[[Манчэстэр Юнайтэд|МЮ]]
|скарачэньне_NEW=[[Ньюкасл Юнайтэд|Нью]]
|скарачэньне_NFO=[[Нотынггэм Форэст|Нот]]
|скарачэньне_SUN=[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сан]]
|скарачэньне_TOT=[[Тотэнгэм Готспур|Тот]]

|назва_ARS=[[Арсэнал Лёндан|Арсэнал]]
|назва_AVL=[[Астан Віла Бірмінггэм|Астан Віла]]
|назва_BOU=[[Борнмут (футбольны клюб)|Борнмут]]
|назва_BHA=[[Брайтан энд Гоўв Альбіён|Брайтан энд Гоўв]]
|назва_BRE=[[Брэнтфард (футбольны клюб)|Брэнтфард]]
|назва_CHE=[[Чэлсі Лёндан|Чэлсі]]
|назва_COV=[[Ковэнтры Сіці]]
|назва_CRY=[[Крыстал Пэлас Лёндан|Крыстал Пэлас]]
|назва_EVE=[[Эвэртан Лівэрпул|Эвэртан]]
|назва_FUL=[[Фулгэм (футбольны клюб)|Фулгэм]]
|назва_HUL=[[Гал Сіці]]
|назва_IPS=[[Іпсўіч Таўн]]
|назва_LEE=[[Лідс Юнайтэд]]
|назва_LIV=[[Лівэрпул (футбольны клюб)|Лівэрпул]]
|назва_MCI=[[Манчэстэр Сіці]]
|назва_MUN={{nobr|[[Манчэстэр Юнайтэд]]}}
|назва_NEW=[[Ньюкасл Юнайтэд]]
|назва_NFO=[[Нотынггэм Форэст]]
|назва_SUN=[[Сандэрлэнд (футбольны клюб)|Сандэрлэнд]]
|назва_TOT=[[Тотэнгэм Готспур]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026
|матч_ARS_AVL=
|матч_ARS_BHA=
|матч_ARS_BOU=
|матч_ARS_BRE=
|матч_ARS_CHE=2:1
|матч_ARS_COV=3:0
|матч_ARS_CRY=
|матч_ARS_EVE=2:0
|матч_ARS_FUL=
|матч_ARS_HUL=
|матч_ARS_IPS=
|матч_ARS_LEE=2:1
|матч_ARS_LIV=
|матч_ARS_MCI=
|матч_ARS_MUN=
|матч_ARS_NEW=
|матч_ARS_NFO=
|матч_ARS_SUN=
|матч_ARS_TOT=

|матч_AVL_ARS=0:1
|матч_AVL_BHA=
|матч_AVL_BOU=
|матч_AVL_BRE=2:2
|матч_AVL_CHE=
|матч_AVL_COV=
|матч_AVL_CRY=
|матч_AVL_EVE=
|матч_AVL_FUL=
|матч_AVL_HUL=
|матч_AVL_IPS=
|матч_AVL_LEE=
|матч_AVL_LIV=
|матч_AVL_MCI=2:1
|матч_AVL_MUN=
|матч_AVL_NEW=
|матч_AVL_NFO=1:2
|матч_AVL_SUN=
|матч_AVL_TOT=

|матч_BHA_ARS=3:0
|матч_BHA_AVL=4:0
|матч_BHA_BOU=
|матч_BHA_BRE=
|матч_BHA_CHE=
|матч_BHA_COV=
|матч_BHA_CRY=5:0
|матч_BHA_EVE=
|матч_BHA_FUL=
|матч_BHA_HUL=
|матч_BHA_IPS=
|матч_BHA_LEE=1:1
|матч_BHA_LIV=
|матч_BHA_MCI=
|матч_BHA_MUN=
|матч_BHA_NEW=
|матч_BHA_NFO=
|матч_BHA_SUN=
|матч_BHA_TOT=

|матч_BOU_ARS=
|матч_BOU_AVL=
|матч_BOU_BHA=
|матч_BOU_BRE=2:2
|матч_BOU_CHE=
|матч_BOU_COV=
|матч_BOU_CRY=
|матч_BOU_EVE=1:1
|матч_BOU_FUL=
|матч_BOU_HUL=
|матч_BOU_IPS=
|матч_BOU_LEE=
|матч_BOU_LIV=0:1
|матч_BOU_MCI=
|матч_BOU_MUN=
|матч_BOU_NEW=
|матч_BOU_NFO=
|матч_BOU_SUN=2:0
|матч_BOU_TOT=

|матч_BRE_ARS=
|матч_BRE_AVL=
|матч_BRE_BHA=
|матч_BRE_BOU=
|матч_BRE_CHE=3:0
|матч_BRE_COV=
|матч_BRE_CRY=
|матч_BRE_EVE=
|матч_BRE_FUL=
|матч_BRE_HUL=
|матч_BRE_IPS=
|матч_BRE_LEE=
|матч_BRE_LIV=1:2
|матч_BRE_MCI=
|матч_BRE_MUN=
|матч_BRE_NEW=
|матч_BRE_NFO=
|матч_BRE_SUN=1:1
|матч_BRE_TOT=3:0

|матч_CHE_ARS=
|матч_CHE_AVL=
|матч_CHE_BHA=4:3
|матч_CHE_BOU=5:1
|матч_CHE_BRE=
|матч_CHE_COV=
|матч_CHE_CRY=
|матч_CHE_EVE=
|матч_CHE_FUL=
|матч_CHE_HUL=2:2
|матч_CHE_IPS=
|матч_CHE_LEE=
|матч_CHE_LIV=
|матч_CHE_MCI=
|матч_CHE_MUN=
|матч_CHE_NEW=
|матч_CHE_NFO=
|матч_CHE_SUN=
|матч_CHE_TOT=0:2

|матч_COV_ARS=
|матч_COV_AVL=
|матч_COV_BHA=0:5
|матч_COV_BOU=
|матч_COV_BRE=
|матч_COV_CHE=
|матч_COV_CRY=
|матч_COV_EVE=
|матч_COV_FUL=0:1
|матч_COV_HUL=0:1
|матч_COV_IPS=
|матч_COV_LEE=
|матч_COV_LIV=
|матч_COV_MCI=
|матч_COV_MUN=
|матч_COV_NEW=4:1
|матч_COV_NFO=
|матч_COV_SUN=
|матч_COV_TOT=

|матч_CRY_ARS=
|матч_CRY_AVL=
|матч_CRY_BHA=
|матч_CRY_BOU=
|матч_CRY_BRE=
|матч_CRY_CHE=
|матч_CRY_COV=
|матч_CRY_EVE=
|матч_CRY_FUL=
|матч_CRY_HUL=
|матч_CRY_IPS=2:3
|матч_CRY_LEE=
|матч_CRY_LIV=
|матч_CRY_MCI=1:4
|матч_CRY_MUN=
|матч_CRY_NEW=0:2
|матч_CRY_NFO=3:1
|матч_CRY_SUN=
|матч_CRY_TOT=

|матч_EVE_ARS=
|матч_EVE_AVL=
|матч_EVE_BHA=
|матч_EVE_BOU=
|матч_EVE_BRE=
|матч_EVE_CHE=0:2
|матч_EVE_COV=
|матч_EVE_CRY=2:0
|матч_EVE_FUL=
|матч_EVE_HUL=
|матч_EVE_IPS=1:0
|матч_EVE_LEE=
|матч_EVE_LIV=
|матч_EVE_MCI=
|матч_EVE_MUN=2:2
|матч_EVE_NEW=
|матч_EVE_NFO=
|матч_EVE_SUN=
|матч_EVE_TOT=

|матч_FUL_ARS=
|матч_FUL_AVL=
|матч_FUL_BHA=
|матч_FUL_BOU=
|матч_FUL_BRE=
|матч_FUL_CHE=2:3
|матч_FUL_COV=
|матч_FUL_CRY=2:3
|матч_FUL_EVE=
|матч_FUL_HUL=1:0
|матч_FUL_IPS=
|матч_FUL_LEE=
|матч_FUL_LIV=
|матч_FUL_MCI=
|матч_FUL_MUN=1:1
|матч_FUL_NEW=
|матч_FUL_NFO=
|матч_FUL_SUN=
|матч_FUL_TOT=

|матч_HUL_ARS=
|матч_HUL_AVL=0:0
|матч_HUL_BHA=
|матч_HUL_BOU=
|матч_HUL_BRE=1:1
|матч_HUL_CHE=
|матч_HUL_COV=
|матч_HUL_CRY=
|матч_HUL_EVE=2:2
|матч_HUL_FUL=
|матч_HUL_IPS=
|матч_HUL_LEE=
|матч_HUL_LIV=
|матч_HUL_MCI=
|матч_HUL_MUN=2:0
|матч_HUL_NEW=
|матч_HUL_NFO=
|матч_HUL_SUN=
|матч_HUL_TOT=

|матч_IPS_ARS=
|матч_IPS_AVL=
|матч_IPS_BHA=
|матч_IPS_BOU=
|матч_IPS_BRE=
|матч_IPS_CHE=
|матч_IPS_COV=
|матч_IPS_CRY=
|матч_IPS_EVE=
|матч_IPS_FUL=2:1
|матч_IPS_HUL=
|матч_IPS_LEE=
|матч_IPS_LIV=0:2
|матч_IPS_MCI=
|матч_IPS_MUN=
|матч_IPS_NEW=
|матч_IPS_NFO=1:1
|матч_IPS_SUN=2:1
|матч_IPS_TOT=

|матч_LEE_ARS=
|матч_LEE_AVL=
|матч_LEE_BHA=
|матч_LEE_BOU=
|матч_LEE_BRE=1:1
|матч_LEE_CHE=
|матч_LEE_COV=
|матч_LEE_CRY=0:0
|матч_LEE_EVE=
|матч_LEE_FUL=
|матч_LEE_HUL=
|матч_LEE_IPS=
|матч_LEE_LIV=
|матч_LEE_MCI=
|матч_LEE_MUN=1:1
|матч_LEE_NEW=4:1
|матч_LEE_NFO=
|матч_LEE_SUN=
|матч_LEE_TOT=

|матч_LIV_ARS=
|матч_LIV_AVL=
|матч_LIV_BHA=2:0
|матч_LIV_BOU=
|матч_LIV_BRE=
|матч_LIV_CHE=
|матч_LIV_COV=
|матч_LIV_CRY=
|матч_LIV_EVE=
|матч_LIV_FUL=0:0
|матч_LIV_HUL=
|матч_LIV_IPS=
|матч_LIV_LEE=
|матч_LIV_MCI=0:3
|матч_LIV_MUN=
|матч_LIV_NEW=
|матч_LIV_NFO=2:2
|матч_LIV_SUN=
|матч_LIV_TOT=

|матч_MCI_ARS=
|матч_MCI_AVL=
|матч_MCI_BHA=
|матч_MCI_BOU=2:1
|матч_MCI_BRE=
|матч_MCI_CHE=
|матч_MCI_COV=1:0
|матч_MCI_CRY=
|матч_MCI_EVE=
|матч_MCI_FUL=
|матч_MCI_HUL=
|матч_MCI_IPS=3:2
|матч_MCI_LEE=
|матч_MCI_LIV=
|матч_MCI_MUN=
|матч_MCI_NEW=
|матч_MCI_NFO=
|матч_MCI_SUN=5:3
|матч_MCI_TOT=

|матч_MUN_ARS=
|матч_MUN_AVL=
|матч_MUN_BHA=
|матч_MUN_BOU=0:3
|матч_MUN_BRE=
|матч_MUN_CHE=
|матч_MUN_COV=
|матч_MUN_CRY=
|матч_MUN_EVE=
|матч_MUN_FUL=
|матч_MUN_HUL=
|матч_MUN_IPS=5:2
|матч_MUN_LEE=
|матч_MUN_LIV=
|матч_MUN_MCI=0:1
|матч_MUN_NEW=
|матч_MUN_NFO=
|матч_MUN_SUN=
|матч_MUN_TOT=1:1

|матч_NEW_ARS=
|матч_NEW_AVL=0:1
|матч_NEW_BHA=
|матч_NEW_BOU=2:2
|матч_NEW_BRE=
|матч_NEW_CHE=
|матч_NEW_COV=
|матч_NEW_CRY=
|матч_NEW_EVE=
|матч_NEW_FUL=
|матч_NEW_HUL=2:1
|матч_NEW_IPS=
|матч_NEW_LEE=
|матч_NEW_LIV=2:2
|матч_NEW_MCI=
|матч_NEW_MUN=
|матч_NEW_NFO=
|матч_NEW_SUN=
|матч_NEW_TOT=

|матч_NFO_ARS=0:1
|матч_NFO_AVL=
|матч_NFO_BHA=
|матч_NFO_BOU=
|матч_NFO_BRE=
|матч_NFO_CHE=
|матч_NFO_COV=0:1
|матч_NFO_CRY=
|матч_NFO_EVE=
|матч_NFO_FUL=
|матч_NFO_HUL=
|матч_NFO_IPS=
|матч_NFO_LEE=0:1
|матч_NFO_LIV=
|матч_NFO_MCI=
|матч_NFO_MUN=
|матч_NFO_NEW=
|матч_NFO_SUN=
|матч_NFO_TOT=0:0

|матч_SUN_ARS=0:2
|матч_SUN_AVL=
|матч_SUN_BHA=0:2
|матч_SUN_BOU=
|матч_SUN_BRE=
|матч_SUN_CHE=
|матч_SUN_COV=
|матч_SUN_CRY=
|матч_SUN_EVE=
|матч_SUN_FUL=1:0
|матч_SUN_HUL=
|матч_SUN_IPS=
|матч_SUN_LEE=0:0
|матч_SUN_LIV=
|матч_SUN_MCI=
|матч_SUN_MUN=
|матч_SUN_NEW=
|матч_SUN_NFO=
|матч_SUN_TOT=

|матч_TOT_ARS=
|матч_TOT_AVL=2:3
|матч_TOT_BHA=
|матч_TOT_BOU=
|матч_TOT_BRE=
|матч_TOT_CHE=
|матч_TOT_COV=3:1
|матч_TOT_CRY=
|матч_TOT_EVE=0:0
|матч_TOT_FUL=
|матч_TOT_HUL=
|матч_TOT_IPS=
|матч_TOT_LEE=
|матч_TOT_LIV=
|матч_TOT_MCI=
|матч_TOT_MUN=
|матч_TOT_NEW=0:2
|матч_TOT_NFO=
|матч_TOT_SUN=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>hg111nmtwbn9m532tizwkqwbxr6p8jr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ягірд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269960</id>
    <revision>
      <id>2697666</id>
      <parentid>2681834</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9048" sha1="n3jzss0lgi5p6sc42vnhvokrx56qk66" xml:space="preserve">{{Імя
|імя              = Яґірд
|лацінка          = Jagird / Jahird
|арыгінал         = Ægirdh
|вымаўленьне      = 
|мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]]
|утварэньне       = [[Агі|Agi]] + [[Герда|Gerd]]
|варыянт          = Эгерд, Агірд, Эгірд, Егерт
|вытворныя        = [[Эйгерд]]
|зьвязаныя        = 
}}

'''Ягірд''' (''Эгірд''), '''Эгерд''' (''Егерт''), '''Агірд''' — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

== Паходжаньне ==
{{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}}

Агарда, Агард, Егард або Агерд, пазьней Эгерд, Агерт, Агірд, Эгерт або Ёгерд (Agardis&lt;ref&gt;Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 21.&lt;/ref&gt;, Agard&lt;ref&gt;Ray O. Vore navne: en etymologisk navnebok med fyldige utredninger. — Chicago, 1944. [https://books.google.by/books?id=m4JOAQAAMAAJ&amp;q=Agard+gard&amp;dq=Agard+gard&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjn6uLa6uSFAxUdzQIHHevSAPwQ6AF6BAgJEAI S. 17].&lt;/ref&gt;, Agardus&lt;ref&gt;Polyptyque de l’Abbaye de Saint-Germain des Prés rédigé au temps de l’Abbé Irminon et publié par Auguste Longnon. T. 1. — Paris, 1895. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=3xYZWJtuJm4C&amp;q=Agardus#v=snippet&amp;q=Agardus&amp;f=false P. 278, 328].&lt;/ref&gt;, Aaggaard&lt;ref&gt;Barber H. British Family Names: Their Origin and Meaning, with Lists of Scandinavian, Frisian, Anglo-Saxon and Norman Names. — Longon, 1894. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=gIEfAAAAYAAJ&amp;q=%40Aaggaard#v=snippet&amp;q=%40Aaggaard&amp;f=false P. 137].&lt;/ref&gt;, Egard, Ágærðr&lt;ref&gt;Peterson L. Nordiskt runnamnslexikon. — Uppsala, 2007. S. 17.&lt;/ref&gt;, Egerd&lt;ref name=&quot;SMD-4-609&quot;&gt;Sveriges medeltida personnamn. Hft. 4. — Uppsala, 1974. S. 609.&lt;/ref&gt;, Eggerdus&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20250104132919/http://www.keesn.nl/name13/nl4_list_m.htm Namen in de Lage Landen 1250—1300], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)&lt;/ref&gt;, Eggerd&lt;ref name=&quot;SMD-4-609&quot;/&gt;, Agerdt&lt;ref&gt;Knudsen G. Danmarks gamle personnavne. Bd. 1: Fornavne. — København, 1948. S. 218.&lt;/ref&gt;, Ægirdh&lt;ref name=&quot;SMD-4-609&quot;/&gt;, Egert, Jogärdh&lt;ref&gt;Otterbjörk R. Svenska förnamn. — Svenska språknämnden, 1979.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nordicnames.de/wiki/I%C3%B3g%C3%A6r%C3%B0r Iógærðr], Nordic Names&lt;/ref&gt;) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня&lt;ref&gt;Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=YOBwrIPG8IQC&amp;q=Egard%2C+Egert#v=snippet&amp;q=Egard%2C%20Egert&amp;f=false S. 21—22].&lt;/ref&gt;. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Агі|ег- (аг-, ек-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Ягвін]], [[Ягінт]], [[Ягоўд]]; германскія імёны Egwinus, Egind, Egold) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] agis 'страх' або agja 'вастрыё, меч'&lt;ref&gt;Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 39.&lt;/ref&gt;, а аснова [[Герда|-гард- (-герд-, -герт-)]] (імёны ліцьвінаў [[Альгерд (імя)|Альгерд]], [[Мантыгерд (імя)|Мундыгерд]], [[Таўцігерд|Тэўтыгерд]]; германскія імёны Algardus, Mundgerd, Teutgerdis) — ад гоцкага gairdan 'падпяразваць' (пераноснае 'ахоўваць'), garda 'агароджа' (пераноснае 'ахова, бясьпека')&lt;ref&gt;{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.&lt;/ref&gt;.

Адпаведнасьць імя Ягірд германскаму імю Agardis сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў&lt;ref&gt;Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 101.&lt;/ref&gt;.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''[[Майшагола|Моишокгольское]] волости и [[Кернаў|Керновское]] [[Еўна|Евню]] Екирдовичу дванадцать чоловековъ'' (7 лістапада 1442 году)&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 68.&lt;/ref&gt;; ''Янъ Екгирдовичъ'' (1528 год)&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 159.&lt;/ref&gt;; ''Андрушко Акгирдович'' (1537—1538 гады)&lt;ref&gt;Mackavičius A. Žemaitijos valsčių surašymas 1537—1538 m. — Vilnius, 2003. P. 158.&lt;/ref&gt;; ''Ioannes Egert'' (28 сакавіка 1655 году)&lt;ref&gt;Fejér J. Defuncti secundi saeculi Societatis Jesu. 1641—1740. Vol. 2: D—H. — Roma, 1986. P. 76.&lt;/ref&gt;; ''Gregorius Egird'' (1683—1699 гады)&lt;ref&gt;Bilkis L. Dėl kaimo vardo Jedžiõtai raidos ir kilmės // Lituanistica, Nr. 4, 2020. P. 282.&lt;/ref&gt;; ''Egirdowna'' (17 лістапада 1737 году)&lt;ref&gt;[https://mosedispromemoria.mozello.lt/g/ G], Mosėdžio miestelio ir aplinkinių kaimų senųjų gyventojų romos katalikų bažnyčios santuokos metrikų nuorašai&lt;/ref&gt;; ''Fryderyk Egiertt'' (1814 год)&lt;ref&gt;[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&amp;lang=pol&amp;bdm=S&amp;w=23lt&amp;rid=S&amp;search_lastname=Egiertt&amp;search_name=&amp;search_lastname2=&amp;search_name2=&amp;from_date=&amp;to_date=&amp;exac=1&amp;rpp1=&amp;ordertable= Daugi], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego&lt;/ref&gt;; ''Laurenty Antoni Egierd'' (1832 год)&lt;ref&gt;[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&amp;lang=pol&amp;bdm=B&amp;w=23lt&amp;rid=B&amp;search_lastname=Egierd&amp;search_name=&amp;search_lastname2=&amp;search_name2=&amp;from_date=&amp;to_date=&amp;exac=1&amp;rpp1=&amp;ordertable= Wilno św. Anny], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego&lt;/ref&gt;.

== Носьбіты ==
* Ян Ягірдавіч — [[вількі]]йскі баярын, які ўпамінаецца ў [[Попісы войска Вялікага Княства Літоўскага|попісе войска Вялікага Княства Літоўскага]] 1528 году
* Андрушка Агірдавіч — жыхар [[Жамойцкае староства|Жамойцкага староства]], які ўпамінаецца ў 1537—1538 гадох&lt;ref&gt;Mackavičius A. Žemaitijos valsčių surašymas 1537—1538 m. — Vilnius, 2003. [https://books.google.by/books?id=lNIiAQAAIAAJ&amp;q=%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;dq=%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi0y6riktGCAxV2zgIHHXHHC_cQ6AF6BAgHEAI P. 158].&lt;/ref&gt;
* Барбара Балтрамееўна Ягірдовіч — [[Расены|расенская]] [[Зямяне|зямянка]], якая ўпамінаецца ў 1599 годзе&lt;ref&gt;Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 5. ― Вильна, 1907. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=FshZAAAAcAAJ&amp;q=%D0%AF%D0%B3%D0%B8%D1%80#v=snippet&amp;q=%D0%AF%D0%B3%D0%B8%D1%80&amp;f=false С. 181].&lt;/ref&gt;
* Станіслаў Эгерт — каталік з ваколіцаў [[Налібакі|Налібакаў]], паранены ў [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]]&lt;ref&gt;Именной список №1062 убитым, раненым и без вести пропавшим солдатам. — СПб., 1914. [https://viewer.rsl.ru/rsl01004358637?page=24 С. 16984].&lt;/ref&gt;

Егерты або Эгерты (Jegiert, Egiert) — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род зь [[Вільня|Вільні]]&lt;ref&gt;Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2016. S. 549.&lt;/ref&gt;.

Эґерды (Эґерты) — літоўскі шляхецкі род&lt;ref&gt;[https://lyczkowski.net/be/daviednik/spisy-slachty/slachta Літоўская шляхта], Генэалёгія Лычкоўскіх&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Агі]]
* [[Герда|Герд]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

{{Імёны з асновай аг}}
{{Імёны з асновай ґард}}

[[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]]</text>
      <sha1>n3jzss0lgi5p6sc42vnhvokrx56qk66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Явойша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>270243</id>
    <revision>
      <id>2697662</id>
      <parentid>2694272</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T05:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14362" sha1="4wblgmz4qpfk66aj4bglkdeq35p0o5y" xml:space="preserve">{{Імя
|імя              = Явойша
|лацінка          = Javojša
|арыгінал         = Aweise
|вымаўленьне      = 
|мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]]
|утварэньне       = Aevo + [[Віс|Wiso (Weise)]] &lt;br&gt; Jo + [[Войша|Woyscha]]
|варыянт          = Явэйша, Яваш
|вытворныя        = 
|зьвязаныя        = 
}}

'''Явойша''' (''Явэйша'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

== Паходжаньне ==
{{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}}

Авіса або Евеса, пазьней Эвіса або Авайс або Авайсэ (Awise, Evesa&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20250115022103/http://www.keesn.nl/names/en43_list_f.htm Names in the Low Countries before 1150], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)&lt;/ref&gt;, Êwiso&lt;ref&gt;[https://taaldacht.nl/germaanse-namen/ Germaanse namen], Taaldacht&lt;/ref&gt;, Aweis&lt;ref&gt;[https://lastnames.myheritage.de/last-name/aweis Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Aweis], MyHeritage&lt;/ref&gt;, Aweiss&lt;ref&gt;[https://lastnames.myheritage.de/last-name/aweiss Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Aweiss], MyHeritage&lt;/ref&gt;, Aweise&lt;ref name=&quot;MyHeritage&quot;&gt;[https://lastnames.myheritage.de/last-name/aweise Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Aweise], MyHeritage&lt;/ref&gt;) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня&lt;ref&gt;Forssner T. Continental-Germanic Personal Names in England in Old and Middle English Times. — Uppsala, 1916. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=7EEJAAAAIAAJ&amp;q=Awise#v=snippet&amp;q=Awise&amp;f=false P. 144].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lastnames.myheritage.de/last-name/awise Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Awise], MyHeritage&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MyHeritage&quot;/&gt;. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Ява (імя)|еў- (аў-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Явалод|Яўлад]], [[Явіл]], [[Явільт]]; германскія імёны Ewald, Avila, Evilda) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] aiws 'час, эпоха' або [[Стараверхненямецкая мова|стараверхненямецкага]] ewi, eo 'закон'&lt;ref&gt;Morlet M.-T. Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaule du VIe au XIIe siècle. T. I: Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. — Paris, 1971. P. 86.&lt;/ref&gt;, а аснова [[Войша|-войш- (-вайш-)]] (імёны ліцьвінаў [[Вайшыла]], [[Вайсар]], [[Войшнар]]; германскія імёны Weisel, Weiser, Wießner) — ад гоцкага і [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] waiþs 'паляваньне', гоцкага waiþja 'паляўнічы'&lt;ref&gt;{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.&lt;/ref&gt; або ад асновы [[Віс|-віс- (-віз-, -веш-)]]&lt;ref&gt;Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 101, 102.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 3, 1964. P. 167.&lt;/ref&gt; (пазьнейшай -вайс-&lt;ref&gt;Gottschald M. Deutsche Namenkunde: Unsere Familiennamen nach ihrer Entstehung und Bedeutung. — Berlin, 2006. [https://books.google.by/books?id=FgHcPgx1QIYC&amp;pg=PA522&amp;dq=weise+wis+namenkunde&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjHpMKN_52EAxVv9gIHHYS6Db0Q6AF6BAgLEAI#v=onepage&amp;q=weise%20wis%20namenkunde&amp;f=false S. 522].&lt;/ref&gt;).

Паводле францускага лінгвіста-[[Германістыка|германіста]] [[Раймонд Шмітляйн|Раймонда Шмітляйна]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне [[Ліцьвіны|літоўскіх]] уласных імёнаў, імя Явойша адпавядае старажытнаму германскаму імю Aduis ([[Гадзь|Ad]]-[[Віс|uis]])&lt;ref&gt;Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 103.&lt;/ref&gt;.

Паводле менскага дасьледніка Алёхны Дайліды, які разьвівае [[Усходнегерманскія мовы|ўсходнегерманскую]] этымалёгію імёнаў [[Ліцьвіны|літоўскіх князёў і баяраў]], імя Явойша складаецца з асноваў я- (імёны ліцьвінаў [[Явіл]], [[Ягерд]], [[Ямант|Ямунт]]; германскія імёны Jovila, Jogärdh, Jomund), якая паходзіць ад гоцкага ja, jah 'дыкжэ, сапраўды'&lt;ref&gt;{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 19.&lt;/ref&gt; (таксама адзначаецца іменная аснова а-, якая паходзіць ад старагерманскага *ana- з падобным значэньнем&lt;ref&gt;Peterson L. Nordiskt runnamnslexikon. — Institutet för språk och folkminnen, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nordicnames.de/wiki/ANA ANA], Nordic Names&lt;/ref&gt;), і -войш-. Такім парадкам, імя Явойша азначае «сапраўдны паляўнічы»&lt;ref&gt;{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 26.&lt;/ref&gt;.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Кричеви чотыри чоловеки Тукеиневичи: [[Войшнар|Воишнар]], Сидор, Явоишъ, Ивахиновичъ''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 21.&lt;/ref&gt;, ''Явоишу десеть чоловека у Видуклях''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 49.&lt;/ref&gt; (1440—1492 гады); ''чоловекъ… Явоиша…'' ''шеснадцать чоловеков… а Явоиша… Данилу Явоишова земля пустая'' (9 лістапада 1449 году)&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 66.&lt;/ref&gt;; ''в бояр [[Кернаў|керъновских]]… у Явоиша'' (11 траўня 1501 году)&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|6к}} P. 265.&lt;/ref&gt;; ''земль у [[Ваўкавыскі павет|Волковьискомъ]] повете… а Явошовщины'' (6 студзеня 1502 году)&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|6к}} P. 275.&lt;/ref&gt;; ''у [[Жыжмары|Жижморском]] повете… пустовщины… Явоишишки'' (8 верасьня 1511 году)&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 163.&lt;/ref&gt;; ''в [[Дарсунішкі|Дорсунишском]] повете шестьдесят чоловеков… а [[Кандрат|Кондрата]] Явоишевича'' (26 студзеня 1516 году)&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 179.&lt;/ref&gt;; ''Анъдрошъ Явоишовичъ''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 82.&lt;/ref&gt;, ''Петраш Явоишовичъ''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 83.&lt;/ref&gt;, ''Мартинъ Явоишевич''&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|523к}} С. 158.&lt;/ref&gt; (1528 год); ''Jawaszowiec… Jawoyszy'' (1744 год)&lt;ref&gt;[https://pawet.net/library/history/city_district/religion/d_1744/diecezja_wile%C5%84ska,_1744.html Diecezja Wileńska, 1744], [[Pawet]], 20 лютага 2011 г.&lt;/ref&gt;; ''Regina Jawejsza'' (1810 год)&lt;ref&gt;[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&amp;lang=pol&amp;bdm=B&amp;w=23lt&amp;rid=B&amp;search_lastname=Jawejsza&amp;search_name=&amp;search_lastname2=&amp;search_name2=&amp;from_date=&amp;to_date=&amp;exac=1 Daugi], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego&lt;/ref&gt;.

== Носьбіты ==
* Явош — [[Ліцьвіны|літоўскі баярын]], які ўпамінаецца ў перапісу харугваў 1421 году&lt;ref&gt;Архив Юго-Западной России. Ч. 7, т. 1. — Киев, 1886. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=txIWAAAAYAAJ&amp;q=%40%D0%AF%D0%B2%D0%BE%D1%88%D1%8A#v=snippet&amp;q=%40%D0%AF%D0%B2%D0%BE%D1%88%D1%8A&amp;f=false С. 47].&lt;/ref&gt;
* Явойша — літоўскі баярын, які атрымаў наданьне ад вялікага князя [[Казімер Ягайлавіч|Казімера]]
* Філіп Урбанавіч Явайшовіч Купелевіч і Андрэй Урбанавіч Яновіч Явайшовіч — [[Упіцкі павет|упіцкія]] [[зямяне]], якія ўпамінаюцца ў 1588 годзе&lt;ref&gt;Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 8. ― Вильна, 1912. С. 46.&lt;/ref&gt;
* Крыштоф Лукашавіч Дабковіч Явойша — упіцкі зямянін, які ўпамінаецца ў 1595 годзе&lt;ref&gt;Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 8. ― Вильна, 1912. С. 232.&lt;/ref&gt;
* Пётр Явойша Трусавiцкi — дзяржаўны дзяяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], падстолі [[менск]]і з 20 траўня 1596 году&lt;ref&gt;[[Андрэй Радаман|Радаман А.]] Іерархія ўраднікаў на сойміку Новагародскага павета Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў другой палове XVI — першай трэці XVII ст. // Людзі і ўлада Навагрудчыны: гісторыя ўзаемадзеяння (да 500-годдзя надання Навагрудку прывілея на магдэбургскае права) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі, уклад. А. Скеп’ян, А. Доўнар, рэдкал. А. Каваленя [і інш.]. Мінск: Беларуская навука, 2013. С. 167.&lt;/ref&gt;
* Мікалай Урбанавіч Явойша — упіцкі зямянін, які ўпамінаецца ў 1612 годзе&lt;ref&gt;Опись документов Виленского центрального архива древних актовых книг. Вып. 8. ― Вильна, 1912. С. 413.&lt;/ref&gt;
* Ян Явош (Яваш) — шляхціч [[Лідзкі павет|Лідзкага павету]] на 1789 год&lt;ref&gt;Анищенко Е. К. Шляхта Лидского повета: Список XVIII ст. — Минск, 2013. С. 197.&lt;/ref&gt;
* Пётар Явойш — каталік, удзельнік [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] зь [[Мікулін]]а&lt;ref&gt;[https://gwar.mil.ru/heroes/chelovek_donesenie12570176/ Явойш Петр Емельянович], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі&lt;/ref&gt;
* Марыя і Сяргей Явошы (Явашы) — [[беларусы]] з ваколіцаў [[Капаткевічы|Капаткевічаў]], вывезеныя ў Нямеччыну ў [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]]&lt;ref&gt;[https://prokuratura.gov.by/ru/activity/rassledovanie-ugolovnogo-dela-o-genotside/iz-materialov-ugolovnogo-dela/akty-chrezvychaynoy-gosudarstvennoy-komissii/ НАРБ 1569-1-190-17], Генеалагічныя базы дадзеных Беларусі&lt;/ref&gt;

Явайшы (Jawojsz) — [[Літва|літоўскія]] шляхецкія роды з ваколіцаў [[Сьвянцяны|Сьвянцянаў]]&lt;ref&gt;Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 97.&lt;/ref&gt; і [[Троцкі павет|Троцкага павету]]&lt;ref&gt;Malewski Cz. Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. — Warszawa, 2022. S. 297.&lt;/ref&gt;.

Явашы (Jawosz) гербу [[Равіч (герб)|Равіч]]&lt;ref&gt;Gajl T. Herby Szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodow. — Gdańsk, 2003. S. 279.&lt;/ref&gt; — літоўскі шляхецкі род&lt;ref&gt;[http://www.nobility.by/families/ja/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Я], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]&lt;/ref&gt;.

Явайшовіч (Jawojszowicz) — прозьвішча, зафіксаванае ў XIX стагодзьдзі ў ваколіцах [[Сувалкі|Сувалкаў]]&lt;ref&gt;Professor Jerzy Wisniewski, [https://web.archive.org/web/20250111095809/http://www.mem.net.pl/stg/family_names.htm List of the XIXth century Suvalki region family names], Suwalki Genealogical Society&lt;/ref&gt;.

На тэрыторыі цяперашняй [[Летува|Летувы]] фіксавалася прозьвішча Явіша ў [[Летувізацыя|летувізаванай форме]]&lt;ref&gt;Lietuvių pavardžių žodynas. T. 1. — Vilnius, 1985. P. 848.&lt;/ref&gt;;

На [[Ашмянскі павет|гістарычнай Ашмяншчыне]] існуе вёска [[Явашыха]].

== Глядзіце таксама ==
* [[Ява (імя)|Ава]]
* [[Віс]]
* [[Войша]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}}

{{Імёны з асновай еў}}
{{Імёны з асновай войш}}

[[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]]</text>
      <sha1>4wblgmz4qpfk66aj4bglkdeq35p0o5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272280</id>
    <revision>
      <id>2697678</id>
      <parentid>2697534</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5604" sha1="jmwl9e4fppnht2anjca1xpboeeya2qh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://ligue1.com/en/competitions/ligue1mcdonalds?tab=standings Ліга 1]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 26 кастрычніка 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=REN, LIL, ASM, OL, PSG, PFC, LEN, OM, LOR, NIC, TFC, AUX, BRE, ANG, LMA, STR, TRO, LEH
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_REN=5 | нічыі_REN=1 |паразы_REN=2 |мз_REN=18 |мп_REN=14
|перамогі_LIL=4 | нічыі_LIL=3 |паразы_LIL=1 |мз_LIL=11 |мп_LIL=6
|перамогі_ASM=4 | нічыі_ASM=3 |паразы_ASM=1 |мз_ASM=11 |мп_ASM=7
|перамогі_OL=4 | нічыі_OL=2 |паразы_OL=1 |мз_OL=13 |мп_OL=5
|перамогі_PSG=4 | нічыі_PSG=2 |паразы_PSG=1 |мз_PSG=14 |мп_PSG=9
|перамогі_PFC=4 | нічыі_PFC=2 |паразы_PFC=2 |мз_PFC=13 |мп_PFC=9
|перамогі_LEN=4 | нічыі_LEN=1 |паразы_LEN=3 |мз_LEN=16 |мп_LEN=12
|перамогі_OM=4 | нічыі_OM=0 |паразы_OM=4 |мз_OM=18 |мп_OM=13
|перамогі_LOR=3 | нічыі_LOR=3 |паразы_LOR=2 |мз_LOR=7 |мп_LOR=6
|перамогі_NIC=3 | нічыі_NIC=2 |паразы_NIC=3 |мз_NIC=8 |мп_NIC=10
|перамогі_TFC=2 | нічыі_TFC=4 |паразы_TFC=2 |мз_TFC=12 |мп_TFC=11
|перамогі_AUX=3 | нічыі_AUX=1 |паразы_AUX=4 |мз_AUX=12 |мп_AUX=18
|перамогі_BRE=2 | нічыі_BRE=3 |паразы_BRE=3 |мз_BRE=14 |мп_BRE=12
|перамогі_ANG=2 | нічыі_ANG=2 |паразы_ANG=4 |мз_ANG=9 |мп_ANG=15
|перамогі_LMA=1 | нічыі_LMA=4 |паразы_LMA=3 |мз_LMA=11 |мп_LMA=16
|перамогі_STR=2 | нічыі_STR=1 |паразы_STR=5 |мз_STR=12 |мп_STR=18
|перамогі_TRO=1 | нічыі_TRO=2 |паразы_TRO=5 |мз_TRO=5 |мп_TRO=16
|перамогі_LEH=0 | нічыі_LEH=2 |паразы_LEH=6 |мз_LEH=8 |мп_LEH=15

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анжэ]]
|назва_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэр]]
|назва_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэст]]
|назва_LEH = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаўр]]
|назва_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|Лё-Ман]]
|назва_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]
|назва_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]
|назва_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр’ен]]
|назва_OL  = [[Алімпік Ліён]]
|назва_OM  = [[Алімпік Марсэль]]
|назва_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Манака]]
|назва_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]]
|назва_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]]
|назва_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]
|назва_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]
|назва_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Страсбург]]
|назва_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тулюза]]
|назва_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Труа]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CL3Q
|вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO
|вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Пункты ў гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 5) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 7) Забітыя мячы; 8) Гасьцявыя забітыя мячы; 9) Пункты сумленнай гульні.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_RPO=red2   |тэкст_RPO=Пераходныя матчы
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Лігу 2

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>jmwl9e4fppnht2anjca1xpboeeya2qh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Ля Ліга чэмпіянату Гішпаніі па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272281</id>
    <revision>
      <id>2697679</id>
      <parentid>2697535</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5415" sha1="t7l4ncrlqpbb7wd6itz7icz01lurqte" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.laliga.com/en-GB/laliga-easports/standing Ля Ліга]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=BAR, ATM, RMA, BET, RSO, SEV, ALA, ATH, CEL, VIL, DEP, OSA, RAC, LEV, ELC, RAY, GET, ESP, VAL, MAL
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_BAR=9 | нічыі_BAR=0 |паразы_BAR=1 |мз_BAR=40 |мп_BAR=11
|перамогі_ATM=8 | нічыі_ATM=1 |паразы_ATM=1 |мз_ATM=20 |мп_ATM=8
|перамогі_RMA=8 | нічыі_RMA=0 |паразы_RMA=2 |мз_RMA=25 |мп_RMA=10
|перамогі_BET=6 | нічыі_BET=2 |паразы_BET=2 |мз_BET=16 |мп_BET=14
|перамогі_RSO=6 | нічыі_RSO=1 |паразы_RSO=3 |мз_RSO=19 |мп_RSO=18
|перамогі_SEV=4 | нічыі_SEV=2 |паразы_SEV=3 |мз_SEV=14 |мп_SEV=16
|перамогі_ALA=3 | нічыі_ALA=3 |паразы_ALA=4 |мз_ALA=14 |мп_ALA=11
|перамогі_ATH=3 | нічыі_ATH=3 |паразы_ATH=3 |мз_ATH=12 |мп_ATH=9
|перамогі_CEL=2 | нічыі_CEL=6 |паразы_CEL=2 |мз_CEL=10 |мп_CEL=7
|перамогі_VIL=3 | нічыі_VIL=3 |паразы_VIL=4 |мз_VIL=15 |мп_VIL=14
|перамогі_DEP=2 | нічыі_DEP=5 |паразы_DEP=3 |мз_DEP=13 |мп_DEP=13
|перамогі_OSA=3 | нічыі_OSA=2 |паразы_OSA=4 |мз_OSA=10 |мп_OSA=18
|перамогі_RAC=3 | нічыі_RAC=2 |паразы_RAC=5 |мз_RAC=15 |мп_RAC=26
|перамогі_LEV=2 | нічыі_LEV=4 |паразы_LEV=4 |мз_LEV=16 |мп_LEV=19
|перамогі_ELC=2 | нічыі_ELC=4 |паразы_ELC=4 |мз_ELC=14 |мп_ELC=17
|перамогі_RAY=2 | нічыі_RAY=3 |паразы_RAY=4 |мз_RAY=12 |мп_RAY=20
|перамогі_GET=2 | нічыі_GET=3 |паразы_GET=5 |мз_GET=5 |мп_GET=15
|перамогі_ESP=2 | нічыі_ESP=2 |паразы_ESP=6 |мз_ESP=12 |мп_ESP=14
|перамогі_VAL=1 | нічыі_VAL=3 |паразы_VAL=6 |мз_VAL=7 |мп_VAL=17
|перамогі_MAL=0 | нічыі_MAL=5 |паразы_MAL=5 |мз_MAL=7 |мп_MAL=19

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Алявэс]]
|назва_ATH=[[Атлетык Більбао]]
|назва_ATM=[[Атлетыка Мадрыд]]
|назва_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]
|назва_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]]
|назва_CEL=[[Сэльта Віга|Сэльта]]
|назва_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня]]
|назва_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эльчэ]]
|назва_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]]
|назва_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]
|назва_LEV=[[Левантэ Валенсія|Левантэ]]
|назва_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Маляга]]
|назва_OSA=[[Асасуна Памплёна|Асасуна]]
|назва_RAC=[[Расінг Сантандэр]]
|назва_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё Вальекана]]
|назва_RMA=[[Рэал Мадрыд]]
|назва_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]
|назва_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільля]]
|назва_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]]
|назва_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CLLS |вынік4=CLLS
|вынік5=ELLS |вынік6=ECLPO
|вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Забітыя мячы; 6) Пункты сумленнай гульні.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Сэгунду

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>t7l4ncrlqpbb7wd6itz7icz01lurqte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272282</id>
    <revision>
      <id>2697680</id>
      <parentid>2697536</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5228" sha1="rt6eglx00lswkhh1dlnnzkb0mmdbyl6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/table/2026-2027 Бундэсьліга]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 26 кастрычніка 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=MUN, DOR, FRE, LEV, LEI, BRE, MAI, ELV, AUG, HOF, HAM, KÖL, PAD, FRA, STU, SCH, UNB, MÖN
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_MUN=5 | нічыі_MUN=2 |паразы_MUN=0 |мз_MUN=25 |мп_MUN=6
|перамогі_DOR=5 | нічыі_DOR=2 |паразы_DOR=0 |мз_DOR=12 |мп_DOR=4
|перамогі_FRE=4 | нічыі_FRE=1 |паразы_FRE=2 |мз_FRE=16 |мп_FRE=9
|перамогі_LEV=4 | нічыі_LEV=1 |паразы_LEV=2 |мз_LEV=16 |мп_LEV=12
|перамогі_LEI=4 | нічыі_LEI=0 |паразы_LEI=3 |мз_LEI=20 |мп_LEI=11
|перамогі_BRE=3 | нічыі_BRE=3 |паразы_BRE=1 |мз_BRE=15 |мп_BRE=14
|перамогі_MAI=3 | нічыі_MAI=1 |паразы_MAI=3 |мз_MAI=16 |мп_MAI=13
|перамогі_ELV=3 | нічыі_ELV=1 |паразы_ELV=3 |мз_ELV=12 |мп_ELV=15
|перамогі_AUG=2 | нічыі_AUG=3 |паразы_AUG=2 |мз_AUG=17 |мп_AUG=13
|перамогі_HOF=3 | нічыі_HOF=0 |паразы_HOF=4 |мз_HOF=14 |мп_HOF=14
|перамогі_HAM=3 | нічыі_HAM=0 |паразы_HAM=4 |мз_HAM=6 |мп_HAM=16
|перамогі_KÖL=2 | нічыі_KÖL=2 |паразы_KÖL=3 |мз_KÖL=8 |мп_KÖL=11
|перамогі_PAD=2 | нічыі_PAD=2 |паразы_PAD=3 |мз_PAD=6 |мп_PAD=9
|перамогі_FRA=2 | нічыі_FRA=2 |паразы_FRA=3 |мз_FRA=10 |мп_FRA=17
|перамогі_STU=2 | нічыі_STU=0 |паразы_STU=5 |мз_STU=10 |мп_STU=13
|перамогі_SCH=1 | нічыі_SCH=3 |паразы_SCH=3 |мз_SCH=4 |мп_SCH=7
|перамогі_UNB=1 | нічыі_UNB=3 |паразы_UNB=3 |мз_UNB=6 |мп_UNB=18
|перамогі_MÖN=1 | нічыі_MÖN=0 |паразы_MÖN=6 |мз_MÖN=11 |мп_MÖN=22

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_AUG=[[Аўгсбург (футбольны клюб)|Аўгсбург]]
|назва_UNB=[[Уніён Бэрлін]]
|назва_BRE=[[Вэрдэр Брэмэн]]
|назва_DOR=[[Барусія Дортмунд]]
|назва_ELV=[[Эльфэрсбэрг (футбольны клюб)|Эльфэрсбэрг]]
|назва_FRA=[[Айнтрахт Франкфурт]]
|назва_FRE=[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]
|назва_HAM=[[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбург]]
|назва_HOF=[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]
|назва_KÖL=[[Кёльн (футбольны клюб)|Кёльн]]
|назва_LEI=[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]
|назва_LEV=[[Баер Левэркузэн]]
|назва_MAI=[[Майнц (футбольны клюб)|Майнц]]
|назва_MÖN=[[Барусія Мёнхэнглядбах]]
|назва_MUN=[[Баварыя Мюнхэн]]
|назва_PAD=[[Падэрборн-07 (футбольны клюб)|Падэрборн-07]]
|назва_SCH=[[Шальке-04 Гельзэнкірхэн]]
|назва_STU=[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CLLS
|вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO
|вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Вынікі ў гульнях паміж сабою; 5) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_RPO=red2   |тэкст_RPO=Пераходныя матчы
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Бундэсьлігу 2

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>rt6eglx00lswkhh1dlnnzkb0mmdbyl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Сэрыя А чэмпіянату Італіі па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272283</id>
    <revision>
      <id>2697681</id>
      <parentid>2697537</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5454" sha1="9v9lb83pwckd1xzyf6f78l1wljpt95m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.legaseriea.it/en/serie-a/classifica Сэрыя А]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 26 кастрычніка 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=INT, LAZ, ROM, MIL, COM, FRO, JUV, TOR, CAG, NAP, ATA, LEC, BOL, SAS, MON, GEN, UDI, FIO, PAR, VEN
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_INT=7 | нічыі_INT=1 |паразы_INT=0 |мз_INT=23 |мп_INT=10
|перамогі_LAZ=7 | нічыі_LAZ=1 |паразы_LAZ=0 |мз_LAZ=16 |мп_LAZ=5
|перамогі_ROM=5 | нічыі_ROM=3 |паразы_ROM=0 |мз_ROM=19 |мп_ROM=6
|перамогі_MIL=5 | нічыі_MIL=3 |паразы_MIL=0 |мз_MIL=16 |мп_MIL=7
|перамогі_COM=5 | нічыі_COM=2 |паразы_COM=1 |мз_COM=14 |мп_COM=7
|перамогі_FRO=4 | нічыі_FRO=2 |паразы_FRO=2 |мз_FRO=17 |мп_FRO=13
|перамогі_JUV=4 | нічыі_JUV=2 |паразы_JUV=2 |мз_JUV=11 |мп_JUV=8
|перамогі_TOR=4 | нічыі_TOR=1 |паразы_TOR=3 |мз_TOR=13 |мп_TOR=11
|перамогі_CAG=4 | нічыі_CAG=1 |паразы_CAG=3 |мз_CAG=6 |мп_CAG=9
|перамогі_NAP=3 | нічыі_NAP=2 |паразы_NAP=3 |мз_NAP=13 |мп_NAP=10
|перамогі_ATA=3 | нічыі_ATA=1 |паразы_ATA=4 |мз_ATA=14 |мп_ATA=15
|перамогі_LEC=3 | нічыі_LEC=0 |паразы_LEC=5 |мз_LEC=9 |мп_LEC=14
|перамогі_BOL=2 | нічыі_BOL=2 |паразы_BOL=4 |мз_BOL=8 |мп_BOL=10
|перамогі_SAS=2 | нічыі_SAS=2 |паразы_SAS=4 |мз_SAS=12 |мп_SAS=16
|перамогі_MON=2 | нічыі_MON=1 |паразы_MON=5 |мз_MON=15 |мп_MON=18
|перамогі_GEN=2 | нічыі_GEN=1 |паразы_GEN=5 |мз_GEN=6 |мп_GEN=13
|перамогі_UDI=1 | нічыі_UDI=1 |паразы_UDI=6 |мз_UDI=9 |мп_UDI=18
|перамогі_FIO=1 | нічыі_FIO=1 |паразы_FIO=6 |мз_FIO=9 |мп_FIO=19
|перамогі_PAR=1 | нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=6 |мз_PAR=5 |мп_PAR=15
|перамогі_VEN=1 | нічыі_VEN=0 |паразы_VEN=7 |мз_VEN=6 |мп_VEN=17

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ATA=[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]
|назва_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]
|назва_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кальяры]]
|назва_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]
|назва_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]]
|назва_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фразынонэ]]
|назва_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэноа]]
|назва_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]
|назва_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]
|назва_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляцыё]]
|назва_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леччэ]]
|назва_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]
|назва_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Монца]]
|назва_NAP=[[Напалі Нэапаль|Напалі]]
|назва_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Парма]]
|назва_ROM=[[Рома Рым|Рома]]
|назва_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]]
|назва_TOR=[[Тарына Турын|Тарына]]
|назва_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]]
|назва_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыя]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CLLS
|вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO
|вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Дадатковы матч для вызначэньня чэмпіёна і камандаў на паніжэньне; 3) Пункты ў гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Лёсаваньне.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Сэрыю Б

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>9v9lb83pwckd1xzyf6f78l1wljpt95m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Эрэдывізія чэмпіянату Нідэрляндаў па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272284</id>
    <revision>
      <id>2697682</id>
      <parentid>2697538</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5751" sha1="dn5ggrzh0fm236eznh375w9dklmkxm7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://eredivisie.eu/competition/table/ Эрэдывізія]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=FEY, AJA, PSV, TWE, AZ, FOR, HEE, GRO, GAE, CAM, UTR, NEC, EXC, SPA, PEC, TEL, ADO, WIL
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_FEY=7 | нічыі_FEY=3 |паразы_FEY=0 |мз_FEY=32 |мп_FEY=11
|перамогі_AJA=6 | нічыі_AJA=3 |паразы_AJA=1 |мз_AJA=29 |мп_AJA=13
|перамогі_PSV=6 | нічыі_PSV=2 |паразы_PSV=2 |мз_PSV=28 |мп_PSV=13
|перамогі_TWE=6 | нічыі_TWE=2 |паразы_TWE=2 |мз_TWE=19 |мп_TWE=10
|перамогі_AZ=6 | нічыі_AZ=2 |паразы_AZ=2 |мз_AZ=20 |мп_AZ=12
|перамогі_FOR=5 | нічыі_FOR=3 |паразы_FOR=2 |мз_FOR=17 |мп_FOR=17
|перамогі_HEE=4 | нічыі_HEE=3 |паразы_HEE=3 |мз_HEE=18 |мп_HEE=13
|перамогі_GRO=4 | нічыі_GRO=3 |паразы_GRO=3 |мз_GRO=24 |мп_GRO=21
|перамогі_GAE=3 | нічыі_GAE=5 |паразы_GAE=2 |мз_GAE=23 |мп_GAE=23
|перамогі_CAM=3 | нічыі_CAM=3 |паразы_CAM=4 |мз_CAM=19 |мп_CAM=22
|перамогі_UTR=3 | нічыі_UTR=3 |паразы_UTR=4 |мз_UTR=17 |мп_UTR=27
|перамогі_NEC=2 | нічыі_NEC=5 |паразы_NEC=3 |мз_NEC=17 |мп_NEC=18
|перамогі_EXC=3 | нічыі_EXC=2 |паразы_EXC=5 |мз_EXC=16 |мп_EXC=19
|перамогі_SPA=2 | нічыі_SPA=3 |паразы_SPA=5 |мз_SPA=17 |мп_SPA=24
|перамогі_PEC=2 | нічыі_PEC=2 |паразы_PEC=6 |мз_PEC=11 |мп_PEC=23
|перамогі_TEL=1 | нічыі_TEL=3 |паразы_TEL=6 |мз_TEL=12 |мп_TEL=21
|перамогі_ADO=1 | нічыі_ADO=3 |паразы_ADO=6 |мз_ADO=13 |мп_ADO=23
|перамогі_WIL=0 | нічыі_WIL=2 |паразы_WIL=8 |мз_WIL=10 |мп_WIL=32

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ADO=[[АДО Дэн Гааг]]
|назва_AJA=[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]
|назва_AZ =[[АЗ Алькмаар|АЗ]]
|назва_CAM=[[Камбюўр Леэўвардэн|Камбюўр]]
|назва_EXC=[[Эксэльсіёр Ратэрдам|Эксэльсіёр]]
|назва_FEY=[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]
|назва_FOR=[[Фартуна Сытард|Фартуна]]
|назва_GAE=[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]]
|назва_GRO=[[Гронінген (футбольны клюб)|Гронінген]]
|назва_HEE=[[Гээрэнвээн (футбольны клюб)|Гээрэнвээн]]
|назва_NEC=[[НЭК Нэймэген|НЭК]]
|назва_PEC=[[Зволе (футбольны клюб)|Зволе]]
|назва_PSV=[[ПСВ Эйндговэн]]
|назва_SPA=[[Спарта Ратэрдам|Спарта]]
|назва_TEL=[[Тэльстар Эймёйдэн|Тэльстар]]
|назва_TWE=[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]
|назва_UTR=[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]
|назва_WIL=[[Вілем II Тыльбург|Вілем II]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS|вынік2=CL3Q|вынік3=EL2Q
|вынік4=EUPO|вынік5=EUPO|вынік6=EUPO|вынік7=EUPO
|вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Настройкі і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Забітыя мячы; 4) Пункты ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 7) Дадатковыя матчы для вызначэньня чэмпіёна, клюбаў на выбываньне або ўдзельнікаў эўракубкаў, інакш жэрабя; 8) Пэнальці (толькі пасьля дадатковых матчаў).

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]]
|колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]]
|колер_EUPO=yellow1 |тэкст_EUPO=Плэй-оф за эўракубкі
|колер_RPO=red2   |тэкст_RPO=Плэй-оф за Эрэдывізію
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Ээрстэ дывізію

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>dn5ggrzh0fm236eznh375w9dklmkxm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272285</id>
    <revision>
      <id>2697691</id>
      <parentid>2697546</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9369" sha1="t2ne97e0t1wv7nti04cfiyv9f5f1q4t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
|крыніца      = [https://ligue1.com/en/competitions/ligue1mcdonalds?tab=results Ліга 1]
|стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= OL,OM,ANG,AUX,BRE,HAC,LMA,LIL,LEN,LOR,ASM,NIC,PSG,PFC,REN,STR,TRO,TFC

|скарачэньне_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анж]]
|скарачэньне_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэ]]
|скарачэньне_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэ]]
|скарачэньне_HAC = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаў]]
|скарачэньне_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|ЛёМ]]
|скарачэньне_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лян]]
|скарачэньне_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліл]]
|скарачэньне_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр]]
|скарачэньне_OL  = [[Алімпік Ліён|АЛі]]
|скарачэньне_OM  = [[Алімпік Марсэль|АМа]]
|скарачэньне_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Мнк]]
|скарачэньне_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніц]]
|скарачэньне_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Прж]]
|скарачэньне_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|ПCЖ]]
|скарачэньне_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]
|скарачэньне_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Стр]]
|скарачэньне_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тул]]
|скарачэньне_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Тру]]

|назва_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анжэ]]
|назва_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэр]]
|назва_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэст]]
|назва_HAC = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаўр]]
|назва_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|Лё-Ман]]
|назва_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]]
|назва_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]]
|назва_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр’ен]]
|назва_OL  = [[Алімпік Ліён]]
|назва_OM  = [[Алімпік Марсэль]]
|назва_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Манака]]
|назва_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]]
|назва_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]]
|назва_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]]
|назва_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]]
|назва_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Страсбург]]
|назва_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тулюза]]
|назва_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Труа]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026
|матч_ANG_ASM=
|матч_ANG_AUX=
|матч_ANG_BRE=
|матч_ANG_LEH=
|матч_ANG_LEN=
|матч_ANG_LIL=0:2
|матч_ANG_LMA=
|матч_ANG_LOR=0:0
|матч_ANG_NIC=
|матч_ANG_OL=
|матч_ANG_OM=2:5
|матч_ANG_PFC=
|матч_ANG_PSG=
|матч_ANG_REN=1:2
|матч_ANG_STR=
|матч_ANG_TFC=
|матч_ANG_TRO=2:0

|матч_ASM_ANG=
|матч_ASM_AUX=
|матч_ASM_BRE=
|матч_ASM_LEH=
|матч_ASM_LEN=2:1
|матч_ASM_LIL=1:1
|матч_ASM_LMA=
|матч_ASM_LOR=
|матч_ASM_NIC=
|матч_ASM_OL=
|матч_ASM_OM=2:0
|матч_ASM_PFC=
|матч_ASM_PSG=
|матч_ASM_REN=
|матч_ASM_STR=
|матч_ASM_TFC=2:2
|матч_ASM_TRO=

|матч_AUX_ANG=1:3
|матч_AUX_ASM=
|матч_AUX_BRE=2:1
|матч_AUX_LEH=
|матч_AUX_LEN=
|матч_AUX_LIL=
|матч_AUX_LMA=1:1
|матч_AUX_LOR=
|матч_AUX_NIC=1:0
|матч_AUX_OL=
|матч_AUX_OM=
|матч_AUX_PFC=
|матч_AUX_PSG=
|матч_AUX_REN=
|матч_AUX_STR=
|матч_AUX_TFC=
|матч_AUX_TRO=

|матч_BRE_ANG=5:1
|матч_BRE_ASM=
|матч_BRE_AUX=
|матч_BRE_LEH=
|матч_BRE_LEN=
|матч_BRE_LIL=
|матч_BRE_LMA=
|матч_BRE_LOR=
|матч_BRE_NIC=1:2
|матч_BRE_OL=
|матч_BRE_OM=
|матч_BRE_PFC=
|матч_BRE_PSG=0:1
|матч_BRE_REN=
|матч_BRE_STR=
|матч_BRE_TFC=2:2
|матч_BRE_TRO=

|матч_LEH_ANG=0:0
|матч_LEH_ASM=0:1
|матч_LEH_AUX=1:3
|матч_LEH_BRE=1:2
|матч_LEH_LEN=
|матч_LEH_LIL=
|матч_LEH_LMA=
|матч_LEH_LOR=
|матч_LEH_NIC=
|матч_LEH_OL=
|матч_LEH_OM=
|матч_LEH_PFC=
|матч_LEH_PSG=
|матч_LEH_REN=
|матч_LEH_STR=
|матч_LEH_TFC=
|матч_LEH_TRO=

|матч_LEN_ANG=
|матч_LEN_ASM=
|матч_LEN_AUX=5:2
|матч_LEN_BRE=
|матч_LEN_LEH=
|матч_LEN_LIL=
|матч_LEN_LMA=
|матч_LEN_LOR=0:1
|матч_LEN_NIC=
|матч_LEN_OL=2:1
|матч_LEN_OM=
|матч_LEN_PFC=2:1
|матч_LEN_PSG=
|матч_LEN_REN=
|матч_LEN_STR=
|матч_LEN_TFC=
|матч_LEN_TRO=

|матч_LIL_ANG=
|матч_LIL_ASM=
|матч_LIL_AUX=
|матч_LIL_BRE=1:1
|матч_LIL_LEH=1:0
|матч_LIL_LEN=
|матч_LIL_LMA=
|матч_LIL_LOR=
|матч_LIL_NIC=
|матч_LIL_OL=
|матч_LIL_OM=
|матч_LIL_PFC=
|матч_LIL_PSG=2:2
|матч_LIL_REN=
|матч_LIL_STR=
|матч_LIL_TFC=
|матч_LIL_TRO=2:0

|матч_LMA_ANG=
|матч_LMA_ASM=
|матч_LMA_AUX=
|матч_LMA_BRE=2:2
|матч_LMA_LEH=
|матч_LMA_LEN=2:2
|матч_LMA_LIL=
|матч_LMA_LOR=2:1
|матч_LMA_NIC=
|матч_LMA_OL=
|матч_LMA_OM=
|матч_LMA_PFC=
|матч_LMA_PSG=
|матч_LMA_REN=
|матч_LMA_STR=
|матч_LMA_TFC=0:3
|матч_LMA_TRO=

|матч_LOR_ANG=
|матч_LOR_ASM=1:0
|матч_LOR_AUX=
|матч_LOR_BRE=
|матч_LOR_LEH=
|матч_LOR_LEN=
|матч_LOR_LIL=
|матч_LOR_LMA=
|матч_LOR_NIC=
|матч_LOR_OL=
|матч_LOR_OM=
|матч_LOR_PFC=1:0
|матч_LOR_PSG=
|матч_LOR_REN=
|матч_LOR_STR=
|матч_LOR_TFC=2:2
|матч_LOR_TRO=1:2

|матч_NIC_ANG=
|матч_NIC_ASM=
|матч_NIC_AUX=
|матч_NIC_BRE=
|матч_NIC_LEH=
|матч_NIC_LEN=
|матч_NIC_LIL=2:1
|матч_NIC_LMA=1:1
|матч_NIC_LOR=0:0
|матч_NIC_OL=
|матч_NIC_OM=
|матч_NIC_PFC=
|матч_NIC_PSG=
|матч_NIC_REN=
|матч_NIC_STR=2:1
|матч_NIC_TFC=
|матч_NIC_TRO=

|матч_OL_ANG=
|матч_OL_ASM=
|матч_OL_AUX=3:1
|матч_OL_BRE=
|матч_OL_LEH=1:1
|матч_OL_LEN=
|матч_OL_LIL=
|матч_OL_LMA=
|матч_OL_LOR=
|матч_OL_NIC=2:1
|матч_OL_OM=
|матч_OL_PFC=
|матч_OL_PSG=
|матч_OL_REN=4:0
|матч_OL_STR=
|матч_OL_TFC=
|матч_OL_TRO=

|матч_OM_ANG=
|матч_OM_ASM=
|матч_OM_AUX=
|матч_OM_BRE=
|матч_OM_LEH=4:3
|матч_OM_LEN=
|матч_OM_LIL=
|матч_OM_LMA=
|матч_OM_LOR=
|матч_OM_NIC=
|матч_OM_OL=
|матч_OM_PFC=2:3
|матч_OM_PSG=1:2
|матч_OM_REN=
|матч_OM_STR=4:0
|матч_OM_TFC=
|матч_OM_TRO=

|матч_PFC_ANG=
|матч_PFC_ASM=
|матч_PFC_AUX=
|матч_PFC_BRE=
|матч_PFC_LEH=
|матч_PFC_LEN=
|матч_PFC_LIL=
|матч_PFC_LMA=
|матч_PFC_LOR=
|матч_PFC_NIC=3:0
|матч_PFC_OL=0:0
|матч_PFC_OM=
|матч_PFC_PSG=
|матч_PFC_REN=4:3
|матч_PFC_STR=2:1
|матч_PFC_TFC=
|матч_PFC_TRO=

|матч_PSG_ANG=
|матч_PSG_ASM=1:2
|матч_PSG_AUX=
|матч_PSG_BRE=
|матч_PSG_LEH=
|матч_PSG_LEN=
|матч_PSG_LIL=
|матч_PSG_LMA=3:1
|матч_PSG_LOR=
|матч_PSG_NIC=
|матч_PSG_OL=
|матч_PSG_OM=
|матч_PSG_PFC=
|матч_PSG_REN=
|матч_PSG_STR=
|матч_PSG_TFC=
|матч_PSG_TRO=

|матч_REN_ANG=
|матч_REN_ASM=
|матч_REN_AUX=4:1
|матч_REN_BRE=
|матч_REN_LEH=
|матч_REN_LEN=
|матч_REN_LIL=
|матч_REN_LMA=3:2
|матч_REN_LOR=
|матч_REN_NIC=
|матч_REN_OL=
|матч_REN_OM=1:0
|матч_REN_PFC=
|матч_REN_PSG=2:2
|матч_REN_STR=3:0
|матч_REN_TFC=
|матч_REN_TRO=

|матч_STR_ANG=
|матч_STR_ASM=1:1
|матч_STR_AUX=
|матч_STR_BRE=
|матч_STR_LEH=
|матч_STR_LEN=2:1
|матч_STR_LIL=
|матч_STR_LMA=
|матч_STR_LOR=
|матч_STR_NIC=
|матч_STR_OL=
|матч_STR_OM=
|матч_STR_PFC=
|матч_STR_PSG=1:3
|матч_STR_REN=
|матч_STR_TFC=
|матч_STR_TRO=

|матч_TFC_ANG=
|матч_TFC_ASM=
|матч_TFC_AUX=
|матч_TFC_BRE=
|матч_TFC_LEH=3:2
|матч_TFC_LEN=
|матч_TFC_LIL=0:1
|матч_TFC_LMA=
|матч_TFC_LOR=
|матч_TFC_NIC=
|матч_TFC_OL=0:2
|матч_TFC_OM=
|матч_TFC_PFC=
|матч_TFC_PSG=
|матч_TFC_REN=
|матч_TFC_STR=
|матч_TFC_TRO=0:0

|матч_TRO_ANG=
|матч_TRO_ASM=
|матч_TRO_AUX=
|матч_TRO_BRE=
|матч_TRO_LEH=
|матч_TRO_LEN=1:3
|матч_TRO_LIL=
|матч_TRO_LMA=
|матч_TRO_LOR=
|матч_TRO_NIC=
|матч_TRO_OL=
|матч_TRO_OM=0:2
|матч_TRO_PFC=0:0
|матч_TRO_PSG=
|матч_TRO_REN=
|матч_TRO_STR=2:6
|матч_TRO_TFC=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>t2ne97e0t1wv7nti04cfiyv9f5f1q4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Ля Ліга чэмпіянату Гішпаніі па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272286</id>
    <revision>
      <id>2697692</id>
      <parentid>2697547</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11165" sha1="j32vm0zww2ky58pu3ep7o2zeuo3arsf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
|крыніца      = [https://www.laliga.com/en-ES/laliga-easports/results Ля Ліга]
|стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= ALA,OSA,ATH,ATM,BAR,BET,VAL,VIL,DEP,LEV,MAL,RAY,RAC,RMA,RSO,SEV,CEL,GET,ELC,ESP

|скарачэньне_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Аля]]
|скарачэньне_ATH=[[Атлетык Більбао|АтБ]]
|скарачэньне_ATM=[[Атлетыка Мадрыд|АтМ]]
|скарачэньне_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Бар]]
|скарачэньне_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэт]]
|скарачэньне_CEL=[[Сэльта Віга|Сэл]]
|скарачэньне_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня|Дэп]]
|скарачэньне_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эль]]
|скарачэньне_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эсп]]
|скарачэньне_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэт]]
|скарачэньне_LEV=[[Левантэ Валенсія|Лев]]
|скарачэньне_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Мал]]
|скарачэньне_OSA=[[Асасуна Памплёна|Аса]]
|скарачэньне_RAC=[[Расінг Сантандэр|Рас]]
|скарачэньне_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё]]
|скарачэньне_RMA=[[Рэал Мадрыд|РМд]]
|скарачэньне_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|РС]]
|скарачэньне_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэв]]
|скарачэньне_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Вал]]
|скарачэньне_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Віл]]

|назва_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Алявэс]]
|назва_ATH=[[Атлетык Більбао]]
|назва_ATM=[[Атлетыка Мадрыд]]
|назва_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]]
|назва_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]]
|назва_CEL=[[Сэльта Віга|Сэльта]]
|назва_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня|Дэпартыва]]
|назва_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эльчэ]]
|назва_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]]
|назва_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]]
|назва_LEV=[[Левантэ Валенсія|Левантэ]]
|назва_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Маляга]]
|назва_OSA=[[Асасуна Памплёна|Асасуна]]
|назва_RAC=[[Расінг Сантандэр]]
|назва_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё Вальекана]]
|назва_RMA=[[Рэал Мадрыд]]
|назва_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]]
|назва_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільля]]
|назва_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]]
|назва_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026
|матч_ALA_ATH=
|матч_ALA_ATM=1:2
|матч_ALA_BAR=
|матч_ALA_BET=
|матч_ALA_CEL=
|матч_ALA_DEP=
|матч_ALA_ELC=
|матч_ALA_ESP=
|матч_ALA_GET=3:0
|матч_ALA_LEV=
|матч_ALA_MAL=1:1
|матч_ALA_OSA=5:2
|матч_ALA_RAC=
|матч_ALA_RAY=
|матч_ALA_RMA=
|матч_ALA_RSO=
|матч_ALA_SEV=
|матч_ALA_VAL=0:1
|матч_ALA_VIL=1:0

|матч_ATH_ALA=0:0
|матч_ATH_ATM=3:0
|матч_ATH_BAR=
|матч_ATH_BET=
|матч_ATH_CEL=
|матч_ATH_DEP=
|матч_ATH_ELC=1:1
|матч_ATH_ESP=
|матч_ATH_GET=4:0
|матч_ATH_LEV=
|матч_ATH_MAL=
|матч_ATH_OSA=
|матч_ATH_RAC=
|матч_ATH_RAY=
|матч_ATH_RMA=
|матч_ATH_RSO=
|матч_ATH_SEV=1:3
|матч_ATH_VAL=
|матч_ATH_VIL=

|матч_ATM_ALA=
|матч_ATM_ATH=
|матч_ATM_BAR=
|матч_ATM_BET=
|матч_ATM_CEL=
|матч_ATM_DEP=1:0
|матч_ATM_ELC=
|матч_ATM_ESP=
|матч_ATM_GET=
|матч_ATM_LEV=
|матч_ATM_MAL=2:0
|матч_ATM_OSA=4:0
|матч_ATM_RAC=
|матч_ATM_RAY=
|матч_ATM_RMA=2:1
|матч_ATM_RSO=
|матч_ATM_SEV=
|матч_ATM_VAL=
|матч_ATM_VIL=2:2

|матч_BAR_ALA=
|матч_BAR_ATH=2:0
|матч_BAR_ATM=
|матч_BAR_BET=
|матч_BAR_CEL=
|матч_BAR_DEP=
|матч_BAR_ELC=
|матч_BAR_ESP=
|матч_BAR_GET=3:0
|матч_BAR_LEV=
|матч_BAR_MAL=
|матч_BAR_OSA=
|матч_BAR_RAC=7:2
|матч_BAR_RAY=5:2
|матч_BAR_RMA=1:2
|матч_BAR_RSO=
|матч_BAR_SEV=
|матч_BAR_VAL=
|матч_BAR_VIL=

|матч_BET_ALA=
|матч_BET_ATH=
|матч_BET_ATM=
|матч_BET_BAR=2:5
|матч_BET_CEL=
|матч_BET_DEP=
|матч_BET_ELC=
|матч_BET_ESP=
|матч_BET_GET=1:0
|матч_BET_LEV=
|матч_BET_MAL=
|матч_BET_OSA=5:2
|матч_BET_RAC=
|матч_BET_RAY=
|матч_BET_RMA=1:0
|матч_BET_RSO=1:0
|матч_BET_SEV=
|матч_BET_VAL=
|матч_BET_VIL=

|матч_CEL_ALA=2:1
|матч_CEL_ATH=0:2
|матч_CEL_ATM=
|матч_CEL_BAR=
|матч_CEL_BET=0:0
|матч_CEL_DEP=
|матч_CEL_ELC=
|матч_CEL_ESP=
|матч_CEL_GET=
|матч_CEL_LEV=
|матч_CEL_MAL=1:1
|матч_CEL_OSA=1:2
|матч_CEL_RAC=5:0
|матч_CEL_RAY=
|матч_CEL_RMA=
|матч_CEL_RSO=
|матч_CEL_SEV=
|матч_CEL_VAL=
|матч_CEL_VIL=

|матч_DEP_ALA=
|матч_DEP_ATH=
|матч_DEP_ATM=
|матч_DEP_BAR=
|матч_DEP_BET=1:1
|матч_DEP_CEL=
|матч_DEP_ELC=1:1
|матч_DEP_ESP=
|матч_DEP_GET=
|матч_DEP_LEV=1:1
|матч_DEP_MAL=
|матч_DEP_OSA=
|матч_DEP_RAC=
|матч_DEP_RAY=
|матч_DEP_RMA=
|матч_DEP_RSO=
|матч_DEP_SEV=0:1
|матч_DEP_VAL=3:1
|матч_DEP_VIL=

|матч_ELC_ALA=
|матч_ELC_ATH=
|матч_ELC_ATM=
|матч_ELC_BAR=0:5
|матч_ELC_BET=
|матч_ELC_CEL=0:0
|матч_ELC_DEP=
|матч_ELC_ESP=
|матч_ELC_GET=
|матч_ELC_LEV=
|матч_ELC_MAL=
|матч_ELC_OSA=
|матч_ELC_RAC=
|матч_ELC_RAY=
|матч_ELC_RMA=2:3
|матч_ELC_RSO=2:3
|матч_ELC_SEV=
|матч_ELC_VAL=
|матч_ELC_VIL=

|матч_ESP_ALA=
|матч_ESP_ATH=
|матч_ESP_ATM=0:1
|матч_ESP_BAR=
|матч_ESP_BET=
|матч_ESP_CEL=
|матч_ESP_DEP=
|матч_ESP_ELC=1:3
|матч_ESP_GET=
|матч_ESP_LEV=3:0
|матч_ESP_MAL=
|матч_ESP_OSA=
|матч_ESP_RAC=
|матч_ESP_RAY=
|матч_ESP_RMA=1:2
|матч_ESP_RSO=
|матч_ESP_SEV=1:1
|матч_ESP_VAL=
|матч_ESP_VIL=

|матч_GET_ALA=
|матч_GET_ATH=
|матч_GET_ATM=
|матч_GET_BAR=
|матч_GET_BET=
|матч_GET_CEL=1:1
|матч_GET_DEP=1:1
|матч_GET_ELC=
|матч_GET_ESP=
|матч_GET_LEV=
|матч_GET_MAL=1:0
|матч_GET_OSA=
|матч_GET_RAC=1:0
|матч_GET_RAY=1:1
|матч_GET_RMA=
|матч_GET_RSO=
|матч_GET_SEV=
|матч_GET_VAL=
|матч_GET_VIL=

|матч_LEV_ALA=
|матч_LEV_ATH=3:1
|матч_LEV_ATM=
|матч_LEV_BAR=2:4
|матч_LEV_BET=5:2
|матч_LEV_CEL=
|матч_LEV_DEP=
|матч_LEV_ELC=
|матч_LEV_ESP=
|матч_LEV_GET=
|матч_LEV_MAL=
|матч_LEV_OSA=
|матч_LEV_RAC=
|матч_LEV_RAY=
|матч_LEV_RMA=
|матч_LEV_RSO=
|матч_LEV_SEV=3:3
|матч_LEV_VAL=
|матч_LEV_VIL=

|матч_MAL_ALA=
|матч_MAL_ATH=
|матч_MAL_ATM=
|матч_MAL_BAR=
|матч_MAL_BET=
|матч_MAL_CEL=
|матч_MAL_DEP=1:1
|матч_MAL_ELC=
|матч_MAL_ESP=1:1
|матч_MAL_GET=
|матч_MAL_LEV=0:0
|матч_MAL_OSA=
|матч_MAL_RAC=
|матч_MAL_RAY=
|матч_MAL_RMA=
|матч_MAL_RSO=2:5
|матч_MAL_SEV=
|матч_MAL_VAL=
|матч_MAL_VIL=1:3

|матч_OSA_ALA=
|матч_OSA_ATH=
|матч_OSA_ATM=
|матч_OSA_BAR=
|матч_OSA_BET=
|матч_OSA_CEL=
|матч_OSA_DEP=
|матч_OSA_ELC=
|матч_OSA_ESP=0:2
|матч_OSA_GET=1:0
|матч_OSA_LEV=0:0
|матч_OSA_MAL=
|матч_OSA_RAC=2:0
|матч_OSA_RAY=1:1
|матч_OSA_RMA=
|матч_OSA_RSO=
|матч_OSA_SEV=
|матч_OSA_VAL=
|матч_OSA_VIL=

|матч_RAC_ALA=2:1
|матч_RAC_ATH=
|матч_RAC_ATM=
|матч_RAC_BAR=
|матч_RAC_BET=
|матч_RAC_CEL=
|матч_RAC_DEP=
|матч_RAC_ELC=3:2
|матч_RAC_ESP=2:1
|матч_RAC_GET=
|матч_RAC_LEV=
|матч_RAC_MAL=
|матч_RAC_OSA=
|матч_RAC_RAY=
|матч_RAC_RMA=
|матч_RAC_RSO=
|матч_RAC_SEV=
|матч_RAC_VAL=2:2
|матч_RAC_VIL=2:2

|матч_RAY_ALA=1:1
|матч_RAY_ATH=0:0
|матч_RAY_ATM=
|матч_RAY_BAR=
|матч_RAY_BET=
|матч_RAY_CEL=
|матч_RAY_DEP=
|матч_RAY_ELC=0:3
|матч_RAY_ESP=2:1
|матч_RAY_GET=
|матч_RAY_LEV=
|матч_RAY_MAL=
|матч_RAY_OSA=
|матч_RAY_RAC=3:2
|матч_RAY_RMA=
|матч_RAY_RSO=
|матч_RAY_SEV=
|матч_RAY_VAL=
|матч_RAY_VIL=

|матч_RMA_ALA=
|матч_RMA_ATH=
|матч_RMA_ATM=
|матч_RMA_BAR=
|матч_RMA_BET=
|матч_RMA_CEL=
|матч_RMA_DEP=
|матч_RMA_ELC=
|матч_RMA_ESP=
|матч_RMA_GET=
|матч_RMA_LEV=
|матч_RMA_MAL=4:0
|матч_RMA_OSA=
|матч_RMA_RAC=
|матч_RMA_RAY=4:1
|матч_RMA_RSO=4:1
|матч_RMA_SEV=4:1
|матч_RMA_VAL=
|матч_RMA_VIL=1:0

|матч_RSO_ALA=
|матч_RSO_ATH=
|матч_RSO_ATM=0:3
|матч_RSO_BAR=
|матч_RSO_BET=
|матч_RSO_CEL=0:0
|матч_RSO_DEP=3:2
|матч_RSO_ELC=
|матч_RSO_ESP=2:1
|матч_RSO_GET=
|матч_RSO_LEV=2:1
|матч_RSO_MAL=
|матч_RSO_OSA=
|матч_RSO_RAC=
|матч_RSO_RAY=
|матч_RSO_RMA=
|матч_RSO_SEV=
|матч_RSO_VAL=
|матч_RSO_VIL=

|матч_SEV_ALA=
|матч_SEV_ATH=
|матч_SEV_ATM=1:3
|матч_SEV_BAR=1:3
|матч_SEV_BET=
|матч_SEV_CEL=
|матч_SEV_DEP=
|матч_SEV_ELC=
|матч_SEV_ESP=
|матч_SEV_GET=
|матч_SEV_LEV=
|матч_SEV_MAL=
|матч_SEV_OSA=
|матч_SEV_RAC=
|матч_SEV_RAY=2:1
|матч_SEV_RMA=
|матч_SEV_RSO=
|матч_SEV_VAL=1:0
|матч_SEV_VIL=

|матч_VAL_ALA=
|матч_VAL_ATH=0:0
|матч_VAL_ATM=
|матч_VAL_BAR=0:5
|матч_VAL_BET=0:1
|матч_VAL_CEL=0:0
|матч_VAL_DEP=
|матч_VAL_ELC=
|матч_VAL_ESP=
|матч_VAL_GET=
|матч_VAL_LEV=
|матч_VAL_MAL=
|матч_VAL_OSA=
|матч_VAL_RAC=
|матч_VAL_RAY=
|матч_VAL_RMA=
|матч_VAL_RSO=2:3
|матч_VAL_SEV=
|матч_VAL_VIL=1:2

|матч_VIL_ALA=
|матч_VIL_ATH=
|матч_VIL_ATM=
|матч_VIL_BAR=
|матч_VIL_BET=1:2
|матч_VIL_CEL=
|матч_VIL_DEP=2:3
|матч_VIL_ELC=0:0
|матч_VIL_ESP=
|матч_VIL_GET=
|матч_VIL_LEV=3:1
|матч_VIL_MAL=
|матч_VIL_OSA=
|матч_VIL_RAC=
|матч_VIL_RAY=
|матч_VIL_RMA=
|матч_VIL_RSO=
|матч_VIL_SEV=
|матч_VIL_VAL=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>j32vm0zww2ky58pu3ep7o2zeuo3arsf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Бундэсьліга чэмпіянату Нямеччыны па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272287</id>
    <revision>
      <id>2697693</id>
      <parentid>2697548</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9464" sha1="2tmo9mz2n9qeaj0z8faquqh24yy4gae" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
|крыніца      = [https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/matchday/2026-2027 Бундэсьліга]
|стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= FRA, AUG, MUN, LEV, DOR, MÖN, BRE, HAM, HOF, KÖL, MAI, PAD, LEI, UNB, FRE, SCH, STU, ELV

|скарачэньне_AUG=[[Аўгсбург (футбольны клюб)|Аўг]]
|скарачэньне_UNB=[[Уніён Бэрлін|Уні]]
|скарачэньне_BRE=[[Вэрдэр Брэмэн|Вэр]]
|скарачэньне_DOR=[[Барусія Дортмунд|БД]]
|скарачэньне_ELV=[[Эльфэрсбэрг (футбольны клюб)|Эль]]
|скарачэньне_FRA=[[Айнтрахт Франкфурт|Айн]]
|скарачэньне_FRE=[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фра]]
|скарачэньне_HAM=[[Гамбург (футбольны клюб)|Гам]]
|скарачэньне_HOF=[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гоф]]
|скарачэньне_KÖL=[[Кёльн (футбольны клюб)|Кёл]]
|скарачэньне_LEI=[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ]]
|скарачэньне_LEV=[[Баер Левэркузэн|Бае]]
|скарачэньне_MAI=[[Майнц (футбольны клюб)|Май]]
|скарачэньне_MÖN=[[Барусія Мёнхэнглядбах|БМ]]
|скарачэньне_MUN=[[Баварыя Мюнхэн|Бав]]
|скарачэньне_PAD=[[Падэрборн-07 (футбольны клюб)|Пад]]
|скарачэньне_SCH=[[Шальке-04 Гельзэнкірхэн|Шал]]
|скарачэньне_STU=[[Штутгарт (футбольны клюб)|Шту]]

|назва_AUG=[[Аўгсбург (футбольны клюб)|Аўгсбург]]
|назва_UNB=[[Уніён Бэрлін]]
|назва_BRE=[[Вэрдэр Брэмэн]]
|назва_DOR=[[Барусія Дортмунд]]
|назва_ELV=[[Эльфэрсбэрг (футбольны клюб)|Эльфэрсбэрг]]
|назва_FRA=[[Айнтрахт Франкфурт]]
|назва_FRE=[[Фрайбург (футбольны клюб)|Фрайбург]]
|назва_HAM=[[Гамбург (футбольны клюб)|Гамбург]]
|назва_HOF=[[Гофэнгайм (футбольны клюб)|Гофэнгайм]]
|назва_KÖL=[[Кёльн (футбольны клюб)|Кёльн]]
|назва_LEI=[[РБ Ляйпцыг (футбольны клюб)|РБ Ляйпцыг]]
|назва_LEV=[[Баер Левэркузэн]]
|назва_MAI=[[Майнц (футбольны клюб)|Майнц]]
|назва_MÖN=[[Барусія Мёнхэнглядбах]]
|назва_MUN=[[Баварыя Мюнхэн]]
|назва_PAD=[[Падэрборн-07 (футбольны клюб)|Падэрборн-07]]
|назва_SCH=[[Шальке-04 Гельзэнкірхэн]]
|назва_STU=[[Штутгарт (футбольны клюб)|Штутгарт]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026
|матч_AUG_BRE=
|матч_AUG_DOR=
|матч_AUG_ELV=
|матч_AUG_FRA=
|матч_AUG_FRE=
|матч_AUG_HAM=
|матч_AUG_HOF=
|матч_AUG_KÖL=
|матч_AUG_LEI=
|матч_AUG_LEV=2:2
|матч_AUG_MAI=
|матч_AUG_MÖN=
|матч_AUG_MUN=2:2
|матч_AUG_PAD=
|матч_AUG_SCH=3:0
|матч_AUG_STU=
|матч_AUG_UNB=1:1

|матч_BRE_AUG=3:2
|матч_BRE_DOR=
|матч_BRE_ELV=
|матч_BRE_FRA=
|матч_BRE_FRE=
|матч_BRE_HAM=
|матч_BRE_HOF=
|матч_BRE_KÖL=
|матч_BRE_LEI=3:1
|матч_BRE_LEV=
|матч_BRE_MAI=
|матч_BRE_MÖN=
|матч_BRE_MUN=
|матч_BRE_PAD=2:2
|матч_BRE_SCH=
|матч_BRE_STU=
|матч_BRE_UNB=

|матч_DOR_AUG=
|матч_DOR_BRE=2:2
|матч_DOR_ELV=
|матч_DOR_FRA=1:0
|матч_DOR_FRE=
|матч_DOR_HAM=2:0
|матч_DOR_HOF=
|матч_DOR_KÖL=
|матч_DOR_LEI=
|матч_DOR_LEV=
|матч_DOR_MAI=
|матч_DOR_MÖN=
|матч_DOR_MUN=
|матч_DOR_PAD=3:0
|матч_DOR_SCH=
|матч_DOR_STU=
|матч_DOR_UNB=

|матч_ELV_AUG=4:3
|матч_ELV_BRE=
|матч_ELV_DOR=
|матч_ELV_FRA=
|матч_ELV_FRE=
|матч_ELV_HAM=
|матч_ELV_HOF=
|матч_ELV_KÖL=
|матч_ELV_LEI=
|матч_ELV_LEV=3:2
|матч_ELV_MAI=
|матч_ELV_MÖN=
|матч_ELV_MUN=1:2
|матч_ELV_PAD=
|матч_ELV_SCH=
|матч_ELV_STU=
|матч_ELV_UNB=

|матч_FRA_AUG=1:4
|матч_FRA_BRE=
|матч_FRA_DOR=
|матч_FRA_ELV=
|матч_FRA_FRE=2:2
|матч_FRA_HAM=
|матч_FRA_HOF=
|матч_FRA_KÖL=1:0
|матч_FRA_LEI=
|матч_FRA_LEV=
|матч_FRA_MAI=
|матч_FRA_MÖN=
|матч_FRA_MUN=
|матч_FRA_PAD=
|матч_FRA_SCH=
|матч_FRA_STU=
|матч_FRA_UNB=

|матч_FRE_AUG=
|матч_FRE_BRE=4:1
|матч_FRE_DOR=
|матч_FRE_ELV=
|матч_FRE_FRA=
|матч_FRE_HAM=
|матч_FRE_HOF=
|матч_FRE_KÖL=
|матч_FRE_LEI=
|матч_FRE_LEV=
|матч_FRE_MAI=
|матч_FRE_MÖN=5:0
|матч_FRE_MUN=1:3
|матч_FRE_PAD=
|матч_FRE_SCH=2:1
|матч_FRE_STU=
|матч_FRE_UNB=

|матч_HAM_AUG=
|матч_HAM_BRE=
|матч_HAM_DOR=
|матч_HAM_ELV=
|матч_HAM_FRA=
|матч_HAM_FRE=
|матч_HAM_HOF=
|матч_HAM_KÖL=2:1
|матч_HAM_LEI=
|матч_HAM_LEV=
|матч_HAM_MAI=0:5
|матч_HAM_MÖN=
|матч_HAM_MUN=
|матч_HAM_PAD=
|матч_HAM_SCH=
|матч_HAM_STU=1:0
|матч_HAM_UNB=

|матч_HOF_AUG=
|матч_HOF_BRE=
|матч_HOF_DOR=2:3
|матч_HOF_ELV=
|матч_HOF_FRA=
|матч_HOF_FRE=
|матч_HOF_HAM=2:3
|матч_HOF_KÖL=
|матч_HOF_LEI=
|матч_HOF_LEV=3:0
|матч_HOF_MAI=
|матч_HOF_MÖN=
|матч_HOF_MUN=
|матч_HOF_PAD=
|матч_HOF_SCH=
|матч_HOF_STU=2:1
|матч_HOF_UNB=

|матч_KÖL_AUG=
|матч_KÖL_BRE=1:1
|матч_KÖL_DOR=
|матч_KÖL_ELV=
|матч_KÖL_FRA=
|матч_KÖL_FRE=
|матч_KÖL_HAM=
|матч_KÖL_HOF=3:2
|матч_KÖL_LEI=
|матч_KÖL_LEV=
|матч_KÖL_MAI=
|матч_KÖL_MÖN=2:1
|матч_KÖL_MUN=
|матч_KÖL_PAD=
|матч_KÖL_SCH=0:0
|матч_KÖL_STU=
|матч_KÖL_UNB=

|матч_LEI_AUG=
|матч_LEI_BRE=
|матч_LEI_DOR=
|матч_LEI_ELV=4:0
|матч_LEI_FRA=6:0
|матч_LEI_FRE=
|матч_LEI_HAM=5:0
|матч_LEI_HOF=
|матч_LEI_KÖL=
|матч_LEI_LEV=
|матч_LEI_MAI=
|матч_LEI_MÖN=3:0
|матч_LEI_MUN=
|матч_LEI_PAD=
|матч_LEI_SCH=
|матч_LEI_STU=
|матч_LEI_UNB=

|матч_LEV_AUG=
|матч_LEV_BRE=
|матч_LEV_DOR=
|матч_LEV_ELV=
|матч_LEV_FRA=
|матч_LEV_FRE=2:1
|матч_LEV_HAM=
|матч_LEV_HOF=
|матч_LEV_KÖL=
|матч_LEV_LEI=2:0
|матч_LEV_MAI=
|матч_LEV_MÖN=
|матч_LEV_MUN=
|матч_LEV_PAD=
|матч_LEV_SCH=
|матч_LEV_STU=
|матч_LEV_UNB=4:0

|матч_MAI_AUG=
|матч_MAI_BRE=2:3
|матч_MAI_DOR=
|матч_MAI_ELV=
|матч_MAI_FRA=1:3
|матч_MAI_FRE=
|матч_MAI_HAM=
|матч_MAI_HOF=
|матч_MAI_KÖL=
|матч_MAI_LEI=
|матч_MAI_LEV=3:4
|матч_MAI_MÖN=
|матч_MAI_MUN=
|матч_MAI_PAD=0:0
|матч_MAI_SCH=
|матч_MAI_STU=
|матч_MAI_UNB=

|матч_MÖN_AUG=
|матч_MÖN_BRE=
|матч_MÖN_DOR=
|матч_MÖN_ELV=3:4
|матч_MÖN_FRA=
|матч_MÖN_FRE=
|матч_MÖN_HAM=
|матч_MÖN_HOF=1:2
|матч_MÖN_KÖL=
|матч_MÖN_LEI=
|матч_MÖN_LEV=
|матч_MÖN_MAI=3:4
|матч_MÖN_MUN=
|матч_MÖN_PAD=
|матч_MÖN_SCH=
|матч_MÖN_STU=
|матч_MÖN_UNB=

|матч_MUN_AUG=
|матч_MUN_BRE=
|матч_MUN_DOR=
|матч_MUN_ELV=
|матч_MUN_FRA=
|матч_MUN_FRE=
|матч_MUN_HAM=
|матч_MUN_HOF=
|матч_MUN_KÖL=
|матч_MUN_LEI=6:1
|матч_MUN_LEV=
|матч_MUN_MAI=
|матч_MUN_MÖN=
|матч_MUN_PAD=
|матч_MUN_SCH=
|матч_MUN_STU=5:1
|матч_MUN_UNB=7:0

|матч_PAD_AUG=
|матч_PAD_BRE=
|матч_PAD_DOR=
|матч_PAD_ELV=
|матч_PAD_FRA=
|матч_PAD_FRE=0:1
|матч_PAD_HAM=1:0
|матч_PAD_HOF=3:1
|матч_PAD_KÖL=
|матч_PAD_LEI=
|матч_PAD_LEV=
|матч_PAD_MAI=
|матч_PAD_MÖN=
|матч_PAD_MUN=
|матч_PAD_SCH=
|матч_PAD_STU=0:2
|матч_PAD_UNB=

|матч_SCH_AUG=
|матч_SCH_BRE=
|матч_SCH_DOR=
|матч_SCH_ELV=0:0
|матч_SCH_FRA=
|матч_SCH_FRE=
|матч_SCH_HAM=
|матч_SCH_HOF=
|матч_SCH_KÖL=
|матч_SCH_LEI=
|матч_SCH_LEV=
|матч_SCH_MAI=0:1
|матч_SCH_MÖN=
|матч_SCH_MUN=0:0
|матч_SCH_PAD=
|матч_SCH_STU=
|матч_SCH_UNB=

|матч_STU_AUG=
|матч_STU_BRE=
|матч_STU_DOR=0:1
|матч_STU_ELV=
|матч_STU_FRA=
|матч_STU_FRE=
|матч_STU_HAM=
|матч_STU_HOF=
|матч_STU_KÖL=4:1
|матч_STU_LEI=
|матч_STU_LEV=
|матч_STU_MAI=
|матч_STU_MÖN=2:3
|матч_STU_MUN=
|матч_STU_PAD=
|матч_STU_SCH=
|матч_STU_UNB=

|матч_UNB_AUG=
|матч_UNB_BRE=
|матч_UNB_DOR=0:0
|матч_UNB_ELV=1:0
|матч_UNB_FRA=3:3
|матч_UNB_FRE=
|матч_UNB_HAM=
|матч_UNB_HOF=
|матч_UNB_KÖL=
|матч_UNB_LEI=
|матч_UNB_LEV=
|матч_UNB_MAI=
|матч_UNB_MÖN=
|матч_UNB_MUN=
|матч_UNB_PAD=
|матч_UNB_SCH=1:3
|матч_UNB_STU=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>2tmo9mz2n9qeaj0z8faquqh24yy4gae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Сэрыя А чэмпіянату Італіі па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272288</id>
    <revision>
      <id>2697694</id>
      <parentid>2697549</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11001" sha1="6p5o4yohrm7gwyvspylk7at1y51h2i5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
|крыніца      = [https://www.legaseriea.it/en/serie-a Сэрыя А]
|стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= ATA,BOL,VEN,GEN,INT,CAG,COM,LEC,LAZ,MIL,MON,NAP,PAR,ROM,SAS,TOR,UDI,FIO,FRO,JUV

|скарачэньне_ATA=[[Аталянта Бэргама|Ата]]
|скарачэньне_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Бал]]
|скарачэньне_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кал]]
|скарачэньне_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Ком]]
|скарачэньне_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фія]]
|скарачэньне_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фра]]
|скарачэньне_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэ]]
|скарачэньне_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інт]]
|скарачэньне_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэ]]
|скарачэньне_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляц]]
|скарачэньне_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леч]]
|скарачэньне_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Міл]]
|скарачэньне_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Мон]]
|скарачэньне_NAP=[[Напалі Нэапаль|Нап]]
|скарачэньне_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Пар]]
|скарачэньне_ROM=[[Рома Рым|Ром]]
|скарачэньне_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сас]]
|скарачэньне_TOR=[[Тарына Турын|Тар]]
|скарачэньне_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Уды]]
|скарачэньне_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэн]]

|назва_ATA=[[Аталянта Бэргама|Аталянта]]
|назва_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]]
|назва_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кальяры]]
|назва_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Кома]]
|назва_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]]
|назва_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фразынонэ]]
|назва_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэноа]]
|назва_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]]
|назва_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]]
|назва_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляцыё]]
|назва_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леччэ]]
|назва_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]]
|назва_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Монца]]
|назва_NAP=[[Напалі Нэапаль|Напалі]]
|назва_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Парма]]
|назва_ROM=[[Рома Рым|Рома]]
|назва_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]]
|назва_TOR=[[Тарына Турын|Тарына]]
|назва_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]]
|назва_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыя]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026
|матч_ATA_BOL=1:0
|матч_ATA_CAG=1:2
|матч_ATA_COM=
|матч_ATA_FIO=
|матч_ATA_FRO=4:4
|матч_ATA_GEN=
|матч_ATA_INT=
|матч_ATA_JUV=
|матч_ATA_LAZ=
|матч_ATA_LEC=
|матч_ATA_MIL=
|матч_ATA_MON=
|матч_ATA_NAP=
|матч_ATA_PAR=
|матч_ATA_ROM=
|матч_ATA_SAS=2:1
|матч_ATA_TOR=
|матч_ATA_UDI=
|матч_ATA_VEN=3:1

|матч_BOL_ATA=
|матч_BOL_CAG=
|матч_BOL_COM=
|матч_BOL_FIO=
|матч_BOL_FRO=
|матч_BOL_GEN=
|матч_BOL_INT=1:3
|матч_BOL_JUV=
|матч_BOL_LAZ=0:1
|матч_BOL_LEC=
|матч_BOL_MIL=
|матч_BOL_MON=
|матч_BOL_NAP=
|матч_BOL_PAR=
|матч_BOL_ROM=
|матч_BOL_SAS=2:2
|матч_BOL_TOR=1:1
|матч_BOL_UDI=
|матч_BOL_VEN=

|матч_CAG_ATA=
|матч_CAG_BOL=0:2
|матч_CAG_COM=
|матч_CAG_FIO=
|матч_CAG_FRO=
|матч_CAG_GEN=
|матч_CAG_INT=0:1
|матч_CAG_JUV=1:1
|матч_CAG_LAZ=
|матч_CAG_LEC=1:0
|матч_CAG_MIL=
|матч_CAG_MON=
|матч_CAG_NAP=
|матч_CAG_PAR=
|матч_CAG_ROM=
|матч_CAG_SAS=
|матч_CAG_TOR=
|матч_CAG_UDI=
|матч_CAG_VEN=

|матч_COM_ATA=
|матч_COM_BOL=
|матч_COM_CAG=
|матч_COM_FIO=
|матч_COM_FRO=
|матч_COM_GEN=
|матч_COM_INT=
|матч_COM_JUV=
|матч_COM_LAZ=
|матч_COM_LEC=
|матч_COM_MIL=
|матч_COM_MON=
|матч_COM_NAP=
|матч_COM_PAR=2:1
|матч_COM_ROM=0:0
|матч_COM_SAS=2:0
|матч_COM_TOR=
|матч_COM_UDI=
|матч_COM_VEN=

|матч_FIO_ATA=
|матч_FIO_BOL=
|матч_FIO_CAG=
|матч_FIO_COM=1:3
|матч_FIO_FRO=0:3
|матч_FIO_GEN=
|матч_FIO_INT=
|матч_FIO_JUV=
|матч_FIO_LAZ=
|матч_FIO_LEC=
|матч_FIO_MIL=
|матч_FIO_MON=
|матч_FIO_NAP=1:1
|матч_FIO_PAR=
|матч_FIO_ROM=
|матч_FIO_SAS=
|матч_FIO_TOR=1:2
|матч_FIO_UDI=
|матч_FIO_VEN=

|матч_FRO_ATA=
|матч_FRO_BOL=
|матч_FRO_CAG=
|матч_FRO_COM=2:0
|матч_FRO_FIO=
|матч_FRO_GEN=
|матч_FRO_INT=
|матч_FRO_JUV=0:1
|матч_FRO_LAZ=
|матч_FRO_LEC=
|матч_FRO_MIL=
|матч_FRO_MON=
|матч_FRO_NAP=
|матч_FRO_PAR=
|матч_FRO_ROM=
|матч_FRO_SAS=4:2
|матч_FRO_TOR=
|матч_FRO_UDI=
|матч_FRO_VEN=3:2

|матч_GEN_ATA=
|матч_GEN_BOL=
|матч_GEN_CAG=
|матч_GEN_COM=1:4
|матч_GEN_FIO=2:1
|матч_GEN_FRO=1:1
|матч_GEN_INT=
|матч_GEN_JUV=
|матч_GEN_LAZ=
|матч_GEN_LEC=
|матч_GEN_MIL=
|матч_GEN_MON=
|матч_GEN_NAP=0:2
|матч_GEN_PAR=
|матч_GEN_ROM=
|матч_GEN_SAS=
|матч_GEN_TOR=
|матч_GEN_UDI=
|матч_GEN_VEN=1:0

|матч_INT_ATA=
|матч_INT_BOL=
|матч_INT_CAG=
|матч_INT_COM=
|матч_INT_FIO=2:1
|матч_INT_FRO=
|матч_INT_GEN=
|матч_INT_JUV=
|матч_INT_LAZ=
|матч_INT_LEC=
|матч_INT_MIL=
|матч_INT_MON=4:1
|матч_INT_NAP=3:2
|матч_INT_PAR=3:0
|матч_INT_ROM=
|матч_INT_SAS=
|матч_INT_TOR=
|матч_INT_UDI=5:3
|матч_INT_VEN=

|матч_JUV_ATA=2:0
|матч_JUV_BOL=
|матч_JUV_CAG=
|матч_JUV_COM=
|матч_JUV_FIO=
|матч_JUV_FRO=
|матч_JUV_GEN=
|матч_JUV_INT=
|матч_JUV_LAZ=0:3
|матч_JUV_LEC=
|матч_JUV_MIL=1:1
|матч_JUV_MON=
|матч_JUV_NAP=
|матч_JUV_PAR=2:0
|матч_JUV_ROM=
|матч_JUV_SAS=
|матч_JUV_TOR=
|матч_JUV_UDI=
|матч_JUV_VEN=

|матч_LAZ_ATA=
|матч_LAZ_BOL=
|матч_LAZ_CAG=
|матч_LAZ_COM=
|матч_LAZ_FIO=
|матч_LAZ_FRO=
|матч_LAZ_GEN=1:0
|матч_LAZ_INT=
|матч_LAZ_JUV=
|матч_LAZ_LEC=
|матч_LAZ_MIL=2:2
|матч_LAZ_MON=3:1
|матч_LAZ_NAP=
|матч_LAZ_PAR=2:1
|матч_LAZ_ROM=
|матч_LAZ_SAS=
|матч_LAZ_TOR=
|матч_LAZ_UDI=
|матч_LAZ_VEN=

|матч_LEC_ATA=
|матч_LEC_BOL=1:2
|матч_LEC_CAG=
|матч_LEC_COM=
|матч_LEC_FIO=
|матч_LEC_FRO=
|матч_LEC_GEN=
|матч_LEC_INT=
|матч_LEC_JUV=0:2
|матч_LEC_LAZ=
|матч_LEC_MIL=
|матч_LEC_MON=3:2
|матч_LEC_NAP=
|матч_LEC_PAR=
|матч_LEC_ROM=0:4
|матч_LEC_SAS=
|матч_LEC_TOR=
|матч_LEC_UDI=
|матч_LEC_VEN=

|матч_MIL_ATA=3:2
|матч_MIL_BOL=
|матч_MIL_CAG=
|матч_MIL_COM=
|матч_MIL_FIO=
|матч_MIL_FRO=
|матч_MIL_GEN=
|матч_MIL_INT=
|матч_MIL_JUV=
|матч_MIL_LAZ=
|матч_MIL_LEC=3:0
|матч_MIL_MON=
|матч_MIL_NAP=
|матч_MIL_PAR=
|матч_MIL_ROM=
|матч_MIL_SAS=
|матч_MIL_TOR=
|матч_MIL_UDI=
|матч_MIL_VEN=2:0

|матч_MON_ATA=
|матч_MON_BOL=
|матч_MON_CAG=4:0
|матч_MON_COM=
|матч_MON_FIO=
|матч_MON_FRO=
|матч_MON_GEN=
|матч_MON_INT=
|матч_MON_JUV=
|матч_MON_LAZ=
|матч_MON_LEC=
|матч_MON_MIL=
|матч_MON_NAP=
|матч_MON_PAR=
|матч_MON_ROM=
|матч_MON_SAS=2:1
|матч_MON_TOR=
|матч_MON_UDI=2:3
|матч_MON_VEN=

|матч_NAP_ATA=
|матч_NAP_BOL=1:0
|матч_NAP_CAG=
|матч_NAP_COM=1:2
|матч_NAP_FIO=
|матч_NAP_FRO=3:0
|матч_NAP_GEN=
|матч_NAP_INT=
|матч_NAP_JUV=
|матч_NAP_LAZ=
|матч_NAP_LEC=
|матч_NAP_MIL=
|матч_NAP_MON=
|матч_NAP_PAR=
|матч_NAP_ROM=3:3
|матч_NAP_SAS=
|матч_NAP_TOR=
|матч_NAP_UDI=
|матч_NAP_VEN=

|матч_PAR_ATA=
|матч_PAR_BOL=
|матч_PAR_CAG=0:1
|матч_PAR_COM=
|матч_PAR_FIO=
|матч_PAR_FRO=
|матч_PAR_GEN=2:1
|матч_PAR_INT=
|матч_PAR_JUV=
|матч_PAR_LAZ=
|матч_PAR_LEC=
|матч_PAR_MIL=
|матч_PAR_MON=1:1
|матч_PAR_NAP=
|матч_PAR_ROM=
|матч_PAR_SAS=
|матч_PAR_TOR=0:3
|матч_PAR_UDI=
|матч_PAR_VEN=

|матч_ROM_ATA=2:1
|матч_ROM_BOL=
|матч_ROM_CAG=
|матч_ROM_COM=
|матч_ROM_FIO=4:0
|матч_ROM_FRO=
|матч_ROM_GEN=2:0
|матч_ROM_INT=2:2
|матч_ROM_JUV=
|матч_ROM_LAZ=
|матч_ROM_LEC=
|матч_ROM_MIL=
|матч_ROM_MON=
|матч_ROM_NAP=
|матч_ROM_PAR=
|матч_ROM_SAS=
|матч_ROM_TOR=
|матч_ROM_UDI=
|матч_ROM_VEN=

|матч_SAS_ATA=
|матч_SAS_BOL=
|матч_SAS_CAG=
|матч_SAS_COM=
|матч_SAS_FIO=
|матч_SAS_FRO=
|матч_SAS_GEN=
|матч_SAS_INT=
|матч_SAS_JUV=3:2
|матч_SAS_LAZ=
|матч_SAS_LEC=
|матч_SAS_MIL=1:1
|матч_SAS_MON=
|матч_SAS_NAP=
|матч_SAS_PAR=
|матч_SAS_ROM=
|матч_SAS_TOR=2:1
|матч_SAS_UDI=
|матч_SAS_VEN=

|матч_TOR_ATA=
|матч_TOR_BOL=
|матч_TOR_CAG=
|матч_TOR_COM=
|матч_TOR_FIO=
|матч_TOR_FRO=
|матч_TOR_GEN=
|матч_TOR_INT=
|матч_TOR_JUV=
|матч_TOR_LAZ=
|матч_TOR_LEC=
|матч_TOR_MIL=1:2
|матч_TOR_MON=3:2
|матч_TOR_NAP=
|матч_TOR_PAR=
|матч_TOR_ROM=0:2
|матч_TOR_SAS=
|матч_TOR_UDI=2:1
|матч_TOR_VEN=

|матч_UDI_ATA=
|матч_UDI_BOL=
|матч_UDI_CAG=0:1
|матч_UDI_COM=1:1
|матч_UDI_FIO=
|матч_UDI_FRO=
|матч_UDI_GEN=
|матч_UDI_INT=
|матч_UDI_JUV=
|матч_UDI_LAZ=1:2
|матч_UDI_LEC=0:3
|матч_UDI_MIL=0:2
|матч_UDI_MON=
|матч_UDI_NAP=
|матч_UDI_PAR=
|матч_UDI_ROM=
|матч_UDI_SAS=
|матч_UDI_TOR=
|матч_UDI_VEN=

|матч_VEN_ATA=
|матч_VEN_BOL=
|матч_VEN_CAG=
|матч_VEN_COM=
|матч_VEN_FIO=2:4
|матч_VEN_FRO=
|матч_VEN_GEN=
|матч_VEN_INT=
|матч_VEN_JUV=
|матч_VEN_LAZ=0:2
|матч_VEN_LEC=0:2
|матч_VEN_MIL=
|матч_VEN_MON=
|матч_VEN_NAP=1:0
|матч_VEN_PAR=
|матч_VEN_ROM=
|матч_VEN_SAS=
|матч_VEN_TOR=
|матч_VEN_UDI=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

}}</text>
      <sha1>6p5o4yohrm7gwyvspylk7at1y51h2i5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Эрэдывізія чэмпіянату Нідэрляндаў па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>272289</id>
    <revision>
      <id>2697695</id>
      <parentid>2697550</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9300" sha1="90uqsc6po8qohslrtiodstd01vtjw2x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
|крыніца      = [https://www.worldfootball.net/competition/co37/netherlands-eredivisie/se121358/2026-2027/results-and-standings/ worldfootball.net]
|стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= ADO, AZ, AJA, WIL, GAE, GRO, HEE, PEC, CAM, NEC, PSV, SPA, TWE, TEL, UTR, FOR, FEY, EXC

|скарачэньне_ADO=[[АДО Дэн Гааг|АДО]]
|скарачэньне_AJA=[[Аякс Амстэрдам|Аяк]]
|скарачэньне_AZ =[[АЗ Алькмаар|АЗ]]
|скарачэньне_CAM=[[Камбюўр Леэўвардэн|Кам]]
|скарачэньне_EXC=[[Эксэльсіёр Ратэрдам|Экс]]
|скарачэньне_FEY=[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэе]]
|скарачэньне_FOR=[[Фартуна Сытард|Фар]]
|скарачэньне_GAE=[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў]]
|скарачэньне_GRO=[[Гронінген (футбольны клюб)|Гро]]
|скарачэньне_HEE=[[Гээрэнвээн (футбольны клюб)|Гээ]]
|скарачэньне_NEC=[[НЭК Нэймэген|НЭК]]
|скарачэньне_PEC=[[Зволе (футбольны клюб)|Зво]]
|скарачэньне_PSV=[[ПСВ Эйндговэн|ПСВ]]
|скарачэньне_SPA=[[Спарта Ратэрдам|Спа]]
|скарачэньне_TEL=[[Тэльстар Эймёйдэн|Тэл]]
|скарачэньне_TWE=[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэ]]
|скарачэньне_UTR=[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утр]]
|скарачэньне_WIL=[[Вілем II Тыльбург|Віл]]

|назва_ADO=[[АДО Дэн Гааг]]
|назва_AJA=[[Аякс Амстэрдам|Аякс]]
|назва_AZ =[[АЗ Алькмаар|АЗ]]
|назва_CAM=[[Камбюўр Леэўвардэн|Камбюўр]]
|назва_EXC=[[Эксэльсіёр Ратэрдам|Эксэльсіёр]]
|назва_FEY=[[Фэеноорд Ратэрдам|Фэеноорд]]
|назва_FOR=[[Фартуна Сытард|Фартуна]]
|назва_GAE=[[Гоў Эгэд Іглз Дэвэнтэр|Гоў Эгэд Іглз]]
|назва_GRO=[[Гронінген (футбольны клюб)|Гронінген]]
|назва_HEE=[[Гээрэнвээн (футбольны клюб)|Гээрэнвээн]]
|назва_NEC=[[НЭК Нэймэген|НЭК]]
|назва_PEC=[[Зволе (футбольны клюб)|Зволе]]
|назва_PSV=[[ПСВ Эйндговэн]]
|назва_SPA=[[Спарта Ратэрдам|Спарта]]
|назва_TEL=[[Тэльстар Эймёйдэн|Тэльстар]]
|назва_TWE=[[Твэнтэ Энсхэдэ|Твэнтэ]]
|назва_UTR=[[Утрэхт (футбольны клюб)|Утрэхт]]
|назва_WIL=[[Вілем II Тыльбург|Вілем II]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026
|матч_ADO_AJA=
|матч_ADO_AZ=
|матч_ADO_CAM=1:1
|матч_ADO_EXC=
|матч_ADO_FEY=
|матч_ADO_FOR=2:3
|матч_ADO_GAE=
|матч_ADO_GRO=1:4
|матч_ADO_HEE=2:3
|матч_ADO_NEC=
|матч_ADO_PEC=
|матч_ADO_PSV=2:1
|матч_ADO_SPA=
|матч_ADO_TEL=
|матч_ADO_TWE=
|матч_ADO_UTR=
|матч_ADO_WIL=

|матч_AJA_ADO=
|матч_AJA_AZ=
|матч_AJA_CAM=
|матч_AJA_EXC=2:2
|матч_AJA_FEY=
|матч_AJA_FOR=
|матч_AJA_GAE=
|матч_AJA_GRO=
|матч_AJA_HEE=2:2
|матч_AJA_NEC=1:1
|матч_AJA_PEC=
|матч_AJA_PSV=1:3
|матч_AJA_SPA=
|матч_AJA_TEL=
|матч_AJA_TWE=
|матч_AJA_UTR=
|матч_AJA_WIL=5:1

|матч_AZ_ADO=2:0
|матч_AZ_AJA=
|матч_AZ_CAM=
|матч_AZ_EXC=
|матч_AZ_FEY=
|матч_AZ_FOR=
|матч_AZ_GAE=5:2
|матч_AZ_GRO=
|матч_AZ_HEE=
|матч_AZ_NEC=
|матч_AZ_PEC=
|матч_AZ_PSV=
|матч_AZ_SPA=
|матч_AZ_TEL=1:0
|матч_AZ_TWE=0:2
|матч_AZ_UTR=
|матч_AZ_WIL=1:1

|матч_CAM_ADO=
|матч_CAM_AJA=
|матч_CAM_AZ=2:2
|матч_CAM_EXC=0:4
|матч_CAM_FEY=2:5
|матч_CAM_FOR=
|матч_CAM_GAE=
|матч_CAM_GRO=
|матч_CAM_HEE=
|матч_CAM_NEC=3:0
|матч_CAM_PEC=
|матч_CAM_PSV=
|матч_CAM_SPA=
|матч_CAM_TEL=
|матч_CAM_TWE=1:4
|матч_CAM_UTR=
|матч_CAM_WIL=

|матч_EXC_ADO=
|матч_EXC_AJA=
|матч_EXC_AZ=
|матч_EXC_CAM=
|матч_EXC_FEY=
|матч_EXC_FOR=
|матч_EXC_GAE=
|матч_EXC_GRO=1:5
|матч_EXC_HEE=
|матч_EXC_NEC=
|матч_EXC_PEC=
|матч_EXC_PSV=1:2
|матч_EXC_SPA=2:1
|матч_EXC_TEL=
|матч_EXC_TWE=
|матч_EXC_UTR=1:2
|матч_EXC_WIL=

|матч_FEY_ADO=2:2
|матч_FEY_AJA=
|матч_FEY_AZ=2:0
|матч_FEY_CAM=
|матч_FEY_EXC=
|матч_FEY_FOR=
|матч_FEY_GAE=2:2
|матч_FEY_GRO=
|матч_FEY_HEE=
|матч_FEY_NEC=
|матч_FEY_PEC=
|матч_FEY_PSV=
|матч_FEY_SPA=
|матч_FEY_TEL=
|матч_FEY_TWE=
|матч_FEY_UTR=5:0
|матч_FEY_WIL=

|матч_FOR_ADO=
|матч_FOR_AJA=1:5
|матч_FOR_AZ=0:2
|матч_FOR_CAM=3:1
|матч_FOR_EXC=1:0
|матч_FOR_FEY=
|матч_FOR_GAE=
|матч_FOR_GRO=
|матч_FOR_HEE=
|матч_FOR_NEC=
|матч_FOR_PEC=
|матч_FOR_PSV=
|матч_FOR_SPA=
|матч_FOR_TEL=
|матч_FOR_TWE=1:1
|матч_FOR_UTR=
|матч_FOR_WIL=

|матч_GAE_ADO=3:1
|матч_GAE_AJA=
|матч_GAE_AZ=
|матч_GAE_CAM=
|матч_GAE_EXC=
|матч_GAE_FEY=
|матч_GAE_FOR=
|матч_GAE_GRO=1:1
|матч_GAE_HEE=
|матч_GAE_NEC=
|матч_GAE_PEC=
|матч_GAE_PSV=
|матч_GAE_SPA=3:3
|матч_GAE_TEL=3:2
|матч_GAE_TWE=
|матч_GAE_UTR=
|матч_GAE_WIL=4:1

|матч_GRO_ADO=
|матч_GRO_AJA=2:5
|матч_GRO_AZ=
|матч_GRO_CAM=
|матч_GRO_EXC=
|матч_GRO_FEY=
|матч_GRO_FOR=2:3
|матч_GRO_GAE=
|матч_GRO_HEE=
|матч_GRO_NEC=
|матч_GRO_PEC=3:0
|матч_GRO_PSV=
|матч_GRO_SPA=
|матч_GRO_TEL=
|матч_GRO_TWE=2:2
|матч_GRO_UTR=2:1
|матч_GRO_WIL=

|матч_HEE_ADO=
|матч_HEE_AJA=
|матч_HEE_AZ=2:3
|матч_HEE_CAM=
|матч_HEE_EXC=4:0
|матч_HEE_FEY=
|матч_HEE_FOR=
|матч_HEE_GAE=
|матч_HEE_GRO=
|матч_HEE_NEC=
|матч_HEE_PEC=0:2
|матч_HEE_PSV=
|матч_HEE_SPA=
|матч_HEE_TEL=0:0
|матч_HEE_TWE=1:0
|матч_HEE_UTR=
|матч_HEE_WIL=

|матч_NEC_ADO=
|матч_NEC_AJA=
|матч_NEC_AZ=
|матч_NEC_CAM=
|матч_NEC_EXC=2:2
|матч_NEC_FEY=1:3
|матч_NEC_FOR=2:2
|матч_NEC_GAE=1:1
|матч_NEC_GRO=2:2
|матч_NEC_HEE=
|матч_NEC_PEC=
|матч_NEC_PSV=
|матч_NEC_SPA=
|матч_NEC_TEL=1:2
|матч_NEC_TWE=
|матч_NEC_UTR=
|матч_NEC_WIL=

|матч_PEC_ADO=
|матч_PEC_AJA=0:2
|матч_PEC_AZ=
|матч_PEC_CAM=0:1
|матч_PEC_EXC=
|матч_PEC_FEY=0:7
|матч_PEC_FOR=
|матч_PEC_GAE=4:1
|матч_PEC_GRO=
|матч_PEC_HEE=
|матч_PEC_NEC=1:3
|матч_PEC_PSV=
|матч_PEC_SPA=
|матч_PEC_TEL=
|матч_PEC_TWE=
|матч_PEC_UTR=
|матч_PEC_WIL=

|матч_PSV_ADO=
|матч_PSV_AJA=
|матч_PSV_AZ=
|матч_PSV_CAM=
|матч_PSV_EXC=
|матч_PSV_FEY=1:1
|матч_PSV_FOR=2:2
|матч_PSV_GAE=
|матч_PSV_GRO=5:1
|матч_PSV_HEE=2:0
|матч_PSV_NEC=
|матч_PSV_PEC=
|матч_PSV_SPA=4:1
|матч_PSV_TEL=
|матч_PSV_TWE=
|матч_PSV_UTR=
|матч_PSV_WIL=

|матч_SPA_ADO=
|матч_SPA_AJA=1:2
|матч_SPA_AZ=
|матч_SPA_CAM=
|матч_SPA_EXC=
|матч_SPA_FEY=0:1
|матч_SPA_FOR=
|матч_SPA_GAE=
|матч_SPA_GRO=
|матч_SPA_HEE=0:4
|матч_SPA_NEC=
|матч_SPA_PEC=2:2
|матч_SPA_PSV=
|матч_SPA_TEL=
|матч_SPA_TWE=
|матч_SPA_UTR=3:3
|матч_SPA_WIL=3:2

|матч_TEL_ADO=2:2
|матч_TEL_AJA=0:4
|матч_TEL_AZ=
|матч_TEL_CAM=2:2
|матч_TEL_EXC=
|матч_TEL_FEY=3:4
|матч_TEL_FOR=
|матч_TEL_GAE=
|матч_TEL_GRO=
|матч_TEL_HEE=
|матч_TEL_NEC=
|матч_TEL_PEC=
|матч_TEL_PSV=
|матч_TEL_SPA=1:3
|матч_TEL_TWE=
|матч_TEL_UTR=
|матч_TEL_WIL=

|матч_TWE_ADO=2:0
|матч_TWE_AJA=
|матч_TWE_AZ=
|матч_TWE_CAM=
|матч_TWE_EXC=
|матч_TWE_FEY=
|матч_TWE_FOR=
|матч_TWE_GAE=
|матч_TWE_GRO=
|матч_TWE_HEE=
|матч_TWE_NEC=
|матч_TWE_PEC=3:1
|матч_TWE_PSV=3:2
|матч_TWE_SPA=
|матч_TWE_TEL=1:0
|матч_TWE_UTR=1:2
|матч_TWE_WIL=

|матч_UTR_ADO=
|матч_UTR_AJA=
|матч_UTR_AZ=1:4
|матч_UTR_CAM=
|матч_UTR_EXC=
|матч_UTR_FEY=
|матч_UTR_FOR=
|матч_UTR_GAE=3:3
|матч_UTR_GRO=
|матч_UTR_HEE=
|матч_UTR_NEC=
|матч_UTR_PEC=1:1
|матч_UTR_PSV=1:6
|матч_UTR_SPA=
|матч_UTR_TEL=
|матч_UTR_TWE=
|матч_UTR_WIL=3:1

|матч_WIL_ADO=
|матч_WIL_AJA=
|матч_WIL_AZ=
|матч_WIL_CAM=1:6
|матч_WIL_EXC=0:3
|матч_WIL_FEY=
|матч_WIL_FOR=0:1
|матч_WIL_GAE=
|матч_WIL_GRO=
|матч_WIL_HEE=2:2
|матч_WIL_NEC=1:4
|матч_WIL_PEC=
|матч_WIL_PSV=
|матч_WIL_SPA=
|матч_WIL_TEL=
|матч_WIL_TWE=
|матч_WIL_UTR=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>90uqsc6po8qohslrtiodstd01vtjw2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эратыў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>273649</id>
    <revision>
      <id>2697660</id>
      <parentid>2683563</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T03:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8166" sha1="599gpvwskjvvx4c8pqx4smmxvzpwjae" xml:space="preserve">'''Эраты́ў''' ({{мова-la|errativus}}, ад ''errare''&amp;nbsp;— «памыляцца») ці '''какагра́фія'''&lt;ref&gt;''Чудинов А. Н.'' Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка.&amp;nbsp;— СПб.: Издание В. И. Губинского, 1910.{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Грона, Н.'' (2011). [https://web.archive.org/web/20210810122701/http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:VC9-4ZxgwTIJ:scholar.google.com Створення методичного конструктора з орфографії в процесі підготовки майбутнього вчителя початкової школи]. 37. Психолого-педагогічні проблеми сільської школи. с. 3. &lt;blockquote&gt;Хотілося б звернути увагу на термін «какографія». Какографія (неправильне написання).&lt;/blockquote&gt; Цытата з [http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:VC9-4ZxgwTIJ:scholar.google.com арыгіналу].{{ref-uk}}&lt;/ref&gt; (ад {{мова-grc|κακός|скарочана}}&amp;nbsp;— «дрэнны» й {{мова-grc2|γράφω}}&amp;nbsp;— «пішу»)&amp;nbsp;— [[слова]] альбо выраз, якое было наўмысна скажонае носьбітам мовы, які валодае [[Моўная норма|моўнай нормай]], для наданьня асаблівага эфэкту&lt;ref&gt;{{cite book|title=On the Real Side: Laughing, Lying, and Signifying: the Underground Tradition of African-American Humor that Transformed American Culture, from Slavery to Richard Pryor|first=Mel|last=Watkins|год=1994|isbn=0-671-68982-7|url=https://books.google.com/books?id=BrNZAAAAMAAJ&amp;q=cacography|pages=60, 62|publisher=Simon &amp; Schuster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pattee&gt;{{cite book|title=A History of American Literature Since 1870|first=Fred Lewis|last=Pattee|год=1917|url=https://books.google.com/books?id=gs5ZAAAAMAAJ&amp;dq=%22deliberate+misspelling%22&amp;pg=PA34|page=34|isbn=9781404766174 }}&lt;/ref&gt;; [[Сэмантыка|сэмантычны]] антонім [[Правапіс|артаграфіі]] й [[Каліграфія|каліграфіі]]&lt;ref&gt;{{cite book|загаловак=A Practical Grammar of French Rhetoric|first=Gabriel|last=Surenne|год=1846|url=https://books.google.com/books?id=pTQEAAAAQAAJ&amp;dq=cacography&amp;pg=PA150|page=150}}&lt;/ref&gt;.

Звычайна эратывы выкарыстоўваюць каб [[карыкатура]]ваць няпісьменных носьбітаў мовы&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Literary Content of the New York Spirit of the Times, 1831—1856|first=Richard Boyd|last=Hauck|url=https://books.google.com/books?id=uws_AAAAIAAJ&amp;q=cacography|page=184|год=1965}}&lt;/ref&gt;.

== Віды эратываў ==
Эратывы можна падзяліць на ''першасныя'' й ''другасныя''&lt;ref&gt;''Лавренюк, О. А., and А. В. Фрідріх.'' (2016). Філологічні витоки: «[https://web.archive.org/web/20210810122701/http://repository.rshu.edu.ua/id/eprint/7446/1/%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%8E%D0%BA%20%D0%9E.%D0%90.,%20%D0%A4%D1%80%D1%96%D0%B4%D1%80%D1%96%D1%85%20%D0%90.%D0%92..pdf Актуальні проблеми сучасної іноземної філології (спампаваць у PDF)]». Рівне: ''РІВНЕНСЬКИЙ ДЕРЖАВНИЙ ГУМАНІТАРНИЙ УНІВЕРСИТЕТ'': Факультет іноземної філології.{{ref-ua}}&lt;/ref&gt;. Першасны эратыў скажае пісьмовую форму, прайграваючы вусную форму слова («''як чуецца, так і пішацца''»). Такі тып гістарычна выпрабаваны ў перадачы іншамоўных словаў.

Другасныя эратывы звычайна ўяўляюць сабой цяжкую для вымаўленьня форму першаснага эратыву.

== Выкарыстаньне ==
* Эратывы традыцыйна выкарыстоўваюцца ў вершаваных пасланьнях, якія вышываюць на хустках закаханых у [[Партугалія|Партугаліі]].
* Іншыя прыклады:
** «[[Mortal Kombat]]», сэрыя кампутарных гульняў, выкарыстоўвае памылковае напісаньне слова ''combat'' (з {{мова-en|бітва|скарочана}});
** «[[Kamelot]]», амэрыканскі рок-гурт, выкарыстоўвае няправільнае напісаньне слова ''Camelot'';
** «[[Akella]]», кампанія па вытворчасьці кампутарных гульняў, выкарыстоўвае скажонае імя ваўка ''Акелы'' з «Кнігі джунгляў» Рэдʼярда Кіплінга;
** «[[Blu-Ray]]» выкарыстоўвае памылковую артаграфію словы ''blue'' (з {{мова-en|«блакітны, сіні»|скарочана}}), каб зарэгістраваць сваю гандлёвую марку.

== Глядзіце таксама ==
* [[Агнонім]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Бруско, Г.'' [https://web.archive.org/web/20210810122702/http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:blkI2za9iScJ:scholar.google.com Жанри франкомовної інтернет-комунікації]. (PDF) // Південний архів. Філологічні науки.&amp;nbsp;— 2018.&amp;nbsp;— С. 2. Архівовано з джерела 10 серпня 2021. Процитовано 10 серпня 2021.: «…навмисне викривленнямовної норми, інакше кажучи, ератизація (в англомовній лінгвістиці − какографія), є порівняно новим явищемінтернет-комунікації, коли під впливом неформальної побутової комунікації відбувається зумисне викривленняорфографічних норм у комунікативному просторі мережі Інтернет.».{{ref-ua}}
* ''Вітюк, В. В.'' [https://web.archive.org/web/20210810122700/http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:qHXfjW2mvkIJ:scholar.google.com Робота над словниковими словами у першому класі]. (PDF) // Оновлення змісту, форм та методів навчання і виховання в закладах освіти.&amp;nbsp;— 2017.&amp;nbsp;— С. 3. Архівовано з джерела 10 серпня 2021. Процитовано 10 серпня 2021.: «Одним із нестандартних прийомів роботи над словниковими словами є какографія. Какографія (з грец. kakos&amp;nbsp;— «поганий», grapho&amp;nbsp;— «пишу»)&amp;nbsp;— навмисно помилкові написання…».{{ref-ua}}
* [https://web.archive.org/web/20060227092136/http://speakrus.ru/gg/microprosa_erratica-1.htm Гасан Гусейнов «Берлога веблога». Введение в эрратическую семантику] // «Говорим по-русски», март 2005.{{ref-ru}}
* [http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2006/2/vas21.html Андрей Василевский, Павел Крючков. Периодика] // «Новый мир» 2006, №&amp;nbsp;2{{ref-ru}}
* [http://postnauka.ru/video/3379 Эрратическая семантика: рассказывает филолог Гасан Гусейнов] («ПостНаука», 29.07.2012){{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Лексыкалёгія]]
[[Катэгорыя:Гумар]]
[[Катэгорыя:Наратыўныя тэхнікі]]
[[Катэгорыя:Моўныя гульні]]</text>
      <sha1>599gpvwskjvvx4c8pqx4smmxvzpwjae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБамбардзіры</title>
    <ns>10</ns>
    <id>275286</id>
    <revision>
      <id>2697686</id>
      <parentid>2697543</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2076" sha1="qz0bt4tsgb911uob8zuh3dpbhr360o8" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Гулец
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Клюб
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| М
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| Г
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| А
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| Пункты
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| +/−
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Конар Макдэйвід]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эдмантан Ойлерз]] || 11 || 8 || 25 || '''33''' || +16
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Леан Драйзайтль]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эдмантан Ойлерз]] || 11 || 12 || 11 || '''23''' || +12
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Кірыл Капрызаў]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Мінэсота Ўайлд]] || 13 || 13 || 8 || '''21''' || +11
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Натан Макінан]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Каларада Эвэланш]] || 12 || 7 || 14 || '''21''' || +4
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эван Бушар]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Эдмантан Ойлерз]] || 11 || 7 || 14 || '''21''' || +15
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Остан Мэт’юз]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 13 || 9 || 10 || '''19''' || +7
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джэк Айкел]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Вэгас Голдэн Найтс]] || 13 || 6 || 13 || '''19''' || +8
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Вільям Нюляндэр]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 13 || 8 || 10 || '''18''' || -1
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сэбастыян Аха]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Караліна Гарыкейнз]] || 13 || 7 || 11 || '''18''' || +6
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Давід Пастрняк]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Бостан Бруінз]] || 12 || 7 || 10 || '''17''' || +7
|}
&lt;small&gt;''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>qz0bt4tsgb911uob8zuh3dpbhr360o8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБрамнікі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>275287</id>
    <revision>
      <id>2697688</id>
      <parentid>2697544</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2173" sha1="ne5so64hfoo5unz6xhqc85efcc9l4fz" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Гулец
! style=&quot;width:150пкс;&quot;| Клюб
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| М
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| ЧнЛ
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| ПШ
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| АК
! style=&quot;width:25пкс;&quot;| Н%
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Лінус Ульмарк]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Атава Сэнатарз]] || 8 || 450:04 || 10 || 172 || '''94,51'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джэйк Отынджэр]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Далас Старз]] || 9 || 546:34 || 13 || 172 || '''92,97'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джэйкаб Фаўлер]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Манрэаль Канадыенз]] || 6 || 369:28 || 11 || 134 || '''92,41'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джэрэмі Сўэйман]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Бостан Бруінз]] || 9 || 545:47 || 20 || 229 || '''91,97'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Ільля Сарокін]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] || 8 || 477:41 || 18 || 203 || '''91,86'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Еспэр Вальстэт]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Мінэсота Ўайлд]] || 11 || 663:55 || 23 || 259 || '''91,84'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Джоэл Гофэр]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 8 || 475:22 || 19 || 209 || '''91,67'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Пётар Качаткоў]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Караліна Гарыкейнз]] || 7 || 422:41 || 12 || 131 || '''91,61'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Дэвін Кулі]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Калгары Флэймз]] || 5 || 299:33 || 14 || 145 || '''91,19'''
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Леэві Мэрыляйнэн]] ||style=&quot;text-align:left;&quot;| [[Ванкувэр Кэнакс]] || 8 || 403:23 || 21 || 217 || '''91,18'''
|}
&lt;small&gt;''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>ne5so64hfoo5unz6xhqc85efcc9l4fz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ятвід</title>
    <ns>0</ns>
    <id>276011</id>
    <revision>
      <id>2697672</id>
      <parentid>2675130</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7143" sha1="rxpz2wf37jrqok0ya1yhabxy08zpqwv" xml:space="preserve">{{Імя
|імя              = Ятвід
|лацінка          = Jatvid
|арыгінал         = Atvid
|вымаўленьне      = 
|мова_паходжаньня = [[Германскія мовы|германскія]]
|утварэньне       = [[Гадзь|Hatho]] + [[Від (імя)|Wid]]
|варыянт          = Адвід, Гетвід, Едзівід, Адвіт, Этвід
|вытворныя        = [[Эйтвід]]
|зьвязаныя        = 
}}

'''Ятві́д''' (''Едзівід''), '''Адвід''' (''Адвіт''), '''Гетвід''' (''Этвід'') — мужчынскае імя і вытворнае ад яго прозьвішча.

== Паходжаньне ==
{{Асноўны артыкул|Імёны ліцьвінаў}}

Адвід, Адвіда, Атвід, Гадэвіда, Гадвіда або Гатвіда (Adhuid, Aduida&lt;ref&gt;Repertori D’Antropònims Catalans (RAC). Vol. 1. — Barcelona, 1994. [https://books.google.by/books?id=SUwv8x15BE8C&amp;pg=PA89&amp;dq=%22Aduida%22&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiHzJqb66KKAxVkg_0HHdxyJCoQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&amp;q=%22Aduida%22&amp;f=false P. 89].&lt;/ref&gt;, Adwid&lt;ref&gt;Vroonen E. Les noms de famille de Belgique. Vol 2: Dictionnaire étymologique des noms de famille de Belgique. — Bruxelles, 1957.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://justitia-veritas.be/justitia-veritas/belgique/histoire/dictionnaire-noms-belges-woordenboek-belgische-familienamen/a/ A], Dictionnaire de tous les noms de famille belges&lt;/ref&gt;, Atvid&lt;ref&gt;Kjöllerström P. A. Svensk namnbok. Dopnamn, ättenamn, ortnamn. — Ulricehamn, 1895. S. 20.&lt;/ref&gt;, Atvidh&lt;ref&gt;Lundgren M. F. Personnamn från medeltiden // Svenska landsmål och svenskt folkliv. Hft. 45, 1892. S. 20.&lt;/ref&gt;, Hadewidis&lt;ref&gt;Reaney P. H., Wilson R. M. A Dictionary of English Surnames. — London and New York, 1991. P. 1532.&lt;/ref&gt;, Hadwidis&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20250115022103/http://www.keesn.nl/names/en43_list_f.htm Names in the Low Countries before 1150], Kees Nieuwenhuijsen Living History Studies (Studies about The Netherlands during Middle Ages)&lt;/ref&gt;, Haduidis&lt;ref&gt;Barthélemy D. Éléments d’anthroponymie féminine d’après le cartulaire du Ronceray d’Angers (1028—1184 environ) // Genèse médiévale de l’anthroponymie moderne. Tome II-2: Persistances du nom unique. — Tours, 1992. P. 67—80.&lt;/ref&gt;, Hathuidis) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня&lt;ref&gt;Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=YOBwrIPG8IQC&amp;q=Adhuid#v=snippet&amp;q=Adhuid&amp;f=false S. 157, 798].&lt;/ref&gt;. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Гадзь|-гад- (-ад-, -ат-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Ядвіга]], [[Гатман]], [[Бэрнат|Бернат]]; германскія імёны Hadwig, Hadoman, Bernat) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] *haþus&lt;ref&gt;Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 70.&lt;/ref&gt;, германскага hathu 'бой'&lt;ref&gt;Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 87.&lt;/ref&gt;, а аснова [[Від (імя)|-від-]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Відзімонт (імя)|Відмунд]], [[Мільвід|Мельвід]], [[Тарвід|Торвід]]; германскія імёны Widmund, Melvid, Torvid) — ад гоцкага wida 'повязь, злучэньне, моцнасьць' або ад гоцкага і германскага widus 'дрэва'&lt;ref&gt;{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.&lt;/ref&gt;.

Варыянты імя ў гістарычных крыніцах: ''Едивида'' ([[Галіцка-Валынскі летапіс]])&lt;ref&gt;ПСРЛ. Т. 2. — СПб., 1845. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=OItOAQAAMAAJ&amp;q=%D0%95%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B0#v=snippet&amp;q=%D0%95%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B0&amp;f=false С. 187, 189].&lt;/ref&gt;; ''Гетвиду чоловек'' (20 чэрвеня 1413—1424 гадоў&lt;ref&gt;Saviščevas E. Polityka nadań wielkich książąt litewskich na Żmudzi w pierwszej połowie XV wieku // Prace historyczne 141, z. 2 (2014). S. 499.&lt;/ref&gt; паводле выпісу 30 студзеня 1607 году)&lt;ref&gt;Jablonskis K. Nauji Vytauto laikotarpio aktai // Praeitis. T. 2. — Kaunas, 1933. P. 386.&lt;/ref&gt;; ''земля Етивидова'' (9 лістапада 1449 году)&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|3к}} P. 66.&lt;/ref&gt;; ''люди в [[Анікшты|Оникштенском]] повете, въ Крашинскои волости… а Юхна Етвидовича'' (12 красавіка 1512 году)&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|9к}} P. 96.&lt;/ref&gt;; ''nobilibus… Nicolao Odwydowycz'' (4 траўня 1515 году)&lt;ref&gt;Rowell S.C. Martin III, Bishop of Medininkai, Archdeacon and Canon of Vilnius: the Lawyer Bishop // Acta Historica Universitatis Klaipedensis. Vol. XXVII, 2013. P. 60.&lt;/ref&gt;; ''люди в [[Бірштаны|Бирштаньскомъ]] повете… а Ятвида Нетикъшевича'' (31 траўня 1516 году)&lt;ref&gt;{{Літаратура/Літоўская мэтрыка|25к}} P. 185.&lt;/ref&gt;; ''Якубъ Юрьевичъ Ятвидовича'' (1567 год)&lt;ref&gt;Литовская метрика. Отд. 1. Ч. 3. — Петроград, 1915. [https://books.google.by/books?hl=ru&amp;id=3Ih5AqeL2iwC&amp;q=%D0%AF%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0#v=snippet&amp;q=%D0%AF%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0&amp;f=false С. 736].&lt;/ref&gt;; ''Etwidowna'' (1781 год)&lt;ref&gt;[https://kresy.genealodzy.pl/zbior/pdf/Daugieliszki_chrzciny_1774_90.pdf Spis rodziców dzieci urodzonych w Daugieliszkach w latach 1774—1790]&lt;/ref&gt;; ''Anna Adwit'' (1805 год)&lt;ref&gt;[https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&amp;lang=pol&amp;bdm=B&amp;w=22br&amp;rid=B&amp;search_lastname=Adwit&amp;search_name=&amp;search_lastname2=&amp;search_name2=&amp;from_date=&amp;to_date=&amp;exac=1 Żodziszki], Geneteka baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego&lt;/ref.

== Носьбіты ==
Етвідовічы (Jetwidowicz) гербу [[Астоя (герб)|Астоя]]&lt;ref&gt;Ciechanowicz J. Rody rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego. T. 3. — Rzeszów, 2001. S. 225.&lt;/ref&gt; — [[Літва|літоўскі]] шляхецкі род&lt;ref&gt;[http://www.nobility.by/families/je/index.shtml Сьпіс шляхецкіх родаў, прозьвішчы якіх пачынаюцца на Е], [[Згуртаваньне беларускай шляхты]]&lt;/ref&gt;.

== Глядзіце таксама ==
* [[Гадзь|Гата]]
* [[Від (імя)|Від]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

{{Імёны з асновай гад}}
{{Імёны з асновай від}}

[[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]]</text>
      <sha1>rxpz2wf37jrqok0ya1yhabxy08zpqwv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яніс Якс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283174</id>
    <revision>
      <id>2697671</id>
      <parentid>2572010</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T06:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3536" sha1="2rpqspukgfibfu0rzjv6hrov0mb7eon" xml:space="preserve">{{Хакеіст
|Імя                     = Яніс Якс
|Клюб                    = [[Энэргія Карлавы Вары|Энэргія]]
|Выступаў                = {{Просты сьпіс|
* [[Дынама Рыга]]
* [[Зэмгале Елгава|Зэмгале]]
* [[Бэйкерсьфілд Кондарз]]
* [[Сочы (хакейны клюб)|Сочы]]
* [[Літвінаў (хакейны клюб)|Літвінаў]]
}}
|Пачатак кар’еры         = 2014
|Драфт НХЛ               = 
|Год драфту              = 
|Клюб драфту             = 
}}
'''Яніс Якс''' ({{мова-lv|Jānis Jaks}}; {{Н}} 22 жніўня 1995 году) — латвійскі хакеіст, абаронца чэскага клюбу «[[Энэргія Карлавы Вары|Энэргія]]».

== Кар’ера ==
Пачынаў выступе ў клюбе «[[Рыга (хакейны клюб)|Рыга]]» ў [[Моладзевая хакейная ліга|Моладзевай хакейнай лізе]]. Пасьля зьехаў у ЗША, дзе браў удзел у студэнцкіх спаборніцтваў, а таксама ў [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лізе]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230527114858/https://www.bakersfieldcondors.com/news/christensen-and-jaks-signed/ «Christensen and Jaks Sign AHL Deals»]. Bakersfield Condors.&lt;/ref&gt;. З улікам вымушанай паўзы, выкліканай пандэміяй каранавірусу, вярнуўся на радзіму, дзе ўзгодніў кантракт з клюбам «[[Дынама Рыга|Дынама]]» з [[Кантынэнтальная хакейная ліга|Кантынэнтальнай хакейнай лігі]]. Згуляў таксама адзін матч у складзе «[[Зэмгале Елгава|Зэмгале]]» ў айчынным першынстве. Пасьля вярнуўся ў Паўночную Амэрыку, дзе абараняў колеры «[[Бэйкерсьфілд Кондарз]]». Стаўшы вольным агентам далучыўся да расейскага клюбу «[[Сочы (хакейны клюб)|Сочы]]». А ў 2022 годзе прыяднаўся да чэскага клюбу «[[Літвінаў (хакейны клюб)|Літвінаў]]». Пасьля двух неблагіх сэзонаў у складзе чэскай каманды прыяднаўся да іншага клюбу з гэтай краіны «[[Энэргія Карлавы Вары|Энэргіі]]»

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Eliteprospects}}
* {{NHL}}
* {{Hockeydb}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Якс, Яніс}}
[[Катэгорыя:Латвійскія хакеісты]]
[[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Латвіі]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Дынама» Рыга]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Зэмгале» Елгава]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Бэйкерсьфілд Кондарз»]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сочы»]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Літвінаў»]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Энэргія» Карлавы Вары]]</text>
      <sha1>2rpqspukgfibfu0rzjv6hrov0mb7eon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ёакім Бліхфэльд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283354</id>
    <revision>
      <id>2697706</id>
      <parentid>2692580</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T09:57:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5772" sha1="6yek39p7654u67pnhs43xxx1u7g38pk" xml:space="preserve">{{Хакеіст
|Імя                     = Ёакім Бліхфэльд
|Клюб                    = [[Тапара Тампэрэ|Тапара]]
|Выступаў                = {{Просты сьпіс|
* [[Портлэнд Ўінтэргокс]]
* [[Сан-Хасэ Баракуда]]
* [[Сан-Хасэ Шаркс]]
* [[Фрэдэрыксгаўн Ўайт Гокс]]
* [[Вэкшэ Лэйкерз]]
* [[Рэгле Энгельгольм|Рэгле]]
}}
|Пачатак кар’еры         = 2018
|Драфт НХЛ               = 210
|Год драфту              = 2016
|Клюб драфту             = [[Сан-Хасэ Шаркс]]
}}
'''Ёакім Бліхфэльд''' ({{мова-da|Joachim Blichfeld}}; {{Н}} 17 ліпеня 1998 году) — дацкі хакеіст, нападнік фінскага клюбу «[[Тапара Тампэрэ|Тапара]]». У 2016 годзе на драфце НХЛ быў абраны клюбам «[[Сан-Хасэ Шаркс]]» у сёмым раўндзе пад агульным 210-м нумарам.

== Кар’ера ==
Яшчэ юнаком перабраўся ў суседнюю Швэцыю, дзе быў у структуры клюбу «[[Мальмё Рэдгокс]]». Яшчэ не дэбютаваўшы ў [[Швэдзкая хакейная ліга|Швэдзкай хакейнай лізе]] быў абраны на [[драфт НХЛ|драфце НХЛ]] клюбам «[[Сан-Хасэ Шаркс]]» у 2016 годзе. Пасьля гэтага далучыўся да клюбу «[[Портлэнд Ўінтэргокс]]» з [[Заходняя хакейная ліга|Заходняй хакейнай лігі]], дзе пачаў [[ЗХЛ 2016—2017 гадоў|сэзон 2016—2017 гадоў]]. 28 сьнежня 2016 году ўзгадніў трохгадовы кантракт пачаткоўца з «Шаркс»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20221029044643/https://www.nhl.com/sharks/news/sharks-sign-forward-joachim-blichfeld/c-294423902 «Sharks Sign Forward Joachim Blichfeld»]. NHL.&lt;/ref&gt;, але працягнуў абараняць колеры портлэндзкага клюбу.

Бліхфэльд далучыўся да клюбу «[[Сан-Хасэ Баракуда]]» з [[Амэрыканская хакейная ліга|Амэрыканскай хакейнай лігі]], дзе пачаў [[АХЛ 2019—2020 гадоў|сэзон 2019—2020 гадоў]]. 12 сьнежня 2019 года быў выкліканы да клюбу НХЛ&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20191222162416/https://www.nhl.com/sharks/news/sharks-recall-forward-joachim-blichfeld-from-san-jose-barracuda/c-312481908?sf114140207=1 «Sharks Recall Forward Joachim Blichfeld from San Jose Barracuda»]. NHL.&lt;/ref&gt;. Запачаткаваў кар’еру ў НХЛ у матчы супраць «[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]]»&lt;ref&gt;[https://winterhawks.com/article/joachim-blichfeld-makes-nhl-debut «Joachim Blichfeld Makes NHL Debut»]. Portland Winterhawks.&lt;/ref&gt;. Бліхфэльд завяршыў сэзон толькі тройчы згуляўшы за «Сан-Хасэ Шаркс», гэтак не здабыўшы пунктаў. У той жа час ён назьбіраў 32 пункты ў 44 гульнях за «Баракуду», дзякуючы чаго быў уключаны ў Матч усіх зорак АХЛ&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20201121015105/https://theahl.com/rosters-2020-ahl-all-star-classic «Rosters announced for 2020 AHL All-Star Classic»]. AHL.&lt;/ref&gt;. Праз пандэмію каранавірусу вярнуўся на радзіму, дзе пэўны час абараняў колеры «[[Фрэдэрыксгаўн Ўайт Гокс]]». Пасьля гэтага вярнуўся ў НХЛ, а пасьля [[НХЛ 2020—2021 гадоў|сэзону 2020—2021 гадоў]] узгодніў новы кантракт на год&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230417060542/https://www.nhl.com/sharks/news/sharks-sign-forward-joachim-blichfeld/c-325672374 «Sharks Sign Forward Joachim Blichfeld»]. NHL.&lt;/ref&gt;.

8 чэрвеня 2022 году склаў працоўную ўгоду з швэдзкім клюбам «[[Вэкшэ Лэйкерз]]»&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230203091327/https://www.vaxjolakers.se/artikel/hvaial445-4af7d/valkommen-joachim-blichfeld «Welcome Joachim Blichfeld»]. Växjö Lakers.&lt;/ref&gt;. Цягам сэзону 2024—2025 гадоў перабраўся да шыхтаў клюбу «[[Рэгле Энгельгольм|Рэгле]]», а потым стаў хакеістам фінскай «[[Тапара Тампэрэ|Тапары]]».

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* {{Eliteprospects}}
* {{NHL}}
* {{Hockeydb}}

{{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бліхфэльд, Ёакім}}
[[Катэгорыя:Дацкія хакеісты]]
[[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Даніі]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Портлэнд Ўінтэргокс»]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Хасэ Баракуда»]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Сан-Хасэ Шаркс»]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Фрэдэрыксгаўн Ўайт Гокс»]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Вэкшэ Лэйкерз»]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Рэгле» Энгельгольм]]
[[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тапара» Тампэрэ]]</text>
      <sha1>6yek39p7654u67pnhs43xxx1u7g38pk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Супэрліга чэмпіянату Партугаліі па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>286831</id>
    <revision>
      <id>2697683</id>
      <parentid>2697539</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5481" sha1="s2144nmzpx9xl31nwirfw8mwhyudwdk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.soccerway.com/portugal/liga-portugal/ Soccerway]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=POR, BEN, SCP, STC, FCA, AVF, GIL, ALV, BRA, MFC, FAM, AMA, VSC, MAR, CDN, CAS, RAV, EST
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_POR=9 | нічыі_POR=0 |паразы_POR=0 |мз_POR=21 |мп_POR=4
|перамогі_BEN=6 | нічыі_BEN=1 |паразы_BEN=1 |мз_BEN=24 |мп_BEN=7
|перамогі_SCP=5 | нічыі_SCP=3 |паразы_SCP=1 |мз_SCP=21 |мп_SCP=11
|перамогі_STC=5 | нічыі_STC=3 |паразы_STC=0 |мз_STC=12 |мп_STC=4
|перамогі_FCA=5 | нічыі_FCA=2 |паразы_FCA=2 |мз_FCA=12 |мп_FCA=7
|перамогі_AVF=5 | нічыі_AVF=2 |паразы_AVF=2 |мз_AVF=13 |мп_AVF=11
|перамогі_GIL=4 | нічыі_GIL=2 |паразы_GIL=3 |мз_GIL=8 |мп_GIL=7
|перамогі_ALV=3 | нічыі_ALV=2 |паразы_ALV=4 |мз_ALV=13 |мп_ALV=13
|перамогі_BRA=3 | нічыі_BRA=2 |паразы_BRA=4 |мз_BRA=9 |мп_BRA=11
|перамогі_MFC=3 | нічыі_MFC=2 |паразы_MFC=4 |мз_MFC=11 |мп_MFC=16
|перамогі_FAM=2 | нічыі_FAM=4 |паразы_FAM=3 |мз_FAM=14 |мп_FAM=11
|перамогі_AMA=2 | нічыі_AMA=4 |паразы_AMA=3 |мз_AMA=14 |мп_AMA=17
|перамогі_VSC=2 | нічыі_VSC=2 |паразы_VSC=5 |мз_VSC=10 |мп_VSC=10
|перамогі_MAR=2 | нічыі_MAR=2 |паразы_MAR=5 |мз_MAR=9 |мп_MAR=19
|перамогі_CDN=2 | нічыі_CDN=1 |паразы_CDN=6 |мз_CDN=10 |мп_CDN=18
|перамогі_CAS=2 | нічыі_CAS=1 |паразы_CAS=6 |мз_CAS=5 |мп_CAS=17
|перамогі_RAV=2 | нічыі_RAV=1 |паразы_RAV=6 |мз_RAV=8 |мп_RAV=21
|перамогі_EST=0 | нічыі_EST=2 |паразы_EST=7 |мз_EST=5 |мп_EST=15

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў]]
|назва_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алвэрка]]
|назва_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Арока]]
|назва_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]
|назва_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]
|назва_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каза Пія]]
|назва_EST=[[Эштарыл Прая|Эштарыл]]
|назва_AMA=[[Эштрэла Амадора]]
|назва_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фамалікан]]
|назва_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл Вісэнці]]
|назва_MAR=[[Марытыму Фуншал|Марытыму]]
|назва_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Марэйрэнсі]]
|назва_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Насьёнал]]
|назва_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]
|назва_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю Аві]]
|назва_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Санта-Клара]]
|назва_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спортынг]]
|назва_VSC=[[Віторыя Гімарайнш]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CL3Q |вынік4=EL2Q |вынік5=ECL2Q
|вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Настройкі і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Лік перамог; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]]
|колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_RPO=red2   |тэкст_RPO=Пераходныя матчы
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Лігу 2

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>s2144nmzpx9xl31nwirfw8mwhyudwdk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Супэрліга чэмпіянату Партугаліі па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>286832</id>
    <revision>
      <id>2697696</id>
      <parentid>2697551</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9499" sha1="g3oi5ir6ingx39qiqrlyl1npx5p2pap" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
|крыніца      = [https://www.soccerway.com/portugal/liga-portugal/ Soccerway]
|стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= AVF, ALV, FCA, BRA, BEN, VSC, GIL, CAS, MAR, MFC, CDN, POR, RAV, STC, SCP, FAM, EST, AMA

|скарачэньне_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў|Ака]]
|скарачэньне_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алв]]
|скарачэньне_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Аро]]
|скарачэньне_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэн]]
|скарачэньне_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Бра]]
|скарачэньне_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каз]]
|скарачэньне_EST=[[Эштарыл Прая|Эшр]]
|скарачэньне_AMA=[[Эштрэла Амадора|Эла]]
|скарачэньне_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фам]]
|скарачэньне_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл]]
|скарачэньне_MAR=[[Марытыму Фуншал|Мрт]]
|скарачэньне_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Мрр]]
|скарачэньне_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Нас]]
|скарачэньне_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Пор]]
|скарачэньне_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю]]
|скарачэньне_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Сан]]
|скарачэньне_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спо]]
|скарачэньне_CDT=[[Тандэла (футбольны клюб)|Тан]]
|скарачэньне_VSC=[[Віторыя Гімарайнш|ВіГ]]

|назва_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў]]
|назва_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алвэрка]]
|назва_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Арока]]
|назва_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]]
|назва_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Брага]]
|назва_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каза Пія]]
|назва_EST=[[Эштарыл Прая|Эштарыл]]
|назва_AMA=[[Эштрэла Амадора]]
|назва_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фамалікан]]
|назва_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл Вісэнці]]
|назва_MAR=[[Марытыму Фуншал|Марытыму]]
|назва_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Марэйрэнсі]]
|назва_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Насьёнал]]
|назва_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Порту]]
|назва_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю Аві]]
|назва_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Санта-Клара]]
|назва_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спортынг]]
|назва_VSC=[[Віторыя Гімарайнш]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026
|матч_ALV_AMA=2:2
|матч_ALV_AVF=
|матч_ALV_BEN=
|матч_ALV_BRA=1:2
|матч_ALV_CAS=
|матч_ALV_CDN=
|матч_ALV_EST=
|матч_ALV_FAM=
|матч_ALV_FCA=0:1
|матч_ALV_GIL=
|матч_ALV_MAR=
|матч_ALV_MFC=
|матч_ALV_POR=
|матч_ALV_RAV=1:0
|матч_ALV_SCP=
|матч_ALV_STC=1:1
|матч_ALV_VSC=

|матч_AMA_ALV=
|матч_AMA_AVF=0:2
|матч_AMA_BEN=
|матч_AMA_BRA=2:1
|матч_AMA_CAS=0:2
|матч_AMA_CDN=
|матч_AMA_EST=
|матч_AMA_FAM=2:2
|матч_AMA_FCA=
|матч_AMA_GIL=
|матч_AMA_MAR=
|матч_AMA_MFC=
|матч_AMA_POR=
|матч_AMA_RAV=
|матч_AMA_SCP=2:2
|матч_AMA_STC=
|матч_AMA_VSC=

|матч_AVF_ALV=
|матч_AVF_AMA=
|матч_AVF_BEN=
|матч_AVF_BRA=
|матч_AVF_CAS=
|матч_AVF_CDN=
|матч_AVF_EST=2:1
|матч_AVF_FAM=
|матч_AVF_FCA=
|матч_AVF_GIL=
|матч_AVF_MAR=
|матч_AVF_MFC=
|матч_AVF_POR=0:3
|матч_AVF_RAV=
|матч_AVF_SCP=
|матч_AVF_STC=0:1
|матч_AVF_VSC=2:1

|матч_BEN_ALV=
|матч_BEN_AMA=
|матч_BEN_AVF=2:2
|матч_BEN_BRA=
|матч_BEN_CAS=
|матч_BEN_CDN=
|матч_BEN_EST=2:1
|матч_BEN_FAM=
|матч_BEN_FCA=
|матч_BEN_GIL=3:1
|матч_BEN_MAR=
|матч_BEN_MFC=
|матч_BEN_POR=
|матч_BEN_RAV=
|матч_BEN_SCP=
|матч_BEN_STC=
|матч_BEN_VSC=2:0

|матч_BRA_ALV=
|матч_BRA_AMA=
|матч_BRA_AVF=
|матч_BRA_BEN=
|матч_BRA_CAS=
|матч_BRA_CDN=
|матч_BRA_EST=1:0
|матч_BRA_FAM=
|матч_BRA_FCA=
|матч_BRA_GIL=1:2
|матч_BRA_MAR=
|матч_BRA_MFC=
|матч_BRA_POR=
|матч_BRA_RAV=
|матч_BRA_SCP=1:3
|матч_BRA_STC=
|матч_BRA_VSC=1:0

|матч_CAS_ALV=
|матч_CAS_AMA=
|матч_CAS_AVF=
|матч_CAS_BEN=0:7
|матч_CAS_BRA=
|матч_CAS_CDN=
|матч_CAS_EST=
|матч_CAS_FAM=
|матч_CAS_FCA=
|матч_CAS_GIL=
|матч_CAS_MAR=
|матч_CAS_MFC=0:1
|матч_CAS_POR=1:4
|матч_CAS_RAV=
|матч_CAS_SCP=
|матч_CAS_STC=0:1
|матч_CAS_VSC=

|матч_CDN_ALV=1:3
|матч_CDN_AMA=2:3
|матч_CDN_AVF=
|матч_CDN_BEN=
|матч_CDN_BRA=1:0
|матч_CDN_CAS=
|матч_CDN_EST=2:0
|матч_CDN_FAM=0:4
|матч_CDN_FCA=
|матч_CDN_GIL=
|матч_CDN_MAR=
|матч_CDN_MFC=
|матч_CDN_POR=
|матч_CDN_RAV=
|матч_CDN_SCP=
|матч_CDN_STC=
|матч_CDN_VSC=

|матч_EST_ALV=
|матч_EST_AMA=
|матч_EST_AVF=
|матч_EST_BEN=
|матч_EST_BRA=
|матч_EST_CAS=1:2
|матч_EST_CDN=
|матч_EST_FAM=1:1
|матч_EST_FCA=0:0
|матч_EST_GIL=
|матч_EST_MAR=
|матч_EST_MFC=1:3
|матч_EST_POR=
|матч_EST_RAV=0:2
|матч_EST_SCP=
|матч_EST_STC=
|матч_EST_VSC=

|матч_FAM_ALV=1:4
|матч_FAM_AMA=
|матч_FAM_AVF=
|матч_FAM_BEN=
|матч_FAM_BRA=
|матч_FAM_CAS=
|матч_FAM_CDN=
|матч_FAM_EST=
|матч_FAM_FCA=
|матч_FAM_GIL=0:0
|матч_FAM_MAR=1:2
|матч_FAM_MFC=
|матч_FAM_POR=
|матч_FAM_RAV=
|матч_FAM_SCP=1:1
|матч_FAM_STC=
|матч_FAM_VSC=

|матч_FCA_ALV=
|матч_FCA_AMA=1:0
|матч_FCA_AVF=
|матч_FCA_BEN=
|матч_FCA_BRA=
|матч_FCA_CAS=
|матч_FCA_CDN=
|матч_FCA_EST=
|матч_FCA_FAM=
|матч_FCA_GIL=
|матч_FCA_MAR=2:1
|матч_FCA_MFC=4:0
|матч_FCA_POR=
|матч_FCA_RAV=
|матч_FCA_SCP=
|матч_FCA_STC=1:2
|матч_FCA_VSC=

|матч_GIL_ALV=
|матч_GIL_AMA=
|матч_GIL_AVF=0:1
|матч_GIL_BEN=
|матч_GIL_BRA=
|матч_GIL_CAS=2:0
|матч_GIL_CDN=
|матч_GIL_EST=
|матч_GIL_FAM=
|матч_GIL_FCA=
|матч_GIL_MAR=1:1
|матч_GIL_MFC=
|матч_GIL_POR=0:1
|матч_GIL_RAV=1:0
|матч_GIL_SCP=
|матч_GIL_STC=
|матч_GIL_VSC=

|матч_MAR_ALV=
|матч_MAR_AMA=
|матч_MAR_AVF=2:2
|матч_MAR_BEN=0:3
|матч_MAR_BRA=
|матч_MAR_CAS=1:0
|матч_MAR_CDN=
|матч_MAR_EST=
|матч_MAR_FAM=
|матч_MAR_FCA=
|матч_MAR_GIL=
|матч_MAR_MFC=
|матч_MAR_POR=1:2
|матч_MAR_RAV=
|матч_MAR_SCP=
|матч_MAR_STC=
|матч_MAR_VSC=

|матч_MFC_ALV=
|матч_MFC_AMA=
|матч_MFC_AVF=
|матч_MFC_BEN=0:4
|матч_MFC_BRA=2:2
|матч_MFC_CAS=
|матч_MFC_CDN=
|матч_MFC_EST=
|матч_MFC_FAM=
|матч_MFC_FCA=
|матч_MFC_GIL=0:1
|матч_MFC_MAR=3:1
|матч_MFC_POR=
|матч_MFC_RAV=
|матч_MFC_SCP=
|матч_MFC_STC=
|матч_MFC_VSC=

|матч_POR_ALV=2:0
|матч_POR_AMA=
|матч_POR_AVF=
|матч_POR_BEN=3:1
|матч_POR_BRA=
|матч_POR_CAS=
|матч_POR_CDN=
|матч_POR_EST=
|матч_POR_FAM=
|матч_POR_FCA=2:0
|матч_POR_GIL=
|матч_POR_MAR=
|матч_POR_MFC=2:1
|матч_POR_RAV=
|матч_POR_SCP=
|матч_POR_STC=
|матч_POR_VSC=

|матч_RAV_ALV=
|матч_RAV_AMA=3:3
|матч_RAV_AVF=
|матч_RAV_BEN=
|матч_RAV_BRA=
|матч_RAV_CAS=
|матч_RAV_CDN=3:2
|матч_RAV_EST=
|матч_RAV_FAM=0:4
|матч_RAV_FCA=
|матч_RAV_GIL=
|матч_RAV_MAR=
|матч_RAV_MFC=
|матч_RAV_POR=0:2
|матч_RAV_SCP=0:4
|матч_RAV_STC=
|матч_RAV_VSC=

|матч_SCP_ALV=3:1
|матч_SCP_AMA=
|матч_SCP_AVF=1:2
|матч_SCP_BEN=
|матч_SCP_BRA=
|матч_SCP_CAS=
|матч_SCP_CDN=2:0
|матч_SCP_EST=
|матч_SCP_FAM=
|матч_SCP_FCA=2:2
|матч_SCP_GIL=
|матч_SCP_MAR=
|матч_SCP_MFC=
|матч_SCP_POR=
|матч_SCP_RAV=
|матч_SCP_STC=
|матч_SCP_VSC=3:2

|матч_STC_ALV=
|матч_STC_AMA=
|матч_STC_AVF=
|матч_STC_BEN=
|матч_STC_BRA=0:0
|матч_STC_CAS=
|матч_STC_CDN=2:2
|матч_STC_EST=
|матч_STC_FAM=1:0
|матч_STC_FCA=
|матч_STC_GIL=
|матч_STC_MAR=
|матч_STC_MFC=
|матч_STC_POR=
|матч_STC_RAV=4:0
|матч_STC_SCP=
|матч_STC_VSC=

|матч_VSC_ALV=
|матч_VSC_AMA=
|матч_VSC_AVF=
|матч_VSC_BEN=
|матч_VSC_BRA=
|матч_VSC_CAS=0:0
|матч_VSC_CDN=1:0
|матч_VSC_EST=
|матч_VSC_FAM=
|матч_VSC_FCA=0:1
|матч_VSC_GIL=
|матч_VSC_MAR=5:0
|матч_VSC_MFC=1:1
|матч_VSC_POR=
|матч_VSC_RAV=
|матч_VSC_SCP=
|матч_VSC_STC=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>g3oi5ir6ingx39qiqrlyl1npx5p2pap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Про Ліга чэмпіянату Бэльгіі па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>299268</id>
    <revision>
      <id>2697684</id>
      <parentid>2697540</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5647" sha1="1cq1ymwzgw1x52swbo6gba4evlzfe9m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.soccerway.com/belgium/jupiler-pro-league/ Soccerway]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=GNT, CLU, USG, CHA, AND, GNK, WES, LOM, STA, ZWA, ANT, BEV, STR, LAL, MEC, OHL, KOR, CER
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_GNT=8 | нічыі_GNT=1 |паразы_GNT=0 |мз_GNT=19 |мп_GNT=4
|перамогі_CLU=8 | нічыі_CLU=0 |паразы_CLU=1 |мз_CLU=22 |мп_CLU=6
|перамогі_USG=7 | нічыі_USG=2 |паразы_USG=0 |мз_USG=27 |мп_USG=6
|перамогі_CHA=7 | нічыі_CHA=0 |паразы_CHA=2 |мз_CHA=16 |мп_CHA=10
|перамогі_AND=5 | нічыі_AND=1 |паразы_AND=3 |мз_AND=9 |мп_AND=10
|перамогі_GNK=4 | нічыі_GNK=3 |паразы_GNK=2 |мз_GNK=18 |мп_GNK=13
|перамогі_WES=4 | нічыі_WES=2 |паразы_WES=3 |мз_WES=24 |мп_WES=21
|перамогі_LOM=3 | нічыі_LOM=3 |паразы_LOM=3 |мз_LOM=11 |мп_LOM=11
|перамогі_STA=3 | нічыі_STA=2 |паразы_STA=4 |мз_STA=14 |мп_STA=15
|перамогі_ZWA=3 | нічыі_ZWA=2 |паразы_ZWA=4 |мз_ZWA=10 |мп_ZWA=12
|перамогі_ANT=3 | нічыі_ANT=1 |паразы_ANT=5 |мз_ANT=15 |мп_ANT=20
|перамогі_BEV=3 | нічыі_BEV=1 |паразы_BEV=5 |мз_BEV=12 |мп_BEV=18
|перамогі_STR=2 | нічыі_STR=2 |паразы_STR=5 |мз_STR=17 |мп_STR=19
|перамогі_LAL=2 | нічыі_LAL=1 |паразы_LAL=6 |мз_LAL=11 |мп_LAL=18
|перамогі_MEC=1 | нічыі_MEC=3 |паразы_MEC=4 |мз_MEC=9 |мп_MEC=17
|перамогі_OHL=1 | нічыі_OHL=3 |паразы_OHL=5 |мз_OHL=8 |мп_OHL=16
|перамогі_KOR=1 | нічыі_KOR=0 |паразы_KOR=7 |мз_KOR=2 |мп_KOR=18
|перамогі_CER=0 | нічыі_CER=3 |паразы_CER=6 |мз_CER=11 |мп_CER=21

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_AND=[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]
|назва_ANT=[[Антвэрпэн (футбольны клюб)|Антвэрпэн]]
|назва_BEV=[[Ваасьлянд Бэвэрэн|Бэвэрэн]]
|назва_CER=[[Сэркль Бруге]]
|назва_CHA=[[Шарлеруа (футбольны клюб)|Шарлеруа]]
|назва_CLU=[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]
|назва_GNK=[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]
|назва_GNT=[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]
|назва_KOR=[[Кортрэйк (футбольны клюб)|Кортрэйк]]
|назва_LAL=[[Ля-Лювіер (футбольны клюб)|Ля-Лювіер]]
|назва_LOM=[[Лёмэль (футбольны клюб)|Лёмэль]]
|назва_MEC=[[Мэхэлен (футбольны клюб)|Мэхэлен]]
|назва_OHL=[[Аўд-Гэвэрлі Лёвэн]]
|назва_USG=[[Юніён Сэн-Жыль]]
|назва_STR=[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]
|назва_STA=[[Стандард Льеж]]
|назва_WES=[[Вэстэрлё (футбольны клюб)|Вэстэрлё]]
|назва_ZWA=[[Зюльтэ-Варэгем (футбольны клюб)|Зюльтэ-Варэгем]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS |вынік2=CL3Q |вынік3=EL2Q |вынік4=ECL2Q
|вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Настройкі і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Лік перамог; 3) Розьніца мячоў; 4) Забітыя мячы; 5) Лік гасьцявых перамог; 6) Розьніца мячоў у гасьцях; 7) Забітыя гасьцявыя мячы; 8) Дадатковыя матчы.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR
|колер_CLLS=green1 |тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_CL3Q=green2 |тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELPO=blue1 |тэкст_ELPO=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі Эўропы]]
|колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]]
|колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Чэленджэр Про Лігу

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>1cq1ymwzgw1x52swbo6gba4evlzfe9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Про Ліга чэмпіянату Бэльгіі па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>299269</id>
    <revision>
      <id>2697697</id>
      <parentid>2696621</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9493" sha1="5yfprvwmn7lx2k3znjgudfdnu1d472l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
| крыніца      = [https://www.soccerway.com/belgium/jupiler-pro-league/ Soccerway]
| стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= AND, ANT, OHL, CLU, BEV, WES, GNK, GNT, ZWA, KOR, LOM, LAL, MEC, STA, STR, CER, CHA, USG

|скарачэньне_AND=[[Андэрлехт Брусэль|Анд]]
|скарачэньне_ANT=[[Антвэрпэн (футбольны клюб)|Ант]]
|скарачэньне_BEV=[[Ваасьлянд Бэвэрэн|Бэв]]
|скарачэньне_CER=[[Сэркль Бруге|Сэр]]
|скарачэньне_CHA=[[Шарлеруа (футбольны клюб)|Шар]]
|скарачэньне_CLU=[[Бруге (футбольны клюб)|Бру]]
|скарачэньне_GNK=[[Генк (футбольны клюб)|Гнк]]
|скарачэньне_GNT=[[Гент (футбольны клюб)|Гнт]]
|скарачэньне_KOR=[[Кортрэйк (футбольны клюб)|Кор]]
|скарачэньне_LAL=[[Ля-Лювіер (футбольны клюб)|ЛяЛ]]
|скарачэньне_LOM=[[Лёмэль (футбольны клюб)|Лём]]
|скарачэньне_MEC=[[Мэхэлен (футбольны клюб)|Мэх]]
|скарачэньне_OHL=[[Аўд-Гэвэрлі Лёвэн|Аўд]]
|скарачэньне_USG=[[Юніён Сэн-Жыль|Юні]]
|скарачэньне_STR=[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сын]]
|скарачэньне_STA=[[Стандард Льеж|Ста]]
|скарачэньне_WES=[[Вэстэрлё (футбольны клюб)|Вэс]]
|скарачэньне_ZWA=[[Зюльтэ-Варэгем (футбольны клюб)|Зюл]]

|назва_AND=[[Андэрлехт Брусэль|Андэрлехт]]
|назва_ANT=[[Антвэрпэн (футбольны клюб)|Антвэрпэн]]
|назва_BEV=[[Ваасьлянд Бэвэрэн|Бэвэрэн]]
|назва_CER=[[Сэркль Бруге]]
|назва_CHA=[[Шарлеруа (футбольны клюб)|Шарлеруа]]
|назва_CLU=[[Бруге (футбольны клюб)|Бруге]]
|назва_GNK=[[Генк (футбольны клюб)|Генк]]
|назва_GNT=[[Гент (футбольны клюб)|Гент]]
|назва_KOR=[[Кортрэйк (футбольны клюб)|Кортрэйк]]
|назва_LAL=[[Ля-Лювіер (футбольны клюб)|Ля-Лювіер]]
|назва_LOM=[[Лёмэль (футбольны клюб)|Лёмэль]]
|назва_MEC=[[Мэхэлен (футбольны клюб)|Мэхэлен]]
|назва_OHL=[[Аўд-Гэвэрлі Лёвэн]]
|назва_USG=[[Юніён Сэн-Жыль]]
|назва_STR=[[Сынт-Тройдэн (футбольны клюб)|Сынт-Тройдэн]]
|назва_STA=[[Стандард Льеж]]
|назва_WES=[[Вэстэрлё (футбольны клюб)|Вэстэрлё]]
|назва_ZWA=[[Зюльтэ-Варэгем (футбольны клюб)|Зюльтэ-Варэгем]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026
|матч_AND_ANT=
|матч_AND_BEV=
|матч_AND_CER=
|матч_AND_CHA=
|матч_AND_CLU=
|матч_AND_GNK=0:0
|матч_AND_GNT=
|матч_AND_KOR=1:0
|матч_AND_LAL=2:1
|матч_AND_LOM=
|матч_AND_MEC=
|матч_AND_OHL=
|матч_AND_STA=
|матч_AND_STR=
|матч_AND_USG=
|матч_AND_WES=
|матч_AND_ZWA=3:0

|матч_ANT_AND=
|матч_ANT_BEV=2:1
|матч_ANT_CER=
|матч_ANT_CHA=3:0
|матч_ANT_CLU=
|матч_ANT_GNK=4:4
|матч_ANT_GNT=
|матч_ANT_KOR=
|матч_ANT_LAL=
|матч_ANT_LOM=
|матч_ANT_MEC=
|матч_ANT_OHL=
|матч_ANT_STA=
|матч_ANT_STR=1:4
|матч_ANT_USG=0:2
|матч_ANT_WES=
|матч_ANT_ZWA=

|матч_BEV_AND=1:0
|матч_BEV_ANT=
|матч_BEV_CER=
|матч_BEV_CHA=
|матч_BEV_CLU=
|матч_BEV_GNK=
|матч_BEV_GNT=
|матч_BEV_KOR=
|матч_BEV_LAL=
|матч_BEV_LOM=1:3
|матч_BEV_MEC=
|матч_BEV_OHL=3:0
|матч_BEV_STA=
|матч_BEV_STR=2:0
|матч_BEV_USG=
|матч_BEV_WES=
|матч_BEV_ZWA=

|матч_CER_AND=1:2
|матч_CER_ANT=
|матч_CER_BEV=
|матч_CER_CHA=
|матч_CER_CLU=
|матч_CER_GNK=
|матч_CER_GNT=0:3
|матч_CER_KOR=
|матч_CER_LAL=
|матч_CER_LOM=0:1
|матч_CER_MEC=
|матч_CER_OHL=
|матч_CER_STA=
|матч_CER_STR=3:3
|матч_CER_USG=
|матч_CER_WES=
|матч_CER_ZWA=

|матч_CHA_AND=
|матч_CHA_ANT=
|матч_CHA_BEV=
|матч_CHA_CER=3:2
|матч_CHA_CLU=
|матч_CHA_GNK=
|матч_CHA_GNT=
|матч_CHA_KOR=
|матч_CHA_LAL=
|матч_CHA_LOM=
|матч_CHA_MEC=2:0
|матч_CHA_OHL=3:1
|матч_CHA_STA=
|матч_CHA_STR=
|матч_CHA_USG=2:3
|матч_CHA_WES=
|матч_CHA_ZWA=

|матч_CLU_AND=
|матч_CLU_ANT=3:1
|матч_CLU_BEV=
|матч_CLU_CER=1:0
|матч_CLU_CHA=
|матч_CLU_GNK=3:0
|матч_CLU_GNT=
|матч_CLU_KOR=3:0
|матч_CLU_LAL=
|матч_CLU_LOM=
|матч_CLU_MEC=
|матч_CLU_OHL=
|матч_CLU_STA=
|матч_CLU_STR=3:2
|матч_CLU_USG=
|матч_CLU_WES=
|матч_CLU_ZWA=

|матч_GNK_AND=
|матч_GNK_ANT=
|матч_GNK_BEV=4:0
|матч_GNK_CER=
|матч_GNK_CHA=
|матч_GNK_CLU=
|матч_GNK_GNT=1:1
|матч_GNK_KOR=3:0
|матч_GNK_LAL=
|матч_GNK_LOM=
|матч_GNK_MEC=
|матч_GNK_OHL=
|матч_GNK_STA=2:1
|матч_GNK_STR=
|матч_GNK_USG=
|матч_GNK_WES=3:2
|матч_GNK_ZWA=

|матч_GNT_AND=4:0
|матч_GNT_ANT=
|матч_GNT_BEV=
|матч_GNT_CER=
|матч_GNT_CHA=
|матч_GNT_CLU=2:1
|матч_GNT_GNK=
|матч_GNT_KOR=
|матч_GNT_LAL=
|матч_GNT_LOM=
|матч_GNT_MEC=2:0
|матч_GNT_OHL=1:0
|матч_GNT_STA=2:1
|матч_GNT_STR=
|матч_GNT_USG=
|матч_GNT_WES=
|матч_GNT_ZWA=

|матч_KOR_AND=
|матч_KOR_ANT=0:3
|матч_KOR_BEV=1:0
|матч_KOR_CER=
|матч_KOR_CHA=1:3
|матч_KOR_CLU=
|матч_KOR_GNK=
|матч_KOR_GNT=
|матч_KOR_LAL=
|матч_KOR_LOM=
|матч_KOR_MEC=
|матч_KOR_OHL=
|матч_KOR_STA=
|матч_KOR_STR=
|матч_KOR_USG=
|матч_KOR_WES=
|матч_KOR_ZWA=0:2

|матч_LAL_AND=
|матч_LAL_ANT=
|матч_LAL_BEV=
|матч_LAL_CER=
|матч_LAL_CHA=
|матч_LAL_CLU=1:4
|матч_LAL_GNK=
|матч_LAL_GNT=1:2
|матч_LAL_KOR=3:0
|матч_LAL_LOM=
|матч_LAL_MEC=2:2
|матч_LAL_OHL=
|матч_LAL_STA=
|матч_LAL_STR=
|матч_LAL_USG=
|матч_LAL_WES=
|матч_LAL_ZWA=3:0

|матч_LOM_AND=
|матч_LOM_ANT=
|матч_LOM_BEV=
|матч_LOM_CER=
|матч_LOM_CHA=0:1
|матч_LOM_CLU=0:1
|матч_LOM_GNK=
|матч_LOM_GNT=
|матч_LOM_KOR=
|матч_LOM_LAL=
|матч_LOM_MEC=0:0
|матч_LOM_OHL=
|матч_LOM_STA=
|матч_LOM_STR=
|матч_LOM_USG=
|матч_LOM_WES=4:0
|матч_LOM_ZWA=

|матч_MEC_AND=0:1
|матч_MEC_ANT=
|матч_MEC_BEV=
|матч_MEC_CER=
|матч_MEC_CHA=
|матч_MEC_CLU=
|матч_MEC_GNK=
|матч_MEC_GNT=
|матч_MEC_KOR=
|матч_MEC_LAL=
|матч_MEC_LOM=
|матч_MEC_OHL=
|матч_MEC_STA=3:3
|матч_MEC_STR=4:3
|матч_MEC_USG=
|матч_MEC_WES=0:4
|матч_MEC_ZWA=

|матч_OHL_AND=
|матч_OHL_ANT=
|матч_OHL_BEV=
|матч_OHL_CER=1:1
|матч_OHL_CHA=
|матч_OHL_CLU=0:3
|матч_OHL_GNK=
|матч_OHL_GNT=
|матч_OHL_KOR=
|матч_OHL_LAL=2:0
|матч_OHL_LOM=2:2
|матч_OHL_MEC=
|матч_OHL_STA=1:2
|матч_OHL_STR=
|матч_OHL_USG=
|матч_OHL_WES=
|матч_OHL_ZWA=

|матч_STA_AND=
|матч_STA_ANT=1:0
|матч_STA_BEV=
|матч_STA_CER=2:2
|матч_STA_CHA=0:1
|матч_STA_CLU=
|матч_STA_GNK=
|матч_STA_GNT=
|матч_STA_KOR=
|матч_STA_LAL=2:0
|матч_STA_LOM=
|матч_STA_MEC=
|матч_STA_OHL=
|матч_STA_STR=
|матч_STA_USG=
|матч_STA_WES=
|матч_STA_ZWA=

|матч_STR_AND=
|матч_STR_ANT=
|матч_STR_BEV=
|матч_STR_CER=
|матч_STR_CHA=
|матч_STR_CLU=
|матч_STR_GNK=
|матч_STR_GNT=
|матч_STR_KOR=
|матч_STR_LAL=4:0
|матч_STR_LOM=1:1
|матч_STR_MEC=
|матч_STR_OHL=
|матч_STR_STA=
|матч_STR_USG=0:3
|матч_STR_WES=0:2
|матч_STR_ZWA=

|матч_USG_AND=3:0
|матч_USG_ANT=
|матч_USG_BEV=
|матч_USG_CER=5:2
|матч_USG_CHA=
|матч_USG_CLU=
|матч_USG_GNK=
|матч_USG_GNT=
|матч_USG_KOR=
|матч_USG_LAL=
|матч_USG_LOM=5:0
|матч_USG_MEC=
|матч_USG_OHL=1:1
|матч_USG_STA=
|матч_USG_STR=
|матч_USG_WES=
|матч_USG_ZWA=0:0

|матч_WES_AND=
|матч_WES_ANT=5:1
|матч_WES_BEV=4:4
|матч_WES_CER=
|матч_WES_CHA=
|матч_WES_CLU=
|матч_WES_GNK=
|матч_WES_GNT=
|матч_WES_KOR=
|матч_WES_LAL=
|матч_WES_LOM=
|матч_WES_MEC=
|матч_WES_OHL=
|матч_WES_STA=4:2
|матч_WES_STR=
|матч_WES_USG=1:5
|матч_WES_ZWA=2:2

|матч_ZWA_AND=
|матч_ZWA_ANT=
|матч_ZWA_BEV=4:0
|матч_ZWA_CER=
|матч_ZWA_CHA=0:1
|матч_ZWA_CLU=
|матч_ZWA_GNK=2:1
|матч_ZWA_GNT=0:2
|матч_ZWA_KOR=
|матч_ZWA_LAL=
|матч_ZWA_LOM=
|матч_ZWA_MEC=
|матч_ZWA_OHL=
|матч_ZWA_STA=
|матч_ZWA_STR=
|матч_ZWA_USG=
|матч_ZWA_WES=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>5yfprvwmn7lx2k3znjgudfdnu1d472l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Супэрліга чэмпіянату Турэччыны па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>299270</id>
    <revision>
      <id>2697687</id>
      <parentid>2697542</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5744" sha1="oajt11fjkocnvsf4oqj5r66gn29bs3h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.tff.org/default.aspx?pageID=198 Турэцкая футбольная фэдэрацыя]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=AME, GAL, FEN, TRA, KAS, BEŞ, KOC, ERZ, ÇOR, GÖZ, ALA, BAŞ, RİZ, KON, GAZ, GEN, SAM, EYÜ
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_AME=6 | нічыі_AME=2 |паразы_AME=1 |мз_AME=20 |мп_AME=10
|перамогі_GAL=6 | нічыі_GAL=1 |паразы_GAL=1 |мз_GAL=17 |мп_GAL=11
|перамогі_FEN=5 | нічыі_FEN=1 |паразы_FEN=2 |мз_FEN=22 |мп_FEN=6
|перамогі_TRA=5 | нічыі_TRA=1 |паразы_TRA=2 |мз_TRA=18 |мп_TRA=5
|перамогі_KAS=4 | нічыі_KAS=4 |паразы_KAS=1 |мз_KAS=13 |мп_KAS=9
|перамогі_BEŞ=5 | нічыі_BEŞ=0 |паразы_BEŞ=3 |мз_BEŞ=16 |мп_BEŞ=10
|перамогі_KOC=5 | нічыі_KOC=0 |паразы_KOC=4 |мз_KOC=11 |мп_KOC=9
|перамогі_ERZ=4 | нічыі_ERZ=2 |паразы_ERZ=3 |мз_ERZ=8 |мп_ERZ=12
|перамогі_ÇOR=4 | нічыі_ÇOR=1 |паразы_ÇOR=4 |мз_ÇOR=18 |мп_ÇOR=15
|перамогі_GÖZ=3 | нічыі_GÖZ=3 |паразы_GÖZ=3 |мз_GÖZ=19 |мп_GÖZ=16
|перамогі_ALA=3 | нічыі_ALA=3 |паразы_ALA=3 |мз_ALA=9 |мп_ALA=11
|перамогі_BAŞ=3 | нічыі_BAŞ=2 |паразы_BAŞ=3 |мз_BAŞ=12 |мп_BAŞ=12
|перамогі_RİZ=3 | нічыі_RİZ=1 |паразы_RİZ=4 |мз_RİZ=8 |мп_RİZ=11
|перамогі_KON=2 | нічыі_KON=2 |паразы_KON=5 |мз_KON=6 |мп_KON=9
|перамогі_GAZ=2 | нічыі_GAZ=2 |паразы_GAZ=5 |мз_GAZ=9 |мп_GAZ=15
|перамогі_GEN=2 | нічыі_GEN=2 |паразы_GEN=5 |мз_GEN=7 |мп_GEN=18
|перамогі_SAM=1 | нічыі_SAM=1 |паразы_SAM=7 |мз_SAM=8 |мп_SAM=21
|перамогі_EYÜ=1 | нічыі_EYÜ=0 |паразы_EYÜ=8 |мз_EYÜ=2 |мп_EYÜ=23

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Аланьяспор]]
|назва_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэд]]
|назва_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір]]
|назва_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]
|назва_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чорум]]
|назва_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрзурумспор]]
|назва_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюпспор]]
|назва_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]
|назва_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]
|назва_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газыянтэп]]
|назва_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёзтэпэ]]
|назва_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Генчлербірлігі]]
|назва_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Касымпаша]]
|назва_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Каджаэліспор]]
|назва_KON=[[Коньяспор Конья|Коньяспор]]
|назва_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рызэспор]]
|назва_SAM=[[Самсунспор Самсун|Самсунспор]]
|назва_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLLS |вынік2=CL3Q
|вынік3=EL2Q |вынік4=ECL2Q
|вынік16=REL |вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Налады і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_ELPO=blue1 |тэкст_ELPO=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі Эўропы]]
|колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]]
|колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_REL=red1   |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>oajt11fjkocnvsf4oqj5r66gn29bs3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Супэрліга чэмпіянату Турэччыны па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>299271</id>
    <revision>
      <id>2697699</id>
      <parentid>2697553</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9640" sha1="rg4p0dcy1mftsk5btrcuinlxpef9fti" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
| крыніца      = [https://www.tff.org/default.aspx?pageID=198 Турэцкая футбольная фэдэрацыя]
| стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= ALA, AME, BEŞ, GAZ, GAL, GEN, GÖZ, BAŞ, KOC, KAS, KON, RİZ, SAM, TRA, FEN, ÇOR, ERZ, EYÜ

|скарачэньне_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Ала]]
|скарачэньне_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэ]]
|скарачэньне_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір|ІсБ]]
|скарачэньне_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэш]]
|скарачэньне_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чор]]
|скарачэньне_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрз]]
|скарачэньне_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюп]]
|скарачэньне_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэн]]
|скарачэньне_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Гал]]
|скарачэньне_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газ]]
|скарачэньне_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёз]]
|скарачэньне_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Ген]]
|скарачэньне_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Кас]]
|скарачэньне_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Кад]]
|скарачэньне_KON=[[Коньяспор Конья|Кон]]
|скарачэньне_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рыз]]
|скарачэньне_SAM=[[Самсунспор Самсун|Сам]]
|скарачэньне_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Тра]]

|назва_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Аланьяспор]]
|назва_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэд]]
|назва_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір]]
|назва_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]]
|назва_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чорум]]
|назва_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрзурумспор]]
|назва_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюпспор]]
|назва_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]]
|назва_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]]
|назва_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газыянтэп]]
|назва_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёзтэпэ]]
|назва_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Генчлербірлігі]]
|назва_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Касымпаша]]
|назва_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Каджаэліспор]]
|назва_KON=[[Коньяспор Конья|Коньяспор]]
|назва_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рызэспор]]
|назва_SAM=[[Самсунспор Самсун|Самсунспор]]
|назва_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026
|матч_ALA_AME=
|матч_ALA_BAŞ=
|матч_ALA_BEŞ=1:0
|матч_ALA_ÇOR=
|матч_ALA_ERZ=0:0
|матч_ALA_EYÜ=
|матч_ALA_FEN=
|матч_ALA_GAL=
|матч_ALA_GAZ=
|матч_ALA_GEN=
|матч_ALA_GÖZ=2:2
|матч_ALA_KAS=
|матч_ALA_KOC=1:2
|матч_ALA_KON=
|матч_ALA_RİZ=
|матч_ALA_SAM=
|матч_ALA_TRA=

|матч_AME_ALA=
|матч_AME_BAŞ=5:0
|матч_AME_BEŞ=3:2
|матч_AME_ÇOR=
|матч_AME_ERZ=3:0
|матч_AME_EYÜ=
|матч_AME_FEN=
|матч_AME_GAL=
|матч_AME_GAZ=
|матч_AME_GEN=
|матч_AME_GÖZ=
|матч_AME_KAS=
|матч_AME_KOC=
|матч_AME_KON=1:0
|матч_AME_RİZ=
|матч_AME_SAM=
|матч_AME_TRA=2:1

|матч_BAŞ_ALA=
|матч_BAŞ_AME=
|матч_BAŞ_BEŞ=
|матч_BAŞ_ÇOR=
|матч_BAŞ_ERZ=
|матч_BAŞ_EYÜ=
|матч_BAŞ_FEN=
|матч_BAŞ_GAL=2:3
|матч_BAŞ_GAZ=2:1
|матч_BAŞ_GEN=4:0
|матч_BAŞ_GÖZ=
|матч_BAŞ_KAS=1:1
|матч_BAŞ_KOC=2:0
|матч_BAŞ_KON=
|матч_BAŞ_RİZ=
|матч_BAŞ_SAM=
|матч_BAŞ_TRA=

|матч_BEŞ_ALA=
|матч_BEŞ_AME=
|матч_BEŞ_BAŞ=
|матч_BEŞ_ÇOR=6:2
|матч_BEŞ_ERZ=3:0
|матч_BEŞ_EYÜ=1:0
|матч_BEŞ_FEN=
|матч_BEŞ_GAL=
|матч_BEŞ_GAZ=
|матч_BEŞ_GEN=
|матч_BEŞ_GÖZ=
|матч_BEŞ_KAS=
|матч_BEŞ_KOC=2:1
|матч_BEŞ_KON=
|матч_BEŞ_RİZ=
|матч_BEŞ_SAM=
|матч_BEŞ_TRA=

|матч_ÇOR_ALA=1:2
|матч_ÇOR_AME=
|матч_ÇOR_BAŞ=
|матч_ÇOR_BEŞ=
|матч_ÇOR_ERZ=
|матч_ÇOR_EYÜ=3:0
|матч_ÇOR_FEN=
|матч_ÇOR_GAL=
|матч_ÇOR_GAZ=
|матч_ÇOR_GEN=
|матч_ÇOR_GÖZ=
|матч_ÇOR_KAS=0:1
|матч_ÇOR_KOC=
|матч_ÇOR_KON=
|матч_ÇOR_RİZ=2:1
|матч_ÇOR_SAM=
|матч_ÇOR_TRA=

|матч_ERZ_ALA=
|матч_ERZ_AME=
|матч_ERZ_BAŞ=
|матч_ERZ_BEŞ=
|матч_ERZ_ÇOR=
|матч_ERZ_EYÜ=2:0
|матч_ERZ_FEN=
|матч_ERZ_GAL=0:4
|матч_ERZ_GAZ=
|матч_ERZ_GEN=
|матч_ERZ_GÖZ=
|матч_ERZ_KAS=
|матч_ERZ_KOC=
|матч_ERZ_KON=1:0
|матч_ERZ_RİZ=
|матч_ERZ_SAM=1:0
|матч_ERZ_TRA=

|матч_EYÜ_ALA=2:1
|матч_EYÜ_AME=
|матч_EYÜ_BAŞ=
|матч_EYÜ_BEŞ=
|матч_EYÜ_ÇOR=
|матч_EYÜ_ERZ=
|матч_EYÜ_FEN=
|матч_EYÜ_GAL=
|матч_EYÜ_GAZ=0:1
|матч_EYÜ_GEN=
|матч_EYÜ_GÖZ=0:4
|матч_EYÜ_KAS=0:1
|матч_EYÜ_KOC=
|матч_EYÜ_KON=
|матч_EYÜ_RİZ=0:2
|матч_EYÜ_SAM=
|матч_EYÜ_TRA=

|матч_FEN_ALA=3:0
|матч_FEN_AME=
|матч_FEN_BAŞ=
|матч_FEN_BEŞ=1:2
|матч_FEN_ÇOR=
|матч_FEN_ERZ=
|матч_FEN_EYÜ=8:0
|матч_FEN_GAL=
|матч_FEN_GAZ=
|матч_FEN_GEN=
|матч_FEN_GÖZ=
|матч_FEN_KAS=
|матч_FEN_KOC=
|матч_FEN_KON=4:2
|матч_FEN_RİZ=
|матч_FEN_SAM=
|матч_FEN_TRA=

|матч_GAL_ALA=
|матч_GAL_AME=
|матч_GAL_BAŞ=
|матч_GAL_BEŞ=
|матч_GAL_ÇOR=2:2
|матч_GAL_ERZ=
|матч_GAL_EYÜ=
|матч_GAL_FEN=
|матч_GAL_GAZ=
|матч_GAL_GEN=
|матч_GAL_GÖZ=3:2
|матч_GAL_KAS=3:1
|матч_GAL_KOC=1:0
|матч_GAL_KON=
|матч_GAL_RİZ=
|матч_GAL_SAM=
|матч_GAL_TRA=

|матч_GAZ_ALA=1:1
|матч_GAZ_AME=
|матч_GAZ_BAŞ=
|матч_GAZ_BEŞ=
|матч_GAZ_ÇOR=0:3
|матч_GAZ_ERZ=1:3
|матч_GAZ_EYÜ=
|матч_GAZ_FEN=0:0
|матч_GAZ_GAL=
|матч_GAZ_GEN=
|матч_GAZ_GÖZ=
|матч_GAZ_KAS=
|матч_GAZ_KOC=
|матч_GAZ_KON=
|матч_GAZ_RİZ=1:2
|матч_GAZ_SAM=
|матч_GAZ_TRA=

|матч_GEN_ALA=
|матч_GEN_AME=2:2
|матч_GEN_BAŞ=
|матч_GEN_BEŞ=
|матч_GEN_ÇOR=
|матч_GEN_ERZ=1:1
|матч_GEN_EYÜ=
|матч_GEN_FEN=2:1
|матч_GEN_GAL=0:1
|матч_GEN_GAZ=
|матч_GEN_GÖZ=
|матч_GEN_KAS=1:2
|матч_GEN_KOC=
|матч_GEN_KON=
|матч_GEN_RİZ=
|матч_GEN_SAM=
|матч_GEN_TRA=

|матч_GÖZ_ALA=
|матч_GÖZ_AME=
|матч_GÖZ_BAŞ=
|матч_GÖZ_BEŞ=
|матч_GÖZ_ÇOR=2:0
|матч_GÖZ_ERZ=
|матч_GÖZ_EYÜ=
|матч_GÖZ_FEN=
|матч_GÖZ_GAL=
|матч_GÖZ_GAZ=2:4
|матч_GÖZ_GEN=0:1
|матч_GÖZ_KAS=
|матч_GÖZ_KOC=
|матч_GÖZ_KON=
|матч_GÖZ_RİZ=2:2
|матч_GÖZ_SAM=
|матч_GÖZ_TRA=

|матч_KAS_ALA=
|матч_KAS_AME=2:2
|матч_KAS_BAŞ=
|матч_KAS_BEŞ=
|матч_KAS_ÇOR=
|матч_KAS_ERZ=
|матч_KAS_EYÜ=
|матч_KAS_FEN=
|матч_KAS_GAL=
|матч_KAS_GAZ=
|матч_KAS_GEN=
|матч_KAS_GÖZ=
|матч_KAS_KOC=
|матч_KAS_KON=0:0
|матч_KAS_RİZ=
|матч_KAS_SAM=4:1
|матч_KAS_TRA=1:1

|матч_KOC_ALA=
|матч_KOC_AME=2:0
|матч_KOC_BAŞ=
|матч_KOC_BEŞ=
|матч_KOC_ÇOR=
|матч_KOC_ERZ=
|матч_KOC_EYÜ=
|матч_KOC_FEN=
|матч_KOC_GAL=
|матч_KOC_GAZ=2:0
|матч_KOC_GEN=
|матч_KOC_GÖZ=1:2
|матч_KOC_KAS=
|матч_KOC_KON=
|матч_KOC_RİZ=
|матч_KOC_SAM=1:0
|матч_KOC_TRA=

|матч_KON_ALA=
|матч_KON_AME=
|матч_KON_BAŞ=0:0
|матч_KON_BEŞ=
|матч_KON_ÇOR=
|матч_KON_ERZ=
|матч_KON_EYÜ=
|матч_KON_FEN=
|матч_KON_GAL=
|матч_KON_GAZ=
|матч_KON_GEN=2:0
|матч_KON_GÖZ=
|матч_KON_KAS=
|матч_KON_KOC=1:2
|матч_KON_RİZ=0:1
|матч_KON_SAM=
|матч_KON_TRA=1:0

|матч_RİZ_ALA=0:1
|матч_RİZ_AME=
|матч_RİZ_BAŞ=
|матч_RİZ_BEŞ=
|матч_RİZ_ÇOR=
|матч_RİZ_ERZ=
|матч_RİZ_EYÜ=
|матч_RİZ_FEN=0:3
|матч_RİZ_GAL=
|матч_RİZ_GAZ=
|матч_RİZ_GEN=
|матч_RİZ_GÖZ=
|матч_RİZ_KAS=
|матч_RİZ_KOC=
|матч_RİZ_KON=
|матч_RİZ_SAM=0:2
|матч_RİZ_TRA=

|матч_SAM_ALA=
|матч_SAM_AME=1:2
|матч_SAM_BAŞ=
|матч_SAM_BEŞ=
|матч_SAM_ÇOR=1:5
|матч_SAM_ERZ=
|матч_SAM_EYÜ=
|матч_SAM_FEN=0:2
|матч_SAM_GAL=
|матч_SAM_GAZ=
|матч_SAM_GEN=
|матч_SAM_GÖZ=3:3
|матч_SAM_KAS=
|матч_SAM_KOC=
|матч_SAM_KON=
|матч_SAM_RİZ=
|матч_SAM_TRA=0:3

|матч_TRA_ALA=
|матч_TRA_AME=
|матч_TRA_BAŞ=2:1
|матч_TRA_BEŞ=2:0
|матч_TRA_ÇOR=
|матч_TRA_ERZ=
|матч_TRA_EYÜ=
|матч_TRA_FEN=
|матч_TRA_GAL=4:0
|матч_TRA_GAZ=
|матч_TRA_GEN=5:0
|матч_TRA_GÖZ=
|матч_TRA_KAS=
|матч_TRA_KOC=
|матч_TRA_KON=
|матч_TRA_RİZ=
|матч_TRA_SAM=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>rg4p0dcy1mftsk5btrcuinlxpef9fti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Першая ліга чэмпіянату Чэхіі па футболе/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>299272</id>
    <revision>
      <id>2697689</id>
      <parentid>2697242</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4758" sha1="rqx99cbs2h175pc97vvtxn2ex1k4t3q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [https://www.chanceliga.cz/tabulka/2027/aktualni Першая ліга]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 26 кастрычніка 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=SLA, SPA, MLA, OLO, LIB, JAB, ZBR, TEP, PLZ, BOH, HKR, PCE, OST, ART, SLO, ZLN
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_SLA=8 | нічыі_SLA=4 |паразы_SLA=0 |мз_SLA=27 |мп_SLA=7
|перамогі_SPA=7 | нічыі_SPA=1 |паразы_SPA=4 |мз_SPA=25 |мп_SPA=13
|перамогі_MLA=6 | нічыі_MLA=3 |паразы_MLA=3 |мз_MLA=19 |мп_MLA=14
|перамогі_OLO=6 | нічыі_OLO=3 |паразы_OLO=3 |мз_OLO=19 |мп_OLO=15
|перамогі_LIB=6 | нічыі_LIB=2 |паразы_LIB=3 |мз_LIB=13 |мп_LIB=7
|перамогі_JAB=6 | нічыі_JAB=2 |паразы_JAB=4 |мз_JAB=16 |мп_JAB=13
|перамогі_ZBR=6 | нічыі_ZBR=2 |паразы_ZBR=4 |мз_ZBR=16 |мп_ZBR=16
|перамогі_TEP=5 | нічыі_TEP=3 |паразы_TEP=4 |мз_TEP=18 |мп_TEP=17
|перамогі_PLZ=4 | нічыі_PLZ=4 |паразы_PLZ=4 |мз_PLZ=24 |мп_PLZ=21
|перамогі_BOH=4 | нічыі_BOH=4 |паразы_BOH=3 |мз_BOH=13 |мп_BOH=13
|перамогі_HKR=4 | нічыі_HKR=3 |паразы_HKR=5 |мз_HKR=11 |мп_HKR=15
|перамогі_PCE=4 | нічыі_PCE=2 |паразы_PCE=6 |мз_PCE=14 |мп_PCE=17
|перамогі_OST=3 | нічыі_OST=2 |паразы_OST=6 |мз_OST=7 |мп_OST=18
|перамогі_ART=2 | нічыі_ART=3 |паразы_ART=6 |мз_ART=11 |мп_ART=20
|перамогі_SLO=1 | нічыі_SLO=4 |паразы_SLO=7 |мз_SLO=11 |мп_SLO=23
|перамогі_ZLN=0 | нічыі_ZLN=2 |паразы_ZLN=10 |мз_ZLN=9 |мп_ZLN=24

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_ART=[[Артыс Брно]]
|назва_BOH=[[Багеміянс-1905 Прага|Багеміянс-1905]]
|назва_HKR=[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]]
|назва_JAB=[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]
|назва_LIB=[[Слован Лібэрац]]
|назва_MLA=[[Млада Болеслаў (футбольны клюб)|Млада Болеслаў]]
|назва_OLO=[[Сыгма Оламаўц]]
|назва_OST=[[Банік Острава]]
|назва_PCE=[[Пардубіцы (футбольны клюб)|Пардубіцы]]
|назва_PLZ=[[Вікторыя Пльзень]]
|назва_SLA=[[Славія Прага]]
|назва_SLO=[[Славацка Угерске-Градышцэ|Славацка]]
|назва_SPA=[[Спарта Прага]]
|назва_TEP=[[Тэпліцы (футбольны клюб)|Тэпліцы]]
|назва_ZBR=[[Зброяўка Брно]]
|назва_ZLN=[[Зьлін (футбольны клюб)|Зьлін]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CHGR |вынік2=CHGR |вынік3=CHGR |вынік4=CHGR |вынік5=CHGR |вынік6=CHGR |вынік7=EUPO |вынік8=EUPO |вынік9=EUPO |вынік10=EUPO |вынік11=REGR |вынік12=REGR |вынік13=REGR |вынік14=REGR |вынік15=REGR |вынік16=REGR

&lt;!--Настройкі і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Рэйтынг сумленнай гульні; 8) Лёсаваньне.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=Q

|колер_CHGR=green1 |тэкст_CHGR=Чэмпіёнская група
|колер_EUPO=blue1  |тэкст_EUPO=Сярэдняя група
|колер_REGR=red1   |тэкст_REGR=Група на паніжэньне

|заўвага_вынікі_EUPOELPO=«Карвіна» кваліфікавалася ў раўнд плэй-оф Лігі Эўропы як пераможца [[Кубак Чэхіі па футболе 2025—2026 гадоў|Кубка Чэхіі]].
}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>rqx99cbs2h175pc97vvtxn2ex1k4t3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Першая ліга чэмпіянату Чэхіі па футболе/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>299273</id>
    <revision>
      <id>2697700</id>
      <parentid>2697253</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7782" sha1="4lvu4jvymeen17y5wdz8rh4tl0gjxl4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
| крыніца      = [https://www.chanceliga.cz/rozpis-zapasu/2027 Першая ліга]
| стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= ART, BOH, OST, PLZ, HKR, ZBR, ZLN, MLA, PCE, SLO, SLA, LIB, SPA, OLO, TEP, JAB

|скарачэньне_ART=[[Артыс Брно|Арт]]
|скарачэньне_BOH=[[Багеміянс-1905 Прага|Баг]]
|скарачэньне_HKR=[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Гра]]
|скарачэньне_JAB=[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябл]]
|скарачэньне_LIB=[[Слован Лібэрац|Сло]]
|скарачэньне_MLA=[[Млада Болеслаў (футбольны клюб)|Мла]]
|скарачэньне_OLO=[[Сыгма Оламаўц|Сыг]]
|скарачэньне_OST=[[Банік Острава|Бан]]
|скарачэньне_PCE=[[Пардубіцы (футбольны клюб)|Пар]]
|скарачэньне_PLZ=[[Вікторыя Пльзень|Вік]]
|скарачэньне_SLA=[[Славія Прага|Сла]]
|скарачэньне_SLO=[[Славацка Угерске-Градышцэ|Слц]]
|скарачэньне_SPA=[[Спарта Прага|Спа]]
|скарачэньне_TEP=[[Тэпліцы (футбольны клюб)|Тэп]]
|скарачэньне_ZBR=[[Зброяўка Брно|Збр]]
|скарачэньне_ZLN=[[Зьлін (футбольны клюб)|Зьл]]

|назва_ART=[[Артыс Брно]]
|назва_BOH=[[Багеміянс-1905 Прага|Багеміянс-1905]]
|назва_HKR=[[Градэц Кралавэ (футбольны клюб)|Градэц Кралавэ]]
|назва_JAB=[[Ябланэц (футбольны клюб)|Ябланэц]]
|назва_LIB=[[Слован Лібэрац]]
|назва_MLA=[[Млада Болеслаў (футбольны клюб)|Млада Болеслаў]]
|назва_OLO=[[Сыгма Оламаўц]]
|назва_OST=[[Банік Острава]]
|назва_PCE=[[Пардубіцы (футбольны клюб)|Пардубіцы]]
|назва_PLZ=[[Вікторыя Пльзень]]
|назва_SLA=[[Славія Прага]]
|назва_SLO=[[Славацка Угерске-Градышцэ|Славацка]]
|назва_SPA=[[Спарта Прага]]
|назва_TEP=[[Тэпліцы (футбольны клюб)|Тэпліцы]]
|назва_ZBR=[[Зброяўка Брно]]
|назва_ZLN=[[Зьлін (футбольны клюб)|Зьлін]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026
|матч_ART_BOH=
|матч_ART_HKR=
|матч_ART_JAB=
|матч_ART_LIB=0:0
|матч_ART_MLA=2:4
|матч_ART_OLO=1:2
|матч_ART_OST=
|матч_ART_PCE=
|матч_ART_PLZ=0:3
|матч_ART_SLA=
|матч_ART_SLO=
|матч_ART_SPA=0:4
|матч_ART_TEP=
|матч_ART_ZBR=
|матч_ART_ZLN=

|матч_BOH_ART=
|матч_BOH_HKR=0:0
|матч_BOH_JAB=1:1
|матч_BOH_LIB=
|матч_BOH_MLA=1:0
|матч_BOH_OLO=
|матч_BOH_OST=1:0
|матч_BOH_PCE=
|матч_BOH_PLZ=
|матч_BOH_SLA=
|матч_BOH_SLO=2:0
|матч_BOH_SPA=
|матч_BOH_TEP=
|матч_BOH_ZBR=
|матч_BOH_ZLN=

|матч_HKR_ART=2:4
|матч_HKR_BOH=
|матч_HKR_JAB=1:2
|матч_HKR_LIB=
|матч_HKR_MLA=
|матч_HKR_OLO=
|матч_HKR_OST=2:1
|матч_HKR_PCE=2:1
|матч_HKR_PLZ=0:0
|матч_HKR_SLA=
|матч_HKR_SLO=
|матч_HKR_SPA=2:1
|матч_HKR_TEP=0:2
|матч_HKR_ZBR=
|матч_HKR_ZLN=

|матч_JAB_ART=
|матч_JAB_BOH=
|матч_JAB_HKR=
|матч_JAB_LIB=1:2
|матч_JAB_MLA=
|матч_JAB_OLO=2:1
|матч_JAB_OST=3:0
|матч_JAB_PCE=
|матч_JAB_PLZ=2:3
|матч_JAB_SLA=
|матч_JAB_SLO=1:0
|матч_JAB_SPA=
|матч_JAB_TEP=
|матч_JAB_ZBR=
|матч_JAB_ZLN=1:1

|матч_LIB_ART=
|матч_LIB_BOH=
|матч_LIB_HKR=2:0
|матч_LIB_JAB=
|матч_LIB_MLA=3:0
|матч_LIB_OLO=
|матч_LIB_OST=
|матч_LIB_PCE=
|матч_LIB_PLZ=
|матч_LIB_SLA=1:1
|матч_LIB_SLO=0:2
|матч_LIB_SPA=
|матч_LIB_TEP=0:1
|матч_LIB_ZBR=
|матч_LIB_ZLN=

|матч_MLA_ART=
|матч_MLA_BOH=
|матч_MLA_HKR=
|матч_MLA_JAB=
|матч_MLA_LIB=
|матч_MLA_OLO=
|матч_MLA_OST=4:0
|матч_MLA_PCE=
|матч_MLA_PLZ=
|матч_MLA_SLA=
|матч_MLA_SLO=2:1
|матч_MLA_SPA=2:0
|матч_MLA_TEP=1:0
|матч_MLA_ZBR=2:0
|матч_MLA_ZLN=

|матч_OLO_ART=
|матч_OLO_BOH=3:0
|матч_OLO_HKR=
|матч_OLO_JAB=
|матч_OLO_LIB=1:0
|матч_OLO_MLA=2:2
|матч_OLO_OST=
|матч_OLO_PCE=3:1
|матч_OLO_PLZ=
|матч_OLO_SLA=
|матч_OLO_SLO=
|матч_OLO_SPA=0:3
|матч_OLO_TEP=
|матч_OLO_ZBR=
|матч_OLO_ZLN=

|матч_OST_ART=1:0
|матч_OST_BOH=
|матч_OST_HKR=
|матч_OST_JAB=
|матч_OST_LIB=
|матч_OST_MLA=
|матч_OST_OLO=1:0
|матч_OST_PCE=1:2
|матч_OST_PLZ=
|матч_OST_SLA=0:4
|матч_OST_SLO=
|матч_OST_SPA=0:0
|матч_OST_TEP=
|матч_OST_ZBR=
|матч_OST_ZLN=

|матч_PCE_ART=1:2
|матч_PCE_BOH=2:1
|матч_PCE_HKR=
|матч_PCE_JAB=0:2
|матч_PCE_LIB=
|матч_PCE_MLA=1:1
|матч_PCE_OLO=
|матч_PCE_OST=
|матч_PCE_PLZ=
|матч_PCE_SLA=
|матч_PCE_SLO=
|матч_PCE_SPA=
|матч_PCE_TEP=
|матч_PCE_ZBR=
|матч_PCE_ZLN=3:0

|матч_PLZ_ART=
|матч_PLZ_BOH=
|матч_PLZ_HKR=
|матч_PLZ_JAB=
|матч_PLZ_LIB=1:3
|матч_PLZ_MLA=3:0
|матч_PLZ_OLO=2:3
|матч_PLZ_OST=
|матч_PLZ_PCE=1:2
|матч_PLZ_SLA=
|матч_PLZ_SLO=1:1
|матч_PLZ_SPA=
|матч_PLZ_TEP=
|матч_PLZ_ZBR=1:1
|матч_PLZ_ZLN=3:2

|матч_SLA_ART=
|матч_SLA_BOH=2:2
|матч_SLA_HKR=0:0
|матч_SLA_JAB=
|матч_SLA_LIB=
|матч_SLA_MLA=1:1
|матч_SLA_OLO=
|матч_SLA_OST=
|матч_SLA_PCE=2:1
|матч_SLA_PLZ=2:1
|матч_SLA_SLO=5:1
|матч_SLA_SPA=
|матч_SLA_TEP=
|матч_SLA_ZBR=4:0
|матч_SLA_ZLN=

|матч_SLO_ART=1:1
|матч_SLO_BOH=
|матч_SLO_HKR=
|матч_SLO_JAB=
|матч_SLO_LIB=
|матч_SLO_MLA=
|матч_SLO_OLO=1:2
|матч_SLO_OST=2:2
|матч_SLO_PCE=0:0
|матч_SLO_PLZ=
|матч_SLO_SLA=
|матч_SLO_SPA=
|матч_SLO_TEP=
|матч_SLO_ZBR=1:2
|матч_SLO_ZLN=

|матч_SPA_ART=
|матч_SPA_BOH=
|матч_SPA_HKR=
|матч_SPA_JAB=2:0
|матч_SPA_LIB=
|матч_SPA_MLA=
|матч_SPA_OLO=
|матч_SPA_OST=
|матч_SPA_PCE=2:0
|матч_SPA_PLZ=
|матч_SPA_SLA=0:3
|матч_SPA_SLO=5:1
|матч_SPA_TEP=4:1
|матч_SPA_ZBR=
|матч_SPA_ZLN=3:1

|матч_TEP_ART=0:0
|матч_TEP_BOH=3:1
|матч_TEP_HKR=
|матч_TEP_JAB=2:0
|матч_TEP_LIB=
|матч_TEP_MLA=
|матч_TEP_OLO=1:1
|матч_TEP_OST=
|матч_TEP_PCE=
|матч_TEP_PLZ=5:5
|матч_TEP_SLA=0:2
|матч_TEP_SLO=
|матч_TEP_SPA=
|матч_TEP_ZBR=0:2
|матч_TEP_ZLN=

|матч_ZBR_ART=2:1
|матч_ZBR_BOH=2:2
|матч_ZBR_HKR=1:0
|матч_ZBR_JAB=0:1
|матч_ZBR_LIB=0:1
|матч_ZBR_MLA=
|матч_ZBR_OLO=
|матч_ZBR_OST=
|матч_ZBR_PCE=
|матч_ZBR_PLZ=
|матч_ZBR_SLA=
|матч_ZBR_SLO=
|матч_ZBR_SPA=3:1
|матч_ZBR_TEP=
|матч_ZBR_ZLN=3:2

|матч_ZLN_ART=
|матч_ZLN_BOH=0:2
|матч_ZLN_HKR=1:2
|матч_ZLN_JAB=
|матч_ZLN_LIB=0:1
|матч_ZLN_MLA=
|матч_ZLN_OLO=1:1
|матч_ZLN_OST=0:1
|матч_ZLN_PCE=
|матч_ZLN_PLZ=
|матч_ZLN_SLA=0:1
|матч_ZLN_SLO=
|матч_ZLN_SPA=
|матч_ZLN_TEP=1:3
|матч_ZLN_ZBR=


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>4lvu4jvymeen17y5wdz8rh4tl0gjxl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Польская футбольная экстракляса/Табліца</title>
    <ns>10</ns>
    <id>300273</id>
    <revision>
      <id>2697685</id>
      <parentid>2697541</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5253" sha1="67cse7f672f6wzb2bgvl5nx30sh6fme" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
&lt;onlyinclude&gt;{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП
|крыніца     = [http://www.90minut.pl/liga/1/liga14675.html 90minut.pl]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 26 кастрычніка 2026 году&lt;/small&gt;&lt;!--Месцы камандаў.--&gt;
|парадак_камандаў=LPO, GÓR, POG, LEG, WKR, PIA, ZAG, GKS, KOR, JAG, WPŁ, MOT, CRA, WID, ŚLĄ, WIE, RAD, RAK
&lt;!--Вынікі камандаў.--&gt;
|перамогі_LPO=9 | нічыі_LPO=1 |паразы_LPO=1 |мз_LPO=29 |мп_LPO=10
|перамогі_GÓR=8 | нічыі_GÓR=3 |паразы_GÓR=1 |мз_GÓR=21 |мп_GÓR=11
|перамогі_POG=7 | нічыі_POG=3 |паразы_POG=1 |мз_POG=19 |мп_POG=9
|перамогі_LEG=6 | нічыі_LEG=5 |паразы_LEG=1 |мз_LEG=23 |мп_LEG=11
|перамогі_WKR=6 | нічыі_WKR=3 |паразы_WKR=3 |мз_WKR=19 |мп_WKR=15
|перамогі_PIA=6 | нічыі_PIA=2 |паразы_PIA=4 |мз_PIA=22 |мп_PIA=18
|перамогі_ZAG=5 | нічыі_ZAG=4 |паразы_ZAG=3 |мз_ZAG=15 |мп_ZAG=15
|перамогі_GKS=6 | нічыі_GKS=0 |паразы_GKS=6 |мз_GKS=22 |мп_GKS=17
|перамогі_KOR=5 | нічыі_KOR=3 |паразы_KOR=4 |мз_KOR=14 |мп_KOR=18
|перамогі_JAG=5 | нічыі_JAG=0 |паразы_JAG=6 |мз_JAG=14 |мп_JAG=17
|перамогі_WPŁ=4 | нічыі_WPŁ=2 |паразы_WPŁ=5 |мз_WPŁ=10 |мп_WPŁ=16
|перамогі_MOT=3 | нічыі_MOT=4 |паразы_MOT=5 |мз_MOT=17 |мп_MOT=21
|перамогі_CRA=3 | нічыі_CRA=3 |паразы_CRA=6 |мз_CRA=14 |мп_CRA=19
|перамогі_WID=1 | нічыі_WID=8 |паразы_WID=3 |мз_WID=15 |мп_WID=16
|перамогі_ŚLĄ=2 | нічыі_ŚLĄ=3 |паразы_ŚLĄ=7 |мз_ŚLĄ=16 |мп_ŚLĄ=22
|перамогі_WIE=2 | нічыі_WIE=2 |паразы_WIE=8 |мз_WIE=16 |мп_WIE=23
|перамогі_RAD=2 | нічыі_RAD=2 |паразы_RAD=8 |мз_RAD=12 |мп_RAD=28
|перамогі_RAK=2 | нічыі_RAK=0 |паразы_RAK=10 |мз_RAK=16 |мп_RAK=28

&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;

&lt;!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--&gt;
|назва_CRA=[[Краковія Кракаў|Краковія]]
|назва_GKS=[[ГКС Катавіцы]]
|назва_GÓR=[[Гурнік Забжэ]]
|назва_JAG=[[Ягелёнія Беласток]]
|назва_KOR=[[Карона Кельцы]]
|назва_LPO=[[Лех Познань]]
|назва_LEG=[[Легія Варшава]]
|назва_MOT=[[Матор Люблін]]
|назва_PIA=[[Пяст Глівіцы]]
|назва_POG=[[Погань Шчэцін]]
|назва_RAD=[[Радомяк Радам]]
|назва_RAK=[[Ракаў Чанстахова]]
|назва_ŚLĄ=[[Сьлёнск Уроцлаў]]
|назва_WID=[[Відзэў Лодзь]]
|назва_WIE=[[Вячыста Кракаў]]
|назва_WKR=[[Вісла Кракаў]]
|назва_WPŁ=[[Вісла Плоцк]]
|назва_ZAG=[[Заглембе Любін]]

&lt;!--Кваліфікацыі камандаў.--&gt;
|вынік1=CLPO |вынік2=CL2Q |вынік3=EL2Q |вынік4=ECL2Q
|вынік16=REL |вынік17=REL |вынік18=REL

&lt;!--Настройкі і правілы табліцы--&gt;
|ліміт_паказу=5
|правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Забітыя мячы; 6) Лік перамог; 7) Лік гасьцявых перамог; 8) Меншая колькасьць пунктаў, падлічаных паводле чырвоных і жоўтых картак; 9) Рэйтынг сумленнай гульні; 10) Жарабя.

&lt;!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--&gt;
|загаловак_слупка_вынікаў=QR

|колер_CLPO=green1   |тэкст_CLPO=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_CL2Q=green2   |тэкст_CL2Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]]
|колер_EL2Q=blue2    |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]]
|колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]]
|колер_REL=red1      |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу

}}&lt;/onlyinclude&gt;</text>
      <sha1>67cse7f672f6wzb2bgvl5nx30sh6fme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблён:Польская футбольная экстракляса/ВынікіГульняў</title>
    <ns>10</ns>
    <id>300274</id>
    <revision>
      <id>2697698</id>
      <parentid>2697552</parentid>
      <timestamp>2026-10-26T07:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DymitrBot</username>
        <id>56484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>абнаўленьне зьвестак</comment>
      <origin>2697698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8974" sha1="m2x2sphgkg1tyxsmbhzv334fntnyrlf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''&lt;/noinclude&gt;
{{#invoke:Спартовыя вынікі|main
| крыніца      = [http://www.90minut.pl/liga/1/liga14675.html 90minut.pl]
| стыль_матчаў = футбол

|парадак_камандаў= WID, WKR, WPŁ, WIE, GKS, GÓR, ZAG, KOR, CRA, LEG, LPO, MOT, POG, PIA, RAD, RAK, ŚLĄ, JAG

|скарачэньне_CRA=[[Краковія Кракаў|Кра]]
|скарачэньне_GKS=[[ГКС Катавіцы|ГКС]]
|скарачэньне_GÓR=[[Гурнік Забжэ|Гур]]
|скарачэньне_JAG=[[Ягелёнія Беласток|Яге]]
|скарачэньне_KOR=[[Карона Кельцы|Кар]]
|скарачэньне_LPO=[[Лех Познань|Лех]]
|скарачэньне_LEG=[[Легія Варшава|Лег]]
|скарачэньне_MOT=[[Матор Люблін|Мат]]
|скарачэньне_PIA=[[Пяст Глівіцы|Пяс]]
|скарачэньне_POG=[[Погань Шчэцін|Пог]]
|скарачэньне_RAD=[[Радомяк Радам|Рад]]
|скарачэньне_RAK=[[Ракаў Чанстахова|Рак]]
|скарачэньне_ŚLĄ=[[Сьлёнск Уроцлаў|Сьл]]
|скарачэньне_WID=[[Відзэў Лодзь|Від]]
|скарачэньне_WIE=[[Вячыста Кракаў|Вяч]]
|скарачэньне_WKR=[[Вісла Кракаў|ВіК]]
|скарачэньне_WPŁ=[[Вісла Плоцк|ВіП]]
|скарачэньне_ZAG=[[Заглембе Любін|Заг]]

|назва_CRA=[[Краковія Кракаў|Краковія]]
|назва_GKS=[[ГКС Катавіцы]]
|назва_GÓR=[[Гурнік Забжэ]]
|назва_JAG=[[Ягелёнія Беласток]]
|назва_KOR=[[Карона Кельцы]]
|назва_LPO=[[Лех Познань]]
|назва_LEG=[[Легія Варшава]]
|назва_MOT=[[Матор Люблін]]
|назва_PIA=[[Пяст Глівіцы]]
|назва_POG=[[Погань Шчэцін]]
|назва_RAD=[[Радомяк Радам]]
|назва_RAK=[[Ракаў Чанстахова]]
|назва_ŚLĄ=[[Сьлёнск Уроцлаў]]
|назва_WID=[[Відзэў Лодзь]]
|назва_WIE=[[Вячыста Кракаў]]
|назва_WKR=[[Вісла Кракаў]]
|назва_WPŁ=[[Вісла Плоцк]]
|назва_ZAG=[[Заглембе Любін]]

&lt;!--Пачатак аўтаматызацыі.--&gt;
|абнаўленьне = 25 кастрычніка 2026
|матч_CRA_GKS=
|матч_CRA_GÓR=0:1
|матч_CRA_JAG=
|матч_CRA_KOR=
|матч_CRA_LEG=1:1
|матч_CRA_LPO=
|матч_CRA_MOT=
|матч_CRA_PIA=
|матч_CRA_POG=0:2
|матч_CRA_RAD=
|матч_CRA_RAK=2:1
|матч_CRA_ŚLĄ=
|матч_CRA_WID=
|матч_CRA_WIE=3:2
|матч_CRA_WKR=
|матч_CRA_WPŁ=
|матч_CRA_ZAG=3:1

|матч_GKS_CRA=3:2
|матч_GKS_GÓR=
|матч_GKS_JAG=
|матч_GKS_KOR=
|матч_GKS_LEG=
|матч_GKS_LPO=
|матч_GKS_MOT=
|матч_GKS_PIA=
|матч_GKS_POG=0:1
|матч_GKS_RAD=3:1
|матч_GKS_RAK=
|матч_GKS_ŚLĄ=
|матч_GKS_WID=
|матч_GKS_WIE=2:1
|матч_GKS_WKR=
|матч_GKS_WPŁ=5:0
|матч_GKS_ZAG=

|матч_GÓR_CRA=
|матч_GÓR_GKS=2:3
|матч_GÓR_JAG=
|матч_GÓR_KOR=
|матч_GÓR_LEG=
|матч_GÓR_LPO=2:1
|матч_GÓR_MOT=
|матч_GÓR_PIA=1:1
|матч_GÓR_POG=
|матч_GÓR_RAD=
|матч_GÓR_RAK=
|матч_GÓR_ŚLĄ=2:1
|матч_GÓR_WID=
|матч_GÓR_WIE=
|матч_GÓR_WKR=2:1
|матч_GÓR_WPŁ=
|матч_GÓR_ZAG=

|матч_JAG_CRA=
|матч_JAG_GKS=
|матч_JAG_GÓR=1:3
|матч_JAG_KOR=1:0
|матч_JAG_LEG=1:3
|матч_JAG_LPO=
|матч_JAG_MOT=
|матч_JAG_PIA=
|матч_JAG_POG=
|матч_JAG_RAD=
|матч_JAG_RAK=
|матч_JAG_ŚLĄ=2:1
|матч_JAG_WID=0:2
|матч_JAG_WIE=
|матч_JAG_WKR=
|матч_JAG_WPŁ=1:0
|матч_JAG_ZAG=

|матч_KOR_CRA=
|матч_KOR_GKS=1:0
|матч_KOR_GÓR=0:2
|матч_KOR_JAG=
|матч_KOR_LEG=1:1
|матч_KOR_LPO=
|матч_KOR_MOT=1:1
|матч_KOR_PIA=
|матч_KOR_POG=
|матч_KOR_RAD=
|матч_KOR_RAK=3:2
|матч_KOR_ŚLĄ=
|матч_KOR_WID=
|матч_KOR_WIE=
|матч_KOR_WKR=1:1
|матч_KOR_WPŁ=
|матч_KOR_ZAG=

|матч_LEG_CRA=
|матч_LEG_GKS=
|матч_LEG_GÓR=
|матч_LEG_JAG=
|матч_LEG_KOR=
|матч_LEG_LPO=1:2
|матч_LEG_MOT=
|матч_LEG_PIA=
|матч_LEG_POG=
|матч_LEG_RAD=5:0
|матч_LEG_RAK=
|матч_LEG_ŚLĄ=1:1
|матч_LEG_WID=1:1
|матч_LEG_WIE=
|матч_LEG_WKR=2:0
|матч_LEG_WPŁ=
|матч_LEG_ZAG=3:1

|матч_LPO_CRA=0:0
|матч_LPO_GKS=
|матч_LPO_GÓR=
|матч_LPO_JAG=2:1
|матч_LPO_KOR=6:1
|матч_LPO_LEG=
|матч_LPO_MOT=
|матч_LPO_PIA=3:0
|матч_LPO_POG=
|матч_LPO_RAD=5:1
|матч_LPO_RAK=1:0
|матч_LPO_ŚLĄ=
|матч_LPO_WID=
|матч_LPO_WIE=
|матч_LPO_WKR=
|матч_LPO_WPŁ=
|матч_LPO_ZAG=

|матч_MOT_CRA=
|матч_MOT_GKS=1:0
|матч_MOT_GÓR=0:0
|матч_MOT_JAG=1:2
|матч_MOT_KOR=
|матч_MOT_LEG=2:3
|матч_MOT_LPO=
|матч_MOT_PIA=0:2
|матч_MOT_POG=
|матч_MOT_RAD=
|матч_MOT_RAK=
|матч_MOT_ŚLĄ=3:2
|матч_MOT_WID=
|матч_MOT_WIE=
|матч_MOT_WKR=
|матч_MOT_WPŁ=
|матч_MOT_ZAG=2:2

|матч_PIA_CRA=3:1
|матч_PIA_GKS=3:0
|матч_PIA_GÓR=
|матч_PIA_JAG=
|матч_PIA_KOR=
|матч_PIA_LEG=1:1
|матч_PIA_LPO=
|матч_PIA_MOT=
|матч_PIA_POG=1:2
|матч_PIA_RAD=
|матч_PIA_RAK=
|матч_PIA_ŚLĄ=
|матч_PIA_WID=2:1
|матч_PIA_WIE=3:4
|матч_PIA_WKR=4:3
|матч_PIA_WPŁ=
|матч_PIA_ZAG=

|матч_POG_CRA=
|матч_POG_GKS=
|матч_POG_GÓR=
|матч_POG_JAG=
|матч_POG_KOR=2:0
|матч_POG_LEG=0:1
|матч_POG_LPO=
|матч_POG_MOT=3:1
|матч_POG_PIA=
|матч_POG_RAD=4:3
|матч_POG_RAK=
|матч_POG_ŚLĄ=
|матч_POG_WID=
|матч_POG_WIE=2:0
|матч_POG_WKR=2:2
|матч_POG_WPŁ=1:1
|матч_POG_ZAG=

|матч_RAD_CRA=2:1
|матч_RAD_GKS=
|матч_RAD_GÓR=1:3
|матч_RAD_JAG=
|матч_RAD_KOR=
|матч_RAD_LEG=
|матч_RAD_LPO=
|матч_RAD_MOT=2:3
|матч_RAD_PIA=0:2
|матч_RAD_POG=
|матч_RAD_RAK=
|матч_RAD_ŚLĄ=
|матч_RAD_WID=
|матч_RAD_WIE=2:1
|матч_RAD_WKR=
|матч_RAD_WPŁ=
|матч_RAD_ZAG=0:0

|матч_RAK_CRA=
|матч_RAK_GKS=1:4
|матч_RAK_GÓR=1:2
|матч_RAK_JAG=2:5
|матч_RAK_KOR=
|матч_RAK_LEG=
|матч_RAK_LPO=
|матч_RAK_MOT=2:1
|матч_RAK_PIA=
|матч_RAK_POG=
|матч_RAK_RAD=
|матч_RAK_ŚLĄ=
|матч_RAK_WID=
|матч_RAK_WIE=
|матч_RAK_WKR=
|матч_RAK_WPŁ=1:2
|матч_RAK_ZAG=2:3

|матч_ŚLĄ_CRA=0:0
|матч_ŚLĄ_GKS=
|матч_ŚLĄ_GÓR=
|матч_ŚLĄ_JAG=
|матч_ŚLĄ_KOR=1:2
|матч_ŚLĄ_LEG=
|матч_ŚLĄ_LPO=1:4
|матч_ŚLĄ_MOT=
|матч_ŚLĄ_PIA=
|матч_ŚLĄ_POG=
|матч_ŚLĄ_RAD=
|матч_ŚLĄ_RAK=2:1
|матч_ŚLĄ_WID=3:3
|матч_ŚLĄ_WIE=2:0
|матч_ŚLĄ_WKR=
|матч_ŚLĄ_WPŁ=
|матч_ŚLĄ_ZAG=

|матч_WID_CRA=
|матч_WID_GKS=
|матч_WID_GÓR=1:1
|матч_WID_JAG=
|матч_WID_KOR=1:2
|матч_WID_LEG=
|матч_WID_LPO=2:3
|матч_WID_MOT=2:2
|матч_WID_PIA=
|матч_WID_POG=
|матч_WID_RAD=0:0
|матч_WID_RAK=
|матч_WID_ŚLĄ=
|матч_WID_WIE=2:2
|матч_WID_WKR=0:0
|матч_WID_WPŁ=
|матч_WID_ZAG=

|матч_WIE_CRA=
|матч_WIE_GKS=
|матч_WIE_GÓR=
|матч_WIE_JAG=
|матч_WIE_KOR=
|матч_WIE_LEG=
|матч_WIE_LPO=1:2
|матч_WIE_MOT=
|матч_WIE_PIA=
|матч_WIE_POG=
|матч_WIE_RAD=
|матч_WIE_RAK=1:2
|матч_WIE_ŚLĄ=
|матч_WIE_WID=
|матч_WIE_WKR=
|матч_WIE_WPŁ=3:0
|матч_WIE_ZAG=1:1

|матч_WKR_CRA=
|матч_WKR_GKS=2:1
|матч_WKR_GÓR=
|матч_WKR_JAG=2:0
|матч_WKR_KOR=
|матч_WKR_LEG=
|матч_WKR_LPO=
|матч_WKR_MOT=
|матч_WKR_PIA=
|матч_WKR_POG=
|матч_WKR_RAD=
|матч_WKR_RAK=2:1
|матч_WKR_ŚLĄ=2:1
|матч_WKR_WID=
|матч_WKR_WIE=2:0
|матч_WKR_WPŁ=2:1
|матч_WKR_ZAG=

|матч_WPŁ_CRA=3:1
|матч_WPŁ_GKS=
|матч_WPŁ_GÓR=
|матч_WPŁ_JAG=
|матч_WPŁ_KOR=0:2
|матч_WPŁ_LEG=
|матч_WPŁ_LPO=
|матч_WPŁ_MOT=
|матч_WPŁ_PIA=
|матч_WPŁ_POG=
|матч_WPŁ_RAD=1:0
|матч_WPŁ_RAK=
|матч_WPŁ_ŚLĄ=
|матч_WPŁ_WID=0:0
|матч_WPŁ_WIE=
|матч_WPŁ_WKR=
|матч_WPŁ_ZAG=

|матч_ZAG_CRA=
|матч_ZAG_GKS=2:1
|матч_ZAG_GÓR=
|матч_ZAG_JAG=1:0
|матч_ZAG_KOR=
|матч_ZAG_LEG=
|матч_ZAG_LPO=
|матч_ZAG_MOT=
|матч_ZAG_PIA=2:0
|матч_ZAG_POG=0:0
|матч_ZAG_RAD=
|матч_ZAG_RAK=
|матч_ZAG_ŚLĄ=2:1
|матч_ZAG_WID=
|матч_ZAG_WIE=
|матч_ZAG_WKR=
|матч_ZAG_WPŁ=0:2


&lt;!--Канец аўтаматызацыі.--&gt;
}}</text>
      <sha1>m2x2sphgkg1tyxsmbhzv334fntnyrlf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хубар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304277</id>
    <revision>
      <id>2697653</id>
      <parentid>2696551</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T23:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>67502</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>2697653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4052" sha1="gqoe9mf3ha7fuktid3en3lik4y2vmhe" xml:space="preserve">{{Населены пункт
|Назва                            = Хубар
|Статус                           = горад
|Назва ў родным склоне            = Хубару
|Назва на мове краіны             = 
|Код мовы назвы краіны            = 
|Від адміністрацыйнай адзінкі 1   = Правінцыя
|Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Эш-Шаркія]]
|Шырата паўшар’е                  = паўночнае
 |Шырата градусаў                 = 26
 |Шырата хвілінаў                 = 17
 |Шырата сэкундаў                 = 
|Даўгата паўшар’е                 = усходняе
 |Даўгата градусаў                = 50
 |Даўгата хвілінаў                = 12
 |Даўгата сэкундаў                = 
}}
'''Хубар''' ({{мова-ar|ٱلْخُبَر}}) — места ў [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], якое месьціцца ў правінцыі [[Эш-Шаркія]] на беразе [[Пэрсыдзкая затока|Пэрсыдзкай затокі]]. З улікам насельніцтва ў колькасьці крыху большай за 400 тысячаў чалавек паводле зьвестак на 2022 год&lt;ref&gt;{{спасылка|спасылка=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/al_khubar/05006__al_khubar/|загаловак=Al-Khubar (Al-Khubar, Eastern Region Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information|выдавецтва=www.citypopulation.de|дата доступу=05.02.2024}}&lt;/ref&gt;, Хубар уваходзіць у склад аглямэрацыі Вялікага Дамаму поруч з гарадамі [[Дамам]] і [[Дагран]], утвараючы галоўнае месца ​​рэгіёну на ўзьбярэжжы Пэрсыдзкай затокі.

== Гісторыя ==
[[Файл:The Streets of Al-Khobar 1951.jpg|значак|зьлева|Хубар у 1951 годзе.]]
Горад быў заснаваны поруч з Дамамам давасірамі, якія перасяліліся сюды ў 1923 годзе, баючыся перасьледу з боку брытанцаў і атрымаўшы дазвол ад караля [[Абдулазіз аль-Сауд|Абдулазіза аль-Сауда]]. Яшчэ ў 1930-я гады паселішча нагадвала рыбацкую вёску. Хубар меў хуткі рост у час адкрыцьця радовішчаў нафты ў Саудаўскай Аравіі, бо служыў портам дзеля экспарту здабыванай нафты кампаніяй [[Saudi Aramco]] у ейныя раньнія гады. 

Такім чынам, некаторы час места было галоўным гандлёвым цэнтрам і прамысловым портам усходу краіны. Але нядоўга трымаючы гэтыя прывілеі, Хубар іх страціў, бо гандлёвыя апэрацыі былі перанесеныя ў порт у [[Дамам]]е, а экспарт нафты хутка быў перанесены ў [[Рас-Танур]]у. Аднак, Хубар захаваў свой статус места. На поўдні гораду зьявіліся пляжы і курорты. Традыцыйна Хубар таксама быў горадам крамнікаў і гандляроў, і сёньня ў ім працуюць некалькі гандлёвых цэнтраў.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Вонкавыя спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20180609114235/http://www.kh-mun.gov.sa/ Афіцыйны сайт]

[[Катэгорыя:Гарады Саудаўскай Арабіі]]</text>
      <sha1>gqoe9mf3ha7fuktid3en3lik4y2vmhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кнігарня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>304320</id>
    <revision>
      <id>2697621</id>
      <parentid>2697204</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T12:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57208-28</username>
        <id>100839</id>
      </contributor>
      <origin>2697621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="j9y7ttnjcat3et1ptdoxamhusb28av8" xml:space="preserve">[[Файл:Child reading at Brookline Booksmith.jpg|значак|Кнігарня]]
'''Кнігарня''' — гэта крама, якая прадае кнігі і дзе людзі могуць іх купіць. Кнігарня ўжываных кніг або букіністычная крама прадае і часта купляе патрыманыя кнігі.

Некаторыя сучасныя кнігарні спалучаюць кнігі (у тым ліку лічбавыя) з кавай або кампакт-дыскамі.

{{Глядзіце таксама|Кніжніца}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар = [[Мікола Байкоў|М. Байкоў]] і [[Сьцяпан Некрашэвіч|С. Некрашэвіч]]. |частка = |загаловак = Беларуска-расійскі слоўнік |арыгінал = |спасылка = |адказны =  |выданьне =  |месца = [[Менск]] |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1926|том = |старонкі = 148 |старонак = 356 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}}</text>
      <sha1>j9y7ttnjcat3et1ptdoxamhusb28av8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гутаркі ўдзельніка:Valeriie wiikii</title>
    <ns>3</ns>
    <id>304391</id>
    <revision>
      <id>2697628</id>
      <timestamp>2026-10-25T18:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ліцьвін</username>
        <id>847</id>
      </contributor>
      <comment>Вітаем</comment>
      <origin>2697628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16" sha1="fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll" xml:space="preserve">{{Вітаем}}</text>
      <sha1>fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гутаркі ўдзельніка:Lad3aska</title>
    <ns>3</ns>
    <id>304392</id>
    <revision>
      <id>2697629</id>
      <timestamp>2026-10-25T18:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ліцьвін</username>
        <id>847</id>
      </contributor>
      <comment>Вітаем</comment>
      <origin>2697629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16" sha1="fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll" xml:space="preserve">{{Вітаем}}</text>
      <sha1>fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гутаркі ўдзельніка:Zadorenko V</title>
    <ns>3</ns>
    <id>304393</id>
    <revision>
      <id>2697630</id>
      <timestamp>2026-10-25T18:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ліцьвін</username>
        <id>847</id>
      </contributor>
      <comment>Вітаем</comment>
      <origin>2697630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16" sha1="fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll" xml:space="preserve">{{Вітаем}}</text>
      <sha1>fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гутаркі ўдзельніка:BFD-69</title>
    <ns>3</ns>
    <id>304394</id>
    <revision>
      <id>2697633</id>
      <timestamp>2026-10-25T18:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ліцьвін</username>
        <id>847</id>
      </contributor>
      <comment>Вітаем</comment>
      <origin>2697633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16" sha1="fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll" xml:space="preserve">{{Вітаем}}</text>
      <sha1>fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>