Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk Берасьце 0 837 2697793 2664912 2026-10-26T23:18:19Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697793 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Берасьце |Лацінка = Bieraście |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Берасьця |Герб = Coat of Arms of Brest, Belarus.svg |Сьцяг = Berastre stiag.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1017, 1019 |Статус з = |Магдэбурскае права = 15 жніўня 1390 |Былыя назвы = Берасьце Літоўскае (Брэст-Літоўск), Берасьце над Бугам (Брэст-над-Бугам) |Мясцовая назва = Бэрысьть<ref name="zurauski">[[Аркадзь Жураўскі|Жураўскі А.]] [http://mowaznaustwa.ru/2009/07/23/a-i-zhuraўski-staradaўniya-nazvy-garadoў-belarusi/ Старадаўнія назвы гарадоў Беларусі] // Навіны Беларускай акадэміі. № 31 (660), 14 жніўня 1992. С. 3—5.</ref>, Берэсьць<ref name=viacorka>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [http://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref>, Бэрэсць<ref name=viacorka/>, Бэрэсть<ref name=viacorka/> |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Берасьцейскі раён|Берасьцейскі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = Сяргей Лабадзінскі<ref>[https://vb.by/society/people/v-breste-novyj-predsedatel-gorispolkoma.html В Бресте – новый председатель горисполкома] // «Вечерний Брест». 27.03.2023 г.</ref> |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 145.2663 |Крыніца плошчы = <ref>[http://ate.nca.by Адзіны рэестр адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак Рэспублікі Беларусь] (лічба атрымана ў сярэдзіне 2010 г.)</ref> |Вышыня = 141 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 339700 |Год падліку колькасьці = 2020 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="belstat2020" /> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовыя індэксы = 224xxx |СААТА = |Выява = Brest Montage (2017).jpg |Апісаньне выявы = Віды Берасьця |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 5 |Шырата сэкундаў = |Даўгата градусаў = 23 |Даўгата хвілінаў = 42 |Даўгата сэкундаў = |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = [http://city-brest.gov.by/ city-brest.gov.by] }} '''Бе́расьце''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Заходні Буг|Бугу]] пры ўтоку ў яго ракі [[Мухавец|Мухаўцу]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]] і [[Берасьцейскі раён|Берасьцейскага раёну]]. Плошча 145,27 км². Насельніцтва на 2020 год — 339 700 чалавек<ref name="belstat2020" />. Знаходзіцца за 349 км ад [[Менск]]у. Вузел аўтамабільных і чыгуначных кірункаў на [[Варшава|Варшаву]], [[Менск]], [[Лунінец]], [[Ковель]], [[Беласток]]. Канцавы порт на [[Дняпроўска-Бужанскі канал|Дняпроўска-Бужанскім канале]]. Аэрапорт. Берасьце або Берасьць<ref name=viacorka/> — старажытнае [[места]], якое атрымала [[Магдэбурскае права]] другім у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] (пасьля [[Вільня|Вільні]]), цэнтар [[Берасьцейскі павет|гістарычнага рэгіёну]]. Месца правядзеньня нарады дзеля падрыхтоўкі да пераможнай [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітвы]]. У 1553 годзе староста берасьцейскі [[Мікалай Радзівіл «Чорны»]] заснаваў тут першую на тэрыторыі сучаснай Беларусі друкарню. У 1596 годзе ў катэдральнай [[Царква Сьвятога Мікалая (Берасьце)|царкве Сьвятога Мікалая]] праваслаўныя [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Берасьцейская царкоўная унія|аднавілі еднасьць]] з каталікамі. Пры будаваньні [[Берасьцейская крэпасьць|крэпасьці]] ў першай палове XIX ст. улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] [[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|зьнішчылі архітэктурны ансамбль гістарычнага цэнтру]] (старажытны [[Берасьцейскі замак|замак]], 10 сакральных будынкаў, мураваны комплекс Рынку з [[Берасьцейская ратуша|ратушай]] і палац князёў Чартарыйскіх<ref>Соркіна І. Палітыка царызму адносна гарадоў Беларусі ў кантэксце гістарычнай памяці і ідэнтычнасці гараджанаў // Трэці міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Том 3. 2014. С. 378.</ref>, помнікі архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага XVI—XVIII стагодзьдзяў), а само места перанесьлі на ўсход. Да нашага часу захаваліся толькі руіны [[Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар бэрнардынак (Берасьце)|комплексу кляштару бэрнардынак з касьцёлам Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі]] ў стылі [[віленскае барока|віленскага барока]], помнік архітэктуры XVIII ст., які патрабуе неадкладнай кансэрвацыі і рэстаўрацыі, а таксама падмуркі [[Касьцёл Езуса і Сьвятога Казімера і калегіюм езуітаў (Берасьце)|калегіюму езуітаў]] і [[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Берасьце)|базылянскай царквы Сьвятых Пятра і Паўла]]. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў 1918 годзе тут склалі [[Берасьцейскі мір|мірную дамову]], згодна зь якой бальшавікі перадалі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]] практычна ўсю тэрыторыю сучаснай Беларусі. За часамі [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Берасьцейскай крэпасьці абараняліся сьпярша [[Абарона Берасьцейскай крэпасьці (1939)|польскія]], потым [[Абарона Берасьцейскай крэпасьці (1941)|савецкія войскі]]. Адзінае места Беларусі, якое ў 1939 годзе сьпярша захапілі войскі [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]], аднак згодна з [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа|пактам Молатава — Рыбэнтропа]] ўрачыста перадалі [[СССР]], вынікам чаго стаў [[Супольны парад Вэрмахту і Чырвонай арміі ў Берасьці (1939)|супольны нацысцка-савецкі вайсковы парад]]. == Назва == [[Тапонім]] Берасьце (традыцыйная форма Берасьць) утварыўся ад слова [[Бераст|бе́раст]], якое азначае пэўны від [[Вязовыя|вязу]]<ref name="zurauski"/>. Значэньне мае хутчэй за ўсё зборнае — бераставы гай<ref name=viacorka/>. Таксама выказвалася меркаваньне, што назва места магла паходзіць ад слова бяроста — 'бярозавая кара'<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 36.</ref>. Літаратурная беларуская назва места — Берасьце<ref>Бераснёў П., [[Валянціна Лемцюгова|Лемцюгова В.]] [https://web.archive.org/web/20170402073711/http://iml.basnet.by/node/23 «Як вы яхту назавяце — так яна і паплыве», або Сур’ёзная размова пра асаблівасці беларускай анамастыкі] // [[Звязда]]. 25 верасьня 2012 г.</ref><ref>{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)|к}} С. 24.</ref>, [[Наркамаўка|цяперашняя афіцыйная]] — Брэст. У нарматыўным даведніку «[[Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь]]» назва Берасьце фіксуецца як варыянтная. Гэта значыць, што пры жаданьні мясцовых жыхароў і ўладаў яна можа стаць нарматыўнай. Упершыню места ўпамінаецца ў «[[Аповесьць мінулых часоў|Аповесьці мінулых гадоў]]»: «''и принесоша и к Берестью''». Сучаснае літаратурнае напісаньне — Бе́расьце (у некаторых выданьнях можна сустрэць варыянт Бярэсьце<ref>{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 85.</ref>), традыцыйнае вымаўленьне мясцовых жыхароў — ''Бе́рэсьць'', ''Бэ́рэсць'', ''Бэ́рэсть''<ref name=viacorka/>. Варыянты [[Старабеларуская мова|гістарычнага напісаньня]] назвы места: ''Берестье'', ''Бересте'', ''Бересть''<ref name=viacorka/>. З утварэньнем [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] места сталі часьцей называць Берасьцем [[Літва|Літоўскім]] ({{мова-pl|Brześć Litewski|скарочана}}), каб унікнуць блытаніны з польскім местам Бжэсьцем Куяўскім ({{мова-pl|Brześć Kujawski|скарочана}}), тым часам яшчэ ў лісьце 1511 году адзначалася ''datum in Brzesczye Litva''<ref>Rowell S. C. Acta primae visitationis diocesis vilnensis anno domini 1522 peractae. Vilniaus Kapitulos Archyvo Liber IIb atkūrimas. — Vilnius, 2015. P. 60.</ref>. Такая назва бытавала як у польскіх, так і ў [[Старабеларуская мова|старабеларскіх]] тэкстах, напрыклад, паводле [[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хронікі літоўскай і жамойцкай]], «''ку Берасьцю, каторага цяпер завут Літоўскім''»<ref>ПСРЛ. Т. 32. — М., 1975. [https://books.google.by/books?id=EVNpAAAAMAAJ&q=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8E,+%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8C+%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC&dq=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8E,+%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8C+%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%83%D1%82+%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiEn9i5-Lf6AhUFjqQKHSBiBBoQ6AF6BAgGEAI С. 17].</ref>. У [[Лацінская мова|лацінамоўных]] дакумэнтах назвы абодвух местаў перадаваліся як ''Brest'', вытворны прыметнік — як ''Brestensis'', радзей ''Brescensis'', часам ''Brzestensis''<ref name=viacorka/>. Старажытная лацінская форма, відаць, ёсьць вытворнай ад назвы польскага ''Бжэсьця'' (Берасьця). У сучаснай лацінскай мове, якая выкарыстоўваецца як богаслужбовая і навуковая мова Каталіцкае царквы, аднавілі поўнагалосную форму тапоніму: дакумэнты Берасьцейскай уніі выйшлі ў 1970 годзе пад назовам «Documenta Unionis ''Berestensis'' eiusque Auctorum (1590—1600)»<ref name=viacorka/>. На эўрапейскіх мапах XVII—XVIII стагодзьдзяў Берасьце пазначалася як ''Brizestije'' ([[Антвэрпэн]], 1612), ''Breßia al Brie∫tz'' ([[Амстэрдам]], 1632), ''Bres∫ia'' ([[Амстэрдам]], 1661), ''Briescie'' ([[Парыж]], 1700<ref>[[:Файл:Carte des Estats de Suede, de Dannemarq, et de Pologne; sur la Mer Baltique.jpg|Мапа Рэчы Паспалітай 1700 году]]</ref>), ''Brzesc'' ([[Лёндан]], 1799)<ref name=viacorka/>. Па падзелах Рэчы Паспалітай зьявілася расейская форма назвы места — ''Брестъ-Литовскъ'', хоць даволі працяглы час паралельна ўжывалася форма ''Бржестъ''. Адной з магчымых крыніцаў расейскай формы ''Брест'' разглядаюцца дакумэнты часоў [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667), у якіх датычна Берасьця пасьлядоўна ўжываецца назва ''Бресть'' жаночага роду<ref name=viacorka/>. Перад пачаткам [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] жыхары места вымагалі ад Дзяржаўнай Думы Расейскай імпэрыі вяртаньня гістарычнай назвы ''Берестье'' ({{мова-be|Берасьце}}). У выдадзеным у Берасьці Я. Хмялеўскім даведніку «Календарь-Справочникъ гор. Брестъ-Литовска на 1912 годъ» адзначаецца, што традыцыйная гістарычная назва захоўвалася ў мясцовых сялянаў: ''«Тамъ почти нельзя услышать Брестъ, а о составном названіи Брестъ-Литовскъ множество Полѣсскихъ крестьянъ даже не подозрѣваетъ»''<ref>Календарь-Справочникъ гор. Брестъ-Литовска на 1912 годъ. Изд. Я. М. Хмѣлевскаго. С. 32.</ref>. У дзяржаўных дакумэнтах [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] пасьлядоўна ўжывалася традыцыйная гістарычная назва Берасьце<ref name="viacorka-karniej">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]], [[Ігар Карней|Карней І.]] [https://www.svaboda.org/a/30117690.html Гарады з «памылкамі» ў назвах: Брэст ці Берасьце?], [[Свабода (радыё)|Радыё Свабода]], 19 жніўня 2019 г.</ref>. Па далучэньні да міжваеннай Польскай Рэспублікі ў 1921 годзе места атрымала назву Берасьце над Бугам (''Brześć nad Bugiem''), якая праіснавала да 1939 году. Тым часам у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] да [[Рэформа беларускага правапісу 1933 году|палітычнай рэформы беларускага правапісу 1933 году]] і ў беларускай дыяспары на Захадзе да сёньня ўжываюць спрадвечную назву — Берасьце<ref name="vm">Мухін В. [https://knihi.com/Viktar_Muchin/Spradviecnyja_nazovy.html Спрадвечныя назовы], [[Беларуская Палічка]]</ref>. Па далучэньні Заходняй Беларусі да СССР зь верасьня да 4 сьнежня 1939 году<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%83%D0%BC%D0%B0_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_4.12.1939_%D0%BE%D0%B1_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9,_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9,_%D0%91%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%E2%80%A6_%D0%B8_%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%B2_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B5_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A1%D0%A1%D0%A0 Указ Президиума ВС СССР от 4.12.1939 об образовании Барановичской, Белостокской, Брестской … и Пинской областей в составе Белорусской ССР]</ref> места афіцыйна ў дакумэнтах называлася ''Брэст-Літоўск''. У час акупацыі Берасьця [[Трэці Райх|Трэцім Райхам]] назва места ў нямецкамоўных дакумэнтах і шыльдах часьцей за ўсё пісалася як ''Brest-Litowsk''. Цяперашняя афіцыйная назва ''Брэст'' ня мае ў сабе кораню, ад якога пайшло пачатковае імя места, і ў беларускай мове застаецца ізаляванай і чужароднай<ref name="vm"/>. Беларускі мовазнаўца [[Вінцук Вячорка]] зьвяртае ўвагу на тое, што ад гэтай формы немагчыма ўтварыць натуральную назву жыхароў места (у выпадку «брастаўчанаў» не існуе неабходнага для яе ўтварэньня прыметніка «брэстаўскі»)<ref name="viacorka-karniej"/>. Увогуле, паводле тлумачэньня філёлягаў, форма ''Брэст'' зьявілася ў выніку памылковай трансьлітарацыі з [[польская мова|польскай мовы]] праз пасярэдніцтва расейскай і ёсьць прыкладам [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі]] праз [[Палянізацыя|палянізацыю]]. Польскі варыянт назвы ''Brześć'' перанесьлі ў расейскую спачатку як ''Бржесть'', што пазьней трансфармавалася ў ''Брест'' і ўжо па 1939 годзе ў цяперашнюю афіцыйную беларускую назву ''Брэст''<ref>Дайлід П. Берасце, Брэст-Літоўск, Брэст-над-Бугам, Брэст… // Газета для вас. № 712, 20 жніўня 2009 г.</ref>. Гэтую трансфармацыю назвы ў расейскай мове зафіксавалі лічбы аб баявых дзеяньнях у ваколіцах места расейскага палкаводца [[Аляксандар Сувораў|Суворава]] ды іншых расейскіх чыноўнікаў: спачатку пісалі ''Бржесць'', ''Бржесть'', пазьней ''Бржест'' і ''Брест''<ref name="viacorka"/>. Назвы на іншых мовах у розныя часы: {{мова-pl|Brześć, Brześć Litewski, Brześć nad Bugiem|скарочана}}; {{мова-la|Berestum, Bressicia|скарочана}}; {{мова-yi|בּריסק|скарочана}}, {{мова-he|ברסט ליטובסק|скарочана}}; {{мова-uk|Бе́рестя, Бе́ресть|скарочана}}; {{мова-ru|Бере́стье, Бе́ресть, Бре́ст-Лито́вск, Бре́ст|скарочана}}, {{мова-de|Brest-Litowsk|скарочана}}. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Берасьця}} === Раньнія часы === [[Файл:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVIII).jpg|значак|зьлева|170пкс|Партрэт [[Вітаўт|Вітаўта Вялікага]] з [[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і кляштар аўгустынаў (Берасьце)|кляштару аўгустынаў]]]] [[Файл:Old Bieraście.jpg|міні|245пкс|Меркаваны выгляд [[Берасьцейскі замак|Берасьцейскага гораду (замка)]] у ХІІ—ХІІІ стагодзьдзях]] Паселішча на месцы сучаснага Берасьця існавала значна раней за першы вядомы ўпамін [[замак|гораду]] ў пісьмовых крыніцах. Яно належала старажытнаму [[Германскія мовы|германскаму]] племені [[готы|готаў]]. У III—IV стагодзьдзях насельніцтва беларускага Пабужжа ўтварала адзінства з носьбітамі [[вельбарская культура|вельбарскай культуры]]. На землі Пабужжа насельніцтва гэтай культуры пранікла каля 160—180-х гадоў і захоўвалася да 350—375 гадоў улучна. У 1960-я гады ў час будаўнічых працаў на тэрыторыі сучаснага Берасьця, на правым беразе [[Мухавец|Мухаўца]], археолягі знайшлі некалькі [[могільнік]]аў вельбарскай культуры, якая атаясамляецца з гоцкімі плямёнамі. Найбольш поўна з гэтых гоцкіх могільнікаў дасьледавалі могільнік Берасьце-[[Трышын]]. Археоляг [[Юры Кухарэнка|Юры Кухарэнка]] выявіў і дасьледаваў тут 70 пахаваньняў<ref>Кухаренко Ю. В. Полесье и его место в процессе этногенеза славян (По материалам археологических исследований) // Полесье (Лингвистика. Археология. Топонимика). — М., 1968.</ref>. У 2015 годзе ў Берасьці ў мікрараёне [[Кавалёва (Берасьце)|Кавалёве]], пры будаваньні дарогі на Луцкай вуліцы, выпадкова выявілі яшчэ адзін грунтовы могільнік першай паловы першага тысячагодзьдзя нашай эры, які займаў плошчу каля 2 га. Паводле археоляга Аляксандра Башкова, які дасьледаваў 8 ацалелых пахаваньняў на плошчы 100 м², гэты археалягічны помнік жалезнага веку мае шмат агульнага з помнікам вельбарской культуры Берасьцем-Трышынам<ref>[http://www.belta.by/regions/view/arheologicheskij-pamjatnik-nachala-nashej-ery-obnaruzhen-v-breste-166974-2015 Археологический памятник начала нашей эры обнаружен в Бресте], [[БЕЛТА]], 16 кастрычніка 2015 г.</ref>. Пазьней гэтая тэрыторыя стала месцам інтэнсіўных кантактаў славянскага і балцкага ([[яцьвягі]]) насельніцтва. Першыя гістарычныя зьвесткі пра Берасьце зьмяшчаюцца ў «Аповесьці мінулых гадоў» і датуюцца 1019 (1017) годам. Старажытнае гарадзішча знаходзілася на невялікім мысе, які ўтварыўся на сутоцы [[Мухавец|Мухаўца]] з [[Заходні Буг|Бугам]]. Места ўзьнікла як гандлёвы цэнтар і фартэцыя. Ягонаму росту спрыяла вельмі зручнае геаграфічнае становішча на шляху паміж Усходам і Захадам. У ХІ—ХІІІ стагодзьдзях Берасьце было ў валоданьні тураўскіх, кіеўскіх і галіцка-валынскіх князёў, шматразова захоплівалася польскімі князямі. Адно зь нешматлікіх беларускіх местаў, якое захапілі і зьнішчылі войскі татара-манголаў (у апошні час частка беларускіх навукоўцаў гэта аспрэчвае). === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Bieraście Litoŭskaje. Берасьце Літоўскае (E. Dahlbergh, 1657) (2).jpg|міні|245пкс|Аблога Берасьця, 1657 г.]] У 1319 годзе за вялікім князем [[Гедымін]]ам Берасьце далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Па сьмерці вялікага князя [[Кейстут]]а, местам авалодаў кароль польскі [[Ягайла]]. У 1380-я гады [[Вітаўт]] пры дапамозе тэўтонскіх рыцараў і наёмнікаў адбіў Берасьце ў Ягайлы. Рыцарамі камандаваў князь Ланкастэрскі — пазьнейшы ангельскі кароль [[Генрых IV (кароль Ангельшчыны)|Генрых IV]]<ref>{{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў|к}} С. 125.</ref>. [[Файл:Bieraście. Берасьце (1840-49).jpg|170пкс|міні|зьлева|[[Герб Берасьця|Мескі герб]], 1840-я гг.]] 15 жніўня 1390 году Берасьце першым зь местаў сучаснай Беларусі атрымала [[Магдэбурскае права]]. Пазьней прывілеі неаднаразова пацьвярджаліся і пашыраліся вялікімі князямі, а з ХVІ ст. пачаў ужывацца мескі герб «''у блакітным полі срэбны лук са стралой, накіраванай джалам угору''»<ref>{{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў|к}} С. 127.</ref>. Паводле прывілею вялікага князя [[Ягайла|Ягайлы]] Берасьцю надавалася 60 ланаў (1500 га) ворнай зямлі, улучна зь вёскай [[Казловічы (Клейнікаўскі сельсавет)|Казловічамі]]. Пры вымярэньні места ўжылі тую ж сыстэму, што ў [[Памор’е|Памор’і]]<ref>Ławrowska I. Analysis of the Territorial Layout of Brest Litovski (XIV—XVI century). Structural Analysis of Historical Constructions / ed. Jerzy Jasieńko. — Wrocław, 2012. S. 1220—1230.</ref>. [[Файл:Bieraście, Unijacki, Sabornaja. Берасьце, Уніяцкі, Саборная (1759).jpg|170пкс|зьлева|міні|[[Царква Сьвятога Міколы (Берасьце)|Мікольская царква]], у якой праваслаўныя аднавілі еднасьць з каталікамі]] Берасьце мела вялікае геапалітычнае значэньне. Празь места праходзіў важны старажытны камунікацыйны і гандлёвы шлях з усходу на захад Эўропы ([[Via Regia]] — Каралеўская дарога) і адна зь яго дзьвюх частак з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад зь [[Вільня|Вільні]] ў [[Кракаў]] (Via Jagellonica — [[Каралеўскі тракт|Ягелонскі шлях]]), якая атрымала назву [[Вялікая (Берасьцейская) дарога]]. Гэта стала адной з падставаў таго, што 8—9 сьнежня 1409 году ў Берасьці адбылася таемная нарада паміж каралём польскім [[Ягайла]]м і вялікім князем літоўскім [[Вітаўт]]ам, на якой яны пастанавілі супольна выступіць супраць рыцараў Тэўтонскага ордэну. Сярод запрошаных на нарадзе быў і кыпчацкі султан [[Джэлал ад-Дзін|Саладзін (Джэлал ад-Дзін)]], які таксама абяцаў падтрымку. На нарадзе ў Берасьці ўладары разглядзелі і ўзгаднілі стратэгічна-тактычныя пытаньні будучай летняй кампаніі 1410 году. Вынікам [[Берасьцейская сустрэча|Берасьцейскай нарады 1409 году]] і распрацаванага на ёй пляну стала [[Грунвальдзкая бітва|перамога пад Грунвальдам]] (1410 год), у якой брала ўдзел і Берасьцейская харугва. [[Файл:Bieraście Litoŭskaje. Берасьце Літоўскае (E. Dahlbergh, 1657) (4).jpg|значак|245пкс|Аблога Берасьця, 1657 г.]] У 1413 годзе Берасьце стала цэнтрам [[Берасьцейскае староства|староства]] ў складзе [[Троцкае ваяводзтва|Троцкага ваяводзтва]]<ref>[[Валеры Грынявецкі|Грынявецкі В.]] Берасце // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 313.</ref> і паводле прывілея належала да галоўных местаў Вялікага Княства Літоўскага. У 1500 годзе Берасьце разрабавалі крымскія татары. У 1507 годзе вялікі князь выдаў прывілей берасьцейскім жыдам<ref>Maculevičius S., Baltrušiene D. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. {{ISBN|9986-892-34-1}}. — S. 32.</ref>. З 1520 году Берасьце стала цэнтрам [[Берасьцейскі павет|павету]], а з 1555—1566 гадоў — [[Берасьцейскае ваяводзтва|ваяводзтва]]. [[Файл:Bieraście, Zamuchaviečča. Берасьце, Замухавечча (XVII).jpg|значак|245пкс|[[Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар бэрнардынак (Берасьце)|Кляштар бэрнардынак]] на Замухавеччы, XVII ст.]] У ХVІ ст. Берасьце — адно з найбольшых местаў Вялікага Княства Літоўскага. У гэты час дасягаюць значнага росквіту рамесныя цэхі. У першай палове ХVІІ ст. у месьце існавала 16 рамесных цэхаў — ганчарскі, злотніцкі, гарбарскі, кавальскі ды іншыя. У 1553 годзе староста берасьцейскі [[Мікалай Радзівіл «Чорны»]] заснаваў тут кальвінскі збор і першую на тэрыторыі сучаснай Беларусі друкарню, якая ў 1563 годзе выдала [[Берасьцейская Біблія|Берасьцейскую, альбо Радзівілаўскую (кальвінскую) Біблію]] (на польскай мове). На той час гэта было адно з найлепшых, па-мастацку аздобленых друкаваных выданьняў у Вялікім Княстве Літоўскім і Каралеўстве Польскім. Агулам у Берасьцейскай друкарні было выдадзена каля 40 кніг. У 1558 годзе ў Берасьце выдалі [[канцыянал]] «Песьні хвал боскіх» (друкар Ян Зарэмба), з чым зьвязваюць пачатак нотадрукаваньня на тэрыторыі сучаснай Беларусі<ref>{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 286.</ref>. У 1569 годзе ў месьце адкрылася першая аптэка<ref>{{Літаратура/Нашы гарады|к}}</ref>. Аднак аптэкар значыўся ў попісе места ўжо ў 1566 годзе. 1 сьнежня 1588 году [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Леў Сапега]] скончыў у Берасьці сваю працу над [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|трэцяй рэдакцыяй]] [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статута Вялікага Княства Літоўскага]] 1588 году, які завяршыў кадыфікацыю права ў дзяржаве. У прадмове-звароце да новаабранага караля і вялікага князя [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і ўсіх станаў Вялікага Княства Літоўскага стаіць уласнаручны подпіс канцлера з дакладна пазначанымі месцам і датай зьяўленьня дакумэнту: ''«Писан у Берестью лета от нароженья сына Божьего 1588 месяца декабря, 1 дня»''<ref>Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 : Тэксты. Давед. Камент. / Беларус. Сав. Энцыкл.: І. Шамякін (гал. рэд.) [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}} : БелСЭ, 1989. С. 10.</ref>. Падрыхтаваны Л. Сапегам і зацьверджаны каралём Статут 1588 году юрыдычна замацаваў фактычную адасобленасьць Вялікага Княства Літоўскага ад Каралеўства Польскага ў рамках хаўруснай дзяржавы Рэчы Паспалітай, нягледзячы на супраціў гэтаму палякаў па падпісаньні акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]. Гэты Статут дзеяў да 1840 году. [[Файл:Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|170пкс|міні|зьлева|Герб [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскага ваяводзтва]] з [[Пагоня]]й]] Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Берасьця і ваколіцаў [[Ліцьвіны|ліцьвінамі]]: паводле асабовага каталёгу езуітаў, Мікалай Грэбянеўскі (уступіў у ордэн у 1572 годзе) азначаецца як ''Lithuanus, ex Brzestae districtu''<ref>Шевченко Т. Етнохороніми українців, білорусів і литовців в єзуїтських джерелах ранньомодерної доби // Славістична збірка. Вип. 1. — К., 2015. С. 28.</ref>, а паводле каталёгу студэнтаў Грэцкай калегіі ў Рыме, Ісыдор Ляшчынскі азначаецца як ''Lithuanus, ex Palatinatu Brestensi'' (1714 год)<ref>[[Аляксандар Надсан|Надсан А.]] Беларусы ў Грэцкай калегіі // [[Запісы БІНіМ]]. Т. 30. — New York — Miensk, 2006. С. 173.</ref>. У [[матрыкул]]е [[Базэль]]скага ўнівэрсытэту пад 1599/1600 годам значыцца ''Nicolaus Zenowitz, Palatinides Brestensis Lituanus''<ref>Die Matrikel der Universität Basel. Bd. 2. — Basel, 1956. S. 491.</ref>. У запісах мэтрыкі папскай сэмінарыі ў [[Оламаўц]]у значацца ''Serapion Lozowsky Lithuanus Brestensis'' (1711—1714 гады), ''Sylvester Arteczky Lituanus ex Palatinatu Brestensi'' (1738—1742 гады)<ref>Blažejovskyj D. Ukrainian and Armenian pontifical seminaries of Lviv (1665—1784) (Analecta OSBM. Vol. 29). — Rom, 1975. P. 59.</ref>. Паводле каталёгу ордэну трынітарыяў у Рэчы Паспалітай (1785 год), ''Maria de Mercede Grabowski… Lithuanus, in palatinatu Brestensi natus… Omnibus Sanctis Zadarnowski… Lithuanus, in palatinatu Brestensi natus''<ref>Asuncion A. Diccionario de escritores Trinitarios de Espana y Portugal. T. 2. — Roma, 1899. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=F972OMryw8kC&q=Brestensi#v=snippet&q=Brestensi&f=false P. 545, 553].</ref>. У 1591 годзе з ініцыятывы [[кашталян]]а берасьцейскага [[Іпаці Пацей|Адама Пацея]] (пазьней — біскупа і ўніяцкага [[Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты|Кіеўскага мітрапаліта]]) пры катэдральнай [[Царква Сьвятога Міколы (Берасьце)|царкве Сьвятога Мікалая]] ўтварылася брацтва, пры якім існавала школа, дзе выкладаньне вялося на [[старабеларуская мова|беларускай мове]]. У 1592—1595 гадох у ёй працаваў настаўнікам выдатны пэдагог і царкоўны дзяяч, гуманіст-асьветнік [[Лаўрэнці Зізаній]]. [[Файл:Bieraście, Piasieckaja. Берасьце, Пясецкая (1823).jpg|значак|245пкс|Панарама Пясецкай вуліцы, 1823 г.]] 8 кастрычніка паводле старога стылю (18 — паводле новага стылю, на які перайшла Рэч Паспалітая) 1596 году на царкоўным саборы, што праходзіў у катэдральнай царкве Сьвятога Мікалая, адбылося абвяшчэньне [[Берасьцейская унія|Берасьцейскай уніі]], у выніку якой Праваслаўная Царква на тэрыторыі Рэчы Паспалітай (Кіеўская мітраполія) аднавіла еднасьць з [[Ватыкан|Апостальскім Пасадам]] у [[Рым]]е. Адным з галоўных яе ініцыятараў быў колішні кашталян берасьцейскага замку, а потым біскуп уладзімерскі і берасьцейскі [[Іпаці Пацей]] — выдатны грамадзкі і рэлігійны дзяяч, багаслоў і пісьменьнік-палеміст. Дзеля падтрымкі і пашырэньня ідэяў Уніі ў Берасьце з Папскай [[Грэцкі калегіюм|Грэцкай калегіі]] ў Рыме быў запрошаны знакаміты ў той час багаслоў грэк [[Пётар Аркудзі]]. [[Файл:Bieraście. Берасьце (1554-1657).jpg|значак|Пячатка Берасьця з імавернай выявай Ратушы]] У ХІV—ХVIII стагодзьдзях у Берасьці існавалі касьцёлы і кляштары аўгустынаў, бэрнардынаў, брыгітак, дамініканаў, трынітарыяў, цэрквы і манастыры. Ад 1615 году ў Берасьці зьявілася езуіцкая місія, пры якой з 1633 году дзеяў езуіцкі калегіюм. У ХVІІ ст. у калегіюме навучаўся, а потым быў намесьнікам рэктара філёзаф [[Казімер Лышчынскі]], які за свой недапісаны трактат «[[Аб неіснаваньні Бога]]» (у другой, недапісанай частцы якога меў зьняпраўдзіць свае папярэднія тэзы) быў пакараны сьмерцю і спалены ў 1689 годзе на пляцы Старога Места ў Варшаве. У 1648 годзе Берасьце разбурылі казакі [[Багдан Хмяльніцкі|Б. Хмяльніцкага]]<ref name="evkl314">[[Валеры Грынявецкі|Грынявецкі В.]] Берасце // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 314.</ref>, у гэты ж час адбыліся паўстаньні месьцічаў. У 1653 годзе ў Берасьці засядаў [[Сойм Рэчы Паспалітай]]. За часамі [[Паўночная вайна (1655—1660)|Паўночнай вайны]] ў 1657 годзе места захапілі і спалілі швэды. 13 студзеня 1660 году Берасьцем авалодалі маскоўскія войскі пад камандаю [[Іван Хаванскі|Хаванскага]], якія выразалі ў захопленым замку каля 1,7 тыс. чалавек<ref>Курукин И. В., Булычев А. А. Повседневная жизнь опричников Ивана Грозного. — Москва: Молодая гвардия, 2010. С. 336.</ref>, а само места цалкам зьнішчылі<ref>Гладыщук А. А. Никитчик А. Д. Инвентари Берестейского замка и города после 1660 года // Вестник Брестского государственного технического университета. — №6. — 2013. С. 42. [https://web.archive.org/web/20181223012012/http://www.bstu.by/uploads/vestnik/13-6.pdf]</ref>. У 1661 годзе Берасьце вызвалілі войскі Вялікага Княства Літоўскага. У 1665—1666 гадох у месьце працавала [[Берасьцейская мынца|мынца]], якая за год выпусьціла медных [[шэлег]]аў (гэтак званых [[барацінка|барацінак]]) на суму больш чым 2,5 мільёну злотых. Берасьце зьведала значныя спусташэньні ў часы [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] 1700—1721 гадоў, зруйнаванае места вызвалілі на чатыры гады амаль ад усіх дзяржаўных павіннасьцяў. З ХVIII ст. існавала асобная [[Берасьцейская япархія (уніяцкая)|Берасьцейская грэка-каталіцкая япархія]], а ў 1726 годзе ўтварылася [[Берасьцейская рымска-каталіцкая дыяцэзія]]<ref name="evkl314"/>. У эканамічных адносінах места было галоўным рачным портам на Бугу, а ў канцы ХVIII ст. падскарбі [[Антоні Тызэнгаўз]] заснаваў тут суконную мануфактуру. У 1792 годзе Берасьце на некаторы час стала апорным пунктам [[Таргавіцкая канфэдэрацыя|Таргавіцкай канфэдэрацыі]]. За часамі [[паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]] расейскія акупацыйныя войскі на чале з [[Аляксандар Сувораў|Суворавым]] разьбілі аддзелы паўстанцаў пад камандай [[Юзэф Серакоўскі|Юзэфа Серакоўскага]] і захапілі места. {{Панарама|Bieraście. Берасьце (XVII).jpg|1000px|Выгляд цэнтру Берасьця ў XVII ст. (фрагмэнт гравюры Э. Дальбэрга) <br />''Умоўныя пазначэньні'': '''A'''. ''Castellum'' — [[Берасьцейскі замак|Замак]]; '''B'''. ''Templum Iesuilarum'' — [[Касьцёл Езуса і Сьвятога Казімера і калегіюм езуітаў (Берасьце)|Касьцёл езуітаў]]; '''C'''. ''Templum Parochiale'' — [[Фара Вітаўта (Берасьце)|Фарны касьцёл]]; '''D'''. ''Templ. Graco-rum'' — [[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Берасьце)|Грэцка-каталіцкая царква]]; '''E'''. ''Templ. Dominicanorum'' — [[Касьцёл Сьвятой Соф’і і кляштар дамініканаў (Берасьце)|Дамініканскі касьцёл]]; '''F'''. ''Coenob. Bernhardinorum'' — [[Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля і кляштар бэрнардынаў (Берасьце)|Кляштар бэрнардынаў]]; '''G'''. ''Synagogux Iudcorum'' — Сынагога.}} === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Bieraście. Берасьце (M. Zaleski, 1846).jpg|міні|245пкс|Зьнішчэньне Берасьця, 1846 г.]] У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795 год) Берасьце апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. Расейскія ўлады скасавалі Магдэбурскае права, а само места, ранейшую сталіцу ваяводзтва, ператварылі ў цэнтар павету. З 1799 году Берасьце ўваходзіла ў склад [[Літоўская губэрня|Літоўскай губэрні]], а з 1801 году — у [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую губэрню]]. У 1817 годзе ў Берасьці было 17 мураваных і 446 драўляных будынкаў. У 1822 годзе, паводле зьвестак вайскова-тапаграфічнага Дэпо, у месьце было «10 мураваных цэркваў і 3 драўляныя, 550 дамоў, у тым ліку 17 мураваных, жыхароў абодвух [[плоць|плоцяў]] да 7800 чалавек, зь іх жыдоў мужчынскай плоці 3392, жаночай 3525»<ref>Орлов В. [https://brestdatabase.by/library/krepost-brest-litovsk-i-eyo-zhiteli Крепость Брест-Литовск и её жители]{{Недаступная спасылка|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, База данных Наследие Брестской крепости, 16.05.2018 г.</ref>. Асноўнай крыніцай даходу месьцічаў былі гандаль і рыбная лоўля. Першыя пляны і праекты будаваньня крэпасьці на месцы старажытнага Берасьця зьявіліся ўжо адразу па падзелах Рэчы Паспалітай, што аднак захоўвалася ў таямніцы ад саміх месьцічаў. З 1830-х гадоў улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] пачалі будаваць умацаваньні на месцы старога места. Калі плян пабудовы крэпасьці афіцыйна зацьвердзілі, у Берасьці пачаліся частыя пажары: такім спосабам расейскія ўлады ачысьцілі тэрыторыю пад пабудову крэпасьці. Прытым кампэнсацыі за зруйнаваную дзеля пабудовы крэпасьці маёмасьць жыхарам Берасьця максымальна заніжалі і доўгі час адмаўляліся выплачваць, што супярэчыла законам самой Расейскай імпэрыі. Людзі мусілі доўгія гады весьці судовыя працэсы і пры гэтым многія атрымалі толькі частку ад ужо заніжаных сумаў або не атрымлівалі грошай, увогуле. Само места перанесьлі на дзьве з паловай вярсты на ўсход. Тых, хто праз заніжаныя або, увогуле, нявыплачаныя кампэнсацыі ня змог пераехаць да прызначанага тэрміну, высялялі прымусова з дапамогай паліцыі. Месьцічы мусілі прадаваць радзінныя рэліквіі і ўпрыгожваньні, каб выжыць. Захаваліся дакумэнтальныя сьведчаньні, што першы час людзі ў новым месьце жылі ў зямлянках<ref name="Korsunau">Коршунов С. [https://web.archive.org/web/20200222101234/https://news.tut.by/culture/672925.html «Денег нет, но вы держитесь». Как жители старого Бреста выбивали компенсации за снесенные под крепость дома], [[TUT.BY]], 20.02.2020 г.</ref>. На 1860 год у Берасьці было 55 мураваных і 757 драўляных будынкаў. З 1870-х гадоў места стала значным чыгуначным вузлом. Апроч чыгункі, важную ролю ў жыцьці Берасьця адыгрываў рачны порт, толькі ў 1857 годзе гандлёвы абарот яго дасягаў амаль 1 млн рублёў. На загад віленскага генэрал-губэрнатара ад 19 жніўня 1866 году на падставе ўказу расейскага Сэнату ад 15 красавіка таго ж году ў Берасьці, а таксама ў Горадні, Кобрыні, Пружанах і Слоніме з мэтай больш жорсткага кантролю над мясцовым самакіраваньнем замест магістрату ўтваралася гарадзкая дума ({{мова-ru|городская дума|скарочана}})<ref>[[Сяргей Токць|Токць С.]] Дзейнасць гарадзенскіх выбарных гарадскіх устаноў перыяду Расійскай імперыі ў матэрыялах НГАБ у Горадні / Гарадзенскі палімпсест — 2009. Дзяржаўныя ўстановы і палітычнае жыццё. XVI—XX ст. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі (Горадня, 7 лістапада 2009 г.) / Пад рэдакцыяй А. Смаленчука, Н. Сліж. — Беласток, 2009. С. 333—334.</ref>. У Берасьці знайшлі водгук падзеі [[Крывавая нядзеля|Крывавай нядзелі]] 9 студзеня 1905 году: пратэстамі тут кіравалі мясцовыя сацыял-дэмакратычныя арганізацыі ППС у Літве і [[Бунд]]у. Сацыял-дэмакраты з берасьцейскіх арганізацыяў ды іншыя спрабавалі супрацьстаяць [[Чорная сотня|чарнасоценнай]] прапагандзе, імі прыкладаліся намаганьні дзеля арганізацыі змаганьня супраць габрэйскіх пагромаў. 30 чэрвеня 1905 году ў Берасьці адбыўся ўсеагульны [[страйк]] працоўных, у якім брала ўдзел каля 5 тысячаў чалавек і масавы палітычны мітынг, на якім было каля 3 тысячаў чалавек<ref name="Suchapar-2020">Сухапар У. [http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/2107-2020-g-115-gadou-z-chasu-stvarennya-brestskaj-vaenna-revalyutsyjnaj-arganizatsyi-rsdrp-1905/2107-2020-g-115-gadou-z-chasu-stvarennya-brestskaj-vaenna-revalyutsyjnaj-arganizatsyi-rsdrp-1905 2020 г. — 115 гадоў з часу стварэння Брэсцкай ваенна-рэвалюцыйнай арганізацыі РСДРП (1905)]</ref>. 19 кастрычніка 1905 году ў Берасьці зладзілі мітынг у зьвязку з абвяшчэньнем царскага маніфесту 17 кастрычніка, па чым расейскія ўлады абвясьцілі места на ваеннае становішча. 24 лістапада 1905 году рота артылерыі гарнізону крэпасьці на чале з А. Аляксандравым арганізавала мітынг, да яго далучыліся салдаты 7-й, 11-й, 12-й, 15-й і 16-й рот. Удзельнікі мітынгу патрабавалі вызваліць севастопальскіх і кранштацкіх рэвалюцыйных матросаў, якія знаходзіліся ў зьняволеньні, палепшыць умовы службы ды іншае. Аднак галоўныя завадатары пісары А. Аляксандраў і П. Гарохаў былі арыштаваныя і асуджаныя на катаргу<ref name="Suchapar-2020"/>. 11 сьнежня 1905 году ў Берасьці адбыўся агульнамескі мітынг, які праходзіў легальна. Прагучалі прапановы падтрымаць узброенае паўстаньне ў Маскве агульным палітычных страйкам, многа гаварылася пра свабоду сходаў, слова, сумленьня. Мітынг закончыўся сьпевамі «Марсэльезы». 8 ліпеня 1906 году пачалося найбуйнейшае выступленьне ў Берасьці — хваляваньне сярод салдатаў крэпасьці, аднак паўстанцаў акружылі і ізалявалі ад іншых вайсковых частак, 700 чалавек арыштавалі. Пад суд трапілі 32 салдаты, зь якіх пяць апраўдалі, а астатніх прысудзілі да катаржных работ на розныя тэрміны<ref name="Suchapar-2020"/>. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў ноч з 25 на 26 жніўня (паводле новага стылю, 12/13 жніўня — паводле старога стылю) 1915 году Берасьце занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкае імпэрыі]]. Калі да пачатку вайны жыхароў было каля 57 тысячаў, то на момант здачы места засталося толькі некалькі дзясяткаў чалавек. Усё насельніцтва Берасьця — хто пад узьдзеяньнем расейскай антынямецкай прапаганды, хто пад прымусам казакаў — мусіла было пакінуць места і падацца ў глыб Расейскай імпэрыі. Чыгуначных вагонаў для эвакуацыі хапіла толькі на невялікую колькасьць мяшчанаў. Большасьці ж берасьцейскіх сем’яў, якія мусілі былі пакінуць свае дамы і нажытую гадамі маёмасьць, давялося дабірацца ў цэнтральныя раёны імпэрыі на ўласных падводах і пехатою, многія на гэтым шляху загінулі ад голаду і хваробаў. Расейскае войска пры адступленьні мела загад падарваць фарты Берасьцейскай крэпасьці і масты, а само места — спаліць. Многія будынкі ў Берасьці былі зруйнаваныя і спаленыя спэцыяльнымі камандамі расейскай арміі, тым часам у цытадэлі крэпасьці яны збольшага засталіся цэлыя. З 3670 мескіх будынкаў цалкам або ў значнай ступені пацярпела 2500<ref>Рубашевский Ю. [https://web.archive.org/web/20161104164958/http://www.vb.by/society/history/brest_sdan_avstrijcam.html Сто лет назад Брест был сдан австрийцам] // Вечерний Брест. 21 августа 2015 г.</ref>. З 9 (22) сьнежня 1917 да 3 сакавіка 1918 году ў Берасьці ў будынках на тэрыторыі крэпасьці праходзілі мірныя перамовы паміж Савецкай Расеяй і Нямеччынай, у выніку чаго адбылося падпісаньне [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]], які ня ўлічваў інтарэсаў [[Беларусы|беларусаў]]. 4 сакавіка 1918 году ўрад [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] абвясьціў Берасьце сваёй часткай. <gallery widths="150" heights="150" caption="Помнікі сакральнай архітэктуры, [[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|зьнішчаныя расейскімі ўладамі]]" class="center"> Bieraście, Bernardynski. Берасьце, Бэрнардынскі (1836).jpg|[[Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар бэрнардынак (Берасьце)|Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар бэрнардынак]] Bieraście, Pieski. Берасьце, Пескі (1831).jpg|[[Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар брыгітак (Берасьце)|Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар брыгітак]] Bieraście, Zaŭhrynieckaje pradmieście. Берасьце, Заўгрынецкае прадмесьце (1830).jpg|[[Касьцёл Сьвятой Соф’і і кляштар дамініканаў (Берасьце)|Касьцёл Сьвятой Соф’і і кляштар дамініканаў]] Bieraście, Bernardynski. Берасьце, Бэрнардынскі (1830).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля і кляштар бэрнардынаў (Берасьце)|Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля і кляштар бэрнардынаў]] </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Bieraście, Jezuicki. Берасьце, Езуіцкі (1835) (2) AI.jpg|[[Касьцёл Езуса і Сьвятога Казімера і калегіюм езуітаў (Берасьце)|Касьцёл Езуса і Сьвятога Казімера і калегіюм езуітаў]] Bieraście, Rynak. Берасьце, Рынак (1830)..jpg|[[Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і кляштар аўгустынаў (Берасьце)|Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і кляштар аўгустынаў]] Bieraście, Kobrynskaje pradmieście. Берасьце, Кобрынскае прадмесьце (1831).jpg|[[Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|Касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў]] Bieraście, Bazylanskaja. Берасьце, Базылянская (1835).jpg|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Берасьце)|Царква Сьвятых Пятра і Паўла манастыра базылянаў]] (бязь вежаў) </gallery> === Найноўшы час === ==== Беларуская Народная Рэспубліка. Міжваенны пэрыяд ==== 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Берасьце абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У месьце прызначылі павятовага старшыню БНР, а жыхары ваколіцаў (вёска [[Горкі (Берасьцейская вобласьць)|Горкі]] Берасьцейскага павету) атрымалі Пасьведчаньні [[Народны Сакратарыят БНР|Народнага Сакратарыяту БНР]]<ref>{{Літаратура/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. Тэрыторыя [[Палесьсе|Палесься]] ад Берасьця да Гомля стала прадметам спрэчкі і перамоваў паміж БНР і УНР<ref>Лебедзева В. [https://web.archive.org/web/20081119070727/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/15/15art_lebiedzieva.htm Дыпламатычная місія БНР у перамовах з Украінай (1918 г.)] // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne. Nr. 15.</ref>. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП (б) Беларусі Берасьце ўвайшло ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], дзе яно стала цэнтрам раёну<ref name="at">{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. Аднак [[дэ-факта]] ўвесь гэты час, да лютага 1919 году, Берасьце і ваколіцы знаходзіліся пад акупацыяй і поўным кантролем нямецкай арміі. 9 лютага 1919 году Берасьце заняў польскі аддзел дабраахвотнікаў зь [[Віленская самаабарона|Віленскай самаабароны (Самаабароны Літвы і Беларусі)]]. 1 жніўня 1920 году места занялі бальшавікі<ref>Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, 1994. {{ISBN|83-86079-02-9}}. — S. 360.</ref>, але адступілі перад палякамі ў канцы таго ж месяцу. 26 лютага 1920 году ў Берасьце з [[Эстонія|Эстоніі]] пастанавілі перадысьлякаваць [[Асобны атрад БНР]] пад камандаю генэрала [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]. Ад 5 сакавіка цягнікамі зь [[Дзьвінск]]у ў Берасьце генэрал С. Булак-Балаховіч змог перавезьці толькі частку жаўнераў свайго аддзелу, якія адмовіліся раззбройвацца. Аддзел генэрала С. Булак-Балаховіча зь некалькіх сотняў жаўнераў быў разьмешчаны ў [[Берасьцейская крэпасьць|Берасьцейскую крэпасьць]] для падмацаваньня і перафармаваньня. У вайсковым пляне вайсковыя фармаваньні генэрала С. Булак-Балаховіча былі падпарадкаваныя беспасярэдне начальніку Польскай дзяржавы [[Юзаф Пілсудзкі|Юзафу Пілсудзкаму]]. З чэрвеня 1920 году аддзел ген. С. Булак-Балаховіча браў удзел у баях на польска-бальшавіцкім фронце на абшарах Палесься, а пазьней у [[Варшаўская бітва (1920)|абароне Варшавы]]. У час гэтых баёў армія генэрала С. Булак-Балаховіча значна вырасла за кошт дызэртыраў і палонных чырвонаармейцаў. 1 жніўня 1920 году Берасьце і Берасьцейскую крэпасьць захапілі войскі бальшавіцкай Расеі, якім пэўны час спрабавалі супрацьстаяць аддзелы генэрала Сікорскага. Згодна з [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскай мірнай дамовай]] у 1921 годзе Берасьце фармальна ўвайшло ў склад міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стала цэнтрам [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]]. За польскім часам у месьце працавалі чыгуначныя, швацкія, зброевая і мэханічныя майстэрні, тытунёвая фабрыка, гарэлкавы завод акцыянэрнага таварыства «Познань», бровар «Карона», лесапільня, млын. Тут утварыўся Берасьцейскі акруговы камітэт [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі (КПЗБ)]], а ў 1925 годзе працоўныя Берасьця на мескім мітынгу скандавалі «[[Жыве Беларусь!|Няхай жыве аб’яднаная Савецкая Беларусь!]]»<ref>Горны А. Рэгіянальныя структуры беларускага нацыянальнага pyxy ў Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.) // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. № 6, 2021. С. 20.</ref>. У студзені 1927 году ў месьце адбыўся суд над групай дзеячоў КПЗБ, а ў 1930 годзе пачаўся працэс над польскай [[апазыцыя]]й, якая выступала супраць маршала [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфа Пілсудзкага]]. На 1936 год у Берасьці было 18 школаў, 5 гімназіяў, 3 кінатэатры, бібліятэка. У 1938 годзе намаганьнямі маладога кампазытара і дырыгента [[Сыльвестар Часноўскі|Сыльвэстра Часноўскага]] ўтварылася музычная школа імя [[Караль Шыманоўскі|Караля Шыманоўскага]], дырэктарам якой стаў заснавальнік. Таксама ён арганізаваў у месьце хор і сымфанічны аркестар. <gallery widths="150" heights="150" caption="Места за польскім часам" class="center"> Bieraście, Rynak. Берасьце, Рынак (1928-39).jpg|[[Гарнізонная царква Сьвятога Мікалая (Берасьце)|Гарнізонны касьцёл]] Bieraście Centralnaje, Pryvakzalny. Берасьце Цэнтральнае, Прывакзальны (1937).jpg|Чыгуначны вакзал Bieraście, Pancarnaja, Škoła. Берасьце, Панцарная, Школа (1932).jpg|Тэхнічная школа Bieraście, Bulvarny, Bank. Берасьце, Бульварны, Банк (1929).jpg|Дзяржаўны банк </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Bieraście, Bulvarny, Vajavodzki. Берасьце, Бульварны, Ваяводзкі (S. Chamiantoŭskaja, 1938-39).jpg|Адміністрацыя Палескага ваяводзтва Bieraście, Kalonija Narutoviča. Берасьце, Калёнія Нарутовіча (1925-39) (2).jpg|Калёнія Нарутовіча Bieraście, Kalonija Varburga. Берасьце, Калёнія Варбурга (1925-29).jpg|[[Калёнія Варбурга]] Bieraście, Šlachieckaja. Берасьце, Шляхецкая (1920-39).jpg|Вуліца Адама Міцкевіча (Шляхецкая{{Заўвага|[[:Файл:Bieraście, Šlachieckaja-Miljonnaja, Ягмін. Берасьце, Шляхецкая-Мільённая, Jahmin (1912).jpg|Паштоўка з пазначэньнем традыцыйнай гістарычнай назвы ''вуліца Шляхецкая'' (''ulica Szlachecka'')]]}}) </gallery> ==== Другая сусьветная вайна ==== Першыя авіяўдары па Берасьці былі зьдзейсьненыя войскамі нацысцкай Нямеччыны ўжо 2 верасьня 1939 году. Тады было скінута 10 бомбаў, якія пашкодзілі [[Белы палац]] у крэпасьці. 9 верасьня 1939 году ў Берасьце прыехала калёна аўтамабіляў з Варшавы з польскімі ўраднікамі. У гэты ж дзень места зноў бамбардавалі нацысты. Неўзабаве гітлераўцы падыйшлі да Берасьця. 14 верасьня 1939 году пачалася [[Абарона Берасьцейскай крэпасьці (1939)|абарона крэпасьці польскім войскам]], у ходзе якой былі адбітыя 7 нямецкіх атак, пры гэтым людзкія страты з боку абаронцаў склалі каля 40%. У гэтых баях бралі ўдзел шмат мясцовых рэзэрвістаў. 17 верасьня польскія войскі адступілі на поўдзень у бок [[Тэрэспаль|Тэрэспалю]], у Берасьцейскай крэпасьці засталіся дабраахвотнікі. Нягледзячы на тое, што Берасьцем авалодалі немцы, згодна з [[Пакт Молатава-Рыбэнтропа|пактам Молатава-Рыбентропа]] — сакрэтным пагадненьнем паміж нацысцкай Нямеччынай і камуністычным СССР аб разьмежаваньні сфэраў уплыву — 22 верасьня 1939 году места перайшло пад кіраваньне Чырвонай арміі. У гэты ж дзень у Берасьці адбыўся [[Супольны парад Вэрмахту і Чырвонай арміі ў Берасьці (1939)|супольны савецка-нацысцкі парад]], які прымалі нямецкі генэрал [[Гайнц Гудэрыян|Гудэрыян]] і савецкі вайскавод [[Сямён Крывашэін|Крывашэін]]. У час параду нямецкія і савецкія камандуючыя абмяняліся сьцягамі. Па далучэньні да [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] 4 сьнежня 1939 году Берасьце стала адміністрацыйным цэнтрам вобласьці. 22 чэрвеня 1941 году колішнія хаўрусьнікі напалі на СССР, першы ўдар прыйшоўся на Берасьце. Да 30 чэрвеня цягнулася арганізаваная абарона Берасьцейскай крэпасьці, па чым засталіся ізаляваныя агмені супраціву (большасьць зь якіх ліквідавалі на працягу наступнага тыдня) і адзінкавыя байцы. Апошні абаронца крэпасьці [[Пётар Гаўрылаў]] трапіў у палон 23 ліпеня. З пачаткам нямецкай акупацыі Берасьце некалькі разоў мяняла сваю адміністрацыйную прыналежнасьць. На пачатку акупацыі 1 жніўня 1941 году места і ўся тагачасная Берасьцейская вобласьць БССР, як і [[Беластоцкая вобласьць]], былі далучаныя да [[Усходняя Прусія|Ўсходняй Прусіі]] і ўваходзілі ў склад [[Беластоцкая акруга|Беластоцкай акругі]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Золотарев В., Кульков Е. |загаловак= Генеральный план «Ост»|арыгінал=|https://interaffairs.ru/jauthor/material/480|аўтар выданьня= |выданьне= Международная жизнь|тып=|месца=|выдавецтва= МИД РФ|год= 2011|выпуск=|том=|нумар= 6|старонкі=|isbn=}}</ref>. Але ўжо 1 верасьня 1941 году тэрыторыю [[Беларускае Палесьсе|Беларускага Палесься]] (Берасьцейская, Пінская і Палеская вобласьці) разам зь Берасьцем далучылі да [[Райхскамісарыят Украіна|Райхскамісарыяту «Ўкраіна»]]. Генэральны камісар Беларусі [[Вільгельм Кубэ]] лічыў памылкай улучэньне поўдня Беларусі ў склад Райхскамісарыяту «Ўкраіна» і на нарадзе гебітскамісараў у Менску ў красавіку 1943 году выказваў сваю нязгоду зь перадачай апошняму «значнай часткі тэрыторыі Паўднёвай Беларусі», а таму прапаноўваў райхскамісару Ўкраіны [[Эрых Кох|Эрыху Коху]] перанесьці лінію падзелу да «пінскіх балот». Аднак гэтае пытаньне вырашала кіраўніцтва іншых установаў [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]], у першую чаргу Галоўнае камандаваньне сухапутных войскаў і кіраўніцтва міністэрства па занятых усходніх тэрыторыях. Менавіта райхсміністар [[Альфрэд Розэнбэрг]] вызначыў мяжу паміж Украінай і Беларусьсю на поўнач ад [[Прыпяць|Прыпяці]], бо такі падзел, хоць і не адпавядаў інтарэсам ваеннага кіраўніцтва, але забясьпечваў Райхскамісарыят «Украіна» лесам і дрэваматэрыяламі, а таксама ствараліся ўмовы для выкарыстаньня сыстэмы каналаў Прыпяці і чыгункі Берасьце — Гомель. 1 верасьня 1941 году а 12-й гадзіне дня была афіцыйна створана [[Генэральная акруга Валынь-Падольле|Генэральная акруга «Берасьце Літоўскае»]] ({{мова-de|Generalbezirk Brest-Litowsk|скарочана}})<ref name="generalbezirk">[http://www.territorial.de/ukra/wolhyn/wolh.htm#fn2 Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874—1945. {{ref-de}}]</ref>. Месцам знаходжаньня генэральнага камісарыяту было Берасьце Літоўскае. На працягу восені 1941 году тут утварыліся кіроўныя органы новай грамадзянскай адміністрацыі — гебітскамісарыяту (акругі) ў Берасьці Літоўскім. 1 студзеня 1942 адбылося перайменаваньне Генэральнай акругі «Берасьце Літоўскае» на [[Генэральная акруга Валынь-Падольле|Генэральную акругу «Валынь-Падольле»]]. Аднак да 19 чэрвеня 1942 адміністрацыйны цэнтар акругі яшчэ знаходзіўся ў Берасьці Літоўскім, па чым яго перанесьлі ў [[Луцак]]. 8 верасьня 1942 году Берасьцейскі мескі ({{мова-de|Kreisgebiet Brest-Litowsk-Stadt|скарочана}}) і Берасьцейскі сельскі гебіт ({{мова-de|Kreisgebiet Brest-Litowsk-Land|скарочана}}) аб’ядналі ў адзін новы [[Берасьцейскі гебіт]] ({{мова-de|Kreisgebiet Brest Litowsk|скарочана}}). У лютым 1944 году тэрыторыю Берасьцейскага гебіта (а таксама Кобрынскага і Пінскага гебітаў) з улікам этнічнага і гістарычнага аспэктаў перадалі ў склад [[Генэральная акруга Беларусь|Генэральнай акругі Беларусь]]<ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 384.</ref>. У час нацыстоўскай акупацыі Берасьця ў месьце дзеялі групы камуністычнага, камсамольскага, антыфашысцкага падпольляў, а таксама Палескай акругі [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. У сьнежні 1941 году нямецкія акупанты зьмясьцілі жыдоў у [[Берасьцейскае гета|гета]], дзе абсалютную большасьць забілі за 1942 год<ref>{{Артыкул|аўтар=Яскевіч С.|загаловак=Нобэлеўскі ляўрэат родам зь Берасьця|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20131102/1383369423-nobeleuski-laureat-rodam-z-bresta|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=2 лістапада 2013|нумар=208 (27573)|старонкі=[http://zviazda.by/wp-content/uploads/2013/11/1383369254_2.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref> (на 1941 год жыды складалі 72% насельніцтва места). Пад нямецкай акупацыяй Берасьце знаходзілася па 28 ліпеня 1944 году. <gallery widths="150" heights="150" caption="[[Супольны парад Вэрмахту і Чырвонай арміі ў Берасьці (1939)|Супольны нацысцка-савецкі парад у Берасьці]]" class="center"> Bieraście. Берасьце (22.09.1939).jpg|Савецкая прывітальная арка з [[нацызм|нацысцкай]] і савецкай сымболікай Bieraście, Bulvarny-Vajavodzkaja. Берасьце, Бульварны-Ваяводзкая (22.09.1939).jpg|Супольны нацысцка-савецкі парад на вуліцах Берасьця Armia Czerwona,Wehrmacht 23.09.1939 wspólna parada.jpg|На трыбуне — нямецкі генэрал [[Гайнц Гудэрыян|Гудэрыян]] і савецкі камандзір брыгады [[Сямён Крывашэін|Крывашэін]] Bieraście, Bulvarny, Vajavodzki. Берасьце, Бульварны, Ваяводзкі (22.09.1939) (2).jpg|Гудэрыян і Крывашэін пад нацысцкім сьцягам з свастыкай </gallery> ==== Беларуская ССР ==== 8 траўня 1965 году савецкія ўлады надалі Берасьцейскай крэпасьці ганаровае званьне [[крэпасьць-герой]], з уручэньнем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і мэдаля «Залатая Зорка». У 1969—1971 гадох на тэрыторыі крэпасьці ўтварыўся мэмарыяльны комплекс. У паваенны пэрыяд у межы Берасьця ўвайшлі навакольныя вёскі: [[Адамкова]], [[Бярозаўка 1 (Берасьце)|Бярозаўка 1-я]], [[Бярозаўка 2 (Берасьце)|Бярозаўка-2-я]] (усе 1958 год), [[Бярозаўка (Берасьце)|Бярозаўка]] (1968 год), [[Валынка (Берасьце)|Валынка]], [[Вулька Падгародзкая]], [[Гузьні (Берасьце)|Гузьні]] (абедзьве ў 1968 годзе), [[Дуброўка (Берасьце)|Дуброўка]] (1979 год), [[Кавалёва (Берасьце)|Кавалёва]] (1958 год), [[Кацельня Падгародзкая]] (1968 год), [[Кацінбор]] (1979 год), [[Крушына (Берасьце)|Крушына]] (1968 год), [[Лысая Гара (Берасьце)|Лысая Гара]] (1958 год), [[Пугачова (Берасьце)|Пугачова]] (1979 год), [[Рэчыца (Берасьце)|Рэчыца]], [[Трышын]] (абедзьве ў 1968 годзе); [[Паўднёвы гарадок (Берасьце)|Паўднёвы гарадок]] (у канцы 1930-х гадоў меў назву Траўгутава)(1958 год)<ref name="HVB-17">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 17.</ref>. ==== Рэспубліка Беларусь ==== З 1990 году Берасьце — адзін з шасьці абласных цэнтраў незалежнай Беларусі. Тут разьмясьціліся Генэральныя кансуляты Рэспублікі Польшча, Расейскай Фэдэрацыі і Ўкраіны. З 1991 году працуе [[мытня]] «Заходні Буг». У 1996 годзе ўтварылася свабодная эканамічная зона «Берасьце». Берасьце стала адным з цэнтраў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020—2021 гадоў]]<ref>[https://www.dw.com/ru/kogo-i-za-chto-sudjat-v-breste-posle-protestov/a-54737595 Кого и за что судят в Бресте после протестов], [[Deutsche Welle]], 28.08.2020 г.</ref>. 10 жніўня тут праходзілі сутыкненьні супрацоўнікаў [[АМАП]] з пратэстоўцамі, у час якіх карнікі ўжывалі сьветлашумавыя шашкі. 11 жніўня ў Берасьці быў паранены ўдзельнік пратэстаў [[Генадзь Валер’евіч Шутаў|Генадзь Шутаў]]. Яго ў крытычным стане перавялі ў шпіталь Міністэрства абароны, дзе 19 жніўня ён памёр<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2020-08-19|title=Сьледчы камітэт апісаў абставіны забойства берасьцейца падчас акцыі пратэсту|url=https://www.svaboda.org/a/30792603.html|dead-url=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200910151007/https://www.svaboda.org/a/30792603.html|archivedate=2020-09-10|accessdate=2020-09-10|website=|publisher=[[Свабода (радыё)|Свабода]]|language=be}}</ref>. 16 жніўня 2020 году ў Берасьці прайшоў [[Марш за свабоду (Берасьце, 2020)|Марш за свабоду]]. == Геаграфія == === Рэльеф === Берасьце разьмяшчаецца ў межах заходняй часткі [[Беларускае Палесьсе|Беларускага Палесься]] — [[Берасьцейскае Палесьсе|Берасьцейскім Палесьсі]]. Рэльеф роўны, вызначаецца разьмяшчэньнем на [[Высокаўская раўніна|Высокаўскай раўніны]], а таксама далінамі рэк. Даліны рэк у межах места шырокія, у раёне [[Берасьцейская крэпасьць|крэпасьці]] яны злучаюцца. Абсалютныя вышыні ад 123 м (вышыня зрэзу [[Заходні Буг|Бугу]]) да 130 м, з слабым зьніжэньнем да [[абалона|абалоны]] [[Мухавец|Мухаўца]]. === Клімат === Мэтэаназіраньні ў Берасьці вядуцца з 1834 году. Клімат — [[Мерны клімат|мерны]] [[Кантынэнтальны клімат|кантынэнтальны]]<ref>Брест. Энциклопедический справочник — Мн.: Белорусская энциклопедия им. П. Бровки, 1987. С. 9.</ref>. Праз уплыў марскіх паветраных масаў у месьце назіраецца мяккая зіма і ўмерана цёплае лета. Цыклёны, якія зьяўляюцца прычынай гэтага, перамяшчаюцца з [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]] з захаду на ўсход. Сярэдняя тэмпэратура студзеня −2,6&nbsp;°C, ліпеня +19,3&nbsp;°C. Гадавая колькасьць ападкаў 609 мм. Сярэднегадавая тэмпэратура паветра складае +8,2&nbsp;°C, сярэднегадавая [[Шкала Бофарта|хуткасьць ветру]] — {{s|2,6 м/с}}, сярэднегадавая [[Адносная вільготнасьць|вільготнасьць паветра]] — 76%. [[Вэгетацыйны пэрыяд]] працягваецца 214 дзён. Штогод у сярэднім 160 дзён ідзе дождж, 68 дзён — сьнег. Туманы назіраюцца ў сярэднім 33 дні, навальніцы — 27 дзён. {{Кліматычная інфармацыя |Назва_ў_родным_склоне = Берасьця (норма 1981—2010) |Крыніца= [http://pogoda.ru.net/climate/33008.htm Надвор'е і клімат]{{ref-ru}} | Студзень_сяр=-2.6 | Студзень_ападкі=34 | Люты_сяр=-1.9 | Люты_ападкі=33 | Сакавік_сяр=2.2 | Сакавік_ападкі=33 | Красавік_сяр=8.7 | Красавік_ападкі=37 | Травень_сяр=14.5 | Травень_ападкі=63 | Чэрвень_сяр=17.1 | Чэрвень_ападкі=68 | Ліпень_сяр=19.3 | Ліпень_ападкі=74 | Жнівень_сяр=18.5 | Жнівень_ападкі=72 | Верасень_сяр=13.3 | Верасень_ападкі=56 | Кастрычнік_сяр=8.3 | Кастрычнік_ападкі=37 | Лістапад_сяр=2.7 | Лістапад_ападкі=42 | Сьнежань_сяр=-1.3 | Сьнежань_ападкі=41 | Год_сяр=8.2 | Год_ападкі=590 | Студзень_мін=-4.9 | Студзень_макс=-0.1 | Люты_мін=-4.5 | Люты_макс=1.2 | Сакавік_мін=-1.2 | Сакавік_макс=6.3 | Красавік_мін=3.8 | Красавік_макс=14.0 | Травень_мін=9.0 | Травень_макс=20.1 | Чэрвень_мін=12.0 | Чэрвень_макс=22.6 | Ліпень_мін=14.2 | Ліпень_макс=24.9 | Жнівень_мін=13.3 | Жнівень_макс=24.2 | Верасень_мін=9.1 | Верасень_макс=18.4 | Кастрычнік_мін=4.8 | Кастрычнік_макс=12.5 | Лістапад_мін=0.4 | Лістапад_макс=5.4 | Сьнежань_мін=-3.5 | Сьнежань_макс=0.9 | Год_мін=4.4 | Год_макс=12.5 | Студзень_абс_макс=11.6 | Студзень_абс_мін=-35.5 | Люты_абс_макс=17.2 | Люты_абс_мін=-28.1 | Сакавік_абс_макс=22.6 | Сакавік_абс_мін=-22.6 | Красавік_абс_макс=30.7 | Красавік_абс_мін=-6.2 | Травень_абс_макс=32.1 | Травень_абс_мін=-4.2 | Чэрвень_абс_макс=33.0 | Чэрвень_абс_мін=2.1 | Ліпень_абс_макс=36.6 | Ліпень_абс_мін=5.8 | Жнівень_абс_макс=35.6 | Жнівень_абс_мін=1.3 | Верасень_абс_макс=31.5 | Верасень_абс_мін=-2.8 | Кастрычнік_абс_макс=26.4 | Кастрычнік_абс_мін=-9.9 | Лістапад_абс_макс=19.0 | Лістапад_абс_мін=-19.2 | Сьнежань_абс_макс=14.5 | Сьнежань_абс_мін=-25.1 | Год_абс_макс=36.6 | Год_абс_мін=-35.5 |}} {{Кліматычная інфармацыя |Назва_ў_родным_склоне = Берасьця за пэрыяд 2001—2011 |Крыніца=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2001&LMM=12&LYY=2011&WMO=33008&CONT=euro&REGION=0005&LAND=BY&ART=TMX&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk] [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=33008 Экстрэмумы і ападкі з Кліматычнага манітору] | Студзень_сяр=-2.7 | Студзень_ападкі=42 | Люты_сяр=-1.9 | Люты_ападкі=38 | Сакавік_сяр=2.7 | Сакавік_ападкі=31 | Красавік_сяр=9.3 | Красавік_ападкі=29 | Травень_сяр=14.6 | Травень_ападкі=76 | Чэрвень_сяр=17.5 | Чэрвень_ападкі=62 | Ліпень_сяр=20.8 | Ліпень_ападкі=83 | Жнівень_сяр=19.3 | Жнівень_ападкі=77 | Верасень_сяр=14.2 | Верасень_ападкі=48 | Кастрычнік_сяр=8.6 | Кастрычнік_ападкі=41 | Лістапад_сяр=4.0 | Лістапад_ападкі=41 | Сьнежань_сяр=-1.2 | Сьнежань_ападкі=42 | Год_сяр=8.8 | Год_ападкі=609 | Студзень_мін=-4.6 | Студзень_макс=-0.8 | Люты_мін=-4.3 | Люты_макс=0.5 | Сакавік_мін=-1.0 | Сакавік_макс=6.4 | Красавік_мін=4.2 | Красавік_макс=14.4 | Травень_мін=9.4 | Травень_макс=19.8 | Чэрвень_мін=12.3 | Чэрвень_макс=22.7 | Ліпень_мін=15.5 | Ліпень_макс=26.0 | Жнівень_мін=14.1 | Жнівень_макс=24.5 | Верасень_мін=9.2 | Верасень_макс=19.3 | Кастрычнік_мін=5.0 | Кастрычнік_макс=12.2 | Лістапад_мін=1.8 | Лістапад_макс=6.2 | Сьнежань_мін=-2.9 | Сьнежань_макс=0.4 | Год_мін=4.9 | Год_макс=12.6 | Студзень_абс_макс=11.4 | Студзень_абс_мін=-26.1 | Люты_абс_макс=14.4 | Люты_абс_мін=-22.0 | Сакавік_абс_макс=19.4 | Сакавік_абс_мін=-14.9 | Красавік_абс_макс=26.5 | Красавік_абс_мін=-4.8 | Травень_абс_макс=31.6 | Травень_абс_мін=-1.2 | Чэрвень_абс_макс=32.0 | Чэрвень_абс_мін=4.0 | Ліпень_абс_макс=35.0 | Ліпень_абс_мін=8.8 | Жнівень_абс_макс=35.5 | Жнівень_абс_мін=4.9 | Верасень_абс_макс=31.5 | Верасень_абс_мін=-2.0 | Кастрычнік_абс_макс=24.4 | Кастрычнік_абс_мін=-5.8 | Лістапад_абс_макс=19.0 | Лістапад_абс_мін=-14.2 | Сьнежань_абс_макс=12.3 | Сьнежань_абс_мін=-22.2 | Год_абс_макс=35.5 | Год_абс_мін=-26.1 |}} === Гідраграфія === [[Гідраграфія|Гідраграфічная]] сытуацыя вызначаецца рэкамі [[Заходні Буг|Бугам]] (праходзіць на паўднёва-заходняй ускраіне Берасьця) і [[Мухавец (рака)|Мухаўцом]], які ўпадае ў Буг і перасякае места з усходу на захад. У межах Берасьця рака Мухавец утварае шматлікія [[затока|затокі]], [[старыца|старыцы]] і [[выспа|выспы]]. У забудаванай частцы места разьмяшчаецца некалькі невялікіх сажалак. У абалонах рэк існуе разьвітая сыстэма [[мэліярацыя|мэліярацыйных]] каналаў, прымеркаваных пераважна да паўднёвай ускраіны<ref name="Kraucuk">Кравчук Л. А. Структурно-функциональная организация ландшафтно-рекреационного комплекса в городах Беларуси / Л. А. Кравчук. — Минск: Беларус. навука, 2011. С. 90—91.</ref>. === Расьлінны і жывёльны сьвет === У складзе зямель Берасьця лясныя масівы і дрэўна-хмызьняковая расьліннасьць займаюць 20,2%, ворныя землі — 12,2, землі пад воднымі аб’ектамі, лугамі і балотамі — 5, 5,2 і 1,7% адпаведна, пад забудовай, дарогамі і камунікацыямі — 28,5%. Места разьмяшчаецца ў атачэньні лесапаркавай зоны, якая займае плошчу 2500 га. У межах Берасьця знаходзяцца больш за 40 ахоўных відаў (у тым ліку 24 віды расьлінаў і каля 20 відаў хрыбетных жывёлаў). Такія лічбы ідуць побач з колькасьцю ахоўных відаў на асабліва ахоўных прыродных тэрыторыях<ref>[https://web.archive.org/web/20160926075233/http://www.ptushki.org/info/press/item/12915.html#sthash.pcK0pMBB.dpuf Брест перегоняет многие заказники по количеству редких видов животных и растений!]{{ref-ru}}, [[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]</ref>. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == Цяперашнія афіцыйныя раёны Берасьця — штучныя негістарычныя ўтварэньні савецкага часу, межы якіх не супадаюць з гістарычнымі мясцовасьцямі места<ref name="viacorka-2016">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/27837792.html Як палюбіць Савецкі раён?], [[Радыё Свабода]], 22.06.2016 г.</ref>. Яны маюць безаблічныя [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыйныя]] («Маскоўскі раён») і палітызаваныя ў духу [[Расея|расейскай]] [[Камунізм|камуністычнай]] [[Прапаганда|прапаганды]] («Ленінскі раён») назвы, нададзеныя без уліку мясцовых беларускіх тапанімічных традыцыяў<ref name="viacorka-2016"/>. Мікрараёны: [[Адамкова]], [[Аркадыя]], [[Бярозаўка (Берасьце)|Бярозаўка]], [[Валынка]] (з Кацельняй Баярскай і Пелчыцамі), Вулька (разам з Вулькай Падгародзкай і Сояй), [[Вычулкі]], [[Граеўка]], [[Дуброўка (Берасьце)|Дуброўка]], Задворцы Новыя, [[Задворцы Старыя]], [[Кіеўка]], Кавалёва, [[Казловічы (Клейнікаўскі сельсавет)|Казловічы]], [[Кацін бор]], Красны двор, Лысая гара, Паўднёвы ([[Траўгутова]], Дубіньнікі), [[Плоска]], [[Пугачова]], [[Рэчыца (Берасьце)|Рэчыца]], [[Трышын]], Усход ([[Гузьні (Берасьце)|Гузьні]], Крушына). Цэнтральная частка сучаснага Берасьця ахоплівае колішнія мясцовасьці [[Тапалёва (Берасьце)|Тапалёва]] (тут збудавалі новы цэнтар места ў сярэдзіне XIX ст.), вядомае яшчэ зь сярэднявечча прадмесьце [[Шпановічы]], разьмешчанае ўздоўж правага берагу ракі [[Мухавец|Мухаўца]] і Інтэнданцкі гарадок, збудаваны ў 1875—1880 гадох. Агулам у розныя часы да Берасьця далучылі каля 30 населеных пунктаў, аднак з прычыны іх рознай велічыні і ў выніку нядбайнага стаўленьня уладаў да захаваньня тапанімічнай спадчыны ня ўсе яны сталі асобнымі мікрараёнамі і адзначаныя на мапе сучаснага места. {{Панарама|Bieraście-panarama.jpg|1000px|Панарамны здымак жылога раёну Берасьця}} == Насельніцтва == === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:250 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:350000 ScaleMajor = unit:year increment:50000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1860 from:0 till:19343 bar:1880 from:0 till:33607 bar:1889 from:0 till:41615 bar:1897 from:0 till:46500 bar:1907 from:0 till:46181 bar:1939 from:0 till:41000 bar:1959 from:0 till:74000 bar:1970 from:0 till:122000 bar:1985 from:0 till:230000 bar:1991 from:0 till:277000 bar:1998 from:0 till:297000 bar:2006 from:0 till:301400 bar:2009 from:0 till:309764 bar:2018 from:0 till:347576 bar:2020 from:0 till:339700 TextData= fontsize:10px pos:(20,245) text:Дынаміка зьмяненьня колькасьці насельніцтва Берасьця </timeline> </div> * '''XVI стагодзьдзе''': попіс места, зроблены ў часе рэвізіі Берасьцейскага староства ў 1566 годзе, сьведчыць, што ў Берасьці тады было 928 сядзібаў (без уліку сядзібаў, занятых пад малітоўныя дамы розных рэлігійных вызнаньняў і замкавай часткі Берасьця). Асноўная маса насельніцтва была славянскага паходжаньня — праваслаўныя і каталікі — якія займалі звыш 800 сядзібаў у месьце. Габрэйскае насельніцтва займала больш за 100 сядзібаў. На долю ж іншых нацыянальнасьцяў прыпадае вельмі нязначная частка места. З попісу вынікае, што ў месьце існавалі некалькі нямецкіх фаміліяў.<ref> 3абела Т. Места Берасьцейскае ў XVI сталецьці. Сацыяльна-эканамічны нарыс // Arche, № 7, 2009. С. 440-441.</ref> * '''XVIII стагодзьдзе''': 1800 год — ~3,5 тыс. чал.<ref name="HVB-12">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 12.</ref> * '''XIX стагодзьдзе''': 1811 год — 3596 чал.<ref name="HVB-12"/>; 1845 год — ~18 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 13.</ref>; 1860 год — 19&nbsp;343 чал.; 1861 год — 20,9 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 14.</ref>; 1880 год — 33&nbsp;607 чал. (20&nbsp;804 муж. і 12&nbsp;803 жан.), зь іх 6357 праваслаўных, 3286 каталікоў, 23&nbsp;846 юдэяў, 95 эвангелістаў, 23 магамэтаніны<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/402 402].</ref>; 1889 год — 41&nbsp;615 чал. (21&nbsp;508 муж. і 20&nbsp;107 жан.), у тым ліку паводле стану: шляхты нашчадкавай і асабістай 206, духавенства праваслаўнага белага 25, каталіцкага 2, юдэйскага 2, грамадзянаў нашчадкавых і асабістых 19, купцоў 400, мяшчанаў 32&nbsp;588, цэхавых 906, сялянаў усіх найменьняў 925, асаднікаў 12, рэгулярных войскаў 5011, бестэрміноваадпускных 811, адстаўных ніжніх чыноў 280 (зь іх сем’ямі), салдацкіх дзяцей 277 і замежных падданых 151 чал.; паводле веры: праваслаўных 7357, рыма-каталікоў 5888, пратэстантаў 223, юдэяў 27&nbsp;005, магамэтанаў 1142 чал.<ref>{{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref>; 1897 год — 46&nbsp;500 чал.<ref>{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 86.</ref> * '''XX стагодзьдзе''': 1907 год — 46&nbsp;181 чал.<ref>{{Літаратура/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref>; 1921 год — 29&nbsp;460 чал.<ref name="HVB-15">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 15.</ref>; 1929 год — 37&nbsp;684 чал.<ref name="HVB-15"/>; 1937 год — 51,2 тыс. чал.<ref name="HVB-15"/>; 1940 год — 68,8 тыс. чал.<ref name="HVB-15"/>; 1945 год — 22,9 тыс. чал.<ref name="HVB-17"/>; 1959 год — 73,6 тыс. чал.<ref name="HVB-17"/>; 1970 год — 121,5 тыс. чал.<ref name="HVB-17"/>; 1979 год — 177 тыс. чал.<ref name="HVB-17"/>; 1989 год — 259 тыс. чал.<ref name="HVB-18">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 18.</ref>; 1991 год — 277 тыс. чал.; 1995 год — 249,3 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 284.</ref>; 1998 год — 299,2 тыс. чал.<ref name="HVB-18"/> * '''XXI стагодзьдзе''': 2005 год  — 300,1 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 7</ref>; 2006 год — 301,4 тыс. чал.; 2009 год — 309 764 чалавекі<ref>[https://web.archive.org/web/20100918174133/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2014 год — 330 947 чалавек<ref name="demagraf.sit.2014">[https://web.archive.org/web/20140403195647/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions_current_data/vol_1/11.pdf]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2016 год — 340 141 чалавек<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 343 985 чалавек<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 347 576 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782 Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2020 год — 339 700 чалавек<ref name="belstat2020">[https://web.archive.org/web/20210308142230/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e6f/e6f80e95b0b19ac31f3c6931e2359502.pdf Численность населения на 1 января 2020 г. в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Нацыянальны склад === Зьвесткі паводле вынікаў перапісу 2009 году: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ !№ !Нацыянальнасьць !Адсотак насельніцтва <ref>[https://web.archive.org/web/20180701063103/http://census.belstat.gov.by/default.aspx Итоговые данные переписи населения Республики Беларусь 2009 года]</ref> |----- |1 |align="left"|[[Беларусы]] |82,13% |----- |2 |align="left"|[[Расейцы]] |10,67% |----- |3 |align="left"|[[Украінцы ў Беларусі|Украінцы]] |4,16% |----- |4 |align="left"|[[Палякі]] |0,97% |----- |5 |align="left"|[[Армяне]] |0,09% |----- |6 |align="left"|[[Габрэі|Жыды]] |0,08% |----- |7 |align="left"|[[Татары]] |0,07% |----- |8 |align="left"|[[Азэрбайджанцы]] |0,05% |----- |9 |align="left"|[[Літоўцы]] |0,03% |----- |10 |align="left"|[[Малдаване]] |0,03% |----- |11 |align="left"|Іншыя нацыянальнасьці |0,44% |----- |12 |align="left"|Нацыянальнасьць не пазначана |1,26% |} === Адукацыя === 38 агульнаадукацыйных школаў, 2 агульнаадукацыйныя ліцэі, 6 гімназіяў. Вышэйшыя навучальныя ўстановы: * [[Берасьцейскі дзяржаўны тэхнічны ўнівэрсытэт]] * [[Берасьцейскі дзяржаўны ўнівэрсытэт імя А. С. Пушкіна]] Сярэднія спэцыяльныя навучальныя ўстановы: * [[Берасьцейскі дзяржаўны музычны каледж імя Рыгора Шырмы]] * [[Берасьцейскі дзяржаўны політэхнічны каледж]] * [[Берасьцейскі дзяржаўны мэдычны каледж]] * [[Берасьцейскі дзяржаўны каледж чыгуначнага транспарту Беларускай чыгункі]] * [[Берасьцейская дзяржаўная абласная вучэльня алімпійскага рэзерву]] * [[Каледж бізнэсу і права (Берасьце)|Каледж бізнэсу і права]] Прафэсійна-тэхнічныя навучальныя ўстановы: * [[Берасьцейскае дзяржаўнае ПТВ № 65 будаўнікоў]] * [[Берасьцейскае дзяржаўнае ПТВ № 27 чыгуначнага транспарту]] === Культура === [[Файл:Будынак брэсцкай абласной філармоніі (Брэст).jpg|значак|Абласная філярмонія]] У Берасьці працуюць 13 бібліятэк, дзее тэатар драмы і музыкі, лялечны тэатар, кінатэатар «Беларусь», праходзіць міжнародны тэатральны фэстываль «Белая вежа» і фэстываль беларускага нацыянальнага кіно. У рэпэртуары Берасьцейскага лялечнага тэатру сёньня каля 30 спэктакляў для дзяцей і сем’яў. === Мас-мэдыя === У Берасьці выдаваліся газэты «{{артыкул у іншым разьдзеле|Брестский курьер|Брестский курьер|be|Брестский курьер}}» (да 2018: закрылася з-за эканамічных чыньнікаў) і «[[Брестская газета]]» (да 2021: усе беларускія друкарні адмовіліся друкаваць) (недзяржаўныя выданьні, якія ўваходзяць у склад «Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „{{артыкул у іншым разьдзеле|Аб’яднаныя Масмэдыі|Аб’яднаныя Масмэдыі|be|Аб’яднаныя Масмедыі}}“»), выдаюцца дзяржаўныя «Брестский вестник», «Вечерний Брест», «Народная трыбуна», «Заря», «Духовный вестник». Вядуцца трансьляцыі [[Беларускае Радыё Рацыя|Беларускага Радыё Рацыя]] (99,2 FM) і Берасьцейскага радыё (104,8 FM), Берасьцейскай тэлерадыёкампаніі (ТРК-Берасьце) і «Буг-ТВ» (камэрцыйны канал). === Спорт === У Берасьці працуюць 18 дзіцяча-юнацкіх спартовых школ. [[Берасьцейскі лядовы палац спорту]]. У мікрараёне Кіеўка разьмешчаны стадыён «Лякаматыў». У абласным спартовым комплексе «Берасьцейскі» адбываюцца трэнаваньні і гульні футбольнага клюбу «[[Дынама Берасьце|Дынама]]». Найбольшую славу гораду прынёс гандбольны клюб [[БГК імя Мяшкова]]. Легкаатлетка зь Берасьця [[Юлія Несьцярэнка]] стала алімпійскай чэмпіёнкай у бегу. == Забудова == === Плян === У 1945—1948 гадох супрацоўнікі інстытуту «[[Белдзяржпраект]]» распрацавалі генэральны плян аднаўленьня і рэканструкцыі Берасьця (плян удакладняўся і карэктаваўся архітэктарам Г. Парсаданавым да 1953 году). Генэральны плян вызначаў кірунак разьвіцьця Берасьця на 2 паваенныя дзесяцігодзьдзі і прадугледжваў удасканаленьне яго плянавальнай структуры, разьбіваў усю тэрыторыю места на плянавальныя раёны, якія, у сваю чаргу, дзяліліся на прамысловыя і жылыя раёны, мікрараёны. Берасьце разьвівалася ва ўсходнім (раёны [[Кіеўка]] і [[Усход (Берасьце)|Ўсход]]), паўночным ([[Адамкава]] — [[Рэчыца (Берасьце)|Рэчыца]] — [[Граеўка]]) і часткова паўднёвым кірунках. Прадугледжвалася аднаўленьне, рэканструкцыя і ўпарадкаваньне цэнтру места і галоўных магістраляў. Як адміністрацыйна-грамадзкі цэнтар Берасьця забудоўваўся яго цэнтральны пляц. У цэнтры ўзводзіліся 4—5-і павярховыя дамы (архітэктары А. Сувораў, З. Леўчанка), праводзілася рэканструкцыя [[Чыгуначны вакзал (Берасьце)|чыгуначнага вакзалу]] (1956), вялося будаваньне ўнівэрсальнай крамы (1955) і [[Буг (гатэль)|гатэлю «Буг»]] (1958)<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 16.</ref>. Згодна з новым генэральным плянам разьвіцьця Берасьця, распрацаваным у інстытуце «Белдзяржпраект» (архітэктары Ю. Глінка, Я. Ліневіч, А. Гарбачоў) і зацьверджаным у 1965 годзе, далейшае разьвіцьцё места адбывалася ва ўсходнім кірунку: ствараўся ўсходні прамысловы вузел, вялося будаваньне найбуйнейшага раёну Ўсходу, які складаўся зь 7 мікрараёнаў і грамадзкага цэнтру. У 1970-я гады пачалося засваеньне зямель пад жылую забудову ў паўднёвым кірунку (левабярэжная частка ракі [[Мухавец (рака)|Мухаўца]]). Паўднёвы жылы раён разьлічваўся на 70—80 тысячаў жыхароў і складаўся з 6 мікрараёнаў. У пачатку 1970-х гадоў у Берасьці сфармалася 6 раёнаў, дзе вялося будаваньне жытла: паўднёвы, цэнтральны, усходні, Граеўскі, Адамкова—Рэчыца і раён [[Камянецкая шаша|Камянецкай шашы]]. Паводле праекту пляну цэнтру Берасьця 1968 году (архітэктары В. Анікір, Г. Трушнікава) сфармаваўся ансамбль грамадзкіх будынкаў у раёне цэнтральнага пляцу, праводзілася рэканструкцыя цэнтральных вуліцаў<ref name="HVB-17">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1к}} С. 17.</ref>. У 1985 годзе [[Беларускі навукова-дасьледчы і праектны інстытут урбаністыкі]] распрацаваў праект рэгенэрацыі гістарычнай часткі Берасьця, які прадугледжваў захаваньне пляну, што склаўся гістарычна, як помніка ўрбаністыкі. Гэты праект стаў першым досьведам у сэрыі праектаў рэгенэрацыі гістарычных местаў Беларусі. У зьвязку з будаваньнем прадпрыемстваў паўднёвага прамысловага вузла ў 1980-я гады зьявіўся новы раён места — паўднёва-ўсходні (з 1983 году забудоўваецца мікрараён [[Паўднёвы Ўсход (Берасьце)|Паўднёвы Ўсход-3]]). У паўднёвым прамысловым вузьле разьмяшчаецца машынна-будаўнічае аб’яднаньне<ref name="HVB-17"/>. У 1992 годзе Беларускі навукова-дасьледчы і праектны інстытут урбаністыкі распрацаваў чарговы генэральны плян Берасьця (галоўны архітэктар А. Зайцава), які прапануе канцэпцыю комплекснага разьвіцьця места. Умовы плянавальнага разьвіцьця дазваляюць пашырэньне Берасьця ў паўночным і паўднёвым кірунках<ref name="HVB-17"/>. <gallery caption="Старыя мапы і пляны Берасьця" widths="150" heights="150" class="center"> Bieraście. Берасьце (1740).jpg|1740 г. Bieraście. Берасьце (1807).jpg|1807 г. Bieraście. Берасьце (1823).jpg|1823 г. Bieraście. Берасьце (1825).jpg|1825 г. </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Bieraście. Берасьце (1911).jpg|1911 г. Bieraście. Берасьце (1914).jpg|1914 г. Bieraście. Берасьце (V. Čačot, 1925).jpg|1925 г. Bieraście. Берасьце (1921-39).jpg|да 1939 г. </gallery> === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 700px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' || '''Былыя назвы''' |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | 17 верасьня вуліца || '''Тапалёвая''' вуліца || Пераца вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Акімачкіна вуліца || '''Рэчыцкая''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Арджанікідзэ вуліца || '''Садовая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Астроўскага вуліца || '''Кароткая''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Багданчука вуліца || '''Гузьнянская''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Будзённага вуліца || '''Зьбірагоўская''' вуліца || Лістоўскага вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Генэрала Папова вуліца || '''Палеская''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Героеў абароны Берасьцейскай крэпасьці вуліца || '''Каштанавая''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Гогаля вуліца || '''Сярэдняя''' вуліца || Тадэвуша Касьцюшкі вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Дворнікава вуліца || '''Віленская''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Дзяржынскага вуліца || '''Крывая''' вуліца || Пярацкага вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Зубачова вуліца || '''Сапёрная''' вуліца <br /> '''Новакаштанавая''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Інтэрнацыянальная вуліца || '''Броварная''' вуліца || Шпітальная вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Камсамольская вуліца || '''Узьнясенская''' вуліца || Стэцкевіча вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Карбышава вуліца || '''Мясная''' вуліца (частка) <br />'''Пятроўская''' вуліца (частка) || Стэфана Баторыя вуліца <br />1 траўня вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Карла Маркса вуліца || '''Мядовая''' вуліца (частка) <br />'''Славянская''' вуліца (частка) || Зыгмунтоўская вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Касманаўтаў бульвар || '''Слабадзкая''' вуліца <br />'''Шырокая''' вуліца || Яна Сабескага вуліца <br /> Леніна вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Кіжаватава вуліца || '''Мяшчанская''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Куйбышава вуліца || '''Доўгая''' вуліца (частка) <br /> '''Мікалаеўская''' вуліца (частка) || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Леніна вуліца || '''Бульварны''' праспэкт || Люблінскай уніі вуліца <br /> 17 верасьня праспэкт |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Маскоўская вуліца || '''Шашэйная''' вуліца <br /> '''Тэрэспальская''' вуліца <br /> '''Дэпутацкая''' вуліца || Аляксандра II вуліца <br /> Ягелонская вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Машэрава праспэкт || '''Шашэйная''' вуліца <br /> '''Тэрэспальская''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пушкінская вуліца || '''Цагляная''' вуліца || 3 траўня вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Мільённая''' вуліца (частка) <br /> '''Паліцыйная''' вуліца (частка) || Дамброўскага вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Савецкіх Пагранічнікаў вуліца || '''Беластоцкая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Свабоды плошча || '''Ратушны''' пляц || Думская плошча <br /> Пілсудзкага пляц |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Сікорскага вуліца || '''Польная''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Сьвярдлова вуліца || '''Тэатральная''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Харужай вуліца || '''Прамысловая''' вуліца || |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Чырвонафлёцкая вуліца || '''Мухавецкая''' вуліца || |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Энгельса вуліца || '''Ваяводзкая''' вуліца || Элізы Ажэшкі вуліца |} На 2012 год Берасьце было адзіным местам Беларусі, дзе існавалі вуліцы, названыя ў гонар птушак<ref>{{Артыкул|аўтар=Пукшанскі А.|загаловак=Штаны і іншыя вуліцы|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=96694|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=|год=4 траўня 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-05-04 84 (27199)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/96706/4may-6.indd.pdf 6]|issn=}}</ref>. На люты 2014 году ў Берасьці 41% вуліцаў і [[праспэкт]]аў, [[пляц]]аў і завулкаў меў непаўторныя для іншых местаў Беларусі назвы, у тым ліку [[Вольная вуліца (Берасьце)|Вольная]], [[Добрая вуліца (Берасьце)|Добрая]] і [[Звонкая вуліца (Берасьце)|Звонкая]] вуліцы. Найбольш пашыранымі былі назвы вуліцаў пра адметнасьці прыроды і разьмяшчэньня. Пятая частка тычылася гісторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюзу]], што ёсьць вынікам і адным з захадаў [[Каляніялізм|каляніяльнай]] [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі і дэнацыяналізацыі беларусаў]]. На 3-м месцы паводле пашыранасьці былі вуліцы ў гонар ваяроў, а на 4-м — пра [[пісьменьнік]]аў і дзеячоў мастацтва<ref>{{Артыкул|аўтар=Целяшук В.|загаловак=Прайду я па Чыгуначнай, зьвярну на Піянэрскую|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140212/1392152977-praydu-ya-pa-chygunachnay-zvyarnu-na-piyanerskuyu|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=12 лютага 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/26-27636 26 (27636)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/02/ZV_20140212_6.pdf 6]|issn=1990-763x}}</ref>. Прытым цэнтральныя вуліцы і пляцы Берасьця — як і большасьці местаў Беларусі за [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] — пераважна захоўваюць каляніяльныя [[Расейцы|расейска]]-савецкія назвы. == Эканоміка == [[Файл:Belarus-Brest-Railway Station-1.jpg|міні|Чыгуначны вакзал]] Берасьце — буйны прамысловы цэнтар Беларусі. У месьце працуе больш за 50 прадпрыемстваў прамысловасьці, у тым ліку электрамэханічны і электралямпавы заводы, завод газавага абсталяваньня «[[Брэстгазаапарат]]», прадпрыемства «Цветатрон» па вытворчасьці мікраэлектронікі, прадпрыемствы лёгкай і харчовай прамысловасьці і малочны камбінат ААТ «[[Савачкаў прадукт]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Брэнды году — «Савачкаў прадукт», Дарафеева і Мірны|спасылка=https://euroradio.by/brendy-goda-savachkau-pradukt-darafeeva-i-mirny|выдавец=[[Эўрарадыё]]|дата публікацыі=24 студзеня 2009|копія=https://euroradio.fm/brendy-goda-savachkau-pradukt-darafeeva-i-mirny|дата копіі=24 студзеня 2009|дата доступу=27 чэрвеня 2018}}</ref>. Дзеяў падразьдзел «[[Дываны Берасьця]]» ААТ «[[Віцебскія дываны]]». == Транспарт == Берасьце — адзін з найважнейшых транспартных вузлоў Беларусі. У 1981 годзе тут зьявіліся першыя [[тралейбус]]ы, у 2000-я гады колькасьць тралейбусных маршрутаў места дасягнула васьмі. За 12 кілямэтраў на паўночны ўсход ад Берасьця знаходзіцца аэрапорт [[Брэст (аэрапорт)|Брэст]] (міжнародны код — BQT), уведзены ў эксплюатацыю ў 1976 годзе. У 1986 годзе Берасьцейскаму аэрапорту надалі статус міжнароднага, магчымы [[пасажырапаток]] складае 400 чалавек у гадзіну. == Турыстычная інфармацыя == [[Файл:Brest building 8.jpg|міні|Музэй гісторыі места]] === Інфраструктура === Берасьце — пэрспэктыўны цэнтар турызму Беларусі міжнароднага значэньня<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. З савецкіх часоў сымбалем места стаў мэмарыяльны комплекс «[[Берасьцейская крэпасьць]]», урачыстае адкрыцьцё якога адбылося 25 верасьня 1971 году. Будаваньне мэмарыялу ажыцьцяўлялася пад кіраўніцтвам народнага архітэктара [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] У. А. Караля. [[Файл:КЛЯШТАР БЕРНАРДЫНАК.jpg|значак|Руіны [[касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар бэрнардынак (Берасьце)|кляштару бэрнардынак]]]] Музэі: Археалягічны музэй «[[Бярэсьце (музэй)|Берасьце]]», [[Берасьцейскі абласны краязнаўчы музэй]], [[Музэй абароны Берасьцейскай крэпасьці]], [[музэй «Выратаваныя мастацкія каштоўнасьці»]], [[Музэй гісторыі горада Берасьця]], [[Мастацкі музэй Берасьця]], [[Берасьцейскі чыгуначны музэй|музэй чыгуначнай тэхнікі]], музэй «5 форт» (у пэрспэктыве — музэй «Гісторыя фартыфікацыі і ўзбраеньня»), музэй авіяцыі і касманаўтыкі (у мікрараёне Ўсход). === Славутасьці === [[Файл:Руины Белого Дворца.jpg|значак|Падмуркі [[царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Берасьце)|царквы Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла]]]] * [[Берасьцейская крэпасьць]] (XIX ст.) * Забудова гістарычная (XIX — 1-я пал. XX ст.; фрагмэнты) * ''Помнікі сакральнай архітэктуры'': ** ''Праваслаўныя і грэцка-каталіцкія'': [[царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Берасьце)|царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў]] (XVIII ст.; [[Кіеўская, галіцкая і ўсяе Русі мітраполія (уніяцкая)|Сьвяты Пасад]]), цяпер руіны г.зв. [[Белы палац|Белага палацу]]; [[Гарнізонная царква Сьвятога Мікалая (Берасьце)|гарнізонная царква Сьвятога Мікалая]] (1856—1879; [[Маскоўскі патрыярхат]]), збудаваная на тэрыторыі кляштара ордэна аўгустынаў, перабудаваная ў міжваенны час у гарнізонны касьцёл Сьвятога Казімера, а ў 1939—1941 — у гарнізонны клюб; [[Сабор Сьвятога Сімяона Стоўпніка (Берасьце)|сабор Сьвятога Сімяона Стоўпніка]] (1865—1868; Маскоўскі патрыярхат), [[Брацкая царква Сьвятога Мікалая (Берасьце)|царква Сьвятога Мікалая]] (1904—1906; Маскоўскі патрыярхат) ** ''Пратэстанцкія'': лютэранская кірха (1938) ** ''Рымска-каталіцкія'': [[касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Берасьце)|касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа]] (1856); [[касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар бэрнардынак (Берасьце)|касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар бэрнардынак]] (XVIII ст., руіны); касьцёл Сэрца Езуса (1932), перабудаваны ў [[Дом культуры чыгуначнікаў]] * Могілкі: [[Балахоўскія могілкі|Балахоўскія]], [[Гарнізонныя могілкі (Берасьце)|Гарнізонныя]], [[Каталіцкія могілкі (Берасьце)|Каталіцкія]], {{Не перакладзена|Трышынскія могілкі|Трышынскія|pl|Cmentarz Tryszyński}} * Чыгуначны вакзал [[Берасьце Цэнтральнае]] (1886, рэканструяваны ў 1922—1929, 1953—1956, 1993—1994 і 2009—2014) === Страчаная спадчына === * [[Берасьцейскі замак|Замак]] (Х ст.) * [[Берасьцейская ратуша|Ратуша]] * ''Помнікі сакральнай архітэктуры'': ** ''Праваслаўныя і грэцка-каталіцкія'': [[Царква Сьвятога Міколы (Берасьце)|царква Сьвятога Мікалая]] (XIV—XV стагодзьдзі; [[Канстантынопальскі патрыярхат]], пазьней Сьвяты Пасад); царква сьвятога Міхала Арханёла (Сьвяты Пасад); царква Сьвятой Тройцы (Сьвяты Пасад); царква Сьвятога Пятра (XIII ст.; Канстантынопальскі патрыярхат); манастыр Пачэснага Крыжа (Канстантынопальскі патрыярхат, пазьней Сьвяты Пасад); манастыр Раства Багародзіцы (Канстантынопальскі патрыярхат) ** ''Рымска-каталіцкія'': [[касьцёл Езуса і Сьвятога Казімера і калегіюм езуітаў (Берасьце)|касьцёл Езуса і Сьвятога Казімера і калегіюм езуітаў]] (XVII—XVIII стагодзьдзі); [[Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар брыгітак (Берасьце)|касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар брыгітак]] (1751); [[касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і кляштар аўгустынаў (Берасьце)|касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы і кляштар аўгустынаў]] (1672); [[касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў (Берасьце)|касьцёл Сьвятой Барбары і кляштар трынітарыяў]] (1761); [[Фара Вітаўта (Берасьце)|парафіяльны касьцёл Сьвятога Крыжа і Сьвятой Ганны]] (Фара Вітаўта, 1412); [[Касьцёл Сьвятой Соф’і і кляштар дамініканаў (Берасьце)|касьцёл Сьвятой Соф’і і кляштар дамініканаў]] (XVII ст.); [[касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля і кляштар бэрнардынаў (Берасьце)|касьцёл Сьвятога Яна Хрысьціцеля і кляштар бэрнардынаў]] (1680) ** ''Юдэйскія'': {{Не перакладзена|Вялікая сынагога (Берасьце)|сынагога Вялікая|pl|Wielka Synagoga w Brześciu}} (XVI ст.); {{Не перакладзена|Харальная сынагога (Берасьце)|сынагога харальная|pl|Synagoga Chóralna w Brześciu nad Bugiem}} (ХІХ ст., падмуркі выкарыстаны для пабудовы кінатэатру «Беларусь») == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" class="center"> BF Kholm out.jpg|[[Берасьцейская крэпасьць|Крэпасьць]]. [[Холмская брама]] Брэсцкія краявіды 05.jpg|Крэпасьць. [[Цярэспальская брама|Тэрэспальская брама]] Brest Brest Fortress Fortress church of Saint Nicholas in Brest 9192 2150.jpg|Крэпасьць. [[Гарнізонная царква Сьвятога Мікалая (Берасьце)|Царква Сьвятога Мікалая]] (у міжваенны час — гарнізонны касьцёл) Брэсцкі Касцёл Узвіжання Святога Крыжа.JPG|[[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Берасьце)|Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа]] </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Сьвята-Сімяонаўскі сабор (Берасьце) Задні бок.jpg|[[Сабор Сьвятога Сімяона Стоўпніка (Берасьце)|Сабор Сьвятога Сімяона Стоўпніка]] Брэст. Брацкая царква.jpg|[[Брацкая царква Сьвятога Мікалая (Берасьце)|Царква Сьвятога Мікалая]] Ленина, 9.jpg|Будынак банку Брэст. Замалёўкі 2.jpg|Меская сядзіба </gallery> == Месты-сябры == {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік местаў-сяброў Берасьця |- | * [[Белая (горад)|Белая]], [[Польшча]] (05.09.1991) * [[Люблін]], Польшча (14.03.2002) * [[Плевэн]], [[Баўгарыя]] (09.07.1997) * [[Пор-сюр-Сон]] [[Францыя]] (15.05.2004) * [[Брэст (Францыя)|Брэст]], Францыя (10.12.2012) * [[Вайнгартэн]], [[Нямеччына]] * [[Равэнсбург]], Нямеччына * [[Луцак]], [[Украіна]] (23.08.2003) * [[Івана-Франкоўск]], Украіна (24.08.2004) * [[Люцын]], [[Латвія]] (18.05.2007) * [[Батумі]], [[Грузія]] (24.04.2015) * [[Сяагань]], [[Кітай]] * [[Нахчыван]], [[Азэрбайджан]] * [[Арол (горад)|Арол]], [[Расея]] * [[Калінінград]], Расея * [[Цюмень]], Расея * [[Астрахань]], Расея * [[Петразаводзк]], Расея * [[Каўроў]], Расея * [[Ніжні Тагіл]], Расея * [[Разань]], Расея (2012) * [[Наварасейск]], Расея (2014) * [[Малгабэк]], Расея (10.05.2015) |} == Асобы == === Ураджэнцы === * [[Леў Алімаў]] (нар. 1945) — беларускі мастак, ляўрэат шматлікіх міжнародных конкурсных выставаў графічнага мастацтва * [[Аляксандар Алонцаў]] (1941—2013) — беларускі мастак, працаваў дырэктарам Берасьцейскай мастацкай школы * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ніна Андрыч||pl|Nina Andrycz}} (1912—2014) — польская акторка тэатру і кіно, паэтка і пісьменьніца * [[Ўільям Аўэрбах-Леві]] (1889—1964) — амэрыканскі мастак, гравёр, карыкатурыст * [[Жак Балглей|Жак (Якаў) Балглей]] (1891—1934) — францускі мастак Парыскай школы * [[Маркус Браўдэ]] (1869—1949) — польскі палітык (сэнатар) і грамадзкі дзяяч-асьветнік, рабін, адзін з заснавальнікаў і кіраўнікоў Інстытуту габрэйскіх дасьледаваньняў у Польшчы * [[Мэнахем Бэгін]] (1913—1992) — ізраільскі прэм’ер-міністар, міністар замежных справаў, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі міру * [[Бэрнхард Бэрон]] (1850—1929) — амэрыканскі вытворца тытуню і філянтроп * [[Вінцук Вячорка]] (нар. 1961) — адзін з стваральнікаў і лідэраў [[Беларускі Народны Фронт Адраджэньне|БНФ]], беларускі мовазнаўца і адзін з аўтараў праекту ўнармаваньня [[Беларускі клясычны правапіс|беларускага клясычнага правапісу]] * [[Аляксей Гардзіцкі]] (1934—1999) — беларускі літаратуразнаўца, літкансультант [[СП БССР]] * [[Апалін Гафмейстар|Апалінар Гафмейстар]] (1825—1890)— грамадзкі дзяяч, адзін з кіраўнікоў вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў * [[Мэнахем Гольдбэрг-Барэйша]] (1888—1949) — амэрыканскі і польскі паэт і журналіст, які пісаў на ідыш, грамадзкі дзяяч * [[Луіс Тэадор Грунбэрг]] (1884—1964) — амэрыканскі кампазытар і піяніст, сябра Нацыянальнага інстытуту мастацтваў і літаратуры * [[Андрэй Дынько]] (нар. 1974) — беларускі публіцыст і перакладчык, галоўны рэдактар тыднёвіка «[[Наша Ніва]]», адзін з заснавальнікаў часопісу [[ARCHE Пачатак|«Arche»]] * [[Лявонці Зданевіч]] (нар. 1955) — беларускі архітэктар і палітык, дэпутат Вярхоўнага Савету БССР XII скліканьня, адзін зь ініцыятараў абвяшчэньня незалежнай Рэспублікі Беларусь * [[Мітрафан (Зноска-Бароўскі)|Мітрафан Зноска-Бароўскі]] (1909—2002) — герарх Расейскай праваслаўнай царквы за мяжой, япіскап Бостанскі, вікарый Усходне-Амэрыканскай япархіі ў ЗША, праваслаўны багаслоў * [[Валеры Кавальчук]] (нар. 1961) — беларускі мастак і пэдагог * [[Уладзімер Карват]] (1958—1996) — беларускі вайсковы лётчык першай клясы, падпалкоўнік, начальнік паветрана-агнявой базы ў Баранавічах; загінуў падчас выкананьня вучэбна-трэнавальнага палёту, адвёўшы самалёт ад населенага пункту, [[Герой Беларусі]] * [[Ігар Карнялюк]] (нар. 1962) — беларускі і расейскі сьпявак і кампазытар, аўтар і выканаўца папулярных эстрадных песьняў * [[Фэрдынанд Каро]] (1845—1927) — фармацэўт і батанік, дасьледчык флёры Сібіры, удзельнік паўстаньня 1863—1864 гг. * [[Пётар (Карпусюк)|Пятро Карпусюк]] (нар. 1959) — беларускі праваслаўны дзяяч, япіскап * [[Андрэй Кудзіненка]] (нар. 1971) — беларускі і расейскі кінарэжысэр * [[Уладзіслаў Куфко]] — (нар. 1955) — беларускі мастак * [[Алена Лебенбаўм|Алена Верабей (Лебенбаўм)]] (нар. 1967) — беларуская і расейская эстрадная артыстка, парадыстка, сьпявачка * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ян Лебэнштэйн||pl|Jan Lebenstein}} (1930—1999) — польскі мастак * [[Яўгенія Лінёва|Яўгенія Лінёва (Папрыц)]] (1854—1919) — расейская сьпявачка (контральта), хармэйстарка, фальклярыстка, пэдагог і грамадзкая дзяячка, якая дасьледавала ўкраінскія (кабзарскія) і расейскія народныя песьні * [[Аляксандар Лукашук]] (нар. 1955) — беларускі пісьменьнік, публіцыст і перакладчык, дырэктар Беларускай службы [[Свабода (радыё)|Радыё «Свабода»]] * [[Арсень Маркевіч]] (1855—1942) — гісторык Крыму, архівіст, археоляг, этнограф, чалец-карэспандэнт АН СССР * [[Вольга Маслоўская]] (нар. 1974) — беларуская мастачка, стваральніца і ўдзельніца групы сучаснага мастацтва «Бэргамот» * [[Юлія Несьцярэнка]] (нар. 1979) — беларуская лёгкаатлетка, алімпійская чэмпіёнка ў спрыньце на 100 мэтраў * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Юліюш Петраховіч||pl|Juliusz Pietrachowicz}} (нар. 1923) — польскі трамбаніст * [[Мікола Пракаповіч]] (нар. 1948) — беларускі паэт, тэлежурналіст, краязнаўца, грамадзка-палітычны дзяяч, адзін з заснавальнікаў берасьцейскай грамадзка-культурнай [[Сябрына «Край»|сябрыны «Край»]] * [[Сяргей Прылуцкі]] (нар. 1980) — беларускі паэт, празаік, перакладнік * [[Людміла Разянкова]] — (нар. 1952) — беларуская баскетбалістка, шматразовая чэмпіёнка БССР, трэнэрка жаночых камандаў па баскетболе, якія шматразова станавіліся чэмпіёнамі Беларусі * Зьміцер Рубашэўскі «Ганс» (1992—2022) — беларускі добраахвотнік, які загінуў [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|пры абароне Ўкраіне]]<ref>«Перад сьмерцю „Ганс“ зьнішчыў камандзіра расейскай тактычнай групы». Камандзір расказаў, як загінуў беларускі добраахвотнік (svaboda.org)</ref> * [[Юзаф Садоўскі]] (1689—1749) — прафэсар тэалёгіі, езуіт, правінцыял Літоўскай правінцыі езуітаў, рэктар Нясьвіскай калегіі езуітаў і ў Віленскай акадэміі * [[Казімер Нестар Сапега]] (1757—1798) — [[Генэрал артылерыі літоўскай]] (10.4.1773 — 1793), маршалак літоўскай канфэдэрацыі [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовага Сойма]], удзельнік паўстаньня 1794 году, паэт * [[Уладзімер Сулкоўскі]] (1950—2013) — беларускі мастак, сябра і адзін з заснавальнікаў творчай суполкі мастакоў «Пагоня» * [[Барыс Стэлецкі]] (1872—1939) — вайсковы дзяяч, вайсковы гісторык і рэдактар, генэрал-харунжы * [[Дзьмітры Стэлецкі]] (1875—1947) — жывапісец, скульптар, іканапісец, мастак па парцаляне. Аднакурсьнік і сябар расейскага мастака Барыса Кустодзіева. * [[Раман Трацюк]] (нар. 1981) — беларускі мастак, стваральнік і ўдзельнік групы сучаснага мастацтва «Бэргамот» * [[Анастасія Фяцісава]] — (нар. 1951) — беларуская мастачка, стваральніца цыклю мастацкіх твораў, прысьвечаных сярэднявечнаму Берасьцю * [[Эдуард Ханок]] (нар. 1940) — беларускі і расейскі музы́ка і кампазытар, аўтар шматлікіх папулярных у савецкія часы песьняў * [[Аляксандар Цьвікевіч]] (1888—1937) — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, гісторык, публіцыст, праўнік, адзін з стваральнікаў [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] * [[Іван Цьвікевіч]] (1891—1938) — мэдык, беларускі грамадзкі і навуковы дзяяч, публіцыст * Алесь Чаркашын (1982—2015) — беларускі грамадзкі і вайсковы дзяяч, удзельнік вайны на ўсходзе Ўкраіны<ref>[https://www.svaboda.org/a/27220110.html Алесь Чаркашын. Апошнія фота ў Данбасе]</ref> * [[Натан Шарон]] (1925—2011) — ізраільскі біяхімік * [[Генадзь Валер’евіч Шутаў|Генадзь Шутаў]] (1975—2020) — удзельнік [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсыфікацыі]] [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкіх выбараў 2020 году]], ахвяра [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] * [[Сьцяпан Шыманскі]] (1896—?) — беларускі грамадзкі і культурна-асьветны дзяяч часоў [[БНР]] === Жыхары === * [[Наталка Бабіна]] (нар. 1966) — беларуская і ўкраінская пісьменьніца і журналістка * [[Уладзімер Базан]] (1956—1997) — дзяяч беларускага адраджэнскага руху, мастак творчай суполкі «Пагоня», калекцыянэр, выдавец і палітык * [[Цыпрыян Базылік]] (каля 1535 — пасьля 1600) — кампазытар, паэт і перакладчык, уладальнік і кіраўнік Берасьцейскай друкарні, дзе выдаваліся рэлігійныя і сьвецкія кнігі * [[Адольф Бон]] (1890—1944) — грамадзка-палітычны дзяяч у міжваеннай Польшчы, адзін зь лідэраў сялянскага руху, пасол на Сойм, настаўнік, каапэратар * [[Астафей Валовіч]] (каля 1520—1587) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, дыплямат, канцлер ВКЛ, адзін з стваральнікаў Статута ВКЛ, мэцэнат рэфармацыйнага руху ў ВКЛ, падстароста (з 1550 г.) і староста берасьцейскі ў 1565—1587 гг. * [[Апалінар Гараўскі]] (1833—1900) — беларускі мастак-пэйзажыст, які вучыўся Берасьцейскім кадэцкім корпусе ў 1842—1850 гг. * [[Пятро Данэлія]] (1920—2012) — мастак, адзін з заснавальнікаў і кіраўнікоў Берасьцейскай абласной арганізацыі Беларускага саюза мастакоў, заслужаны дзяяч мастацтва Беларусі (1995), узнагароджаны мэдалём Беларускага саюзу мастакоў «За заслугі ў выяўленчым мастацтве» * [[Лукаш Дзекуць-Малей]] (1888—1955) — беларускі рэлігійны і грамадзка-культурны дзяяч, настаўнік, дзяяч БНР на Гарадзеншчыне, перакладчык Бібліі на беларускую мову, пратэстанцкі прапаведнік, выдавец * [[Лявон Доўбуш]] (1935—2002) — беларускі мастак <ref>[https://web.archive.org/web/20131015125246/http://tpp.brestobl.com/dovbush/index.html Леонтий Андреевич Довбуш]</ref> * [[Сымон Зак]] (1507—1592) — кальвінісцкі пастар, адзін з найбольш вядомых дзеячаў Рэфармацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім і Польшчы, пісьменьнік-багаслоў, паэт, адзін з аўтараў перакладу Берасьцейскай Бібліі. * [[Уладзімер Калесьнік]] (1922—1994) — беларускі пісьменьнік і літаратурны крытык, пэдагог, грамадзка-палітычны дзяяч * [[Рафал Каліноўскі]] (1835—1907) — інжынэр, адзін з будаўнікоў [[Берасьцейская крэпасьць|фартэцыі ў Берасьці]], настаўнік, удзельнік [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863—1864 гадоў]], манах-[[Ордэн Кармэлітаў босых|кармэліт]], каталіцкі сьвяты * [[Мікалай Кузьміч]] (нар. 1950) — мастак-ювэлір, які стварыў копію [[Крыж Эўфрасіньні Полацкай|Крыжа]] [[Эўфрасіньня Полацкая|Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай]], заслужаны дзяяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь * [[Мікола Маеўскі]] (1950—2017) — беларускі мастак і грамадзка-культурны дзяяч, адзін з заснавальнікаў берасьцейскай грамадзка-культурнай сябрыны «Край» * [[Марцін Матушэвіч]] (1714—1773) — паэт і мэмуарыст, дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага: берасьцейскі пісар гродзкі з 1738, падстолі берасьцейскі з 1740, затым з 1746 — стольнік берасьцейскі, з 1752 — земскі пісар, з 1765 — судзьдзя земскі берасьцейскі, пасол на сойм 1767, а з 1768 — кашталян берасьцейскі * [[Антоні Пацей]] (каля 1696—1749) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, абозны (1715—1729) і стражнік вялікі літоўскі (1729—1748) * [[Іпаці Пацей|Іпаці (Адам) Пацей]] (1541—1613) — дзяржаўны і царкоўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, берасьцейскі кашталян, сэнатар, стваральнік Берасьцейскага брацтва і школы, біскуп Уладзімерскі і Берасьцейскі, пісьменьнік-палеміст, адзін зь ініцыятараў і творцаў Берасьцейскай царкоўнай уніі, уніяцкі мітрапаліт Кіеўскі * [[Леанард Габрыэль Пацей]] (1632—1695) — вайсковы і дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, сэнатар, берасьцейскі земскі пісар (1662—1672), падсудак (1672—1676) і земскі судзьдзя (1676—1686), фундатар цэркваў і касьцёлаў * [[Міхась Рудкоўскі]] (1936—1991) — беларускі паэт і тэлежурналіст, шматгадовы вядоўца літаратурна-музычнага тэлечасопісу «Буг» * [[Мэльхіёр Станіслаў Савіцкі]] (?—1668) — кашталян (1652—1666) і ваявода берасьцейскі (1666—1668), удала бараніў Берасьцейскі замак ад маскоўскіх і швэдзкіх войскаў, сакратар каралеўскі, навуковец і паэт * [[Казімер Леў Сапега]] (1609—1656) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, каралеўскі сакратар і пісар вялікі (1631—1637), маршалак дворны (1637—1645) і падканцлер (з 1645), адміністратар Берасьцейскай эканоміі * [[Ян Фрыдэрык Сапега]] (1680—1751) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага, канцлер ВКЛ, староста берасьцейскі ў 1697—1751 гг., фундатар многіх касьцёлаў і цэркваў, мэцэнат, бібліяфіл і пісьменьнік * [[Мікола Селяшчук]] (1947—1996) — беларускі мастак другой паловы XX ст. * [[Уладзімер Солтан]] (1953—1997) — беларускі кампазытар, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі, стваральнік опэры «Дзікае паляваньне караля Стаха» (1989) * [[Алекса Старажэнка]] (1805—1874) — украінскі пісьменьнік, этнограф, чыноўнік па асаблівых даручэньнях пры Міністэрстве ўнутраных справаў, правадыр дваранства Берасьцейскага павету * [[Пятро Сьвентахоўскі]] (1939—2006) — беларускі мастак, пэдагог, ляўрэат спэцыяльнай прэміі Прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь (2001) * [[Адам Трыпус]] (1896—1965) — беларускі вайсковец і настаўнік, грамадзка-палітычны дзяяч часоў [[БНР]] * [[Антон Ус]] (1894—1980) — беларускі мастацтвазнаўца, прафэсар, грамадзка-палітычны дзяяч, сябар Якуба Коласа * [[Мікола Чураба|Мікалай Чураба]] (1914—1998) — беларускі мастак, харыст-тэнар, пэдагог == Глядзіце таксама == * [[Берасьцейскае ваяводзтва]] * [[Берасьцейская мынца]] * [[Берасьцейскі павет]] * [[Генэральная акруга Валынь-Падольле]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|3}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * Ганцэр К. «Рэвалюцыя» ў Берасьцейскім краязнаўчым музэі // [[ARCHE Пачатак]]. № 2, 2013. С. 60—68. [https://www.academia.edu/20626760/_Рэвалюцыя_у_Берасьцеи_скім_краязнау_чым_музэі] * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|3-1}} * Дайлід П. Берасце, Брэст-Літоўск, Брэст-над-Бугам, Брэст… // Газета для вас. № 712, 20 жніўня 2009 г. * 3абела Т. Места Берасьцейскае ў XVI сталецьці. Сацыяльна-эканамічны нарыс // Запіскі Аддзелу гуманітарных навук. Інстытут Беларускае Культуры. Кніга 8. Працы клясы гісторыі. Т. ІІІ. — Менск, 1929. С. 81—126. * {{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў}} * {{Літаратура/ЭГБ|2}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} * Брест: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1987. — 408 с. * Ганцер К. (руководитель группы авторов-составителей), Еленская И., Пашкович Е. [и др.]: Брест. Лето 1941 года. Документы, материалы, фотографии. — Смоленск: Инбелкульт, 2016. {{ISBN|978-5-00076-030-7}} [https://www.academia.edu/20656900/Брест._Лето_1941_г._Документы._Материалы._Фотографии]. * Зоненберг X. История города Брест-Литовска, 1016—1907: По достоверным источникам и правдоподобным умозаключенням. — Варшава, 1908. * Лысенко П. Ф. Открытие Берестья. — Мн., 1989. * Науменко В. Я. Брест: Ист.-экон. очерк. 2 изд. — Мн., 1977. == Вонкавыя спасылкі == * {{Радзіма майго духу|brest}} * {{Глёбус Беларусі|brest}} * Кисель Д., Коршунов С. [http://www.b-g.by/ru/13_2011/society/8170/ Кому принадлежал Брест в 1918 году?], «Брестская газета», 23.04.2011 г. {{Навігацыйная група |назоў = Берасьце ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Берасьцейскі раён |Берасьцейская вобласьць }} {{Месты і мястэчкі гістарычнай Берасьцейшчыны}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Берасьце| ]] qrrqgyilsc8w4kstavpxm2hlqnhh1wg Сьпірт 0 1891 2697818 2697713 2026-10-27T08:21:38Z Dymitr 10914 /* Гісторыя адкрыцьця */ крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Alcohol_(chemistry)?oldid=1370036850 2697818 wikitext text/x-wiki [[Файл:Methanol-3D-balls.png|thumb|250px|Прасторавая пабудова [[мэтаноль|мэтанолю]] — прасьцейшага сьпірту.]] [[Файл:Hydroxyl3D.png|значак|185px|Адметная асаблівасьць сьпіртоў — гідраксільная група пры насычаным атаме [[вуглярод]]у — на малюнку вылучаная чырвоным ([[тлен|кісларод]]) і шэрым колерам ([[вадарод]]).]] '''Сьпірт''' — [[арганічная хімія|арганічнае]] [[хімічнае злучэньне]], утворанае з [[вуглевадарод|вуглевадароднага]] [[радыкал (хімія)|радыкалу]] ды адной ці некалькіх [[гідраксільная група|гідраксільных групаў]] (''-OH''). У залежнасьці ад колькасьці гідраксільных групаў вылучаюцца ''аднаатамныя'' (''алькаголі''), ''двухатамныя'' (''гліколі''), ''трохатамныя'' і ''шмататамныя'' сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць [[бэнзол|бэнзольнае ядро]], называюцца ''араматычнымі'' (напрыклад, [[фэноль]]). Ніжэйшыя сьпірты — [[вадкасьць|вадкасьці]], вышэйшыя — [[цьвёрдае рэчыва|цьвёрдыя рэчывы]]. Сьпірты ёсьць слабымі [[кісьля|кісьлямі]], могуць утвараць [[соль|солі]] ([[алькагаляты]]). Вытворнымі ад сьпіртоў зьяўляюцца [[складаныя этэры|этэры]], [[тлушч|тлушчы]]. У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца [[этаноль]] (''CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>–OH''), які атрымліваецца пры [[браджэньне|браджэньні]] [[цукар|цукру]] ды зьяўляецца асноваю [[сьпіртовы напой|алькагольных напояў]], таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У [[хімічная прамысловасьць|хімічнай прамысловасьці]] выкарыстоўваюцца [[мэтаноль]], [[гліцэрына]], [[фэноль]], [[этыленгліколь]] ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататамныя сьпірты ўваходзяць у склад [[замяняльнікі цукру|замяняльнікаў цукру]]. Сьпірты складаюць вялікую і разнастайную клясу злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты лічацца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня [[арганічны сынтэз|арганічнага сынтэзу]], і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты ёсьць важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні. == Этымалёгія == Слова ''алкаго́ль'' у [[беларуская мова|беларускую мову]], як і ва ўсе мовы Эўропы, патрапіла з [[лацінская мова|лацінскай мовы]]. Свой жа пачатак яно бярэ ад [[Сярэдневечча|сярэдневечнага]] {{мова-ar|اَلْكُحْل|скарочана}} (''{{мова-la|al-kuḥl|скарочана}}'') — «парашкаваты [[антымон]]»<ref name="Senning">{{кніга|аўтар=Senning A.|загаловак=Elsevier’s Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology|спасылка=https://archive.org/details/isbn_0444522395|выдавецтва=Elsevier|год=2007|allpages=434|isbn=978-0-444-52239-9}}</ref>, якое, у сваю чаргу, праз [[арамэйскія мовы]] ({{мова-arc|כוחלא/ܟܘܚܠܐ|скарочана}}, ''kuḥlā'') запазычанае з [[акадзкая мова|акадзкай мовы]] ({{мова-akk|𒎎𒋆𒁉𒍣𒁕|скарочана}}, ''guḫlum'') з тым жа значэньнем. Паняцьце ўзьнікла ад альхімічнай мэтодыкі аднаўленьня хімічных рэчываў да «парашку», які быў, як меркавалася, чыстай [[сутнасьць|эсэнцыяй]] рэчыва. Падобным чынам, і [[этаноль|этылявы сьпірт]] ёсьць эсэнцыяй [[віно|віна]], ад чаго і адбылася ягоная [[трывіяльныя назвы|трывіяльная назва]] «вінны сьпірт»<ref name="Senning"/> ці як традыцыйна па-беларуску казалі «віно гарэлае». Слова ''сьпірт'' зьявілася ў беларускай мове ў першую чаргу праз [[польская мова|польскую мову]] ў форме ''сьпірытус'' яшчэ ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У сваю чаргу гэтае слова трапіла ў польскую мову празь [[нямецкая мова|нямецкую]]<ref>[https://nck.pl/projekty-kulturalne/projekty/ojczysty-dodaj-do-ulubionych/ciekawostki-jezykowe/SPIRYTUS SPIRYTUS]. Narodowe Centrum Kultury.</ref>. У XIX стагодзьдзі пачала ўжывацца форма назвы ''сьпірт'' праз [[расейская мова|расейскую мову]], бо тэрыторыя сучаснай Беларусі да таго была анэксаваная [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Расейскае форма зьявілася ў часы маскоўскага цара [[Пётар I|Пятра I]] і была перайманьнем [[ангельскага мова|ангельскага]] слова ''spirit'', якое ў сваю чаргу вытворнае ад лацінскага ''spīritus'' — «дыханьне, дух, душа». == Намэнклятура сьпіртоў == === Сыстэматычны назвазбор === {{Асноўны артыкул|Сыстэматычная намэнклятура сьпіртоў і фэноляў}} Паводле намэнклятуры [[Міжнародны зьвяз тэарэтычнай і дастасоўнай хіміі|IUPAC]] назвы простых сьпіртоў утвараюцца ад назваў адпаведных [[альканы|альканаў]] з дадаткам [[суфікс]]у «-оль», становішча якога пазначаецца [[арабскія лічбы|арабскай лічбай]]. '''Правілы пабудовы назваў сьпіртоў'''<ref>{{cite web |url = http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/ |title = IUPAC Nomenclature of Organic Chemistry |publisher = ACD/Labs |accessdate = 2009-08-24 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/616OND4PZ?url=http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/ |archivedate = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref>: # Выбіраюць бацькоўскі вуглевадарод паводле найдаўжэйшага бесьперапыннага вуглевадароднага ланцугу, які ўтрымлівае гідраксільную групу. Ён складае базавую назву (паводле колькасьці атамаў вугляроду). #: [[Файл:Principal chain in alcohols.png|500px]] # Бацькоўскі вуглевадарод нумаруюць такім парадкам, каб гідраксільная група атрымала найменшы нумар у назове. Калі ж у злучэньні маюцца функцыянальныя групы старэйшыя за гідраксільную, тады гэтае правіла ўжываецца да старэйшай функцыянальнай групы. # Старэйшая функцыянальная група пазначаецца ў выглядзе суфіксу (для гідраксільнай — ''-оль''), а астатнія замяшчальнікі — у выглядзе прыставак альфабэтным парадку. Іхняе становішча ў вуглевадародным ланцугу абазначаецца празь лічбы — ляканты, якія зьмяшчаюцца пасьля суфіксаў і перад прыстаўкамі<ref>{{кніга |ref = Кан, Дермер |аўтар = Кан Р., Дермер О. |загаловак = Введение в химическую номенклатуру |арыгінал = Introduction to Chemical Nomenclature |адказны = Пер. с англ. Н. Н. Щербиновской, под ред. В. М. Потапова, Р. А. Лидина |месца = Масква |выдавецтва = «Химия» |год = 1983 |старонкі = 129 }}</ref>. Для шмататамных сьпіртоў перад суфіксам ''-оль'' пазначаецца колькасьць гідраксільных групаў (''-дыёль'', ''-трыёль'', ''-тэтраоль'' і г. д.). #: [[Файл:Alcohols nomenclature.png|200px]] # Калі пры розных варыянтах нумарацыі ланцуга гідраксільная група атрымлівае адзін і той жа лякант, тады ланцуг нумаруюць у тым напрамку, пры якім іншы замяшчальнік атрымлівае найменшы лякант. === Іншыя намэнклятуры === * '''Радыкала-функцыянальны назвазбор'''. У межах гэтай намэнклятуры назва ўтвараецца ад назвы клясы злучэньня (сьпірт) з дадаткам назваў радыкалаў, далучаных да гідраксільнай групы, як то этылявы сьпірт C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH, гексілавы сьпірт C<sub>6</sub>H<sub>13</sub>OH, алілавы сьпірт СH<sub>2</sub>=CH−CH<sub>2</sub>OH. * '''Рацыянальны назвазбор''' (карбінольны назвазбор) сьпіртоў разглядае іх як вытворныя [[мэтаноль|мэтанолю]] CH<sub>3</sub>OH, званага ў гэтым выпадку карбінолем, як то дымэтылькарбіноль (СH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>СНOH, трыфэнількарбіноль (С<sub>6</sub>H<sub>5</sub>)<sub>3</sub>COH. * '''Трывіяльны назвазбор'''. У папулярнай і навуковай літаратуры можна нярэдка сустрэць гістарычныя, ці трывіяльныя, назвы сьпіртоў, якія з прычыны складзенай традыцыі выкарыстоўваюцца замест сыстэматычных назваў<ref>{{cite web |author = Леенсон И. А. |url = http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html |title = Откуда твоё имя? |work = Журнал «Химия и жизнь - XXI век» |publisher = Всякая всячина |accessdate = 2009-08-24 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6HkQfL7XQ?url=http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html |archivedate = 2013-06-29 |url-status = dead }}</ref>. [[Трывіяльныя назвы]] звычайна паходзяць ад назвы прыроднай крыніцы здабыцьця таго ці іншага сьпірту. Гэтак, напрыклад, [[мэтаноль]] называюць драўняным сьпіртам, [[этаноль]] — вінным сьпіртам, [[гераніёль]] зьмяшчаецца ў [[гераніевы алей|гераніевым алеі]], а [[цэтылявы сьпірт]] раней атрымлівалі з тлушчу [[кашалёт]]аў ({{мова-la|cetus|скарочана}} — кіт). Некаторыя сьпірты атрымалі трывіяльныя назвы праз свае фізычныя ўласьцівасьці ([[гліцэрына]] ад {{мова-grc|γλῠκερός|glykeros}} — салодкі)<ref name="Senning"/>. Сьпірты, вытворныя ад прыродных [[вугляводы|вугляводаў]], захоўваюць корань трывіяльнай назвы адпаведных вугляводаў ([[маніт]], [[ксыліт]], [[сарбіт]]). == Гісторыя адкрыцьця == Хмельны расьлінны напой, які зьмяшчае [[этаноль]], вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасьці. Лічыцца, што ня менш чым за 8000 гадоў да нашай эры людзі былі знаёмыя з узьдзеяньнем закіслай садавіны, а пазьней — з дапамогай [[закісаньне|закісаньня]] атрымлівалі хмельныя напоі з этанолем у ім з садавіны і [[мёд]]у<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|title=9,000-Year-Old Beer Re-Created From Chinese Recipe|author=John Roach for National Geographic News|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F184WlhU?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|archivedate=2013-03-10|dead-url=no}}</ref>. Археалагічныя знаходкі сьведчаць, што ў [[Заходняя Азія|Заходняй Азіі]] [[вінаробства]] існавала яшчэ ў {{nobr|5400—5000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}, а на абшары сучаснага [[Кітай|Кітаю]], а менавіта ў правінцыі [[Хэнань]], знойдзеныя сьведчаньні вытворчасьці фэрмэнтаваных сумесяў з [[рыс]]у, мёду, [[Вінаградзіна|вінаграду]] і, магчыма, іншай садавіны, у эпоху раньняга [[нэаліт]]у, то бок ад 6500 да {{nobr|7000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}<ref>{{кніга|аўтар=Mousdale D. M.|загаловак=Biofuels: Biotechnology, Chemistry, and Sustainable Development|спасылка=https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous|месца=Boca Raton|выдавецтва=CRC Press, Taylor & Francis Group|год=2008|pages=[https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous/page/n21 1]—2|isbn=978-1-4200-5124-7}}</ref>. Гаручасьць выпарэньняў віна была вядомая яшчэ антычным філёзафам, як то [[Арыстотэль|Арыстотэлю]], [[Тэафраст]]у і [[Плініюс Старэйшы|Плініюсу Старэйшаму]]<ref>{{кніга|аўтар=Berthelot, Marcellin; Houdas, Octave V.|загаловак=La Chimie au Moyen Âge|месца=Paris|выдавецтва=Imprimerie nationale|год=1893|том=I–III}}</ref>. Аднак гэта не прывяло адразу да вылучэньня алькаголю ў чыстым выглядзе, нават не зважаючы на разьвіцьцё больш дасканалых тэхналёгіяў дыстыляцыі ў рымскім [[Эгіпет (рымская правінцыя)|Эгіпце]] ў II і III стагодзьдзях. Важнае адкрыцьцё, пра якое ўпершыню сьведчыць адзін з твораў, прыпісаных [[Джабір ібн-Гаян|Джабіру ібн-Гаяну]] IX стагодзьдзя н. э., зводзілася да таго, што {{iw|Дыстыляцыя праз соль|даданьне солі ў кіпячае віно|en|Salt-effect distillation}} павялічвае {{iw|Адносная лятучасьць пары|адносную лятучасьць|en|Relative volatility}} віна, і можа ўзвысіць узгаральнасьць утворанай [[пара|пары]]<ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}} (той жа кантэнт таксама даступны на [http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html сайце аўтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229003135/http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html |date=29 сьнежня 2015 }}).</ref>. Упершыню сьпірт зь віна вылучылі ў {{nobr|VI—VII стагоддзях}} арабскія хімікі, а спосаб атрыманьня сьпірту зьмяшчаецца ў запісах пэрсыдзкага альхіміка [[Абу Бакр Мугамад ар-Разі|ар-Разі]]<ref>{{кніга|аўтар=Григорьева В. З.|загаловак=Водка известная и неизвестная. XIV-XX века|выдавецтва=Эннеагон Пресс|год=2007|старонкі=12|мова=ru|isbn=9785910510108}}</ref>. У [[Эўропа|Эўропе]] этылявы сьпірт быў атрыманы з прадуктаў закісаньня ў {{nobr|XI—XII стагодзьдзях}}, у [[Італія|Італіі]]<ref name="ch-et">{{кніга|частка = Этиловый спирт|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 994—997|мова = ru|isbn = 5-85270-310-9}}</ref>. Працы [[Тадэо Альдэроцьці]] апісваюць мэтад канцэнтраваньня алькаголю шляхам шматразовай фракцыйнай дыстыляцыі з выкарыстаньнем ахалоджанага вадой перагоннага апарату, што дазваляла атрымліваць алькаголь чысьцінёю да 90%<ref>{{кніга|аўтар=Holmyard, Eric John|загаловак=Alchemy|месца=Harmondsworth|выдавецтва=Penguin Books|isbn=978-0-486-26298-7}}</ref>. Лекавыя ўласьцівасьці этанолю вывучалі [[Арнольд зь Віляновы]] і [[Жан дэ Рактаяд]]. Апошні ўважаў сьпірт за рэчыва, якое здольнае захоўваць жыцьцё і прадухіляць усе хваробы. Ён атаясамліваў яго з «вадой жыцьця» ({{мова-la|aqua vitae|скарочана}}), называючы таксама квінтэсэнцыяй віна<ref>{{кніга|імя=Lawrence M.|прозьвішча=Principe|загаловак=The Secrets of Alchemy|месца=Chicago|выдавецтва=The University of Chicago Press|год=2013|isbn=978-0-226-10379-2}}</ref>. [[Файл:PSM V19 D250 Apparatus extracting alcohol from natural sources.jpg|значак|зьлева|Апарат па вылучэньню сьпірту з натуральных рэсурсаў з выявы XIX стагодзьдзя.]] У 1661 годзе ангельскі хімік [[Робэрт Бойль]] упершыню атрымаў мэтаноль [[Перапрацоўка нафты|перагонкай]] драўніны<ref>{{кніга|аўтар=Myers R. L.|загаловак=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Giude|выдавецтва=Greenwood Press|год=2007|pages=174|мова=en|isbn=978-0-313-33758-1}}</ref>. Абсалютаваны этаноль зь ягонай воднай рашчыны быў упершыню атрыманы ў 1796 годзе расейскім хімікам [[Тові Ловіц]]ам у перагонцы над [[паташ]]ам<ref name="ch-et" /><ref>{{кніга|аўтар=Forbes R. J.|загаловак=A Short History of the Art of Distillation: From the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal|выдавецтва=Brill|год=1970|старонкі=107—108|мова=en}}</ref>. У 1842 годзе нямецкі хімік [[Якаб Шыль|Якаб Шыль]] выявіў, што сьпірты ўтвараюць [[гомалягічны шэраг]], розьнячыся на некаторую сталую велічыню. Аднак, ён памыліўся, апісаўшы яе як C<sub>2</sub>H<sub>2</sub>. Праз два гады, іншы хімік [[Шарль Фрэдэрык Жэрар|Шарль Жэрар]] усталяваў слушную гомалягічную розьніцу CH<sub>2</sub> і прадказаў формулу і ўласьцівасьці невядомага ў тыя гады [[прапаноль-1|прапілявага сьпірту]]<ref name="soloviev">{{кніга|аўтар = Соловьёв Ю. И.|загаловак = История химии: Развитие химии с древнейших времен до конца XIX в. Пособие для учителей|выданьне = 2-е изд., перераб|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1983|старонкі = 32, 174—175, 240}}</ref>. У 1850 годзе ангельскі хімік [[Аляксандар Ўільям Ўільямсан|Аляксандар Ўільямсан]], дасьледуючы рэакцыю [[алькагаляты|алькагалятаў]] з [[ёдэтан|этылёдыдам]], выявіў, што этылявы сьпірт ёсьць вытворным ад вады з адным замешчаным атамам вадароду, экспэрымэнтальна пацьвердзіўшы формулу C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH<ref name="figur">{{кніга|аўтар = Фигуровский Н. А.|загаловак = История химии: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по хим. и биол. спец|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1979|старонкі = 132, 145, 176}}</ref>. Упершыню сынтэз этанолю дзеяньнем [[серчаная кісьля|серчанай кіслаты]] на [[этылен]] зьдзейсьніў у 1854 годзе французскі хімік [[Марсэлен Бэртлё]]<ref name="figur" />. Першае дасьледаваньне [[мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] было зроблена ў 1834 годзе францускімі хімікамі [[Жан Батыст Дзюма|Жанам-Батыстам Дзюма]] і [[Эжэн Пэліго|Эжэнам Пэліго]]. Яны назвалі яго «мэтылявым або драўняным сьпіртам», бо ён быў знойдзены ў прадуктах сухой перагонкі драўніны. Сынтэз мэтанолю з [[Хлёрмэтан|мэтыльхлярыду]] ажыцьцявіў францускі хімік Марсэлен Бэртлё ў 1857 годзе. Ім жа ў 1855 годзе быў вынайдзены [[ізапрапілавы сьпірт]], атрыманы ўзьдзеяньнем серчанай кісьлі на [[прапілен]]<ref>{{кніга|аўтар = Андреас Ф., Грабе К.|загаловак = Химия и технология пропилена|арыгінал = Propylenchemie|адказны = Под редакцией Полякова З.Н.|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|старонкі = 53}}</ref>. Упершыню трацічны сьпірт ([[Трэт-бутаноль|2-мэтыльпрапаноль-2]]) сынтэзаваў у 1863 годзе расейскі хімік [[Аляксандар Бутлераў]], паклаўшы пачатак цэлай сэрыі экспэрымэнтаў у гэтым накірунку<ref name="figur" />. Двухатамны сьпірт [[этыленгліколь]] упершыню быў сынтэзаваны францускім хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Адольфам Вюрцам]] у 1856 годзе<ref name="soloviev" />. [[Гліцэрына]] была знойдзеныя ў прыродных тлушчах яшчэ ў 1783 годзе швэдзкім хімікам [[Карл Вільгэльм Шээле|Карлам Шээле]], аднак ягоны склад быў выяўлены толькі ў 1836 годзе, а сынтэз зроблены з [[ацэтон]]у ў 1873 годзе [[Шарль Фрыдэль|Шарлем Фрыдэлем]]<ref>{{кніга|аўтар = Рахманкулов Д. Л., Кимсанов Б. X., Чанышев Р. Р.|загаловак = Физические и химические свойства глицерина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 2003|старонкі = 8|isbn = 5-7245-1228-9}}</ref>. == Знайдаваньне ў прыродзе == [[Файл:Menthol structure.svg|значак|Прыродны сьпірт [[мэнтоль]] сустракаецца ў [[мята|мяце]] і [[геранія|гераніі]].]] Сьпірты шырока распаўсюджаныя ў прыродзе як у простым выглядзе, гэтак і ў складзе [[складаныя этэры|складаных этэраў]]. [[Мэтаноль|Мэтылявы сьпірт]] у невялікай колькасьці зьмяшчаецца ў некаторых расьлінах, напрыклад у [[баршчэўнік]]у{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|118—119}}. [[Этаноль|Этылявы сьпірт]] ёсьць натуральным прадуктам анаэробнага [[закісаньне|закісаньня]] арганічных прадуктаў, якія зьмяшчаюць [[вугляводы]], пад узьдзеяньнем [[дрожджы|дрожджаў]] роду ''[[Saccharomyces cerevisiae|Saccharomyces]]'' і [[бактэрыі|бактэрыяў]] ''[[Zimomonas]]'' і часта ўтвараюцца ў пракіслых ягадах і садавіне. Пры гэтым вугляводы праз пасьлядоўнасьць фэрмэнтатыўных рэакцыяў, якая менуецца [[гліколіз]]ам, ператвараюцца ў [[піравінаградная кісьля|піруват]], які далей пад узьдзеяньнем [[піруватдэкарбаксілаза (фэрмэнт)|піруватдэкарбаксілазы]] пераходзіць у [[ацэтальдэгід]]. Апошні затым пры наяўнасьці [[алкагольдэгідрагеназа|алкагольдэгідрагеназы]] акцэптуе аднаўленчы эквівалент ад адноўленай формы [[нікатынамідадэніндынуклеатыд|NAD]] (аднаўленьне NAD адбываецца на адной з стадыяў гліколізу), што дае этаноль як канчатковы прадукт. Гэты працэс ня толькі ёсьць прычынай назапашваньня этанолу ў прыродных аб’ектах, але і актыўна выкарыстоўваецца ў вінаробстве, браварстве і пякарнай прамысловасьці{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|316—317}}. Падчас закісаньня могуць утварацца таксама і іншыя сьпірты, напрыклад, [[ізапрапаноль]]<ref name="GusevMicrobiologiya">{{кніга|аўтар=Гусев М. В., Минеева Л. А. |загаловак=Микробиология |адказны=Рецензенты: кафедра микробиологии Ленинградского государственного университета |выданне=2-е изд |месца=Масква |выдавецтва=Издательство Московского университета |год=1985 |старонак=376 |тыраж=10200 |мова=ru}}</ref>, [[бутаноль-1]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|337}}, бутандыёль-2,3<ref name="SchlegelMicrobiologiya">{{кніга|аўтар=Шлегель Г. |загаловак=Общая микробиология |арыгінал=Allgemeine Mikrobiologie |адказны=Перевод с немецкого Л. В. Алексеевой, Г. А. Куреллы, Н. Ю. Несытовой |выданне=Перевод 6-го изд |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1987 |старонак=567 |тыраж=22300}}</ref>. У [[Этэрныя алеі|этэрных алеях]] зялёных частак многіх расьлінаў зьмяшчаецца (''Z'')-гексэн-3-ол-1 («сьпірт лісьцяў»), які надае ім характэрны пах<ref>{{cite web |author = Васильев А. А., Черкаев Г. В., Никитина М. А. |url = http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem&cs/russian/n3/full/33-43.pdf |title = Новый подход к душистым веществам с запахом зелени |format = pdf |publisher = Англо-русскоязычный общественный химический журнал «Бутлеровские сообщения» |accessdate = 2009-09-11 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304194342/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem%26cs/russian/n3/full/33-43.pdf |archivedate = 2016-03-04 |url-status = dead }}</ref>. Таксама ў расьлінным сьвеце вельмі шырока прадстаўленыя [[тэрпэнавыя сьпірты]], многія зь якіх ёсьць [[пахкае рэчыва|пахкімі рэчывамі]]. Да прыкладу, [[барнэоль]] (складнік драўніны барнэокамфоравага дрэва), [[мэнтоль]] (у [[мята|мяце]], [[геранія|гераніі]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|59}}, [[гераніёль]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|1024}} і [[цытранэлёль]]<ref>{{кніга|частка = Цитронеллол|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H.C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 774|isbn = 5-85270-310-9}}</ref> (складнікі кветкавых [[этэрныя алеі|этэрных алеяў]]), [[фэнхоль]] (у смале іглічных дрэваў і пладах [[фэнхель|фэнхелю]]) і іншыя. У жывёльным і расьлінным сьвеце пашыраны кандэнсаваныя тэтрацыклічныя сьпірты (вытворныя [[ганан]]у), якія маюць высокую біялягічную актыўнасьць і стасуюцца да клясы [[стэроіды|стэроідаў]], напрыклад, [[халестэрын]], які зьмяшчаецца ў вузах практычна ўсіх жывых арганізмаў, асабліва [[жывёлы|жывёлаў]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|229}}. Асобную групу стэроідаў складаюць [[жоўцевыя сьпірты|жоўцевыя шмататамныя сьпірты]], якія знаходзяцца ў [[жоўць|жоўці]] жывёлаў і чалавека, як то [[буфоль]], [[халестантэтроль]], [[халестанпэнтоль]], [[міксіноль]], [[стымноль]], [[хімэроль]] ды іншыя{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|280}}. У прыродзе сустракаюцца разнастайныя сьпіртавыя вытворныя вугляводаў, як то [[сарбіт]] (зьмяшчаецца ў ягадах [[вішня|вішні]] і [[рабіна|рабіны]])<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SPIRTI.html Спирты]. Кругосвет.</ref>, [[маніт]] (у [[ясень|ясені]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|362}} і гэтак далей. У 1959 годзе нямецкім хімікам [[Адольф Фрыдрых Бутэнант|Адольфам Бутэнантам]] пры вывучэньні экстракту саміцы [[папрадуха шаўкоўна|папрадухі шаўкоўны]] быў адкрыты плоцевы атрактант, названы [[бамбіколь|бамбіколем]]<ref name="feromone">{{кніга|аўтар = Лебедева К. В., Миняйло В. А., Пятнова Ю. Б.|загаловак = Феромоны насекомых|месца = М.|выдавецтва = «Наука»|год = 1984|старонкі = 6—7, 79—82}}</ref>. Далейшае вывучэньне [[фэрамоны|фэрамонаў]] казурак выявіла, што значная частка гэтых фэрамонаў падаюцца ў выглядзе сьпіртоў<ref name="feromone" />. == Мэтабалізм сьпіртоў у арганізьме чалавека == === Фізыялягічная роля сьпіртоў === Многія сьпірты ёсьць складнікамі важных біяхімічных працэсаў, якія адбываюцца ў жывым арганізьме. Гэтак, некаторыя [[вітаміны]] адносяцца да клясы сьпіртоў, напрыклад, [[вітамін А]] (рэтыноль)<ref>{{кніга|загаловак=Химическая энциклопедия|адказны=Под ред. И. Л. Кнунянца|месца=Масква|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=1|старонкі=382|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}</ref>, [[вітамін D]] ([[эргакальцыфэроль]] і іншыя). [[Стэроіды|Стэроідныя гармоны]], сярод якіх ёсьць і сьпірты ([[эстрадыёль]], [[картызол]] і іншыя), удзельнічаюць у рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыях арганізма. [[Файл:Ethanol metabolism.png|значак|[[Мэтабалізм]] [[этаноль|этанолю]] ў чалавечым арганізьме<ref name="Bullock">{{артыкул|аўтар=Bullock C.|загаловак=The biochemistry of alcohol metabolism — A brief review|мова=en|выданьне=Biochemical Education|год=1990|том=18|нумар=2|старонкі=62—66|doi=10.1016/0307-4412 (90)90174-M}}</ref>.]] [[Гліцэрына]] ёсьць асновай больш чым паловы прыродных [[ліпіды|ліпідаў]], якія ўяўляюць сабою ейныя [[складаныя этэры]] з [[тлустыя кісьлі|тлустымі кісьлямі]] і ёсьць крыніцамі энэргіі для арганізма<ref name="Овчинников">{{кніга|аўтар=Овчинников Ю. А.|загаловак=Биоорганическая химия|месца=Масква|выдавецтва=Просвещение|год=1987|старонкі=516}}</ref>. Таксама гліцэрына бярэ ўдзел у [[глюканэагенэз]]е, то бок працэсе ўтварэньня [[Глюкоза|глюкозы]] ў [[Печань|печані]]. Пры гэтым гліцэрына пад узьдзеяньнем [[Фэрмэнты|фэрмэнтаў]] ператвараецца ў [[гліцэральдэгід-3-фасфат]], які далей трапляе ў мэтабалічны шлях глюканэагенэзу<ref>{{кніга|аўтар=Кольман Я., Рём К.-Г.|загаловак=Наглядная биохимия|адказны=Пер. с нем.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2011|старонкі=156|isbn=978-5-9963-0620-6}}</ref>. Фізыялягічна важным [[шмататамныя сьпірты|паліёлем]] ёсьць [[Іназытоль|''міё''-іназытоль]]. Сярод ніжэйшых сьпіртоў з пункту гледжаньня фізыялёгіі найбольшую цікавасьць мае [[этаноль]]. У чалавечым арганізьме этаноль ёсьць натуральным мэтабалітам і ў норме прысутны ў крыві ў вельмі нізкіх канцэнтрацыях. Таксама этаноль можа трапляць у арганізм зь ежай. Этаноль у арганізьме чалавека мэтабалізуецца пераважна ў [[Печань|печані]]. Пад узьдзеяньнем цытазольнага фэрмэнту [[Алькагальдэгідрагенэза|алькагальдэгідрагеназы]] этаноль трапляе пад атляняньне ў [[ацэтальдэгід]], які далей перапрацоўваецца мітахандрыяльнай [[альдэгіддэгідрагеназа]]й у [[ацэтаты|ацэтат]]. Ацэтат пасьля актывацыі кароткаланцужковай ацыль-каэнзым А-сынтэтазай можа далей разбурацца ў [[Цыкль Крэбса|цыклю Крэбса]]<ref name="lehninger-T3">{{кніга|аўтар=Ленинджер А. |частка=26.3 Этанол также служит источником энергии |загаловак=Основы биохимии |арыгінал=Principles of Biochemistry |адказны=Перевод с английского канд. биол. наук В. Г. Горбулева, канд. биол. наук М. Д. Гроздовой и канд. мед. наук С. Н. Преображенского, под редакцией акад. В. А. Энгельгардта и проф. Я. М. Варшавского |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1985 |том=3 |старонкі= 821—822 |старонак=1056 |тыраж=25000}}</ref>. Ва ўтылізацыі этанолю другасную ролю грае таксама [[Пэраксысома|мікрасамальная]] этаноль-акісьляльная сыстэма, прадстаўленая [[Цытахром P450|цытахромам P450]] і [[каталаза]]й<ref name="Bullock"/>. Пры высокім утрыманьні алькаголю ў крыві фэрмэнты не даюць рады з акісьленьнем ацэтальдэгіду да ацэтату, і ў арганізьме адбываецца назапашваньне ацэтальдэгіду, які ў 10—30 разоў больш таксычны за этаноль<ref name=Sprince74>{{артыкул |загаловак=Protection against acetaldehyde toxicity in the rat by L-cysteine, thiamin and L-2-methylthiazolidine-4-carboxylic acid |выданьне={{iw|Inflammation Research|Agents Actions|en|Inflammation Research}} |том=4 |нумар=2 |старонкі=125—130 |pmid=4842541 |doi=10.1007/BF01966822 |спасылка=http://www.springerlink.com/content/w307w62037125v33/ |мова=en |тып=journal |аўтар=Sprince H., Parker C. M., Smith G. G., Gonzales L. J. |месяц=4 |год=1974}}{{Недаступная спасылка|date=Сьнежань 2019}}</ref>, за кошт чаго адбываецца атручваньне арганізма, гэтак званае [[пахмельле]]. Паводле энэргетычнай каштоўнасьці для арганізма этаноль (7 ккал/г) займае прамежкавае становішча паміж вугляводамі (4,1 ккал/г) і тлушчамі (9,3 ккал/г). Унёсак этанолю ў агульную калярыйнасьць ежы ў ня хворых на [[алькагалізм]] дарослых людзей можа дасягаць 12 %. Аднак спажываньне этанолю як харчовы прадукт і крыніца энэргіі мае шэраг недахопаў зь біяхімічнага пункту гледжаньня. Акрамя ўтварэньня таксычнага ацэтальдэгіду, да такіх заганаў варта прылічыць той факт, што залішнія калёрыі, якія трапілі ў арганізм у форме этанолю, могуць назапасіцца толькі ў тлушчах, бо магчымасьць пераўтварэньня этанолю ў вугляводы ў чалавечым арганізьме бракуе<ref name="lehninger-T3" />. Апроч таго, этаноль парушае іншыя [[Мэтабалізм|мэтабалічныя]] працэсы: [[Інгібаваньне|інгібуе]] [[глюканэагенэз]] (гэта ёсьць прычынай [[Гіпаглікемія|гіпаглікеміі]] пры ўжываньні вялікіх дозаў алькаголю), паскарае зьяўленьне [[Цытакіны|цытакінаў]], зьмяняе канцэнтрацыю [[Гармоны|гармонаў]]<ref>{{артыкул|аўтар=Wiese J. G., Shlipak M. G., Browner W. S.|загаловак=The Alcohol Hangover|мова=en|выданьне=Annals of Internal Medicine|год=2000|том=132|нумар=11|старонкі=897—902|pmid=10836917}}</ref>. Алькагольныя напоі зьмяшчаюць вельмі мала вітамінаў і мінэральных рэчываў, што таксама можа займець нэгатыўны ўплыў на здароўе. Таксама харчовы этаноль сам нашмат даражэйшы за энэргетычна эквівалентную колькасьць цукру<ref name="lehninger-T3" />. === Таксычнасьць сьпіртоў === Аднаатамныя гранічныя сьпірты ўводзяць арганізм у [[Наркоз|нарказападобны]] стан, а таксама маюць таксычнае дзеяньне<ref>{{кніга|аўтар = Ковтуненко В. А.|загаловак = Лікарські засоби з дією на центральну нервову систему|спасылка = https://archive.org/details/isbn_9665691708|месца = Кіеў|год = 1997|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_9665691708/page/n45 46]|старонак = 464|isbn = 966-569-170-8|мова =uk}}</ref>. [[Мэтылявы сьпірт]] — моцная атрута, асабліва пры ўжываньні, нэрвовага і сэрцава-судзіннага ўзьдзеяньня з выяўленым [[Кумуляцыя (мэдыцына)|кумулятыўным эфэктам]]; пашкоджвае органы зроку ажно да поўнай [[Сьлепата|сьлепаты]]. У вялікіх дозах (30 г і больш) ёсьць прычынай сьмерці<ref>{{кніга|аўтар=Бухгалтер Э. Б.|загаловак=Метанол и его использование в газовой промышленности|месца=Масква|выдавецтва=Недра|год=1986|старонкі=180}}</ref>. [[Этылявы сьпірт]] валодае таксычным эфэктам. Хутка ўсмоктваецца праз [[сьлізьніца|сьлізьніцу]] [[страўнік]]а і [[Тонкая кішка|тонкага кішэчніка]], дасягаючы максымальнага засяроджваньня ў крыві праз 60—90 хвілінаў па ўжываньні<ref>{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|title=Метаболизм этанола|accessdate=2013-05-08|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161155/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|url-status=live}}</ref>. Этаноль выклікае спачатку ўзбуджэньне, а затым рэзкі прыгнечаны стан [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральнай нэрвовай сыстэмы]] (у тым ліку разбурае мазгавую абалонку); ягонае ўжываньне прыводзіць да парушэньня найважнейшых функцыяў арганізма, цяжкага пашкоджаньня органаў і сыстэмаў, а таксама робіць эмбрыятаксычнае і [[тэратаген]]нае ўзьдзеяньні. [[Ізапрапілавы сьпірт]] паводле свайго таксычнага ўзьдзеяньня нагадвае этаноль, выклікаючы прыгнечаньне цэнтральнай нэрвовай сыстэмы і пашкоджваючы вантробы. У высокай канцэнтрацыі прыводзіць да комы, канвульсіяў і сьмяротнага зыходу (каля 3—4 г/кг)<ref>{{кніга|загаловак = The Clinical Toxicology Laboratory: Contemporary Practice of Poisoning Evaluation|адказны = Edired by Shaw L. M.|выдавецтва = Amer. Assoc. for Clinical Chemistry|год = 2001|pages = 173—174, 186|isbn = 1-890883-53-0}}</ref>. У сувязі з шырокім выкарыстаньнем найпрасьцейшых сьпіртоў у розных галінах прамысловасьці і, у прыватнасьці, як распушчальнікі, небясьпечным ёсьць іхняе інгаляцыйнае ўзьдзеяньне. Вострае таксычнае ўзьдзеяньне сьпіртоў, выпрабаванае на пацуках, выявілася ў наступных інгаляцыйных канцэнтрацыях: * мэтылявы сьпірт: 3,16 % цягам 18—21 гадзінаў — 100 % лятальнасьць; 2,25 % цягам 8 гадзінаў — наркатычны эфэкт; 0,8 % цягам 8 гадзінаў — [[летаргія]]; * этылявы сьпірт: 3,2 % цягам 8 гадзінаў — частковая лятальнасьць; 2,2 % цягам 8 гадзінаў — глыбокі наркоз; 0,64 % цягам 8 гадзінаў — летаргія; * ізапрапілавы сьпірт: 1,2 % цягам 8 гадзінаў — 50 % лятальнасьць; 1,2 % цягам 4 гадзінаў — наркатычны эфэкт<ref>{{кніга |аўтар = Daniel C., Nachtman J. P. |частка = Toxicology of Alcohols, Ketones and Esters--Inhalation |загаловак = Review of Inhalants: Euphoria to Dysfunction |спасылка = http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |адказны = Editors: Charles Wm. Sharp, Ph.D., Mary Lee Brehm, Ph.D. |выдавецтва = National Institute of Drug Abuse |год = 1977 |pages = 112—116 |серыя = Research Monograph (15) |archive-date = 2011-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf}} {{Cite web |url=http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-10-14 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |dead-url=unfit }}</ref>. [[Этыленгліколь]] вельмі таксычны пры пераральным трапленьні ў арганізм, пашкоджвае [[цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] і [[Нырка|ныркі]]. Сьмяротная мерка складае 1,4 г/кг масы цела. == Фізычныя ўласьцівасьці і будова == [[Файл:Alcohol general.svg|значак|Геамэтрыя сувязі C−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]].]] Малекулы сьпіртоў, падобна малекуле [[вада|вады]], маюць кутнюю будову. Кут R−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]] роўны 108,5°<ref name="neyland">{{кніга|аўтар = Нейланд О. Я.|загаловак = Органическая химия: Учеб. для хим. вузов|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5060014711|месца = Масква|выдавецтва = «Высшая школа»|год = 1990|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5060014711/page/n286 286]—287|isbn = 5-06-001471-1}}</ref>. Атам [[тлен|кіслароду]] гідраксільнай групы знаходзіцца ў стане [[гібрыдызацыя (хімія)|''sp''³-гібрыдызацыі]]. Сьпірты маюць істотна больш высокія тэмпэратуры тапленьня і кіпеньня, чым можна было бы меркаваць на падставе фізычных уласьцівасьцяў роднасных злучэньняў. Гэтак, з шэрагу маназамешчаных вытворных [[мэтан]]у, [[мэтаноль]] мае незвычайна высокую тэмпэратуру кіпеньня, не зважаючы на адносна невялікую [[малекулярная маса|малекулярную масу]]<ref name="sch1">{{cite web|datepublished=2009-04-01|url=http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084|title=Термодинамические показатели органических соединений|work=Новый справочник химика и технолога. Общие сведения. Строение вещества. Физические свойства важнейших веществ. Ароматические соединения. Химия фотографических процессов. Номенклатура органических соединений. Техника лабораторных работ. Основы технологии. Интеллектуальная собственность|publisher=ChemAnalitica.com|accessdate=2009-08-27|url-status=live|archive-date=2011-07-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20110708141727/http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084 }}</ref>: '''Малекулярныя масы і тэмпэратуры кіпеньня мэтану і некаторых ягоных вытворных'''<ref name="rabinovich">{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|выданьне=Изд. 2-е, испр. и доп|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1978}}</ref>: {|class="standard" width=80% !align="center" width=25%| !align="center" width=15%| [[Мэтан]]<br>CH<sub>4</sub> !align="center" width=15%| [[Мэтаноль]]<br>CH<sub>3</sub>OH !align="center" width=15%| [[Хлёрмэтан]]<br>CH<sub>3</sub>Cl !align="center" width=15%| [[Нітрамэтан]]<br>CH<sub>3</sub>NO<sub>2</sub> !align="center" width=15%| [[Браммэтан]]<br>CH<sub>3</sub>Br |- |[[Малярная маса]], г/моль |align="center" | 16,04 |align="center" | 32,04 |align="center" | 50,48 |align="center" | 61,04 |align="center" | 94,94 |- |[[Тэмпэратура кіпеньня]], °С |align="center" | −161,5 |align="center" | 64,5 |align="center" | −24,2 |align="center" | 101,2 |align="center" | 3,6 |} [[Файл:Methanol-3D-balls.png|значак|Прасторавая будова мэтанолю.]] Высокія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў тлумачацца наяўнасьцю міжмалекулярных [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]]<ref name="neyland" />. Энэргія вадароднай сувязі значна ніжэйшая за энэргію кавалентнай [[энэргія разрыву хімічнай сувязі|хімічнай сувязі]]. Гэтак, напрыклад, для мэтанолю энэргія вадароднай сувязі складае 16,7 [[джоўль|кДж]]/[[моль]]<ref>{{кніга|аўтар=Maréchal Y.|загаловак=The Hydrogen Bond and the Water Molecule: The Physics and Chemistry of Water, Aqueous and Bio-Media|спасылка=https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare|выдавецтва=Elsevier|год=2007|старонкі=[https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare/page/n32 18]|isbn=0-444-51957-2|мова=en}}</ref>, тады як сувязі C−H, C−O і O−H маюць энэргію 391,7, 383,5 і 428,8 кДж/моль адпаведна<ref name="es">{{кніга|частка=Глава I. Энергии разрыва связей|загаловак=Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны=Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1974|старонкі=83|мова=ru }}</ref>. Тым ня менш, уплыў вадародных сувязей на фізычныя ўласьцівасьці сьпіртоў вельмі значны. [[Файл:Hbondalcohol.svg|значак|зьлева|Міжмалекулярныя вадародныя сувязі ў сьпіртах.]] Малекулы сьпірту, маючы дзьве палярныя сувязі C−O і O−H, маюць [[дыпольны момант]] ({{nobr|~5,3—6,0{{e|−30}} Кл·м}})<ref name="neyland" />. Электрастатычныя зарады ў малекуле мэтанолю складаюць: на атаме вугляроду {{nobr|0,297 {{math|''e''}}}}; на атаме гідраксільнага вадароду {{nobr|0,431 {{math|''e''}}}}; на атаме кіслароду {{nobr|−0,728 {{math|''e''}}}}<ref>{{артыкул|аўтар = Бушуев Ю. Г., Дубинкина Т. А.|загаловак = Компьютерное моделирование структур метанола и жидкого метана|выданьне = Журнал физической химии|год = 1996|том = 70|нумар = 9|старонкі = 1629|мова = ru}}</ref>. Аж [[энэргія іянізацыі]] сьпіртоў ніжэй, чым у вады (10,88 эВ для мэтанолю супраць 12,61 эВ для вады)<ref>{{кніга|частка = Глава III. Потенциалы ионизации|загаловак = Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны = Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца = Масква|выдавецтва = «Наука»|год = 1974|старонкі = 247—248, 276|мова = ru }}</ref>, што тлумачыцца электранадонарным эфэктам алькільнай групы. Уплыў гідраксільнай групы асабліва вялікі на злучэньні зь невялікім вуглевадародным ланцужком. Да прыкладу, мэтаноль і этаноль неабмежавана зьмешваюцца з вадою і маюць даволі высокія шчыльнасьці і тэмпэратуры кіпеньня для сваёй малекулярнай масы, у той час як вышэйшыя сьпірты гідрафобныя і мала розьняцца паводле ўласьцівасьцяў ад адпаведных вуглевадародаў<ref name="roberts">{{кніга|аўтар = Робертс Дж., Касерио М.|загаловак = Основы органической химии|арыгінал = Basic principles of organic chemistry|адказны = Под редакцией академика Несмеянова А. Н.|выданьне = 2-е, дополненное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1978|том = 1|старонкі = 401}}</ref>. {{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты аліфатычных гранічных сьпіртоў<ref name="vs">{{кніга|частка=Глава XIV. Физико-химические свойства жирных спиртов|загаловак=Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства)|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00099263|адказны=Под редакцией С. М. Локтева|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1970|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00099263/page/n142 283]—295}}</ref>'''}} {|class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sub>D</sub><sup>20</sup> |- | [[Мэтаноль]] | CH<sub>3</sub>OH |align="center" |64,7 |align="center" |−97,78 |align="center" |791,5 |align="center" |1,32855 |- | [[Этаноль]] | C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH |align="center" |78,3 |align="center" |−114,65 |align="center" |789,5 |align="center" |1,36139 |- | [[Прапаноль-1]] | C<sub>3</sub>H<sub>7</sub>OH |align="center" |97,2 |align="center" |−124,10 |align="center" |803,5 |align="center" |1,38556 |- | [[Прапаноль-2]] |&nbsp;CH<sub>3</sub>CH(CH<sub>3</sub>)OH |align="center" |82,5 |align="center" |−87,95 |align="center" |786,2 |align="center" |1,37711 |- | [[Бутаноль-1]] | C<sub>4</sub>H<sub>9</sub>OH |align="center" |117,8 |align="center" |−88,64 |align="center" |808,6 |align="center" |1,39929 |- | [[2-Мэтыльпрапаноль-1]] | (СН<sub>3</sub>)<sub>2</sub>СНСН<sub>2</sub>ОН |align="center" |108,0 |align="center" |−101,97 |align="center" |802,1 |align="center" |1,39549 |- | [[Бутаноль-2]] |&nbsp;СН<sub>3</sub>СН<sub>2</sub>СН(ОН)СН<sub>3</sub> |align="center" |99,5 |align="center" |−114,70 |align="center" |806,0 |align="center" |1,39240 (пры 22 °C) |- | [[2-Мэтыльпрапаноль-2]] |&nbsp;(СН<sub>3</sub>)<sub>2</sub>С(OH)СН<sub>3</sub> |align="center" |82,9 |align="center" |25,82 |align="center" |765,2 (пры 40 °C) |align="center" |1,38779 |- | [[Пэнтаноль|Пэнтаноль-1]] | C<sub>5</sub>H<sub>11</sub>OH |align="center" |138,0 |align="center" |−77,59 |align="center" |813,3 |align="center" |1,40999 |- | [[Гексаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>13</sub>OH |align="center" |157,1 |align="center" |-47,40 |align="center" |821,7 |align="center" |1,41816 |- | [[Гептаноль]] | C<sub>7</sub>H<sub>15</sub>OH |align="center" |176,3 |align="center" |−32,80 |align="center" |824,0 |align="center" |1,42351 |- | [[Актаноль]] | C<sub>8</sub>H<sub>17</sub>OH |align="center" |195,1 |align="center" |−16,30 |align="center" |822,7 |align="center" |1,42920 |- | [[Нананоль]] | C<sub>9</sub>H<sub>19</sub>OH |align="center" |213,5 |align="center" |−5,00 |align="center" |827,0 |align="center" |1,43325 |- | [[Дэканоль]] | C<sub>10</sub>H<sub>21</sub>OH |align="center" |231,0 |align="center" |6,00 |align="center" |826,0 |align="center" |1,43660 |} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку |загаловак='''Некаторыя фізычныя канстанты аліцыклічных, араматычных і негранічных сьпіртоў }} {||class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sup>D</sup><sub>20</sub> |- | [[Алілавы сьпірт|Прапэн-2-ол-1]] | CH<sub>2</sub>=CHCH<sub>2</sub>OH |align="center" |96,9 |align="center" |−129 |align="center" |852,0 |align="center" |1,4133 |- | [[Прапаргілавы сьпірт|Прапін-2-ол-1]] | CH≡CCH<sub>2</sub>OH |align="center" |113,6 |align="center" |−48 |align="center" |948,5 |align="center" |1,4322 |- | [[Цыклягексаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>11</sub>OH |align="center" |161,1 |align="center" |25,15 |align="center" |941,6 |align="center" |1,4648 |- | [[Фэнілкарбіноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |205,0 |align="center" |−15,3 |align="center" |1041,9 |align="center" |1,5396 |- | [[2-Фэнілэтаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |218,2 |align="center" |−27,0 |align="center" |1020,2 |align="center" |1,5325 |- | [[3-Фэнілпрапэн-2-ол-1]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH=CHCH<sub>2</sub>OH |align="center" |256—258 |align="center" |34 |align="center" |1044,0 |align="center" |1,5819 |- | [[2-Фурылькарбіноль]] | (C<sub>4</sub>H<sub>3</sub>O)CH<sub>2</sub>OH |align="center" |155 |align="center" |— |align="center" |1131,9 |align="center" |1,5324 |} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты шмататамных сьпіртоў<ref name="rabinovich"/>}} {||class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sup>D</sup><sub>20</sub> |- | [[Гліцэрына]] |&nbsp;HOCH<sub>2</sub>CH(OH)CH<sub>2</sub>OH |align="center" |290 |align="center" |20 |align="center" |1260,4 |align="center" |1,4729 |- | [[Пэнтаэрытрыт]] | C (CH<sub>2</sub>OH)<sub>4</sub> |align="center" | |align="center" |263,5 |align="center" |1397 |align="center" |1,548 |- | [[Этыленгліколь]] | OHCH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |197,85 |align="center" |–12,6 |align="center" |1115,5 |align="center" |1,432 |} {{Канец схаванага блёку}} == Хімічныя ўласьцівасьці == Хімічныя ўласьцівасьці сьпіртоў вызначаюцца наяўнасьцю ў іх [[Гідраксільная група|гідраксільнай групы]]. Паколькі гідраксільная група ёсьць [[палярнасьць хімічных сувязяў|палярнай]], яна можа гетэралітычна [[Электралітычная дысацыяцыя|дысацыяваць]], асабліва, пад узьдзеяньнем моцных [[аснова (хімія)|асноваў]]. Такім чынам, сьпірты маюць уласьцівасьці слабых [[кісьля|кісьляў]]. Акрамя таго, высокая [[электраадмоўнасьць]] кіслароду абумоўлівае наяўнасьць [[электрафіл]]ьнага атаму вугляроду і, адпаведна, здольнасьць сьпіртоў трапляць пад [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня]] пад узьдзеяньнем шэрагу нуклеафілаў. Нарэшце, атам кіслароду гідраксільнай групы мае нуклеафільны характар, таму сьпірты могуць выступаць [[нуклеафіл]]амі ў рэакцыях [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]] і [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]]. Таксама для сьпіртоў уласьцівыя рэакцыі [[атляняньне|атляняньня]]. === Дысацыяцыя і кісьлінна-асноўныя ўласьцівасьці === ==== Кісьлінныя ўласьцівасьці ==== Сьпірты здольныя выяўляць як кісьлінныя, гэтак і асноўныя ўласьцівасьці. Як слабыя [[кісьля|кісьлі]], сьпірты дысацыююць паводле сувязі [[Кісларод|O]]−[[Вадарод|H]] з утварэньнем алькаксыд-іёну. Дысацыяцыя вельмі слабая, пагатоў настолькі, што яны не ўважаюцца за электраліты і не праводзяць электрычны ток. Кісьлінныя характарыстыкі сьпіртоў ацэньваюць паводле [[Канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] ''K<sub>a</sub>''. : <chem>ROH{} + H2O <=> RO- + H3O+</chem> : <math chem>K_\text{a} = \frac{[\ce{RO-}] \cdot [\ce{H3O+}]}{[\ce{ROH}]},</math> : <math>\mathrm{p}K_\text{a} = -\log K_\text{a}.</math> У воднай рашчыне кісьліннасьць сьпіртоў зьніжаецца з павелічэньнем малекулярнай масы і разгалінаванасьці вуглевадароднага ланцуга. Гэта зьвязваюць з павелічэньнем станоўчага [[індуктыўны эфэкт|індуктыўнага эфэкту]] алькільных замяшчальнікаў у гэтым шэрагу і памяншэньнем устойлівасьці ўтворанага алькаксыд-іёну за кошт лякалізацыі адмоўнага ладунку на атаме кіслароду<ref name="chem1">{{cite web|author=Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М.|datepublished=1999|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|title=Раздел III. Свойства одноатомных спиртов|work=Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги|publisher=ChemNet. Химический факультет МГУ|accessdate=2009-08-28|archive-date=2009-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117122014/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|url-status=live}}</ref>. Агулам, электронаакцэптарныя замяшчальнікі (−NO<sub>2</sub>, −CN, −F, −Cl, −Br, −I, −OR і іншыя) павялічваюць кісьліннасьць сьпіртоў (памяншаюць ''pK<sub>a</sub>''). Наадварот, электранадонарныя замяшчальнікі (напрыклад, алькільныя замяшчальнікі) памяншаюць кісьліннасьць сьпіртоў (павялічваюць ''pK<sub>a</sub>''). Гэтак, ''pK<sub>a</sub>'' [[трыфтарэтаноль|2,2,2-трыфтарэтанолю]] мае значэньне 12,43 (супраць 15,9 у этанолю), а цалкам фтарыраванага ''трэт''-бутанолю — 5,4 (супраць 17,7 у ''трэт''-бутанолю)<ref name="mcmurry">{{кніга|аўтар=McMurry J.|загаловак=Organic chemistry|выданьне=Seven edition|выдавецтва=Thomson|год=2008|pages=604, 658|isbn=0-495-11258-5}}</ref>. Параўнальная кісьліннасьць сьпіртоў і злучэньняў іншых клясаў схематычна прадстаўлена на малюнку<ref>{{cite web|url=http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|title=Evans pKa Table|last=Evans D. A.|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011459/http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|archivedate=2013-10-02|url-status=dead}}</ref>: : [[Файл:PKa of Alcohols.png|600пкс|Канстанты кісьліннасьці некаторых сьпіртоў.]] Як слабыя кісьлі, сьпірты ўтвараюць рэакцыі з [[лужныя мэталы|лужнымі]], [[лужназямельныя мэталы|лужназямельнымі]] і некаторымі іншымі мэталамі, і з моцнымі [[аснова (хімія)|асновамі]], напрыклад, [[гідрыды|гідрыдамі]] або [[аміды|амідамі]] мэталаў, [[Рэакцыя Грын’яра|рэактывамі Грын’яра]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|243}}. : [[Файл:Alcohols acidity.png|400пкс|Рэакцыя сьпіртоў з [[каль|калем]].]] ==== Асноўныя ўласьцівасьці ==== Сьпірты могуць таксама паводзіцца як слабыя [[аснова Люіса|асновы Люіса]], утвараючы з моцнымі мінэральнымі кісьлямі солі алькаксонію, а таксама даючы донарна-акцэптарныя комплексы з [[кісьля Люіса|кісьлямі Люіса]]. Звычайна падобныя рэакцыі не спыняюцца на зазначанай стадыі і вядуць да [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] гідраксільнай групы або [[рэакцыя дэгідратацыі|адшчапленьня вады]]. : <chem>ROH{} + HX <=> ROH2+ + X-</chem> : <chem>ROH{} + AlCl3 <=> ROH+AlCl3-</chem> Колькасна асноўнасць сьпіртоў ацэньваюць паводле [[канстанта асноўнасьці|канстанты асноўнасьці]] p''K<sub>b</sub>'' або павязанай зь ёю [[канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] спалучанай кісьлі p''K''<sub>''a''H<sup>+</sup></sub>: : <chem>ROH2+ <=> ROH{} + H+</chem> : <math chem>K_{\text{a}\ce{H+}} = \frac{[\ce{ROH}] \cdot [\ce{H+}]}{[\ce{ROH2+}]},</math> : <math chem>\mathrm{p}K_{\text{a}\ce{H+}} = -\log K_{\text{a}\ce{H+}}.</math> Сьпірты ёсьць слабымі асновамі, і іхняя асноўнасьць узрастае з павелічэньнем даўжыні ці разгалінаванасьці вуглевадароднага радыкала пры гідраксільнай групе. Гэты эфэкт назіраецца праз рост станоўчага індуктыўнага эфэкту радыкала ў гэтым шэрагу, за кошт якога павялічваецца адмоўны ладунак на атаме кіслароду гідраксільнай групы<ref name="barton2">{{кніга|загаловак = Общая органическая химия. Кислородсодержащие соединения|арыгінал = Comprehensive Organic Chemistry|адказны = Под ред. Д. Бартона и В. Д. Оллиса|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|том = 2|старонкі = 20}}</ref>. === Нуклеафільнае замяшчэньне === Атам вугляроду, наўпрост злучаны з [[Гідраксільная група|гідраксільнай групай]], мае частковы дадатны ладунак, што робіць магчымай атаку [[нуклеафіл]]ьнай часьцінкі ([[галягенід]]-іёну, [[аміяк]]у, сьпірту і іншых) па гэтым атаме вугляроду з замяшчэньнем гідраксільнай групы на гэтую часьцінку. Гідраксільная група ёсьць дрэннай [[адыходная група|адыходнай групай]], таму звычайна неабходна ейная дадатковая актывацыя. * Рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня ў сьпіртах лягчэй працякаюць у кісьлінным асяроддзі, паколькі гідраксільная група сьпірту [[пратанаваньне|пратануецца]], і фактычнай адыходнай часьцінкай ёсьць не [[гідраксыд-іён]] OH<sup>−</sup>, а малекула вады H<sub>2</sub>O. Кісьлінныя ўласьцівасьці можа мець сам рэагент (часта выкарыстоўваюць [[Галягенавадароды|галягенавадародныя кісьлі]]), гэтак і спэцыяльна дададзеная неарганічная кісьля, напрыклад, [[серчаная кісьля]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|244—248}}. *: [[Файл:Alcohols - 1.png|400пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў сьпіртах.]] * Замяшчэньне гідраксільнай групы таксама адбываецца пад узьдзеяньнем галагенідаў [[серка|серкі]] і [[фосфар]]у ([[тыянілхлярыд|SOCl<sub>2</sub>]], [[Брамід фосфару(III)|PBr<sub>3</sub>]], [[Брамід фосфару(V)|PBr<sub>5</sub>]], [[Аксіхлярыд фосфару|POCl<sub>3</sub>]] і іншыя). У такім разе ключавую ролю выконвае злучэньне серкі ці фосфару, якое ўтварае актываваны [[інтэрмэдыят]] з малекулай сьпірту{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|248—252}}. *: [[Файл:PBr3 halogenation.png|540пкс|Галягенаваньне сьпіртоў брамідам фосфару(III)]] * Гідраксільную групу таксама ператвараюць у [[сульфанаты|сульфанатную групу]], якая ёсьць добрай адыходнай групай. Дзеля гэтых мэтаў сьпірт спачатку ператвараюць у сульфанат, які затым трапляе пад рэакцыю нуклеафільнага замяшчэньня. Як рэагенты для мадыфікацыі гідраксільнай групы звычайна выкарыстоўваюць [[мэтансульфанілхлярыд]] або [[п-талюалсульфанілхлярыд|''п''-талюалсульфанілхлярыд]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|258—260}}. *: [[Файл:Mesylate substitution.png|500пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў мэзілятах.]] === Дэгідратацыя === У прысутнасьці кісьлінных каталізатараў ([[аксыд алюміну]], [[серчаная кісьля]], [[фосфарная кісьля]] і іншыя) сьпірты могуць трапляць пад дэгідратацыю з утварэньнем [[алькены|алькенаў]]. Напрыклад, дэгідратацыя [[этаноль|этылявага сьпірту]] прыводзіць да ўтварэньня [[этылен]]у. Рэакцыя працякае ў адпаведнасьці з [[правіла Зайцава|правілам Зайцава]], паводле якога пры дэгідратацыі ўтвараецца больш устойлівы, больш замешчаны пры [[падвойная сувязь|падвойнай сувязі]] алькен{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|260—261}}. : [[Файл:Dehydration of alcohols.png|450пкс|Дэгідратацыя ў сьпіртах.]] === Атляняньне === * Пад узьдзеяньнем розных [[затляняльнік]]аў першасныя сьпірты атляняюцца да [[альдэгіды|альдэгідаў]] і далей, як то да [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]], прычым спыніць рэакцыю на стадыі ўтварэньня альдэгідаў, прадухіліўшы іхняе далейшае атляняньне, атрымоўваецца толькі за кошт выкарыстаньня адмысловых рэагентаў ([[хлёрхрамат пірыдыну|хлёрхрамату пірыдыну]] PCC і [[дыхрамат пірыдыну|дыхрамату пірыдыну]] PDC). * Другасныя сьпірты атляняюцца да [[кетоны|кетонаў]]. Рэакцыю звычайна робяць пад узьдзеяньнем рэагента Джонза ([[аксыд хрому(VI)|CrO<sub>3</sub>]]—серчаная кісьля). Далейшае атляняньне кетонаў робіцца ў больш жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы. * Трацічныя сьпірты атляняюцца толькі ў вельмі жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|265—269}}. == Ідэнтыфікацыя сьпіртоў == === Хімічныя мэтады ідэнтыфікацыі сьпіртоў === ==== Якасны аналіз гідраксільных групаў ==== [[Файл:Lukastest etoh tbutoh.JPG|значак|Проба Лукаса для [[этаноль|этанолю]] (зьлева) і [[трэт-бутылявы сьпірт|''трэт''-бутылявага сьпірту]] (справа).]] Наяўнасьць гідраксільнай групы ў злучэньні можна выявіць некалькімі распаўсюджанымі хімічнымі рэакцыямі: * '''Проба Лукаса''' палягае на ўзьдзеяньні на сьпірт сумесі [[саляная кісьля|салянай кісьлі]] і [[хлярыд цынку|хлярыду цынку]]. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне алькільхлярыду, які спачатку ўтварае эмульсію зь сьпіртам, а затым адслойваецца ў выглядзе другой фазы. Проба дазваляе адрозьніць сьпірты з рознай будовай вугляроднага ланцуга, то бок трацічныя сьпірты рэагуюць практычна імгненна, другасныя — прыблізна праз 5 хвілінаў, а першасныя рэагуюць вельмі павольна. Некаторыя першасныя сьпірты, актыўныя ў рэакцыях нуклеафільнага замяшчэньня ([[алілавы спірт|алілавы]], [[бэнзілавы сьпірт|бэнзілавы]]), таксама даюць станоўчую рэакцыю з рэактывам Лукаса<ref name="terney">{{кніга|аўтар = Терней А. Л.|загаловак = Современная органическая химия|адказны = Под ред. Н. Н. Суворова|выданне = 2-е, переработанное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1981|том = 1|старонкі = 418—421}}</ref>. *: <chem>R-OH ->[\ce{HCl}][\ce{ZnCl2}] R-Cl{} + H2O</chem> * '''[[Галяформная рэакцыя|Ёдаформная проба]]''' прызначана дзеля ідэнтыфікацыі мэтылькетонаў і мэтылькарбіноляў (RCH (OH)СH<sub>3</sub>) паводле рэакцыі зь [[ёд]]ам у лужным асяродзьдзі. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне жаўтаватага асадку [[ёдаформ]]у, які мае характэрны пах{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|497—498}}. *: [[Файл:Iodoform test alcohols.png|550px|Ёдаформная проба.]] * '''Проба [[Віктар Мэер|Мэера]]''' дазваляе дыфэрэнцыяваць першасныя, другасныя і трацічныя сьпірты паводле рэакцыі атрыманых зь іх [[нітразлучэньні|нітравытворных]] з [[азоцістая кісьля|азоцістай кісьлі]]. На першай стадыі сьпірты ператвараюць у галягенавытворныя, а затым — у [[нітраальканы]]. Пры ўзаемадзеяньні нітразлучэньняў з HNO<sub>2</sub> рашчына набывае чырвоную афарбоўку пры залужваньні, калі зыходны сьпірт быў першасным; рашчына у хляраформе набывае сінюю афарбоўку, калі сьпірт быў другасным. Трацічныя сьпірты даюць адмоўную рэакцыю (бясколерную рашчану)<ref>{{кніга|аўтар = Williams D. L. H.|загаловак = Nitrosation Reactions and The Chemistry of Nitric Oxide|спасылка = https://archive.org/details/nitrosationreact00will|выданне = First edition|выдавецтва = Elsevier|год = 2004|старонкі = [https://archive.org/details/nitrosationreact00will/page/86 86]|isbn = 0-444-51721-9|мова =en}}</ref>. *: [[Файл:Meyer test alcohols.png|550px|Проба Мэера.]] * '''Цэратная проба''' палягае на ўзаемадзеі сьпіртоў з азотнакіслай рашчынай гексанітратацэрату (IV) амонію, што мае жоўтую афарбоўку. Пры гэтым утвараюцца пераходныя комплексы чырвонага колеру, якія затым абясколерваюцца з прычыны затляненьня сьпірту і пераходу Ce (IV) ў Ce (III)<ref name="ident" />. *: <chem>[Ce(NO3)6]^{2-}{} + ROH -> [Ce(OR)(NO3)5]^{2-}{} + HNO3</chem> * '''Затляняльная проба''': пры ўзаемадзеі першасных або другасных сьпіртоў з [[рэактыў Джонза|рэактывам Джонза]], які мае аранжавую афарбоўку, утвараюцца прадукты затляненьня, а сам рэактыў зьмяняе колер на зялёны або блакітны, дзякуючы солям адноўленага хрому (III). Важнай асаблівасцю тэсту ёсьць час фіксацыі зьмены афарбоўкі — 2 сэкунды, па заканчэньні якога любыя далейшыя зьмены ў структуры або колеры рашчыны не бяруцца пад увагу<ref name="ident">{{кніга|аўтар = Шрайнер Р., Фьюзон E., Кёртин Д., Моррилл Т.|загаловак = Идентификация органических соединений|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1983|старонкі = 167—185|мова = ru}}</ref>. ==== Колькасны аналіз сьпіртоў ==== Для колькаснага аналізу сьпіртоў звычайна выкарыстоўваюць мэтады, якая базуюцца на [[Этэрыфікацыя|рэакцыі этэрыфікацыі]] ангідрыдамі карбонавых кісьляў, напрыклад, [[воцатная кісьля|воцатным]], [[фталевы ангідрыд|фталевым]], а таксама пірамэлітавым дыангідрыдам. Утрыманьне сьпірту вызначаецца [[тытрымэтрычны аналіз|тытраваньнем]] [[гідраксід натру|гідраксідам натру]] кісьлі, якая ўтвараецца ў выніку рэакцыі<ref name="organ">{{кніга|аўтар = Сиггиа С., Ханна Дж. Г.|загаловак = Количественный органический анализ по функциональным группам|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 16—19|мова = ru}}</ref>. : <chem>R-OH ->[\ce{(CH3CO)2O}][\text{пиридин}] R-OCOCH3{} + CH3COOH</chem> Іншы мэтад аналізу палягае на вызначэньні колькасьці гідраксільных групаў, здольных рэагаваць з мэтыльмагнёдыдам. У гэтым выпадку разьлік робяць паводле колькасьці вылучанага [[мэтан]]у ([[мэтад Чугаева—Царавіцінава]]). : <chem>R-OH ->[\ce{CH3MgI}] R-OMgI{} + CH4 ^</chem> Для [[Гліколі|гліколяў]] стасуецца затляняльна-аднаўленчы мэтад, дзе за затляняльнік бярэцца [[над’ёдная кісьля]]. Аналіз робяць паводле рэакцыі ўтворанай [[ёдная кісьля|ёднай кісьлі]] HIO<sub>3</sub> зь [[ёдыд калю|ёдыдам калю]] і наступным тытраваньнем вылучанага ёду [[тыясульфат натру|тыясульфатам натру]]<ref name="organ" />. : <chem>RCH(OH)CH(OH)R'{} + HIO4 -> RCHO{} + R'CHO{} + HIO3{} + H2O</chem> : <chem>5 KI{} + HIO3{} + 5 CH3COOH -> 3 I2{} + 5 CH3COOK{} + 3 H2O</chem> : <chem>2 Na2S2O3{} + I2 -> Na2S4O6{} + 2 NaI</chem> === Спэктральныя мэтады аналізу сьпіртоў === ==== Мас-спэктрамэтрычныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Мас-спэктрамэтрыя}} Мас-спэктры аліфатычных сьпіртоў маюць слабыя пікі малекулярнага іёна, а для вышэйшых і разгалінаваных сьпіртоў гэтыя пікі практычна адсутнічаюць, паколькі ў істотнай ступені адбываецца фрагмэнтацыя малекулы. Фрагмэнтацыя, як правіла, павязаная з стратай малекулы вады, а таксама [[рэакцыі элімінаваньня|элімінаваньнем]] [[этылен]]у. Для доўгаланцужковых сьпіртоў пераважае адчапленьне вады, таму іхнія мас-спэктры падобныя на мас-спэктры [[алькены|алькенаў]]. Для першасных сьпіртоў назіраюцца пікі ''m/z 31'', для другасных — ''m/z 45, 59, 73, …'', для трацічных — ''m/z 59, 73, 87, …''<ref name="spectr">{{кніга|аўтар = Преч Э., Бюльманн Ф., Аффольтер К.|загаловак = Определение строения органических соединений. Таблицы спектральных данных|адказны = Пер. с англ|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 2006|старонкі = 336|серыя = Методы в химии|isbn = 5-03-003586-9|ref = Преч и др.}}</ref>. ==== ІЧ-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Інфрачырвоная спэктраскапія}} ІЧ-спэктры сьпіртоў вызначаюцца двума тыпамі інтэнсіўных характарыстычных палосаў паглынаньня: * палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі O−H: 3650—3200 см<sup>−1</sup>; * палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі С−O: 1210—1000 см<sup>−1</sup>. Таксама вылучаюць палосы паглынаньня сярэдняй інтэнсіўнасьці, як правіла, ня мелыя вызначальнага значэньня: у дыяпазоне 1450—1250 см<sup>−1</sup> (роўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H) і 750—650 см<sup>−1</sup> (пазароўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H)<ref name="spectros">{{кніга|аўтар = Браун Д., Флойд А., Сейнзбери М.|загаловак = Спектроскопия органических веществ|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5030021116|адказны = Пер. с англ.|месца = М.|выдавецтва = «Мир»|год = 1992|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5030021116/page/n58 59]—60|isbn = 5-03-002111-6}}</ref>. '''Характарыстычныя палосы паглынаньня сьпіртоў у інфрачырвоным спэктры'''<ref name="spectros" />: {|| class="wikitable" width="80%" !width="35%"| Тыпы сувязяў і хістаньні !width="15%"| Дыяпазон, см<sup>−1</sup> !width="50%"| Апісаньне палосы паглынаньня |- |colspan=3 align=center|'''O−H, валентныя хістаньні''' |- | ROH, неасацыяваныя |align=center| 3650—3580 | Вузкая палоса, якая назіраецца ў разьведзеных рашчынах або пары |- | ROH···HOR, дымэры (вадародная сувязь) |align=center| 3550—3400 | Шырокая палоса, якая губляе інтэнсіўнасьць пры разьвядзеньні |- | ROH···HOR···, палімэры |align=center| 3400—3200 | Шырокая палоса або шэраг палосаў |- |colspan=3 align=center|'''С−O, валентныя хістаньні''' |- | R<sub>3</sub>COH, трацічныя сьпірты |align=center| 1210—1100 |rowspan=3 | Палосы высокай інтэнсіўнасьці, якая памяншаецца пры разьвядзеньні |- | R<sub>2</sub>CHOH, другасныя сьпірты |align=center| 1125—1000 |- | RCH<sub>2</sub>OH, першасныя сьпірты |align=center| 1075—1000 |- |colspan=3 align=center|'''O−H, дэфармацыйныя хістаньні''' |- | ROH |align=center| 1450—1250<br>750—650 | Шырокія палосы сярэдняй інтэнсіўнасьці, якія ня маюць практычнага значэньня |} ==== ЯМР-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Спэктраскапія ядзернага магнітнага рэзанансу}} ЯМР-спэктраскапія ядраў <sup>1</sup>H шырока выкарыстоўваецца дзеля аналізу сьпіртоў, аднак на велічыні хімічных зрухаў пратонаў гідраксільнай групы (''δ'', м. д.) істотна ўплывае прырода распушчальніка ды іншыя вонкавыя варункі. Для аліфатычных і аліцыклічных сьпіртоў ''δ'' складае 0,5—3,0 (у [[дымэтыльсульфаксыд|ДМСА]]-d<sub>6</sub>: 4—6){{Зноска|Преч и др.|2006|Преч и др.|208}}. Таксама дзеля вывучэньня сьпіртоў ужываюць спэктраскапію на ядрах <sup>17</sup>O. Значная розьніца ў зрухах для першасных (этаноль: ''δ'' 5,9 м д.), другасных (прапаноль-2: ''δ'' 39,8 м д.) і трацічных сьпіртоў (2-мэтыльпрапаноль-2: ''δ'' 62,3 м д.) стасоўна вады H<sub>2</sub><sup>17</sup>O дазваляе ўсталяваць або пацьвердзіць структуру досьледнага злучэньня<ref>{{кніга|аўтар = Ионин Б. И., Ершов Б. А., Кольцов А. И.|загаловак = ЯМР-спектроскопия в органической химии|адказны = Под ред. Б. А. Ершова|выданне = 2-е изд., переработанное|месца = Л.|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 177}}</ref>. <center><gallery widths="250px" heights="200px"> Файл:1H NMR Ethanol Coupling shown-ru.svg|Спэктар <sup>1</sup>H ЯМР [[этаноль|этанолю]] Файл:Ethanol_IR_Spectrum.png|ІЧ-спэктар этанолю </gallery></center> == Атрыманьне сьпіртоў == === Агульныя хімічныя === Сьпірты могуць быць атрыманыя з самых розных клясаў злучэньняў, як то [[вуглевадароды]], [[галягенальканы]], [[аміны]], [[карбанільныя злучэньні]], [[эпаксыды]]. Галоўным чынам, усе мэтады зводзяцца да рэакцыяў [[атляняньне|атляняньня]], [[атляняльна-аднаўленчыя рэакцыі|аднаўленьня]], [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]] і [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]]. Сьпірты атрымліваюць, атляняючы [[альканы]] і [[цыклеальканы]] пад узьдзеяньнем моцных неарганічных атляняльнікаў: [[азон]]у, [[пэрманганат калю|перманганату калю]], [[Аксыд хрому (VI)|аксыду хрому (VI)]], [[хромавая кісьля|хромавай кісьлі]], [[дыяксыд сэлену|дыяксыду сэлену]], [[пэраксыд вадароду|пэраксыду вадароду]], а таксама некаторых надкісьляў. Праз магчымасьць далейшага атляненьня атрыманых сьпіртоў, мэтад мае значэньне толькі дзеля атрыманьня трацічных сьпіртоў<ref name="Oxidation">{{кніга|аўтар = Hudlický M.|загаловак = Oxidation in Organic Chemistry|выданьне = ACS monograph 186|месца = Washington|выдавецтва = American Chemical Society|год = 1990|pages = 57—59|isbn = 0-8412-1780-7|мова = en}}</ref>. Атляненьне [[алькены|алькенаў]] значна больш распаўсюджанае ў лябараторнай практыцы, асабліва дзеля атрыманьня двухатамных сьпіртоў — [[дыёлы|дыёлаў]]. У залежнасьці ад выбару рэагенту атляненьне можна зрабіць з рознай [[стэрэасэлектыўнасьць|стэрэасэлектыўнасьцю]]: пры ўзьдзеяньні на алькены [[тэтрааксыд осму|тэтрааксыду осму]], [[пэрманганат калю|пэрманганату калю]], [[хлярат натру|хлярату натру]], [[ёд]]у з карбаксілатам срэбра дзеіцца ''сін''-гідраксілаваньне; дзеля ''анты''-гідраксілаваньня выкарыстоўваюць [[пэраксыд вадароду]] і надкісьлі, аксыды малібдэну (VI) і вальфраму (VI), аксыд сэлену (IV) і іншыя<ref>{{кніга|аўтар = Хейнс А.|загаловак = Методы окисления органических соединений: Алканы, алкены, алкины и арены|арыгінал = Methods for the oxidation of organic compounds: Alkanes, Alkenes, Alkynes and Arenes|адказны = Перевод с англ., под редакцией И. П. Белецкой|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1988|старонкі = 82—108|старонак = 400|isbn = 5-03-000149-2}}</ref>. : [[Файл:Hydroxylation of alkenes.png|500пкс|Гідраксілаваньне алькенаў.]] Сьпірты ўтвараюцца таксама пры аднаўленьні [[альдэгіды|альдэгідаў]] або [[кетоны|кетонаў]] пад узьдзеяньнем [[барагідрыд натру|барагідрыду натру]] ў пратонным распушчальніку, а таксама [[алюмагідрыд літу|алюмагідрыду літу]]. Аднаўленьне [[складаныя этэры|складаных этэраў]] і [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]] таксама вырабляецца пад узьдзеяньнем комплексных гідрыдаў, як зазвычай, алюмагідрыду літу і дае мажлівасьць атрымаць сьпірты<ref name="tietze">{{кніга|аўтар = Титце Л., Айхер Т.|загаловак = Препаративная органическая химия: Реакции и синтезы в практикуме органической химии и научно-исследовательской лаборатории|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1999|старонкі = 73—75|старонак = 704|isbn = 5-03-002940-0}}</ref>. : [[Файл:Synthesis of alcohols via reduction.png|350пкс|Сынтэз сьпіртоў мэтадам аднаўленьня.]] Кісьлінна-каталізаванае далучэньне вады да алькенаў прыводзіць да ўтварэньня сьпіртоў. У адпаведнасьці з [[правіла Маркоўнікава|правілам Маркоўнікава]], у гэтай рэакцыі ўтвараюцца больш замешчаныя сьпірты. У лябараторнай практыцы часьцей выкарыстоўваюць тоесную, але больш мяккую рэакцыю аксымэркураваньня — дэмэркураваньня, а таксама рэакцыю гідрабараваньня — атляненьня, якая прыводзіць да паўстаньня прадуктаў, якія не адпавядаюць правілам Маркоўнікава{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|232—233}}. : [[Файл:Hydroboration-oxidation.png|450пкс|Гідрабараваньне-атляненьне алькенаў.]] Рэакцыі [[рэакцыі нуклеафільнага далучэньня|нуклеафільнага далучэньня]] мэталарганічных злучэньняў ([[ацэтыленіды|ацэтыленідаў]], [[рэакцыя Грын’яра|рэактываў Грын’яра]], медзь- і літарганічных злучэньняў і г. д.) да [[карбанільныя злучэньні|карбанільных злучэньняў]] таксама прыводзяць да ўтварэньня сьпіртоў, прычым калі далучэньне адбываецца да [[фармальдэгід]]у HCHO, тады ўтвараюцца першасныя сьпірты, калі да іншых [[альдэгіды|альдэгідаў]], тады ўтвараюцца другасныя сьпірты. Далучэньне да [[кетоны|кетонаў]] дае трацічныя сьпірты. Трацічныя сьпірты можна атрымаць таксама шляхам далучэньня двух эквівалентаў мэталарганічнага злучэньня да [[складаныя этэры|складаных этэраў]]. : [[Файл:Mg-organic synthesis.png|500пкс|Магнарганічны сынтэз.]] Сьпірты можна атрымліваць пры апрацоўцы [[галягенаальканы|галягенаальканаў]] расшчынай [[луг (хімія)|луга]]. Рэакцыя мае ўласьцівасьці [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] і суправаджаецца [[рацэмат|рацэмізацыяй]] (пры монамалекулярным мэханізьме) або [[Вальдэнаўскае адварочваньне|адварочваньнем канфігурацыі]] (пры бімалекулярным мэханізьме). Важным прэпаратыўным мэтадам ёсьць атляненьне алькілгалягенідаў [[надпэраксыд калю|надпэраксыдам калю]]<ref>{{артыкул|аўтар = Corey E. J., Nicolaou K. C., Shibasaki M., Machida Y., Shiner C. S.|загаловак = Superoxide ion as a synthetically useful oxygen nucleophile|спасылка = https://dx.doi.org/10.1016/S0040-4039(00)91450-3|мова = en|выданьне = Tetrahedron Letters|год = 1975|том = 16|нумар = 37|старонкі = 3183—3186}}</ref>. === Прамысловыя мэтады === У прамысловасьці сьпірты атрымліваюць з дапамогай хімічных, альбо біяхімічных мэтадаў вытворчасьці. Адзіным прамыслова важным мэтадам сынтэзу мэтанолю ёсьць [[каталіз|каталітычная]] рэакцыя паміж [[аксыд вугляроду(II)|аксыдам вугляроду (II)]] і [[вадарод]]ам. Сыравінай у вытворчасьці мэтанолю служыць [[прыродны газ]], які на першай стадыі працэсу падвяргаюць ачыстцы ад злучэньняў [[серка|серкі]] (серка ёсьць атрутай для [[каталізатар]]аў, выкарыстаных на наступнай стадыі). Далей адбываецца паравая канвэрсія прыроднага газу ў [[сынтэз-газ]] (сумесь [[аксыд вугляроду(II)|СО]] і [[вадарод]]у), які пасьля кандэнсацыі пары вады ператвараюць у мэтаноль на зьмяшаным медна-цынка-хромавым каталізатары пры тэмпэратуры 250 °C і ціску да 10 МПа. Атрыманы такім чынам мэтаноль зьмяшчае ваду і прымешкі іншых сьпіртоў (этанолю, прапанолю і вышэйшых сьпіртоў) і можа быць ачышчаны [[рэктыфікацыя]]й. Сусьветнае спажываньне мэтанолю ў 2015 годзе склала каля 70 млн тонаў<ref name="methanol">{{cite web|url=http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|title=The changing face of the global methanol industry|work=CHEMWEEK’S LAB|publisher=IHS Chemical Week|accessdate=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225959/http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|url-status=live}}</ref>. : <chem>CO{} + 2 H2 ->[\text{250 °C, 10 МПа}][\text{кат.}] CH3OH</chem> Этаноль і прапаноль-2 атрымліваюць шляхам [[гідратацыя|гідратацыі]] адпаведных алькенаў — [[этылен]]у і [[прапілен]]у. У прамысловасьці выкарыстоўваюць два варыянты гідратацыі, як то серчанакісьлінную і каталітычную. Серчанакісьлінная гідратацыя ўлучае ў сябе [[абсарбцыя|абсарбцыю]] этылену канцэнтраванай [[серчаная кісьля|серчанай кісьлі]] (94—98 %) пры тэмпэратуры 80 °C і ціску 1,3—1,5 МПа і далейшы [[гідроліз]] утвораных сульфаэтэраў вадою. Другі мэтад гідратацыі заснаваны на выкарыстаньні [[фосфарная кісьля|фосфарнай кісьлі]], нанесенай на [[сылікагель]] або іншую падкладку, як [[каталізатар]]. Сумесь дэіянізаванай вады і этылену награваюць да тэмпэратуры 300 °C пад ціскам 6—8 МПа, а атрыманы этаноль чысьцяць рэктыфікацыяй. Гэтыя мэтады дазваляюць атрымаць этаноль, які зьмяшчае 5 % вады паводле масы. Атрыманьне бязводнага этанолю (99,9 %) грунтуецца на [[азэатропная адгонка|азэатропным выдаленьні]] вады з [[бэнзол]]ам{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|69—74}}. Паводле зьвестак на 2003 год, сусьветная вытворчасьць этанолю толькі гідратацыяй этылену сягала 6 млн тонаў у год<ref name="berg">{{cite web|author=Berg Ch.|datepublished=2004-04|url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A&O-2004.html|title=World Fuel Ethanol - Analysis and Outlook|publisher=The Online Distillery Network for Distillers & Fuel Ethanol Plants Worldwide|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Ogvtx2?url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A|archivedate=2011-08-21|accessdate=2020-12-07|dead-url=no}}</ref>. : <chem>C2H4{} + H2SO4 ->[][\text{80 °C, 1,3—1,5 МПа}] C2H5OSO3H{}, (C2H5O)2SO2 ->[\ce{H2O}] C2H5OH{} + H2SO4</chem> : <chem>C2H4{} + H2O -> [\ce{H2SO4 / SiO2}][\text{300 °C, 6—8 МПа}] C2H5OH</chem> Сусьветная вытворчасьць паліўнага этанолю ў 2015 годзе паводле зьвестак Renewable Fuel Association склала блізу 77 млн тонаў<ref>{{cite web|url=http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|title=World Fuel Ethanol Production|publisher=Renewable Fuel Association|lang=en|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118214657/http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|url-status=live}}</ref>. Для гідратацыі прапілену патрабуюцца мякчэйшыя ўмовы. Серчанакісьлінны працэс робяць пры пакаёвай тэмпэратуры і канцэнтрацыі серчанай кісьлі, роўнай 70—75 %, а каталітычная гідратацыя робіцца пры тэмпэратуры 180 °C і 4 МПа. Часам для гідратацыі прапілену выкарыстоўваюць вальфрамавы каталізатар (WO<sub>3</sub>·SiO<sub>2</sub>, 250 °C і 25 МПа). Сусьветная вытворчасьць прапанолю-2 у 2008 годзе складала 1,8 млн тонаў<ref name="Ullmann_propanols">{{кніга|аўтар=Papa A. J.|частка=Propanols|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a22_173.pub2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|title=Isopropanol (IPA) CAS No: 67-63-0|work=Chemical intelligence|publisher=ICIS.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oi9TBq?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}</ref><ref name="ipa">{{cite web|datepublished=2010-01|url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|title=Isopropyl Alcohol (IPA)|work=WP Report|publisher=SRI Consulting|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oihmvj?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}</ref>{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|76—79}}. Таксама рэакцыяй гідратацыі ў прамысловасьці атрымліваюць этыленгліколь, то бок адзін з найважнейшых прадуктаў хімічнай прамысловасьці, які вырабляецца ў колькасьці 19,9 млн тонаў штогод<ref>{{cite web|datepublished = 2010-01|url = http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|title = Ethylene Glycol|work = WP Report|publisher = SRI Consulting|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OjinzI?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|archivedate = 2011-08-21|accessdate = 2010-05-25|url-status = live}}</ref>. Ён выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасьцях для вытворчасьці [[антыфрыз]]у і [[хімічныя валокны|валокнаў]]. Сыравінай для гэтага сынтэзу служыць [[тленьнік этылену]], які здабываецца простым атляненьнем этылену кіслародам паветра. Ператварэньне тленьніку этылену ў этыленгліколь адбываецца пры награваньні ягонай сумесі з 20-кратным мольным лішкам вады да 200 °C без каталізатара. Этыленгліколь затым адлучаецца ад вады і прадуктаў [[алігамэр]]ызацыі ў выніку пасьлядоўных рэктыфікацыяў<ref>{{кніга|аўтар=Rebsdat S., Mayer D.|частка=Ethylene Glycol|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a10_101}}</ref>. : [[Файл:Ethylene glycol production.png|300пкс|Схема прамысловага сынтэзу этыленгліколю.]] Прамысловае здабыцьцё прапанолю-1 заснаванае на рэакцыі [[карбанілаваньне|гідрафармілаваньня]] [[этылен]]у і далейшым [[гідрыраваньне|гідрыраваньні]] атрыманага [[прапаналь|прапаналю]]. Гідрафарміляваньне ладзіцца пры тэмпэратуры 90—130 °C, агульным ціску прапілену, аксыду вугляроду(II) і вадароду, роўным 2,8 МПа, і ў прысутнасьці 500 [[мільённая частка|мч]] [[род (элемэнт)|родывага]] каталізатара. Другая стадыя бярэцца пры тэмпэратуры 110—150 °C у лішку вадароду на розных мэталічных каталізатарах (выкарыстоўваюцца камбінацыі злучэньняў [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[нікель|нікелю]] і [[хром]]у)<ref name="Ullmann_propanols" />. Аб’ёмы сусьветнай вытворчасьці прапанолю-1 на 2003 год складалі 0,14 млн тонаў<ref>{{cite web|url = http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|title = Product Safety Assessment DOW n-Propanol|format = pdf|publisher = The Dow Chemical Company|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170716012533/http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|archivedate = 2017-07-16|accessdate = 2010-05-25|url-status = dead}}</ref>. : <chem> C2H4{} + CO{} + H2 ->[\ce{Rh}~\text{кат.}][\text{90—130°C, 2,8 МПа}] CH3CH2CHO ->[\ce{H2},~\text{кат.}][\text{110—150°C, 0,14—1,0 МПа}] CH2CH2CH2OH </chem> Гліцэрыну атрымліваюць як пабочны прадукт ператварэньня тлушчаў у [[тлустыя кісьлі]] і [[мэтылявыя этэры тлустых кісьляў]]. Гэты працэс ляжыць у аснове здабыцьця [[біядызэль|біядызэлю]], пры гэтым на кожную тону біядызэлю ўтвараецца 100 кг гліцэрыны. Такім мэтадам сынтэзуюць 1,5 млн тонаў гліцэрыны штогод, паводле зьвестак на 2004 год, пры гэтым, паводле прагнозаў, гэтыя аб’ёмы будуць расьці ў сувязі з павелічэньнем цікавасьці да альтэрнатыўных відаў паліва. Тлушчы гідралізуюць пры 220—260 ° C і ціску 2—6 МПа, альбо [[пэраэтэрыфікацыя|пэраэтэрыфікуюць]] мэтанолем. Расшчапленьне тлушчаў пад узьдзеяньнем лугу або карбанатаў ужываецца ў абмежаваным маштабе, напрыклад, пры вытворчасьці [[мыла]]<ref>{{кніга|аўтар=Christoph R., Schmidt B., Steinberner U., Dilla W., Karinen R.|частка=Glycerol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a12_477.pub2}}</ref><ref name="chpd">{{кніга|аўтар = Speight J. G.|загаловак = Chemical Process and Design Handbook|спасылка = https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|выдавецтва = McGraw-Hill|год = 2002|isbn = 0-07-137433-7|pages = 2.251|ref = Speight}}</ref><ref name="survey">{{кніга|аўтар = Chenier Ph. J.|загаловак = Survey of Industrial Chemistry|спасылка = https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|выданьне = Third Edition|месца = New York|выдавецтва = Kluwer Academic / Plenum Publishers|год = 2002|pages = 242|ref = Chenier|isbn = 0-306-47246-5}}</ref>. : [[Файл:Glycerol production.png|650пкс|Схема прамысловай вытворчасьці гліцэрыны.]] Вышэйшыя тлустыя сьпірты вырабляюць некалькімі спосабамі, сярод якіх [[гідрагеналіз]] мэтылявых этэраў тлустых кісьляў, атрыманых пэраэтэрыфікацыяй тлушчаў, а таксама гідрафармілаваньне алькенаў і алігамэрызацыя этылену з наступным атляненьнем (мэтад Цыглера). Штогод у сьвеце вырабляецца 2,15 млн тонаў вышэйшых тлустых сьпіртоў на 2003 год<ref name="pav">{{кніга|аўтар = Ланге К. Р.|загаловак = Поверхностно-активные вещества: синтез, свойства, анализ, применение|арыгінал = Surfactants. A Practical Handbook|адказны = Пер. с англ|месца = Санкт-Пецярбург|выдавецтва = «Профессия»|год = 2004|старонкі = 18—20|isbn = 5-93913-068-2}}</ref><ref>{{cite web|author=Brackmann B., Hager C.-D.|url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|title=The Statistical World of Raw Materials, Fatty Alcohols and Surfactants|work=CESIO 6th World Surfactants Congress, Berlin, June 20–23, 2004|publisher=Laboratory of Formulation, Interfaces, Rheology and Processes FIRP (Venezuela)|accessdate=2010-09-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616OjD1q5?url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}</ref>. Для некаторых сьпіртоў найважнейшую ролю ў прамысловым сынтэзе граюць біяхімічныя мэтады. У прыватнасьці, аб’ёмы вырабленага біяэтанолю значна перавышаюць аб’ёмы сынтэтычнага этанолю. Грунтам у біяхімічнага атрыманьня этанолю ёсьць кісьлінны або [[фэрмэнты|фэрмэнтатыўны]] [[гідроліз]] расьліннай сыравіны з наступнай анаэробнай [[сьпіртавое закісаньне|сьпіртавой фэрмэнтацыяй]] (зброджваньнем) утвораных вугляводаў [[дрожджы|дрожджамі]] або некаторымі відамі [[бактэрыі|бактэрыяў]]. У прыватнасьці, дрожджы ўважаюцца за вельмі зручныя мікраарганізмы дзеля шырокага прамысловага выкарыстаньня. Фэрмэнтацыя пад узьдзеяньнем дражджоў вызначаецца высокай [[сэлектыўнасьць|сэлектыўнасьцю]], нізкім назапашваньнем пабочных прадуктаў, высокай дзельлю ў выніку этанолю, высокай хуткасьцю працэсу, добрай талерантнасьцю дражджоў да павышаных канцэнтрацыяў этанолю і субстрату. Сыравінай у гэтым працэсе могуць служыць лёгка фэрмэнтаваныя вугляводы, а таксама [[крухмал]] і іншыя арганічныя субстраты, якія неабходна папярэдне гідралізаваць да фэрмэнтаванай формы. Звычайна выкарыстоўваюць сельскагаспадарчыя культуры ([[цукровы бурак]], [[бульба]], [[збожжа]]), прадукты лясной гаспадаркі ([[драўніна]], [[салома]]), альбо сельскагаспадарчыя адкіды<ref>{{кніга|аўтар=Kosaric N., Duvnjak Z., Farkas A., Sahm H., Bringer-Meyer S., Goebel O., Mayer D.|частка=Ethanol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a09_587.pub2}}</ref>. Вытворчасьць біябутанолю палягае на фэрмэнтацыі вугляводнай сыравіны з выкарыстаньнем бактэрыяў ''Clostridium acetobutylicum''<ref>{{кніга|аўтар=Hahn H.-D., Dämbkes G., Rupprich N., Bahl H., Frey G. D.|частка=Butanols|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a04_463.pub3}}</ref>. == Выкарыстаньне == === Эканамічная значнасьць === Абсяг выкарыстаньня сьпіртоў шматлікі і разнастайны, асабліва беручы пад улік найшырэйшы спэктар злучэньняў, якія стасуюцца да гэтай клясы. Разам з тым, з прамысловага пункту гледжаньня, толькі невялікі шэраг сьпіртоў мае прыкметны ўнёсак у глябальную сусьветную эканоміку. У найважнейшую пяцідзясятку злучэньняў за 2002 год, якія вырабляе [[хімічная прамысловасьць]] [[ЗША]], зь сьпіртоў траплялі толькі [[мэтаноль]] (14-е месца) і [[этыленгліколь]] (29-е месца){{Зноска|Chenier|2002|Chenier|17—18}}. У наступныя 50 найважнейшых хімічных злучэнняў, паводле зьвестак за 1999 год, улучаны [[ізапрапілавы сьпірт]], ''н''-[[бутаноль-1|бутылявы сьпірт]], сынтэтычны [[этаноль]], [[прапіленгліколь]], [[дыэтыленгліколь]], [[2-этыльгексаноль]], [[бутандыёль-1,4]], [[сарбіт]] і [[гліцэрына]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|217—219}}. Найбольш распаўсюджаным і карыстаным сьпіртам у сьвеце ёсьць [[этаноль]]. Ягоны сусьветны аб’ём спажываньня сягае блізу 65 млн тонаў. Сукупны сусьветны аб’ём спажываньня іншых сьпіртоў (акрамя этанолю) у розных кірунках карыстаньня складае каля 70 млн тонаў, паводле зьвестак на 2009 год. === Выкарыстаньне ў арганічным сынтэзе === Асноўная частка [[Мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] выкарыстоўваецца ў прамысловым сынтэзе [[фармальдэгід]]у шляхам высокатэмпэратурнага каталітычнага акісьленьня мэтанолю<ref name="Petrochemical">{{кніга|аўтар = Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак = Petrochemical processes 1. Synthesis-gas Derivatives and Major Hydrocarbons|выданьне = 2nd ed|месца = Paris|выдавецтва = Editions Technip|год = 1989|том = 1|pages = 95—97|isbn = 2-7108-0562-5}}</ref>. Акрамя таго, з мэтанолю атрымліваюць [[трэт-бутыльмэтылявы этэр]], [[воцатная кісьля|воцатную кісьлю]] ({{iw|працэс Мансанта||en|Monsanto process}}){{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|53}}, [[Дымэтыланілін|N,N-дымэтыланілін]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|1.3}}, [[мэтыламіны]] і [[хлёрмэтан]]<ref name="lebedev">{{кніга|аўтар=Лебедев Н. Н.|загаловак=Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза: Учебник для вузов|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5724500086|выданьне=4-е изд., перераб. и доп|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1988|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5724500086/page/132 132]|isbn=5-7245-0008-6|ref=Лебедев}}</ref>. З этанолю ў прамысловасьці вырабляюць [[дыэтылявы этэр]] (мэтадам дэгідратацыі пры тэмпэрытуры 250 °C над [[аксід алюміна|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>]]){{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|188}}, [[хляраль]]{{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|133}}, [[ацэтальдэгід]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|31—33}} і [[этылацэтат]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|2.212}}. [[Ізапрапілявы сьпірт]] пры каталітычным вадкафазным дэгідрыраваньні на [[нікель Рэнэя|нікелі Рэнэя]] пры 150 °C ператвараюць у [[ацэтон]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|127—133}}. Асноўным прадуктам, што здабываюць з [[бутаноль-1|бутанолю]], ёсьць [[бутылакрылат]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|234}}. === У якасьці паліва === {{Асноўны артыкул|Біяпаліва}} Дзеля паліўных мэтаў сёньня выкарыстоўваюцца ў прамысловых аб’ёмах тры сьпірты, як то мэтаноль, этаноль і бутаноль-1, што павязанае, перш за ўсё, з іхняй камэрцыйнай дасяжнасьцю і мажлівасьцю масавай вытворчасьці з расьліннай сыравіны (акрамя мэтанолю). Пры гэтым магчыма выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці паліва ў чыстым выглядзе, як то розных мешанкаў з бэнзінам або дызэльным палівам<ref>{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|title = Использование этилового спирта в качестве компонента автомобильного бензина. Анализ нормативной документации|work = Законы и практика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221004145/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|url-status = live|lang = ru}}</ref>, а таксама як аксігенавальныя дадаткі (да 10 %) дзеля павышэньня [[актанавы лік|актанавага ліку]] і зьніжэньня таксычнасьці адпрацаваных газаў<ref name="oxigen">{{артыкул|аўтар = Карпов С. А., Кунашев Л. Х., Царев А. В., Капустин В. М.|загаловак = Применение алифатических спиртов в качестве экологически чистых добавок в автомобильные бензины|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2010-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100923034523/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|мова = ru}}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561&cat_id=7&page_id=1|title = Использование спиртов как добавок к нефтяным топливам|work = Альтернативные топлива, энергетика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2011-11-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20111104204028/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561|url-status = live|lang = ru}}</ref>. Асобным напрамкам ёсьць выкарыстаньне мэтанолю дзеля [[пераэтэрыфікацыя|пераэтэрыфікацыі]] тлушчаў у вытворчасьці [[біядызэль|біядызэлю]]<ref>{{cite web|url = http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|title = Биодизель|publisher = Российская Национальная Биотопливная Ассоциация|accessdate = 2010-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821113501/http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|archivedate = 2010-08-21|url-status = dead|lang = ru}}</ref>. Пануючым паліўным сьпіртам ёсьць этаноль. Паводле ацэнак экспэртаў, на 2009 год 80—90 % усяго вырабленага ў сьвеце этылевага сьпірту было выкарыстана ў гэтых мэтах і склала 73,9 млрд літраў ці блізу 58 млн тонаў<ref name="sriethanol">{{cite web|author = Linak E., Inoguchi Y., Janshekar H.|date = 2009-04|url = http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|title = Ethanol|work = CEH Report|publisher = SRI Consulting|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OzgUly?url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|date = 2010-03-21|url = http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|title = Global ethanol production to reach 85.9 billion litres in 2010: Global Renewable Fuels Alliance releases 2010 biofuels production forecast|work = Press Release|publisher = Global Renewable Fuels Alliance|accessdate = 2010-05-25|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/659Xjdi2W?url=http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|archivedate = 2012-02-02|url-status = dead}}</ref>. Галоўнымі прычынамі, якія паслужылі актыўнаму вывучэньню сьпіртоў як альтэрнатыўнага паліва, ёсьць<ref name="bioethanol">{{артыкул|аўтар = Карпов С. А.|загаловак = Актуальные аспекты применения топливного этанола в России и США|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2007-07-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070715100431/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf}}</ref>: * рост цэнаў на [[нафта|нафту]] і [[прыродны газ|газ]], а таксама вычэрпнасьць гэтых рэсурсаў у будучыні; * сьпірты маюць высокія эксплюатацыйныя якасьці, а прадукты згараньня ўтрымліваюць менш шкодных рэчываў; * сьпірты могуць вырабляцца біяхімічным шляхам з адкідаў харчовай, дрэваапрацоўчай і цэлюлёзна-папяровай вытворчасьці, што адначасна разьвязвае праблему ўтылізацыі. Разам з тым, масавае выкарыстаньне памянёных сьпіртоў як маторнага паліва, акрамя як з эканамічных прычынаў, мае шэраг недахопаў<ref>{{cite web|author=Smith J. L., Workman J. P.|date=2004-12|url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|title=Alcohol for Motor Fuels|publisher=Colorado State University Extension|accessdate=2010-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P73UUn?url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}</ref>: * мэтаноль і этаноль маюць у параўнаньні з бэнзінам меншую энэргаэфэктыўнасьць і, адпаведна, забясьпечваюць большы выдатак; * нізкія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў могуць служыць чыньнікам утварэньня паравых коркаў, што можа істотна ўскладніць працу рухавіка; * [[гіграскапічнасьць]] сьпіртоў, а таксама іхняя распушчальнасьць у вадзе можа прывесьці да рэзкага зьніжэньня магутнасьці пры трапленьні вільгаці ў паліўную сыстэму; * сьпірты маюць істотна больш высокія каразійныя ўласьцівасьці ў параўнаньні з вуглевадародамі; * адносна высокая [[цеплыня згараньня]] мэтанолю і этанолю можа служыць прычынай праблемы пры зьмешваньні гэтых сьпіртоў з паветрам і далейшага транспартаваньня праз упускны калектар рухавіка. === Прамысловае выкарыстаньне === ==== Рашчыньнікі ==== Сярод [[распушчальнік]]аў шырокі распаўсюд маюць самыя розныя тыпы сьпіртоў, як то аднаатамныя ([[мэтаноль]], [[прапаноль-2]]) і шмататамныя ([[этыленгліколь]], [[гліцэрына]]); аліфатычныя ([[этаноль]], [[бутаноль-1]]) і цыклічныя ([[цыклагексаноль]]). Сьпірты стасуюцца да палярных распушчальнікаў і ўжываюцца ў розных галінах прамысловасьці<ref>{{кніга|аўтар = Дринберг С. А., Ицко Э. Ф.|загаловак = Растворителя для лакокрасочных материалов: Справочное пособие|выданьне = 2-е изд., перераб. и доп|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1986|старонкі = 51}}</ref>. Сусьветны аб’ём спажываньня сьпіртоў як распушчальнікаў паводле зьвестак на 2013 год склаў каля 6,5 млн тонаў<ref>{{cite web|url = http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|title = Market Study: Solvents (3rd edition)|work = Chemicals|publisher = Ceresana|accessdate = 2017-11-07|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171107165559/http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|archivedate = 2017-11-07|url-status = live}}</ref>. Найбольш распаўсюджаным сьпіртам сярод распушчальнікаў ёсьць [[этаноль]]. Гэтак ягоны сусьветны аб’ём спажываньня дзеля гэтых мэтаў на 2009 год перавышаў 3,5 млн тонаў на год<ref>{{cite web|url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|title = Ethanol Uses and Market Data|work = Chemical Intelligence|publisher = ICIS.com|accessdate = 2010-09-14|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P7WljJ?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref>. Іншымі папулярнымі распушчальнікамі ёсьць мэтаноль і ізапрапаноль з аб’ёмамі спажываньня большым за 1 млн тон на год. Выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці распушчальнікаў улучае ў сябе наступныя напрамкі<ref>{{cite web|url = http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|title = 2-Propanol|work = Environmental Health Criteria (EHC) Monographs|publisher = International Programme on Chemical Safety (IPCS) INCHEM|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P86yCf?url=http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref>: * Тэхналягічны распушчальнік: [[экстракцыя]] і ачыстка натуральных прадуктаў ([[тлушчы]] і [[алей|алеі]], [[смала|смолы]], [[воск]], прыродныя [[фарбавальнікі]] і [[араматызатары]], [[альгінаты]], [[вітаміны]], [[алькалёіды]], [[водарасьці|багавіньне]]), носьбіт у харчовай прамысловасьці, ачыстка, [[крышталізацыя]] і [[асаджэньне]] арганічных хімічных рэчываў. * Распушчальнік у вытворчасьці фарбаў і пакрыцьцяў, як то распушчэньне сынтэтычных палімэрных матэрыялаў ([[ляк]]і, [[смала|смолы]], [[клей|клеі]] і г. д.), складальнік [[цэмэнт]]аў, фарбаў і атраманту. * Ачышчальнік: вытворчасьць электронных кампанэнтаў, мэталічных паверхняў, фатаплёнак і фотапаперы, шклоачышчальнік і іншае, складальнік вадкага мыла і мыйных сродкаў. * Распушчальнік у вытворчасьці фармацэўтычнай прадукцыі, [[парфумэрыя|парфумэрыі]] і [[касмэтыка|касмэтыкі]]. * Распушчальнік у [[аэразоль|аэразолях]] (бытавых і мэдычных). ==== Паверхнева-актыўныя і мыйныя рэчывы ==== {{Асноўны артыкул|Паверхнева-актыўныя рэчывы}} Найважнейшай сыравінай у вытворчасьці сучасных [[Паверхнева-актыўныя рэчывы|паверхнева-актыўных рэчываў]] (ПАР) для сынтэтычных мыйных сродкаў ёсьць [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]], зь якіх у залежнасьці ад рэагента вылучаюць [[неіянагенныя паверхнева-актыўныя рэчывы|неіянагенныя]] або [[аніённыя паверхнева-актыўныя рэчывы|аніённыя ПАР]]<ref name="surfactants">{{кніга|загаловак = Chemistry and Technology of Surfactants|адказны = Edited by Richard J. Farn|выдавецтва = Blackwell Publishing Ltd|год = 2006|allpages = 5—6|isbn = 978-14051-2696-0}}</ref>. Сусьветны аб’ём выкарыстаньня вышэйшых тлустых сьпіртоў у вытворчасьці ПАР у 2000 годзе складаў 1,68 млн тонаў<ref name="surfactants" />. У 2003 годзе блізу 2,5 млн тонаў ПАР было выраблена на грунце вышэйшых тлустых сьпіртоў<ref>{{артыкул|аўтар = Dierker M., Schäfer H. J.|загаловак = Surfactants from oleic, erucic and petroselinic acid: Synthesis and properties|спасылка = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf|мова = en|выданьне = European Journal of Lipid Science and Technology|год = 2010|том = 112|нумар = 1|старонкі = 122|archivedate = 2014-03-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306200107/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf}}</ref>. ==== Палімэрныя матэрыялы і іхнія кампанэнты ==== Сьпірты маюць важнае прыкладаньне як зыходныя манамэры дзеля сынтэзу [[Палімэры|палімэрных матэрыялаў]] шляхам [[Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі]]. Галоўным чынам, на аснове сьпіртоў сынтэзуюць [[поліэтэры]] і [[поліўрэтаны]]. Найважнейшымі прыкладамі такіх сынтэтычных палімэраў ёсьць [[поліэтылентэрэфталят]], [[полібутылентэрэфталят]], атрыманыя з [[фталевая кісьля|тэрэфталевай кісьлі]] і [[этыленгліколь|этыленгліколю]] або [[1,4-бутандыёль|1,4-бутандыёлю]] адпаведна. Полікандэнсацыяй [[гліколі|гліколяў]], [[гліцэрына|гліцэрыны]] або [[пэнтаэрытрыт]]у з [[фталевы ангідрыд|фталевым ангідрыдам]] атрымліваюць [[алькідныя смолы]], якія шырока выкарыстоўваюцца ў вырабніцтве лякаў і фарбаў. Поліўрэтаны здабываюць полікандэнсацыяй [[ізацыянаты|ізацыянатаў]] з гліколямі або шмататамнымі сьпіртамі<ref>{{кніга|аўтар = Chanda M., Roy S. K.|загаловак = Industrial Polymers, Specialty Polymers, and Their Applications|спасылка = https://archive.org/details/industrialpolyme00chan|месца = Boca Raton|выдавецтва = CRC Press, Taylor & Francis Group|год = 2009|pages = [https://archive.org/details/industrialpolyme00chan/page/n17 1]—55—1-58, 1-97—1-98|isbn = 978-1-4200-8058-2}}</ref>. Сьпірты таксама выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці складанаэтэрных і дыэтэрных [[плястыфікатар]]аў для палімэраў<ref>{{кніга|аўтар = Барштейн Р. С., Кирилович В. И., Носовский Ю. Е.|загаловак = Пластификаторы для полимеров|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|старонкі = 19—20}}</ref>. ==== Гідраўлічныя вадкасьці і змазачныя матэрыялы ==== Дзеля атрыманьня негаручых гідраўлічных вадкасьцей выкарыстоўваюць водныя рашчыны, якія зьмяшчаюць гліцэрыну і этаноль. У вытворчасьці [[тормазная вадкасьць|тормазных вадкасьцяў]] шырока выкарыстоўваюць [[этыленгліколь]] і этэры на ягонай аснове. Многія сучасныя змазачныя матэрыялы маюць у сваім складзе [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] і іхнія этэры, дзякуючы іхняй нізкай таксычнасьці, высокай тэмпэратуры пошугу і бясьсьледнаму выпарэньню пры награваньні. Гэтыя ўласьцівасьці выкарыстоўваюцца для побытавага ўжываньня, а таксама для выпадкаў, калі эфэкт астуджэньня паверхні важнейшы за антыфрыкцыйныя ўласьцівасьці, напрыклад, пры сьвідраваньні, пілаваньні або іншай [[сьлесарства|сьлясарнай]] апрацоўцы мэталаў<ref>{{кніга|загаловак = Lubricants and Lubrication|адказны = Edited by Theo Mang and Wilfried Dresel|выданьне = 2nd edition|месца = [[Вайнхайм|Weinheim]]|выдавецтва = Wiley-VCH GmbH|год = 2007|pages = 516—517|isbn = 978-3-527-31497-3}}</ref>. ==== Пэстыцыды ==== [[Файл:Dicofol chemical structure.png|значак|зьлева|Прэпарат для барацьбы з кляшчамі [[дыкаполь]] ёсьць араматычным сьпіртам.]] Не зважаючы на тое, што незамешчаныя гранічныя аліфатычныя сьпірты маюць [[фунгіцыд]]ную або [[гербіцыд]]ную актыўнасьці, іхняе простае выкарыстаньне як [[пэстыцыдаў]] ня мае шырокага практычнага ўжываньня. Адным зь нямногіх напрамкаў ёсьць іхняе выкарыстаньне як [[рэгулятары росту расьлінаў|рэгулятар росту расьлінаў]]. Падобныя ўласьцівасьці маюць [[этаноль]], [[этыленгліколь]] і іншыя гліколі, некаторыя вышэйшыя тлустыя сьпірты{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|106—110}}. Галагензамешчаныя сьпірты выяўляюць значна большую актыўнасьць і маюць [[ратыцыд]]ную, гербіцыдную і фунгіцыдную актыўнасьці. Гэтак, напрыклад, прэпарат [[гліфтор]], які ёсьць сумесьсю 1,3-дыфтарпрапанолю-2 і 1-фтор-3-хлёрпрапанолю-2, выкарыстоўваецца ў барацьбе з [[мышы|мышамі]], [[хамяковыя|хамяковымі]] ды [[байбак]]амі<ref name="pest">{{кніга|аўтар = Мельников Н. Н.|загаловак = Пестициды. Химия, технология и применение|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1987|старонак = 710|ref = Мельников}}</ref>. Больш высокая біялягічная актыўнасьць назіраецца ў негранічных і араматычных сьпіртоў. [[Алілавы сьпірт]] мае ўжываньне як гербіцыд, шматлікія вышэйшыя негранічныя сьпірты ёсьць фэрамонамі вусякоў. Актыўнымі [[акарыцыд]]амі ёсьць некаторыя араматычныя біфэнілавыя сьпірты: [[дыкафоль]], [[хлёрфэнэтоль]], [[пракляноль]]<ref name="pest" /><ref>{{cite web|url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|title=Proclonol|work=Compendium of Pesticide Common Names|publisher=Alan Wood’s Web site|accessdate=2010-09-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P8a6b0?url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}</ref>. Многія сьпірты ёсьць паўпрадуктамі для сынтэзу розных пэстыцыдаў<ref>{{кніга|аўтар = Unger T. A.|загаловак = Pesticide Synthesis Handbook|месца = New Jersey|выдавецтва = Noyes Publications|год = 1996|allpages = 1080|isbn = 0-8155-1401-8|ref = Unger}}</ref>. Напрыклад, у вытворчасьці [[гліфасат]]у выкарыстоўваецца [[мэтаноль]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|277}}, [[кратаксыфос]]у — [[α-мэтыльбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|294}}, [[пірэтроід]]аў трэцяга пакаленьня — [[3-фэнаксыбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|181—182}}. Таксама сьпірты шырока выкарыстоўваюцца як няводны носьбіт для стварэньня таварных кампазыцыяў пэстыцыдаў<ref>{{кніга|загаловак=Guidance Manual for Selecting Protective Clothing for Agricultural Pesticide Operations|спасылка=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=736B94001&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=pubnumber&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h|адказны=Contract No. 68-C9-0037|выданьне=Work Assignment 0-20|месца=Cincinatti|выдавецтва=U.S. EPA|год=1994|pages=45|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731150602/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=736B94001&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=pubnumber&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h}}</ref>. === Ужываньне ў вытворчасьці спажывецкай прадукцыі === ==== Харчовая прамысловасьць ==== [[Файл:Alcohol by Country.png|значак|Гадавое спажываньне алькаголю на душу насельніцтва (15+) у літрах у пераліку на чысты этаноль (2004)<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|title=Global Status Report on Alcohol 2004|author=[[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]]|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQr80iS1?url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|archivedate=2013-03-27|dead-url=no}}</ref>.]] Асновай усіх сьпіртавых напояў ёсьць [[этаноль]], які атрымліваецца пры брузаваньні харчовай сыравіны, як то вінаграду, бульбы, [[пшаніца|пшаніцы]] і іншых прадуктаў з утрыманьнем [[крухмал]]у або [[цукар|цукру]]. Акрамя таго, этылявы сьпірт выкарыстоўваецца як кампанэнт некаторых [[харчовыя араматызатары|харчовых араматызатараў]], што на сёньня ёсьць шырокай практыкай у кулінарыі, пры выпеках кандытарскіх вырабаў, вытворчасьці [[шакаляд]]у, [[цукерка|цукерак]], напояў, [[марозіва]], [[сочыва]], [[жэле]], [[павідла]]ў, [[канфітур]]аў і іншага. Аднак этанолям сьпіс сьпіртоў, ужываных у вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, не абмяжоўваецца. Сьпірты можна сустрэць сярод самых розных [[харчовы дадатак|харчовых дадаткаў]], напрыклад, [[гліцэрына]] (E422) выкарыстоўваецца як агент утрымоўчы вільгаць, распушчальнік, загушчальнік, разьдзяляльнік, плеўкаўтваральнік, сродак для капсуляваньня. Шэраг сьпіртоў маюць ужываньне як [[цукразаменьнік]]і ([[ксыліт]], [[маніт]], [[сарбіт]], [[эрытрыт]]), араматызатары ([[мэнтоль]]), фарбавальнікі ([[лютэін]]) і г. д.<ref name="giord">{{кніга|аўтар = Сарафанова Л. А.|загаловак = Пищевые добавки: Энциклопедия|выданьне = 2-е изд., испр. и доп|месца = СПб.|выдавецтва = ГИОРД|год = 2004|старонак = 808|isbn = 5-901065-79-4}}</ref> ==== Парфумэрыя, касмэтыка і побытавая хімія ==== Сьпірты даволі шырока выкарыстоўваюцца як араматычныя рэчывы дзеля складаньня кампазыцыяў у парфумэрна-касмэтычнай прамысловасьці і вытворчасьці араматызатараў для пабытавай хіміі і іншай спажывецкай прадукцыі ([[гераніёль]], [[нэроль]], [[цытранэлёль]], [[мэнтоль]] і іншыя). Апроч наданьня водару, у парфумэрна-касмэтычнай прадукцыі сьпірты выкарыстоўваюцца і ў іншых мэтах<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|title=List of Functions|work=Cosmetics CosIng|publisher=European Commission. Health and Consumers|accessdate=2010-09-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P91bb8?url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}</ref>: * [[антыўсьпеньвальнік]]і: [[этаноль]], [[прапаноль-1]], [[прапаноль-2]], гексаноль; * антыкаразійныя рэчывы: 2-дымэтыламіна-2-мэтылпрапаноль-1; * антымікробныя прэпараты: 2,4-дыхлёрбэнзілавы сьпірт, (этылендыёксы)дымэтаноль; * [[антыаксыдант]]ы: тыадыгліколь; * антыстатыкі: [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] (С<sub>12</sub>—С<sub>16</sub>); * гідратропныя рэчывы: гексаноль; * маскавальныя сродкі: бутандыёль-2,3, 2-бэнзілгептаноль-1, [[барнэоль]], 3,7-дымэтылнанадыен-1,6-ол-3; * [[кансэрвант]]ы: [[2-бром-2-нітрапрапандыёль-1,3]], [[бэнзілавы сьпірт]], [[1,1,1-трыхлёр-2-мэтылбутаноль-2]]; * [[ахаладжальнік]]і: мэнтоль, 3-мэтаксыпрапандыёль-1,2; * [[плястыфікатар]]ы: актандыёль-1,8, 2,2-дымэтыльпрапандыёль-1,3; * процісэбарэйныя сродкі: ундэканоль-1; * сувязныя: даказаноль-1, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>20</sub>—С<sub>22</sub>); * зьмякчальнікі: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>9</sub>—С<sub>16</sub>); вышэйшыя гліколі (С<sub>15</sub>—С<sub>30</sub>); * сродкі для завіўкі або выпростваньня валасоў: [[дытыятрэітоль]], 3-мэркаптапрапандыёль-1,2; * стабілізатары эмульсіяў: 7-дэгідрахалестэрын, 3-(актадэцылаксы)прапандыёль-1,2, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>9</sub>—С<sub>50</sub>); * стабілізатары пеніцы: дэканоль-1, [[мірыстылявы сьпірт]], [[цэтылявы сьпірт]], [[стэарылявы сьпірт]]; * увільгатняльнікі: гексантрыёль-1,2,6, бутандыёль-1,2, бутандыёль-2,3, 2-бутылактаноль-1, [[гліцэрына]]; * фіксатары валасоў: 2-(2-амінаэтаксы)этаноль; * эмульгатары: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>40</sub>—С<sub>60</sub>). === Стасаваньне ў мэдыцыне === Асноўным сьпіртам, які ўжываецца ў мэдычных мэтах, ёсьць [[этаноль]]. Яго выкарыстоўваюць як вонкавы [[антысэптык|антысэптычны]] і раздражняльны сродкі для падрыхтоўкі кампрэсаў і абціраньняў. Яшчэ больш шырока ўжываецца этылявы сьпірт дзеля падрыхтоўкі розных настоек, разводзіваў, [[экстракт]]аў і іншых лекавых формаў<ref name="m2">{{кніга|аўтар = Машковский М. Д.|загаловак = Лекарственные средства: В 2 томах|выданьне = 14-е изд., перераб., исправ. и доп|месца = Масква|выдавецтва = ООО «Издательство Новая Волна»: Издатель С. Б. Дивов|год = 2002|том = 2|старонкі = 382|isbn = 5-7864-0129-4}}</ref>. Ужываньне сьпіртоў як уласна лекавы сродак ня вельмі пашырана, аднак шматлікія прэпараты з фармальнай наяўнасьці гідраксільнай групы можна далучыць да разгляданай клясы арганічных злучэньняў ([[кленбутэроль]], [[хлёрбутаноль]], [[маніт]], [[эстрадыёль]] і іншыя). Напрыклад, у пераліку 10 найважнейшых рэцэптурных прэпаратаў ЗША ў 2000 годзе 6-ы радок займаў [[альбутэроль]], які ўтрымлівае гідраксільную групу{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|421}}. === Іншыя абсягі === Сёньня цяжка знайсьці сфэры практычнай дзейнасьці чалавека, дзе бы не было выкарыстаньня сьпіртоў у рознай ролі. Можна вылучыць наступныя малазначныя напрамкі выкарыстаньня: * [[пенаўтваральнік]]і для [[флятацыя|флятарэагентаў]]<ref>{{кніга|частка = Флотация|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 207—208|isbn = 5-85270-310-9}}</ref>; * зыходныя прадукты для атрыманьня выбуховых рэчываў, а таксама іхнія кампанэнты (гліцэрыну ўжываюць дзеля сынтэзу [[нітрагліцэрына|нітрагліцэрыны]], [[этыленгліколь]] — [[этыленглікольдынітрат]]у, [[пэнтаэрытрыт]] — [[пэнтаэрытрыттэтранітрат]]у<ref>{{кніга|аўтар = Орлова Е. Ю.|загаловак = Химия и технология бризантных взрывчатых веществ: Учебник для вузов|выданьне = 3-е изд., перераб|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1981|старонкі = 263, 278, 281}}</ref>); * зыходныя прадукты для атрыманьня атрутных рэчываў, а таксама кампанэнты для іхняй дэгазацыі (ніжэйшыя сьпірты ўжываюцца дзеля сынтэзу фасфарарганічных баявых атрутных рэчываў: [[табун (хімічная зброя)|табуну]] або [[дыізапрапілфтарфасфат]]у<ref>{{кніга|аўтар = Франке З.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 1|старонкі = 271, 288}}</ref>; [[манаэтаналамін]] і [[мэтыльцэлазальв]] ужываюцца для [[дэгазацыя|дэгазацыі]]<ref>{{кніга|аўтар = Франке З., Франц П., Варнке В.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем., под редакцией акад. И.&nbsp;Л. Кнунянца и д-ра хим. наук Р.&nbsp;Н. Стерлина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 2|старонкі = 317}}</ref>). == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Спірты|Міляшкевіч Я. Г.|115}} * {{кніга|аўтар=Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак=Petrochemical processes 2. Major Oxygenated, Chlorinated and Nitrated Derivatives|месца=Paris|выдавецтва=Editions Technip|год=1989|том=2|нумар=2nd ed|isbn=2-7108-0563-4|ref=ChauvelLefebvre}} * {{кніга|аўтар=Chenier Ph. J.|спасылка=https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|загаловак=Survey of Industrial Chemistry|месца=New York|выдавецтва=Kluwer Academic / Plenum Publishers|год=2002|нумар=Third Edition|isbn=0-306-47246-5|ref=Chenier}} * {{кніга|аўтар=Speight J. G.|спасылка=https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|загаловак=Chemical Process and Design Handbook|выдавецтва=McGraw-Hill|год=2002|старонак=2.251|isbn=0-07-137433-7|ref=Speight}} * {{кніга|аўтар=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|загаловак=Органическая химия|выданьне=3-е изд.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=2|isbn=978-5-94774-614-9|ref=Реутов}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Этаноль] на The Periodic Table of Videos{{ref-en}}. * [https://www.britannica.com/science/alcohol Алькаголь]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}. * [https://web.archive.org/web/20200920121325/https://sites.duke.edu/apep/module-1-gender-matters/content/content-what-is-alcohol/ Што такое алькаголь?]. Duke University{{ref-en}}. * [https://study.com/academy/lesson/alcohol-in-chemistry-types-uses-formula.html Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула]. Study.com{{ref-en}}. * [https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Supplemental_Modules_(Organic_Chemistry)/Alcohols Алькаголі]. LibreTexts{{ref-en}}. [[Катэгорыя:Сьпірты| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] qsojn78g7bbgcq3sm2kl8ohcls8atk5 2697820 2697818 2026-10-27T08:42:00Z Dymitr 10914 /* У якасьці паліва */ дапаўненьне 2697820 wikitext text/x-wiki [[Файл:Methanol-3D-balls.png|thumb|250px|Прасторавая пабудова [[мэтаноль|мэтанолю]] — прасьцейшага сьпірту.]] [[Файл:Hydroxyl3D.png|значак|185px|Адметная асаблівасьць сьпіртоў — гідраксільная група пры насычаным атаме [[вуглярод]]у — на малюнку вылучаная чырвоным ([[тлен|кісларод]]) і шэрым колерам ([[вадарод]]).]] '''Сьпірт''' — [[арганічная хімія|арганічнае]] [[хімічнае злучэньне]], утворанае з [[вуглевадарод|вуглевадароднага]] [[радыкал (хімія)|радыкалу]] ды адной ці некалькіх [[гідраксільная група|гідраксільных групаў]] (''-OH''). У залежнасьці ад колькасьці гідраксільных групаў вылучаюцца ''аднаатамныя'' (''алькаголі''), ''двухатамныя'' (''гліколі''), ''трохатамныя'' і ''шмататамныя'' сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць [[бэнзол|бэнзольнае ядро]], называюцца ''араматычнымі'' (напрыклад, [[фэноль]]). Ніжэйшыя сьпірты — [[вадкасьць|вадкасьці]], вышэйшыя — [[цьвёрдае рэчыва|цьвёрдыя рэчывы]]. Сьпірты ёсьць слабымі [[кісьля|кісьлямі]], могуць утвараць [[соль|солі]] ([[алькагаляты]]). Вытворнымі ад сьпіртоў зьяўляюцца [[складаныя этэры|этэры]], [[тлушч|тлушчы]]. У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца [[этаноль]] (''CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>–OH''), які атрымліваецца пры [[браджэньне|браджэньні]] [[цукар|цукру]] ды зьяўляецца асноваю [[сьпіртовы напой|алькагольных напояў]], таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У [[хімічная прамысловасьць|хімічнай прамысловасьці]] выкарыстоўваюцца [[мэтаноль]], [[гліцэрына]], [[фэноль]], [[этыленгліколь]] ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататамныя сьпірты ўваходзяць у склад [[замяняльнікі цукру|замяняльнікаў цукру]]. Сьпірты складаюць вялікую і разнастайную клясу злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты лічацца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня [[арганічны сынтэз|арганічнага сынтэзу]], і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты ёсьць важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні. == Этымалёгія == Слова ''алкаго́ль'' у [[беларуская мова|беларускую мову]], як і ва ўсе мовы Эўропы, патрапіла з [[лацінская мова|лацінскай мовы]]. Свой жа пачатак яно бярэ ад [[Сярэдневечча|сярэдневечнага]] {{мова-ar|اَلْكُحْل|скарочана}} (''{{мова-la|al-kuḥl|скарочана}}'') — «парашкаваты [[антымон]]»<ref name="Senning">{{кніга|аўтар=Senning A.|загаловак=Elsevier’s Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology|спасылка=https://archive.org/details/isbn_0444522395|выдавецтва=Elsevier|год=2007|allpages=434|isbn=978-0-444-52239-9}}</ref>, якое, у сваю чаргу, праз [[арамэйскія мовы]] ({{мова-arc|כוחלא/ܟܘܚܠܐ|скарочана}}, ''kuḥlā'') запазычанае з [[акадзкая мова|акадзкай мовы]] ({{мова-akk|𒎎𒋆𒁉𒍣𒁕|скарочана}}, ''guḫlum'') з тым жа значэньнем. Паняцьце ўзьнікла ад альхімічнай мэтодыкі аднаўленьня хімічных рэчываў да «парашку», які быў, як меркавалася, чыстай [[сутнасьць|эсэнцыяй]] рэчыва. Падобным чынам, і [[этаноль|этылявы сьпірт]] ёсьць эсэнцыяй [[віно|віна]], ад чаго і адбылася ягоная [[трывіяльныя назвы|трывіяльная назва]] «вінны сьпірт»<ref name="Senning"/> ці як традыцыйна па-беларуску казалі «віно гарэлае». Слова ''сьпірт'' зьявілася ў беларускай мове ў першую чаргу праз [[польская мова|польскую мову]] ў форме ''сьпірытус'' яшчэ ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У сваю чаргу гэтае слова трапіла ў польскую мову празь [[нямецкая мова|нямецкую]]<ref>[https://nck.pl/projekty-kulturalne/projekty/ojczysty-dodaj-do-ulubionych/ciekawostki-jezykowe/SPIRYTUS SPIRYTUS]. Narodowe Centrum Kultury.</ref>. У XIX стагодзьдзі пачала ўжывацца форма назвы ''сьпірт'' праз [[расейская мова|расейскую мову]], бо тэрыторыя сучаснай Беларусі да таго была анэксаваная [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Расейскае форма зьявілася ў часы маскоўскага цара [[Пётар I|Пятра I]] і была перайманьнем [[ангельскага мова|ангельскага]] слова ''spirit'', якое ў сваю чаргу вытворнае ад лацінскага ''spīritus'' — «дыханьне, дух, душа». == Намэнклятура сьпіртоў == === Сыстэматычны назвазбор === {{Асноўны артыкул|Сыстэматычная намэнклятура сьпіртоў і фэноляў}} Паводле намэнклятуры [[Міжнародны зьвяз тэарэтычнай і дастасоўнай хіміі|IUPAC]] назвы простых сьпіртоў утвараюцца ад назваў адпаведных [[альканы|альканаў]] з дадаткам [[суфікс]]у «-оль», становішча якога пазначаецца [[арабскія лічбы|арабскай лічбай]]. '''Правілы пабудовы назваў сьпіртоў'''<ref>{{cite web |url = http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/ |title = IUPAC Nomenclature of Organic Chemistry |publisher = ACD/Labs |accessdate = 2009-08-24 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/616OND4PZ?url=http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/ |archivedate = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref>: # Выбіраюць бацькоўскі вуглевадарод паводле найдаўжэйшага бесьперапыннага вуглевадароднага ланцугу, які ўтрымлівае гідраксільную групу. Ён складае базавую назву (паводле колькасьці атамаў вугляроду). #: [[Файл:Principal chain in alcohols.png|500px]] # Бацькоўскі вуглевадарод нумаруюць такім парадкам, каб гідраксільная група атрымала найменшы нумар у назове. Калі ж у злучэньні маюцца функцыянальныя групы старэйшыя за гідраксільную, тады гэтае правіла ўжываецца да старэйшай функцыянальнай групы. # Старэйшая функцыянальная група пазначаецца ў выглядзе суфіксу (для гідраксільнай — ''-оль''), а астатнія замяшчальнікі — у выглядзе прыставак альфабэтным парадку. Іхняе становішча ў вуглевадародным ланцугу абазначаецца празь лічбы — ляканты, якія зьмяшчаюцца пасьля суфіксаў і перад прыстаўкамі<ref>{{кніга |ref = Кан, Дермер |аўтар = Кан Р., Дермер О. |загаловак = Введение в химическую номенклатуру |арыгінал = Introduction to Chemical Nomenclature |адказны = Пер. с англ. Н. Н. Щербиновской, под ред. В. М. Потапова, Р. А. Лидина |месца = Масква |выдавецтва = «Химия» |год = 1983 |старонкі = 129 }}</ref>. Для шмататамных сьпіртоў перад суфіксам ''-оль'' пазначаецца колькасьць гідраксільных групаў (''-дыёль'', ''-трыёль'', ''-тэтраоль'' і г. д.). #: [[Файл:Alcohols nomenclature.png|200px]] # Калі пры розных варыянтах нумарацыі ланцуга гідраксільная група атрымлівае адзін і той жа лякант, тады ланцуг нумаруюць у тым напрамку, пры якім іншы замяшчальнік атрымлівае найменшы лякант. === Іншыя намэнклятуры === * '''Радыкала-функцыянальны назвазбор'''. У межах гэтай намэнклятуры назва ўтвараецца ад назвы клясы злучэньня (сьпірт) з дадаткам назваў радыкалаў, далучаных да гідраксільнай групы, як то этылявы сьпірт C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH, гексілавы сьпірт C<sub>6</sub>H<sub>13</sub>OH, алілавы сьпірт СH<sub>2</sub>=CH−CH<sub>2</sub>OH. * '''Рацыянальны назвазбор''' (карбінольны назвазбор) сьпіртоў разглядае іх як вытворныя [[мэтаноль|мэтанолю]] CH<sub>3</sub>OH, званага ў гэтым выпадку карбінолем, як то дымэтылькарбіноль (СH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>СНOH, трыфэнількарбіноль (С<sub>6</sub>H<sub>5</sub>)<sub>3</sub>COH. * '''Трывіяльны назвазбор'''. У папулярнай і навуковай літаратуры можна нярэдка сустрэць гістарычныя, ці трывіяльныя, назвы сьпіртоў, якія з прычыны складзенай традыцыі выкарыстоўваюцца замест сыстэматычных назваў<ref>{{cite web |author = Леенсон И. А. |url = http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html |title = Откуда твоё имя? |work = Журнал «Химия и жизнь - XXI век» |publisher = Всякая всячина |accessdate = 2009-08-24 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6HkQfL7XQ?url=http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html |archivedate = 2013-06-29 |url-status = dead }}</ref>. [[Трывіяльныя назвы]] звычайна паходзяць ад назвы прыроднай крыніцы здабыцьця таго ці іншага сьпірту. Гэтак, напрыклад, [[мэтаноль]] называюць драўняным сьпіртам, [[этаноль]] — вінным сьпіртам, [[гераніёль]] зьмяшчаецца ў [[гераніевы алей|гераніевым алеі]], а [[цэтылявы сьпірт]] раней атрымлівалі з тлушчу [[кашалёт]]аў ({{мова-la|cetus|скарочана}} — кіт). Некаторыя сьпірты атрымалі трывіяльныя назвы праз свае фізычныя ўласьцівасьці ([[гліцэрына]] ад {{мова-grc|γλῠκερός|glykeros}} — салодкі)<ref name="Senning"/>. Сьпірты, вытворныя ад прыродных [[вугляводы|вугляводаў]], захоўваюць корань трывіяльнай назвы адпаведных вугляводаў ([[маніт]], [[ксыліт]], [[сарбіт]]). == Гісторыя адкрыцьця == Хмельны расьлінны напой, які зьмяшчае [[этаноль]], вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасьці. Лічыцца, што ня менш чым за 8000 гадоў да нашай эры людзі былі знаёмыя з узьдзеяньнем закіслай садавіны, а пазьней — з дапамогай [[закісаньне|закісаньня]] атрымлівалі хмельныя напоі з этанолем у ім з садавіны і [[мёд]]у<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|title=9,000-Year-Old Beer Re-Created From Chinese Recipe|author=John Roach for National Geographic News|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F184WlhU?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|archivedate=2013-03-10|dead-url=no}}</ref>. Археалагічныя знаходкі сьведчаць, што ў [[Заходняя Азія|Заходняй Азіі]] [[вінаробства]] існавала яшчэ ў {{nobr|5400—5000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}, а на абшары сучаснага [[Кітай|Кітаю]], а менавіта ў правінцыі [[Хэнань]], знойдзеныя сьведчаньні вытворчасьці фэрмэнтаваных сумесяў з [[рыс]]у, мёду, [[Вінаградзіна|вінаграду]] і, магчыма, іншай садавіны, у эпоху раньняга [[нэаліт]]у, то бок ад 6500 да {{nobr|7000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}<ref>{{кніга|аўтар=Mousdale D. M.|загаловак=Biofuels: Biotechnology, Chemistry, and Sustainable Development|спасылка=https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous|месца=Boca Raton|выдавецтва=CRC Press, Taylor & Francis Group|год=2008|pages=[https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous/page/n21 1]—2|isbn=978-1-4200-5124-7}}</ref>. Гаручасьць выпарэньняў віна была вядомая яшчэ антычным філёзафам, як то [[Арыстотэль|Арыстотэлю]], [[Тэафраст]]у і [[Плініюс Старэйшы|Плініюсу Старэйшаму]]<ref>{{кніга|аўтар=Berthelot, Marcellin; Houdas, Octave V.|загаловак=La Chimie au Moyen Âge|месца=Paris|выдавецтва=Imprimerie nationale|год=1893|том=I–III}}</ref>. Аднак гэта не прывяло адразу да вылучэньня алькаголю ў чыстым выглядзе, нават не зважаючы на разьвіцьцё больш дасканалых тэхналёгіяў дыстыляцыі ў рымскім [[Эгіпет (рымская правінцыя)|Эгіпце]] ў II і III стагодзьдзях. Важнае адкрыцьцё, пра якое ўпершыню сьведчыць адзін з твораў, прыпісаных [[Джабір ібн-Гаян|Джабіру ібн-Гаяну]] IX стагодзьдзя н. э., зводзілася да таго, што {{iw|Дыстыляцыя праз соль|даданьне солі ў кіпячае віно|en|Salt-effect distillation}} павялічвае {{iw|Адносная лятучасьць пары|адносную лятучасьць|en|Relative volatility}} віна, і можа ўзвысіць узгаральнасьць утворанай [[пара|пары]]<ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}} (той жа кантэнт таксама даступны на [http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html сайце аўтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229003135/http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html |date=29 сьнежня 2015 }}).</ref>. Упершыню сьпірт зь віна вылучылі ў {{nobr|VI—VII стагоддзях}} арабскія хімікі, а спосаб атрыманьня сьпірту зьмяшчаецца ў запісах пэрсыдзкага альхіміка [[Абу Бакр Мугамад ар-Разі|ар-Разі]]<ref>{{кніга|аўтар=Григорьева В. З.|загаловак=Водка известная и неизвестная. XIV-XX века|выдавецтва=Эннеагон Пресс|год=2007|старонкі=12|мова=ru|isbn=9785910510108}}</ref>. У [[Эўропа|Эўропе]] этылявы сьпірт быў атрыманы з прадуктаў закісаньня ў {{nobr|XI—XII стагодзьдзях}}, у [[Італія|Італіі]]<ref name="ch-et">{{кніга|частка = Этиловый спирт|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 994—997|мова = ru|isbn = 5-85270-310-9}}</ref>. Працы [[Тадэо Альдэроцьці]] апісваюць мэтад канцэнтраваньня алькаголю шляхам шматразовай фракцыйнай дыстыляцыі з выкарыстаньнем ахалоджанага вадой перагоннага апарату, што дазваляла атрымліваць алькаголь чысьцінёю да 90%<ref>{{кніга|аўтар=Holmyard, Eric John|загаловак=Alchemy|месца=Harmondsworth|выдавецтва=Penguin Books|isbn=978-0-486-26298-7}}</ref>. Лекавыя ўласьцівасьці этанолю вывучалі [[Арнольд зь Віляновы]] і [[Жан дэ Рактаяд]]. Апошні ўважаў сьпірт за рэчыва, якое здольнае захоўваць жыцьцё і прадухіляць усе хваробы. Ён атаясамліваў яго з «вадой жыцьця» ({{мова-la|aqua vitae|скарочана}}), называючы таксама квінтэсэнцыяй віна<ref>{{кніга|імя=Lawrence M.|прозьвішча=Principe|загаловак=The Secrets of Alchemy|месца=Chicago|выдавецтва=The University of Chicago Press|год=2013|isbn=978-0-226-10379-2}}</ref>. [[Файл:PSM V19 D250 Apparatus extracting alcohol from natural sources.jpg|значак|зьлева|Апарат па вылучэньню сьпірту з натуральных рэсурсаў з выявы XIX стагодзьдзя.]] У 1661 годзе ангельскі хімік [[Робэрт Бойль]] упершыню атрымаў мэтаноль [[Перапрацоўка нафты|перагонкай]] драўніны<ref>{{кніга|аўтар=Myers R. L.|загаловак=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Giude|выдавецтва=Greenwood Press|год=2007|pages=174|мова=en|isbn=978-0-313-33758-1}}</ref>. Абсалютаваны этаноль зь ягонай воднай рашчыны быў упершыню атрыманы ў 1796 годзе расейскім хімікам [[Тові Ловіц]]ам у перагонцы над [[паташ]]ам<ref name="ch-et" /><ref>{{кніга|аўтар=Forbes R. J.|загаловак=A Short History of the Art of Distillation: From the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal|выдавецтва=Brill|год=1970|старонкі=107—108|мова=en}}</ref>. У 1842 годзе нямецкі хімік [[Якаб Шыль|Якаб Шыль]] выявіў, што сьпірты ўтвараюць [[гомалягічны шэраг]], розьнячыся на некаторую сталую велічыню. Аднак, ён памыліўся, апісаўшы яе як C<sub>2</sub>H<sub>2</sub>. Праз два гады, іншы хімік [[Шарль Фрэдэрык Жэрар|Шарль Жэрар]] усталяваў слушную гомалягічную розьніцу CH<sub>2</sub> і прадказаў формулу і ўласьцівасьці невядомага ў тыя гады [[прапаноль-1|прапілявага сьпірту]]<ref name="soloviev">{{кніга|аўтар = Соловьёв Ю. И.|загаловак = История химии: Развитие химии с древнейших времен до конца XIX в. Пособие для учителей|выданьне = 2-е изд., перераб|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1983|старонкі = 32, 174—175, 240}}</ref>. У 1850 годзе ангельскі хімік [[Аляксандар Ўільям Ўільямсан|Аляксандар Ўільямсан]], дасьледуючы рэакцыю [[алькагаляты|алькагалятаў]] з [[ёдэтан|этылёдыдам]], выявіў, што этылявы сьпірт ёсьць вытворным ад вады з адным замешчаным атамам вадароду, экспэрымэнтальна пацьвердзіўшы формулу C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH<ref name="figur">{{кніга|аўтар = Фигуровский Н. А.|загаловак = История химии: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по хим. и биол. спец|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1979|старонкі = 132, 145, 176}}</ref>. Упершыню сынтэз этанолю дзеяньнем [[серчаная кісьля|серчанай кіслаты]] на [[этылен]] зьдзейсьніў у 1854 годзе французскі хімік [[Марсэлен Бэртлё]]<ref name="figur" />. Першае дасьледаваньне [[мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] было зроблена ў 1834 годзе францускімі хімікамі [[Жан Батыст Дзюма|Жанам-Батыстам Дзюма]] і [[Эжэн Пэліго|Эжэнам Пэліго]]. Яны назвалі яго «мэтылявым або драўняным сьпіртам», бо ён быў знойдзены ў прадуктах сухой перагонкі драўніны. Сынтэз мэтанолю з [[Хлёрмэтан|мэтыльхлярыду]] ажыцьцявіў францускі хімік Марсэлен Бэртлё ў 1857 годзе. Ім жа ў 1855 годзе быў вынайдзены [[ізапрапілавы сьпірт]], атрыманы ўзьдзеяньнем серчанай кісьлі на [[прапілен]]<ref>{{кніга|аўтар = Андреас Ф., Грабе К.|загаловак = Химия и технология пропилена|арыгінал = Propylenchemie|адказны = Под редакцией Полякова З.Н.|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|старонкі = 53}}</ref>. Упершыню трацічны сьпірт ([[Трэт-бутаноль|2-мэтыльпрапаноль-2]]) сынтэзаваў у 1863 годзе расейскі хімік [[Аляксандар Бутлераў]], паклаўшы пачатак цэлай сэрыі экспэрымэнтаў у гэтым накірунку<ref name="figur" />. Двухатамны сьпірт [[этыленгліколь]] упершыню быў сынтэзаваны францускім хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Адольфам Вюрцам]] у 1856 годзе<ref name="soloviev" />. [[Гліцэрына]] была знойдзеныя ў прыродных тлушчах яшчэ ў 1783 годзе швэдзкім хімікам [[Карл Вільгэльм Шээле|Карлам Шээле]], аднак ягоны склад быў выяўлены толькі ў 1836 годзе, а сынтэз зроблены з [[ацэтон]]у ў 1873 годзе [[Шарль Фрыдэль|Шарлем Фрыдэлем]]<ref>{{кніга|аўтар = Рахманкулов Д. Л., Кимсанов Б. X., Чанышев Р. Р.|загаловак = Физические и химические свойства глицерина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 2003|старонкі = 8|isbn = 5-7245-1228-9}}</ref>. == Знайдаваньне ў прыродзе == [[Файл:Menthol structure.svg|значак|Прыродны сьпірт [[мэнтоль]] сустракаецца ў [[мята|мяце]] і [[геранія|гераніі]].]] Сьпірты шырока распаўсюджаныя ў прыродзе як у простым выглядзе, гэтак і ў складзе [[складаныя этэры|складаных этэраў]]. [[Мэтаноль|Мэтылявы сьпірт]] у невялікай колькасьці зьмяшчаецца ў некаторых расьлінах, напрыклад у [[баршчэўнік]]у{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|118—119}}. [[Этаноль|Этылявы сьпірт]] ёсьць натуральным прадуктам анаэробнага [[закісаньне|закісаньня]] арганічных прадуктаў, якія зьмяшчаюць [[вугляводы]], пад узьдзеяньнем [[дрожджы|дрожджаў]] роду ''[[Saccharomyces cerevisiae|Saccharomyces]]'' і [[бактэрыі|бактэрыяў]] ''[[Zimomonas]]'' і часта ўтвараюцца ў пракіслых ягадах і садавіне. Пры гэтым вугляводы праз пасьлядоўнасьць фэрмэнтатыўных рэакцыяў, якая менуецца [[гліколіз]]ам, ператвараюцца ў [[піравінаградная кісьля|піруват]], які далей пад узьдзеяньнем [[піруватдэкарбаксілаза (фэрмэнт)|піруватдэкарбаксілазы]] пераходзіць у [[ацэтальдэгід]]. Апошні затым пры наяўнасьці [[алкагольдэгідрагеназа|алкагольдэгідрагеназы]] акцэптуе аднаўленчы эквівалент ад адноўленай формы [[нікатынамідадэніндынуклеатыд|NAD]] (аднаўленьне NAD адбываецца на адной з стадыяў гліколізу), што дае этаноль як канчатковы прадукт. Гэты працэс ня толькі ёсьць прычынай назапашваньня этанолу ў прыродных аб’ектах, але і актыўна выкарыстоўваецца ў вінаробстве, браварстве і пякарнай прамысловасьці{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|316—317}}. Падчас закісаньня могуць утварацца таксама і іншыя сьпірты, напрыклад, [[ізапрапаноль]]<ref name="GusevMicrobiologiya">{{кніга|аўтар=Гусев М. В., Минеева Л. А. |загаловак=Микробиология |адказны=Рецензенты: кафедра микробиологии Ленинградского государственного университета |выданне=2-е изд |месца=Масква |выдавецтва=Издательство Московского университета |год=1985 |старонак=376 |тыраж=10200 |мова=ru}}</ref>, [[бутаноль-1]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|337}}, бутандыёль-2,3<ref name="SchlegelMicrobiologiya">{{кніга|аўтар=Шлегель Г. |загаловак=Общая микробиология |арыгінал=Allgemeine Mikrobiologie |адказны=Перевод с немецкого Л. В. Алексеевой, Г. А. Куреллы, Н. Ю. Несытовой |выданне=Перевод 6-го изд |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1987 |старонак=567 |тыраж=22300}}</ref>. У [[Этэрныя алеі|этэрных алеях]] зялёных частак многіх расьлінаў зьмяшчаецца (''Z'')-гексэн-3-ол-1 («сьпірт лісьцяў»), які надае ім характэрны пах<ref>{{cite web |author = Васильев А. А., Черкаев Г. В., Никитина М. А. |url = http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem&cs/russian/n3/full/33-43.pdf |title = Новый подход к душистым веществам с запахом зелени |format = pdf |publisher = Англо-русскоязычный общественный химический журнал «Бутлеровские сообщения» |accessdate = 2009-09-11 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304194342/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem%26cs/russian/n3/full/33-43.pdf |archivedate = 2016-03-04 |url-status = dead }}</ref>. Таксама ў расьлінным сьвеце вельмі шырока прадстаўленыя [[тэрпэнавыя сьпірты]], многія зь якіх ёсьць [[пахкае рэчыва|пахкімі рэчывамі]]. Да прыкладу, [[барнэоль]] (складнік драўніны барнэокамфоравага дрэва), [[мэнтоль]] (у [[мята|мяце]], [[геранія|гераніі]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|59}}, [[гераніёль]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|1024}} і [[цытранэлёль]]<ref>{{кніга|частка = Цитронеллол|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H.C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 774|isbn = 5-85270-310-9}}</ref> (складнікі кветкавых [[этэрныя алеі|этэрных алеяў]]), [[фэнхоль]] (у смале іглічных дрэваў і пладах [[фэнхель|фэнхелю]]) і іншыя. У жывёльным і расьлінным сьвеце пашыраны кандэнсаваныя тэтрацыклічныя сьпірты (вытворныя [[ганан]]у), якія маюць высокую біялягічную актыўнасьць і стасуюцца да клясы [[стэроіды|стэроідаў]], напрыклад, [[халестэрын]], які зьмяшчаецца ў вузах практычна ўсіх жывых арганізмаў, асабліва [[жывёлы|жывёлаў]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|229}}. Асобную групу стэроідаў складаюць [[жоўцевыя сьпірты|жоўцевыя шмататамныя сьпірты]], якія знаходзяцца ў [[жоўць|жоўці]] жывёлаў і чалавека, як то [[буфоль]], [[халестантэтроль]], [[халестанпэнтоль]], [[міксіноль]], [[стымноль]], [[хімэроль]] ды іншыя{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|280}}. У прыродзе сустракаюцца разнастайныя сьпіртавыя вытворныя вугляводаў, як то [[сарбіт]] (зьмяшчаецца ў ягадах [[вішня|вішні]] і [[рабіна|рабіны]])<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SPIRTI.html Спирты]. Кругосвет.</ref>, [[маніт]] (у [[ясень|ясені]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|362}} і гэтак далей. У 1959 годзе нямецкім хімікам [[Адольф Фрыдрых Бутэнант|Адольфам Бутэнантам]] пры вывучэньні экстракту саміцы [[папрадуха шаўкоўна|папрадухі шаўкоўны]] быў адкрыты плоцевы атрактант, названы [[бамбіколь|бамбіколем]]<ref name="feromone">{{кніга|аўтар = Лебедева К. В., Миняйло В. А., Пятнова Ю. Б.|загаловак = Феромоны насекомых|месца = М.|выдавецтва = «Наука»|год = 1984|старонкі = 6—7, 79—82}}</ref>. Далейшае вывучэньне [[фэрамоны|фэрамонаў]] казурак выявіла, што значная частка гэтых фэрамонаў падаюцца ў выглядзе сьпіртоў<ref name="feromone" />. == Мэтабалізм сьпіртоў у арганізьме чалавека == === Фізыялягічная роля сьпіртоў === Многія сьпірты ёсьць складнікамі важных біяхімічных працэсаў, якія адбываюцца ў жывым арганізьме. Гэтак, некаторыя [[вітаміны]] адносяцца да клясы сьпіртоў, напрыклад, [[вітамін А]] (рэтыноль)<ref>{{кніга|загаловак=Химическая энциклопедия|адказны=Под ред. И. Л. Кнунянца|месца=Масква|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=1|старонкі=382|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}</ref>, [[вітамін D]] ([[эргакальцыфэроль]] і іншыя). [[Стэроіды|Стэроідныя гармоны]], сярод якіх ёсьць і сьпірты ([[эстрадыёль]], [[картызол]] і іншыя), удзельнічаюць у рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыях арганізма. [[Файл:Ethanol metabolism.png|значак|[[Мэтабалізм]] [[этаноль|этанолю]] ў чалавечым арганізьме<ref name="Bullock">{{артыкул|аўтар=Bullock C.|загаловак=The biochemistry of alcohol metabolism — A brief review|мова=en|выданьне=Biochemical Education|год=1990|том=18|нумар=2|старонкі=62—66|doi=10.1016/0307-4412 (90)90174-M}}</ref>.]] [[Гліцэрына]] ёсьць асновай больш чым паловы прыродных [[ліпіды|ліпідаў]], якія ўяўляюць сабою ейныя [[складаныя этэры]] з [[тлустыя кісьлі|тлустымі кісьлямі]] і ёсьць крыніцамі энэргіі для арганізма<ref name="Овчинников">{{кніга|аўтар=Овчинников Ю. А.|загаловак=Биоорганическая химия|месца=Масква|выдавецтва=Просвещение|год=1987|старонкі=516}}</ref>. Таксама гліцэрына бярэ ўдзел у [[глюканэагенэз]]е, то бок працэсе ўтварэньня [[Глюкоза|глюкозы]] ў [[Печань|печані]]. Пры гэтым гліцэрына пад узьдзеяньнем [[Фэрмэнты|фэрмэнтаў]] ператвараецца ў [[гліцэральдэгід-3-фасфат]], які далей трапляе ў мэтабалічны шлях глюканэагенэзу<ref>{{кніга|аўтар=Кольман Я., Рём К.-Г.|загаловак=Наглядная биохимия|адказны=Пер. с нем.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2011|старонкі=156|isbn=978-5-9963-0620-6}}</ref>. Фізыялягічна важным [[шмататамныя сьпірты|паліёлем]] ёсьць [[Іназытоль|''міё''-іназытоль]]. Сярод ніжэйшых сьпіртоў з пункту гледжаньня фізыялёгіі найбольшую цікавасьць мае [[этаноль]]. У чалавечым арганізьме этаноль ёсьць натуральным мэтабалітам і ў норме прысутны ў крыві ў вельмі нізкіх канцэнтрацыях. Таксама этаноль можа трапляць у арганізм зь ежай. Этаноль у арганізьме чалавека мэтабалізуецца пераважна ў [[Печань|печані]]. Пад узьдзеяньнем цытазольнага фэрмэнту [[Алькагальдэгідрагенэза|алькагальдэгідрагеназы]] этаноль трапляе пад атляняньне ў [[ацэтальдэгід]], які далей перапрацоўваецца мітахандрыяльнай [[альдэгіддэгідрагеназа]]й у [[ацэтаты|ацэтат]]. Ацэтат пасьля актывацыі кароткаланцужковай ацыль-каэнзым А-сынтэтазай можа далей разбурацца ў [[Цыкль Крэбса|цыклю Крэбса]]<ref name="lehninger-T3">{{кніга|аўтар=Ленинджер А. |частка=26.3 Этанол также служит источником энергии |загаловак=Основы биохимии |арыгінал=Principles of Biochemistry |адказны=Перевод с английского канд. биол. наук В. Г. Горбулева, канд. биол. наук М. Д. Гроздовой и канд. мед. наук С. Н. Преображенского, под редакцией акад. В. А. Энгельгардта и проф. Я. М. Варшавского |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1985 |том=3 |старонкі= 821—822 |старонак=1056 |тыраж=25000}}</ref>. Ва ўтылізацыі этанолю другасную ролю грае таксама [[Пэраксысома|мікрасамальная]] этаноль-акісьляльная сыстэма, прадстаўленая [[Цытахром P450|цытахромам P450]] і [[каталаза]]й<ref name="Bullock"/>. Пры высокім утрыманьні алькаголю ў крыві фэрмэнты не даюць рады з акісьленьнем ацэтальдэгіду да ацэтату, і ў арганізьме адбываецца назапашваньне ацэтальдэгіду, які ў 10—30 разоў больш таксычны за этаноль<ref name=Sprince74>{{артыкул |загаловак=Protection against acetaldehyde toxicity in the rat by L-cysteine, thiamin and L-2-methylthiazolidine-4-carboxylic acid |выданьне={{iw|Inflammation Research|Agents Actions|en|Inflammation Research}} |том=4 |нумар=2 |старонкі=125—130 |pmid=4842541 |doi=10.1007/BF01966822 |спасылка=http://www.springerlink.com/content/w307w62037125v33/ |мова=en |тып=journal |аўтар=Sprince H., Parker C. M., Smith G. G., Gonzales L. J. |месяц=4 |год=1974}}{{Недаступная спасылка|date=Сьнежань 2019}}</ref>, за кошт чаго адбываецца атручваньне арганізма, гэтак званае [[пахмельле]]. Паводле энэргетычнай каштоўнасьці для арганізма этаноль (7 ккал/г) займае прамежкавае становішча паміж вугляводамі (4,1 ккал/г) і тлушчамі (9,3 ккал/г). Унёсак этанолю ў агульную калярыйнасьць ежы ў ня хворых на [[алькагалізм]] дарослых людзей можа дасягаць 12 %. Аднак спажываньне этанолю як харчовы прадукт і крыніца энэргіі мае шэраг недахопаў зь біяхімічнага пункту гледжаньня. Акрамя ўтварэньня таксычнага ацэтальдэгіду, да такіх заганаў варта прылічыць той факт, што залішнія калёрыі, якія трапілі ў арганізм у форме этанолю, могуць назапасіцца толькі ў тлушчах, бо магчымасьць пераўтварэньня этанолю ў вугляводы ў чалавечым арганізьме бракуе<ref name="lehninger-T3" />. Апроч таго, этаноль парушае іншыя [[Мэтабалізм|мэтабалічныя]] працэсы: [[Інгібаваньне|інгібуе]] [[глюканэагенэз]] (гэта ёсьць прычынай [[Гіпаглікемія|гіпаглікеміі]] пры ўжываньні вялікіх дозаў алькаголю), паскарае зьяўленьне [[Цытакіны|цытакінаў]], зьмяняе канцэнтрацыю [[Гармоны|гармонаў]]<ref>{{артыкул|аўтар=Wiese J. G., Shlipak M. G., Browner W. S.|загаловак=The Alcohol Hangover|мова=en|выданьне=Annals of Internal Medicine|год=2000|том=132|нумар=11|старонкі=897—902|pmid=10836917}}</ref>. Алькагольныя напоі зьмяшчаюць вельмі мала вітамінаў і мінэральных рэчываў, што таксама можа займець нэгатыўны ўплыў на здароўе. Таксама харчовы этаноль сам нашмат даражэйшы за энэргетычна эквівалентную колькасьць цукру<ref name="lehninger-T3" />. === Таксычнасьць сьпіртоў === Аднаатамныя гранічныя сьпірты ўводзяць арганізм у [[Наркоз|нарказападобны]] стан, а таксама маюць таксычнае дзеяньне<ref>{{кніга|аўтар = Ковтуненко В. А.|загаловак = Лікарські засоби з дією на центральну нервову систему|спасылка = https://archive.org/details/isbn_9665691708|месца = Кіеў|год = 1997|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_9665691708/page/n45 46]|старонак = 464|isbn = 966-569-170-8|мова =uk}}</ref>. [[Мэтылявы сьпірт]] — моцная атрута, асабліва пры ўжываньні, нэрвовага і сэрцава-судзіннага ўзьдзеяньня з выяўленым [[Кумуляцыя (мэдыцына)|кумулятыўным эфэктам]]; пашкоджвае органы зроку ажно да поўнай [[Сьлепата|сьлепаты]]. У вялікіх дозах (30 г і больш) ёсьць прычынай сьмерці<ref>{{кніга|аўтар=Бухгалтер Э. Б.|загаловак=Метанол и его использование в газовой промышленности|месца=Масква|выдавецтва=Недра|год=1986|старонкі=180}}</ref>. [[Этылявы сьпірт]] валодае таксычным эфэктам. Хутка ўсмоктваецца праз [[сьлізьніца|сьлізьніцу]] [[страўнік]]а і [[Тонкая кішка|тонкага кішэчніка]], дасягаючы максымальнага засяроджваньня ў крыві праз 60—90 хвілінаў па ўжываньні<ref>{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|title=Метаболизм этанола|accessdate=2013-05-08|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161155/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|url-status=live}}</ref>. Этаноль выклікае спачатку ўзбуджэньне, а затым рэзкі прыгнечаны стан [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральнай нэрвовай сыстэмы]] (у тым ліку разбурае мазгавую абалонку); ягонае ўжываньне прыводзіць да парушэньня найважнейшых функцыяў арганізма, цяжкага пашкоджаньня органаў і сыстэмаў, а таксама робіць эмбрыятаксычнае і [[тэратаген]]нае ўзьдзеяньні. [[Ізапрапілавы сьпірт]] паводле свайго таксычнага ўзьдзеяньня нагадвае этаноль, выклікаючы прыгнечаньне цэнтральнай нэрвовай сыстэмы і пашкоджваючы вантробы. У высокай канцэнтрацыі прыводзіць да комы, канвульсіяў і сьмяротнага зыходу (каля 3—4 г/кг)<ref>{{кніга|загаловак = The Clinical Toxicology Laboratory: Contemporary Practice of Poisoning Evaluation|адказны = Edired by Shaw L. M.|выдавецтва = Amer. Assoc. for Clinical Chemistry|год = 2001|pages = 173—174, 186|isbn = 1-890883-53-0}}</ref>. У сувязі з шырокім выкарыстаньнем найпрасьцейшых сьпіртоў у розных галінах прамысловасьці і, у прыватнасьці, як распушчальнікі, небясьпечным ёсьць іхняе інгаляцыйнае ўзьдзеяньне. Вострае таксычнае ўзьдзеяньне сьпіртоў, выпрабаванае на пацуках, выявілася ў наступных інгаляцыйных канцэнтрацыях: * мэтылявы сьпірт: 3,16 % цягам 18—21 гадзінаў — 100 % лятальнасьць; 2,25 % цягам 8 гадзінаў — наркатычны эфэкт; 0,8 % цягам 8 гадзінаў — [[летаргія]]; * этылявы сьпірт: 3,2 % цягам 8 гадзінаў — частковая лятальнасьць; 2,2 % цягам 8 гадзінаў — глыбокі наркоз; 0,64 % цягам 8 гадзінаў — летаргія; * ізапрапілавы сьпірт: 1,2 % цягам 8 гадзінаў — 50 % лятальнасьць; 1,2 % цягам 4 гадзінаў — наркатычны эфэкт<ref>{{кніга |аўтар = Daniel C., Nachtman J. P. |частка = Toxicology of Alcohols, Ketones and Esters--Inhalation |загаловак = Review of Inhalants: Euphoria to Dysfunction |спасылка = http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |адказны = Editors: Charles Wm. Sharp, Ph.D., Mary Lee Brehm, Ph.D. |выдавецтва = National Institute of Drug Abuse |год = 1977 |pages = 112—116 |серыя = Research Monograph (15) |archive-date = 2011-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf}} {{Cite web |url=http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-10-14 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |dead-url=unfit }}</ref>. [[Этыленгліколь]] вельмі таксычны пры пераральным трапленьні ў арганізм, пашкоджвае [[цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] і [[Нырка|ныркі]]. Сьмяротная мерка складае 1,4 г/кг масы цела. == Фізычныя ўласьцівасьці і будова == [[Файл:Alcohol general.svg|значак|Геамэтрыя сувязі C−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]].]] Малекулы сьпіртоў, падобна малекуле [[вада|вады]], маюць кутнюю будову. Кут R−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]] роўны 108,5°<ref name="neyland">{{кніга|аўтар = Нейланд О. Я.|загаловак = Органическая химия: Учеб. для хим. вузов|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5060014711|месца = Масква|выдавецтва = «Высшая школа»|год = 1990|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5060014711/page/n286 286]—287|isbn = 5-06-001471-1}}</ref>. Атам [[тлен|кіслароду]] гідраксільнай групы знаходзіцца ў стане [[гібрыдызацыя (хімія)|''sp''³-гібрыдызацыі]]. Сьпірты маюць істотна больш высокія тэмпэратуры тапленьня і кіпеньня, чым можна было бы меркаваць на падставе фізычных уласьцівасьцяў роднасных злучэньняў. Гэтак, з шэрагу маназамешчаных вытворных [[мэтан]]у, [[мэтаноль]] мае незвычайна высокую тэмпэратуру кіпеньня, не зважаючы на адносна невялікую [[малекулярная маса|малекулярную масу]]<ref name="sch1">{{cite web|datepublished=2009-04-01|url=http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084|title=Термодинамические показатели органических соединений|work=Новый справочник химика и технолога. Общие сведения. Строение вещества. Физические свойства важнейших веществ. Ароматические соединения. Химия фотографических процессов. Номенклатура органических соединений. Техника лабораторных работ. Основы технологии. Интеллектуальная собственность|publisher=ChemAnalitica.com|accessdate=2009-08-27|url-status=live|archive-date=2011-07-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20110708141727/http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084 }}</ref>: '''Малекулярныя масы і тэмпэратуры кіпеньня мэтану і некаторых ягоных вытворных'''<ref name="rabinovich">{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|выданьне=Изд. 2-е, испр. и доп|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1978}}</ref>: {|class="standard" width=80% !align="center" width=25%| !align="center" width=15%| [[Мэтан]]<br>CH<sub>4</sub> !align="center" width=15%| [[Мэтаноль]]<br>CH<sub>3</sub>OH !align="center" width=15%| [[Хлёрмэтан]]<br>CH<sub>3</sub>Cl !align="center" width=15%| [[Нітрамэтан]]<br>CH<sub>3</sub>NO<sub>2</sub> !align="center" width=15%| [[Браммэтан]]<br>CH<sub>3</sub>Br |- |[[Малярная маса]], г/моль |align="center" | 16,04 |align="center" | 32,04 |align="center" | 50,48 |align="center" | 61,04 |align="center" | 94,94 |- |[[Тэмпэратура кіпеньня]], °С |align="center" | −161,5 |align="center" | 64,5 |align="center" | −24,2 |align="center" | 101,2 |align="center" | 3,6 |} [[Файл:Methanol-3D-balls.png|значак|Прасторавая будова мэтанолю.]] Высокія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў тлумачацца наяўнасьцю міжмалекулярных [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]]<ref name="neyland" />. Энэргія вадароднай сувязі значна ніжэйшая за энэргію кавалентнай [[энэргія разрыву хімічнай сувязі|хімічнай сувязі]]. Гэтак, напрыклад, для мэтанолю энэргія вадароднай сувязі складае 16,7 [[джоўль|кДж]]/[[моль]]<ref>{{кніга|аўтар=Maréchal Y.|загаловак=The Hydrogen Bond and the Water Molecule: The Physics and Chemistry of Water, Aqueous and Bio-Media|спасылка=https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare|выдавецтва=Elsevier|год=2007|старонкі=[https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare/page/n32 18]|isbn=0-444-51957-2|мова=en}}</ref>, тады як сувязі C−H, C−O і O−H маюць энэргію 391,7, 383,5 і 428,8 кДж/моль адпаведна<ref name="es">{{кніга|частка=Глава I. Энергии разрыва связей|загаловак=Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны=Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1974|старонкі=83|мова=ru }}</ref>. Тым ня менш, уплыў вадародных сувязей на фізычныя ўласьцівасьці сьпіртоў вельмі значны. [[Файл:Hbondalcohol.svg|значак|зьлева|Міжмалекулярныя вадародныя сувязі ў сьпіртах.]] Малекулы сьпірту, маючы дзьве палярныя сувязі C−O і O−H, маюць [[дыпольны момант]] ({{nobr|~5,3—6,0{{e|−30}} Кл·м}})<ref name="neyland" />. Электрастатычныя зарады ў малекуле мэтанолю складаюць: на атаме вугляроду {{nobr|0,297 {{math|''e''}}}}; на атаме гідраксільнага вадароду {{nobr|0,431 {{math|''e''}}}}; на атаме кіслароду {{nobr|−0,728 {{math|''e''}}}}<ref>{{артыкул|аўтар = Бушуев Ю. Г., Дубинкина Т. А.|загаловак = Компьютерное моделирование структур метанола и жидкого метана|выданьне = Журнал физической химии|год = 1996|том = 70|нумар = 9|старонкі = 1629|мова = ru}}</ref>. Аж [[энэргія іянізацыі]] сьпіртоў ніжэй, чым у вады (10,88 эВ для мэтанолю супраць 12,61 эВ для вады)<ref>{{кніга|частка = Глава III. Потенциалы ионизации|загаловак = Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны = Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца = Масква|выдавецтва = «Наука»|год = 1974|старонкі = 247—248, 276|мова = ru }}</ref>, што тлумачыцца электранадонарным эфэктам алькільнай групы. Уплыў гідраксільнай групы асабліва вялікі на злучэньні зь невялікім вуглевадародным ланцужком. Да прыкладу, мэтаноль і этаноль неабмежавана зьмешваюцца з вадою і маюць даволі высокія шчыльнасьці і тэмпэратуры кіпеньня для сваёй малекулярнай масы, у той час як вышэйшыя сьпірты гідрафобныя і мала розьняцца паводле ўласьцівасьцяў ад адпаведных вуглевадародаў<ref name="roberts">{{кніга|аўтар = Робертс Дж., Касерио М.|загаловак = Основы органической химии|арыгінал = Basic principles of organic chemistry|адказны = Под редакцией академика Несмеянова А. Н.|выданьне = 2-е, дополненное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1978|том = 1|старонкі = 401}}</ref>. {{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты аліфатычных гранічных сьпіртоў<ref name="vs">{{кніга|частка=Глава XIV. Физико-химические свойства жирных спиртов|загаловак=Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства)|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00099263|адказны=Под редакцией С. М. Локтева|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1970|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00099263/page/n142 283]—295}}</ref>'''}} {|class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sub>D</sub><sup>20</sup> |- | [[Мэтаноль]] | CH<sub>3</sub>OH |align="center" |64,7 |align="center" |−97,78 |align="center" |791,5 |align="center" |1,32855 |- | [[Этаноль]] | C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH |align="center" |78,3 |align="center" |−114,65 |align="center" |789,5 |align="center" |1,36139 |- | [[Прапаноль-1]] | C<sub>3</sub>H<sub>7</sub>OH |align="center" |97,2 |align="center" |−124,10 |align="center" |803,5 |align="center" |1,38556 |- | [[Прапаноль-2]] |&nbsp;CH<sub>3</sub>CH(CH<sub>3</sub>)OH |align="center" |82,5 |align="center" |−87,95 |align="center" |786,2 |align="center" |1,37711 |- | [[Бутаноль-1]] | C<sub>4</sub>H<sub>9</sub>OH |align="center" |117,8 |align="center" |−88,64 |align="center" |808,6 |align="center" |1,39929 |- | [[2-Мэтыльпрапаноль-1]] | (СН<sub>3</sub>)<sub>2</sub>СНСН<sub>2</sub>ОН |align="center" |108,0 |align="center" |−101,97 |align="center" |802,1 |align="center" |1,39549 |- | [[Бутаноль-2]] |&nbsp;СН<sub>3</sub>СН<sub>2</sub>СН(ОН)СН<sub>3</sub> |align="center" |99,5 |align="center" |−114,70 |align="center" |806,0 |align="center" |1,39240 (пры 22 °C) |- | [[2-Мэтыльпрапаноль-2]] |&nbsp;(СН<sub>3</sub>)<sub>2</sub>С(OH)СН<sub>3</sub> |align="center" |82,9 |align="center" |25,82 |align="center" |765,2 (пры 40 °C) |align="center" |1,38779 |- | [[Пэнтаноль|Пэнтаноль-1]] | C<sub>5</sub>H<sub>11</sub>OH |align="center" |138,0 |align="center" |−77,59 |align="center" |813,3 |align="center" |1,40999 |- | [[Гексаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>13</sub>OH |align="center" |157,1 |align="center" |-47,40 |align="center" |821,7 |align="center" |1,41816 |- | [[Гептаноль]] | C<sub>7</sub>H<sub>15</sub>OH |align="center" |176,3 |align="center" |−32,80 |align="center" |824,0 |align="center" |1,42351 |- | [[Актаноль]] | C<sub>8</sub>H<sub>17</sub>OH |align="center" |195,1 |align="center" |−16,30 |align="center" |822,7 |align="center" |1,42920 |- | [[Нананоль]] | C<sub>9</sub>H<sub>19</sub>OH |align="center" |213,5 |align="center" |−5,00 |align="center" |827,0 |align="center" |1,43325 |- | [[Дэканоль]] | C<sub>10</sub>H<sub>21</sub>OH |align="center" |231,0 |align="center" |6,00 |align="center" |826,0 |align="center" |1,43660 |} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку |загаловак='''Некаторыя фізычныя канстанты аліцыклічных, араматычных і негранічных сьпіртоў }} {||class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sup>D</sup><sub>20</sub> |- | [[Алілавы сьпірт|Прапэн-2-ол-1]] | CH<sub>2</sub>=CHCH<sub>2</sub>OH |align="center" |96,9 |align="center" |−129 |align="center" |852,0 |align="center" |1,4133 |- | [[Прапаргілавы сьпірт|Прапін-2-ол-1]] | CH≡CCH<sub>2</sub>OH |align="center" |113,6 |align="center" |−48 |align="center" |948,5 |align="center" |1,4322 |- | [[Цыклягексаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>11</sub>OH |align="center" |161,1 |align="center" |25,15 |align="center" |941,6 |align="center" |1,4648 |- | [[Фэнілкарбіноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |205,0 |align="center" |−15,3 |align="center" |1041,9 |align="center" |1,5396 |- | [[2-Фэнілэтаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |218,2 |align="center" |−27,0 |align="center" |1020,2 |align="center" |1,5325 |- | [[3-Фэнілпрапэн-2-ол-1]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH=CHCH<sub>2</sub>OH |align="center" |256—258 |align="center" |34 |align="center" |1044,0 |align="center" |1,5819 |- | [[2-Фурылькарбіноль]] | (C<sub>4</sub>H<sub>3</sub>O)CH<sub>2</sub>OH |align="center" |155 |align="center" |— |align="center" |1131,9 |align="center" |1,5324 |} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты шмататамных сьпіртоў<ref name="rabinovich"/>}} {||class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sup>D</sup><sub>20</sub> |- | [[Гліцэрына]] |&nbsp;HOCH<sub>2</sub>CH(OH)CH<sub>2</sub>OH |align="center" |290 |align="center" |20 |align="center" |1260,4 |align="center" |1,4729 |- | [[Пэнтаэрытрыт]] | C (CH<sub>2</sub>OH)<sub>4</sub> |align="center" | |align="center" |263,5 |align="center" |1397 |align="center" |1,548 |- | [[Этыленгліколь]] | OHCH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |197,85 |align="center" |–12,6 |align="center" |1115,5 |align="center" |1,432 |} {{Канец схаванага блёку}} == Хімічныя ўласьцівасьці == Хімічныя ўласьцівасьці сьпіртоў вызначаюцца наяўнасьцю ў іх [[Гідраксільная група|гідраксільнай групы]]. Паколькі гідраксільная група ёсьць [[палярнасьць хімічных сувязяў|палярнай]], яна можа гетэралітычна [[Электралітычная дысацыяцыя|дысацыяваць]], асабліва, пад узьдзеяньнем моцных [[аснова (хімія)|асноваў]]. Такім чынам, сьпірты маюць уласьцівасьці слабых [[кісьля|кісьляў]]. Акрамя таго, высокая [[электраадмоўнасьць]] кіслароду абумоўлівае наяўнасьць [[электрафіл]]ьнага атаму вугляроду і, адпаведна, здольнасьць сьпіртоў трапляць пад [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня]] пад узьдзеяньнем шэрагу нуклеафілаў. Нарэшце, атам кіслароду гідраксільнай групы мае нуклеафільны характар, таму сьпірты могуць выступаць [[нуклеафіл]]амі ў рэакцыях [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]] і [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]]. Таксама для сьпіртоў уласьцівыя рэакцыі [[атляняньне|атляняньня]]. === Дысацыяцыя і кісьлінна-асноўныя ўласьцівасьці === ==== Кісьлінныя ўласьцівасьці ==== Сьпірты здольныя выяўляць як кісьлінныя, гэтак і асноўныя ўласьцівасьці. Як слабыя [[кісьля|кісьлі]], сьпірты дысацыююць паводле сувязі [[Кісларод|O]]−[[Вадарод|H]] з утварэньнем алькаксыд-іёну. Дысацыяцыя вельмі слабая, пагатоў настолькі, што яны не ўважаюцца за электраліты і не праводзяць электрычны ток. Кісьлінныя характарыстыкі сьпіртоў ацэньваюць паводле [[Канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] ''K<sub>a</sub>''. : <chem>ROH{} + H2O <=> RO- + H3O+</chem> : <math chem>K_\text{a} = \frac{[\ce{RO-}] \cdot [\ce{H3O+}]}{[\ce{ROH}]},</math> : <math>\mathrm{p}K_\text{a} = -\log K_\text{a}.</math> У воднай рашчыне кісьліннасьць сьпіртоў зьніжаецца з павелічэньнем малекулярнай масы і разгалінаванасьці вуглевадароднага ланцуга. Гэта зьвязваюць з павелічэньнем станоўчага [[індуктыўны эфэкт|індуктыўнага эфэкту]] алькільных замяшчальнікаў у гэтым шэрагу і памяншэньнем устойлівасьці ўтворанага алькаксыд-іёну за кошт лякалізацыі адмоўнага ладунку на атаме кіслароду<ref name="chem1">{{cite web|author=Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М.|datepublished=1999|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|title=Раздел III. Свойства одноатомных спиртов|work=Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги|publisher=ChemNet. Химический факультет МГУ|accessdate=2009-08-28|archive-date=2009-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117122014/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|url-status=live}}</ref>. Агулам, электронаакцэптарныя замяшчальнікі (−NO<sub>2</sub>, −CN, −F, −Cl, −Br, −I, −OR і іншыя) павялічваюць кісьліннасьць сьпіртоў (памяншаюць ''pK<sub>a</sub>''). Наадварот, электранадонарныя замяшчальнікі (напрыклад, алькільныя замяшчальнікі) памяншаюць кісьліннасьць сьпіртоў (павялічваюць ''pK<sub>a</sub>''). Гэтак, ''pK<sub>a</sub>'' [[трыфтарэтаноль|2,2,2-трыфтарэтанолю]] мае значэньне 12,43 (супраць 15,9 у этанолю), а цалкам фтарыраванага ''трэт''-бутанолю — 5,4 (супраць 17,7 у ''трэт''-бутанолю)<ref name="mcmurry">{{кніга|аўтар=McMurry J.|загаловак=Organic chemistry|выданьне=Seven edition|выдавецтва=Thomson|год=2008|pages=604, 658|isbn=0-495-11258-5}}</ref>. Параўнальная кісьліннасьць сьпіртоў і злучэньняў іншых клясаў схематычна прадстаўлена на малюнку<ref>{{cite web|url=http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|title=Evans pKa Table|last=Evans D. A.|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011459/http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|archivedate=2013-10-02|url-status=dead}}</ref>: : [[Файл:PKa of Alcohols.png|600пкс|Канстанты кісьліннасьці некаторых сьпіртоў.]] Як слабыя кісьлі, сьпірты ўтвараюць рэакцыі з [[лужныя мэталы|лужнымі]], [[лужназямельныя мэталы|лужназямельнымі]] і некаторымі іншымі мэталамі, і з моцнымі [[аснова (хімія)|асновамі]], напрыклад, [[гідрыды|гідрыдамі]] або [[аміды|амідамі]] мэталаў, [[Рэакцыя Грын’яра|рэактывамі Грын’яра]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|243}}. : [[Файл:Alcohols acidity.png|400пкс|Рэакцыя сьпіртоў з [[каль|калем]].]] ==== Асноўныя ўласьцівасьці ==== Сьпірты могуць таксама паводзіцца як слабыя [[аснова Люіса|асновы Люіса]], утвараючы з моцнымі мінэральнымі кісьлямі солі алькаксонію, а таксама даючы донарна-акцэптарныя комплексы з [[кісьля Люіса|кісьлямі Люіса]]. Звычайна падобныя рэакцыі не спыняюцца на зазначанай стадыі і вядуць да [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] гідраксільнай групы або [[рэакцыя дэгідратацыі|адшчапленьня вады]]. : <chem>ROH{} + HX <=> ROH2+ + X-</chem> : <chem>ROH{} + AlCl3 <=> ROH+AlCl3-</chem> Колькасна асноўнасць сьпіртоў ацэньваюць паводле [[канстанта асноўнасьці|канстанты асноўнасьці]] p''K<sub>b</sub>'' або павязанай зь ёю [[канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] спалучанай кісьлі p''K''<sub>''a''H<sup>+</sup></sub>: : <chem>ROH2+ <=> ROH{} + H+</chem> : <math chem>K_{\text{a}\ce{H+}} = \frac{[\ce{ROH}] \cdot [\ce{H+}]}{[\ce{ROH2+}]},</math> : <math chem>\mathrm{p}K_{\text{a}\ce{H+}} = -\log K_{\text{a}\ce{H+}}.</math> Сьпірты ёсьць слабымі асновамі, і іхняя асноўнасьць узрастае з павелічэньнем даўжыні ці разгалінаванасьці вуглевадароднага радыкала пры гідраксільнай групе. Гэты эфэкт назіраецца праз рост станоўчага індуктыўнага эфэкту радыкала ў гэтым шэрагу, за кошт якога павялічваецца адмоўны ладунак на атаме кіслароду гідраксільнай групы<ref name="barton2">{{кніга|загаловак = Общая органическая химия. Кислородсодержащие соединения|арыгінал = Comprehensive Organic Chemistry|адказны = Под ред. Д. Бартона и В. Д. Оллиса|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|том = 2|старонкі = 20}}</ref>. === Нуклеафільнае замяшчэньне === Атам вугляроду, наўпрост злучаны з [[Гідраксільная група|гідраксільнай групай]], мае частковы дадатны ладунак, што робіць магчымай атаку [[нуклеафіл]]ьнай часьцінкі ([[галягенід]]-іёну, [[аміяк]]у, сьпірту і іншых) па гэтым атаме вугляроду з замяшчэньнем гідраксільнай групы на гэтую часьцінку. Гідраксільная група ёсьць дрэннай [[адыходная група|адыходнай групай]], таму звычайна неабходна ейная дадатковая актывацыя. * Рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня ў сьпіртах лягчэй працякаюць у кісьлінным асяроддзі, паколькі гідраксільная група сьпірту [[пратанаваньне|пратануецца]], і фактычнай адыходнай часьцінкай ёсьць не [[гідраксыд-іён]] OH<sup>−</sup>, а малекула вады H<sub>2</sub>O. Кісьлінныя ўласьцівасьці можа мець сам рэагент (часта выкарыстоўваюць [[Галягенавадароды|галягенавадародныя кісьлі]]), гэтак і спэцыяльна дададзеная неарганічная кісьля, напрыклад, [[серчаная кісьля]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|244—248}}. *: [[Файл:Alcohols - 1.png|400пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў сьпіртах.]] * Замяшчэньне гідраксільнай групы таксама адбываецца пад узьдзеяньнем галагенідаў [[серка|серкі]] і [[фосфар]]у ([[тыянілхлярыд|SOCl<sub>2</sub>]], [[Брамід фосфару(III)|PBr<sub>3</sub>]], [[Брамід фосфару(V)|PBr<sub>5</sub>]], [[Аксіхлярыд фосфару|POCl<sub>3</sub>]] і іншыя). У такім разе ключавую ролю выконвае злучэньне серкі ці фосфару, якое ўтварае актываваны [[інтэрмэдыят]] з малекулай сьпірту{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|248—252}}. *: [[Файл:PBr3 halogenation.png|540пкс|Галягенаваньне сьпіртоў брамідам фосфару(III)]] * Гідраксільную групу таксама ператвараюць у [[сульфанаты|сульфанатную групу]], якая ёсьць добрай адыходнай групай. Дзеля гэтых мэтаў сьпірт спачатку ператвараюць у сульфанат, які затым трапляе пад рэакцыю нуклеафільнага замяшчэньня. Як рэагенты для мадыфікацыі гідраксільнай групы звычайна выкарыстоўваюць [[мэтансульфанілхлярыд]] або [[п-талюалсульфанілхлярыд|''п''-талюалсульфанілхлярыд]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|258—260}}. *: [[Файл:Mesylate substitution.png|500пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў мэзілятах.]] === Дэгідратацыя === У прысутнасьці кісьлінных каталізатараў ([[аксыд алюміну]], [[серчаная кісьля]], [[фосфарная кісьля]] і іншыя) сьпірты могуць трапляць пад дэгідратацыю з утварэньнем [[алькены|алькенаў]]. Напрыклад, дэгідратацыя [[этаноль|этылявага сьпірту]] прыводзіць да ўтварэньня [[этылен]]у. Рэакцыя працякае ў адпаведнасьці з [[правіла Зайцава|правілам Зайцава]], паводле якога пры дэгідратацыі ўтвараецца больш устойлівы, больш замешчаны пры [[падвойная сувязь|падвойнай сувязі]] алькен{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|260—261}}. : [[Файл:Dehydration of alcohols.png|450пкс|Дэгідратацыя ў сьпіртах.]] === Атляняньне === * Пад узьдзеяньнем розных [[затляняльнік]]аў першасныя сьпірты атляняюцца да [[альдэгіды|альдэгідаў]] і далей, як то да [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]], прычым спыніць рэакцыю на стадыі ўтварэньня альдэгідаў, прадухіліўшы іхняе далейшае атляняньне, атрымоўваецца толькі за кошт выкарыстаньня адмысловых рэагентаў ([[хлёрхрамат пірыдыну|хлёрхрамату пірыдыну]] PCC і [[дыхрамат пірыдыну|дыхрамату пірыдыну]] PDC). * Другасныя сьпірты атляняюцца да [[кетоны|кетонаў]]. Рэакцыю звычайна робяць пад узьдзеяньнем рэагента Джонза ([[аксыд хрому(VI)|CrO<sub>3</sub>]]—серчаная кісьля). Далейшае атляняньне кетонаў робіцца ў больш жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы. * Трацічныя сьпірты атляняюцца толькі ў вельмі жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|265—269}}. == Ідэнтыфікацыя сьпіртоў == === Хімічныя мэтады ідэнтыфікацыі сьпіртоў === ==== Якасны аналіз гідраксільных групаў ==== [[Файл:Lukastest etoh tbutoh.JPG|значак|Проба Лукаса для [[этаноль|этанолю]] (зьлева) і [[трэт-бутылявы сьпірт|''трэт''-бутылявага сьпірту]] (справа).]] Наяўнасьць гідраксільнай групы ў злучэньні можна выявіць некалькімі распаўсюджанымі хімічнымі рэакцыямі: * '''Проба Лукаса''' палягае на ўзьдзеяньні на сьпірт сумесі [[саляная кісьля|салянай кісьлі]] і [[хлярыд цынку|хлярыду цынку]]. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне алькільхлярыду, які спачатку ўтварае эмульсію зь сьпіртам, а затым адслойваецца ў выглядзе другой фазы. Проба дазваляе адрозьніць сьпірты з рознай будовай вугляроднага ланцуга, то бок трацічныя сьпірты рэагуюць практычна імгненна, другасныя — прыблізна праз 5 хвілінаў, а першасныя рэагуюць вельмі павольна. Некаторыя першасныя сьпірты, актыўныя ў рэакцыях нуклеафільнага замяшчэньня ([[алілавы спірт|алілавы]], [[бэнзілавы сьпірт|бэнзілавы]]), таксама даюць станоўчую рэакцыю з рэактывам Лукаса<ref name="terney">{{кніга|аўтар = Терней А. Л.|загаловак = Современная органическая химия|адказны = Под ред. Н. Н. Суворова|выданне = 2-е, переработанное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1981|том = 1|старонкі = 418—421}}</ref>. *: <chem>R-OH ->[\ce{HCl}][\ce{ZnCl2}] R-Cl{} + H2O</chem> * '''[[Галяформная рэакцыя|Ёдаформная проба]]''' прызначана дзеля ідэнтыфікацыі мэтылькетонаў і мэтылькарбіноляў (RCH (OH)СH<sub>3</sub>) паводле рэакцыі зь [[ёд]]ам у лужным асяродзьдзі. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне жаўтаватага асадку [[ёдаформ]]у, які мае характэрны пах{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|497—498}}. *: [[Файл:Iodoform test alcohols.png|550px|Ёдаформная проба.]] * '''Проба [[Віктар Мэер|Мэера]]''' дазваляе дыфэрэнцыяваць першасныя, другасныя і трацічныя сьпірты паводле рэакцыі атрыманых зь іх [[нітразлучэньні|нітравытворных]] з [[азоцістая кісьля|азоцістай кісьлі]]. На першай стадыі сьпірты ператвараюць у галягенавытворныя, а затым — у [[нітраальканы]]. Пры ўзаемадзеяньні нітразлучэньняў з HNO<sub>2</sub> рашчына набывае чырвоную афарбоўку пры залужваньні, калі зыходны сьпірт быў першасным; рашчына у хляраформе набывае сінюю афарбоўку, калі сьпірт быў другасным. Трацічныя сьпірты даюць адмоўную рэакцыю (бясколерную рашчану)<ref>{{кніга|аўтар = Williams D. L. H.|загаловак = Nitrosation Reactions and The Chemistry of Nitric Oxide|спасылка = https://archive.org/details/nitrosationreact00will|выданне = First edition|выдавецтва = Elsevier|год = 2004|старонкі = [https://archive.org/details/nitrosationreact00will/page/86 86]|isbn = 0-444-51721-9|мова =en}}</ref>. *: [[Файл:Meyer test alcohols.png|550px|Проба Мэера.]] * '''Цэратная проба''' палягае на ўзаемадзеі сьпіртоў з азотнакіслай рашчынай гексанітратацэрату (IV) амонію, што мае жоўтую афарбоўку. Пры гэтым утвараюцца пераходныя комплексы чырвонага колеру, якія затым абясколерваюцца з прычыны затляненьня сьпірту і пераходу Ce (IV) ў Ce (III)<ref name="ident" />. *: <chem>[Ce(NO3)6]^{2-}{} + ROH -> [Ce(OR)(NO3)5]^{2-}{} + HNO3</chem> * '''Затляняльная проба''': пры ўзаемадзеі першасных або другасных сьпіртоў з [[рэактыў Джонза|рэактывам Джонза]], які мае аранжавую афарбоўку, утвараюцца прадукты затляненьня, а сам рэактыў зьмяняе колер на зялёны або блакітны, дзякуючы солям адноўленага хрому (III). Важнай асаблівасцю тэсту ёсьць час фіксацыі зьмены афарбоўкі — 2 сэкунды, па заканчэньні якога любыя далейшыя зьмены ў структуры або колеры рашчыны не бяруцца пад увагу<ref name="ident">{{кніга|аўтар = Шрайнер Р., Фьюзон E., Кёртин Д., Моррилл Т.|загаловак = Идентификация органических соединений|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1983|старонкі = 167—185|мова = ru}}</ref>. ==== Колькасны аналіз сьпіртоў ==== Для колькаснага аналізу сьпіртоў звычайна выкарыстоўваюць мэтады, якая базуюцца на [[Этэрыфікацыя|рэакцыі этэрыфікацыі]] ангідрыдамі карбонавых кісьляў, напрыклад, [[воцатная кісьля|воцатным]], [[фталевы ангідрыд|фталевым]], а таксама пірамэлітавым дыангідрыдам. Утрыманьне сьпірту вызначаецца [[тытрымэтрычны аналіз|тытраваньнем]] [[гідраксід натру|гідраксідам натру]] кісьлі, якая ўтвараецца ў выніку рэакцыі<ref name="organ">{{кніга|аўтар = Сиггиа С., Ханна Дж. Г.|загаловак = Количественный органический анализ по функциональным группам|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 16—19|мова = ru}}</ref>. : <chem>R-OH ->[\ce{(CH3CO)2O}][\text{пиридин}] R-OCOCH3{} + CH3COOH</chem> Іншы мэтад аналізу палягае на вызначэньні колькасьці гідраксільных групаў, здольных рэагаваць з мэтыльмагнёдыдам. У гэтым выпадку разьлік робяць паводле колькасьці вылучанага [[мэтан]]у ([[мэтад Чугаева—Царавіцінава]]). : <chem>R-OH ->[\ce{CH3MgI}] R-OMgI{} + CH4 ^</chem> Для [[Гліколі|гліколяў]] стасуецца затляняльна-аднаўленчы мэтад, дзе за затляняльнік бярэцца [[над’ёдная кісьля]]. Аналіз робяць паводле рэакцыі ўтворанай [[ёдная кісьля|ёднай кісьлі]] HIO<sub>3</sub> зь [[ёдыд калю|ёдыдам калю]] і наступным тытраваньнем вылучанага ёду [[тыясульфат натру|тыясульфатам натру]]<ref name="organ" />. : <chem>RCH(OH)CH(OH)R'{} + HIO4 -> RCHO{} + R'CHO{} + HIO3{} + H2O</chem> : <chem>5 KI{} + HIO3{} + 5 CH3COOH -> 3 I2{} + 5 CH3COOK{} + 3 H2O</chem> : <chem>2 Na2S2O3{} + I2 -> Na2S4O6{} + 2 NaI</chem> === Спэктральныя мэтады аналізу сьпіртоў === ==== Мас-спэктрамэтрычныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Мас-спэктрамэтрыя}} Мас-спэктры аліфатычных сьпіртоў маюць слабыя пікі малекулярнага іёна, а для вышэйшых і разгалінаваных сьпіртоў гэтыя пікі практычна адсутнічаюць, паколькі ў істотнай ступені адбываецца фрагмэнтацыя малекулы. Фрагмэнтацыя, як правіла, павязаная з стратай малекулы вады, а таксама [[рэакцыі элімінаваньня|элімінаваньнем]] [[этылен]]у. Для доўгаланцужковых сьпіртоў пераважае адчапленьне вады, таму іхнія мас-спэктры падобныя на мас-спэктры [[алькены|алькенаў]]. Для першасных сьпіртоў назіраюцца пікі ''m/z 31'', для другасных — ''m/z 45, 59, 73, …'', для трацічных — ''m/z 59, 73, 87, …''<ref name="spectr">{{кніга|аўтар = Преч Э., Бюльманн Ф., Аффольтер К.|загаловак = Определение строения органических соединений. Таблицы спектральных данных|адказны = Пер. с англ|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 2006|старонкі = 336|серыя = Методы в химии|isbn = 5-03-003586-9|ref = Преч и др.}}</ref>. ==== ІЧ-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Інфрачырвоная спэктраскапія}} ІЧ-спэктры сьпіртоў вызначаюцца двума тыпамі інтэнсіўных характарыстычных палосаў паглынаньня: * палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі O−H: 3650—3200 см<sup>−1</sup>; * палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі С−O: 1210—1000 см<sup>−1</sup>. Таксама вылучаюць палосы паглынаньня сярэдняй інтэнсіўнасьці, як правіла, ня мелыя вызначальнага значэньня: у дыяпазоне 1450—1250 см<sup>−1</sup> (роўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H) і 750—650 см<sup>−1</sup> (пазароўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H)<ref name="spectros">{{кніга|аўтар = Браун Д., Флойд А., Сейнзбери М.|загаловак = Спектроскопия органических веществ|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5030021116|адказны = Пер. с англ.|месца = М.|выдавецтва = «Мир»|год = 1992|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5030021116/page/n58 59]—60|isbn = 5-03-002111-6}}</ref>. '''Характарыстычныя палосы паглынаньня сьпіртоў у інфрачырвоным спэктры'''<ref name="spectros" />: {|| class="wikitable" width="80%" !width="35%"| Тыпы сувязяў і хістаньні !width="15%"| Дыяпазон, см<sup>−1</sup> !width="50%"| Апісаньне палосы паглынаньня |- |colspan=3 align=center|'''O−H, валентныя хістаньні''' |- | ROH, неасацыяваныя |align=center| 3650—3580 | Вузкая палоса, якая назіраецца ў разьведзеных рашчынах або пары |- | ROH···HOR, дымэры (вадародная сувязь) |align=center| 3550—3400 | Шырокая палоса, якая губляе інтэнсіўнасьць пры разьвядзеньні |- | ROH···HOR···, палімэры |align=center| 3400—3200 | Шырокая палоса або шэраг палосаў |- |colspan=3 align=center|'''С−O, валентныя хістаньні''' |- | R<sub>3</sub>COH, трацічныя сьпірты |align=center| 1210—1100 |rowspan=3 | Палосы высокай інтэнсіўнасьці, якая памяншаецца пры разьвядзеньні |- | R<sub>2</sub>CHOH, другасныя сьпірты |align=center| 1125—1000 |- | RCH<sub>2</sub>OH, першасныя сьпірты |align=center| 1075—1000 |- |colspan=3 align=center|'''O−H, дэфармацыйныя хістаньні''' |- | ROH |align=center| 1450—1250<br>750—650 | Шырокія палосы сярэдняй інтэнсіўнасьці, якія ня маюць практычнага значэньня |} ==== ЯМР-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Спэктраскапія ядзернага магнітнага рэзанансу}} ЯМР-спэктраскапія ядраў <sup>1</sup>H шырока выкарыстоўваецца дзеля аналізу сьпіртоў, аднак на велічыні хімічных зрухаў пратонаў гідраксільнай групы (''δ'', м. д.) істотна ўплывае прырода распушчальніка ды іншыя вонкавыя варункі. Для аліфатычных і аліцыклічных сьпіртоў ''δ'' складае 0,5—3,0 (у [[дымэтыльсульфаксыд|ДМСА]]-d<sub>6</sub>: 4—6){{Зноска|Преч и др.|2006|Преч и др.|208}}. Таксама дзеля вывучэньня сьпіртоў ужываюць спэктраскапію на ядрах <sup>17</sup>O. Значная розьніца ў зрухах для першасных (этаноль: ''δ'' 5,9 м д.), другасных (прапаноль-2: ''δ'' 39,8 м д.) і трацічных сьпіртоў (2-мэтыльпрапаноль-2: ''δ'' 62,3 м д.) стасоўна вады H<sub>2</sub><sup>17</sup>O дазваляе ўсталяваць або пацьвердзіць структуру досьледнага злучэньня<ref>{{кніга|аўтар = Ионин Б. И., Ершов Б. А., Кольцов А. И.|загаловак = ЯМР-спектроскопия в органической химии|адказны = Под ред. Б. А. Ершова|выданне = 2-е изд., переработанное|месца = Л.|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 177}}</ref>. <center><gallery widths="250px" heights="200px"> Файл:1H NMR Ethanol Coupling shown-ru.svg|Спэктар <sup>1</sup>H ЯМР [[этаноль|этанолю]] Файл:Ethanol_IR_Spectrum.png|ІЧ-спэктар этанолю </gallery></center> == Атрыманьне сьпіртоў == === Агульныя хімічныя === Сьпірты могуць быць атрыманыя з самых розных клясаў злучэньняў, як то [[вуглевадароды]], [[галягенальканы]], [[аміны]], [[карбанільныя злучэньні]], [[эпаксыды]]. Галоўным чынам, усе мэтады зводзяцца да рэакцыяў [[атляняньне|атляняньня]], [[атляняльна-аднаўленчыя рэакцыі|аднаўленьня]], [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]] і [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]]. Сьпірты атрымліваюць, атляняючы [[альканы]] і [[цыклеальканы]] пад узьдзеяньнем моцных неарганічных атляняльнікаў: [[азон]]у, [[пэрманганат калю|перманганату калю]], [[Аксыд хрому (VI)|аксыду хрому (VI)]], [[хромавая кісьля|хромавай кісьлі]], [[дыяксыд сэлену|дыяксыду сэлену]], [[пэраксыд вадароду|пэраксыду вадароду]], а таксама некаторых надкісьляў. Праз магчымасьць далейшага атляненьня атрыманых сьпіртоў, мэтад мае значэньне толькі дзеля атрыманьня трацічных сьпіртоў<ref name="Oxidation">{{кніга|аўтар = Hudlický M.|загаловак = Oxidation in Organic Chemistry|выданьне = ACS monograph 186|месца = Washington|выдавецтва = American Chemical Society|год = 1990|pages = 57—59|isbn = 0-8412-1780-7|мова = en}}</ref>. Атляненьне [[алькены|алькенаў]] значна больш распаўсюджанае ў лябараторнай практыцы, асабліва дзеля атрыманьня двухатамных сьпіртоў — [[дыёлы|дыёлаў]]. У залежнасьці ад выбару рэагенту атляненьне можна зрабіць з рознай [[стэрэасэлектыўнасьць|стэрэасэлектыўнасьцю]]: пры ўзьдзеяньні на алькены [[тэтрааксыд осму|тэтрааксыду осму]], [[пэрманганат калю|пэрманганату калю]], [[хлярат натру|хлярату натру]], [[ёд]]у з карбаксілатам срэбра дзеіцца ''сін''-гідраксілаваньне; дзеля ''анты''-гідраксілаваньня выкарыстоўваюць [[пэраксыд вадароду]] і надкісьлі, аксыды малібдэну (VI) і вальфраму (VI), аксыд сэлену (IV) і іншыя<ref>{{кніга|аўтар = Хейнс А.|загаловак = Методы окисления органических соединений: Алканы, алкены, алкины и арены|арыгінал = Methods for the oxidation of organic compounds: Alkanes, Alkenes, Alkynes and Arenes|адказны = Перевод с англ., под редакцией И. П. Белецкой|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1988|старонкі = 82—108|старонак = 400|isbn = 5-03-000149-2}}</ref>. : [[Файл:Hydroxylation of alkenes.png|500пкс|Гідраксілаваньне алькенаў.]] Сьпірты ўтвараюцца таксама пры аднаўленьні [[альдэгіды|альдэгідаў]] або [[кетоны|кетонаў]] пад узьдзеяньнем [[барагідрыд натру|барагідрыду натру]] ў пратонным распушчальніку, а таксама [[алюмагідрыд літу|алюмагідрыду літу]]. Аднаўленьне [[складаныя этэры|складаных этэраў]] і [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]] таксама вырабляецца пад узьдзеяньнем комплексных гідрыдаў, як зазвычай, алюмагідрыду літу і дае мажлівасьць атрымаць сьпірты<ref name="tietze">{{кніга|аўтар = Титце Л., Айхер Т.|загаловак = Препаративная органическая химия: Реакции и синтезы в практикуме органической химии и научно-исследовательской лаборатории|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1999|старонкі = 73—75|старонак = 704|isbn = 5-03-002940-0}}</ref>. : [[Файл:Synthesis of alcohols via reduction.png|350пкс|Сынтэз сьпіртоў мэтадам аднаўленьня.]] Кісьлінна-каталізаванае далучэньне вады да алькенаў прыводзіць да ўтварэньня сьпіртоў. У адпаведнасьці з [[правіла Маркоўнікава|правілам Маркоўнікава]], у гэтай рэакцыі ўтвараюцца больш замешчаныя сьпірты. У лябараторнай практыцы часьцей выкарыстоўваюць тоесную, але больш мяккую рэакцыю аксымэркураваньня — дэмэркураваньня, а таксама рэакцыю гідрабараваньня — атляненьня, якая прыводзіць да паўстаньня прадуктаў, якія не адпавядаюць правілам Маркоўнікава{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|232—233}}. : [[Файл:Hydroboration-oxidation.png|450пкс|Гідрабараваньне-атляненьне алькенаў.]] Рэакцыі [[рэакцыі нуклеафільнага далучэньня|нуклеафільнага далучэньня]] мэталарганічных злучэньняў ([[ацэтыленіды|ацэтыленідаў]], [[рэакцыя Грын’яра|рэактываў Грын’яра]], медзь- і літарганічных злучэньняў і г. д.) да [[карбанільныя злучэньні|карбанільных злучэньняў]] таксама прыводзяць да ўтварэньня сьпіртоў, прычым калі далучэньне адбываецца да [[фармальдэгід]]у HCHO, тады ўтвараюцца першасныя сьпірты, калі да іншых [[альдэгіды|альдэгідаў]], тады ўтвараюцца другасныя сьпірты. Далучэньне да [[кетоны|кетонаў]] дае трацічныя сьпірты. Трацічныя сьпірты можна атрымаць таксама шляхам далучэньня двух эквівалентаў мэталарганічнага злучэньня да [[складаныя этэры|складаных этэраў]]. : [[Файл:Mg-organic synthesis.png|500пкс|Магнарганічны сынтэз.]] Сьпірты можна атрымліваць пры апрацоўцы [[галягенаальканы|галягенаальканаў]] расшчынай [[луг (хімія)|луга]]. Рэакцыя мае ўласьцівасьці [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] і суправаджаецца [[рацэмат|рацэмізацыяй]] (пры монамалекулярным мэханізьме) або [[Вальдэнаўскае адварочваньне|адварочваньнем канфігурацыі]] (пры бімалекулярным мэханізьме). Важным прэпаратыўным мэтадам ёсьць атляненьне алькілгалягенідаў [[надпэраксыд калю|надпэраксыдам калю]]<ref>{{артыкул|аўтар = Corey E. J., Nicolaou K. C., Shibasaki M., Machida Y., Shiner C. S.|загаловак = Superoxide ion as a synthetically useful oxygen nucleophile|спасылка = https://dx.doi.org/10.1016/S0040-4039(00)91450-3|мова = en|выданьне = Tetrahedron Letters|год = 1975|том = 16|нумар = 37|старонкі = 3183—3186}}</ref>. === Прамысловыя мэтады === У прамысловасьці сьпірты атрымліваюць з дапамогай хімічных, альбо біяхімічных мэтадаў вытворчасьці. Адзіным прамыслова важным мэтадам сынтэзу мэтанолю ёсьць [[каталіз|каталітычная]] рэакцыя паміж [[аксыд вугляроду(II)|аксыдам вугляроду (II)]] і [[вадарод]]ам. Сыравінай у вытворчасьці мэтанолю служыць [[прыродны газ]], які на першай стадыі працэсу падвяргаюць ачыстцы ад злучэньняў [[серка|серкі]] (серка ёсьць атрутай для [[каталізатар]]аў, выкарыстаных на наступнай стадыі). Далей адбываецца паравая канвэрсія прыроднага газу ў [[сынтэз-газ]] (сумесь [[аксыд вугляроду(II)|СО]] і [[вадарод]]у), які пасьля кандэнсацыі пары вады ператвараюць у мэтаноль на зьмяшаным медна-цынка-хромавым каталізатары пры тэмпэратуры 250 °C і ціску да 10 МПа. Атрыманы такім чынам мэтаноль зьмяшчае ваду і прымешкі іншых сьпіртоў (этанолю, прапанолю і вышэйшых сьпіртоў) і можа быць ачышчаны [[рэктыфікацыя]]й. Сусьветнае спажываньне мэтанолю ў 2015 годзе склала каля 70 млн тонаў<ref name="methanol">{{cite web|url=http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|title=The changing face of the global methanol industry|work=CHEMWEEK’S LAB|publisher=IHS Chemical Week|accessdate=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225959/http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|url-status=live}}</ref>. : <chem>CO{} + 2 H2 ->[\text{250 °C, 10 МПа}][\text{кат.}] CH3OH</chem> Этаноль і прапаноль-2 атрымліваюць шляхам [[гідратацыя|гідратацыі]] адпаведных алькенаў — [[этылен]]у і [[прапілен]]у. У прамысловасьці выкарыстоўваюць два варыянты гідратацыі, як то серчанакісьлінную і каталітычную. Серчанакісьлінная гідратацыя ўлучае ў сябе [[абсарбцыя|абсарбцыю]] этылену канцэнтраванай [[серчаная кісьля|серчанай кісьлі]] (94—98 %) пры тэмпэратуры 80 °C і ціску 1,3—1,5 МПа і далейшы [[гідроліз]] утвораных сульфаэтэраў вадою. Другі мэтад гідратацыі заснаваны на выкарыстаньні [[фосфарная кісьля|фосфарнай кісьлі]], нанесенай на [[сылікагель]] або іншую падкладку, як [[каталізатар]]. Сумесь дэіянізаванай вады і этылену награваюць да тэмпэратуры 300 °C пад ціскам 6—8 МПа, а атрыманы этаноль чысьцяць рэктыфікацыяй. Гэтыя мэтады дазваляюць атрымаць этаноль, які зьмяшчае 5 % вады паводле масы. Атрыманьне бязводнага этанолю (99,9 %) грунтуецца на [[азэатропная адгонка|азэатропным выдаленьні]] вады з [[бэнзол]]ам{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|69—74}}. Паводле зьвестак на 2003 год, сусьветная вытворчасьць этанолю толькі гідратацыяй этылену сягала 6 млн тонаў у год<ref name="berg">{{cite web|author=Berg Ch.|datepublished=2004-04|url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A&O-2004.html|title=World Fuel Ethanol - Analysis and Outlook|publisher=The Online Distillery Network for Distillers & Fuel Ethanol Plants Worldwide|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Ogvtx2?url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A|archivedate=2011-08-21|accessdate=2020-12-07|dead-url=no}}</ref>. : <chem>C2H4{} + H2SO4 ->[][\text{80 °C, 1,3—1,5 МПа}] C2H5OSO3H{}, (C2H5O)2SO2 ->[\ce{H2O}] C2H5OH{} + H2SO4</chem> : <chem>C2H4{} + H2O -> [\ce{H2SO4 / SiO2}][\text{300 °C, 6—8 МПа}] C2H5OH</chem> Сусьветная вытворчасьць паліўнага этанолю ў 2015 годзе паводле зьвестак Renewable Fuel Association склала блізу 77 млн тонаў<ref>{{cite web|url=http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|title=World Fuel Ethanol Production|publisher=Renewable Fuel Association|lang=en|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118214657/http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|url-status=live}}</ref>. Для гідратацыі прапілену патрабуюцца мякчэйшыя ўмовы. Серчанакісьлінны працэс робяць пры пакаёвай тэмпэратуры і канцэнтрацыі серчанай кісьлі, роўнай 70—75 %, а каталітычная гідратацыя робіцца пры тэмпэратуры 180 °C і 4 МПа. Часам для гідратацыі прапілену выкарыстоўваюць вальфрамавы каталізатар (WO<sub>3</sub>·SiO<sub>2</sub>, 250 °C і 25 МПа). Сусьветная вытворчасьць прапанолю-2 у 2008 годзе складала 1,8 млн тонаў<ref name="Ullmann_propanols">{{кніга|аўтар=Papa A. J.|частка=Propanols|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a22_173.pub2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|title=Isopropanol (IPA) CAS No: 67-63-0|work=Chemical intelligence|publisher=ICIS.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oi9TBq?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}</ref><ref name="ipa">{{cite web|datepublished=2010-01|url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|title=Isopropyl Alcohol (IPA)|work=WP Report|publisher=SRI Consulting|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oihmvj?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}</ref>{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|76—79}}. Таксама рэакцыяй гідратацыі ў прамысловасьці атрымліваюць этыленгліколь, то бок адзін з найважнейшых прадуктаў хімічнай прамысловасьці, які вырабляецца ў колькасьці 19,9 млн тонаў штогод<ref>{{cite web|datepublished = 2010-01|url = http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|title = Ethylene Glycol|work = WP Report|publisher = SRI Consulting|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OjinzI?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|archivedate = 2011-08-21|accessdate = 2010-05-25|url-status = live}}</ref>. Ён выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасьцях для вытворчасьці [[антыфрыз]]у і [[хімічныя валокны|валокнаў]]. Сыравінай для гэтага сынтэзу служыць [[тленьнік этылену]], які здабываецца простым атляненьнем этылену кіслародам паветра. Ператварэньне тленьніку этылену ў этыленгліколь адбываецца пры награваньні ягонай сумесі з 20-кратным мольным лішкам вады да 200 °C без каталізатара. Этыленгліколь затым адлучаецца ад вады і прадуктаў [[алігамэр]]ызацыі ў выніку пасьлядоўных рэктыфікацыяў<ref>{{кніга|аўтар=Rebsdat S., Mayer D.|частка=Ethylene Glycol|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a10_101}}</ref>. : [[Файл:Ethylene glycol production.png|300пкс|Схема прамысловага сынтэзу этыленгліколю.]] Прамысловае здабыцьцё прапанолю-1 заснаванае на рэакцыі [[карбанілаваньне|гідрафармілаваньня]] [[этылен]]у і далейшым [[гідрыраваньне|гідрыраваньні]] атрыманага [[прапаналь|прапаналю]]. Гідрафарміляваньне ладзіцца пры тэмпэратуры 90—130 °C, агульным ціску прапілену, аксыду вугляроду(II) і вадароду, роўным 2,8 МПа, і ў прысутнасьці 500 [[мільённая частка|мч]] [[род (элемэнт)|родывага]] каталізатара. Другая стадыя бярэцца пры тэмпэратуры 110—150 °C у лішку вадароду на розных мэталічных каталізатарах (выкарыстоўваюцца камбінацыі злучэньняў [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[нікель|нікелю]] і [[хром]]у)<ref name="Ullmann_propanols" />. Аб’ёмы сусьветнай вытворчасьці прапанолю-1 на 2003 год складалі 0,14 млн тонаў<ref>{{cite web|url = http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|title = Product Safety Assessment DOW n-Propanol|format = pdf|publisher = The Dow Chemical Company|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170716012533/http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|archivedate = 2017-07-16|accessdate = 2010-05-25|url-status = dead}}</ref>. : <chem> C2H4{} + CO{} + H2 ->[\ce{Rh}~\text{кат.}][\text{90—130°C, 2,8 МПа}] CH3CH2CHO ->[\ce{H2},~\text{кат.}][\text{110—150°C, 0,14—1,0 МПа}] CH2CH2CH2OH </chem> Гліцэрыну атрымліваюць як пабочны прадукт ператварэньня тлушчаў у [[тлустыя кісьлі]] і [[мэтылявыя этэры тлустых кісьляў]]. Гэты працэс ляжыць у аснове здабыцьця [[біядызэль|біядызэлю]], пры гэтым на кожную тону біядызэлю ўтвараецца 100 кг гліцэрыны. Такім мэтадам сынтэзуюць 1,5 млн тонаў гліцэрыны штогод, паводле зьвестак на 2004 год, пры гэтым, паводле прагнозаў, гэтыя аб’ёмы будуць расьці ў сувязі з павелічэньнем цікавасьці да альтэрнатыўных відаў паліва. Тлушчы гідралізуюць пры 220—260 ° C і ціску 2—6 МПа, альбо [[пэраэтэрыфікацыя|пэраэтэрыфікуюць]] мэтанолем. Расшчапленьне тлушчаў пад узьдзеяньнем лугу або карбанатаў ужываецца ў абмежаваным маштабе, напрыклад, пры вытворчасьці [[мыла]]<ref>{{кніга|аўтар=Christoph R., Schmidt B., Steinberner U., Dilla W., Karinen R.|частка=Glycerol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a12_477.pub2}}</ref><ref name="chpd">{{кніга|аўтар = Speight J. G.|загаловак = Chemical Process and Design Handbook|спасылка = https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|выдавецтва = McGraw-Hill|год = 2002|isbn = 0-07-137433-7|pages = 2.251|ref = Speight}}</ref><ref name="survey">{{кніга|аўтар = Chenier Ph. J.|загаловак = Survey of Industrial Chemistry|спасылка = https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|выданьне = Third Edition|месца = New York|выдавецтва = Kluwer Academic / Plenum Publishers|год = 2002|pages = 242|ref = Chenier|isbn = 0-306-47246-5}}</ref>. : [[Файл:Glycerol production.png|650пкс|Схема прамысловай вытворчасьці гліцэрыны.]] Вышэйшыя тлустыя сьпірты вырабляюць некалькімі спосабамі, сярод якіх [[гідрагеналіз]] мэтылявых этэраў тлустых кісьляў, атрыманых пэраэтэрыфікацыяй тлушчаў, а таксама гідрафармілаваньне алькенаў і алігамэрызацыя этылену з наступным атляненьнем (мэтад Цыглера). Штогод у сьвеце вырабляецца 2,15 млн тонаў вышэйшых тлустых сьпіртоў на 2003 год<ref name="pav">{{кніга|аўтар = Ланге К. Р.|загаловак = Поверхностно-активные вещества: синтез, свойства, анализ, применение|арыгінал = Surfactants. A Practical Handbook|адказны = Пер. с англ|месца = Санкт-Пецярбург|выдавецтва = «Профессия»|год = 2004|старонкі = 18—20|isbn = 5-93913-068-2}}</ref><ref>{{cite web|author=Brackmann B., Hager C.-D.|url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|title=The Statistical World of Raw Materials, Fatty Alcohols and Surfactants|work=CESIO 6th World Surfactants Congress, Berlin, June 20–23, 2004|publisher=Laboratory of Formulation, Interfaces, Rheology and Processes FIRP (Venezuela)|accessdate=2010-09-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616OjD1q5?url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}</ref>. Для некаторых сьпіртоў найважнейшую ролю ў прамысловым сынтэзе граюць біяхімічныя мэтады. У прыватнасьці, аб’ёмы вырабленага біяэтанолю значна перавышаюць аб’ёмы сынтэтычнага этанолю. Грунтам у біяхімічнага атрыманьня этанолю ёсьць кісьлінны або [[фэрмэнты|фэрмэнтатыўны]] [[гідроліз]] расьліннай сыравіны з наступнай анаэробнай [[сьпіртавое закісаньне|сьпіртавой фэрмэнтацыяй]] (зброджваньнем) утвораных вугляводаў [[дрожджы|дрожджамі]] або некаторымі відамі [[бактэрыі|бактэрыяў]]. У прыватнасьці, дрожджы ўважаюцца за вельмі зручныя мікраарганізмы дзеля шырокага прамысловага выкарыстаньня. Фэрмэнтацыя пад узьдзеяньнем дражджоў вызначаецца высокай [[сэлектыўнасьць|сэлектыўнасьцю]], нізкім назапашваньнем пабочных прадуктаў, высокай дзельлю ў выніку этанолю, высокай хуткасьцю працэсу, добрай талерантнасьцю дражджоў да павышаных канцэнтрацыяў этанолю і субстрату. Сыравінай у гэтым працэсе могуць служыць лёгка фэрмэнтаваныя вугляводы, а таксама [[крухмал]] і іншыя арганічныя субстраты, якія неабходна папярэдне гідралізаваць да фэрмэнтаванай формы. Звычайна выкарыстоўваюць сельскагаспадарчыя культуры ([[цукровы бурак]], [[бульба]], [[збожжа]]), прадукты лясной гаспадаркі ([[драўніна]], [[салома]]), альбо сельскагаспадарчыя адкіды<ref>{{кніга|аўтар=Kosaric N., Duvnjak Z., Farkas A., Sahm H., Bringer-Meyer S., Goebel O., Mayer D.|частка=Ethanol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a09_587.pub2}}</ref>. Вытворчасьць біябутанолю палягае на фэрмэнтацыі вугляводнай сыравіны з выкарыстаньнем бактэрыяў ''Clostridium acetobutylicum''<ref>{{кніга|аўтар=Hahn H.-D., Dämbkes G., Rupprich N., Bahl H., Frey G. D.|частка=Butanols|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a04_463.pub3}}</ref>. == Выкарыстаньне == === Эканамічная значнасьць === Абсяг выкарыстаньня сьпіртоў шматлікі і разнастайны, асабліва беручы пад улік найшырэйшы спэктар злучэньняў, якія стасуюцца да гэтай клясы. Разам з тым, з прамысловага пункту гледжаньня, толькі невялікі шэраг сьпіртоў мае прыкметны ўнёсак у глябальную сусьветную эканоміку. У найважнейшую пяцідзясятку злучэньняў за 2002 год, якія вырабляе [[хімічная прамысловасьць]] [[ЗША]], зь сьпіртоў траплялі толькі [[мэтаноль]] (14-е месца) і [[этыленгліколь]] (29-е месца){{Зноска|Chenier|2002|Chenier|17—18}}. У наступныя 50 найважнейшых хімічных злучэнняў, паводле зьвестак за 1999 год, улучаны [[ізапрапілавы сьпірт]], ''н''-[[бутаноль-1|бутылявы сьпірт]], сынтэтычны [[этаноль]], [[прапіленгліколь]], [[дыэтыленгліколь]], [[2-этыльгексаноль]], [[бутандыёль-1,4]], [[сарбіт]] і [[гліцэрына]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|217—219}}. Найбольш распаўсюджаным і карыстаным сьпіртам у сьвеце ёсьць [[этаноль]]. Ягоны сусьветны аб’ём спажываньня сягае блізу 65 млн тонаў. Сукупны сусьветны аб’ём спажываньня іншых сьпіртоў (акрамя этанолю) у розных кірунках карыстаньня складае каля 70 млн тонаў, паводле зьвестак на 2009 год. === Выкарыстаньне ў арганічным сынтэзе === Асноўная частка [[Мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] выкарыстоўваецца ў прамысловым сынтэзе [[фармальдэгід]]у шляхам высокатэмпэратурнага каталітычнага акісьленьня мэтанолю<ref name="Petrochemical">{{кніга|аўтар = Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак = Petrochemical processes 1. Synthesis-gas Derivatives and Major Hydrocarbons|выданьне = 2nd ed|месца = Paris|выдавецтва = Editions Technip|год = 1989|том = 1|pages = 95—97|isbn = 2-7108-0562-5}}</ref>. Акрамя таго, з мэтанолю атрымліваюць [[трэт-бутыльмэтылявы этэр]], [[воцатная кісьля|воцатную кісьлю]] ({{iw|працэс Мансанта||en|Monsanto process}}){{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|53}}, [[Дымэтыланілін|N,N-дымэтыланілін]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|1.3}}, [[мэтыламіны]] і [[хлёрмэтан]]<ref name="lebedev">{{кніга|аўтар=Лебедев Н. Н.|загаловак=Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза: Учебник для вузов|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5724500086|выданьне=4-е изд., перераб. и доп|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1988|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5724500086/page/132 132]|isbn=5-7245-0008-6|ref=Лебедев}}</ref>. З этанолю ў прамысловасьці вырабляюць [[дыэтылявы этэр]] (мэтадам дэгідратацыі пры тэмпэрытуры 250 °C над [[аксід алюміна|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>]]){{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|188}}, [[хляраль]]{{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|133}}, [[ацэтальдэгід]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|31—33}} і [[этылацэтат]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|2.212}}. [[Ізапрапілявы сьпірт]] пры каталітычным вадкафазным дэгідрыраваньні на [[нікель Рэнэя|нікелі Рэнэя]] пры 150 °C ператвараюць у [[ацэтон]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|127—133}}. Асноўным прадуктам, што здабываюць з [[бутаноль-1|бутанолю]], ёсьць [[бутылакрылат]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|234}}. === У якасьці паліва === {{Асноўны артыкул|Біяпаліва}} [[Файл:Ethanol plant.jpg|значак|зьлева|Завод па выпрацоўцы этанолю ў [[Аёва|Аёве]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]].]] Дзеля паліўных мэтаў сёньня выкарыстоўваюцца ў прамысловых аб’ёмах тры сьпірты, як то мэтаноль, этаноль і бутаноль-1, што павязанае, перш за ўсё, з іхняй камэрцыйнай дасяжнасьцю і мажлівасьцю масавай вытворчасьці з расьліннай сыравіны (акрамя мэтанолю). Пры гэтым магчыма выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці паліва ў чыстым выглядзе, як то розных мешанкаў з бэнзінам або дызэльным палівам<ref>{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|title = Использование этилового спирта в качестве компонента автомобильного бензина. Анализ нормативной документации|work = Законы и практика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221004145/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|url-status = live|lang = ru}}</ref>, а таксама як аксігенавальныя дадаткі (да 10 %) дзеля павышэньня [[актанавы лік|актанавага ліку]] і зьніжэньня таксычнасьці адпрацаваных газаў<ref name="oxigen">{{артыкул|аўтар = Карпов С. А., Кунашев Л. Х., Царев А. В., Капустин В. М.|загаловак = Применение алифатических спиртов в качестве экологически чистых добавок в автомобильные бензины|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2010-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100923034523/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|мова = ru}}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561&cat_id=7&page_id=1|title = Использование спиртов как добавок к нефтяным топливам|work = Альтернативные топлива, энергетика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2011-11-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20111104204028/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561|url-status = live|lang = ru}}</ref>. Асобным напрамкам ёсьць выкарыстаньне мэтанолю дзеля [[пераэтэрыфікацыя|пераэтэрыфікацыі]] тлушчаў у вытворчасьці [[біядызэль|біядызэлю]]<ref>{{cite web|url = http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|title = Биодизель|publisher = Российская Национальная Биотопливная Ассоциация|accessdate = 2010-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821113501/http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|archivedate = 2010-08-21|url-status = dead|lang = ru}}</ref>. [[Файл:At Memorial Aeroespacial Brasileiro 2019 051.jpg|значак|[[Chrysler Dodge 1800]] быў першым [[аўтамабіль|самаходам]], які працаваў на этаноле.]] Пануючым паліўным сьпіртам ёсьць этаноль. Паводле ацэнак экспэртаў, на 2009 год 80—90 % усяго вырабленага ў сьвеце этылевага сьпірту было выкарыстана ў гэтых мэтах і склала 73,9 млрд літраў ці блізу 58 млн тонаў<ref name="sriethanol">{{cite web|author = Linak E., Inoguchi Y., Janshekar H.|date = 2009-04|url = http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|title = Ethanol|work = CEH Report|publisher = SRI Consulting|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OzgUly?url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|date = 2010-03-21|url = http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|title = Global ethanol production to reach 85.9 billion litres in 2010: Global Renewable Fuels Alliance releases 2010 biofuels production forecast|work = Press Release|publisher = Global Renewable Fuels Alliance|accessdate = 2010-05-25|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/659Xjdi2W?url=http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|archivedate = 2012-02-02|url-status = dead}}</ref>. Этаноль утрымлівае прыблізна на 34 % менш энэргіі на адзінку аб’ёму, чым бэнзін. Таму тэарэтычна выкарыстаньне чыстага этанолю ў аўтамабілі зьмяншае запас хады на адзінку паліва прыкладна на 34 % пры той самай паліўнай эканамічнасьці ў параўнаньні з выкарыстаньнем чыстага бэнзіну. Аднак, паколькі этаноль мае больш высокі актанавы лік, эфэктыўнасьць рухавіка можна павысіць шляхам павелічэньня [[ступень сьціску|ступені сьціску]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.afdc.energy.gov/afdc/ethanol/|загаловак=Alternative Fuels Data Center: Ethanol|выдавецтва=Afdc.energy.gov|дата доступу=20.01.2015}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.eia.doe.gov/cneaf/solar.renewables/alt_trans_fuel/attf.pdf#page=39|загаловак=U.S. Energy Information Administration (EIA)|дата доступу=09.02.2016|копія=https://web.archive.org/web/20080821085349/http://www.eia.doe.gov/#page=39|дата копіі=21.08.2008}}</ref>. Галоўнымі прычынамі, якія паслужылі актыўнаму вывучэньню сьпіртоў як альтэрнатыўнага паліва, ёсьць<ref name="bioethanol">{{артыкул|аўтар = Карпов С. А.|загаловак = Актуальные аспекты применения топливного этанола в России и США|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2007-07-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070715100431/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf}}</ref>: * рост цэнаў на [[нафта|нафту]] і [[прыродны газ|газ]], а таксама вычэрпнасьць гэтых рэсурсаў у будучыні; * сьпірты маюць высокія эксплюатацыйныя якасьці, а прадукты згараньня ўтрымліваюць менш шкодных рэчываў; * сьпірты могуць вырабляцца біяхімічным шляхам з адкідаў харчовай, дрэваапрацоўчай і цэлюлёзна-папяровай вытворчасьці, што адначасна разьвязвае праблему ўтылізацыі. Разам з тым, масавае выкарыстаньне памянёных сьпіртоў як маторнага паліва, акрамя як з эканамічных прычынаў, мае шэраг недахопаў<ref>{{cite web|author=Smith J. L., Workman J. P.|date=2004-12|url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|title=Alcohol for Motor Fuels|publisher=Colorado State University Extension|accessdate=2010-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P73UUn?url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}</ref>: * мэтаноль і этаноль маюць у параўнаньні з бэнзінам меншую энэргаэфэктыўнасьць і, адпаведна, забясьпечваюць большы выдатак; * нізкія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў могуць служыць чыньнікам утварэньня паравых коркаў, што можа істотна ўскладніць працу рухавіка; * [[гіграскапічнасьць]] сьпіртоў, а таксама іхняя распушчальнасьць у вадзе можа прывесьці да рэзкага зьніжэньня магутнасьці пры трапленьні вільгаці ў паліўную сыстэму; * сьпірты маюць істотна больш высокія каразійныя ўласьцівасьці ў параўнаньні з вуглевадародамі; * адносна высокая [[цеплыня згараньня]] мэтанолю і этанолю можа служыць прычынай праблемы пры зьмешваньні гэтых сьпіртоў з паветрам і далейшага транспартаваньня праз упускны калектар рухавіка. === Прамысловае выкарыстаньне === ==== Рашчыньнікі ==== Сярод [[распушчальнік]]аў шырокі распаўсюд маюць самыя розныя тыпы сьпіртоў, як то аднаатамныя ([[мэтаноль]], [[прапаноль-2]]) і шмататамныя ([[этыленгліколь]], [[гліцэрына]]); аліфатычныя ([[этаноль]], [[бутаноль-1]]) і цыклічныя ([[цыклагексаноль]]). Сьпірты стасуюцца да палярных распушчальнікаў і ўжываюцца ў розных галінах прамысловасьці<ref>{{кніга|аўтар = Дринберг С. А., Ицко Э. Ф.|загаловак = Растворителя для лакокрасочных материалов: Справочное пособие|выданьне = 2-е изд., перераб. и доп|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1986|старонкі = 51}}</ref>. Сусьветны аб’ём спажываньня сьпіртоў як распушчальнікаў паводле зьвестак на 2013 год склаў каля 6,5 млн тонаў<ref>{{cite web|url = http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|title = Market Study: Solvents (3rd edition)|work = Chemicals|publisher = Ceresana|accessdate = 2017-11-07|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171107165559/http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|archivedate = 2017-11-07|url-status = live}}</ref>. Найбольш распаўсюджаным сьпіртам сярод распушчальнікаў ёсьць [[этаноль]]. Гэтак ягоны сусьветны аб’ём спажываньня дзеля гэтых мэтаў на 2009 год перавышаў 3,5 млн тонаў на год<ref>{{cite web|url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|title = Ethanol Uses and Market Data|work = Chemical Intelligence|publisher = ICIS.com|accessdate = 2010-09-14|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P7WljJ?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref>. Іншымі папулярнымі распушчальнікамі ёсьць мэтаноль і ізапрапаноль з аб’ёмамі спажываньня большым за 1 млн тон на год. Выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці распушчальнікаў улучае ў сябе наступныя напрамкі<ref>{{cite web|url = http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|title = 2-Propanol|work = Environmental Health Criteria (EHC) Monographs|publisher = International Programme on Chemical Safety (IPCS) INCHEM|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P86yCf?url=http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref>: * Тэхналягічны распушчальнік: [[экстракцыя]] і ачыстка натуральных прадуктаў ([[тлушчы]] і [[алей|алеі]], [[смала|смолы]], [[воск]], прыродныя [[фарбавальнікі]] і [[араматызатары]], [[альгінаты]], [[вітаміны]], [[алькалёіды]], [[водарасьці|багавіньне]]), носьбіт у харчовай прамысловасьці, ачыстка, [[крышталізацыя]] і [[асаджэньне]] арганічных хімічных рэчываў. * Распушчальнік у вытворчасьці фарбаў і пакрыцьцяў, як то распушчэньне сынтэтычных палімэрных матэрыялаў ([[ляк]]і, [[смала|смолы]], [[клей|клеі]] і г. д.), складальнік [[цэмэнт]]аў, фарбаў і атраманту. * Ачышчальнік: вытворчасьць электронных кампанэнтаў, мэталічных паверхняў, фатаплёнак і фотапаперы, шклоачышчальнік і іншае, складальнік вадкага мыла і мыйных сродкаў. * Распушчальнік у вытворчасьці фармацэўтычнай прадукцыі, [[парфумэрыя|парфумэрыі]] і [[касмэтыка|касмэтыкі]]. * Распушчальнік у [[аэразоль|аэразолях]] (бытавых і мэдычных). ==== Паверхнева-актыўныя і мыйныя рэчывы ==== {{Асноўны артыкул|Паверхнева-актыўныя рэчывы}} Найважнейшай сыравінай у вытворчасьці сучасных [[Паверхнева-актыўныя рэчывы|паверхнева-актыўных рэчываў]] (ПАР) для сынтэтычных мыйных сродкаў ёсьць [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]], зь якіх у залежнасьці ад рэагента вылучаюць [[неіянагенныя паверхнева-актыўныя рэчывы|неіянагенныя]] або [[аніённыя паверхнева-актыўныя рэчывы|аніённыя ПАР]]<ref name="surfactants">{{кніга|загаловак = Chemistry and Technology of Surfactants|адказны = Edited by Richard J. Farn|выдавецтва = Blackwell Publishing Ltd|год = 2006|allpages = 5—6|isbn = 978-14051-2696-0}}</ref>. Сусьветны аб’ём выкарыстаньня вышэйшых тлустых сьпіртоў у вытворчасьці ПАР у 2000 годзе складаў 1,68 млн тонаў<ref name="surfactants" />. У 2003 годзе блізу 2,5 млн тонаў ПАР было выраблена на грунце вышэйшых тлустых сьпіртоў<ref>{{артыкул|аўтар = Dierker M., Schäfer H. J.|загаловак = Surfactants from oleic, erucic and petroselinic acid: Synthesis and properties|спасылка = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf|мова = en|выданьне = European Journal of Lipid Science and Technology|год = 2010|том = 112|нумар = 1|старонкі = 122|archivedate = 2014-03-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306200107/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf}}</ref>. ==== Палімэрныя матэрыялы і іхнія кампанэнты ==== Сьпірты маюць важнае прыкладаньне як зыходныя манамэры дзеля сынтэзу [[Палімэры|палімэрных матэрыялаў]] шляхам [[Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі]]. Галоўным чынам, на аснове сьпіртоў сынтэзуюць [[поліэтэры]] і [[поліўрэтаны]]. Найважнейшымі прыкладамі такіх сынтэтычных палімэраў ёсьць [[поліэтылентэрэфталят]], [[полібутылентэрэфталят]], атрыманыя з [[фталевая кісьля|тэрэфталевай кісьлі]] і [[этыленгліколь|этыленгліколю]] або [[1,4-бутандыёль|1,4-бутандыёлю]] адпаведна. Полікандэнсацыяй [[гліколі|гліколяў]], [[гліцэрына|гліцэрыны]] або [[пэнтаэрытрыт]]у з [[фталевы ангідрыд|фталевым ангідрыдам]] атрымліваюць [[алькідныя смолы]], якія шырока выкарыстоўваюцца ў вырабніцтве лякаў і фарбаў. Поліўрэтаны здабываюць полікандэнсацыяй [[ізацыянаты|ізацыянатаў]] з гліколямі або шмататамнымі сьпіртамі<ref>{{кніга|аўтар = Chanda M., Roy S. K.|загаловак = Industrial Polymers, Specialty Polymers, and Their Applications|спасылка = https://archive.org/details/industrialpolyme00chan|месца = Boca Raton|выдавецтва = CRC Press, Taylor & Francis Group|год = 2009|pages = [https://archive.org/details/industrialpolyme00chan/page/n17 1]—55—1-58, 1-97—1-98|isbn = 978-1-4200-8058-2}}</ref>. Сьпірты таксама выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці складанаэтэрных і дыэтэрных [[плястыфікатар]]аў для палімэраў<ref>{{кніга|аўтар = Барштейн Р. С., Кирилович В. И., Носовский Ю. Е.|загаловак = Пластификаторы для полимеров|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|старонкі = 19—20}}</ref>. ==== Гідраўлічныя вадкасьці і змазачныя матэрыялы ==== Дзеля атрыманьня негаручых гідраўлічных вадкасьцей выкарыстоўваюць водныя рашчыны, якія зьмяшчаюць гліцэрыну і этаноль. У вытворчасьці [[тормазная вадкасьць|тормазных вадкасьцяў]] шырока выкарыстоўваюць [[этыленгліколь]] і этэры на ягонай аснове. Многія сучасныя змазачныя матэрыялы маюць у сваім складзе [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] і іхнія этэры, дзякуючы іхняй нізкай таксычнасьці, высокай тэмпэратуры пошугу і бясьсьледнаму выпарэньню пры награваньні. Гэтыя ўласьцівасьці выкарыстоўваюцца для побытавага ўжываньня, а таксама для выпадкаў, калі эфэкт астуджэньня паверхні важнейшы за антыфрыкцыйныя ўласьцівасьці, напрыклад, пры сьвідраваньні, пілаваньні або іншай [[сьлесарства|сьлясарнай]] апрацоўцы мэталаў<ref>{{кніга|загаловак = Lubricants and Lubrication|адказны = Edited by Theo Mang and Wilfried Dresel|выданьне = 2nd edition|месца = [[Вайнхайм|Weinheim]]|выдавецтва = Wiley-VCH GmbH|год = 2007|pages = 516—517|isbn = 978-3-527-31497-3}}</ref>. ==== Пэстыцыды ==== [[Файл:Dicofol chemical structure.png|значак|зьлева|Прэпарат для барацьбы з кляшчамі [[дыкаполь]] ёсьць араматычным сьпіртам.]] Не зважаючы на тое, што незамешчаныя гранічныя аліфатычныя сьпірты маюць [[фунгіцыд]]ную або [[гербіцыд]]ную актыўнасьці, іхняе простае выкарыстаньне як [[пэстыцыдаў]] ня мае шырокага практычнага ўжываньня. Адным зь нямногіх напрамкаў ёсьць іхняе выкарыстаньне як [[рэгулятары росту расьлінаў|рэгулятар росту расьлінаў]]. Падобныя ўласьцівасьці маюць [[этаноль]], [[этыленгліколь]] і іншыя гліколі, некаторыя вышэйшыя тлустыя сьпірты{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|106—110}}. Галагензамешчаныя сьпірты выяўляюць значна большую актыўнасьць і маюць [[ратыцыд]]ную, гербіцыдную і фунгіцыдную актыўнасьці. Гэтак, напрыклад, прэпарат [[гліфтор]], які ёсьць сумесьсю 1,3-дыфтарпрапанолю-2 і 1-фтор-3-хлёрпрапанолю-2, выкарыстоўваецца ў барацьбе з [[мышы|мышамі]], [[хамяковыя|хамяковымі]] ды [[байбак]]амі<ref name="pest">{{кніга|аўтар = Мельников Н. Н.|загаловак = Пестициды. Химия, технология и применение|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1987|старонак = 710|ref = Мельников}}</ref>. Больш высокая біялягічная актыўнасьць назіраецца ў негранічных і араматычных сьпіртоў. [[Алілавы сьпірт]] мае ўжываньне як гербіцыд, шматлікія вышэйшыя негранічныя сьпірты ёсьць фэрамонамі вусякоў. Актыўнымі [[акарыцыд]]амі ёсьць некаторыя араматычныя біфэнілавыя сьпірты: [[дыкафоль]], [[хлёрфэнэтоль]], [[пракляноль]]<ref name="pest" /><ref>{{cite web|url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|title=Proclonol|work=Compendium of Pesticide Common Names|publisher=Alan Wood’s Web site|accessdate=2010-09-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P8a6b0?url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}</ref>. Многія сьпірты ёсьць паўпрадуктамі для сынтэзу розных пэстыцыдаў<ref>{{кніга|аўтар = Unger T. A.|загаловак = Pesticide Synthesis Handbook|месца = New Jersey|выдавецтва = Noyes Publications|год = 1996|allpages = 1080|isbn = 0-8155-1401-8|ref = Unger}}</ref>. Напрыклад, у вытворчасьці [[гліфасат]]у выкарыстоўваецца [[мэтаноль]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|277}}, [[кратаксыфос]]у — [[α-мэтыльбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|294}}, [[пірэтроід]]аў трэцяга пакаленьня — [[3-фэнаксыбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|181—182}}. Таксама сьпірты шырока выкарыстоўваюцца як няводны носьбіт для стварэньня таварных кампазыцыяў пэстыцыдаў<ref>{{кніга|загаловак=Guidance Manual for Selecting Protective Clothing for Agricultural Pesticide Operations|спасылка=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=736B94001&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=pubnumber&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h|адказны=Contract No. 68-C9-0037|выданьне=Work Assignment 0-20|месца=Cincinatti|выдавецтва=U.S. EPA|год=1994|pages=45|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731150602/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=736B94001&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=pubnumber&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h}}</ref>. === Ужываньне ў вытворчасьці спажывецкай прадукцыі === ==== Харчовая прамысловасьць ==== [[Файл:Alcohol by Country.png|значак|Гадавое спажываньне алькаголю на душу насельніцтва (15+) у літрах у пераліку на чысты этаноль (2004)<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|title=Global Status Report on Alcohol 2004|author=[[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]]|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQr80iS1?url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|archivedate=2013-03-27|dead-url=no}}</ref>.]] Асновай усіх сьпіртавых напояў ёсьць [[этаноль]], які атрымліваецца пры брузаваньні харчовай сыравіны, як то вінаграду, бульбы, [[пшаніца|пшаніцы]] і іншых прадуктаў з утрыманьнем [[крухмал]]у або [[цукар|цукру]]. Акрамя таго, этылявы сьпірт выкарыстоўваецца як кампанэнт некаторых [[харчовыя араматызатары|харчовых араматызатараў]], што на сёньня ёсьць шырокай практыкай у кулінарыі, пры выпеках кандытарскіх вырабаў, вытворчасьці [[шакаляд]]у, [[цукерка|цукерак]], напояў, [[марозіва]], [[сочыва]], [[жэле]], [[павідла]]ў, [[канфітур]]аў і іншага. Аднак этанолям сьпіс сьпіртоў, ужываных у вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, не абмяжоўваецца. Сьпірты можна сустрэць сярод самых розных [[харчовы дадатак|харчовых дадаткаў]], напрыклад, [[гліцэрына]] (E422) выкарыстоўваецца як агент утрымоўчы вільгаць, распушчальнік, загушчальнік, разьдзяляльнік, плеўкаўтваральнік, сродак для капсуляваньня. Шэраг сьпіртоў маюць ужываньне як [[цукразаменьнік]]і ([[ксыліт]], [[маніт]], [[сарбіт]], [[эрытрыт]]), араматызатары ([[мэнтоль]]), фарбавальнікі ([[лютэін]]) і г. д.<ref name="giord">{{кніга|аўтар = Сарафанова Л. А.|загаловак = Пищевые добавки: Энциклопедия|выданьне = 2-е изд., испр. и доп|месца = СПб.|выдавецтва = ГИОРД|год = 2004|старонак = 808|isbn = 5-901065-79-4}}</ref> ==== Парфумэрыя, касмэтыка і побытавая хімія ==== Сьпірты даволі шырока выкарыстоўваюцца як араматычныя рэчывы дзеля складаньня кампазыцыяў у парфумэрна-касмэтычнай прамысловасьці і вытворчасьці араматызатараў для пабытавай хіміі і іншай спажывецкай прадукцыі ([[гераніёль]], [[нэроль]], [[цытранэлёль]], [[мэнтоль]] і іншыя). Апроч наданьня водару, у парфумэрна-касмэтычнай прадукцыі сьпірты выкарыстоўваюцца і ў іншых мэтах<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|title=List of Functions|work=Cosmetics CosIng|publisher=European Commission. Health and Consumers|accessdate=2010-09-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P91bb8?url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}</ref>: * [[антыўсьпеньвальнік]]і: [[этаноль]], [[прапаноль-1]], [[прапаноль-2]], гексаноль; * антыкаразійныя рэчывы: 2-дымэтыламіна-2-мэтылпрапаноль-1; * антымікробныя прэпараты: 2,4-дыхлёрбэнзілавы сьпірт, (этылендыёксы)дымэтаноль; * [[антыаксыдант]]ы: тыадыгліколь; * антыстатыкі: [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] (С<sub>12</sub>—С<sub>16</sub>); * гідратропныя рэчывы: гексаноль; * маскавальныя сродкі: бутандыёль-2,3, 2-бэнзілгептаноль-1, [[барнэоль]], 3,7-дымэтылнанадыен-1,6-ол-3; * [[кансэрвант]]ы: [[2-бром-2-нітрапрапандыёль-1,3]], [[бэнзілавы сьпірт]], [[1,1,1-трыхлёр-2-мэтылбутаноль-2]]; * [[ахаладжальнік]]і: мэнтоль, 3-мэтаксыпрапандыёль-1,2; * [[плястыфікатар]]ы: актандыёль-1,8, 2,2-дымэтыльпрапандыёль-1,3; * процісэбарэйныя сродкі: ундэканоль-1; * сувязныя: даказаноль-1, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>20</sub>—С<sub>22</sub>); * зьмякчальнікі: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>9</sub>—С<sub>16</sub>); вышэйшыя гліколі (С<sub>15</sub>—С<sub>30</sub>); * сродкі для завіўкі або выпростваньня валасоў: [[дытыятрэітоль]], 3-мэркаптапрапандыёль-1,2; * стабілізатары эмульсіяў: 7-дэгідрахалестэрын, 3-(актадэцылаксы)прапандыёль-1,2, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>9</sub>—С<sub>50</sub>); * стабілізатары пеніцы: дэканоль-1, [[мірыстылявы сьпірт]], [[цэтылявы сьпірт]], [[стэарылявы сьпірт]]; * увільгатняльнікі: гексантрыёль-1,2,6, бутандыёль-1,2, бутандыёль-2,3, 2-бутылактаноль-1, [[гліцэрына]]; * фіксатары валасоў: 2-(2-амінаэтаксы)этаноль; * эмульгатары: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>40</sub>—С<sub>60</sub>). === Стасаваньне ў мэдыцыне === Асноўным сьпіртам, які ўжываецца ў мэдычных мэтах, ёсьць [[этаноль]]. Яго выкарыстоўваюць як вонкавы [[антысэптык|антысэптычны]] і раздражняльны сродкі для падрыхтоўкі кампрэсаў і абціраньняў. Яшчэ больш шырока ўжываецца этылявы сьпірт дзеля падрыхтоўкі розных настоек, разводзіваў, [[экстракт]]аў і іншых лекавых формаў<ref name="m2">{{кніга|аўтар = Машковский М. Д.|загаловак = Лекарственные средства: В 2 томах|выданьне = 14-е изд., перераб., исправ. и доп|месца = Масква|выдавецтва = ООО «Издательство Новая Волна»: Издатель С. Б. Дивов|год = 2002|том = 2|старонкі = 382|isbn = 5-7864-0129-4}}</ref>. Ужываньне сьпіртоў як уласна лекавы сродак ня вельмі пашырана, аднак шматлікія прэпараты з фармальнай наяўнасьці гідраксільнай групы можна далучыць да разгляданай клясы арганічных злучэньняў ([[кленбутэроль]], [[хлёрбутаноль]], [[маніт]], [[эстрадыёль]] і іншыя). Напрыклад, у пераліку 10 найважнейшых рэцэптурных прэпаратаў ЗША ў 2000 годзе 6-ы радок займаў [[альбутэроль]], які ўтрымлівае гідраксільную групу{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|421}}. === Іншыя абсягі === Сёньня цяжка знайсьці сфэры практычнай дзейнасьці чалавека, дзе бы не было выкарыстаньня сьпіртоў у рознай ролі. Можна вылучыць наступныя малазначныя напрамкі выкарыстаньня: * [[пенаўтваральнік]]і для [[флятацыя|флятарэагентаў]]<ref>{{кніга|частка = Флотация|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 207—208|isbn = 5-85270-310-9}}</ref>; * зыходныя прадукты для атрыманьня выбуховых рэчываў, а таксама іхнія кампанэнты (гліцэрыну ўжываюць дзеля сынтэзу [[нітрагліцэрына|нітрагліцэрыны]], [[этыленгліколь]] — [[этыленглікольдынітрат]]у, [[пэнтаэрытрыт]] — [[пэнтаэрытрыттэтранітрат]]у<ref>{{кніга|аўтар = Орлова Е. Ю.|загаловак = Химия и технология бризантных взрывчатых веществ: Учебник для вузов|выданьне = 3-е изд., перераб|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1981|старонкі = 263, 278, 281}}</ref>); * зыходныя прадукты для атрыманьня атрутных рэчываў, а таксама кампанэнты для іхняй дэгазацыі (ніжэйшыя сьпірты ўжываюцца дзеля сынтэзу фасфарарганічных баявых атрутных рэчываў: [[табун (хімічная зброя)|табуну]] або [[дыізапрапілфтарфасфат]]у<ref>{{кніга|аўтар = Франке З.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 1|старонкі = 271, 288}}</ref>; [[манаэтаналамін]] і [[мэтыльцэлазальв]] ужываюцца для [[дэгазацыя|дэгазацыі]]<ref>{{кніга|аўтар = Франке З., Франц П., Варнке В.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем., под редакцией акад. И.&nbsp;Л. Кнунянца и д-ра хим. наук Р.&nbsp;Н. Стерлина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 2|старонкі = 317}}</ref>). == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Спірты|Міляшкевіч Я. Г.|115}} * {{кніга|аўтар=Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак=Petrochemical processes 2. Major Oxygenated, Chlorinated and Nitrated Derivatives|месца=Paris|выдавецтва=Editions Technip|год=1989|том=2|нумар=2nd ed|isbn=2-7108-0563-4|ref=ChauvelLefebvre}} * {{кніга|аўтар=Chenier Ph. J.|спасылка=https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|загаловак=Survey of Industrial Chemistry|месца=New York|выдавецтва=Kluwer Academic / Plenum Publishers|год=2002|нумар=Third Edition|isbn=0-306-47246-5|ref=Chenier}} * {{кніга|аўтар=Speight J. G.|спасылка=https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|загаловак=Chemical Process and Design Handbook|выдавецтва=McGraw-Hill|год=2002|старонак=2.251|isbn=0-07-137433-7|ref=Speight}} * {{кніга|аўтар=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|загаловак=Органическая химия|выданьне=3-е изд.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=2|isbn=978-5-94774-614-9|ref=Реутов}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Этаноль] на The Periodic Table of Videos{{ref-en}}. * [https://www.britannica.com/science/alcohol Алькаголь]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}. * [https://web.archive.org/web/20200920121325/https://sites.duke.edu/apep/module-1-gender-matters/content/content-what-is-alcohol/ Што такое алькаголь?]. Duke University{{ref-en}}. * [https://study.com/academy/lesson/alcohol-in-chemistry-types-uses-formula.html Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула]. Study.com{{ref-en}}. * [https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Supplemental_Modules_(Organic_Chemistry)/Alcohols Алькаголі]. LibreTexts{{ref-en}}. [[Катэгорыя:Сьпірты| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] bd0gviy12m224rlo4h5ifz2uodrs45o 2697821 2697820 2026-10-27T08:44:11Z Dymitr 10914 /* У якасьці паліва */ артаграфія 2697821 wikitext text/x-wiki [[Файл:Methanol-3D-balls.png|thumb|250px|Прасторавая пабудова [[мэтаноль|мэтанолю]] — прасьцейшага сьпірту.]] [[Файл:Hydroxyl3D.png|значак|185px|Адметная асаблівасьць сьпіртоў — гідраксільная група пры насычаным атаме [[вуглярод]]у — на малюнку вылучаная чырвоным ([[тлен|кісларод]]) і шэрым колерам ([[вадарод]]).]] '''Сьпірт''' — [[арганічная хімія|арганічнае]] [[хімічнае злучэньне]], утворанае з [[вуглевадарод|вуглевадароднага]] [[радыкал (хімія)|радыкалу]] ды адной ці некалькіх [[гідраксільная група|гідраксільных групаў]] (''-OH''). У залежнасьці ад колькасьці гідраксільных групаў вылучаюцца ''аднаатамныя'' (''алькаголі''), ''двухатамныя'' (''гліколі''), ''трохатамныя'' і ''шмататамныя'' сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць [[бэнзол|бэнзольнае ядро]], называюцца ''араматычнымі'' (напрыклад, [[фэноль]]). Ніжэйшыя сьпірты — [[вадкасьць|вадкасьці]], вышэйшыя — [[цьвёрдае рэчыва|цьвёрдыя рэчывы]]. Сьпірты ёсьць слабымі [[кісьля|кісьлямі]], могуць утвараць [[соль|солі]] ([[алькагаляты]]). Вытворнымі ад сьпіртоў зьяўляюцца [[складаныя этэры|этэры]], [[тлушч|тлушчы]]. У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца [[этаноль]] (''CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>–OH''), які атрымліваецца пры [[браджэньне|браджэньні]] [[цукар|цукру]] ды зьяўляецца асноваю [[сьпіртовы напой|алькагольных напояў]], таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У [[хімічная прамысловасьць|хімічнай прамысловасьці]] выкарыстоўваюцца [[мэтаноль]], [[гліцэрына]], [[фэноль]], [[этыленгліколь]] ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататамныя сьпірты ўваходзяць у склад [[замяняльнікі цукру|замяняльнікаў цукру]]. Сьпірты складаюць вялікую і разнастайную клясу злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты лічацца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня [[арганічны сынтэз|арганічнага сынтэзу]], і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты ёсьць важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні. == Этымалёгія == Слова ''алкаго́ль'' у [[беларуская мова|беларускую мову]], як і ва ўсе мовы Эўропы, патрапіла з [[лацінская мова|лацінскай мовы]]. Свой жа пачатак яно бярэ ад [[Сярэдневечча|сярэдневечнага]] {{мова-ar|اَلْكُحْل|скарочана}} (''{{мова-la|al-kuḥl|скарочана}}'') — «парашкаваты [[антымон]]»<ref name="Senning">{{кніга|аўтар=Senning A.|загаловак=Elsevier’s Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology|спасылка=https://archive.org/details/isbn_0444522395|выдавецтва=Elsevier|год=2007|allpages=434|isbn=978-0-444-52239-9}}</ref>, якое, у сваю чаргу, праз [[арамэйскія мовы]] ({{мова-arc|כוחלא/ܟܘܚܠܐ|скарочана}}, ''kuḥlā'') запазычанае з [[акадзкая мова|акадзкай мовы]] ({{мова-akk|𒎎𒋆𒁉𒍣𒁕|скарочана}}, ''guḫlum'') з тым жа значэньнем. Паняцьце ўзьнікла ад альхімічнай мэтодыкі аднаўленьня хімічных рэчываў да «парашку», які быў, як меркавалася, чыстай [[сутнасьць|эсэнцыяй]] рэчыва. Падобным чынам, і [[этаноль|этылявы сьпірт]] ёсьць эсэнцыяй [[віно|віна]], ад чаго і адбылася ягоная [[трывіяльныя назвы|трывіяльная назва]] «вінны сьпірт»<ref name="Senning"/> ці як традыцыйна па-беларуску казалі «віно гарэлае». Слова ''сьпірт'' зьявілася ў беларускай мове ў першую чаргу праз [[польская мова|польскую мову]] ў форме ''сьпірытус'' яшчэ ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У сваю чаргу гэтае слова трапіла ў польскую мову празь [[нямецкая мова|нямецкую]]<ref>[https://nck.pl/projekty-kulturalne/projekty/ojczysty-dodaj-do-ulubionych/ciekawostki-jezykowe/SPIRYTUS SPIRYTUS]. Narodowe Centrum Kultury.</ref>. У XIX стагодзьдзі пачала ўжывацца форма назвы ''сьпірт'' праз [[расейская мова|расейскую мову]], бо тэрыторыя сучаснай Беларусі да таго была анэксаваная [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Расейскае форма зьявілася ў часы маскоўскага цара [[Пётар I|Пятра I]] і была перайманьнем [[ангельскага мова|ангельскага]] слова ''spirit'', якое ў сваю чаргу вытворнае ад лацінскага ''spīritus'' — «дыханьне, дух, душа». == Намэнклятура сьпіртоў == === Сыстэматычны назвазбор === {{Асноўны артыкул|Сыстэматычная намэнклятура сьпіртоў і фэноляў}} Паводле намэнклятуры [[Міжнародны зьвяз тэарэтычнай і дастасоўнай хіміі|IUPAC]] назвы простых сьпіртоў утвараюцца ад назваў адпаведных [[альканы|альканаў]] з дадаткам [[суфікс]]у «-оль», становішча якога пазначаецца [[арабскія лічбы|арабскай лічбай]]. '''Правілы пабудовы назваў сьпіртоў'''<ref>{{cite web |url = http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/ |title = IUPAC Nomenclature of Organic Chemistry |publisher = ACD/Labs |accessdate = 2009-08-24 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/616OND4PZ?url=http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/ |archivedate = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref>: # Выбіраюць бацькоўскі вуглевадарод паводле найдаўжэйшага бесьперапыннага вуглевадароднага ланцугу, які ўтрымлівае гідраксільную групу. Ён складае базавую назву (паводле колькасьці атамаў вугляроду). #: [[Файл:Principal chain in alcohols.png|500px]] # Бацькоўскі вуглевадарод нумаруюць такім парадкам, каб гідраксільная група атрымала найменшы нумар у назове. Калі ж у злучэньні маюцца функцыянальныя групы старэйшыя за гідраксільную, тады гэтае правіла ўжываецца да старэйшай функцыянальнай групы. # Старэйшая функцыянальная група пазначаецца ў выглядзе суфіксу (для гідраксільнай — ''-оль''), а астатнія замяшчальнікі — у выглядзе прыставак альфабэтным парадку. Іхняе становішча ў вуглевадародным ланцугу абазначаецца празь лічбы — ляканты, якія зьмяшчаюцца пасьля суфіксаў і перад прыстаўкамі<ref>{{кніга |ref = Кан, Дермер |аўтар = Кан Р., Дермер О. |загаловак = Введение в химическую номенклатуру |арыгінал = Introduction to Chemical Nomenclature |адказны = Пер. с англ. Н. Н. Щербиновской, под ред. В. М. Потапова, Р. А. Лидина |месца = Масква |выдавецтва = «Химия» |год = 1983 |старонкі = 129 }}</ref>. Для шмататамных сьпіртоў перад суфіксам ''-оль'' пазначаецца колькасьць гідраксільных групаў (''-дыёль'', ''-трыёль'', ''-тэтраоль'' і г. д.). #: [[Файл:Alcohols nomenclature.png|200px]] # Калі пры розных варыянтах нумарацыі ланцуга гідраксільная група атрымлівае адзін і той жа лякант, тады ланцуг нумаруюць у тым напрамку, пры якім іншы замяшчальнік атрымлівае найменшы лякант. === Іншыя намэнклятуры === * '''Радыкала-функцыянальны назвазбор'''. У межах гэтай намэнклятуры назва ўтвараецца ад назвы клясы злучэньня (сьпірт) з дадаткам назваў радыкалаў, далучаных да гідраксільнай групы, як то этылявы сьпірт C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH, гексілавы сьпірт C<sub>6</sub>H<sub>13</sub>OH, алілавы сьпірт СH<sub>2</sub>=CH−CH<sub>2</sub>OH. * '''Рацыянальны назвазбор''' (карбінольны назвазбор) сьпіртоў разглядае іх як вытворныя [[мэтаноль|мэтанолю]] CH<sub>3</sub>OH, званага ў гэтым выпадку карбінолем, як то дымэтылькарбіноль (СH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>СНOH, трыфэнількарбіноль (С<sub>6</sub>H<sub>5</sub>)<sub>3</sub>COH. * '''Трывіяльны назвазбор'''. У папулярнай і навуковай літаратуры можна нярэдка сустрэць гістарычныя, ці трывіяльныя, назвы сьпіртоў, якія з прычыны складзенай традыцыі выкарыстоўваюцца замест сыстэматычных назваў<ref>{{cite web |author = Леенсон И. А. |url = http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html |title = Откуда твоё имя? |work = Журнал «Химия и жизнь - XXI век» |publisher = Всякая всячина |accessdate = 2009-08-24 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6HkQfL7XQ?url=http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html |archivedate = 2013-06-29 |url-status = dead }}</ref>. [[Трывіяльныя назвы]] звычайна паходзяць ад назвы прыроднай крыніцы здабыцьця таго ці іншага сьпірту. Гэтак, напрыклад, [[мэтаноль]] называюць драўняным сьпіртам, [[этаноль]] — вінным сьпіртам, [[гераніёль]] зьмяшчаецца ў [[гераніевы алей|гераніевым алеі]], а [[цэтылявы сьпірт]] раней атрымлівалі з тлушчу [[кашалёт]]аў ({{мова-la|cetus|скарочана}} — кіт). Некаторыя сьпірты атрымалі трывіяльныя назвы праз свае фізычныя ўласьцівасьці ([[гліцэрына]] ад {{мова-grc|γλῠκερός|glykeros}} — салодкі)<ref name="Senning"/>. Сьпірты, вытворныя ад прыродных [[вугляводы|вугляводаў]], захоўваюць корань трывіяльнай назвы адпаведных вугляводаў ([[маніт]], [[ксыліт]], [[сарбіт]]). == Гісторыя адкрыцьця == Хмельны расьлінны напой, які зьмяшчае [[этаноль]], вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасьці. Лічыцца, што ня менш чым за 8000 гадоў да нашай эры людзі былі знаёмыя з узьдзеяньнем закіслай садавіны, а пазьней — з дапамогай [[закісаньне|закісаньня]] атрымлівалі хмельныя напоі з этанолем у ім з садавіны і [[мёд]]у<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|title=9,000-Year-Old Beer Re-Created From Chinese Recipe|author=John Roach for National Geographic News|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F184WlhU?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|archivedate=2013-03-10|dead-url=no}}</ref>. Археалагічныя знаходкі сьведчаць, што ў [[Заходняя Азія|Заходняй Азіі]] [[вінаробства]] існавала яшчэ ў {{nobr|5400—5000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}, а на абшары сучаснага [[Кітай|Кітаю]], а менавіта ў правінцыі [[Хэнань]], знойдзеныя сьведчаньні вытворчасьці фэрмэнтаваных сумесяў з [[рыс]]у, мёду, [[Вінаградзіна|вінаграду]] і, магчыма, іншай садавіны, у эпоху раньняга [[нэаліт]]у, то бок ад 6500 да {{nobr|7000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}<ref>{{кніга|аўтар=Mousdale D. M.|загаловак=Biofuels: Biotechnology, Chemistry, and Sustainable Development|спасылка=https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous|месца=Boca Raton|выдавецтва=CRC Press, Taylor & Francis Group|год=2008|pages=[https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous/page/n21 1]—2|isbn=978-1-4200-5124-7}}</ref>. Гаручасьць выпарэньняў віна была вядомая яшчэ антычным філёзафам, як то [[Арыстотэль|Арыстотэлю]], [[Тэафраст]]у і [[Плініюс Старэйшы|Плініюсу Старэйшаму]]<ref>{{кніга|аўтар=Berthelot, Marcellin; Houdas, Octave V.|загаловак=La Chimie au Moyen Âge|месца=Paris|выдавецтва=Imprimerie nationale|год=1893|том=I–III}}</ref>. Аднак гэта не прывяло адразу да вылучэньня алькаголю ў чыстым выглядзе, нават не зважаючы на разьвіцьцё больш дасканалых тэхналёгіяў дыстыляцыі ў рымскім [[Эгіпет (рымская правінцыя)|Эгіпце]] ў II і III стагодзьдзях. Важнае адкрыцьцё, пра якое ўпершыню сьведчыць адзін з твораў, прыпісаных [[Джабір ібн-Гаян|Джабіру ібн-Гаяну]] IX стагодзьдзя н. э., зводзілася да таго, што {{iw|Дыстыляцыя праз соль|даданьне солі ў кіпячае віно|en|Salt-effect distillation}} павялічвае {{iw|Адносная лятучасьць пары|адносную лятучасьць|en|Relative volatility}} віна, і можа ўзвысіць узгаральнасьць утворанай [[пара|пары]]<ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}} (той жа кантэнт таксама даступны на [http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html сайце аўтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229003135/http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html |date=29 сьнежня 2015 }}).</ref>. Упершыню сьпірт зь віна вылучылі ў {{nobr|VI—VII стагоддзях}} арабскія хімікі, а спосаб атрыманьня сьпірту зьмяшчаецца ў запісах пэрсыдзкага альхіміка [[Абу Бакр Мугамад ар-Разі|ар-Разі]]<ref>{{кніга|аўтар=Григорьева В. З.|загаловак=Водка известная и неизвестная. XIV-XX века|выдавецтва=Эннеагон Пресс|год=2007|старонкі=12|мова=ru|isbn=9785910510108}}</ref>. У [[Эўропа|Эўропе]] этылявы сьпірт быў атрыманы з прадуктаў закісаньня ў {{nobr|XI—XII стагодзьдзях}}, у [[Італія|Італіі]]<ref name="ch-et">{{кніга|частка = Этиловый спирт|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 994—997|мова = ru|isbn = 5-85270-310-9}}</ref>. Працы [[Тадэо Альдэроцьці]] апісваюць мэтад канцэнтраваньня алькаголю шляхам шматразовай фракцыйнай дыстыляцыі з выкарыстаньнем ахалоджанага вадой перагоннага апарату, што дазваляла атрымліваць алькаголь чысьцінёю да 90%<ref>{{кніга|аўтар=Holmyard, Eric John|загаловак=Alchemy|месца=Harmondsworth|выдавецтва=Penguin Books|isbn=978-0-486-26298-7}}</ref>. Лекавыя ўласьцівасьці этанолю вывучалі [[Арнольд зь Віляновы]] і [[Жан дэ Рактаяд]]. Апошні ўважаў сьпірт за рэчыва, якое здольнае захоўваць жыцьцё і прадухіляць усе хваробы. Ён атаясамліваў яго з «вадой жыцьця» ({{мова-la|aqua vitae|скарочана}}), называючы таксама квінтэсэнцыяй віна<ref>{{кніга|імя=Lawrence M.|прозьвішча=Principe|загаловак=The Secrets of Alchemy|месца=Chicago|выдавецтва=The University of Chicago Press|год=2013|isbn=978-0-226-10379-2}}</ref>. [[Файл:PSM V19 D250 Apparatus extracting alcohol from natural sources.jpg|значак|зьлева|Апарат па вылучэньню сьпірту з натуральных рэсурсаў з выявы XIX стагодзьдзя.]] У 1661 годзе ангельскі хімік [[Робэрт Бойль]] упершыню атрымаў мэтаноль [[Перапрацоўка нафты|перагонкай]] драўніны<ref>{{кніга|аўтар=Myers R. L.|загаловак=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Giude|выдавецтва=Greenwood Press|год=2007|pages=174|мова=en|isbn=978-0-313-33758-1}}</ref>. Абсалютаваны этаноль зь ягонай воднай рашчыны быў упершыню атрыманы ў 1796 годзе расейскім хімікам [[Тові Ловіц]]ам у перагонцы над [[паташ]]ам<ref name="ch-et" /><ref>{{кніга|аўтар=Forbes R. J.|загаловак=A Short History of the Art of Distillation: From the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal|выдавецтва=Brill|год=1970|старонкі=107—108|мова=en}}</ref>. У 1842 годзе нямецкі хімік [[Якаб Шыль|Якаб Шыль]] выявіў, што сьпірты ўтвараюць [[гомалягічны шэраг]], розьнячыся на некаторую сталую велічыню. Аднак, ён памыліўся, апісаўшы яе як C<sub>2</sub>H<sub>2</sub>. Праз два гады, іншы хімік [[Шарль Фрэдэрык Жэрар|Шарль Жэрар]] усталяваў слушную гомалягічную розьніцу CH<sub>2</sub> і прадказаў формулу і ўласьцівасьці невядомага ў тыя гады [[прапаноль-1|прапілявага сьпірту]]<ref name="soloviev">{{кніга|аўтар = Соловьёв Ю. И.|загаловак = История химии: Развитие химии с древнейших времен до конца XIX в. Пособие для учителей|выданьне = 2-е изд., перераб|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1983|старонкі = 32, 174—175, 240}}</ref>. У 1850 годзе ангельскі хімік [[Аляксандар Ўільям Ўільямсан|Аляксандар Ўільямсан]], дасьледуючы рэакцыю [[алькагаляты|алькагалятаў]] з [[ёдэтан|этылёдыдам]], выявіў, што этылявы сьпірт ёсьць вытворным ад вады з адным замешчаным атамам вадароду, экспэрымэнтальна пацьвердзіўшы формулу C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH<ref name="figur">{{кніга|аўтар = Фигуровский Н. А.|загаловак = История химии: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по хим. и биол. спец|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1979|старонкі = 132, 145, 176}}</ref>. Упершыню сынтэз этанолю дзеяньнем [[серчаная кісьля|серчанай кіслаты]] на [[этылен]] зьдзейсьніў у 1854 годзе французскі хімік [[Марсэлен Бэртлё]]<ref name="figur" />. Першае дасьледаваньне [[мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] было зроблена ў 1834 годзе францускімі хімікамі [[Жан Батыст Дзюма|Жанам-Батыстам Дзюма]] і [[Эжэн Пэліго|Эжэнам Пэліго]]. Яны назвалі яго «мэтылявым або драўняным сьпіртам», бо ён быў знойдзены ў прадуктах сухой перагонкі драўніны. Сынтэз мэтанолю з [[Хлёрмэтан|мэтыльхлярыду]] ажыцьцявіў францускі хімік Марсэлен Бэртлё ў 1857 годзе. Ім жа ў 1855 годзе быў вынайдзены [[ізапрапілавы сьпірт]], атрыманы ўзьдзеяньнем серчанай кісьлі на [[прапілен]]<ref>{{кніга|аўтар = Андреас Ф., Грабе К.|загаловак = Химия и технология пропилена|арыгінал = Propylenchemie|адказны = Под редакцией Полякова З.Н.|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|старонкі = 53}}</ref>. Упершыню трацічны сьпірт ([[Трэт-бутаноль|2-мэтыльпрапаноль-2]]) сынтэзаваў у 1863 годзе расейскі хімік [[Аляксандар Бутлераў]], паклаўшы пачатак цэлай сэрыі экспэрымэнтаў у гэтым накірунку<ref name="figur" />. Двухатамны сьпірт [[этыленгліколь]] упершыню быў сынтэзаваны францускім хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Адольфам Вюрцам]] у 1856 годзе<ref name="soloviev" />. [[Гліцэрына]] была знойдзеныя ў прыродных тлушчах яшчэ ў 1783 годзе швэдзкім хімікам [[Карл Вільгэльм Шээле|Карлам Шээле]], аднак ягоны склад быў выяўлены толькі ў 1836 годзе, а сынтэз зроблены з [[ацэтон]]у ў 1873 годзе [[Шарль Фрыдэль|Шарлем Фрыдэлем]]<ref>{{кніга|аўтар = Рахманкулов Д. Л., Кимсанов Б. X., Чанышев Р. Р.|загаловак = Физические и химические свойства глицерина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 2003|старонкі = 8|isbn = 5-7245-1228-9}}</ref>. == Знайдаваньне ў прыродзе == [[Файл:Menthol structure.svg|значак|Прыродны сьпірт [[мэнтоль]] сустракаецца ў [[мята|мяце]] і [[геранія|гераніі]].]] Сьпірты шырока распаўсюджаныя ў прыродзе як у простым выглядзе, гэтак і ў складзе [[складаныя этэры|складаных этэраў]]. [[Мэтаноль|Мэтылявы сьпірт]] у невялікай колькасьці зьмяшчаецца ў некаторых расьлінах, напрыклад у [[баршчэўнік]]у{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|118—119}}. [[Этаноль|Этылявы сьпірт]] ёсьць натуральным прадуктам анаэробнага [[закісаньне|закісаньня]] арганічных прадуктаў, якія зьмяшчаюць [[вугляводы]], пад узьдзеяньнем [[дрожджы|дрожджаў]] роду ''[[Saccharomyces cerevisiae|Saccharomyces]]'' і [[бактэрыі|бактэрыяў]] ''[[Zimomonas]]'' і часта ўтвараюцца ў пракіслых ягадах і садавіне. Пры гэтым вугляводы праз пасьлядоўнасьць фэрмэнтатыўных рэакцыяў, якая менуецца [[гліколіз]]ам, ператвараюцца ў [[піравінаградная кісьля|піруват]], які далей пад узьдзеяньнем [[піруватдэкарбаксілаза (фэрмэнт)|піруватдэкарбаксілазы]] пераходзіць у [[ацэтальдэгід]]. Апошні затым пры наяўнасьці [[алкагольдэгідрагеназа|алкагольдэгідрагеназы]] акцэптуе аднаўленчы эквівалент ад адноўленай формы [[нікатынамідадэніндынуклеатыд|NAD]] (аднаўленьне NAD адбываецца на адной з стадыяў гліколізу), што дае этаноль як канчатковы прадукт. Гэты працэс ня толькі ёсьць прычынай назапашваньня этанолу ў прыродных аб’ектах, але і актыўна выкарыстоўваецца ў вінаробстве, браварстве і пякарнай прамысловасьці{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|316—317}}. Падчас закісаньня могуць утварацца таксама і іншыя сьпірты, напрыклад, [[ізапрапаноль]]<ref name="GusevMicrobiologiya">{{кніга|аўтар=Гусев М. В., Минеева Л. А. |загаловак=Микробиология |адказны=Рецензенты: кафедра микробиологии Ленинградского государственного университета |выданне=2-е изд |месца=Масква |выдавецтва=Издательство Московского университета |год=1985 |старонак=376 |тыраж=10200 |мова=ru}}</ref>, [[бутаноль-1]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|337}}, бутандыёль-2,3<ref name="SchlegelMicrobiologiya">{{кніга|аўтар=Шлегель Г. |загаловак=Общая микробиология |арыгінал=Allgemeine Mikrobiologie |адказны=Перевод с немецкого Л. В. Алексеевой, Г. А. Куреллы, Н. Ю. Несытовой |выданне=Перевод 6-го изд |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1987 |старонак=567 |тыраж=22300}}</ref>. У [[Этэрныя алеі|этэрных алеях]] зялёных частак многіх расьлінаў зьмяшчаецца (''Z'')-гексэн-3-ол-1 («сьпірт лісьцяў»), які надае ім характэрны пах<ref>{{cite web |author = Васильев А. А., Черкаев Г. В., Никитина М. А. |url = http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem&cs/russian/n3/full/33-43.pdf |title = Новый подход к душистым веществам с запахом зелени |format = pdf |publisher = Англо-русскоязычный общественный химический журнал «Бутлеровские сообщения» |accessdate = 2009-09-11 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304194342/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem%26cs/russian/n3/full/33-43.pdf |archivedate = 2016-03-04 |url-status = dead }}</ref>. Таксама ў расьлінным сьвеце вельмі шырока прадстаўленыя [[тэрпэнавыя сьпірты]], многія зь якіх ёсьць [[пахкае рэчыва|пахкімі рэчывамі]]. Да прыкладу, [[барнэоль]] (складнік драўніны барнэокамфоравага дрэва), [[мэнтоль]] (у [[мята|мяце]], [[геранія|гераніі]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|59}}, [[гераніёль]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|1024}} і [[цытранэлёль]]<ref>{{кніга|частка = Цитронеллол|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H.C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 774|isbn = 5-85270-310-9}}</ref> (складнікі кветкавых [[этэрныя алеі|этэрных алеяў]]), [[фэнхоль]] (у смале іглічных дрэваў і пладах [[фэнхель|фэнхелю]]) і іншыя. У жывёльным і расьлінным сьвеце пашыраны кандэнсаваныя тэтрацыклічныя сьпірты (вытворныя [[ганан]]у), якія маюць высокую біялягічную актыўнасьць і стасуюцца да клясы [[стэроіды|стэроідаў]], напрыклад, [[халестэрын]], які зьмяшчаецца ў вузах практычна ўсіх жывых арганізмаў, асабліва [[жывёлы|жывёлаў]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|229}}. Асобную групу стэроідаў складаюць [[жоўцевыя сьпірты|жоўцевыя шмататамныя сьпірты]], якія знаходзяцца ў [[жоўць|жоўці]] жывёлаў і чалавека, як то [[буфоль]], [[халестантэтроль]], [[халестанпэнтоль]], [[міксіноль]], [[стымноль]], [[хімэроль]] ды іншыя{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|280}}. У прыродзе сустракаюцца разнастайныя сьпіртавыя вытворныя вугляводаў, як то [[сарбіт]] (зьмяшчаецца ў ягадах [[вішня|вішні]] і [[рабіна|рабіны]])<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SPIRTI.html Спирты]. Кругосвет.</ref>, [[маніт]] (у [[ясень|ясені]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|362}} і гэтак далей. У 1959 годзе нямецкім хімікам [[Адольф Фрыдрых Бутэнант|Адольфам Бутэнантам]] пры вывучэньні экстракту саміцы [[папрадуха шаўкоўна|папрадухі шаўкоўны]] быў адкрыты плоцевы атрактант, названы [[бамбіколь|бамбіколем]]<ref name="feromone">{{кніга|аўтар = Лебедева К. В., Миняйло В. А., Пятнова Ю. Б.|загаловак = Феромоны насекомых|месца = М.|выдавецтва = «Наука»|год = 1984|старонкі = 6—7, 79—82}}</ref>. Далейшае вывучэньне [[фэрамоны|фэрамонаў]] казурак выявіла, што значная частка гэтых фэрамонаў падаюцца ў выглядзе сьпіртоў<ref name="feromone" />. == Мэтабалізм сьпіртоў у арганізьме чалавека == === Фізыялягічная роля сьпіртоў === Многія сьпірты ёсьць складнікамі важных біяхімічных працэсаў, якія адбываюцца ў жывым арганізьме. Гэтак, некаторыя [[вітаміны]] адносяцца да клясы сьпіртоў, напрыклад, [[вітамін А]] (рэтыноль)<ref>{{кніга|загаловак=Химическая энциклопедия|адказны=Под ред. И. Л. Кнунянца|месца=Масква|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=1|старонкі=382|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}</ref>, [[вітамін D]] ([[эргакальцыфэроль]] і іншыя). [[Стэроіды|Стэроідныя гармоны]], сярод якіх ёсьць і сьпірты ([[эстрадыёль]], [[картызол]] і іншыя), удзельнічаюць у рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыях арганізма. [[Файл:Ethanol metabolism.png|значак|[[Мэтабалізм]] [[этаноль|этанолю]] ў чалавечым арганізьме<ref name="Bullock">{{артыкул|аўтар=Bullock C.|загаловак=The biochemistry of alcohol metabolism — A brief review|мова=en|выданьне=Biochemical Education|год=1990|том=18|нумар=2|старонкі=62—66|doi=10.1016/0307-4412 (90)90174-M}}</ref>.]] [[Гліцэрына]] ёсьць асновай больш чым паловы прыродных [[ліпіды|ліпідаў]], якія ўяўляюць сабою ейныя [[складаныя этэры]] з [[тлустыя кісьлі|тлустымі кісьлямі]] і ёсьць крыніцамі энэргіі для арганізма<ref name="Овчинников">{{кніга|аўтар=Овчинников Ю. А.|загаловак=Биоорганическая химия|месца=Масква|выдавецтва=Просвещение|год=1987|старонкі=516}}</ref>. Таксама гліцэрына бярэ ўдзел у [[глюканэагенэз]]е, то бок працэсе ўтварэньня [[Глюкоза|глюкозы]] ў [[Печань|печані]]. Пры гэтым гліцэрына пад узьдзеяньнем [[Фэрмэнты|фэрмэнтаў]] ператвараецца ў [[гліцэральдэгід-3-фасфат]], які далей трапляе ў мэтабалічны шлях глюканэагенэзу<ref>{{кніга|аўтар=Кольман Я., Рём К.-Г.|загаловак=Наглядная биохимия|адказны=Пер. с нем.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2011|старонкі=156|isbn=978-5-9963-0620-6}}</ref>. Фізыялягічна важным [[шмататамныя сьпірты|паліёлем]] ёсьць [[Іназытоль|''міё''-іназытоль]]. Сярод ніжэйшых сьпіртоў з пункту гледжаньня фізыялёгіі найбольшую цікавасьць мае [[этаноль]]. У чалавечым арганізьме этаноль ёсьць натуральным мэтабалітам і ў норме прысутны ў крыві ў вельмі нізкіх канцэнтрацыях. Таксама этаноль можа трапляць у арганізм зь ежай. Этаноль у арганізьме чалавека мэтабалізуецца пераважна ў [[Печань|печані]]. Пад узьдзеяньнем цытазольнага фэрмэнту [[Алькагальдэгідрагенэза|алькагальдэгідрагеназы]] этаноль трапляе пад атляняньне ў [[ацэтальдэгід]], які далей перапрацоўваецца мітахандрыяльнай [[альдэгіддэгідрагеназа]]й у [[ацэтаты|ацэтат]]. Ацэтат пасьля актывацыі кароткаланцужковай ацыль-каэнзым А-сынтэтазай можа далей разбурацца ў [[Цыкль Крэбса|цыклю Крэбса]]<ref name="lehninger-T3">{{кніга|аўтар=Ленинджер А. |частка=26.3 Этанол также служит источником энергии |загаловак=Основы биохимии |арыгінал=Principles of Biochemistry |адказны=Перевод с английского канд. биол. наук В. Г. Горбулева, канд. биол. наук М. Д. Гроздовой и канд. мед. наук С. Н. Преображенского, под редакцией акад. В. А. Энгельгардта и проф. Я. М. Варшавского |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1985 |том=3 |старонкі= 821—822 |старонак=1056 |тыраж=25000}}</ref>. Ва ўтылізацыі этанолю другасную ролю грае таксама [[Пэраксысома|мікрасамальная]] этаноль-акісьляльная сыстэма, прадстаўленая [[Цытахром P450|цытахромам P450]] і [[каталаза]]й<ref name="Bullock"/>. Пры высокім утрыманьні алькаголю ў крыві фэрмэнты не даюць рады з акісьленьнем ацэтальдэгіду да ацэтату, і ў арганізьме адбываецца назапашваньне ацэтальдэгіду, які ў 10—30 разоў больш таксычны за этаноль<ref name=Sprince74>{{артыкул |загаловак=Protection against acetaldehyde toxicity in the rat by L-cysteine, thiamin and L-2-methylthiazolidine-4-carboxylic acid |выданьне={{iw|Inflammation Research|Agents Actions|en|Inflammation Research}} |том=4 |нумар=2 |старонкі=125—130 |pmid=4842541 |doi=10.1007/BF01966822 |спасылка=http://www.springerlink.com/content/w307w62037125v33/ |мова=en |тып=journal |аўтар=Sprince H., Parker C. M., Smith G. G., Gonzales L. J. |месяц=4 |год=1974}}{{Недаступная спасылка|date=Сьнежань 2019}}</ref>, за кошт чаго адбываецца атручваньне арганізма, гэтак званае [[пахмельле]]. Паводле энэргетычнай каштоўнасьці для арганізма этаноль (7 ккал/г) займае прамежкавае становішча паміж вугляводамі (4,1 ккал/г) і тлушчамі (9,3 ккал/г). Унёсак этанолю ў агульную калярыйнасьць ежы ў ня хворых на [[алькагалізм]] дарослых людзей можа дасягаць 12 %. Аднак спажываньне этанолю як харчовы прадукт і крыніца энэргіі мае шэраг недахопаў зь біяхімічнага пункту гледжаньня. Акрамя ўтварэньня таксычнага ацэтальдэгіду, да такіх заганаў варта прылічыць той факт, што залішнія калёрыі, якія трапілі ў арганізм у форме этанолю, могуць назапасіцца толькі ў тлушчах, бо магчымасьць пераўтварэньня этанолю ў вугляводы ў чалавечым арганізьме бракуе<ref name="lehninger-T3" />. Апроч таго, этаноль парушае іншыя [[Мэтабалізм|мэтабалічныя]] працэсы: [[Інгібаваньне|інгібуе]] [[глюканэагенэз]] (гэта ёсьць прычынай [[Гіпаглікемія|гіпаглікеміі]] пры ўжываньні вялікіх дозаў алькаголю), паскарае зьяўленьне [[Цытакіны|цытакінаў]], зьмяняе канцэнтрацыю [[Гармоны|гармонаў]]<ref>{{артыкул|аўтар=Wiese J. G., Shlipak M. G., Browner W. S.|загаловак=The Alcohol Hangover|мова=en|выданьне=Annals of Internal Medicine|год=2000|том=132|нумар=11|старонкі=897—902|pmid=10836917}}</ref>. Алькагольныя напоі зьмяшчаюць вельмі мала вітамінаў і мінэральных рэчываў, што таксама можа займець нэгатыўны ўплыў на здароўе. Таксама харчовы этаноль сам нашмат даражэйшы за энэргетычна эквівалентную колькасьць цукру<ref name="lehninger-T3" />. === Таксычнасьць сьпіртоў === Аднаатамныя гранічныя сьпірты ўводзяць арганізм у [[Наркоз|нарказападобны]] стан, а таксама маюць таксычнае дзеяньне<ref>{{кніга|аўтар = Ковтуненко В. А.|загаловак = Лікарські засоби з дією на центральну нервову систему|спасылка = https://archive.org/details/isbn_9665691708|месца = Кіеў|год = 1997|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_9665691708/page/n45 46]|старонак = 464|isbn = 966-569-170-8|мова =uk}}</ref>. [[Мэтылявы сьпірт]] — моцная атрута, асабліва пры ўжываньні, нэрвовага і сэрцава-судзіннага ўзьдзеяньня з выяўленым [[Кумуляцыя (мэдыцына)|кумулятыўным эфэктам]]; пашкоджвае органы зроку ажно да поўнай [[Сьлепата|сьлепаты]]. У вялікіх дозах (30 г і больш) ёсьць прычынай сьмерці<ref>{{кніга|аўтар=Бухгалтер Э. Б.|загаловак=Метанол и его использование в газовой промышленности|месца=Масква|выдавецтва=Недра|год=1986|старонкі=180}}</ref>. [[Этылявы сьпірт]] валодае таксычным эфэктам. Хутка ўсмоктваецца праз [[сьлізьніца|сьлізьніцу]] [[страўнік]]а і [[Тонкая кішка|тонкага кішэчніка]], дасягаючы максымальнага засяроджваньня ў крыві праз 60—90 хвілінаў па ўжываньні<ref>{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|title=Метаболизм этанола|accessdate=2013-05-08|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161155/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|url-status=live}}</ref>. Этаноль выклікае спачатку ўзбуджэньне, а затым рэзкі прыгнечаны стан [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральнай нэрвовай сыстэмы]] (у тым ліку разбурае мазгавую абалонку); ягонае ўжываньне прыводзіць да парушэньня найважнейшых функцыяў арганізма, цяжкага пашкоджаньня органаў і сыстэмаў, а таксама робіць эмбрыятаксычнае і [[тэратаген]]нае ўзьдзеяньні. [[Ізапрапілавы сьпірт]] паводле свайго таксычнага ўзьдзеяньня нагадвае этаноль, выклікаючы прыгнечаньне цэнтральнай нэрвовай сыстэмы і пашкоджваючы вантробы. У высокай канцэнтрацыі прыводзіць да комы, канвульсіяў і сьмяротнага зыходу (каля 3—4 г/кг)<ref>{{кніга|загаловак = The Clinical Toxicology Laboratory: Contemporary Practice of Poisoning Evaluation|адказны = Edired by Shaw L. M.|выдавецтва = Amer. Assoc. for Clinical Chemistry|год = 2001|pages = 173—174, 186|isbn = 1-890883-53-0}}</ref>. У сувязі з шырокім выкарыстаньнем найпрасьцейшых сьпіртоў у розных галінах прамысловасьці і, у прыватнасьці, як распушчальнікі, небясьпечным ёсьць іхняе інгаляцыйнае ўзьдзеяньне. Вострае таксычнае ўзьдзеяньне сьпіртоў, выпрабаванае на пацуках, выявілася ў наступных інгаляцыйных канцэнтрацыях: * мэтылявы сьпірт: 3,16 % цягам 18—21 гадзінаў — 100 % лятальнасьць; 2,25 % цягам 8 гадзінаў — наркатычны эфэкт; 0,8 % цягам 8 гадзінаў — [[летаргія]]; * этылявы сьпірт: 3,2 % цягам 8 гадзінаў — частковая лятальнасьць; 2,2 % цягам 8 гадзінаў — глыбокі наркоз; 0,64 % цягам 8 гадзінаў — летаргія; * ізапрапілавы сьпірт: 1,2 % цягам 8 гадзінаў — 50 % лятальнасьць; 1,2 % цягам 4 гадзінаў — наркатычны эфэкт<ref>{{кніга |аўтар = Daniel C., Nachtman J. P. |частка = Toxicology of Alcohols, Ketones and Esters--Inhalation |загаловак = Review of Inhalants: Euphoria to Dysfunction |спасылка = http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |адказны = Editors: Charles Wm. Sharp, Ph.D., Mary Lee Brehm, Ph.D. |выдавецтва = National Institute of Drug Abuse |год = 1977 |pages = 112—116 |серыя = Research Monograph (15) |archive-date = 2011-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf}} {{Cite web |url=http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-10-14 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |dead-url=unfit }}</ref>. [[Этыленгліколь]] вельмі таксычны пры пераральным трапленьні ў арганізм, пашкоджвае [[цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] і [[Нырка|ныркі]]. Сьмяротная мерка складае 1,4 г/кг масы цела. == Фізычныя ўласьцівасьці і будова == [[Файл:Alcohol general.svg|значак|Геамэтрыя сувязі C−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]].]] Малекулы сьпіртоў, падобна малекуле [[вада|вады]], маюць кутнюю будову. Кут R−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]] роўны 108,5°<ref name="neyland">{{кніга|аўтар = Нейланд О. Я.|загаловак = Органическая химия: Учеб. для хим. вузов|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5060014711|месца = Масква|выдавецтва = «Высшая школа»|год = 1990|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5060014711/page/n286 286]—287|isbn = 5-06-001471-1}}</ref>. Атам [[тлен|кіслароду]] гідраксільнай групы знаходзіцца ў стане [[гібрыдызацыя (хімія)|''sp''³-гібрыдызацыі]]. Сьпірты маюць істотна больш высокія тэмпэратуры тапленьня і кіпеньня, чым можна было бы меркаваць на падставе фізычных уласьцівасьцяў роднасных злучэньняў. Гэтак, з шэрагу маназамешчаных вытворных [[мэтан]]у, [[мэтаноль]] мае незвычайна высокую тэмпэратуру кіпеньня, не зважаючы на адносна невялікую [[малекулярная маса|малекулярную масу]]<ref name="sch1">{{cite web|datepublished=2009-04-01|url=http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084|title=Термодинамические показатели органических соединений|work=Новый справочник химика и технолога. Общие сведения. Строение вещества. Физические свойства важнейших веществ. Ароматические соединения. Химия фотографических процессов. Номенклатура органических соединений. Техника лабораторных работ. Основы технологии. Интеллектуальная собственность|publisher=ChemAnalitica.com|accessdate=2009-08-27|url-status=live|archive-date=2011-07-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20110708141727/http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084 }}</ref>: '''Малекулярныя масы і тэмпэратуры кіпеньня мэтану і некаторых ягоных вытворных'''<ref name="rabinovich">{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|выданьне=Изд. 2-е, испр. и доп|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1978}}</ref>: {|class="standard" width=80% !align="center" width=25%| !align="center" width=15%| [[Мэтан]]<br>CH<sub>4</sub> !align="center" width=15%| [[Мэтаноль]]<br>CH<sub>3</sub>OH !align="center" width=15%| [[Хлёрмэтан]]<br>CH<sub>3</sub>Cl !align="center" width=15%| [[Нітрамэтан]]<br>CH<sub>3</sub>NO<sub>2</sub> !align="center" width=15%| [[Браммэтан]]<br>CH<sub>3</sub>Br |- |[[Малярная маса]], г/моль |align="center" | 16,04 |align="center" | 32,04 |align="center" | 50,48 |align="center" | 61,04 |align="center" | 94,94 |- |[[Тэмпэратура кіпеньня]], °С |align="center" | −161,5 |align="center" | 64,5 |align="center" | −24,2 |align="center" | 101,2 |align="center" | 3,6 |} [[Файл:Methanol-3D-balls.png|значак|Прасторавая будова мэтанолю.]] Высокія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў тлумачацца наяўнасьцю міжмалекулярных [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]]<ref name="neyland" />. Энэргія вадароднай сувязі значна ніжэйшая за энэргію кавалентнай [[энэргія разрыву хімічнай сувязі|хімічнай сувязі]]. Гэтак, напрыклад, для мэтанолю энэргія вадароднай сувязі складае 16,7 [[джоўль|кДж]]/[[моль]]<ref>{{кніга|аўтар=Maréchal Y.|загаловак=The Hydrogen Bond and the Water Molecule: The Physics and Chemistry of Water, Aqueous and Bio-Media|спасылка=https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare|выдавецтва=Elsevier|год=2007|старонкі=[https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare/page/n32 18]|isbn=0-444-51957-2|мова=en}}</ref>, тады як сувязі C−H, C−O і O−H маюць энэргію 391,7, 383,5 і 428,8 кДж/моль адпаведна<ref name="es">{{кніга|частка=Глава I. Энергии разрыва связей|загаловак=Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны=Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1974|старонкі=83|мова=ru }}</ref>. Тым ня менш, уплыў вадародных сувязей на фізычныя ўласьцівасьці сьпіртоў вельмі значны. [[Файл:Hbondalcohol.svg|значак|зьлева|Міжмалекулярныя вадародныя сувязі ў сьпіртах.]] Малекулы сьпірту, маючы дзьве палярныя сувязі C−O і O−H, маюць [[дыпольны момант]] ({{nobr|~5,3—6,0{{e|−30}} Кл·м}})<ref name="neyland" />. Электрастатычныя зарады ў малекуле мэтанолю складаюць: на атаме вугляроду {{nobr|0,297 {{math|''e''}}}}; на атаме гідраксільнага вадароду {{nobr|0,431 {{math|''e''}}}}; на атаме кіслароду {{nobr|−0,728 {{math|''e''}}}}<ref>{{артыкул|аўтар = Бушуев Ю. Г., Дубинкина Т. А.|загаловак = Компьютерное моделирование структур метанола и жидкого метана|выданьне = Журнал физической химии|год = 1996|том = 70|нумар = 9|старонкі = 1629|мова = ru}}</ref>. Аж [[энэргія іянізацыі]] сьпіртоў ніжэй, чым у вады (10,88 эВ для мэтанолю супраць 12,61 эВ для вады)<ref>{{кніга|частка = Глава III. Потенциалы ионизации|загаловак = Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны = Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца = Масква|выдавецтва = «Наука»|год = 1974|старонкі = 247—248, 276|мова = ru }}</ref>, што тлумачыцца электранадонарным эфэктам алькільнай групы. Уплыў гідраксільнай групы асабліва вялікі на злучэньні зь невялікім вуглевадародным ланцужком. Да прыкладу, мэтаноль і этаноль неабмежавана зьмешваюцца з вадою і маюць даволі высокія шчыльнасьці і тэмпэратуры кіпеньня для сваёй малекулярнай масы, у той час як вышэйшыя сьпірты гідрафобныя і мала розьняцца паводле ўласьцівасьцяў ад адпаведных вуглевадародаў<ref name="roberts">{{кніга|аўтар = Робертс Дж., Касерио М.|загаловак = Основы органической химии|арыгінал = Basic principles of organic chemistry|адказны = Под редакцией академика Несмеянова А. Н.|выданьне = 2-е, дополненное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1978|том = 1|старонкі = 401}}</ref>. {{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты аліфатычных гранічных сьпіртоў<ref name="vs">{{кніга|частка=Глава XIV. Физико-химические свойства жирных спиртов|загаловак=Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства)|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00099263|адказны=Под редакцией С. М. Локтева|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1970|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00099263/page/n142 283]—295}}</ref>'''}} {|class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sub>D</sub><sup>20</sup> |- | [[Мэтаноль]] | CH<sub>3</sub>OH |align="center" |64,7 |align="center" |−97,78 |align="center" |791,5 |align="center" |1,32855 |- | [[Этаноль]] | C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH |align="center" |78,3 |align="center" |−114,65 |align="center" |789,5 |align="center" |1,36139 |- | [[Прапаноль-1]] | C<sub>3</sub>H<sub>7</sub>OH |align="center" |97,2 |align="center" |−124,10 |align="center" |803,5 |align="center" |1,38556 |- | [[Прапаноль-2]] |&nbsp;CH<sub>3</sub>CH(CH<sub>3</sub>)OH |align="center" |82,5 |align="center" |−87,95 |align="center" |786,2 |align="center" |1,37711 |- | [[Бутаноль-1]] | C<sub>4</sub>H<sub>9</sub>OH |align="center" |117,8 |align="center" |−88,64 |align="center" |808,6 |align="center" |1,39929 |- | [[2-Мэтыльпрапаноль-1]] | (СН<sub>3</sub>)<sub>2</sub>СНСН<sub>2</sub>ОН |align="center" |108,0 |align="center" |−101,97 |align="center" |802,1 |align="center" |1,39549 |- | [[Бутаноль-2]] |&nbsp;СН<sub>3</sub>СН<sub>2</sub>СН(ОН)СН<sub>3</sub> |align="center" |99,5 |align="center" |−114,70 |align="center" |806,0 |align="center" |1,39240 (пры 22 °C) |- | [[2-Мэтыльпрапаноль-2]] |&nbsp;(СН<sub>3</sub>)<sub>2</sub>С(OH)СН<sub>3</sub> |align="center" |82,9 |align="center" |25,82 |align="center" |765,2 (пры 40 °C) |align="center" |1,38779 |- | [[Пэнтаноль|Пэнтаноль-1]] | C<sub>5</sub>H<sub>11</sub>OH |align="center" |138,0 |align="center" |−77,59 |align="center" |813,3 |align="center" |1,40999 |- | [[Гексаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>13</sub>OH |align="center" |157,1 |align="center" |-47,40 |align="center" |821,7 |align="center" |1,41816 |- | [[Гептаноль]] | C<sub>7</sub>H<sub>15</sub>OH |align="center" |176,3 |align="center" |−32,80 |align="center" |824,0 |align="center" |1,42351 |- | [[Актаноль]] | C<sub>8</sub>H<sub>17</sub>OH |align="center" |195,1 |align="center" |−16,30 |align="center" |822,7 |align="center" |1,42920 |- | [[Нананоль]] | C<sub>9</sub>H<sub>19</sub>OH |align="center" |213,5 |align="center" |−5,00 |align="center" |827,0 |align="center" |1,43325 |- | [[Дэканоль]] | C<sub>10</sub>H<sub>21</sub>OH |align="center" |231,0 |align="center" |6,00 |align="center" |826,0 |align="center" |1,43660 |} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку |загаловак='''Некаторыя фізычныя канстанты аліцыклічных, араматычных і негранічных сьпіртоў }} {||class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sup>D</sup><sub>20</sub> |- | [[Алілавы сьпірт|Прапэн-2-ол-1]] | CH<sub>2</sub>=CHCH<sub>2</sub>OH |align="center" |96,9 |align="center" |−129 |align="center" |852,0 |align="center" |1,4133 |- | [[Прапаргілавы сьпірт|Прапін-2-ол-1]] | CH≡CCH<sub>2</sub>OH |align="center" |113,6 |align="center" |−48 |align="center" |948,5 |align="center" |1,4322 |- | [[Цыклягексаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>11</sub>OH |align="center" |161,1 |align="center" |25,15 |align="center" |941,6 |align="center" |1,4648 |- | [[Фэнілкарбіноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |205,0 |align="center" |−15,3 |align="center" |1041,9 |align="center" |1,5396 |- | [[2-Фэнілэтаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |218,2 |align="center" |−27,0 |align="center" |1020,2 |align="center" |1,5325 |- | [[3-Фэнілпрапэн-2-ол-1]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH=CHCH<sub>2</sub>OH |align="center" |256—258 |align="center" |34 |align="center" |1044,0 |align="center" |1,5819 |- | [[2-Фурылькарбіноль]] | (C<sub>4</sub>H<sub>3</sub>O)CH<sub>2</sub>OH |align="center" |155 |align="center" |— |align="center" |1131,9 |align="center" |1,5324 |} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты шмататамных сьпіртоў<ref name="rabinovich"/>}} {||class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sup>D</sup><sub>20</sub> |- | [[Гліцэрына]] |&nbsp;HOCH<sub>2</sub>CH(OH)CH<sub>2</sub>OH |align="center" |290 |align="center" |20 |align="center" |1260,4 |align="center" |1,4729 |- | [[Пэнтаэрытрыт]] | C (CH<sub>2</sub>OH)<sub>4</sub> |align="center" | |align="center" |263,5 |align="center" |1397 |align="center" |1,548 |- | [[Этыленгліколь]] | OHCH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |197,85 |align="center" |–12,6 |align="center" |1115,5 |align="center" |1,432 |} {{Канец схаванага блёку}} == Хімічныя ўласьцівасьці == Хімічныя ўласьцівасьці сьпіртоў вызначаюцца наяўнасьцю ў іх [[Гідраксільная група|гідраксільнай групы]]. Паколькі гідраксільная група ёсьць [[палярнасьць хімічных сувязяў|палярнай]], яна можа гетэралітычна [[Электралітычная дысацыяцыя|дысацыяваць]], асабліва, пад узьдзеяньнем моцных [[аснова (хімія)|асноваў]]. Такім чынам, сьпірты маюць уласьцівасьці слабых [[кісьля|кісьляў]]. Акрамя таго, высокая [[электраадмоўнасьць]] кіслароду абумоўлівае наяўнасьць [[электрафіл]]ьнага атаму вугляроду і, адпаведна, здольнасьць сьпіртоў трапляць пад [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня]] пад узьдзеяньнем шэрагу нуклеафілаў. Нарэшце, атам кіслароду гідраксільнай групы мае нуклеафільны характар, таму сьпірты могуць выступаць [[нуклеафіл]]амі ў рэакцыях [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]] і [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]]. Таксама для сьпіртоў уласьцівыя рэакцыі [[атляняньне|атляняньня]]. === Дысацыяцыя і кісьлінна-асноўныя ўласьцівасьці === ==== Кісьлінныя ўласьцівасьці ==== Сьпірты здольныя выяўляць як кісьлінныя, гэтак і асноўныя ўласьцівасьці. Як слабыя [[кісьля|кісьлі]], сьпірты дысацыююць паводле сувязі [[Кісларод|O]]−[[Вадарод|H]] з утварэньнем алькаксыд-іёну. Дысацыяцыя вельмі слабая, пагатоў настолькі, што яны не ўважаюцца за электраліты і не праводзяць электрычны ток. Кісьлінныя характарыстыкі сьпіртоў ацэньваюць паводле [[Канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] ''K<sub>a</sub>''. : <chem>ROH{} + H2O <=> RO- + H3O+</chem> : <math chem>K_\text{a} = \frac{[\ce{RO-}] \cdot [\ce{H3O+}]}{[\ce{ROH}]},</math> : <math>\mathrm{p}K_\text{a} = -\log K_\text{a}.</math> У воднай рашчыне кісьліннасьць сьпіртоў зьніжаецца з павелічэньнем малекулярнай масы і разгалінаванасьці вуглевадароднага ланцуга. Гэта зьвязваюць з павелічэньнем станоўчага [[індуктыўны эфэкт|індуктыўнага эфэкту]] алькільных замяшчальнікаў у гэтым шэрагу і памяншэньнем устойлівасьці ўтворанага алькаксыд-іёну за кошт лякалізацыі адмоўнага ладунку на атаме кіслароду<ref name="chem1">{{cite web|author=Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М.|datepublished=1999|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|title=Раздел III. Свойства одноатомных спиртов|work=Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги|publisher=ChemNet. Химический факультет МГУ|accessdate=2009-08-28|archive-date=2009-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117122014/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|url-status=live}}</ref>. Агулам, электронаакцэптарныя замяшчальнікі (−NO<sub>2</sub>, −CN, −F, −Cl, −Br, −I, −OR і іншыя) павялічваюць кісьліннасьць сьпіртоў (памяншаюць ''pK<sub>a</sub>''). Наадварот, электранадонарныя замяшчальнікі (напрыклад, алькільныя замяшчальнікі) памяншаюць кісьліннасьць сьпіртоў (павялічваюць ''pK<sub>a</sub>''). Гэтак, ''pK<sub>a</sub>'' [[трыфтарэтаноль|2,2,2-трыфтарэтанолю]] мае значэньне 12,43 (супраць 15,9 у этанолю), а цалкам фтарыраванага ''трэт''-бутанолю — 5,4 (супраць 17,7 у ''трэт''-бутанолю)<ref name="mcmurry">{{кніга|аўтар=McMurry J.|загаловак=Organic chemistry|выданьне=Seven edition|выдавецтва=Thomson|год=2008|pages=604, 658|isbn=0-495-11258-5}}</ref>. Параўнальная кісьліннасьць сьпіртоў і злучэньняў іншых клясаў схематычна прадстаўлена на малюнку<ref>{{cite web|url=http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|title=Evans pKa Table|last=Evans D. A.|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011459/http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|archivedate=2013-10-02|url-status=dead}}</ref>: : [[Файл:PKa of Alcohols.png|600пкс|Канстанты кісьліннасьці некаторых сьпіртоў.]] Як слабыя кісьлі, сьпірты ўтвараюць рэакцыі з [[лужныя мэталы|лужнымі]], [[лужназямельныя мэталы|лужназямельнымі]] і некаторымі іншымі мэталамі, і з моцнымі [[аснова (хімія)|асновамі]], напрыклад, [[гідрыды|гідрыдамі]] або [[аміды|амідамі]] мэталаў, [[Рэакцыя Грын’яра|рэактывамі Грын’яра]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|243}}. : [[Файл:Alcohols acidity.png|400пкс|Рэакцыя сьпіртоў з [[каль|калем]].]] ==== Асноўныя ўласьцівасьці ==== Сьпірты могуць таксама паводзіцца як слабыя [[аснова Люіса|асновы Люіса]], утвараючы з моцнымі мінэральнымі кісьлямі солі алькаксонію, а таксама даючы донарна-акцэптарныя комплексы з [[кісьля Люіса|кісьлямі Люіса]]. Звычайна падобныя рэакцыі не спыняюцца на зазначанай стадыі і вядуць да [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] гідраксільнай групы або [[рэакцыя дэгідратацыі|адшчапленьня вады]]. : <chem>ROH{} + HX <=> ROH2+ + X-</chem> : <chem>ROH{} + AlCl3 <=> ROH+AlCl3-</chem> Колькасна асноўнасць сьпіртоў ацэньваюць паводле [[канстанта асноўнасьці|канстанты асноўнасьці]] p''K<sub>b</sub>'' або павязанай зь ёю [[канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] спалучанай кісьлі p''K''<sub>''a''H<sup>+</sup></sub>: : <chem>ROH2+ <=> ROH{} + H+</chem> : <math chem>K_{\text{a}\ce{H+}} = \frac{[\ce{ROH}] \cdot [\ce{H+}]}{[\ce{ROH2+}]},</math> : <math chem>\mathrm{p}K_{\text{a}\ce{H+}} = -\log K_{\text{a}\ce{H+}}.</math> Сьпірты ёсьць слабымі асновамі, і іхняя асноўнасьць узрастае з павелічэньнем даўжыні ці разгалінаванасьці вуглевадароднага радыкала пры гідраксільнай групе. Гэты эфэкт назіраецца праз рост станоўчага індуктыўнага эфэкту радыкала ў гэтым шэрагу, за кошт якога павялічваецца адмоўны ладунак на атаме кіслароду гідраксільнай групы<ref name="barton2">{{кніга|загаловак = Общая органическая химия. Кислородсодержащие соединения|арыгінал = Comprehensive Organic Chemistry|адказны = Под ред. Д. Бартона и В. Д. Оллиса|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|том = 2|старонкі = 20}}</ref>. === Нуклеафільнае замяшчэньне === Атам вугляроду, наўпрост злучаны з [[Гідраксільная група|гідраксільнай групай]], мае частковы дадатны ладунак, што робіць магчымай атаку [[нуклеафіл]]ьнай часьцінкі ([[галягенід]]-іёну, [[аміяк]]у, сьпірту і іншых) па гэтым атаме вугляроду з замяшчэньнем гідраксільнай групы на гэтую часьцінку. Гідраксільная група ёсьць дрэннай [[адыходная група|адыходнай групай]], таму звычайна неабходна ейная дадатковая актывацыя. * Рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня ў сьпіртах лягчэй працякаюць у кісьлінным асяроддзі, паколькі гідраксільная група сьпірту [[пратанаваньне|пратануецца]], і фактычнай адыходнай часьцінкай ёсьць не [[гідраксыд-іён]] OH<sup>−</sup>, а малекула вады H<sub>2</sub>O. Кісьлінныя ўласьцівасьці можа мець сам рэагент (часта выкарыстоўваюць [[Галягенавадароды|галягенавадародныя кісьлі]]), гэтак і спэцыяльна дададзеная неарганічная кісьля, напрыклад, [[серчаная кісьля]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|244—248}}. *: [[Файл:Alcohols - 1.png|400пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў сьпіртах.]] * Замяшчэньне гідраксільнай групы таксама адбываецца пад узьдзеяньнем галагенідаў [[серка|серкі]] і [[фосфар]]у ([[тыянілхлярыд|SOCl<sub>2</sub>]], [[Брамід фосфару(III)|PBr<sub>3</sub>]], [[Брамід фосфару(V)|PBr<sub>5</sub>]], [[Аксіхлярыд фосфару|POCl<sub>3</sub>]] і іншыя). У такім разе ключавую ролю выконвае злучэньне серкі ці фосфару, якое ўтварае актываваны [[інтэрмэдыят]] з малекулай сьпірту{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|248—252}}. *: [[Файл:PBr3 halogenation.png|540пкс|Галягенаваньне сьпіртоў брамідам фосфару(III)]] * Гідраксільную групу таксама ператвараюць у [[сульфанаты|сульфанатную групу]], якая ёсьць добрай адыходнай групай. Дзеля гэтых мэтаў сьпірт спачатку ператвараюць у сульфанат, які затым трапляе пад рэакцыю нуклеафільнага замяшчэньня. Як рэагенты для мадыфікацыі гідраксільнай групы звычайна выкарыстоўваюць [[мэтансульфанілхлярыд]] або [[п-талюалсульфанілхлярыд|''п''-талюалсульфанілхлярыд]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|258—260}}. *: [[Файл:Mesylate substitution.png|500пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў мэзілятах.]] === Дэгідратацыя === У прысутнасьці кісьлінных каталізатараў ([[аксыд алюміну]], [[серчаная кісьля]], [[фосфарная кісьля]] і іншыя) сьпірты могуць трапляць пад дэгідратацыю з утварэньнем [[алькены|алькенаў]]. Напрыклад, дэгідратацыя [[этаноль|этылявага сьпірту]] прыводзіць да ўтварэньня [[этылен]]у. Рэакцыя працякае ў адпаведнасьці з [[правіла Зайцава|правілам Зайцава]], паводле якога пры дэгідратацыі ўтвараецца больш устойлівы, больш замешчаны пры [[падвойная сувязь|падвойнай сувязі]] алькен{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|260—261}}. : [[Файл:Dehydration of alcohols.png|450пкс|Дэгідратацыя ў сьпіртах.]] === Атляняньне === * Пад узьдзеяньнем розных [[затляняльнік]]аў першасныя сьпірты атляняюцца да [[альдэгіды|альдэгідаў]] і далей, як то да [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]], прычым спыніць рэакцыю на стадыі ўтварэньня альдэгідаў, прадухіліўшы іхняе далейшае атляняньне, атрымоўваецца толькі за кошт выкарыстаньня адмысловых рэагентаў ([[хлёрхрамат пірыдыну|хлёрхрамату пірыдыну]] PCC і [[дыхрамат пірыдыну|дыхрамату пірыдыну]] PDC). * Другасныя сьпірты атляняюцца да [[кетоны|кетонаў]]. Рэакцыю звычайна робяць пад узьдзеяньнем рэагента Джонза ([[аксыд хрому(VI)|CrO<sub>3</sub>]]—серчаная кісьля). Далейшае атляняньне кетонаў робіцца ў больш жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы. * Трацічныя сьпірты атляняюцца толькі ў вельмі жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|265—269}}. == Ідэнтыфікацыя сьпіртоў == === Хімічныя мэтады ідэнтыфікацыі сьпіртоў === ==== Якасны аналіз гідраксільных групаў ==== [[Файл:Lukastest etoh tbutoh.JPG|значак|Проба Лукаса для [[этаноль|этанолю]] (зьлева) і [[трэт-бутылявы сьпірт|''трэт''-бутылявага сьпірту]] (справа).]] Наяўнасьць гідраксільнай групы ў злучэньні можна выявіць некалькімі распаўсюджанымі хімічнымі рэакцыямі: * '''Проба Лукаса''' палягае на ўзьдзеяньні на сьпірт сумесі [[саляная кісьля|салянай кісьлі]] і [[хлярыд цынку|хлярыду цынку]]. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне алькільхлярыду, які спачатку ўтварае эмульсію зь сьпіртам, а затым адслойваецца ў выглядзе другой фазы. Проба дазваляе адрозьніць сьпірты з рознай будовай вугляроднага ланцуга, то бок трацічныя сьпірты рэагуюць практычна імгненна, другасныя — прыблізна праз 5 хвілінаў, а першасныя рэагуюць вельмі павольна. Некаторыя першасныя сьпірты, актыўныя ў рэакцыях нуклеафільнага замяшчэньня ([[алілавы спірт|алілавы]], [[бэнзілавы сьпірт|бэнзілавы]]), таксама даюць станоўчую рэакцыю з рэактывам Лукаса<ref name="terney">{{кніга|аўтар = Терней А. Л.|загаловак = Современная органическая химия|адказны = Под ред. Н. Н. Суворова|выданне = 2-е, переработанное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1981|том = 1|старонкі = 418—421}}</ref>. *: <chem>R-OH ->[\ce{HCl}][\ce{ZnCl2}] R-Cl{} + H2O</chem> * '''[[Галяформная рэакцыя|Ёдаформная проба]]''' прызначана дзеля ідэнтыфікацыі мэтылькетонаў і мэтылькарбіноляў (RCH (OH)СH<sub>3</sub>) паводле рэакцыі зь [[ёд]]ам у лужным асяродзьдзі. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне жаўтаватага асадку [[ёдаформ]]у, які мае характэрны пах{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|497—498}}. *: [[Файл:Iodoform test alcohols.png|550px|Ёдаформная проба.]] * '''Проба [[Віктар Мэер|Мэера]]''' дазваляе дыфэрэнцыяваць першасныя, другасныя і трацічныя сьпірты паводле рэакцыі атрыманых зь іх [[нітразлучэньні|нітравытворных]] з [[азоцістая кісьля|азоцістай кісьлі]]. На першай стадыі сьпірты ператвараюць у галягенавытворныя, а затым — у [[нітраальканы]]. Пры ўзаемадзеяньні нітразлучэньняў з HNO<sub>2</sub> рашчына набывае чырвоную афарбоўку пры залужваньні, калі зыходны сьпірт быў першасным; рашчына у хляраформе набывае сінюю афарбоўку, калі сьпірт быў другасным. Трацічныя сьпірты даюць адмоўную рэакцыю (бясколерную рашчану)<ref>{{кніга|аўтар = Williams D. L. H.|загаловак = Nitrosation Reactions and The Chemistry of Nitric Oxide|спасылка = https://archive.org/details/nitrosationreact00will|выданне = First edition|выдавецтва = Elsevier|год = 2004|старонкі = [https://archive.org/details/nitrosationreact00will/page/86 86]|isbn = 0-444-51721-9|мова =en}}</ref>. *: [[Файл:Meyer test alcohols.png|550px|Проба Мэера.]] * '''Цэратная проба''' палягае на ўзаемадзеі сьпіртоў з азотнакіслай рашчынай гексанітратацэрату (IV) амонію, што мае жоўтую афарбоўку. Пры гэтым утвараюцца пераходныя комплексы чырвонага колеру, якія затым абясколерваюцца з прычыны затляненьня сьпірту і пераходу Ce (IV) ў Ce (III)<ref name="ident" />. *: <chem>[Ce(NO3)6]^{2-}{} + ROH -> [Ce(OR)(NO3)5]^{2-}{} + HNO3</chem> * '''Затляняльная проба''': пры ўзаемадзеі першасных або другасных сьпіртоў з [[рэактыў Джонза|рэактывам Джонза]], які мае аранжавую афарбоўку, утвараюцца прадукты затляненьня, а сам рэактыў зьмяняе колер на зялёны або блакітны, дзякуючы солям адноўленага хрому (III). Важнай асаблівасцю тэсту ёсьць час фіксацыі зьмены афарбоўкі — 2 сэкунды, па заканчэньні якога любыя далейшыя зьмены ў структуры або колеры рашчыны не бяруцца пад увагу<ref name="ident">{{кніга|аўтар = Шрайнер Р., Фьюзон E., Кёртин Д., Моррилл Т.|загаловак = Идентификация органических соединений|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1983|старонкі = 167—185|мова = ru}}</ref>. ==== Колькасны аналіз сьпіртоў ==== Для колькаснага аналізу сьпіртоў звычайна выкарыстоўваюць мэтады, якая базуюцца на [[Этэрыфікацыя|рэакцыі этэрыфікацыі]] ангідрыдамі карбонавых кісьляў, напрыклад, [[воцатная кісьля|воцатным]], [[фталевы ангідрыд|фталевым]], а таксама пірамэлітавым дыангідрыдам. Утрыманьне сьпірту вызначаецца [[тытрымэтрычны аналіз|тытраваньнем]] [[гідраксід натру|гідраксідам натру]] кісьлі, якая ўтвараецца ў выніку рэакцыі<ref name="organ">{{кніга|аўтар = Сиггиа С., Ханна Дж. Г.|загаловак = Количественный органический анализ по функциональным группам|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 16—19|мова = ru}}</ref>. : <chem>R-OH ->[\ce{(CH3CO)2O}][\text{пиридин}] R-OCOCH3{} + CH3COOH</chem> Іншы мэтад аналізу палягае на вызначэньні колькасьці гідраксільных групаў, здольных рэагаваць з мэтыльмагнёдыдам. У гэтым выпадку разьлік робяць паводле колькасьці вылучанага [[мэтан]]у ([[мэтад Чугаева—Царавіцінава]]). : <chem>R-OH ->[\ce{CH3MgI}] R-OMgI{} + CH4 ^</chem> Для [[Гліколі|гліколяў]] стасуецца затляняльна-аднаўленчы мэтад, дзе за затляняльнік бярэцца [[над’ёдная кісьля]]. Аналіз робяць паводле рэакцыі ўтворанай [[ёдная кісьля|ёднай кісьлі]] HIO<sub>3</sub> зь [[ёдыд калю|ёдыдам калю]] і наступным тытраваньнем вылучанага ёду [[тыясульфат натру|тыясульфатам натру]]<ref name="organ" />. : <chem>RCH(OH)CH(OH)R'{} + HIO4 -> RCHO{} + R'CHO{} + HIO3{} + H2O</chem> : <chem>5 KI{} + HIO3{} + 5 CH3COOH -> 3 I2{} + 5 CH3COOK{} + 3 H2O</chem> : <chem>2 Na2S2O3{} + I2 -> Na2S4O6{} + 2 NaI</chem> === Спэктральныя мэтады аналізу сьпіртоў === ==== Мас-спэктрамэтрычныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Мас-спэктрамэтрыя}} Мас-спэктры аліфатычных сьпіртоў маюць слабыя пікі малекулярнага іёна, а для вышэйшых і разгалінаваных сьпіртоў гэтыя пікі практычна адсутнічаюць, паколькі ў істотнай ступені адбываецца фрагмэнтацыя малекулы. Фрагмэнтацыя, як правіла, павязаная з стратай малекулы вады, а таксама [[рэакцыі элімінаваньня|элімінаваньнем]] [[этылен]]у. Для доўгаланцужковых сьпіртоў пераважае адчапленьне вады, таму іхнія мас-спэктры падобныя на мас-спэктры [[алькены|алькенаў]]. Для першасных сьпіртоў назіраюцца пікі ''m/z 31'', для другасных — ''m/z 45, 59, 73, …'', для трацічных — ''m/z 59, 73, 87, …''<ref name="spectr">{{кніга|аўтар = Преч Э., Бюльманн Ф., Аффольтер К.|загаловак = Определение строения органических соединений. Таблицы спектральных данных|адказны = Пер. с англ|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 2006|старонкі = 336|серыя = Методы в химии|isbn = 5-03-003586-9|ref = Преч и др.}}</ref>. ==== ІЧ-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Інфрачырвоная спэктраскапія}} ІЧ-спэктры сьпіртоў вызначаюцца двума тыпамі інтэнсіўных характарыстычных палосаў паглынаньня: * палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі O−H: 3650—3200 см<sup>−1</sup>; * палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі С−O: 1210—1000 см<sup>−1</sup>. Таксама вылучаюць палосы паглынаньня сярэдняй інтэнсіўнасьці, як правіла, ня мелыя вызначальнага значэньня: у дыяпазоне 1450—1250 см<sup>−1</sup> (роўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H) і 750—650 см<sup>−1</sup> (пазароўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H)<ref name="spectros">{{кніга|аўтар = Браун Д., Флойд А., Сейнзбери М.|загаловак = Спектроскопия органических веществ|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5030021116|адказны = Пер. с англ.|месца = М.|выдавецтва = «Мир»|год = 1992|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5030021116/page/n58 59]—60|isbn = 5-03-002111-6}}</ref>. '''Характарыстычныя палосы паглынаньня сьпіртоў у інфрачырвоным спэктры'''<ref name="spectros" />: {|| class="wikitable" width="80%" !width="35%"| Тыпы сувязяў і хістаньні !width="15%"| Дыяпазон, см<sup>−1</sup> !width="50%"| Апісаньне палосы паглынаньня |- |colspan=3 align=center|'''O−H, валентныя хістаньні''' |- | ROH, неасацыяваныя |align=center| 3650—3580 | Вузкая палоса, якая назіраецца ў разьведзеных рашчынах або пары |- | ROH···HOR, дымэры (вадародная сувязь) |align=center| 3550—3400 | Шырокая палоса, якая губляе інтэнсіўнасьць пры разьвядзеньні |- | ROH···HOR···, палімэры |align=center| 3400—3200 | Шырокая палоса або шэраг палосаў |- |colspan=3 align=center|'''С−O, валентныя хістаньні''' |- | R<sub>3</sub>COH, трацічныя сьпірты |align=center| 1210—1100 |rowspan=3 | Палосы высокай інтэнсіўнасьці, якая памяншаецца пры разьвядзеньні |- | R<sub>2</sub>CHOH, другасныя сьпірты |align=center| 1125—1000 |- | RCH<sub>2</sub>OH, першасныя сьпірты |align=center| 1075—1000 |- |colspan=3 align=center|'''O−H, дэфармацыйныя хістаньні''' |- | ROH |align=center| 1450—1250<br>750—650 | Шырокія палосы сярэдняй інтэнсіўнасьці, якія ня маюць практычнага значэньня |} ==== ЯМР-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Спэктраскапія ядзернага магнітнага рэзанансу}} ЯМР-спэктраскапія ядраў <sup>1</sup>H шырока выкарыстоўваецца дзеля аналізу сьпіртоў, аднак на велічыні хімічных зрухаў пратонаў гідраксільнай групы (''δ'', м. д.) істотна ўплывае прырода распушчальніка ды іншыя вонкавыя варункі. Для аліфатычных і аліцыклічных сьпіртоў ''δ'' складае 0,5—3,0 (у [[дымэтыльсульфаксыд|ДМСА]]-d<sub>6</sub>: 4—6){{Зноска|Преч и др.|2006|Преч и др.|208}}. Таксама дзеля вывучэньня сьпіртоў ужываюць спэктраскапію на ядрах <sup>17</sup>O. Значная розьніца ў зрухах для першасных (этаноль: ''δ'' 5,9 м д.), другасных (прапаноль-2: ''δ'' 39,8 м д.) і трацічных сьпіртоў (2-мэтыльпрапаноль-2: ''δ'' 62,3 м д.) стасоўна вады H<sub>2</sub><sup>17</sup>O дазваляе ўсталяваць або пацьвердзіць структуру досьледнага злучэньня<ref>{{кніга|аўтар = Ионин Б. И., Ершов Б. А., Кольцов А. И.|загаловак = ЯМР-спектроскопия в органической химии|адказны = Под ред. Б. А. Ершова|выданне = 2-е изд., переработанное|месца = Л.|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 177}}</ref>. <center><gallery widths="250px" heights="200px"> Файл:1H NMR Ethanol Coupling shown-ru.svg|Спэктар <sup>1</sup>H ЯМР [[этаноль|этанолю]] Файл:Ethanol_IR_Spectrum.png|ІЧ-спэктар этанолю </gallery></center> == Атрыманьне сьпіртоў == === Агульныя хімічныя === Сьпірты могуць быць атрыманыя з самых розных клясаў злучэньняў, як то [[вуглевадароды]], [[галягенальканы]], [[аміны]], [[карбанільныя злучэньні]], [[эпаксыды]]. Галоўным чынам, усе мэтады зводзяцца да рэакцыяў [[атляняньне|атляняньня]], [[атляняльна-аднаўленчыя рэакцыі|аднаўленьня]], [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]] і [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]]. Сьпірты атрымліваюць, атляняючы [[альканы]] і [[цыклеальканы]] пад узьдзеяньнем моцных неарганічных атляняльнікаў: [[азон]]у, [[пэрманганат калю|перманганату калю]], [[Аксыд хрому (VI)|аксыду хрому (VI)]], [[хромавая кісьля|хромавай кісьлі]], [[дыяксыд сэлену|дыяксыду сэлену]], [[пэраксыд вадароду|пэраксыду вадароду]], а таксама некаторых надкісьляў. Праз магчымасьць далейшага атляненьня атрыманых сьпіртоў, мэтад мае значэньне толькі дзеля атрыманьня трацічных сьпіртоў<ref name="Oxidation">{{кніга|аўтар = Hudlický M.|загаловак = Oxidation in Organic Chemistry|выданьне = ACS monograph 186|месца = Washington|выдавецтва = American Chemical Society|год = 1990|pages = 57—59|isbn = 0-8412-1780-7|мова = en}}</ref>. Атляненьне [[алькены|алькенаў]] значна больш распаўсюджанае ў лябараторнай практыцы, асабліва дзеля атрыманьня двухатамных сьпіртоў — [[дыёлы|дыёлаў]]. У залежнасьці ад выбару рэагенту атляненьне можна зрабіць з рознай [[стэрэасэлектыўнасьць|стэрэасэлектыўнасьцю]]: пры ўзьдзеяньні на алькены [[тэтрааксыд осму|тэтрааксыду осму]], [[пэрманганат калю|пэрманганату калю]], [[хлярат натру|хлярату натру]], [[ёд]]у з карбаксілатам срэбра дзеіцца ''сін''-гідраксілаваньне; дзеля ''анты''-гідраксілаваньня выкарыстоўваюць [[пэраксыд вадароду]] і надкісьлі, аксыды малібдэну (VI) і вальфраму (VI), аксыд сэлену (IV) і іншыя<ref>{{кніга|аўтар = Хейнс А.|загаловак = Методы окисления органических соединений: Алканы, алкены, алкины и арены|арыгінал = Methods for the oxidation of organic compounds: Alkanes, Alkenes, Alkynes and Arenes|адказны = Перевод с англ., под редакцией И. П. Белецкой|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1988|старонкі = 82—108|старонак = 400|isbn = 5-03-000149-2}}</ref>. : [[Файл:Hydroxylation of alkenes.png|500пкс|Гідраксілаваньне алькенаў.]] Сьпірты ўтвараюцца таксама пры аднаўленьні [[альдэгіды|альдэгідаў]] або [[кетоны|кетонаў]] пад узьдзеяньнем [[барагідрыд натру|барагідрыду натру]] ў пратонным распушчальніку, а таксама [[алюмагідрыд літу|алюмагідрыду літу]]. Аднаўленьне [[складаныя этэры|складаных этэраў]] і [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]] таксама вырабляецца пад узьдзеяньнем комплексных гідрыдаў, як зазвычай, алюмагідрыду літу і дае мажлівасьць атрымаць сьпірты<ref name="tietze">{{кніга|аўтар = Титце Л., Айхер Т.|загаловак = Препаративная органическая химия: Реакции и синтезы в практикуме органической химии и научно-исследовательской лаборатории|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1999|старонкі = 73—75|старонак = 704|isbn = 5-03-002940-0}}</ref>. : [[Файл:Synthesis of alcohols via reduction.png|350пкс|Сынтэз сьпіртоў мэтадам аднаўленьня.]] Кісьлінна-каталізаванае далучэньне вады да алькенаў прыводзіць да ўтварэньня сьпіртоў. У адпаведнасьці з [[правіла Маркоўнікава|правілам Маркоўнікава]], у гэтай рэакцыі ўтвараюцца больш замешчаныя сьпірты. У лябараторнай практыцы часьцей выкарыстоўваюць тоесную, але больш мяккую рэакцыю аксымэркураваньня — дэмэркураваньня, а таксама рэакцыю гідрабараваньня — атляненьня, якая прыводзіць да паўстаньня прадуктаў, якія не адпавядаюць правілам Маркоўнікава{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|232—233}}. : [[Файл:Hydroboration-oxidation.png|450пкс|Гідрабараваньне-атляненьне алькенаў.]] Рэакцыі [[рэакцыі нуклеафільнага далучэньня|нуклеафільнага далучэньня]] мэталарганічных злучэньняў ([[ацэтыленіды|ацэтыленідаў]], [[рэакцыя Грын’яра|рэактываў Грын’яра]], медзь- і літарганічных злучэньняў і г. д.) да [[карбанільныя злучэньні|карбанільных злучэньняў]] таксама прыводзяць да ўтварэньня сьпіртоў, прычым калі далучэньне адбываецца да [[фармальдэгід]]у HCHO, тады ўтвараюцца першасныя сьпірты, калі да іншых [[альдэгіды|альдэгідаў]], тады ўтвараюцца другасныя сьпірты. Далучэньне да [[кетоны|кетонаў]] дае трацічныя сьпірты. Трацічныя сьпірты можна атрымаць таксама шляхам далучэньня двух эквівалентаў мэталарганічнага злучэньня да [[складаныя этэры|складаных этэраў]]. : [[Файл:Mg-organic synthesis.png|500пкс|Магнарганічны сынтэз.]] Сьпірты можна атрымліваць пры апрацоўцы [[галягенаальканы|галягенаальканаў]] расшчынай [[луг (хімія)|луга]]. Рэакцыя мае ўласьцівасьці [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] і суправаджаецца [[рацэмат|рацэмізацыяй]] (пры монамалекулярным мэханізьме) або [[Вальдэнаўскае адварочваньне|адварочваньнем канфігурацыі]] (пры бімалекулярным мэханізьме). Важным прэпаратыўным мэтадам ёсьць атляненьне алькілгалягенідаў [[надпэраксыд калю|надпэраксыдам калю]]<ref>{{артыкул|аўтар = Corey E. J., Nicolaou K. C., Shibasaki M., Machida Y., Shiner C. S.|загаловак = Superoxide ion as a synthetically useful oxygen nucleophile|спасылка = https://dx.doi.org/10.1016/S0040-4039(00)91450-3|мова = en|выданьне = Tetrahedron Letters|год = 1975|том = 16|нумар = 37|старонкі = 3183—3186}}</ref>. === Прамысловыя мэтады === У прамысловасьці сьпірты атрымліваюць з дапамогай хімічных, альбо біяхімічных мэтадаў вытворчасьці. Адзіным прамыслова важным мэтадам сынтэзу мэтанолю ёсьць [[каталіз|каталітычная]] рэакцыя паміж [[аксыд вугляроду(II)|аксыдам вугляроду (II)]] і [[вадарод]]ам. Сыравінай у вытворчасьці мэтанолю служыць [[прыродны газ]], які на першай стадыі працэсу падвяргаюць ачыстцы ад злучэньняў [[серка|серкі]] (серка ёсьць атрутай для [[каталізатар]]аў, выкарыстаных на наступнай стадыі). Далей адбываецца паравая канвэрсія прыроднага газу ў [[сынтэз-газ]] (сумесь [[аксыд вугляроду(II)|СО]] і [[вадарод]]у), які пасьля кандэнсацыі пары вады ператвараюць у мэтаноль на зьмяшаным медна-цынка-хромавым каталізатары пры тэмпэратуры 250 °C і ціску да 10 МПа. Атрыманы такім чынам мэтаноль зьмяшчае ваду і прымешкі іншых сьпіртоў (этанолю, прапанолю і вышэйшых сьпіртоў) і можа быць ачышчаны [[рэктыфікацыя]]й. Сусьветнае спажываньне мэтанолю ў 2015 годзе склала каля 70 млн тонаў<ref name="methanol">{{cite web|url=http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|title=The changing face of the global methanol industry|work=CHEMWEEK’S LAB|publisher=IHS Chemical Week|accessdate=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225959/http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|url-status=live}}</ref>. : <chem>CO{} + 2 H2 ->[\text{250 °C, 10 МПа}][\text{кат.}] CH3OH</chem> Этаноль і прапаноль-2 атрымліваюць шляхам [[гідратацыя|гідратацыі]] адпаведных алькенаў — [[этылен]]у і [[прапілен]]у. У прамысловасьці выкарыстоўваюць два варыянты гідратацыі, як то серчанакісьлінную і каталітычную. Серчанакісьлінная гідратацыя ўлучае ў сябе [[абсарбцыя|абсарбцыю]] этылену канцэнтраванай [[серчаная кісьля|серчанай кісьлі]] (94—98 %) пры тэмпэратуры 80 °C і ціску 1,3—1,5 МПа і далейшы [[гідроліз]] утвораных сульфаэтэраў вадою. Другі мэтад гідратацыі заснаваны на выкарыстаньні [[фосфарная кісьля|фосфарнай кісьлі]], нанесенай на [[сылікагель]] або іншую падкладку, як [[каталізатар]]. Сумесь дэіянізаванай вады і этылену награваюць да тэмпэратуры 300 °C пад ціскам 6—8 МПа, а атрыманы этаноль чысьцяць рэктыфікацыяй. Гэтыя мэтады дазваляюць атрымаць этаноль, які зьмяшчае 5 % вады паводле масы. Атрыманьне бязводнага этанолю (99,9 %) грунтуецца на [[азэатропная адгонка|азэатропным выдаленьні]] вады з [[бэнзол]]ам{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|69—74}}. Паводле зьвестак на 2003 год, сусьветная вытворчасьць этанолю толькі гідратацыяй этылену сягала 6 млн тонаў у год<ref name="berg">{{cite web|author=Berg Ch.|datepublished=2004-04|url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A&O-2004.html|title=World Fuel Ethanol - Analysis and Outlook|publisher=The Online Distillery Network for Distillers & Fuel Ethanol Plants Worldwide|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Ogvtx2?url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A|archivedate=2011-08-21|accessdate=2020-12-07|dead-url=no}}</ref>. : <chem>C2H4{} + H2SO4 ->[][\text{80 °C, 1,3—1,5 МПа}] C2H5OSO3H{}, (C2H5O)2SO2 ->[\ce{H2O}] C2H5OH{} + H2SO4</chem> : <chem>C2H4{} + H2O -> [\ce{H2SO4 / SiO2}][\text{300 °C, 6—8 МПа}] C2H5OH</chem> Сусьветная вытворчасьць паліўнага этанолю ў 2015 годзе паводле зьвестак Renewable Fuel Association склала блізу 77 млн тонаў<ref>{{cite web|url=http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|title=World Fuel Ethanol Production|publisher=Renewable Fuel Association|lang=en|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118214657/http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|url-status=live}}</ref>. Для гідратацыі прапілену патрабуюцца мякчэйшыя ўмовы. Серчанакісьлінны працэс робяць пры пакаёвай тэмпэратуры і канцэнтрацыі серчанай кісьлі, роўнай 70—75 %, а каталітычная гідратацыя робіцца пры тэмпэратуры 180 °C і 4 МПа. Часам для гідратацыі прапілену выкарыстоўваюць вальфрамавы каталізатар (WO<sub>3</sub>·SiO<sub>2</sub>, 250 °C і 25 МПа). Сусьветная вытворчасьць прапанолю-2 у 2008 годзе складала 1,8 млн тонаў<ref name="Ullmann_propanols">{{кніга|аўтар=Papa A. J.|частка=Propanols|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a22_173.pub2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|title=Isopropanol (IPA) CAS No: 67-63-0|work=Chemical intelligence|publisher=ICIS.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oi9TBq?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}</ref><ref name="ipa">{{cite web|datepublished=2010-01|url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|title=Isopropyl Alcohol (IPA)|work=WP Report|publisher=SRI Consulting|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oihmvj?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}</ref>{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|76—79}}. Таксама рэакцыяй гідратацыі ў прамысловасьці атрымліваюць этыленгліколь, то бок адзін з найважнейшых прадуктаў хімічнай прамысловасьці, які вырабляецца ў колькасьці 19,9 млн тонаў штогод<ref>{{cite web|datepublished = 2010-01|url = http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|title = Ethylene Glycol|work = WP Report|publisher = SRI Consulting|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OjinzI?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|archivedate = 2011-08-21|accessdate = 2010-05-25|url-status = live}}</ref>. Ён выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасьцях для вытворчасьці [[антыфрыз]]у і [[хімічныя валокны|валокнаў]]. Сыравінай для гэтага сынтэзу служыць [[тленьнік этылену]], які здабываецца простым атляненьнем этылену кіслародам паветра. Ператварэньне тленьніку этылену ў этыленгліколь адбываецца пры награваньні ягонай сумесі з 20-кратным мольным лішкам вады да 200 °C без каталізатара. Этыленгліколь затым адлучаецца ад вады і прадуктаў [[алігамэр]]ызацыі ў выніку пасьлядоўных рэктыфікацыяў<ref>{{кніга|аўтар=Rebsdat S., Mayer D.|частка=Ethylene Glycol|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a10_101}}</ref>. : [[Файл:Ethylene glycol production.png|300пкс|Схема прамысловага сынтэзу этыленгліколю.]] Прамысловае здабыцьцё прапанолю-1 заснаванае на рэакцыі [[карбанілаваньне|гідрафармілаваньня]] [[этылен]]у і далейшым [[гідрыраваньне|гідрыраваньні]] атрыманага [[прапаналь|прапаналю]]. Гідрафарміляваньне ладзіцца пры тэмпэратуры 90—130 °C, агульным ціску прапілену, аксыду вугляроду(II) і вадароду, роўным 2,8 МПа, і ў прысутнасьці 500 [[мільённая частка|мч]] [[род (элемэнт)|родывага]] каталізатара. Другая стадыя бярэцца пры тэмпэратуры 110—150 °C у лішку вадароду на розных мэталічных каталізатарах (выкарыстоўваюцца камбінацыі злучэньняў [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[нікель|нікелю]] і [[хром]]у)<ref name="Ullmann_propanols" />. Аб’ёмы сусьветнай вытворчасьці прапанолю-1 на 2003 год складалі 0,14 млн тонаў<ref>{{cite web|url = http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|title = Product Safety Assessment DOW n-Propanol|format = pdf|publisher = The Dow Chemical Company|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170716012533/http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|archivedate = 2017-07-16|accessdate = 2010-05-25|url-status = dead}}</ref>. : <chem> C2H4{} + CO{} + H2 ->[\ce{Rh}~\text{кат.}][\text{90—130°C, 2,8 МПа}] CH3CH2CHO ->[\ce{H2},~\text{кат.}][\text{110—150°C, 0,14—1,0 МПа}] CH2CH2CH2OH </chem> Гліцэрыну атрымліваюць як пабочны прадукт ператварэньня тлушчаў у [[тлустыя кісьлі]] і [[мэтылявыя этэры тлустых кісьляў]]. Гэты працэс ляжыць у аснове здабыцьця [[біядызэль|біядызэлю]], пры гэтым на кожную тону біядызэлю ўтвараецца 100 кг гліцэрыны. Такім мэтадам сынтэзуюць 1,5 млн тонаў гліцэрыны штогод, паводле зьвестак на 2004 год, пры гэтым, паводле прагнозаў, гэтыя аб’ёмы будуць расьці ў сувязі з павелічэньнем цікавасьці да альтэрнатыўных відаў паліва. Тлушчы гідралізуюць пры 220—260 ° C і ціску 2—6 МПа, альбо [[пэраэтэрыфікацыя|пэраэтэрыфікуюць]] мэтанолем. Расшчапленьне тлушчаў пад узьдзеяньнем лугу або карбанатаў ужываецца ў абмежаваным маштабе, напрыклад, пры вытворчасьці [[мыла]]<ref>{{кніга|аўтар=Christoph R., Schmidt B., Steinberner U., Dilla W., Karinen R.|частка=Glycerol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a12_477.pub2}}</ref><ref name="chpd">{{кніга|аўтар = Speight J. G.|загаловак = Chemical Process and Design Handbook|спасылка = https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|выдавецтва = McGraw-Hill|год = 2002|isbn = 0-07-137433-7|pages = 2.251|ref = Speight}}</ref><ref name="survey">{{кніга|аўтар = Chenier Ph. J.|загаловак = Survey of Industrial Chemistry|спасылка = https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|выданьне = Third Edition|месца = New York|выдавецтва = Kluwer Academic / Plenum Publishers|год = 2002|pages = 242|ref = Chenier|isbn = 0-306-47246-5}}</ref>. : [[Файл:Glycerol production.png|650пкс|Схема прамысловай вытворчасьці гліцэрыны.]] Вышэйшыя тлустыя сьпірты вырабляюць некалькімі спосабамі, сярод якіх [[гідрагеналіз]] мэтылявых этэраў тлустых кісьляў, атрыманых пэраэтэрыфікацыяй тлушчаў, а таксама гідрафармілаваньне алькенаў і алігамэрызацыя этылену з наступным атляненьнем (мэтад Цыглера). Штогод у сьвеце вырабляецца 2,15 млн тонаў вышэйшых тлустых сьпіртоў на 2003 год<ref name="pav">{{кніга|аўтар = Ланге К. Р.|загаловак = Поверхностно-активные вещества: синтез, свойства, анализ, применение|арыгінал = Surfactants. A Practical Handbook|адказны = Пер. с англ|месца = Санкт-Пецярбург|выдавецтва = «Профессия»|год = 2004|старонкі = 18—20|isbn = 5-93913-068-2}}</ref><ref>{{cite web|author=Brackmann B., Hager C.-D.|url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|title=The Statistical World of Raw Materials, Fatty Alcohols and Surfactants|work=CESIO 6th World Surfactants Congress, Berlin, June 20–23, 2004|publisher=Laboratory of Formulation, Interfaces, Rheology and Processes FIRP (Venezuela)|accessdate=2010-09-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616OjD1q5?url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}</ref>. Для некаторых сьпіртоў найважнейшую ролю ў прамысловым сынтэзе граюць біяхімічныя мэтады. У прыватнасьці, аб’ёмы вырабленага біяэтанолю значна перавышаюць аб’ёмы сынтэтычнага этанолю. Грунтам у біяхімічнага атрыманьня этанолю ёсьць кісьлінны або [[фэрмэнты|фэрмэнтатыўны]] [[гідроліз]] расьліннай сыравіны з наступнай анаэробнай [[сьпіртавое закісаньне|сьпіртавой фэрмэнтацыяй]] (зброджваньнем) утвораных вугляводаў [[дрожджы|дрожджамі]] або некаторымі відамі [[бактэрыі|бактэрыяў]]. У прыватнасьці, дрожджы ўважаюцца за вельмі зручныя мікраарганізмы дзеля шырокага прамысловага выкарыстаньня. Фэрмэнтацыя пад узьдзеяньнем дражджоў вызначаецца высокай [[сэлектыўнасьць|сэлектыўнасьцю]], нізкім назапашваньнем пабочных прадуктаў, высокай дзельлю ў выніку этанолю, высокай хуткасьцю працэсу, добрай талерантнасьцю дражджоў да павышаных канцэнтрацыяў этанолю і субстрату. Сыравінай у гэтым працэсе могуць служыць лёгка фэрмэнтаваныя вугляводы, а таксама [[крухмал]] і іншыя арганічныя субстраты, якія неабходна папярэдне гідралізаваць да фэрмэнтаванай формы. Звычайна выкарыстоўваюць сельскагаспадарчыя культуры ([[цукровы бурак]], [[бульба]], [[збожжа]]), прадукты лясной гаспадаркі ([[драўніна]], [[салома]]), альбо сельскагаспадарчыя адкіды<ref>{{кніга|аўтар=Kosaric N., Duvnjak Z., Farkas A., Sahm H., Bringer-Meyer S., Goebel O., Mayer D.|частка=Ethanol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a09_587.pub2}}</ref>. Вытворчасьць біябутанолю палягае на фэрмэнтацыі вугляводнай сыравіны з выкарыстаньнем бактэрыяў ''Clostridium acetobutylicum''<ref>{{кніга|аўтар=Hahn H.-D., Dämbkes G., Rupprich N., Bahl H., Frey G. D.|частка=Butanols|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a04_463.pub3}}</ref>. == Выкарыстаньне == === Эканамічная значнасьць === Абсяг выкарыстаньня сьпіртоў шматлікі і разнастайны, асабліва беручы пад улік найшырэйшы спэктар злучэньняў, якія стасуюцца да гэтай клясы. Разам з тым, з прамысловага пункту гледжаньня, толькі невялікі шэраг сьпіртоў мае прыкметны ўнёсак у глябальную сусьветную эканоміку. У найважнейшую пяцідзясятку злучэньняў за 2002 год, якія вырабляе [[хімічная прамысловасьць]] [[ЗША]], зь сьпіртоў траплялі толькі [[мэтаноль]] (14-е месца) і [[этыленгліколь]] (29-е месца){{Зноска|Chenier|2002|Chenier|17—18}}. У наступныя 50 найважнейшых хімічных злучэнняў, паводле зьвестак за 1999 год, улучаны [[ізапрапілавы сьпірт]], ''н''-[[бутаноль-1|бутылявы сьпірт]], сынтэтычны [[этаноль]], [[прапіленгліколь]], [[дыэтыленгліколь]], [[2-этыльгексаноль]], [[бутандыёль-1,4]], [[сарбіт]] і [[гліцэрына]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|217—219}}. Найбольш распаўсюджаным і карыстаным сьпіртам у сьвеце ёсьць [[этаноль]]. Ягоны сусьветны аб’ём спажываньня сягае блізу 65 млн тонаў. Сукупны сусьветны аб’ём спажываньня іншых сьпіртоў (акрамя этанолю) у розных кірунках карыстаньня складае каля 70 млн тонаў, паводле зьвестак на 2009 год. === Выкарыстаньне ў арганічным сынтэзе === Асноўная частка [[Мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] выкарыстоўваецца ў прамысловым сынтэзе [[фармальдэгід]]у шляхам высокатэмпэратурнага каталітычнага акісьленьня мэтанолю<ref name="Petrochemical">{{кніга|аўтар = Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак = Petrochemical processes 1. Synthesis-gas Derivatives and Major Hydrocarbons|выданьне = 2nd ed|месца = Paris|выдавецтва = Editions Technip|год = 1989|том = 1|pages = 95—97|isbn = 2-7108-0562-5}}</ref>. Акрамя таго, з мэтанолю атрымліваюць [[трэт-бутыльмэтылявы этэр]], [[воцатная кісьля|воцатную кісьлю]] ({{iw|працэс Мансанта||en|Monsanto process}}){{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|53}}, [[Дымэтыланілін|N,N-дымэтыланілін]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|1.3}}, [[мэтыламіны]] і [[хлёрмэтан]]<ref name="lebedev">{{кніга|аўтар=Лебедев Н. Н.|загаловак=Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза: Учебник для вузов|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5724500086|выданьне=4-е изд., перераб. и доп|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1988|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5724500086/page/132 132]|isbn=5-7245-0008-6|ref=Лебедев}}</ref>. З этанолю ў прамысловасьці вырабляюць [[дыэтылявы этэр]] (мэтадам дэгідратацыі пры тэмпэрытуры 250 °C над [[аксід алюміна|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>]]){{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|188}}, [[хляраль]]{{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|133}}, [[ацэтальдэгід]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|31—33}} і [[этылацэтат]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|2.212}}. [[Ізапрапілявы сьпірт]] пры каталітычным вадкафазным дэгідрыраваньні на [[нікель Рэнэя|нікелі Рэнэя]] пры 150 °C ператвараюць у [[ацэтон]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|127—133}}. Асноўным прадуктам, што здабываюць з [[бутаноль-1|бутанолю]], ёсьць [[бутылакрылат]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|234}}. === У якасьці паліва === {{Асноўны артыкул|Біяпаліва}} [[Файл:Ethanol plant.jpg|значак|зьлева|Завод па выпрацоўцы этанолю ў [[Аёва|Аёве]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]].]] Дзеля паліўных мэтаў сёньня выкарыстоўваюцца ў прамысловых аб’ёмах тры сьпірты, як то мэтаноль, этаноль і бутаноль-1, што павязанае, перш за ўсё, зь іхняй камэрцыйнай дасяжнасьцю і мажлівасьцю масавай вытворчасьці з расьліннай сыравіны (акрамя мэтанолю). Пры гэтым магчыма выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці паліва ў чыстым выглядзе, як то розных мешанкаў з бэнзінам або дызэльным палівам<ref>{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|title = Использование этилового спирта в качестве компонента автомобильного бензина. Анализ нормативной документации|work = Законы и практика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221004145/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|url-status = live|lang = ru}}</ref>, а таксама як аксігенавальныя дадаткі (да 10 %) дзеля павышэньня [[актанавы лік|актанавага ліку]] і зьніжэньня таксычнасьці адпрацаваных газаў<ref name="oxigen">{{артыкул|аўтар = Карпов С. А., Кунашев Л. Х., Царев А. В., Капустин В. М.|загаловак = Применение алифатических спиртов в качестве экологически чистых добавок в автомобильные бензины|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2010-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100923034523/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|мова = ru}}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561&cat_id=7&page_id=1|title = Использование спиртов как добавок к нефтяным топливам|work = Альтернативные топлива, энергетика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2011-11-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20111104204028/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561|url-status = live|lang = ru}}</ref>. Асобным напрамкам ёсьць выкарыстаньне мэтанолю дзеля [[пераэтэрыфікацыя|пераэтэрыфікацыі]] тлушчаў у вытворчасьці [[біядызэль|біядызэлю]]<ref>{{cite web|url = http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|title = Биодизель|publisher = Российская Национальная Биотопливная Ассоциация|accessdate = 2010-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821113501/http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|archivedate = 2010-08-21|url-status = dead|lang = ru}}</ref>. [[Файл:At Memorial Aeroespacial Brasileiro 2019 051.jpg|значак|[[Chrysler Dodge 1800]] быў першым [[аўтамабіль|самаходам]], які працаваў на этаноле.]] Пануючым паліўным сьпіртам ёсьць этаноль. Паводле ацэнак экспэртаў, на 2009 год 80—90 % усяго вырабленага ў сьвеце этылевага сьпірту было выкарыстана ў гэтых мэтах і склала 73,9 млрд літраў ці блізу 58 млн тонаў<ref name="sriethanol">{{cite web|author = Linak E., Inoguchi Y., Janshekar H.|date = 2009-04|url = http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|title = Ethanol|work = CEH Report|publisher = SRI Consulting|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OzgUly?url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|date = 2010-03-21|url = http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|title = Global ethanol production to reach 85.9 billion litres in 2010: Global Renewable Fuels Alliance releases 2010 biofuels production forecast|work = Press Release|publisher = Global Renewable Fuels Alliance|accessdate = 2010-05-25|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/659Xjdi2W?url=http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|archivedate = 2012-02-02|url-status = dead}}</ref>. Этаноль утрымлівае прыблізна на 34 % менш энэргіі на адзінку аб’ёму, чым бэнзін. Таму тэарэтычна выкарыстаньне чыстага этанолю ў аўтамабілі зьмяншае запас хады на адзінку паліва прыкладна на 34 % пры той самай паліўнай эканамічнасьці ў параўнаньні з выкарыстаньнем чыстага бэнзіну. Аднак, паколькі этаноль мае больш высокі актанавы лік, эфэктыўнасьць рухавіка можна павысіць шляхам павелічэньня [[ступень сьціску|ступені сьціску]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.afdc.energy.gov/afdc/ethanol/|загаловак=Alternative Fuels Data Center: Ethanol|выдавецтва=Afdc.energy.gov|дата доступу=20.01.2015}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.eia.doe.gov/cneaf/solar.renewables/alt_trans_fuel/attf.pdf#page=39|загаловак=U.S. Energy Information Administration (EIA)|дата доступу=09.02.2016|копія=https://web.archive.org/web/20080821085349/http://www.eia.doe.gov/#page=39|дата копіі=21.08.2008}}</ref>. Галоўнымі прычынамі, якія паслужылі актыўнаму вывучэньню сьпіртоў як альтэрнатыўнага паліва, ёсьць<ref name="bioethanol">{{артыкул|аўтар = Карпов С. А.|загаловак = Актуальные аспекты применения топливного этанола в России и США|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2007-07-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070715100431/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf}}</ref>: * рост цэнаў на [[нафта|нафту]] і [[прыродны газ|газ]], а таксама вычэрпнасьць гэтых рэсурсаў у будучыні; * сьпірты маюць высокія эксплюатацыйныя якасьці, а прадукты згараньня ўтрымліваюць менш шкодных рэчываў; * сьпірты могуць вырабляцца біяхімічным шляхам з адкідаў харчовай, дрэваапрацоўчай і цэлюлёзна-папяровай вытворчасьці, што адначасна разьвязвае праблему ўтылізацыі. Разам з тым, масавае выкарыстаньне памянёных сьпіртоў як маторнага паліва, акрамя як з эканамічных прычынаў, мае шэраг недахопаў<ref>{{cite web|author=Smith J. L., Workman J. P.|date=2004-12|url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|title=Alcohol for Motor Fuels|publisher=Colorado State University Extension|accessdate=2010-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P73UUn?url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}</ref>: * мэтаноль і этаноль маюць у параўнаньні з бэнзінам меншую энэргаэфэктыўнасьць і, адпаведна, забясьпечваюць большы выдатак; * нізкія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў могуць служыць чыньнікам утварэньня паравых коркаў, што можа істотна ўскладніць працу рухавіка; * [[гіграскапічнасьць]] сьпіртоў, а таксама іхняя распушчальнасьць у вадзе можа прывесьці да рэзкага зьніжэньня магутнасьці пры трапленьні вільгаці ў паліўную сыстэму; * сьпірты маюць істотна больш высокія каразійныя ўласьцівасьці ў параўнаньні з вуглевадародамі; * адносна высокая [[цеплыня згараньня]] мэтанолю і этанолю можа служыць прычынай праблемы пры зьмешваньні гэтых сьпіртоў з паветрам і далейшага транспартаваньня праз упускны калектар рухавіка. === Прамысловае выкарыстаньне === ==== Рашчыньнікі ==== Сярод [[распушчальнік]]аў шырокі распаўсюд маюць самыя розныя тыпы сьпіртоў, як то аднаатамныя ([[мэтаноль]], [[прапаноль-2]]) і шмататамныя ([[этыленгліколь]], [[гліцэрына]]); аліфатычныя ([[этаноль]], [[бутаноль-1]]) і цыклічныя ([[цыклагексаноль]]). Сьпірты стасуюцца да палярных распушчальнікаў і ўжываюцца ў розных галінах прамысловасьці<ref>{{кніга|аўтар = Дринберг С. А., Ицко Э. Ф.|загаловак = Растворителя для лакокрасочных материалов: Справочное пособие|выданьне = 2-е изд., перераб. и доп|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1986|старонкі = 51}}</ref>. Сусьветны аб’ём спажываньня сьпіртоў як распушчальнікаў паводле зьвестак на 2013 год склаў каля 6,5 млн тонаў<ref>{{cite web|url = http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|title = Market Study: Solvents (3rd edition)|work = Chemicals|publisher = Ceresana|accessdate = 2017-11-07|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171107165559/http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|archivedate = 2017-11-07|url-status = live}}</ref>. Найбольш распаўсюджаным сьпіртам сярод распушчальнікаў ёсьць [[этаноль]]. Гэтак ягоны сусьветны аб’ём спажываньня дзеля гэтых мэтаў на 2009 год перавышаў 3,5 млн тонаў на год<ref>{{cite web|url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|title = Ethanol Uses and Market Data|work = Chemical Intelligence|publisher = ICIS.com|accessdate = 2010-09-14|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P7WljJ?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref>. Іншымі папулярнымі распушчальнікамі ёсьць мэтаноль і ізапрапаноль з аб’ёмамі спажываньня большым за 1 млн тон на год. Выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці распушчальнікаў улучае ў сябе наступныя напрамкі<ref>{{cite web|url = http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|title = 2-Propanol|work = Environmental Health Criteria (EHC) Monographs|publisher = International Programme on Chemical Safety (IPCS) INCHEM|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P86yCf?url=http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref>: * Тэхналягічны распушчальнік: [[экстракцыя]] і ачыстка натуральных прадуктаў ([[тлушчы]] і [[алей|алеі]], [[смала|смолы]], [[воск]], прыродныя [[фарбавальнікі]] і [[араматызатары]], [[альгінаты]], [[вітаміны]], [[алькалёіды]], [[водарасьці|багавіньне]]), носьбіт у харчовай прамысловасьці, ачыстка, [[крышталізацыя]] і [[асаджэньне]] арганічных хімічных рэчываў. * Распушчальнік у вытворчасьці фарбаў і пакрыцьцяў, як то распушчэньне сынтэтычных палімэрных матэрыялаў ([[ляк]]і, [[смала|смолы]], [[клей|клеі]] і г. д.), складальнік [[цэмэнт]]аў, фарбаў і атраманту. * Ачышчальнік: вытворчасьць электронных кампанэнтаў, мэталічных паверхняў, фатаплёнак і фотапаперы, шклоачышчальнік і іншае, складальнік вадкага мыла і мыйных сродкаў. * Распушчальнік у вытворчасьці фармацэўтычнай прадукцыі, [[парфумэрыя|парфумэрыі]] і [[касмэтыка|касмэтыкі]]. * Распушчальнік у [[аэразоль|аэразолях]] (бытавых і мэдычных). ==== Паверхнева-актыўныя і мыйныя рэчывы ==== {{Асноўны артыкул|Паверхнева-актыўныя рэчывы}} Найважнейшай сыравінай у вытворчасьці сучасных [[Паверхнева-актыўныя рэчывы|паверхнева-актыўных рэчываў]] (ПАР) для сынтэтычных мыйных сродкаў ёсьць [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]], зь якіх у залежнасьці ад рэагента вылучаюць [[неіянагенныя паверхнева-актыўныя рэчывы|неіянагенныя]] або [[аніённыя паверхнева-актыўныя рэчывы|аніённыя ПАР]]<ref name="surfactants">{{кніга|загаловак = Chemistry and Technology of Surfactants|адказны = Edited by Richard J. Farn|выдавецтва = Blackwell Publishing Ltd|год = 2006|allpages = 5—6|isbn = 978-14051-2696-0}}</ref>. Сусьветны аб’ём выкарыстаньня вышэйшых тлустых сьпіртоў у вытворчасьці ПАР у 2000 годзе складаў 1,68 млн тонаў<ref name="surfactants" />. У 2003 годзе блізу 2,5 млн тонаў ПАР было выраблена на грунце вышэйшых тлустых сьпіртоў<ref>{{артыкул|аўтар = Dierker M., Schäfer H. J.|загаловак = Surfactants from oleic, erucic and petroselinic acid: Synthesis and properties|спасылка = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf|мова = en|выданьне = European Journal of Lipid Science and Technology|год = 2010|том = 112|нумар = 1|старонкі = 122|archivedate = 2014-03-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306200107/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf}}</ref>. ==== Палімэрныя матэрыялы і іхнія кампанэнты ==== Сьпірты маюць важнае прыкладаньне як зыходныя манамэры дзеля сынтэзу [[Палімэры|палімэрных матэрыялаў]] шляхам [[Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі]]. Галоўным чынам, на аснове сьпіртоў сынтэзуюць [[поліэтэры]] і [[поліўрэтаны]]. Найважнейшымі прыкладамі такіх сынтэтычных палімэраў ёсьць [[поліэтылентэрэфталят]], [[полібутылентэрэфталят]], атрыманыя з [[фталевая кісьля|тэрэфталевай кісьлі]] і [[этыленгліколь|этыленгліколю]] або [[1,4-бутандыёль|1,4-бутандыёлю]] адпаведна. Полікандэнсацыяй [[гліколі|гліколяў]], [[гліцэрына|гліцэрыны]] або [[пэнтаэрытрыт]]у з [[фталевы ангідрыд|фталевым ангідрыдам]] атрымліваюць [[алькідныя смолы]], якія шырока выкарыстоўваюцца ў вырабніцтве лякаў і фарбаў. Поліўрэтаны здабываюць полікандэнсацыяй [[ізацыянаты|ізацыянатаў]] з гліколямі або шмататамнымі сьпіртамі<ref>{{кніга|аўтар = Chanda M., Roy S. K.|загаловак = Industrial Polymers, Specialty Polymers, and Their Applications|спасылка = https://archive.org/details/industrialpolyme00chan|месца = Boca Raton|выдавецтва = CRC Press, Taylor & Francis Group|год = 2009|pages = [https://archive.org/details/industrialpolyme00chan/page/n17 1]—55—1-58, 1-97—1-98|isbn = 978-1-4200-8058-2}}</ref>. Сьпірты таксама выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці складанаэтэрных і дыэтэрных [[плястыфікатар]]аў для палімэраў<ref>{{кніга|аўтар = Барштейн Р. С., Кирилович В. И., Носовский Ю. Е.|загаловак = Пластификаторы для полимеров|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|старонкі = 19—20}}</ref>. ==== Гідраўлічныя вадкасьці і змазачныя матэрыялы ==== Дзеля атрыманьня негаручых гідраўлічных вадкасьцей выкарыстоўваюць водныя рашчыны, якія зьмяшчаюць гліцэрыну і этаноль. У вытворчасьці [[тормазная вадкасьць|тормазных вадкасьцяў]] шырока выкарыстоўваюць [[этыленгліколь]] і этэры на ягонай аснове. Многія сучасныя змазачныя матэрыялы маюць у сваім складзе [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] і іхнія этэры, дзякуючы іхняй нізкай таксычнасьці, высокай тэмпэратуры пошугу і бясьсьледнаму выпарэньню пры награваньні. Гэтыя ўласьцівасьці выкарыстоўваюцца для побытавага ўжываньня, а таксама для выпадкаў, калі эфэкт астуджэньня паверхні важнейшы за антыфрыкцыйныя ўласьцівасьці, напрыклад, пры сьвідраваньні, пілаваньні або іншай [[сьлесарства|сьлясарнай]] апрацоўцы мэталаў<ref>{{кніга|загаловак = Lubricants and Lubrication|адказны = Edited by Theo Mang and Wilfried Dresel|выданьне = 2nd edition|месца = [[Вайнхайм|Weinheim]]|выдавецтва = Wiley-VCH GmbH|год = 2007|pages = 516—517|isbn = 978-3-527-31497-3}}</ref>. ==== Пэстыцыды ==== [[Файл:Dicofol chemical structure.png|значак|зьлева|Прэпарат для барацьбы з кляшчамі [[дыкаполь]] ёсьць араматычным сьпіртам.]] Не зважаючы на тое, што незамешчаныя гранічныя аліфатычныя сьпірты маюць [[фунгіцыд]]ную або [[гербіцыд]]ную актыўнасьці, іхняе простае выкарыстаньне як [[пэстыцыдаў]] ня мае шырокага практычнага ўжываньня. Адным зь нямногіх напрамкаў ёсьць іхняе выкарыстаньне як [[рэгулятары росту расьлінаў|рэгулятар росту расьлінаў]]. Падобныя ўласьцівасьці маюць [[этаноль]], [[этыленгліколь]] і іншыя гліколі, некаторыя вышэйшыя тлустыя сьпірты{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|106—110}}. Галагензамешчаныя сьпірты выяўляюць значна большую актыўнасьць і маюць [[ратыцыд]]ную, гербіцыдную і фунгіцыдную актыўнасьці. Гэтак, напрыклад, прэпарат [[гліфтор]], які ёсьць сумесьсю 1,3-дыфтарпрапанолю-2 і 1-фтор-3-хлёрпрапанолю-2, выкарыстоўваецца ў барацьбе з [[мышы|мышамі]], [[хамяковыя|хамяковымі]] ды [[байбак]]амі<ref name="pest">{{кніга|аўтар = Мельников Н. Н.|загаловак = Пестициды. Химия, технология и применение|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1987|старонак = 710|ref = Мельников}}</ref>. Больш высокая біялягічная актыўнасьць назіраецца ў негранічных і араматычных сьпіртоў. [[Алілавы сьпірт]] мае ўжываньне як гербіцыд, шматлікія вышэйшыя негранічныя сьпірты ёсьць фэрамонамі вусякоў. Актыўнымі [[акарыцыд]]амі ёсьць некаторыя араматычныя біфэнілавыя сьпірты: [[дыкафоль]], [[хлёрфэнэтоль]], [[пракляноль]]<ref name="pest" /><ref>{{cite web|url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|title=Proclonol|work=Compendium of Pesticide Common Names|publisher=Alan Wood’s Web site|accessdate=2010-09-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P8a6b0?url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}</ref>. Многія сьпірты ёсьць паўпрадуктамі для сынтэзу розных пэстыцыдаў<ref>{{кніга|аўтар = Unger T. A.|загаловак = Pesticide Synthesis Handbook|месца = New Jersey|выдавецтва = Noyes Publications|год = 1996|allpages = 1080|isbn = 0-8155-1401-8|ref = Unger}}</ref>. Напрыклад, у вытворчасьці [[гліфасат]]у выкарыстоўваецца [[мэтаноль]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|277}}, [[кратаксыфос]]у — [[α-мэтыльбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|294}}, [[пірэтроід]]аў трэцяга пакаленьня — [[3-фэнаксыбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|181—182}}. Таксама сьпірты шырока выкарыстоўваюцца як няводны носьбіт для стварэньня таварных кампазыцыяў пэстыцыдаў<ref>{{кніга|загаловак=Guidance Manual for Selecting Protective Clothing for Agricultural Pesticide Operations|спасылка=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=736B94001&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=pubnumber&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h|адказны=Contract No. 68-C9-0037|выданьне=Work Assignment 0-20|месца=Cincinatti|выдавецтва=U.S. EPA|год=1994|pages=45|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731150602/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=736B94001&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=pubnumber&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h}}</ref>. === Ужываньне ў вытворчасьці спажывецкай прадукцыі === ==== Харчовая прамысловасьць ==== [[Файл:Alcohol by Country.png|значак|Гадавое спажываньне алькаголю на душу насельніцтва (15+) у літрах у пераліку на чысты этаноль (2004)<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|title=Global Status Report on Alcohol 2004|author=[[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]]|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQr80iS1?url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|archivedate=2013-03-27|dead-url=no}}</ref>.]] Асновай усіх сьпіртавых напояў ёсьць [[этаноль]], які атрымліваецца пры брузаваньні харчовай сыравіны, як то вінаграду, бульбы, [[пшаніца|пшаніцы]] і іншых прадуктаў з утрыманьнем [[крухмал]]у або [[цукар|цукру]]. Акрамя таго, этылявы сьпірт выкарыстоўваецца як кампанэнт некаторых [[харчовыя араматызатары|харчовых араматызатараў]], што на сёньня ёсьць шырокай практыкай у кулінарыі, пры выпеках кандытарскіх вырабаў, вытворчасьці [[шакаляд]]у, [[цукерка|цукерак]], напояў, [[марозіва]], [[сочыва]], [[жэле]], [[павідла]]ў, [[канфітур]]аў і іншага. Аднак этанолям сьпіс сьпіртоў, ужываных у вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, не абмяжоўваецца. Сьпірты можна сустрэць сярод самых розных [[харчовы дадатак|харчовых дадаткаў]], напрыклад, [[гліцэрына]] (E422) выкарыстоўваецца як агент утрымоўчы вільгаць, распушчальнік, загушчальнік, разьдзяляльнік, плеўкаўтваральнік, сродак для капсуляваньня. Шэраг сьпіртоў маюць ужываньне як [[цукразаменьнік]]і ([[ксыліт]], [[маніт]], [[сарбіт]], [[эрытрыт]]), араматызатары ([[мэнтоль]]), фарбавальнікі ([[лютэін]]) і г. д.<ref name="giord">{{кніга|аўтар = Сарафанова Л. А.|загаловак = Пищевые добавки: Энциклопедия|выданьне = 2-е изд., испр. и доп|месца = СПб.|выдавецтва = ГИОРД|год = 2004|старонак = 808|isbn = 5-901065-79-4}}</ref> ==== Парфумэрыя, касмэтыка і побытавая хімія ==== Сьпірты даволі шырока выкарыстоўваюцца як араматычныя рэчывы дзеля складаньня кампазыцыяў у парфумэрна-касмэтычнай прамысловасьці і вытворчасьці араматызатараў для пабытавай хіміі і іншай спажывецкай прадукцыі ([[гераніёль]], [[нэроль]], [[цытранэлёль]], [[мэнтоль]] і іншыя). Апроч наданьня водару, у парфумэрна-касмэтычнай прадукцыі сьпірты выкарыстоўваюцца і ў іншых мэтах<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|title=List of Functions|work=Cosmetics CosIng|publisher=European Commission. Health and Consumers|accessdate=2010-09-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P91bb8?url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}</ref>: * [[антыўсьпеньвальнік]]і: [[этаноль]], [[прапаноль-1]], [[прапаноль-2]], гексаноль; * антыкаразійныя рэчывы: 2-дымэтыламіна-2-мэтылпрапаноль-1; * антымікробныя прэпараты: 2,4-дыхлёрбэнзілавы сьпірт, (этылендыёксы)дымэтаноль; * [[антыаксыдант]]ы: тыадыгліколь; * антыстатыкі: [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] (С<sub>12</sub>—С<sub>16</sub>); * гідратропныя рэчывы: гексаноль; * маскавальныя сродкі: бутандыёль-2,3, 2-бэнзілгептаноль-1, [[барнэоль]], 3,7-дымэтылнанадыен-1,6-ол-3; * [[кансэрвант]]ы: [[2-бром-2-нітрапрапандыёль-1,3]], [[бэнзілавы сьпірт]], [[1,1,1-трыхлёр-2-мэтылбутаноль-2]]; * [[ахаладжальнік]]і: мэнтоль, 3-мэтаксыпрапандыёль-1,2; * [[плястыфікатар]]ы: актандыёль-1,8, 2,2-дымэтыльпрапандыёль-1,3; * процісэбарэйныя сродкі: ундэканоль-1; * сувязныя: даказаноль-1, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>20</sub>—С<sub>22</sub>); * зьмякчальнікі: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>9</sub>—С<sub>16</sub>); вышэйшыя гліколі (С<sub>15</sub>—С<sub>30</sub>); * сродкі для завіўкі або выпростваньня валасоў: [[дытыятрэітоль]], 3-мэркаптапрапандыёль-1,2; * стабілізатары эмульсіяў: 7-дэгідрахалестэрын, 3-(актадэцылаксы)прапандыёль-1,2, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>9</sub>—С<sub>50</sub>); * стабілізатары пеніцы: дэканоль-1, [[мірыстылявы сьпірт]], [[цэтылявы сьпірт]], [[стэарылявы сьпірт]]; * увільгатняльнікі: гексантрыёль-1,2,6, бутандыёль-1,2, бутандыёль-2,3, 2-бутылактаноль-1, [[гліцэрына]]; * фіксатары валасоў: 2-(2-амінаэтаксы)этаноль; * эмульгатары: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>40</sub>—С<sub>60</sub>). === Стасаваньне ў мэдыцыне === Асноўным сьпіртам, які ўжываецца ў мэдычных мэтах, ёсьць [[этаноль]]. Яго выкарыстоўваюць як вонкавы [[антысэптык|антысэптычны]] і раздражняльны сродкі для падрыхтоўкі кампрэсаў і абціраньняў. Яшчэ больш шырока ўжываецца этылявы сьпірт дзеля падрыхтоўкі розных настоек, разводзіваў, [[экстракт]]аў і іншых лекавых формаў<ref name="m2">{{кніга|аўтар = Машковский М. Д.|загаловак = Лекарственные средства: В 2 томах|выданьне = 14-е изд., перераб., исправ. и доп|месца = Масква|выдавецтва = ООО «Издательство Новая Волна»: Издатель С. Б. Дивов|год = 2002|том = 2|старонкі = 382|isbn = 5-7864-0129-4}}</ref>. Ужываньне сьпіртоў як уласна лекавы сродак ня вельмі пашырана, аднак шматлікія прэпараты з фармальнай наяўнасьці гідраксільнай групы можна далучыць да разгляданай клясы арганічных злучэньняў ([[кленбутэроль]], [[хлёрбутаноль]], [[маніт]], [[эстрадыёль]] і іншыя). Напрыклад, у пераліку 10 найважнейшых рэцэптурных прэпаратаў ЗША ў 2000 годзе 6-ы радок займаў [[альбутэроль]], які ўтрымлівае гідраксільную групу{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|421}}. === Іншыя абсягі === Сёньня цяжка знайсьці сфэры практычнай дзейнасьці чалавека, дзе бы не было выкарыстаньня сьпіртоў у рознай ролі. Можна вылучыць наступныя малазначныя напрамкі выкарыстаньня: * [[пенаўтваральнік]]і для [[флятацыя|флятарэагентаў]]<ref>{{кніга|частка = Флотация|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 207—208|isbn = 5-85270-310-9}}</ref>; * зыходныя прадукты для атрыманьня выбуховых рэчываў, а таксама іхнія кампанэнты (гліцэрыну ўжываюць дзеля сынтэзу [[нітрагліцэрына|нітрагліцэрыны]], [[этыленгліколь]] — [[этыленглікольдынітрат]]у, [[пэнтаэрытрыт]] — [[пэнтаэрытрыттэтранітрат]]у<ref>{{кніга|аўтар = Орлова Е. Ю.|загаловак = Химия и технология бризантных взрывчатых веществ: Учебник для вузов|выданьне = 3-е изд., перераб|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1981|старонкі = 263, 278, 281}}</ref>); * зыходныя прадукты для атрыманьня атрутных рэчываў, а таксама кампанэнты для іхняй дэгазацыі (ніжэйшыя сьпірты ўжываюцца дзеля сынтэзу фасфарарганічных баявых атрутных рэчываў: [[табун (хімічная зброя)|табуну]] або [[дыізапрапілфтарфасфат]]у<ref>{{кніга|аўтар = Франке З.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 1|старонкі = 271, 288}}</ref>; [[манаэтаналамін]] і [[мэтыльцэлазальв]] ужываюцца для [[дэгазацыя|дэгазацыі]]<ref>{{кніга|аўтар = Франке З., Франц П., Варнке В.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем., под редакцией акад. И.&nbsp;Л. Кнунянца и д-ра хим. наук Р.&nbsp;Н. Стерлина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 2|старонкі = 317}}</ref>). == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Спірты|Міляшкевіч Я. Г.|115}} * {{кніга|аўтар=Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак=Petrochemical processes 2. Major Oxygenated, Chlorinated and Nitrated Derivatives|месца=Paris|выдавецтва=Editions Technip|год=1989|том=2|нумар=2nd ed|isbn=2-7108-0563-4|ref=ChauvelLefebvre}} * {{кніга|аўтар=Chenier Ph. J.|спасылка=https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|загаловак=Survey of Industrial Chemistry|месца=New York|выдавецтва=Kluwer Academic / Plenum Publishers|год=2002|нумар=Third Edition|isbn=0-306-47246-5|ref=Chenier}} * {{кніга|аўтар=Speight J. G.|спасылка=https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|загаловак=Chemical Process and Design Handbook|выдавецтва=McGraw-Hill|год=2002|старонак=2.251|isbn=0-07-137433-7|ref=Speight}} * {{кніга|аўтар=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|загаловак=Органическая химия|выданьне=3-е изд.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=2|isbn=978-5-94774-614-9|ref=Реутов}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Этаноль] на The Periodic Table of Videos{{ref-en}}. * [https://www.britannica.com/science/alcohol Алькаголь]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}. * [https://web.archive.org/web/20200920121325/https://sites.duke.edu/apep/module-1-gender-matters/content/content-what-is-alcohol/ Што такое алькаголь?]. Duke University{{ref-en}}. * [https://study.com/academy/lesson/alcohol-in-chemistry-types-uses-formula.html Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула]. Study.com{{ref-en}}. * [https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Supplemental_Modules_(Organic_Chemistry)/Alcohols Алькаголі]. LibreTexts{{ref-en}}. [[Катэгорыя:Сьпірты| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] a1ltspjn8ejegwnz6olvmnoj17czjje 2697822 2697821 2026-10-27T08:47:02Z Dymitr 10914 стыль 2697822 wikitext text/x-wiki [[Файл:Methanol-3D-balls.png|thumb|250px|Прасторавая пабудова [[мэтаноль|мэтанолю]] — прасьцейшага сьпірту.]] [[Файл:Hydroxyl3D.png|значак|185px|Адметная асаблівасьць сьпіртоў — гідраксільная група пры насычаным атаме [[вуглярод]]у — на малюнку вылучаная чырвоным ([[тлен|кісларод]]) і шэрым колерам ([[вадарод]]).]] '''Сьпірт''' — [[арганічная хімія|арганічнае]] [[хімічнае злучэньне]], утворанае з [[вуглевадарод|вуглевадароднага]] [[радыкал (хімія)|радыкалу]] ды адной ці некалькіх [[гідраксільная група|гідраксільных групаў]] (''-OH''). У залежнасьці ад колькасьці гідраксільных групаў вылучаюцца ''аднаатамныя'' (''алькаголі''), ''двухатамныя'' (''гліколі''), ''трохатамныя'' і ''шмататамныя'' сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць [[бэнзол|бэнзольнае ядро]], называюцца ''араматычнымі'' (напрыклад, [[фэноль]]). Ніжэйшыя сьпірты — [[вадкасьць|вадкасьці]], вышэйшыя — [[цьвёрдае рэчыва|цьвёрдыя рэчывы]]. Сьпірты ёсьць слабымі [[кісьля|кісьлямі]], могуць утвараць [[соль|солі]] ([[алькагаляты]]). Вытворнымі ад сьпіртоў ёсьць [[складаныя этэры|этэры]], [[тлушч|тлушчы]]. У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца [[этаноль]] (''CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>–OH''), які атрымліваецца пры [[закісаньне|закісаньні]] [[цукар|цукру]] ды зьяўляецца асноваю [[сьпіртовы напой|алькагольных напояў]], таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У [[хімічная прамысловасьць|хімічнай прамысловасьці]] выкарыстоўваюцца [[мэтаноль]], [[гліцэрына]], [[фэноль]], [[этыленгліколь]] ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататамныя сьпірты ўваходзяць у склад [[замяняльнікі цукру|замяняльнікаў цукру]]. Сьпірты складаюць вялікую і разнастайную клясу злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты лічацца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня [[арганічны сынтэз|арганічнага сынтэзу]], і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты ёсьць важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні. == Этымалёгія == Слова ''алкаго́ль'' у [[беларуская мова|беларускую мову]], як і ва ўсе мовы Эўропы, патрапіла з [[лацінская мова|лацінскай мовы]]. Свой жа пачатак яно бярэ ад [[Сярэдневечча|сярэдневечнага]] {{мова-ar|اَلْكُحْل|скарочана}} (''{{мова-la|al-kuḥl|скарочана}}'') — «парашкаваты [[антымон]]»<ref name="Senning">{{кніга|аўтар=Senning A.|загаловак=Elsevier’s Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology|спасылка=https://archive.org/details/isbn_0444522395|выдавецтва=Elsevier|год=2007|allpages=434|isbn=978-0-444-52239-9}}</ref>, якое, у сваю чаргу, праз [[арамэйскія мовы]] ({{мова-arc|כוחלא/ܟܘܚܠܐ|скарочана}}, ''kuḥlā'') запазычанае з [[акадзкая мова|акадзкай мовы]] ({{мова-akk|𒎎𒋆𒁉𒍣𒁕|скарочана}}, ''guḫlum'') з тым жа значэньнем. Паняцьце ўзьнікла ад альхімічнай мэтодыкі аднаўленьня хімічных рэчываў да «парашку», які быў, як меркавалася, чыстай [[сутнасьць|эсэнцыяй]] рэчыва. Падобным чынам, і [[этаноль|этылявы сьпірт]] ёсьць эсэнцыяй [[віно|віна]], ад чаго і адбылася ягоная [[трывіяльныя назвы|трывіяльная назва]] «вінны сьпірт»<ref name="Senning"/> ці як традыцыйна па-беларуску казалі «віно гарэлае». Слова ''сьпірт'' зьявілася ў беларускай мове ў першую чаргу праз [[польская мова|польскую мову]] ў форме ''сьпірытус'' яшчэ ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У сваю чаргу гэтае слова трапіла ў польскую мову празь [[нямецкая мова|нямецкую]]<ref>[https://nck.pl/projekty-kulturalne/projekty/ojczysty-dodaj-do-ulubionych/ciekawostki-jezykowe/SPIRYTUS SPIRYTUS]. Narodowe Centrum Kultury.</ref>. У XIX стагодзьдзі пачала ўжывацца форма назвы ''сьпірт'' праз [[расейская мова|расейскую мову]], бо тэрыторыя сучаснай Беларусі да таго была анэксаваная [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Расейскае форма зьявілася ў часы маскоўскага цара [[Пётар I|Пятра I]] і была перайманьнем [[ангельскага мова|ангельскага]] слова ''spirit'', якое ў сваю чаргу вытворнае ад лацінскага ''spīritus'' — «дыханьне, дух, душа». == Намэнклятура сьпіртоў == === Сыстэматычны назвазбор === {{Асноўны артыкул|Сыстэматычная намэнклятура сьпіртоў і фэноляў}} Паводле намэнклятуры [[Міжнародны зьвяз тэарэтычнай і дастасоўнай хіміі|IUPAC]] назвы простых сьпіртоў утвараюцца ад назваў адпаведных [[альканы|альканаў]] з дадаткам [[суфікс]]у «-оль», становішча якога пазначаецца [[арабскія лічбы|арабскай лічбай]]. '''Правілы пабудовы назваў сьпіртоў'''<ref>{{cite web |url = http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/ |title = IUPAC Nomenclature of Organic Chemistry |publisher = ACD/Labs |accessdate = 2009-08-24 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/616OND4PZ?url=http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/ |archivedate = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref>: # Выбіраюць бацькоўскі вуглевадарод паводле найдаўжэйшага бесьперапыннага вуглевадароднага ланцугу, які ўтрымлівае гідраксільную групу. Ён складае базавую назву (паводле колькасьці атамаў вугляроду). #: [[Файл:Principal chain in alcohols.png|500px]] # Бацькоўскі вуглевадарод нумаруюць такім парадкам, каб гідраксільная група атрымала найменшы нумар у назове. Калі ж у злучэньні маюцца функцыянальныя групы старэйшыя за гідраксільную, тады гэтае правіла ўжываецца да старэйшай функцыянальнай групы. # Старэйшая функцыянальная група пазначаецца ў выглядзе суфіксу (для гідраксільнай — ''-оль''), а астатнія замяшчальнікі — у выглядзе прыставак альфабэтным парадку. Іхняе становішча ў вуглевадародным ланцугу абазначаецца празь лічбы — ляканты, якія зьмяшчаюцца пасьля суфіксаў і перад прыстаўкамі<ref>{{кніга |ref = Кан, Дермер |аўтар = Кан Р., Дермер О. |загаловак = Введение в химическую номенклатуру |арыгінал = Introduction to Chemical Nomenclature |адказны = Пер. с англ. Н. Н. Щербиновской, под ред. В. М. Потапова, Р. А. Лидина |месца = Масква |выдавецтва = «Химия» |год = 1983 |старонкі = 129 }}</ref>. Для шмататамных сьпіртоў перад суфіксам ''-оль'' пазначаецца колькасьць гідраксільных групаў (''-дыёль'', ''-трыёль'', ''-тэтраоль'' і г. д.). #: [[Файл:Alcohols nomenclature.png|200px]] # Калі пры розных варыянтах нумарацыі ланцуга гідраксільная група атрымлівае адзін і той жа лякант, тады ланцуг нумаруюць у тым напрамку, пры якім іншы замяшчальнік атрымлівае найменшы лякант. === Іншыя намэнклятуры === * '''Радыкала-функцыянальны назвазбор'''. У межах гэтай намэнклятуры назва ўтвараецца ад назвы клясы злучэньня (сьпірт) з дадаткам назваў радыкалаў, далучаных да гідраксільнай групы, як то этылявы сьпірт C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH, гексілавы сьпірт C<sub>6</sub>H<sub>13</sub>OH, алілавы сьпірт СH<sub>2</sub>=CH−CH<sub>2</sub>OH. * '''Рацыянальны назвазбор''' (карбінольны назвазбор) сьпіртоў разглядае іх як вытворныя [[мэтаноль|мэтанолю]] CH<sub>3</sub>OH, званага ў гэтым выпадку карбінолем, як то дымэтылькарбіноль (СH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>СНOH, трыфэнількарбіноль (С<sub>6</sub>H<sub>5</sub>)<sub>3</sub>COH. * '''Трывіяльны назвазбор'''. У папулярнай і навуковай літаратуры можна нярэдка сустрэць гістарычныя, ці трывіяльныя, назвы сьпіртоў, якія з прычыны складзенай традыцыі выкарыстоўваюцца замест сыстэматычных назваў<ref>{{cite web |author = Леенсон И. А. |url = http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html |title = Откуда твоё имя? |work = Журнал «Химия и жизнь - XXI век» |publisher = Всякая всячина |accessdate = 2009-08-24 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6HkQfL7XQ?url=http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html |archivedate = 2013-06-29 |url-status = dead }}</ref>. [[Трывіяльныя назвы]] звычайна паходзяць ад назвы прыроднай крыніцы здабыцьця таго ці іншага сьпірту. Гэтак, напрыклад, [[мэтаноль]] называюць драўняным сьпіртам, [[этаноль]] — вінным сьпіртам, [[гераніёль]] зьмяшчаецца ў [[гераніевы алей|гераніевым алеі]], а [[цэтылявы сьпірт]] раней атрымлівалі з тлушчу [[кашалёт]]аў ({{мова-la|cetus|скарочана}} — кіт). Некаторыя сьпірты атрымалі трывіяльныя назвы праз свае фізычныя ўласьцівасьці ([[гліцэрына]] ад {{мова-grc|γλῠκερός|glykeros}} — салодкі)<ref name="Senning"/>. Сьпірты, вытворныя ад прыродных [[вугляводы|вугляводаў]], захоўваюць корань трывіяльнай назвы адпаведных вугляводаў ([[маніт]], [[ксыліт]], [[сарбіт]]). == Гісторыя адкрыцьця == Хмельны расьлінны напой, які зьмяшчае [[этаноль]], вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасьці. Лічыцца, што ня менш чым за 8000 гадоў да нашай эры людзі былі знаёмыя з узьдзеяньнем закіслай садавіны, а пазьней — з дапамогай [[закісаньне|закісаньня]] атрымлівалі хмельныя напоі з этанолем у ім з садавіны і [[мёд]]у<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|title=9,000-Year-Old Beer Re-Created From Chinese Recipe|author=John Roach for National Geographic News|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F184WlhU?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|archivedate=2013-03-10|dead-url=no}}</ref>. Археалагічныя знаходкі сьведчаць, што ў [[Заходняя Азія|Заходняй Азіі]] [[вінаробства]] існавала яшчэ ў {{nobr|5400—5000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}, а на абшары сучаснага [[Кітай|Кітаю]], а менавіта ў правінцыі [[Хэнань]], знойдзеныя сьведчаньні вытворчасьці фэрмэнтаваных сумесяў з [[рыс]]у, мёду, [[Вінаградзіна|вінаграду]] і, магчыма, іншай садавіны, у эпоху раньняга [[нэаліт]]у, то бок ад 6500 да {{nobr|7000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}<ref>{{кніга|аўтар=Mousdale D. M.|загаловак=Biofuels: Biotechnology, Chemistry, and Sustainable Development|спасылка=https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous|месца=Boca Raton|выдавецтва=CRC Press, Taylor & Francis Group|год=2008|pages=[https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous/page/n21 1]—2|isbn=978-1-4200-5124-7}}</ref>. Гаручасьць выпарэньняў віна была вядомая яшчэ антычным філёзафам, як то [[Арыстотэль|Арыстотэлю]], [[Тэафраст]]у і [[Плініюс Старэйшы|Плініюсу Старэйшаму]]<ref>{{кніга|аўтар=Berthelot, Marcellin; Houdas, Octave V.|загаловак=La Chimie au Moyen Âge|месца=Paris|выдавецтва=Imprimerie nationale|год=1893|том=I–III}}</ref>. Аднак гэта не прывяло адразу да вылучэньня алькаголю ў чыстым выглядзе, нават не зважаючы на разьвіцьцё больш дасканалых тэхналёгіяў дыстыляцыі ў рымскім [[Эгіпет (рымская правінцыя)|Эгіпце]] ў II і III стагодзьдзях. Важнае адкрыцьцё, пра якое ўпершыню сьведчыць адзін з твораў, прыпісаных [[Джабір ібн-Гаян|Джабіру ібн-Гаяну]] IX стагодзьдзя н. э., зводзілася да таго, што {{iw|Дыстыляцыя праз соль|даданьне солі ў кіпячае віно|en|Salt-effect distillation}} павялічвае {{iw|Адносная лятучасьць пары|адносную лятучасьць|en|Relative volatility}} віна, і можа ўзвысіць узгаральнасьць утворанай [[пара|пары]]<ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}} (той жа кантэнт таксама даступны на [http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html сайце аўтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229003135/http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html |date=29 сьнежня 2015 }}).</ref>. Упершыню сьпірт зь віна вылучылі ў {{nobr|VI—VII стагоддзях}} арабскія хімікі, а спосаб атрыманьня сьпірту зьмяшчаецца ў запісах пэрсыдзкага альхіміка [[Абу Бакр Мугамад ар-Разі|ар-Разі]]<ref>{{кніга|аўтар=Григорьева В. З.|загаловак=Водка известная и неизвестная. XIV-XX века|выдавецтва=Эннеагон Пресс|год=2007|старонкі=12|мова=ru|isbn=9785910510108}}</ref>. У [[Эўропа|Эўропе]] этылявы сьпірт быў атрыманы з прадуктаў закісаньня ў {{nobr|XI—XII стагодзьдзях}}, у [[Італія|Італіі]]<ref name="ch-et">{{кніга|частка = Этиловый спирт|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 994—997|мова = ru|isbn = 5-85270-310-9}}</ref>. Працы [[Тадэо Альдэроцьці]] апісваюць мэтад канцэнтраваньня алькаголю шляхам шматразовай фракцыйнай дыстыляцыі з выкарыстаньнем ахалоджанага вадой перагоннага апарату, што дазваляла атрымліваць алькаголь чысьцінёю да 90%<ref>{{кніга|аўтар=Holmyard, Eric John|загаловак=Alchemy|месца=Harmondsworth|выдавецтва=Penguin Books|isbn=978-0-486-26298-7}}</ref>. Лекавыя ўласьцівасьці этанолю вывучалі [[Арнольд зь Віляновы]] і [[Жан дэ Рактаяд]]. Апошні ўважаў сьпірт за рэчыва, якое здольнае захоўваць жыцьцё і прадухіляць усе хваробы. Ён атаясамліваў яго з «вадой жыцьця» ({{мова-la|aqua vitae|скарочана}}), называючы таксама квінтэсэнцыяй віна<ref>{{кніга|імя=Lawrence M.|прозьвішча=Principe|загаловак=The Secrets of Alchemy|месца=Chicago|выдавецтва=The University of Chicago Press|год=2013|isbn=978-0-226-10379-2}}</ref>. [[Файл:PSM V19 D250 Apparatus extracting alcohol from natural sources.jpg|значак|зьлева|Апарат па вылучэньню сьпірту з натуральных рэсурсаў з выявы XIX стагодзьдзя.]] У 1661 годзе ангельскі хімік [[Робэрт Бойль]] упершыню атрымаў мэтаноль [[Перапрацоўка нафты|перагонкай]] драўніны<ref>{{кніга|аўтар=Myers R. L.|загаловак=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Giude|выдавецтва=Greenwood Press|год=2007|pages=174|мова=en|isbn=978-0-313-33758-1}}</ref>. Абсалютаваны этаноль зь ягонай воднай рашчыны быў упершыню атрыманы ў 1796 годзе расейскім хімікам [[Тові Ловіц]]ам у перагонцы над [[паташ]]ам<ref name="ch-et" /><ref>{{кніга|аўтар=Forbes R. J.|загаловак=A Short History of the Art of Distillation: From the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal|выдавецтва=Brill|год=1970|старонкі=107—108|мова=en}}</ref>. У 1842 годзе нямецкі хімік [[Якаб Шыль|Якаб Шыль]] выявіў, што сьпірты ўтвараюць [[гомалягічны шэраг]], розьнячыся на некаторую сталую велічыню. Аднак, ён памыліўся, апісаўшы яе як C<sub>2</sub>H<sub>2</sub>. Праз два гады, іншы хімік [[Шарль Фрэдэрык Жэрар|Шарль Жэрар]] усталяваў слушную гомалягічную розьніцу CH<sub>2</sub> і прадказаў формулу і ўласьцівасьці невядомага ў тыя гады [[прапаноль-1|прапілявага сьпірту]]<ref name="soloviev">{{кніга|аўтар = Соловьёв Ю. И.|загаловак = История химии: Развитие химии с древнейших времен до конца XIX в. Пособие для учителей|выданьне = 2-е изд., перераб|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1983|старонкі = 32, 174—175, 240}}</ref>. У 1850 годзе ангельскі хімік [[Аляксандар Ўільям Ўільямсан|Аляксандар Ўільямсан]], дасьледуючы рэакцыю [[алькагаляты|алькагалятаў]] з [[ёдэтан|этылёдыдам]], выявіў, што этылявы сьпірт ёсьць вытворным ад вады з адным замешчаным атамам вадароду, экспэрымэнтальна пацьвердзіўшы формулу C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH<ref name="figur">{{кніга|аўтар = Фигуровский Н. А.|загаловак = История химии: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по хим. и биол. спец|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1979|старонкі = 132, 145, 176}}</ref>. Упершыню сынтэз этанолю дзеяньнем [[серчаная кісьля|серчанай кіслаты]] на [[этылен]] зьдзейсьніў у 1854 годзе французскі хімік [[Марсэлен Бэртлё]]<ref name="figur" />. Першае дасьледаваньне [[мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] было зроблена ў 1834 годзе францускімі хімікамі [[Жан Батыст Дзюма|Жанам-Батыстам Дзюма]] і [[Эжэн Пэліго|Эжэнам Пэліго]]. Яны назвалі яго «мэтылявым або драўняным сьпіртам», бо ён быў знойдзены ў прадуктах сухой перагонкі драўніны. Сынтэз мэтанолю з [[Хлёрмэтан|мэтыльхлярыду]] ажыцьцявіў францускі хімік Марсэлен Бэртлё ў 1857 годзе. Ім жа ў 1855 годзе быў вынайдзены [[ізапрапілавы сьпірт]], атрыманы ўзьдзеяньнем серчанай кісьлі на [[прапілен]]<ref>{{кніга|аўтар = Андреас Ф., Грабе К.|загаловак = Химия и технология пропилена|арыгінал = Propylenchemie|адказны = Под редакцией Полякова З.Н.|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|старонкі = 53}}</ref>. Упершыню трацічны сьпірт ([[Трэт-бутаноль|2-мэтыльпрапаноль-2]]) сынтэзаваў у 1863 годзе расейскі хімік [[Аляксандар Бутлераў]], паклаўшы пачатак цэлай сэрыі экспэрымэнтаў у гэтым накірунку<ref name="figur" />. Двухатамны сьпірт [[этыленгліколь]] упершыню быў сынтэзаваны францускім хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Адольфам Вюрцам]] у 1856 годзе<ref name="soloviev" />. [[Гліцэрына]] была знойдзеныя ў прыродных тлушчах яшчэ ў 1783 годзе швэдзкім хімікам [[Карл Вільгэльм Шээле|Карлам Шээле]], аднак ягоны склад быў выяўлены толькі ў 1836 годзе, а сынтэз зроблены з [[ацэтон]]у ў 1873 годзе [[Шарль Фрыдэль|Шарлем Фрыдэлем]]<ref>{{кніга|аўтар = Рахманкулов Д. Л., Кимсанов Б. X., Чанышев Р. Р.|загаловак = Физические и химические свойства глицерина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 2003|старонкі = 8|isbn = 5-7245-1228-9}}</ref>. == Знайдаваньне ў прыродзе == [[Файл:Menthol structure.svg|значак|Прыродны сьпірт [[мэнтоль]] сустракаецца ў [[мята|мяце]] і [[геранія|гераніі]].]] Сьпірты шырока распаўсюджаныя ў прыродзе як у простым выглядзе, гэтак і ў складзе [[складаныя этэры|складаных этэраў]]. [[Мэтаноль|Мэтылявы сьпірт]] у невялікай колькасьці зьмяшчаецца ў некаторых расьлінах, напрыклад у [[баршчэўнік]]у{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|118—119}}. [[Этаноль|Этылявы сьпірт]] ёсьць натуральным прадуктам анаэробнага [[закісаньне|закісаньня]] арганічных прадуктаў, якія зьмяшчаюць [[вугляводы]], пад узьдзеяньнем [[дрожджы|дрожджаў]] роду ''[[Saccharomyces cerevisiae|Saccharomyces]]'' і [[бактэрыі|бактэрыяў]] ''[[Zimomonas]]'' і часта ўтвараюцца ў пракіслых ягадах і садавіне. Пры гэтым вугляводы праз пасьлядоўнасьць фэрмэнтатыўных рэакцыяў, якая менуецца [[гліколіз]]ам, ператвараюцца ў [[піравінаградная кісьля|піруват]], які далей пад узьдзеяньнем [[піруватдэкарбаксілаза (фэрмэнт)|піруватдэкарбаксілазы]] пераходзіць у [[ацэтальдэгід]]. Апошні затым пры наяўнасьці [[алкагольдэгідрагеназа|алкагольдэгідрагеназы]] акцэптуе аднаўленчы эквівалент ад адноўленай формы [[нікатынамідадэніндынуклеатыд|NAD]] (аднаўленьне NAD адбываецца на адной з стадыяў гліколізу), што дае этаноль як канчатковы прадукт. Гэты працэс ня толькі ёсьць прычынай назапашваньня этанолу ў прыродных аб’ектах, але і актыўна выкарыстоўваецца ў вінаробстве, браварстве і пякарнай прамысловасьці{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|316—317}}. Падчас закісаньня могуць утварацца таксама і іншыя сьпірты, напрыклад, [[ізапрапаноль]]<ref name="GusevMicrobiologiya">{{кніга|аўтар=Гусев М. В., Минеева Л. А. |загаловак=Микробиология |адказны=Рецензенты: кафедра микробиологии Ленинградского государственного университета |выданне=2-е изд |месца=Масква |выдавецтва=Издательство Московского университета |год=1985 |старонак=376 |тыраж=10200 |мова=ru}}</ref>, [[бутаноль-1]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|337}}, бутандыёль-2,3<ref name="SchlegelMicrobiologiya">{{кніга|аўтар=Шлегель Г. |загаловак=Общая микробиология |арыгінал=Allgemeine Mikrobiologie |адказны=Перевод с немецкого Л. В. Алексеевой, Г. А. Куреллы, Н. Ю. Несытовой |выданне=Перевод 6-го изд |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1987 |старонак=567 |тыраж=22300}}</ref>. У [[Этэрныя алеі|этэрных алеях]] зялёных частак многіх расьлінаў зьмяшчаецца (''Z'')-гексэн-3-ол-1 («сьпірт лісьцяў»), які надае ім характэрны пах<ref>{{cite web |author = Васильев А. А., Черкаев Г. В., Никитина М. А. |url = http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem&cs/russian/n3/full/33-43.pdf |title = Новый подход к душистым веществам с запахом зелени |format = pdf |publisher = Англо-русскоязычный общественный химический журнал «Бутлеровские сообщения» |accessdate = 2009-09-11 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304194342/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem%26cs/russian/n3/full/33-43.pdf |archivedate = 2016-03-04 |url-status = dead }}</ref>. Таксама ў расьлінным сьвеце вельмі шырока прадстаўленыя [[тэрпэнавыя сьпірты]], многія зь якіх ёсьць [[пахкае рэчыва|пахкімі рэчывамі]]. Да прыкладу, [[барнэоль]] (складнік драўніны барнэокамфоравага дрэва), [[мэнтоль]] (у [[мята|мяце]], [[геранія|гераніі]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|59}}, [[гераніёль]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|1024}} і [[цытранэлёль]]<ref>{{кніга|частка = Цитронеллол|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H.C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 774|isbn = 5-85270-310-9}}</ref> (складнікі кветкавых [[этэрныя алеі|этэрных алеяў]]), [[фэнхоль]] (у смале іглічных дрэваў і пладах [[фэнхель|фэнхелю]]) і іншыя. У жывёльным і расьлінным сьвеце пашыраны кандэнсаваныя тэтрацыклічныя сьпірты (вытворныя [[ганан]]у), якія маюць высокую біялягічную актыўнасьць і стасуюцца да клясы [[стэроіды|стэроідаў]], напрыклад, [[халестэрын]], які зьмяшчаецца ў вузах практычна ўсіх жывых арганізмаў, асабліва [[жывёлы|жывёлаў]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|229}}. Асобную групу стэроідаў складаюць [[жоўцевыя сьпірты|жоўцевыя шмататамныя сьпірты]], якія знаходзяцца ў [[жоўць|жоўці]] жывёлаў і чалавека, як то [[буфоль]], [[халестантэтроль]], [[халестанпэнтоль]], [[міксіноль]], [[стымноль]], [[хімэроль]] ды іншыя{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|280}}. У прыродзе сустракаюцца разнастайныя сьпіртавыя вытворныя вугляводаў, як то [[сарбіт]] (зьмяшчаецца ў ягадах [[вішня|вішні]] і [[рабіна|рабіны]])<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SPIRTI.html Спирты]. Кругосвет.</ref>, [[маніт]] (у [[ясень|ясені]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|362}} і гэтак далей. У 1959 годзе нямецкім хімікам [[Адольф Фрыдрых Бутэнант|Адольфам Бутэнантам]] пры вывучэньні экстракту саміцы [[папрадуха шаўкоўна|папрадухі шаўкоўны]] быў адкрыты плоцевы атрактант, названы [[бамбіколь|бамбіколем]]<ref name="feromone">{{кніга|аўтар = Лебедева К. В., Миняйло В. А., Пятнова Ю. Б.|загаловак = Феромоны насекомых|месца = М.|выдавецтва = «Наука»|год = 1984|старонкі = 6—7, 79—82}}</ref>. Далейшае вывучэньне [[фэрамоны|фэрамонаў]] казурак выявіла, што значная частка гэтых фэрамонаў падаюцца ў выглядзе сьпіртоў<ref name="feromone" />. == Мэтабалізм сьпіртоў у арганізьме чалавека == === Фізыялягічная роля сьпіртоў === Многія сьпірты ёсьць складнікамі важных біяхімічных працэсаў, якія адбываюцца ў жывым арганізьме. Гэтак, некаторыя [[вітаміны]] адносяцца да клясы сьпіртоў, напрыклад, [[вітамін А]] (рэтыноль)<ref>{{кніга|загаловак=Химическая энциклопедия|адказны=Под ред. И. Л. Кнунянца|месца=Масква|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=1|старонкі=382|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}</ref>, [[вітамін D]] ([[эргакальцыфэроль]] і іншыя). [[Стэроіды|Стэроідныя гармоны]], сярод якіх ёсьць і сьпірты ([[эстрадыёль]], [[картызол]] і іншыя), удзельнічаюць у рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыях арганізма. [[Файл:Ethanol metabolism.png|значак|[[Мэтабалізм]] [[этаноль|этанолю]] ў чалавечым арганізьме<ref name="Bullock">{{артыкул|аўтар=Bullock C.|загаловак=The biochemistry of alcohol metabolism — A brief review|мова=en|выданьне=Biochemical Education|год=1990|том=18|нумар=2|старонкі=62—66|doi=10.1016/0307-4412 (90)90174-M}}</ref>.]] [[Гліцэрына]] ёсьць асновай больш чым паловы прыродных [[ліпіды|ліпідаў]], якія ўяўляюць сабою ейныя [[складаныя этэры]] з [[тлустыя кісьлі|тлустымі кісьлямі]] і ёсьць крыніцамі энэргіі для арганізма<ref name="Овчинников">{{кніга|аўтар=Овчинников Ю. А.|загаловак=Биоорганическая химия|месца=Масква|выдавецтва=Просвещение|год=1987|старонкі=516}}</ref>. Таксама гліцэрына бярэ ўдзел у [[глюканэагенэз]]е, то бок працэсе ўтварэньня [[Глюкоза|глюкозы]] ў [[Печань|печані]]. Пры гэтым гліцэрына пад узьдзеяньнем [[Фэрмэнты|фэрмэнтаў]] ператвараецца ў [[гліцэральдэгід-3-фасфат]], які далей трапляе ў мэтабалічны шлях глюканэагенэзу<ref>{{кніга|аўтар=Кольман Я., Рём К.-Г.|загаловак=Наглядная биохимия|адказны=Пер. с нем.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2011|старонкі=156|isbn=978-5-9963-0620-6}}</ref>. Фізыялягічна важным [[шмататамныя сьпірты|паліёлем]] ёсьць [[Іназытоль|''міё''-іназытоль]]. Сярод ніжэйшых сьпіртоў з пункту гледжаньня фізыялёгіі найбольшую цікавасьць мае [[этаноль]]. У чалавечым арганізьме этаноль ёсьць натуральным мэтабалітам і ў норме прысутны ў крыві ў вельмі нізкіх канцэнтрацыях. Таксама этаноль можа трапляць у арганізм зь ежай. Этаноль у арганізьме чалавека мэтабалізуецца пераважна ў [[Печань|печані]]. Пад узьдзеяньнем цытазольнага фэрмэнту [[Алькагальдэгідрагенэза|алькагальдэгідрагеназы]] этаноль трапляе пад атляняньне ў [[ацэтальдэгід]], які далей перапрацоўваецца мітахандрыяльнай [[альдэгіддэгідрагеназа]]й у [[ацэтаты|ацэтат]]. Ацэтат пасьля актывацыі кароткаланцужковай ацыль-каэнзым А-сынтэтазай можа далей разбурацца ў [[Цыкль Крэбса|цыклю Крэбса]]<ref name="lehninger-T3">{{кніга|аўтар=Ленинджер А. |частка=26.3 Этанол также служит источником энергии |загаловак=Основы биохимии |арыгінал=Principles of Biochemistry |адказны=Перевод с английского канд. биол. наук В. Г. Горбулева, канд. биол. наук М. Д. Гроздовой и канд. мед. наук С. Н. Преображенского, под редакцией акад. В. А. Энгельгардта и проф. Я. М. Варшавского |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1985 |том=3 |старонкі= 821—822 |старонак=1056 |тыраж=25000}}</ref>. Ва ўтылізацыі этанолю другасную ролю грае таксама [[Пэраксысома|мікрасамальная]] этаноль-акісьляльная сыстэма, прадстаўленая [[Цытахром P450|цытахромам P450]] і [[каталаза]]й<ref name="Bullock"/>. Пры высокім утрыманьні алькаголю ў крыві фэрмэнты не даюць рады з акісьленьнем ацэтальдэгіду да ацэтату, і ў арганізьме адбываецца назапашваньне ацэтальдэгіду, які ў 10—30 разоў больш таксычны за этаноль<ref name=Sprince74>{{артыкул |загаловак=Protection against acetaldehyde toxicity in the rat by L-cysteine, thiamin and L-2-methylthiazolidine-4-carboxylic acid |выданьне={{iw|Inflammation Research|Agents Actions|en|Inflammation Research}} |том=4 |нумар=2 |старонкі=125—130 |pmid=4842541 |doi=10.1007/BF01966822 |спасылка=http://www.springerlink.com/content/w307w62037125v33/ |мова=en |тып=journal |аўтар=Sprince H., Parker C. M., Smith G. G., Gonzales L. J. |месяц=4 |год=1974}}{{Недаступная спасылка|date=Сьнежань 2019}}</ref>, за кошт чаго адбываецца атручваньне арганізма, гэтак званае [[пахмельле]]. Паводле энэргетычнай каштоўнасьці для арганізма этаноль (7 ккал/г) займае прамежкавае становішча паміж вугляводамі (4,1 ккал/г) і тлушчамі (9,3 ккал/г). Унёсак этанолю ў агульную калярыйнасьць ежы ў ня хворых на [[алькагалізм]] дарослых людзей можа дасягаць 12 %. Аднак спажываньне этанолю як харчовы прадукт і крыніца энэргіі мае шэраг недахопаў зь біяхімічнага пункту гледжаньня. Акрамя ўтварэньня таксычнага ацэтальдэгіду, да такіх заганаў варта прылічыць той факт, што залішнія калёрыі, якія трапілі ў арганізм у форме этанолю, могуць назапасіцца толькі ў тлушчах, бо магчымасьць пераўтварэньня этанолю ў вугляводы ў чалавечым арганізьме бракуе<ref name="lehninger-T3" />. Апроч таго, этаноль парушае іншыя [[Мэтабалізм|мэтабалічныя]] працэсы: [[Інгібаваньне|інгібуе]] [[глюканэагенэз]] (гэта ёсьць прычынай [[Гіпаглікемія|гіпаглікеміі]] пры ўжываньні вялікіх дозаў алькаголю), паскарае зьяўленьне [[Цытакіны|цытакінаў]], зьмяняе канцэнтрацыю [[Гармоны|гармонаў]]<ref>{{артыкул|аўтар=Wiese J. G., Shlipak M. G., Browner W. S.|загаловак=The Alcohol Hangover|мова=en|выданьне=Annals of Internal Medicine|год=2000|том=132|нумар=11|старонкі=897—902|pmid=10836917}}</ref>. Алькагольныя напоі зьмяшчаюць вельмі мала вітамінаў і мінэральных рэчываў, што таксама можа займець нэгатыўны ўплыў на здароўе. Таксама харчовы этаноль сам нашмат даражэйшы за энэргетычна эквівалентную колькасьць цукру<ref name="lehninger-T3" />. === Таксычнасьць сьпіртоў === Аднаатамныя гранічныя сьпірты ўводзяць арганізм у [[Наркоз|нарказападобны]] стан, а таксама маюць таксычнае дзеяньне<ref>{{кніга|аўтар = Ковтуненко В. А.|загаловак = Лікарські засоби з дією на центральну нервову систему|спасылка = https://archive.org/details/isbn_9665691708|месца = Кіеў|год = 1997|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_9665691708/page/n45 46]|старонак = 464|isbn = 966-569-170-8|мова =uk}}</ref>. [[Мэтылявы сьпірт]] — моцная атрута, асабліва пры ўжываньні, нэрвовага і сэрцава-судзіннага ўзьдзеяньня з выяўленым [[Кумуляцыя (мэдыцына)|кумулятыўным эфэктам]]; пашкоджвае органы зроку ажно да поўнай [[Сьлепата|сьлепаты]]. У вялікіх дозах (30 г і больш) ёсьць прычынай сьмерці<ref>{{кніга|аўтар=Бухгалтер Э. Б.|загаловак=Метанол и его использование в газовой промышленности|месца=Масква|выдавецтва=Недра|год=1986|старонкі=180}}</ref>. [[Этылявы сьпірт]] валодае таксычным эфэктам. Хутка ўсмоктваецца праз [[сьлізьніца|сьлізьніцу]] [[страўнік]]а і [[Тонкая кішка|тонкага кішэчніка]], дасягаючы максымальнага засяроджваньня ў крыві праз 60—90 хвілінаў па ўжываньні<ref>{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|title=Метаболизм этанола|accessdate=2013-05-08|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161155/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|url-status=live}}</ref>. Этаноль выклікае спачатку ўзбуджэньне, а затым рэзкі прыгнечаны стан [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральнай нэрвовай сыстэмы]] (у тым ліку разбурае мазгавую абалонку); ягонае ўжываньне прыводзіць да парушэньня найважнейшых функцыяў арганізма, цяжкага пашкоджаньня органаў і сыстэмаў, а таксама робіць эмбрыятаксычнае і [[тэратаген]]нае ўзьдзеяньні. [[Ізапрапілавы сьпірт]] паводле свайго таксычнага ўзьдзеяньня нагадвае этаноль, выклікаючы прыгнечаньне цэнтральнай нэрвовай сыстэмы і пашкоджваючы вантробы. У высокай канцэнтрацыі прыводзіць да комы, канвульсіяў і сьмяротнага зыходу (каля 3—4 г/кг)<ref>{{кніга|загаловак = The Clinical Toxicology Laboratory: Contemporary Practice of Poisoning Evaluation|адказны = Edired by Shaw L. M.|выдавецтва = Amer. Assoc. for Clinical Chemistry|год = 2001|pages = 173—174, 186|isbn = 1-890883-53-0}}</ref>. У сувязі з шырокім выкарыстаньнем найпрасьцейшых сьпіртоў у розных галінах прамысловасьці і, у прыватнасьці, як распушчальнікі, небясьпечным ёсьць іхняе інгаляцыйнае ўзьдзеяньне. Вострае таксычнае ўзьдзеяньне сьпіртоў, выпрабаванае на пацуках, выявілася ў наступных інгаляцыйных канцэнтрацыях: * мэтылявы сьпірт: 3,16 % цягам 18—21 гадзінаў — 100 % лятальнасьць; 2,25 % цягам 8 гадзінаў — наркатычны эфэкт; 0,8 % цягам 8 гадзінаў — [[летаргія]]; * этылявы сьпірт: 3,2 % цягам 8 гадзінаў — частковая лятальнасьць; 2,2 % цягам 8 гадзінаў — глыбокі наркоз; 0,64 % цягам 8 гадзінаў — летаргія; * ізапрапілавы сьпірт: 1,2 % цягам 8 гадзінаў — 50 % лятальнасьць; 1,2 % цягам 4 гадзінаў — наркатычны эфэкт<ref>{{кніга |аўтар = Daniel C., Nachtman J. P. |частка = Toxicology of Alcohols, Ketones and Esters--Inhalation |загаловак = Review of Inhalants: Euphoria to Dysfunction |спасылка = http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |адказны = Editors: Charles Wm. Sharp, Ph.D., Mary Lee Brehm, Ph.D. |выдавецтва = National Institute of Drug Abuse |год = 1977 |pages = 112—116 |серыя = Research Monograph (15) |archive-date = 2011-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf}} {{Cite web |url=http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-10-14 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |dead-url=unfit }}</ref>. [[Этыленгліколь]] вельмі таксычны пры пераральным трапленьні ў арганізм, пашкоджвае [[цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] і [[Нырка|ныркі]]. Сьмяротная мерка складае 1,4 г/кг масы цела. == Фізычныя ўласьцівасьці і будова == [[Файл:Alcohol general.svg|значак|Геамэтрыя сувязі C−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]].]] Малекулы сьпіртоў, падобна малекуле [[вада|вады]], маюць кутнюю будову. Кут R−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]] роўны 108,5°<ref name="neyland">{{кніга|аўтар = Нейланд О. Я.|загаловак = Органическая химия: Учеб. для хим. вузов|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5060014711|месца = Масква|выдавецтва = «Высшая школа»|год = 1990|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5060014711/page/n286 286]—287|isbn = 5-06-001471-1}}</ref>. Атам [[тлен|кіслароду]] гідраксільнай групы знаходзіцца ў стане [[гібрыдызацыя (хімія)|''sp''³-гібрыдызацыі]]. Сьпірты маюць істотна больш высокія тэмпэратуры тапленьня і кіпеньня, чым можна было бы меркаваць на падставе фізычных уласьцівасьцяў роднасных злучэньняў. Гэтак, з шэрагу маназамешчаных вытворных [[мэтан]]у, [[мэтаноль]] мае незвычайна высокую тэмпэратуру кіпеньня, не зважаючы на адносна невялікую [[малекулярная маса|малекулярную масу]]<ref name="sch1">{{cite web|datepublished=2009-04-01|url=http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084|title=Термодинамические показатели органических соединений|work=Новый справочник химика и технолога. Общие сведения. Строение вещества. Физические свойства важнейших веществ. Ароматические соединения. Химия фотографических процессов. Номенклатура органических соединений. Техника лабораторных работ. Основы технологии. Интеллектуальная собственность|publisher=ChemAnalitica.com|accessdate=2009-08-27|url-status=live|archive-date=2011-07-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20110708141727/http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084 }}</ref>: '''Малекулярныя масы і тэмпэратуры кіпеньня мэтану і некаторых ягоных вытворных'''<ref name="rabinovich">{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|выданьне=Изд. 2-е, испр. и доп|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1978}}</ref>: {|class="standard" width=80% !align="center" width=25%| !align="center" width=15%| [[Мэтан]]<br>CH<sub>4</sub> !align="center" width=15%| [[Мэтаноль]]<br>CH<sub>3</sub>OH !align="center" width=15%| [[Хлёрмэтан]]<br>CH<sub>3</sub>Cl !align="center" width=15%| [[Нітрамэтан]]<br>CH<sub>3</sub>NO<sub>2</sub> !align="center" width=15%| [[Браммэтан]]<br>CH<sub>3</sub>Br |- |[[Малярная маса]], г/моль |align="center" | 16,04 |align="center" | 32,04 |align="center" | 50,48 |align="center" | 61,04 |align="center" | 94,94 |- |[[Тэмпэратура кіпеньня]], °С |align="center" | −161,5 |align="center" | 64,5 |align="center" | −24,2 |align="center" | 101,2 |align="center" | 3,6 |} [[Файл:Methanol-3D-balls.png|значак|Прасторавая будова мэтанолю.]] Высокія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў тлумачацца наяўнасьцю міжмалекулярных [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]]<ref name="neyland" />. Энэргія вадароднай сувязі значна ніжэйшая за энэргію кавалентнай [[энэргія разрыву хімічнай сувязі|хімічнай сувязі]]. Гэтак, напрыклад, для мэтанолю энэргія вадароднай сувязі складае 16,7 [[джоўль|кДж]]/[[моль]]<ref>{{кніга|аўтар=Maréchal Y.|загаловак=The Hydrogen Bond and the Water Molecule: The Physics and Chemistry of Water, Aqueous and Bio-Media|спасылка=https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare|выдавецтва=Elsevier|год=2007|старонкі=[https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare/page/n32 18]|isbn=0-444-51957-2|мова=en}}</ref>, тады як сувязі C−H, C−O і O−H маюць энэргію 391,7, 383,5 і 428,8 кДж/моль адпаведна<ref name="es">{{кніга|частка=Глава I. Энергии разрыва связей|загаловак=Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны=Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1974|старонкі=83|мова=ru }}</ref>. Тым ня менш, уплыў вадародных сувязей на фізычныя ўласьцівасьці сьпіртоў вельмі значны. [[Файл:Hbondalcohol.svg|значак|зьлева|Міжмалекулярныя вадародныя сувязі ў сьпіртах.]] Малекулы сьпірту, маючы дзьве палярныя сувязі C−O і O−H, маюць [[дыпольны момант]] ({{nobr|~5,3—6,0{{e|−30}} Кл·м}})<ref name="neyland" />. Электрастатычныя зарады ў малекуле мэтанолю складаюць: на атаме вугляроду {{nobr|0,297 {{math|''e''}}}}; на атаме гідраксільнага вадароду {{nobr|0,431 {{math|''e''}}}}; на атаме кіслароду {{nobr|−0,728 {{math|''e''}}}}<ref>{{артыкул|аўтар = Бушуев Ю. Г., Дубинкина Т. А.|загаловак = Компьютерное моделирование структур метанола и жидкого метана|выданьне = Журнал физической химии|год = 1996|том = 70|нумар = 9|старонкі = 1629|мова = ru}}</ref>. Аж [[энэргія іянізацыі]] сьпіртоў ніжэй, чым у вады (10,88 эВ для мэтанолю супраць 12,61 эВ для вады)<ref>{{кніга|частка = Глава III. Потенциалы ионизации|загаловак = Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны = Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца = Масква|выдавецтва = «Наука»|год = 1974|старонкі = 247—248, 276|мова = ru }}</ref>, што тлумачыцца электранадонарным эфэктам алькільнай групы. Уплыў гідраксільнай групы асабліва вялікі на злучэньні зь невялікім вуглевадародным ланцужком. Да прыкладу, мэтаноль і этаноль неабмежавана зьмешваюцца з вадою і маюць даволі высокія шчыльнасьці і тэмпэратуры кіпеньня для сваёй малекулярнай масы, у той час як вышэйшыя сьпірты гідрафобныя і мала розьняцца паводле ўласьцівасьцяў ад адпаведных вуглевадародаў<ref name="roberts">{{кніга|аўтар = Робертс Дж., Касерио М.|загаловак = Основы органической химии|арыгінал = Basic principles of organic chemistry|адказны = Под редакцией академика Несмеянова А. Н.|выданьне = 2-е, дополненное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1978|том = 1|старонкі = 401}}</ref>. {{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты аліфатычных гранічных сьпіртоў<ref name="vs">{{кніга|частка=Глава XIV. Физико-химические свойства жирных спиртов|загаловак=Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства)|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00099263|адказны=Под редакцией С. М. Локтева|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1970|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00099263/page/n142 283]—295}}</ref>'''}} {|class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sub>D</sub><sup>20</sup> |- | [[Мэтаноль]] | CH<sub>3</sub>OH |align="center" |64,7 |align="center" |−97,78 |align="center" |791,5 |align="center" |1,32855 |- | [[Этаноль]] | C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH |align="center" |78,3 |align="center" |−114,65 |align="center" |789,5 |align="center" |1,36139 |- | [[Прапаноль-1]] | C<sub>3</sub>H<sub>7</sub>OH |align="center" |97,2 |align="center" |−124,10 |align="center" |803,5 |align="center" |1,38556 |- | [[Прапаноль-2]] |&nbsp;CH<sub>3</sub>CH(CH<sub>3</sub>)OH |align="center" |82,5 |align="center" |−87,95 |align="center" |786,2 |align="center" |1,37711 |- | [[Бутаноль-1]] | C<sub>4</sub>H<sub>9</sub>OH |align="center" |117,8 |align="center" |−88,64 |align="center" |808,6 |align="center" |1,39929 |- | [[2-Мэтыльпрапаноль-1]] | (СН<sub>3</sub>)<sub>2</sub>СНСН<sub>2</sub>ОН |align="center" |108,0 |align="center" |−101,97 |align="center" |802,1 |align="center" |1,39549 |- | [[Бутаноль-2]] |&nbsp;СН<sub>3</sub>СН<sub>2</sub>СН(ОН)СН<sub>3</sub> |align="center" |99,5 |align="center" |−114,70 |align="center" |806,0 |align="center" |1,39240 (пры 22 °C) |- | [[2-Мэтыльпрапаноль-2]] |&nbsp;(СН<sub>3</sub>)<sub>2</sub>С(OH)СН<sub>3</sub> |align="center" |82,9 |align="center" |25,82 |align="center" |765,2 (пры 40 °C) |align="center" |1,38779 |- | [[Пэнтаноль|Пэнтаноль-1]] | C<sub>5</sub>H<sub>11</sub>OH |align="center" |138,0 |align="center" |−77,59 |align="center" |813,3 |align="center" |1,40999 |- | [[Гексаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>13</sub>OH |align="center" |157,1 |align="center" |-47,40 |align="center" |821,7 |align="center" |1,41816 |- | [[Гептаноль]] | C<sub>7</sub>H<sub>15</sub>OH |align="center" |176,3 |align="center" |−32,80 |align="center" |824,0 |align="center" |1,42351 |- | [[Актаноль]] | C<sub>8</sub>H<sub>17</sub>OH |align="center" |195,1 |align="center" |−16,30 |align="center" |822,7 |align="center" |1,42920 |- | [[Нананоль]] | C<sub>9</sub>H<sub>19</sub>OH |align="center" |213,5 |align="center" |−5,00 |align="center" |827,0 |align="center" |1,43325 |- | [[Дэканоль]] | C<sub>10</sub>H<sub>21</sub>OH |align="center" |231,0 |align="center" |6,00 |align="center" |826,0 |align="center" |1,43660 |} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку |загаловак='''Некаторыя фізычныя канстанты аліцыклічных, араматычных і негранічных сьпіртоў }} {||class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sup>D</sup><sub>20</sub> |- | [[Алілавы сьпірт|Прапэн-2-ол-1]] | CH<sub>2</sub>=CHCH<sub>2</sub>OH |align="center" |96,9 |align="center" |−129 |align="center" |852,0 |align="center" |1,4133 |- | [[Прапаргілавы сьпірт|Прапін-2-ол-1]] | CH≡CCH<sub>2</sub>OH |align="center" |113,6 |align="center" |−48 |align="center" |948,5 |align="center" |1,4322 |- | [[Цыклягексаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>11</sub>OH |align="center" |161,1 |align="center" |25,15 |align="center" |941,6 |align="center" |1,4648 |- | [[Фэнілкарбіноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |205,0 |align="center" |−15,3 |align="center" |1041,9 |align="center" |1,5396 |- | [[2-Фэнілэтаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |218,2 |align="center" |−27,0 |align="center" |1020,2 |align="center" |1,5325 |- | [[3-Фэнілпрапэн-2-ол-1]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH=CHCH<sub>2</sub>OH |align="center" |256—258 |align="center" |34 |align="center" |1044,0 |align="center" |1,5819 |- | [[2-Фурылькарбіноль]] | (C<sub>4</sub>H<sub>3</sub>O)CH<sub>2</sub>OH |align="center" |155 |align="center" |— |align="center" |1131,9 |align="center" |1,5324 |} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты шмататамных сьпіртоў<ref name="rabinovich"/>}} {||class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sup>D</sup><sub>20</sub> |- | [[Гліцэрына]] |&nbsp;HOCH<sub>2</sub>CH(OH)CH<sub>2</sub>OH |align="center" |290 |align="center" |20 |align="center" |1260,4 |align="center" |1,4729 |- | [[Пэнтаэрытрыт]] | C (CH<sub>2</sub>OH)<sub>4</sub> |align="center" | |align="center" |263,5 |align="center" |1397 |align="center" |1,548 |- | [[Этыленгліколь]] | OHCH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |197,85 |align="center" |–12,6 |align="center" |1115,5 |align="center" |1,432 |} {{Канец схаванага блёку}} == Хімічныя ўласьцівасьці == Хімічныя ўласьцівасьці сьпіртоў вызначаюцца наяўнасьцю ў іх [[Гідраксільная група|гідраксільнай групы]]. Паколькі гідраксільная група ёсьць [[палярнасьць хімічных сувязяў|палярнай]], яна можа гетэралітычна [[Электралітычная дысацыяцыя|дысацыяваць]], асабліва, пад узьдзеяньнем моцных [[аснова (хімія)|асноваў]]. Такім чынам, сьпірты маюць уласьцівасьці слабых [[кісьля|кісьляў]]. Акрамя таго, высокая [[электраадмоўнасьць]] кіслароду абумоўлівае наяўнасьць [[электрафіл]]ьнага атаму вугляроду і, адпаведна, здольнасьць сьпіртоў трапляць пад [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня]] пад узьдзеяньнем шэрагу нуклеафілаў. Нарэшце, атам кіслароду гідраксільнай групы мае нуклеафільны характар, таму сьпірты могуць выступаць [[нуклеафіл]]амі ў рэакцыях [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]] і [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]]. Таксама для сьпіртоў уласьцівыя рэакцыі [[атляняньне|атляняньня]]. === Дысацыяцыя і кісьлінна-асноўныя ўласьцівасьці === ==== Кісьлінныя ўласьцівасьці ==== Сьпірты здольныя выяўляць як кісьлінныя, гэтак і асноўныя ўласьцівасьці. Як слабыя [[кісьля|кісьлі]], сьпірты дысацыююць паводле сувязі [[Кісларод|O]]−[[Вадарод|H]] з утварэньнем алькаксыд-іёну. Дысацыяцыя вельмі слабая, пагатоў настолькі, што яны не ўважаюцца за электраліты і не праводзяць электрычны ток. Кісьлінныя характарыстыкі сьпіртоў ацэньваюць паводле [[Канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] ''K<sub>a</sub>''. : <chem>ROH{} + H2O <=> RO- + H3O+</chem> : <math chem>K_\text{a} = \frac{[\ce{RO-}] \cdot [\ce{H3O+}]}{[\ce{ROH}]},</math> : <math>\mathrm{p}K_\text{a} = -\log K_\text{a}.</math> У воднай рашчыне кісьліннасьць сьпіртоў зьніжаецца з павелічэньнем малекулярнай масы і разгалінаванасьці вуглевадароднага ланцуга. Гэта зьвязваюць з павелічэньнем станоўчага [[індуктыўны эфэкт|індуктыўнага эфэкту]] алькільных замяшчальнікаў у гэтым шэрагу і памяншэньнем устойлівасьці ўтворанага алькаксыд-іёну за кошт лякалізацыі адмоўнага ладунку на атаме кіслароду<ref name="chem1">{{cite web|author=Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М.|datepublished=1999|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|title=Раздел III. Свойства одноатомных спиртов|work=Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги|publisher=ChemNet. Химический факультет МГУ|accessdate=2009-08-28|archive-date=2009-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117122014/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|url-status=live}}</ref>. Агулам, электронаакцэптарныя замяшчальнікі (−NO<sub>2</sub>, −CN, −F, −Cl, −Br, −I, −OR і іншыя) павялічваюць кісьліннасьць сьпіртоў (памяншаюць ''pK<sub>a</sub>''). Наадварот, электранадонарныя замяшчальнікі (напрыклад, алькільныя замяшчальнікі) памяншаюць кісьліннасьць сьпіртоў (павялічваюць ''pK<sub>a</sub>''). Гэтак, ''pK<sub>a</sub>'' [[трыфтарэтаноль|2,2,2-трыфтарэтанолю]] мае значэньне 12,43 (супраць 15,9 у этанолю), а цалкам фтарыраванага ''трэт''-бутанолю — 5,4 (супраць 17,7 у ''трэт''-бутанолю)<ref name="mcmurry">{{кніга|аўтар=McMurry J.|загаловак=Organic chemistry|выданьне=Seven edition|выдавецтва=Thomson|год=2008|pages=604, 658|isbn=0-495-11258-5}}</ref>. Параўнальная кісьліннасьць сьпіртоў і злучэньняў іншых клясаў схематычна прадстаўлена на малюнку<ref>{{cite web|url=http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|title=Evans pKa Table|last=Evans D. A.|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011459/http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|archivedate=2013-10-02|url-status=dead}}</ref>: : [[Файл:PKa of Alcohols.png|600пкс|Канстанты кісьліннасьці некаторых сьпіртоў.]] Як слабыя кісьлі, сьпірты ўтвараюць рэакцыі з [[лужныя мэталы|лужнымі]], [[лужназямельныя мэталы|лужназямельнымі]] і некаторымі іншымі мэталамі, і з моцнымі [[аснова (хімія)|асновамі]], напрыклад, [[гідрыды|гідрыдамі]] або [[аміды|амідамі]] мэталаў, [[Рэакцыя Грын’яра|рэактывамі Грын’яра]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|243}}. : [[Файл:Alcohols acidity.png|400пкс|Рэакцыя сьпіртоў з [[каль|калем]].]] ==== Асноўныя ўласьцівасьці ==== Сьпірты могуць таксама паводзіцца як слабыя [[аснова Люіса|асновы Люіса]], утвараючы з моцнымі мінэральнымі кісьлямі солі алькаксонію, а таксама даючы донарна-акцэптарныя комплексы з [[кісьля Люіса|кісьлямі Люіса]]. Звычайна падобныя рэакцыі не спыняюцца на зазначанай стадыі і вядуць да [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] гідраксільнай групы або [[рэакцыя дэгідратацыі|адшчапленьня вады]]. : <chem>ROH{} + HX <=> ROH2+ + X-</chem> : <chem>ROH{} + AlCl3 <=> ROH+AlCl3-</chem> Колькасна асноўнасць сьпіртоў ацэньваюць паводле [[канстанта асноўнасьці|канстанты асноўнасьці]] p''K<sub>b</sub>'' або павязанай зь ёю [[канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] спалучанай кісьлі p''K''<sub>''a''H<sup>+</sup></sub>: : <chem>ROH2+ <=> ROH{} + H+</chem> : <math chem>K_{\text{a}\ce{H+}} = \frac{[\ce{ROH}] \cdot [\ce{H+}]}{[\ce{ROH2+}]},</math> : <math chem>\mathrm{p}K_{\text{a}\ce{H+}} = -\log K_{\text{a}\ce{H+}}.</math> Сьпірты ёсьць слабымі асновамі, і іхняя асноўнасьць узрастае з павелічэньнем даўжыні ці разгалінаванасьці вуглевадароднага радыкала пры гідраксільнай групе. Гэты эфэкт назіраецца праз рост станоўчага індуктыўнага эфэкту радыкала ў гэтым шэрагу, за кошт якога павялічваецца адмоўны ладунак на атаме кіслароду гідраксільнай групы<ref name="barton2">{{кніга|загаловак = Общая органическая химия. Кислородсодержащие соединения|арыгінал = Comprehensive Organic Chemistry|адказны = Под ред. Д. Бартона и В. Д. Оллиса|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|том = 2|старонкі = 20}}</ref>. === Нуклеафільнае замяшчэньне === Атам вугляроду, наўпрост злучаны з [[Гідраксільная група|гідраксільнай групай]], мае частковы дадатны ладунак, што робіць магчымай атаку [[нуклеафіл]]ьнай часьцінкі ([[галягенід]]-іёну, [[аміяк]]у, сьпірту і іншых) па гэтым атаме вугляроду з замяшчэньнем гідраксільнай групы на гэтую часьцінку. Гідраксільная група ёсьць дрэннай [[адыходная група|адыходнай групай]], таму звычайна неабходна ейная дадатковая актывацыя. * Рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня ў сьпіртах лягчэй працякаюць у кісьлінным асяроддзі, паколькі гідраксільная група сьпірту [[пратанаваньне|пратануецца]], і фактычнай адыходнай часьцінкай ёсьць не [[гідраксыд-іён]] OH<sup>−</sup>, а малекула вады H<sub>2</sub>O. Кісьлінныя ўласьцівасьці можа мець сам рэагент (часта выкарыстоўваюць [[Галягенавадароды|галягенавадародныя кісьлі]]), гэтак і спэцыяльна дададзеная неарганічная кісьля, напрыклад, [[серчаная кісьля]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|244—248}}. *: [[Файл:Alcohols - 1.png|400пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў сьпіртах.]] * Замяшчэньне гідраксільнай групы таксама адбываецца пад узьдзеяньнем галагенідаў [[серка|серкі]] і [[фосфар]]у ([[тыянілхлярыд|SOCl<sub>2</sub>]], [[Брамід фосфару(III)|PBr<sub>3</sub>]], [[Брамід фосфару(V)|PBr<sub>5</sub>]], [[Аксіхлярыд фосфару|POCl<sub>3</sub>]] і іншыя). У такім разе ключавую ролю выконвае злучэньне серкі ці фосфару, якое ўтварае актываваны [[інтэрмэдыят]] з малекулай сьпірту{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|248—252}}. *: [[Файл:PBr3 halogenation.png|540пкс|Галягенаваньне сьпіртоў брамідам фосфару(III)]] * Гідраксільную групу таксама ператвараюць у [[сульфанаты|сульфанатную групу]], якая ёсьць добрай адыходнай групай. Дзеля гэтых мэтаў сьпірт спачатку ператвараюць у сульфанат, які затым трапляе пад рэакцыю нуклеафільнага замяшчэньня. Як рэагенты для мадыфікацыі гідраксільнай групы звычайна выкарыстоўваюць [[мэтансульфанілхлярыд]] або [[п-талюалсульфанілхлярыд|''п''-талюалсульфанілхлярыд]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|258—260}}. *: [[Файл:Mesylate substitution.png|500пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў мэзілятах.]] === Дэгідратацыя === У прысутнасьці кісьлінных каталізатараў ([[аксыд алюміну]], [[серчаная кісьля]], [[фосфарная кісьля]] і іншыя) сьпірты могуць трапляць пад дэгідратацыю з утварэньнем [[алькены|алькенаў]]. Напрыклад, дэгідратацыя [[этаноль|этылявага сьпірту]] прыводзіць да ўтварэньня [[этылен]]у. Рэакцыя працякае ў адпаведнасьці з [[правіла Зайцава|правілам Зайцава]], паводле якога пры дэгідратацыі ўтвараецца больш устойлівы, больш замешчаны пры [[падвойная сувязь|падвойнай сувязі]] алькен{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|260—261}}. : [[Файл:Dehydration of alcohols.png|450пкс|Дэгідратацыя ў сьпіртах.]] === Атляняньне === * Пад узьдзеяньнем розных [[затляняльнік]]аў першасныя сьпірты атляняюцца да [[альдэгіды|альдэгідаў]] і далей, як то да [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]], прычым спыніць рэакцыю на стадыі ўтварэньня альдэгідаў, прадухіліўшы іхняе далейшае атляняньне, атрымоўваецца толькі за кошт выкарыстаньня адмысловых рэагентаў ([[хлёрхрамат пірыдыну|хлёрхрамату пірыдыну]] PCC і [[дыхрамат пірыдыну|дыхрамату пірыдыну]] PDC). * Другасныя сьпірты атляняюцца да [[кетоны|кетонаў]]. Рэакцыю звычайна робяць пад узьдзеяньнем рэагента Джонза ([[аксыд хрому(VI)|CrO<sub>3</sub>]]—серчаная кісьля). Далейшае атляняньне кетонаў робіцца ў больш жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы. * Трацічныя сьпірты атляняюцца толькі ў вельмі жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|265—269}}. == Ідэнтыфікацыя сьпіртоў == === Хімічныя мэтады ідэнтыфікацыі сьпіртоў === ==== Якасны аналіз гідраксільных групаў ==== [[Файл:Lukastest etoh tbutoh.JPG|значак|Проба Лукаса для [[этаноль|этанолю]] (зьлева) і [[трэт-бутылявы сьпірт|''трэт''-бутылявага сьпірту]] (справа).]] Наяўнасьць гідраксільнай групы ў злучэньні можна выявіць некалькімі распаўсюджанымі хімічнымі рэакцыямі: * '''Проба Лукаса''' палягае на ўзьдзеяньні на сьпірт сумесі [[саляная кісьля|салянай кісьлі]] і [[хлярыд цынку|хлярыду цынку]]. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне алькільхлярыду, які спачатку ўтварае эмульсію зь сьпіртам, а затым адслойваецца ў выглядзе другой фазы. Проба дазваляе адрозьніць сьпірты з рознай будовай вугляроднага ланцуга, то бок трацічныя сьпірты рэагуюць практычна імгненна, другасныя — прыблізна праз 5 хвілінаў, а першасныя рэагуюць вельмі павольна. Некаторыя першасныя сьпірты, актыўныя ў рэакцыях нуклеафільнага замяшчэньня ([[алілавы спірт|алілавы]], [[бэнзілавы сьпірт|бэнзілавы]]), таксама даюць станоўчую рэакцыю з рэактывам Лукаса<ref name="terney">{{кніга|аўтар = Терней А. Л.|загаловак = Современная органическая химия|адказны = Под ред. Н. Н. Суворова|выданне = 2-е, переработанное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1981|том = 1|старонкі = 418—421}}</ref>. *: <chem>R-OH ->[\ce{HCl}][\ce{ZnCl2}] R-Cl{} + H2O</chem> * '''[[Галяформная рэакцыя|Ёдаформная проба]]''' прызначана дзеля ідэнтыфікацыі мэтылькетонаў і мэтылькарбіноляў (RCH (OH)СH<sub>3</sub>) паводле рэакцыі зь [[ёд]]ам у лужным асяродзьдзі. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне жаўтаватага асадку [[ёдаформ]]у, які мае характэрны пах{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|497—498}}. *: [[Файл:Iodoform test alcohols.png|550px|Ёдаформная проба.]] * '''Проба [[Віктар Мэер|Мэера]]''' дазваляе дыфэрэнцыяваць першасныя, другасныя і трацічныя сьпірты паводле рэакцыі атрыманых зь іх [[нітразлучэньні|нітравытворных]] з [[азоцістая кісьля|азоцістай кісьлі]]. На першай стадыі сьпірты ператвараюць у галягенавытворныя, а затым — у [[нітраальканы]]. Пры ўзаемадзеяньні нітразлучэньняў з HNO<sub>2</sub> рашчына набывае чырвоную афарбоўку пры залужваньні, калі зыходны сьпірт быў першасным; рашчына у хляраформе набывае сінюю афарбоўку, калі сьпірт быў другасным. Трацічныя сьпірты даюць адмоўную рэакцыю (бясколерную рашчану)<ref>{{кніга|аўтар = Williams D. L. H.|загаловак = Nitrosation Reactions and The Chemistry of Nitric Oxide|спасылка = https://archive.org/details/nitrosationreact00will|выданне = First edition|выдавецтва = Elsevier|год = 2004|старонкі = [https://archive.org/details/nitrosationreact00will/page/86 86]|isbn = 0-444-51721-9|мова =en}}</ref>. *: [[Файл:Meyer test alcohols.png|550px|Проба Мэера.]] * '''Цэратная проба''' палягае на ўзаемадзеі сьпіртоў з азотнакіслай рашчынай гексанітратацэрату (IV) амонію, што мае жоўтую афарбоўку. Пры гэтым утвараюцца пераходныя комплексы чырвонага колеру, якія затым абясколерваюцца з прычыны затляненьня сьпірту і пераходу Ce (IV) ў Ce (III)<ref name="ident" />. *: <chem>[Ce(NO3)6]^{2-}{} + ROH -> [Ce(OR)(NO3)5]^{2-}{} + HNO3</chem> * '''Затляняльная проба''': пры ўзаемадзеі першасных або другасных сьпіртоў з [[рэактыў Джонза|рэактывам Джонза]], які мае аранжавую афарбоўку, утвараюцца прадукты затляненьня, а сам рэактыў зьмяняе колер на зялёны або блакітны, дзякуючы солям адноўленага хрому (III). Важнай асаблівасцю тэсту ёсьць час фіксацыі зьмены афарбоўкі — 2 сэкунды, па заканчэньні якога любыя далейшыя зьмены ў структуры або колеры рашчыны не бяруцца пад увагу<ref name="ident">{{кніга|аўтар = Шрайнер Р., Фьюзон E., Кёртин Д., Моррилл Т.|загаловак = Идентификация органических соединений|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1983|старонкі = 167—185|мова = ru}}</ref>. ==== Колькасны аналіз сьпіртоў ==== Для колькаснага аналізу сьпіртоў звычайна выкарыстоўваюць мэтады, якая базуюцца на [[Этэрыфікацыя|рэакцыі этэрыфікацыі]] ангідрыдамі карбонавых кісьляў, напрыклад, [[воцатная кісьля|воцатным]], [[фталевы ангідрыд|фталевым]], а таксама пірамэлітавым дыангідрыдам. Утрыманьне сьпірту вызначаецца [[тытрымэтрычны аналіз|тытраваньнем]] [[гідраксід натру|гідраксідам натру]] кісьлі, якая ўтвараецца ў выніку рэакцыі<ref name="organ">{{кніга|аўтар = Сиггиа С., Ханна Дж. Г.|загаловак = Количественный органический анализ по функциональным группам|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 16—19|мова = ru}}</ref>. : <chem>R-OH ->[\ce{(CH3CO)2O}][\text{пиридин}] R-OCOCH3{} + CH3COOH</chem> Іншы мэтад аналізу палягае на вызначэньні колькасьці гідраксільных групаў, здольных рэагаваць з мэтыльмагнёдыдам. У гэтым выпадку разьлік робяць паводле колькасьці вылучанага [[мэтан]]у ([[мэтад Чугаева—Царавіцінава]]). : <chem>R-OH ->[\ce{CH3MgI}] R-OMgI{} + CH4 ^</chem> Для [[Гліколі|гліколяў]] стасуецца затляняльна-аднаўленчы мэтад, дзе за затляняльнік бярэцца [[над’ёдная кісьля]]. Аналіз робяць паводле рэакцыі ўтворанай [[ёдная кісьля|ёднай кісьлі]] HIO<sub>3</sub> зь [[ёдыд калю|ёдыдам калю]] і наступным тытраваньнем вылучанага ёду [[тыясульфат натру|тыясульфатам натру]]<ref name="organ" />. : <chem>RCH(OH)CH(OH)R'{} + HIO4 -> RCHO{} + R'CHO{} + HIO3{} + H2O</chem> : <chem>5 KI{} + HIO3{} + 5 CH3COOH -> 3 I2{} + 5 CH3COOK{} + 3 H2O</chem> : <chem>2 Na2S2O3{} + I2 -> Na2S4O6{} + 2 NaI</chem> === Спэктральныя мэтады аналізу сьпіртоў === ==== Мас-спэктрамэтрычныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Мас-спэктрамэтрыя}} Мас-спэктры аліфатычных сьпіртоў маюць слабыя пікі малекулярнага іёна, а для вышэйшых і разгалінаваных сьпіртоў гэтыя пікі практычна адсутнічаюць, паколькі ў істотнай ступені адбываецца фрагмэнтацыя малекулы. Фрагмэнтацыя, як правіла, павязаная з стратай малекулы вады, а таксама [[рэакцыі элімінаваньня|элімінаваньнем]] [[этылен]]у. Для доўгаланцужковых сьпіртоў пераважае адчапленьне вады, таму іхнія мас-спэктры падобныя на мас-спэктры [[алькены|алькенаў]]. Для першасных сьпіртоў назіраюцца пікі ''m/z 31'', для другасных — ''m/z 45, 59, 73, …'', для трацічных — ''m/z 59, 73, 87, …''<ref name="spectr">{{кніга|аўтар = Преч Э., Бюльманн Ф., Аффольтер К.|загаловак = Определение строения органических соединений. Таблицы спектральных данных|адказны = Пер. с англ|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 2006|старонкі = 336|серыя = Методы в химии|isbn = 5-03-003586-9|ref = Преч и др.}}</ref>. ==== ІЧ-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Інфрачырвоная спэктраскапія}} ІЧ-спэктры сьпіртоў вызначаюцца двума тыпамі інтэнсіўных характарыстычных палосаў паглынаньня: * палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі O−H: 3650—3200 см<sup>−1</sup>; * палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі С−O: 1210—1000 см<sup>−1</sup>. Таксама вылучаюць палосы паглынаньня сярэдняй інтэнсіўнасьці, як правіла, ня мелыя вызначальнага значэньня: у дыяпазоне 1450—1250 см<sup>−1</sup> (роўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H) і 750—650 см<sup>−1</sup> (пазароўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H)<ref name="spectros">{{кніга|аўтар = Браун Д., Флойд А., Сейнзбери М.|загаловак = Спектроскопия органических веществ|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5030021116|адказны = Пер. с англ.|месца = М.|выдавецтва = «Мир»|год = 1992|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5030021116/page/n58 59]—60|isbn = 5-03-002111-6}}</ref>. '''Характарыстычныя палосы паглынаньня сьпіртоў у інфрачырвоным спэктры'''<ref name="spectros" />: {|| class="wikitable" width="80%" !width="35%"| Тыпы сувязяў і хістаньні !width="15%"| Дыяпазон, см<sup>−1</sup> !width="50%"| Апісаньне палосы паглынаньня |- |colspan=3 align=center|'''O−H, валентныя хістаньні''' |- | ROH, неасацыяваныя |align=center| 3650—3580 | Вузкая палоса, якая назіраецца ў разьведзеных рашчынах або пары |- | ROH···HOR, дымэры (вадародная сувязь) |align=center| 3550—3400 | Шырокая палоса, якая губляе інтэнсіўнасьць пры разьвядзеньні |- | ROH···HOR···, палімэры |align=center| 3400—3200 | Шырокая палоса або шэраг палосаў |- |colspan=3 align=center|'''С−O, валентныя хістаньні''' |- | R<sub>3</sub>COH, трацічныя сьпірты |align=center| 1210—1100 |rowspan=3 | Палосы высокай інтэнсіўнасьці, якая памяншаецца пры разьвядзеньні |- | R<sub>2</sub>CHOH, другасныя сьпірты |align=center| 1125—1000 |- | RCH<sub>2</sub>OH, першасныя сьпірты |align=center| 1075—1000 |- |colspan=3 align=center|'''O−H, дэфармацыйныя хістаньні''' |- | ROH |align=center| 1450—1250<br>750—650 | Шырокія палосы сярэдняй інтэнсіўнасьці, якія ня маюць практычнага значэньня |} ==== ЯМР-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Спэктраскапія ядзернага магнітнага рэзанансу}} ЯМР-спэктраскапія ядраў <sup>1</sup>H шырока выкарыстоўваецца дзеля аналізу сьпіртоў, аднак на велічыні хімічных зрухаў пратонаў гідраксільнай групы (''δ'', м. д.) істотна ўплывае прырода распушчальніка ды іншыя вонкавыя варункі. Для аліфатычных і аліцыклічных сьпіртоў ''δ'' складае 0,5—3,0 (у [[дымэтыльсульфаксыд|ДМСА]]-d<sub>6</sub>: 4—6){{Зноска|Преч и др.|2006|Преч и др.|208}}. Таксама дзеля вывучэньня сьпіртоў ужываюць спэктраскапію на ядрах <sup>17</sup>O. Значная розьніца ў зрухах для першасных (этаноль: ''δ'' 5,9 м д.), другасных (прапаноль-2: ''δ'' 39,8 м д.) і трацічных сьпіртоў (2-мэтыльпрапаноль-2: ''δ'' 62,3 м д.) стасоўна вады H<sub>2</sub><sup>17</sup>O дазваляе ўсталяваць або пацьвердзіць структуру досьледнага злучэньня<ref>{{кніга|аўтар = Ионин Б. И., Ершов Б. А., Кольцов А. И.|загаловак = ЯМР-спектроскопия в органической химии|адказны = Под ред. Б. А. Ершова|выданне = 2-е изд., переработанное|месца = Л.|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 177}}</ref>. <center><gallery widths="250px" heights="200px"> Файл:1H NMR Ethanol Coupling shown-ru.svg|Спэктар <sup>1</sup>H ЯМР [[этаноль|этанолю]] Файл:Ethanol_IR_Spectrum.png|ІЧ-спэктар этанолю </gallery></center> == Атрыманьне сьпіртоў == === Агульныя хімічныя === Сьпірты могуць быць атрыманыя з самых розных клясаў злучэньняў, як то [[вуглевадароды]], [[галягенальканы]], [[аміны]], [[карбанільныя злучэньні]], [[эпаксыды]]. Галоўным чынам, усе мэтады зводзяцца да рэакцыяў [[атляняньне|атляняньня]], [[атляняльна-аднаўленчыя рэакцыі|аднаўленьня]], [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]] і [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]]. Сьпірты атрымліваюць, атляняючы [[альканы]] і [[цыклеальканы]] пад узьдзеяньнем моцных неарганічных атляняльнікаў: [[азон]]у, [[пэрманганат калю|перманганату калю]], [[Аксыд хрому (VI)|аксыду хрому (VI)]], [[хромавая кісьля|хромавай кісьлі]], [[дыяксыд сэлену|дыяксыду сэлену]], [[пэраксыд вадароду|пэраксыду вадароду]], а таксама некаторых надкісьляў. Праз магчымасьць далейшага атляненьня атрыманых сьпіртоў, мэтад мае значэньне толькі дзеля атрыманьня трацічных сьпіртоў<ref name="Oxidation">{{кніга|аўтар = Hudlický M.|загаловак = Oxidation in Organic Chemistry|выданьне = ACS monograph 186|месца = Washington|выдавецтва = American Chemical Society|год = 1990|pages = 57—59|isbn = 0-8412-1780-7|мова = en}}</ref>. Атляненьне [[алькены|алькенаў]] значна больш распаўсюджанае ў лябараторнай практыцы, асабліва дзеля атрыманьня двухатамных сьпіртоў — [[дыёлы|дыёлаў]]. У залежнасьці ад выбару рэагенту атляненьне можна зрабіць з рознай [[стэрэасэлектыўнасьць|стэрэасэлектыўнасьцю]]: пры ўзьдзеяньні на алькены [[тэтрааксыд осму|тэтрааксыду осму]], [[пэрманганат калю|пэрманганату калю]], [[хлярат натру|хлярату натру]], [[ёд]]у з карбаксілатам срэбра дзеіцца ''сін''-гідраксілаваньне; дзеля ''анты''-гідраксілаваньня выкарыстоўваюць [[пэраксыд вадароду]] і надкісьлі, аксыды малібдэну (VI) і вальфраму (VI), аксыд сэлену (IV) і іншыя<ref>{{кніга|аўтар = Хейнс А.|загаловак = Методы окисления органических соединений: Алканы, алкены, алкины и арены|арыгінал = Methods for the oxidation of organic compounds: Alkanes, Alkenes, Alkynes and Arenes|адказны = Перевод с англ., под редакцией И. П. Белецкой|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1988|старонкі = 82—108|старонак = 400|isbn = 5-03-000149-2}}</ref>. : [[Файл:Hydroxylation of alkenes.png|500пкс|Гідраксілаваньне алькенаў.]] Сьпірты ўтвараюцца таксама пры аднаўленьні [[альдэгіды|альдэгідаў]] або [[кетоны|кетонаў]] пад узьдзеяньнем [[барагідрыд натру|барагідрыду натру]] ў пратонным распушчальніку, а таксама [[алюмагідрыд літу|алюмагідрыду літу]]. Аднаўленьне [[складаныя этэры|складаных этэраў]] і [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]] таксама вырабляецца пад узьдзеяньнем комплексных гідрыдаў, як зазвычай, алюмагідрыду літу і дае мажлівасьць атрымаць сьпірты<ref name="tietze">{{кніга|аўтар = Титце Л., Айхер Т.|загаловак = Препаративная органическая химия: Реакции и синтезы в практикуме органической химии и научно-исследовательской лаборатории|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1999|старонкі = 73—75|старонак = 704|isbn = 5-03-002940-0}}</ref>. : [[Файл:Synthesis of alcohols via reduction.png|350пкс|Сынтэз сьпіртоў мэтадам аднаўленьня.]] Кісьлінна-каталізаванае далучэньне вады да алькенаў прыводзіць да ўтварэньня сьпіртоў. У адпаведнасьці з [[правіла Маркоўнікава|правілам Маркоўнікава]], у гэтай рэакцыі ўтвараюцца больш замешчаныя сьпірты. У лябараторнай практыцы часьцей выкарыстоўваюць тоесную, але больш мяккую рэакцыю аксымэркураваньня — дэмэркураваньня, а таксама рэакцыю гідрабараваньня — атляненьня, якая прыводзіць да паўстаньня прадуктаў, якія не адпавядаюць правілам Маркоўнікава{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|232—233}}. : [[Файл:Hydroboration-oxidation.png|450пкс|Гідрабараваньне-атляненьне алькенаў.]] Рэакцыі [[рэакцыі нуклеафільнага далучэньня|нуклеафільнага далучэньня]] мэталарганічных злучэньняў ([[ацэтыленіды|ацэтыленідаў]], [[рэакцыя Грын’яра|рэактываў Грын’яра]], медзь- і літарганічных злучэньняў і г. д.) да [[карбанільныя злучэньні|карбанільных злучэньняў]] таксама прыводзяць да ўтварэньня сьпіртоў, прычым калі далучэньне адбываецца да [[фармальдэгід]]у HCHO, тады ўтвараюцца першасныя сьпірты, калі да іншых [[альдэгіды|альдэгідаў]], тады ўтвараюцца другасныя сьпірты. Далучэньне да [[кетоны|кетонаў]] дае трацічныя сьпірты. Трацічныя сьпірты можна атрымаць таксама шляхам далучэньня двух эквівалентаў мэталарганічнага злучэньня да [[складаныя этэры|складаных этэраў]]. : [[Файл:Mg-organic synthesis.png|500пкс|Магнарганічны сынтэз.]] Сьпірты можна атрымліваць пры апрацоўцы [[галягенаальканы|галягенаальканаў]] расшчынай [[луг (хімія)|луга]]. Рэакцыя мае ўласьцівасьці [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] і суправаджаецца [[рацэмат|рацэмізацыяй]] (пры монамалекулярным мэханізьме) або [[Вальдэнаўскае адварочваньне|адварочваньнем канфігурацыі]] (пры бімалекулярным мэханізьме). Важным прэпаратыўным мэтадам ёсьць атляненьне алькілгалягенідаў [[надпэраксыд калю|надпэраксыдам калю]]<ref>{{артыкул|аўтар = Corey E. J., Nicolaou K. C., Shibasaki M., Machida Y., Shiner C. S.|загаловак = Superoxide ion as a synthetically useful oxygen nucleophile|спасылка = https://dx.doi.org/10.1016/S0040-4039(00)91450-3|мова = en|выданьне = Tetrahedron Letters|год = 1975|том = 16|нумар = 37|старонкі = 3183—3186}}</ref>. === Прамысловыя мэтады === У прамысловасьці сьпірты атрымліваюць з дапамогай хімічных, альбо біяхімічных мэтадаў вытворчасьці. Адзіным прамыслова важным мэтадам сынтэзу мэтанолю ёсьць [[каталіз|каталітычная]] рэакцыя паміж [[аксыд вугляроду(II)|аксыдам вугляроду (II)]] і [[вадарод]]ам. Сыравінай у вытворчасьці мэтанолю служыць [[прыродны газ]], які на першай стадыі працэсу падвяргаюць ачыстцы ад злучэньняў [[серка|серкі]] (серка ёсьць атрутай для [[каталізатар]]аў, выкарыстаных на наступнай стадыі). Далей адбываецца паравая канвэрсія прыроднага газу ў [[сынтэз-газ]] (сумесь [[аксыд вугляроду(II)|СО]] і [[вадарод]]у), які пасьля кандэнсацыі пары вады ператвараюць у мэтаноль на зьмяшаным медна-цынка-хромавым каталізатары пры тэмпэратуры 250 °C і ціску да 10 МПа. Атрыманы такім чынам мэтаноль зьмяшчае ваду і прымешкі іншых сьпіртоў (этанолю, прапанолю і вышэйшых сьпіртоў) і можа быць ачышчаны [[рэктыфікацыя]]й. Сусьветнае спажываньне мэтанолю ў 2015 годзе склала каля 70 млн тонаў<ref name="methanol">{{cite web|url=http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|title=The changing face of the global methanol industry|work=CHEMWEEK’S LAB|publisher=IHS Chemical Week|accessdate=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225959/http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|url-status=live}}</ref>. : <chem>CO{} + 2 H2 ->[\text{250 °C, 10 МПа}][\text{кат.}] CH3OH</chem> Этаноль і прапаноль-2 атрымліваюць шляхам [[гідратацыя|гідратацыі]] адпаведных алькенаў — [[этылен]]у і [[прапілен]]у. У прамысловасьці выкарыстоўваюць два варыянты гідратацыі, як то серчанакісьлінную і каталітычную. Серчанакісьлінная гідратацыя ўлучае ў сябе [[абсарбцыя|абсарбцыю]] этылену канцэнтраванай [[серчаная кісьля|серчанай кісьлі]] (94—98 %) пры тэмпэратуры 80 °C і ціску 1,3—1,5 МПа і далейшы [[гідроліз]] утвораных сульфаэтэраў вадою. Другі мэтад гідратацыі заснаваны на выкарыстаньні [[фосфарная кісьля|фосфарнай кісьлі]], нанесенай на [[сылікагель]] або іншую падкладку, як [[каталізатар]]. Сумесь дэіянізаванай вады і этылену награваюць да тэмпэратуры 300 °C пад ціскам 6—8 МПа, а атрыманы этаноль чысьцяць рэктыфікацыяй. Гэтыя мэтады дазваляюць атрымаць этаноль, які зьмяшчае 5 % вады паводле масы. Атрыманьне бязводнага этанолю (99,9 %) грунтуецца на [[азэатропная адгонка|азэатропным выдаленьні]] вады з [[бэнзол]]ам{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|69—74}}. Паводле зьвестак на 2003 год, сусьветная вытворчасьць этанолю толькі гідратацыяй этылену сягала 6 млн тонаў у год<ref name="berg">{{cite web|author=Berg Ch.|datepublished=2004-04|url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A&O-2004.html|title=World Fuel Ethanol - Analysis and Outlook|publisher=The Online Distillery Network for Distillers & Fuel Ethanol Plants Worldwide|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Ogvtx2?url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A|archivedate=2011-08-21|accessdate=2020-12-07|dead-url=no}}</ref>. : <chem>C2H4{} + H2SO4 ->[][\text{80 °C, 1,3—1,5 МПа}] C2H5OSO3H{}, (C2H5O)2SO2 ->[\ce{H2O}] C2H5OH{} + H2SO4</chem> : <chem>C2H4{} + H2O -> [\ce{H2SO4 / SiO2}][\text{300 °C, 6—8 МПа}] C2H5OH</chem> Сусьветная вытворчасьць паліўнага этанолю ў 2015 годзе паводле зьвестак Renewable Fuel Association склала блізу 77 млн тонаў<ref>{{cite web|url=http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|title=World Fuel Ethanol Production|publisher=Renewable Fuel Association|lang=en|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118214657/http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|url-status=live}}</ref>. Для гідратацыі прапілену патрабуюцца мякчэйшыя ўмовы. Серчанакісьлінны працэс робяць пры пакаёвай тэмпэратуры і канцэнтрацыі серчанай кісьлі, роўнай 70—75 %, а каталітычная гідратацыя робіцца пры тэмпэратуры 180 °C і 4 МПа. Часам для гідратацыі прапілену выкарыстоўваюць вальфрамавы каталізатар (WO<sub>3</sub>·SiO<sub>2</sub>, 250 °C і 25 МПа). Сусьветная вытворчасьць прапанолю-2 у 2008 годзе складала 1,8 млн тонаў<ref name="Ullmann_propanols">{{кніга|аўтар=Papa A. J.|частка=Propanols|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a22_173.pub2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|title=Isopropanol (IPA) CAS No: 67-63-0|work=Chemical intelligence|publisher=ICIS.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oi9TBq?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}</ref><ref name="ipa">{{cite web|datepublished=2010-01|url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|title=Isopropyl Alcohol (IPA)|work=WP Report|publisher=SRI Consulting|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oihmvj?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}</ref>{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|76—79}}. Таксама рэакцыяй гідратацыі ў прамысловасьці атрымліваюць этыленгліколь, то бок адзін з найважнейшых прадуктаў хімічнай прамысловасьці, які вырабляецца ў колькасьці 19,9 млн тонаў штогод<ref>{{cite web|datepublished = 2010-01|url = http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|title = Ethylene Glycol|work = WP Report|publisher = SRI Consulting|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OjinzI?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|archivedate = 2011-08-21|accessdate = 2010-05-25|url-status = live}}</ref>. Ён выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасьцях для вытворчасьці [[антыфрыз]]у і [[хімічныя валокны|валокнаў]]. Сыравінай для гэтага сынтэзу служыць [[тленьнік этылену]], які здабываецца простым атляненьнем этылену кіслародам паветра. Ператварэньне тленьніку этылену ў этыленгліколь адбываецца пры награваньні ягонай сумесі з 20-кратным мольным лішкам вады да 200 °C без каталізатара. Этыленгліколь затым адлучаецца ад вады і прадуктаў [[алігамэр]]ызацыі ў выніку пасьлядоўных рэктыфікацыяў<ref>{{кніга|аўтар=Rebsdat S., Mayer D.|частка=Ethylene Glycol|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a10_101}}</ref>. : [[Файл:Ethylene glycol production.png|300пкс|Схема прамысловага сынтэзу этыленгліколю.]] Прамысловае здабыцьцё прапанолю-1 заснаванае на рэакцыі [[карбанілаваньне|гідрафармілаваньня]] [[этылен]]у і далейшым [[гідрыраваньне|гідрыраваньні]] атрыманага [[прапаналь|прапаналю]]. Гідрафарміляваньне ладзіцца пры тэмпэратуры 90—130 °C, агульным ціску прапілену, аксыду вугляроду(II) і вадароду, роўным 2,8 МПа, і ў прысутнасьці 500 [[мільённая частка|мч]] [[род (элемэнт)|родывага]] каталізатара. Другая стадыя бярэцца пры тэмпэратуры 110—150 °C у лішку вадароду на розных мэталічных каталізатарах (выкарыстоўваюцца камбінацыі злучэньняў [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[нікель|нікелю]] і [[хром]]у)<ref name="Ullmann_propanols" />. Аб’ёмы сусьветнай вытворчасьці прапанолю-1 на 2003 год складалі 0,14 млн тонаў<ref>{{cite web|url = http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|title = Product Safety Assessment DOW n-Propanol|format = pdf|publisher = The Dow Chemical Company|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170716012533/http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|archivedate = 2017-07-16|accessdate = 2010-05-25|url-status = dead}}</ref>. : <chem> C2H4{} + CO{} + H2 ->[\ce{Rh}~\text{кат.}][\text{90—130°C, 2,8 МПа}] CH3CH2CHO ->[\ce{H2},~\text{кат.}][\text{110—150°C, 0,14—1,0 МПа}] CH2CH2CH2OH </chem> Гліцэрыну атрымліваюць як пабочны прадукт ператварэньня тлушчаў у [[тлустыя кісьлі]] і [[мэтылявыя этэры тлустых кісьляў]]. Гэты працэс ляжыць у аснове здабыцьця [[біядызэль|біядызэлю]], пры гэтым на кожную тону біядызэлю ўтвараецца 100 кг гліцэрыны. Такім мэтадам сынтэзуюць 1,5 млн тонаў гліцэрыны штогод, паводле зьвестак на 2004 год, пры гэтым, паводле прагнозаў, гэтыя аб’ёмы будуць расьці ў сувязі з павелічэньнем цікавасьці да альтэрнатыўных відаў паліва. Тлушчы гідралізуюць пры 220—260 ° C і ціску 2—6 МПа, альбо [[пэраэтэрыфікацыя|пэраэтэрыфікуюць]] мэтанолем. Расшчапленьне тлушчаў пад узьдзеяньнем лугу або карбанатаў ужываецца ў абмежаваным маштабе, напрыклад, пры вытворчасьці [[мыла]]<ref>{{кніга|аўтар=Christoph R., Schmidt B., Steinberner U., Dilla W., Karinen R.|частка=Glycerol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a12_477.pub2}}</ref><ref name="chpd">{{кніга|аўтар = Speight J. G.|загаловак = Chemical Process and Design Handbook|спасылка = https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|выдавецтва = McGraw-Hill|год = 2002|isbn = 0-07-137433-7|pages = 2.251|ref = Speight}}</ref><ref name="survey">{{кніга|аўтар = Chenier Ph. J.|загаловак = Survey of Industrial Chemistry|спасылка = https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|выданьне = Third Edition|месца = New York|выдавецтва = Kluwer Academic / Plenum Publishers|год = 2002|pages = 242|ref = Chenier|isbn = 0-306-47246-5}}</ref>. : [[Файл:Glycerol production.png|650пкс|Схема прамысловай вытворчасьці гліцэрыны.]] Вышэйшыя тлустыя сьпірты вырабляюць некалькімі спосабамі, сярод якіх [[гідрагеналіз]] мэтылявых этэраў тлустых кісьляў, атрыманых пэраэтэрыфікацыяй тлушчаў, а таксама гідрафармілаваньне алькенаў і алігамэрызацыя этылену з наступным атляненьнем (мэтад Цыглера). Штогод у сьвеце вырабляецца 2,15 млн тонаў вышэйшых тлустых сьпіртоў на 2003 год<ref name="pav">{{кніга|аўтар = Ланге К. Р.|загаловак = Поверхностно-активные вещества: синтез, свойства, анализ, применение|арыгінал = Surfactants. A Practical Handbook|адказны = Пер. с англ|месца = Санкт-Пецярбург|выдавецтва = «Профессия»|год = 2004|старонкі = 18—20|isbn = 5-93913-068-2}}</ref><ref>{{cite web|author=Brackmann B., Hager C.-D.|url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|title=The Statistical World of Raw Materials, Fatty Alcohols and Surfactants|work=CESIO 6th World Surfactants Congress, Berlin, June 20–23, 2004|publisher=Laboratory of Formulation, Interfaces, Rheology and Processes FIRP (Venezuela)|accessdate=2010-09-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616OjD1q5?url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}</ref>. Для некаторых сьпіртоў найважнейшую ролю ў прамысловым сынтэзе граюць біяхімічныя мэтады. У прыватнасьці, аб’ёмы вырабленага біяэтанолю значна перавышаюць аб’ёмы сынтэтычнага этанолю. Грунтам у біяхімічнага атрыманьня этанолю ёсьць кісьлінны або [[фэрмэнты|фэрмэнтатыўны]] [[гідроліз]] расьліннай сыравіны з наступнай анаэробнай [[сьпіртавое закісаньне|сьпіртавой фэрмэнтацыяй]] (зброджваньнем) утвораных вугляводаў [[дрожджы|дрожджамі]] або некаторымі відамі [[бактэрыі|бактэрыяў]]. У прыватнасьці, дрожджы ўважаюцца за вельмі зручныя мікраарганізмы дзеля шырокага прамысловага выкарыстаньня. Фэрмэнтацыя пад узьдзеяньнем дражджоў вызначаецца высокай [[сэлектыўнасьць|сэлектыўнасьцю]], нізкім назапашваньнем пабочных прадуктаў, высокай дзельлю ў выніку этанолю, высокай хуткасьцю працэсу, добрай талерантнасьцю дражджоў да павышаных канцэнтрацыяў этанолю і субстрату. Сыравінай у гэтым працэсе могуць служыць лёгка фэрмэнтаваныя вугляводы, а таксама [[крухмал]] і іншыя арганічныя субстраты, якія неабходна папярэдне гідралізаваць да фэрмэнтаванай формы. Звычайна выкарыстоўваюць сельскагаспадарчыя культуры ([[цукровы бурак]], [[бульба]], [[збожжа]]), прадукты лясной гаспадаркі ([[драўніна]], [[салома]]), альбо сельскагаспадарчыя адкіды<ref>{{кніга|аўтар=Kosaric N., Duvnjak Z., Farkas A., Sahm H., Bringer-Meyer S., Goebel O., Mayer D.|частка=Ethanol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a09_587.pub2}}</ref>. Вытворчасьць біябутанолю палягае на фэрмэнтацыі вугляводнай сыравіны з выкарыстаньнем бактэрыяў ''Clostridium acetobutylicum''<ref>{{кніга|аўтар=Hahn H.-D., Dämbkes G., Rupprich N., Bahl H., Frey G. D.|частка=Butanols|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a04_463.pub3}}</ref>. == Выкарыстаньне == === Эканамічная значнасьць === Абсяг выкарыстаньня сьпіртоў шматлікі і разнастайны, асабліва беручы пад улік найшырэйшы спэктар злучэньняў, якія стасуюцца да гэтай клясы. Разам з тым, з прамысловага пункту гледжаньня, толькі невялікі шэраг сьпіртоў мае прыкметны ўнёсак у глябальную сусьветную эканоміку. У найважнейшую пяцідзясятку злучэньняў за 2002 год, якія вырабляе [[хімічная прамысловасьць]] [[ЗША]], зь сьпіртоў траплялі толькі [[мэтаноль]] (14-е месца) і [[этыленгліколь]] (29-е месца){{Зноска|Chenier|2002|Chenier|17—18}}. У наступныя 50 найважнейшых хімічных злучэнняў, паводле зьвестак за 1999 год, улучаны [[ізапрапілавы сьпірт]], ''н''-[[бутаноль-1|бутылявы сьпірт]], сынтэтычны [[этаноль]], [[прапіленгліколь]], [[дыэтыленгліколь]], [[2-этыльгексаноль]], [[бутандыёль-1,4]], [[сарбіт]] і [[гліцэрына]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|217—219}}. Найбольш распаўсюджаным і карыстаным сьпіртам у сьвеце ёсьць [[этаноль]]. Ягоны сусьветны аб’ём спажываньня сягае блізу 65 млн тонаў. Сукупны сусьветны аб’ём спажываньня іншых сьпіртоў (акрамя этанолю) у розных кірунках карыстаньня складае каля 70 млн тонаў, паводле зьвестак на 2009 год. === Выкарыстаньне ў арганічным сынтэзе === Асноўная частка [[Мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] выкарыстоўваецца ў прамысловым сынтэзе [[фармальдэгід]]у шляхам высокатэмпэратурнага каталітычнага акісьленьня мэтанолю<ref name="Petrochemical">{{кніга|аўтар = Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак = Petrochemical processes 1. Synthesis-gas Derivatives and Major Hydrocarbons|выданьне = 2nd ed|месца = Paris|выдавецтва = Editions Technip|год = 1989|том = 1|pages = 95—97|isbn = 2-7108-0562-5}}</ref>. Акрамя таго, з мэтанолю атрымліваюць [[трэт-бутыльмэтылявы этэр]], [[воцатная кісьля|воцатную кісьлю]] ({{iw|працэс Мансанта||en|Monsanto process}}){{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|53}}, [[Дымэтыланілін|N,N-дымэтыланілін]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|1.3}}, [[мэтыламіны]] і [[хлёрмэтан]]<ref name="lebedev">{{кніга|аўтар=Лебедев Н. Н.|загаловак=Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза: Учебник для вузов|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5724500086|выданьне=4-е изд., перераб. и доп|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1988|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5724500086/page/132 132]|isbn=5-7245-0008-6|ref=Лебедев}}</ref>. З этанолю ў прамысловасьці вырабляюць [[дыэтылявы этэр]] (мэтадам дэгідратацыі пры тэмпэрытуры 250 °C над [[аксід алюміна|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>]]){{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|188}}, [[хляраль]]{{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|133}}, [[ацэтальдэгід]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|31—33}} і [[этылацэтат]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|2.212}}. [[Ізапрапілявы сьпірт]] пры каталітычным вадкафазным дэгідрыраваньні на [[нікель Рэнэя|нікелі Рэнэя]] пры 150 °C ператвараюць у [[ацэтон]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|127—133}}. Асноўным прадуктам, што здабываюць з [[бутаноль-1|бутанолю]], ёсьць [[бутылакрылат]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|234}}. === У якасьці паліва === {{Асноўны артыкул|Біяпаліва}} [[Файл:Ethanol plant.jpg|значак|зьлева|Завод па выпрацоўцы этанолю ў [[Аёва|Аёве]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]].]] Дзеля паліўных мэтаў сёньня выкарыстоўваюцца ў прамысловых аб’ёмах тры сьпірты, як то мэтаноль, этаноль і бутаноль-1, што павязанае, перш за ўсё, зь іхняй камэрцыйнай дасяжнасьцю і мажлівасьцю масавай вытворчасьці з расьліннай сыравіны (акрамя мэтанолю). Пры гэтым магчыма выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці паліва ў чыстым выглядзе, як то розных мешанкаў з бэнзінам або дызэльным палівам<ref>{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|title = Использование этилового спирта в качестве компонента автомобильного бензина. Анализ нормативной документации|work = Законы и практика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221004145/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|url-status = live|lang = ru}}</ref>, а таксама як аксігенавальныя дадаткі (да 10 %) дзеля павышэньня [[актанавы лік|актанавага ліку]] і зьніжэньня таксычнасьці адпрацаваных газаў<ref name="oxigen">{{артыкул|аўтар = Карпов С. А., Кунашев Л. Х., Царев А. В., Капустин В. М.|загаловак = Применение алифатических спиртов в качестве экологически чистых добавок в автомобильные бензины|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2010-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100923034523/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|мова = ru}}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561&cat_id=7&page_id=1|title = Использование спиртов как добавок к нефтяным топливам|work = Альтернативные топлива, энергетика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2011-11-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20111104204028/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561|url-status = live|lang = ru}}</ref>. Асобным напрамкам ёсьць выкарыстаньне мэтанолю дзеля [[пераэтэрыфікацыя|пераэтэрыфікацыі]] тлушчаў у вытворчасьці [[біядызэль|біядызэлю]]<ref>{{cite web|url = http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|title = Биодизель|publisher = Российская Национальная Биотопливная Ассоциация|accessdate = 2010-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821113501/http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|archivedate = 2010-08-21|url-status = dead|lang = ru}}</ref>. [[Файл:At Memorial Aeroespacial Brasileiro 2019 051.jpg|значак|[[Chrysler Dodge 1800]] быў першым [[аўтамабіль|самаходам]], які працаваў на этаноле.]] Пануючым паліўным сьпіртам ёсьць этаноль. Паводле ацэнак экспэртаў, на 2009 год 80—90 % усяго вырабленага ў сьвеце этылевага сьпірту было выкарыстана ў гэтых мэтах і склала 73,9 млрд літраў ці блізу 58 млн тонаў<ref name="sriethanol">{{cite web|author = Linak E., Inoguchi Y., Janshekar H.|date = 2009-04|url = http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|title = Ethanol|work = CEH Report|publisher = SRI Consulting|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OzgUly?url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|date = 2010-03-21|url = http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|title = Global ethanol production to reach 85.9 billion litres in 2010: Global Renewable Fuels Alliance releases 2010 biofuels production forecast|work = Press Release|publisher = Global Renewable Fuels Alliance|accessdate = 2010-05-25|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/659Xjdi2W?url=http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|archivedate = 2012-02-02|url-status = dead}}</ref>. Этаноль утрымлівае прыблізна на 34 % менш энэргіі на адзінку аб’ёму, чым бэнзін. Таму тэарэтычна выкарыстаньне чыстага этанолю ў аўтамабілі зьмяншае запас хады на адзінку паліва прыкладна на 34 % пры той самай паліўнай эканамічнасьці ў параўнаньні з выкарыстаньнем чыстага бэнзіну. Аднак, паколькі этаноль мае больш высокі актанавы лік, эфэктыўнасьць рухавіка можна павысіць шляхам павелічэньня [[ступень сьціску|ступені сьціску]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.afdc.energy.gov/afdc/ethanol/|загаловак=Alternative Fuels Data Center: Ethanol|выдавецтва=Afdc.energy.gov|дата доступу=20.01.2015}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.eia.doe.gov/cneaf/solar.renewables/alt_trans_fuel/attf.pdf#page=39|загаловак=U.S. Energy Information Administration (EIA)|дата доступу=09.02.2016|копія=https://web.archive.org/web/20080821085349/http://www.eia.doe.gov/#page=39|дата копіі=21.08.2008}}</ref>. Галоўнымі прычынамі, якія паслужылі актыўнаму вывучэньню сьпіртоў як альтэрнатыўнага паліва, ёсьць<ref name="bioethanol">{{артыкул|аўтар = Карпов С. А.|загаловак = Актуальные аспекты применения топливного этанола в России и США|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2007-07-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070715100431/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf}}</ref>: * рост цэнаў на [[нафта|нафту]] і [[прыродны газ|газ]], а таксама вычэрпнасьць гэтых рэсурсаў у будучыні; * сьпірты маюць высокія эксплюатацыйныя якасьці, а прадукты згараньня ўтрымліваюць менш шкодных рэчываў; * сьпірты могуць вырабляцца біяхімічным шляхам з адкідаў харчовай, дрэваапрацоўчай і цэлюлёзна-папяровай вытворчасьці, што адначасна разьвязвае праблему ўтылізацыі. Разам з тым, масавае выкарыстаньне памянёных сьпіртоў як маторнага паліва, акрамя як з эканамічных прычынаў, мае шэраг недахопаў<ref>{{cite web|author=Smith J. L., Workman J. P.|date=2004-12|url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|title=Alcohol for Motor Fuels|publisher=Colorado State University Extension|accessdate=2010-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P73UUn?url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}</ref>: * мэтаноль і этаноль маюць у параўнаньні з бэнзінам меншую энэргаэфэктыўнасьць і, адпаведна, забясьпечваюць большы выдатак; * нізкія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў могуць служыць чыньнікам утварэньня паравых коркаў, што можа істотна ўскладніць працу рухавіка; * [[гіграскапічнасьць]] сьпіртоў, а таксама іхняя распушчальнасьць у вадзе можа прывесьці да рэзкага зьніжэньня магутнасьці пры трапленьні вільгаці ў паліўную сыстэму; * сьпірты маюць істотна больш высокія каразійныя ўласьцівасьці ў параўнаньні з вуглевадародамі; * адносна высокая [[цеплыня згараньня]] мэтанолю і этанолю можа служыць прычынай праблемы пры зьмешваньні гэтых сьпіртоў з паветрам і далейшага транспартаваньня праз упускны калектар рухавіка. === Прамысловае выкарыстаньне === ==== Рашчыньнікі ==== Сярод [[распушчальнік]]аў шырокі распаўсюд маюць самыя розныя тыпы сьпіртоў, як то аднаатамныя ([[мэтаноль]], [[прапаноль-2]]) і шмататамныя ([[этыленгліколь]], [[гліцэрына]]); аліфатычныя ([[этаноль]], [[бутаноль-1]]) і цыклічныя ([[цыклагексаноль]]). Сьпірты стасуюцца да палярных распушчальнікаў і ўжываюцца ў розных галінах прамысловасьці<ref>{{кніга|аўтар = Дринберг С. А., Ицко Э. Ф.|загаловак = Растворителя для лакокрасочных материалов: Справочное пособие|выданьне = 2-е изд., перераб. и доп|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1986|старонкі = 51}}</ref>. Сусьветны аб’ём спажываньня сьпіртоў як распушчальнікаў паводле зьвестак на 2013 год склаў каля 6,5 млн тонаў<ref>{{cite web|url = http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|title = Market Study: Solvents (3rd edition)|work = Chemicals|publisher = Ceresana|accessdate = 2017-11-07|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171107165559/http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|archivedate = 2017-11-07|url-status = live}}</ref>. Найбольш распаўсюджаным сьпіртам сярод распушчальнікаў ёсьць [[этаноль]]. Гэтак ягоны сусьветны аб’ём спажываньня дзеля гэтых мэтаў на 2009 год перавышаў 3,5 млн тонаў на год<ref>{{cite web|url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|title = Ethanol Uses and Market Data|work = Chemical Intelligence|publisher = ICIS.com|accessdate = 2010-09-14|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P7WljJ?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref>. Іншымі папулярнымі распушчальнікамі ёсьць мэтаноль і ізапрапаноль з аб’ёмамі спажываньня большым за 1 млн тон на год. Выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці распушчальнікаў улучае ў сябе наступныя напрамкі<ref>{{cite web|url = http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|title = 2-Propanol|work = Environmental Health Criteria (EHC) Monographs|publisher = International Programme on Chemical Safety (IPCS) INCHEM|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P86yCf?url=http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref>: * Тэхналягічны распушчальнік: [[экстракцыя]] і ачыстка натуральных прадуктаў ([[тлушчы]] і [[алей|алеі]], [[смала|смолы]], [[воск]], прыродныя [[фарбавальнікі]] і [[араматызатары]], [[альгінаты]], [[вітаміны]], [[алькалёіды]], [[водарасьці|багавіньне]]), носьбіт у харчовай прамысловасьці, ачыстка, [[крышталізацыя]] і [[асаджэньне]] арганічных хімічных рэчываў. * Распушчальнік у вытворчасьці фарбаў і пакрыцьцяў, як то распушчэньне сынтэтычных палімэрных матэрыялаў ([[ляк]]і, [[смала|смолы]], [[клей|клеі]] і г. д.), складальнік [[цэмэнт]]аў, фарбаў і атраманту. * Ачышчальнік: вытворчасьць электронных кампанэнтаў, мэталічных паверхняў, фатаплёнак і фотапаперы, шклоачышчальнік і іншае, складальнік вадкага мыла і мыйных сродкаў. * Распушчальнік у вытворчасьці фармацэўтычнай прадукцыі, [[парфумэрыя|парфумэрыі]] і [[касмэтыка|касмэтыкі]]. * Распушчальнік у [[аэразоль|аэразолях]] (бытавых і мэдычных). ==== Паверхнева-актыўныя і мыйныя рэчывы ==== {{Асноўны артыкул|Паверхнева-актыўныя рэчывы}} Найважнейшай сыравінай у вытворчасьці сучасных [[Паверхнева-актыўныя рэчывы|паверхнева-актыўных рэчываў]] (ПАР) для сынтэтычных мыйных сродкаў ёсьць [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]], зь якіх у залежнасьці ад рэагента вылучаюць [[неіянагенныя паверхнева-актыўныя рэчывы|неіянагенныя]] або [[аніённыя паверхнева-актыўныя рэчывы|аніённыя ПАР]]<ref name="surfactants">{{кніга|загаловак = Chemistry and Technology of Surfactants|адказны = Edited by Richard J. Farn|выдавецтва = Blackwell Publishing Ltd|год = 2006|allpages = 5—6|isbn = 978-14051-2696-0}}</ref>. Сусьветны аб’ём выкарыстаньня вышэйшых тлустых сьпіртоў у вытворчасьці ПАР у 2000 годзе складаў 1,68 млн тонаў<ref name="surfactants" />. У 2003 годзе блізу 2,5 млн тонаў ПАР было выраблена на грунце вышэйшых тлустых сьпіртоў<ref>{{артыкул|аўтар = Dierker M., Schäfer H. J.|загаловак = Surfactants from oleic, erucic and petroselinic acid: Synthesis and properties|спасылка = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf|мова = en|выданьне = European Journal of Lipid Science and Technology|год = 2010|том = 112|нумар = 1|старонкі = 122|archivedate = 2014-03-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306200107/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf}}</ref>. ==== Палімэрныя матэрыялы і іхнія кампанэнты ==== Сьпірты маюць важнае прыкладаньне як зыходныя манамэры дзеля сынтэзу [[Палімэры|палімэрных матэрыялаў]] шляхам [[Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі]]. Галоўным чынам, на аснове сьпіртоў сынтэзуюць [[поліэтэры]] і [[поліўрэтаны]]. Найважнейшымі прыкладамі такіх сынтэтычных палімэраў ёсьць [[поліэтылентэрэфталят]], [[полібутылентэрэфталят]], атрыманыя з [[фталевая кісьля|тэрэфталевай кісьлі]] і [[этыленгліколь|этыленгліколю]] або [[1,4-бутандыёль|1,4-бутандыёлю]] адпаведна. Полікандэнсацыяй [[гліколі|гліколяў]], [[гліцэрына|гліцэрыны]] або [[пэнтаэрытрыт]]у з [[фталевы ангідрыд|фталевым ангідрыдам]] атрымліваюць [[алькідныя смолы]], якія шырока выкарыстоўваюцца ў вырабніцтве лякаў і фарбаў. Поліўрэтаны здабываюць полікандэнсацыяй [[ізацыянаты|ізацыянатаў]] з гліколямі або шмататамнымі сьпіртамі<ref>{{кніга|аўтар = Chanda M., Roy S. K.|загаловак = Industrial Polymers, Specialty Polymers, and Their Applications|спасылка = https://archive.org/details/industrialpolyme00chan|месца = Boca Raton|выдавецтва = CRC Press, Taylor & Francis Group|год = 2009|pages = [https://archive.org/details/industrialpolyme00chan/page/n17 1]—55—1-58, 1-97—1-98|isbn = 978-1-4200-8058-2}}</ref>. Сьпірты таксама выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці складанаэтэрных і дыэтэрных [[плястыфікатар]]аў для палімэраў<ref>{{кніга|аўтар = Барштейн Р. С., Кирилович В. И., Носовский Ю. Е.|загаловак = Пластификаторы для полимеров|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|старонкі = 19—20}}</ref>. ==== Гідраўлічныя вадкасьці і змазачныя матэрыялы ==== Дзеля атрыманьня негаручых гідраўлічных вадкасьцей выкарыстоўваюць водныя рашчыны, якія зьмяшчаюць гліцэрыну і этаноль. У вытворчасьці [[тормазная вадкасьць|тормазных вадкасьцяў]] шырока выкарыстоўваюць [[этыленгліколь]] і этэры на ягонай аснове. Многія сучасныя змазачныя матэрыялы маюць у сваім складзе [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] і іхнія этэры, дзякуючы іхняй нізкай таксычнасьці, высокай тэмпэратуры пошугу і бясьсьледнаму выпарэньню пры награваньні. Гэтыя ўласьцівасьці выкарыстоўваюцца для побытавага ўжываньня, а таксама для выпадкаў, калі эфэкт астуджэньня паверхні важнейшы за антыфрыкцыйныя ўласьцівасьці, напрыклад, пры сьвідраваньні, пілаваньні або іншай [[сьлесарства|сьлясарнай]] апрацоўцы мэталаў<ref>{{кніга|загаловак = Lubricants and Lubrication|адказны = Edited by Theo Mang and Wilfried Dresel|выданьне = 2nd edition|месца = [[Вайнхайм|Weinheim]]|выдавецтва = Wiley-VCH GmbH|год = 2007|pages = 516—517|isbn = 978-3-527-31497-3}}</ref>. ==== Пэстыцыды ==== [[Файл:Dicofol chemical structure.png|значак|зьлева|Прэпарат для барацьбы з кляшчамі [[дыкаполь]] ёсьць араматычным сьпіртам.]] Не зважаючы на тое, што незамешчаныя гранічныя аліфатычныя сьпірты маюць [[фунгіцыд]]ную або [[гербіцыд]]ную актыўнасьці, іхняе простае выкарыстаньне як [[пэстыцыдаў]] ня мае шырокага практычнага ўжываньня. Адным зь нямногіх напрамкаў ёсьць іхняе выкарыстаньне як [[рэгулятары росту расьлінаў|рэгулятар росту расьлінаў]]. Падобныя ўласьцівасьці маюць [[этаноль]], [[этыленгліколь]] і іншыя гліколі, некаторыя вышэйшыя тлустыя сьпірты{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|106—110}}. Галагензамешчаныя сьпірты выяўляюць значна большую актыўнасьць і маюць [[ратыцыд]]ную, гербіцыдную і фунгіцыдную актыўнасьці. Гэтак, напрыклад, прэпарат [[гліфтор]], які ёсьць сумесьсю 1,3-дыфтарпрапанолю-2 і 1-фтор-3-хлёрпрапанолю-2, выкарыстоўваецца ў барацьбе з [[мышы|мышамі]], [[хамяковыя|хамяковымі]] ды [[байбак]]амі<ref name="pest">{{кніга|аўтар = Мельников Н. Н.|загаловак = Пестициды. Химия, технология и применение|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1987|старонак = 710|ref = Мельников}}</ref>. Больш высокая біялягічная актыўнасьць назіраецца ў негранічных і араматычных сьпіртоў. [[Алілавы сьпірт]] мае ўжываньне як гербіцыд, шматлікія вышэйшыя негранічныя сьпірты ёсьць фэрамонамі вусякоў. Актыўнымі [[акарыцыд]]амі ёсьць некаторыя араматычныя біфэнілавыя сьпірты: [[дыкафоль]], [[хлёрфэнэтоль]], [[пракляноль]]<ref name="pest" /><ref>{{cite web|url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|title=Proclonol|work=Compendium of Pesticide Common Names|publisher=Alan Wood’s Web site|accessdate=2010-09-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P8a6b0?url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}</ref>. Многія сьпірты ёсьць паўпрадуктамі для сынтэзу розных пэстыцыдаў<ref>{{кніга|аўтар = Unger T. A.|загаловак = Pesticide Synthesis Handbook|месца = New Jersey|выдавецтва = Noyes Publications|год = 1996|allpages = 1080|isbn = 0-8155-1401-8|ref = Unger}}</ref>. Напрыклад, у вытворчасьці [[гліфасат]]у выкарыстоўваецца [[мэтаноль]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|277}}, [[кратаксыфос]]у — [[α-мэтыльбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|294}}, [[пірэтроід]]аў трэцяга пакаленьня — [[3-фэнаксыбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|181—182}}. Таксама сьпірты шырока выкарыстоўваюцца як няводны носьбіт для стварэньня таварных кампазыцыяў пэстыцыдаў<ref>{{кніга|загаловак=Guidance Manual for Selecting Protective Clothing for Agricultural Pesticide Operations|спасылка=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=736B94001&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=pubnumber&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h|адказны=Contract No. 68-C9-0037|выданьне=Work Assignment 0-20|месца=Cincinatti|выдавецтва=U.S. EPA|год=1994|pages=45|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731150602/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=736B94001&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=pubnumber&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h}}</ref>. === Ужываньне ў вытворчасьці спажывецкай прадукцыі === ==== Харчовая прамысловасьць ==== [[Файл:Alcohol by Country.png|значак|Гадавое спажываньне алькаголю на душу насельніцтва (15+) у літрах у пераліку на чысты этаноль (2004)<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|title=Global Status Report on Alcohol 2004|author=[[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]]|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQr80iS1?url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|archivedate=2013-03-27|dead-url=no}}</ref>.]] Асновай усіх сьпіртавых напояў ёсьць [[этаноль]], які атрымліваецца пры брузаваньні харчовай сыравіны, як то вінаграду, бульбы, [[пшаніца|пшаніцы]] і іншых прадуктаў з утрыманьнем [[крухмал]]у або [[цукар|цукру]]. Акрамя таго, этылявы сьпірт выкарыстоўваецца як кампанэнт некаторых [[харчовыя араматызатары|харчовых араматызатараў]], што на сёньня ёсьць шырокай практыкай у кулінарыі, пры выпеках кандытарскіх вырабаў, вытворчасьці [[шакаляд]]у, [[цукерка|цукерак]], напояў, [[марозіва]], [[сочыва]], [[жэле]], [[павідла]]ў, [[канфітур]]аў і іншага. Аднак этанолям сьпіс сьпіртоў, ужываных у вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, не абмяжоўваецца. Сьпірты можна сустрэць сярод самых розных [[харчовы дадатак|харчовых дадаткаў]], напрыклад, [[гліцэрына]] (E422) выкарыстоўваецца як агент утрымоўчы вільгаць, распушчальнік, загушчальнік, разьдзяляльнік, плеўкаўтваральнік, сродак для капсуляваньня. Шэраг сьпіртоў маюць ужываньне як [[цукразаменьнік]]і ([[ксыліт]], [[маніт]], [[сарбіт]], [[эрытрыт]]), араматызатары ([[мэнтоль]]), фарбавальнікі ([[лютэін]]) і г. д.<ref name="giord">{{кніга|аўтар = Сарафанова Л. А.|загаловак = Пищевые добавки: Энциклопедия|выданьне = 2-е изд., испр. и доп|месца = СПб.|выдавецтва = ГИОРД|год = 2004|старонак = 808|isbn = 5-901065-79-4}}</ref> ==== Парфумэрыя, касмэтыка і побытавая хімія ==== Сьпірты даволі шырока выкарыстоўваюцца як араматычныя рэчывы дзеля складаньня кампазыцыяў у парфумэрна-касмэтычнай прамысловасьці і вытворчасьці араматызатараў для пабытавай хіміі і іншай спажывецкай прадукцыі ([[гераніёль]], [[нэроль]], [[цытранэлёль]], [[мэнтоль]] і іншыя). Апроч наданьня водару, у парфумэрна-касмэтычнай прадукцыі сьпірты выкарыстоўваюцца і ў іншых мэтах<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|title=List of Functions|work=Cosmetics CosIng|publisher=European Commission. Health and Consumers|accessdate=2010-09-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P91bb8?url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}</ref>: * [[антыўсьпеньвальнік]]і: [[этаноль]], [[прапаноль-1]], [[прапаноль-2]], гексаноль; * антыкаразійныя рэчывы: 2-дымэтыламіна-2-мэтылпрапаноль-1; * антымікробныя прэпараты: 2,4-дыхлёрбэнзілавы сьпірт, (этылендыёксы)дымэтаноль; * [[антыаксыдант]]ы: тыадыгліколь; * антыстатыкі: [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] (С<sub>12</sub>—С<sub>16</sub>); * гідратропныя рэчывы: гексаноль; * маскавальныя сродкі: бутандыёль-2,3, 2-бэнзілгептаноль-1, [[барнэоль]], 3,7-дымэтылнанадыен-1,6-ол-3; * [[кансэрвант]]ы: [[2-бром-2-нітрапрапандыёль-1,3]], [[бэнзілавы сьпірт]], [[1,1,1-трыхлёр-2-мэтылбутаноль-2]]; * [[ахаладжальнік]]і: мэнтоль, 3-мэтаксыпрапандыёль-1,2; * [[плястыфікатар]]ы: актандыёль-1,8, 2,2-дымэтыльпрапандыёль-1,3; * процісэбарэйныя сродкі: ундэканоль-1; * сувязныя: даказаноль-1, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>20</sub>—С<sub>22</sub>); * зьмякчальнікі: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>9</sub>—С<sub>16</sub>); вышэйшыя гліколі (С<sub>15</sub>—С<sub>30</sub>); * сродкі для завіўкі або выпростваньня валасоў: [[дытыятрэітоль]], 3-мэркаптапрапандыёль-1,2; * стабілізатары эмульсіяў: 7-дэгідрахалестэрын, 3-(актадэцылаксы)прапандыёль-1,2, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>9</sub>—С<sub>50</sub>); * стабілізатары пеніцы: дэканоль-1, [[мірыстылявы сьпірт]], [[цэтылявы сьпірт]], [[стэарылявы сьпірт]]; * увільгатняльнікі: гексантрыёль-1,2,6, бутандыёль-1,2, бутандыёль-2,3, 2-бутылактаноль-1, [[гліцэрына]]; * фіксатары валасоў: 2-(2-амінаэтаксы)этаноль; * эмульгатары: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>40</sub>—С<sub>60</sub>). === Стасаваньне ў мэдыцыне === Асноўным сьпіртам, які ўжываецца ў мэдычных мэтах, ёсьць [[этаноль]]. Яго выкарыстоўваюць як вонкавы [[антысэптык|антысэптычны]] і раздражняльны сродкі для падрыхтоўкі кампрэсаў і абціраньняў. Яшчэ больш шырока ўжываецца этылявы сьпірт дзеля падрыхтоўкі розных настоек, разводзіваў, [[экстракт]]аў і іншых лекавых формаў<ref name="m2">{{кніга|аўтар = Машковский М. Д.|загаловак = Лекарственные средства: В 2 томах|выданьне = 14-е изд., перераб., исправ. и доп|месца = Масква|выдавецтва = ООО «Издательство Новая Волна»: Издатель С. Б. Дивов|год = 2002|том = 2|старонкі = 382|isbn = 5-7864-0129-4}}</ref>. Ужываньне сьпіртоў як уласна лекавы сродак ня вельмі пашырана, аднак шматлікія прэпараты з фармальнай наяўнасьці гідраксільнай групы можна далучыць да разгляданай клясы арганічных злучэньняў ([[кленбутэроль]], [[хлёрбутаноль]], [[маніт]], [[эстрадыёль]] і іншыя). Напрыклад, у пераліку 10 найважнейшых рэцэптурных прэпаратаў ЗША ў 2000 годзе 6-ы радок займаў [[альбутэроль]], які ўтрымлівае гідраксільную групу{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|421}}. === Іншыя абсягі === Сёньня цяжка знайсьці сфэры практычнай дзейнасьці чалавека, дзе бы не было выкарыстаньня сьпіртоў у рознай ролі. Можна вылучыць наступныя малазначныя напрамкі выкарыстаньня: * [[пенаўтваральнік]]і для [[флятацыя|флятарэагентаў]]<ref>{{кніга|частка = Флотация|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 207—208|isbn = 5-85270-310-9}}</ref>; * зыходныя прадукты для атрыманьня выбуховых рэчываў, а таксама іхнія кампанэнты (гліцэрыну ўжываюць дзеля сынтэзу [[нітрагліцэрына|нітрагліцэрыны]], [[этыленгліколь]] — [[этыленглікольдынітрат]]у, [[пэнтаэрытрыт]] — [[пэнтаэрытрыттэтранітрат]]у<ref>{{кніга|аўтар = Орлова Е. Ю.|загаловак = Химия и технология бризантных взрывчатых веществ: Учебник для вузов|выданьне = 3-е изд., перераб|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1981|старонкі = 263, 278, 281}}</ref>); * зыходныя прадукты для атрыманьня атрутных рэчываў, а таксама кампанэнты для іхняй дэгазацыі (ніжэйшыя сьпірты ўжываюцца дзеля сынтэзу фасфарарганічных баявых атрутных рэчываў: [[табун (хімічная зброя)|табуну]] або [[дыізапрапілфтарфасфат]]у<ref>{{кніга|аўтар = Франке З.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 1|старонкі = 271, 288}}</ref>; [[манаэтаналамін]] і [[мэтыльцэлазальв]] ужываюцца для [[дэгазацыя|дэгазацыі]]<ref>{{кніга|аўтар = Франке З., Франц П., Варнке В.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем., под редакцией акад. И.&nbsp;Л. Кнунянца и д-ра хим. наук Р.&nbsp;Н. Стерлина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 2|старонкі = 317}}</ref>). == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Спірты|Міляшкевіч Я. Г.|115}} * {{кніга|аўтар=Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак=Petrochemical processes 2. Major Oxygenated, Chlorinated and Nitrated Derivatives|месца=Paris|выдавецтва=Editions Technip|год=1989|том=2|нумар=2nd ed|isbn=2-7108-0563-4|ref=ChauvelLefebvre}} * {{кніга|аўтар=Chenier Ph. J.|спасылка=https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|загаловак=Survey of Industrial Chemistry|месца=New York|выдавецтва=Kluwer Academic / Plenum Publishers|год=2002|нумар=Third Edition|isbn=0-306-47246-5|ref=Chenier}} * {{кніга|аўтар=Speight J. G.|спасылка=https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|загаловак=Chemical Process and Design Handbook|выдавецтва=McGraw-Hill|год=2002|старонак=2.251|isbn=0-07-137433-7|ref=Speight}} * {{кніга|аўтар=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|загаловак=Органическая химия|выданьне=3-е изд.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=2|isbn=978-5-94774-614-9|ref=Реутов}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Этаноль] на The Periodic Table of Videos{{ref-en}}. * [https://www.britannica.com/science/alcohol Алькаголь]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}. * [https://web.archive.org/web/20200920121325/https://sites.duke.edu/apep/module-1-gender-matters/content/content-what-is-alcohol/ Што такое алькаголь?]. Duke University{{ref-en}}. * [https://study.com/academy/lesson/alcohol-in-chemistry-types-uses-formula.html Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула]. Study.com{{ref-en}}. * [https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Supplemental_Modules_(Organic_Chemistry)/Alcohols Алькаголі]. LibreTexts{{ref-en}}. [[Катэгорыя:Сьпірты| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 2kt33gselbvtmtpm56om8w0h1ixy97e 2697823 2697822 2026-10-27T08:52:26Z Dymitr 10914 /* Таксычнасьць сьпіртоў */ артаграфія 2697823 wikitext text/x-wiki [[Файл:Methanol-3D-balls.png|thumb|250px|Прасторавая пабудова [[мэтаноль|мэтанолю]] — прасьцейшага сьпірту.]] [[Файл:Hydroxyl3D.png|значак|185px|Адметная асаблівасьць сьпіртоў — гідраксільная група пры насычаным атаме [[вуглярод]]у — на малюнку вылучаная чырвоным ([[тлен|кісларод]]) і шэрым колерам ([[вадарод]]).]] '''Сьпірт''' — [[арганічная хімія|арганічнае]] [[хімічнае злучэньне]], утворанае з [[вуглевадарод|вуглевадароднага]] [[радыкал (хімія)|радыкалу]] ды адной ці некалькіх [[гідраксільная група|гідраксільных групаў]] (''-OH''). У залежнасьці ад колькасьці гідраксільных групаў вылучаюцца ''аднаатамныя'' (''алькаголі''), ''двухатамныя'' (''гліколі''), ''трохатамныя'' і ''шмататамныя'' сьпірты. Сьпірты, якія ўтрымліваюць [[бэнзол|бэнзольнае ядро]], называюцца ''араматычнымі'' (напрыклад, [[фэноль]]). Ніжэйшыя сьпірты — [[вадкасьць|вадкасьці]], вышэйшыя — [[цьвёрдае рэчыва|цьвёрдыя рэчывы]]. Сьпірты ёсьць слабымі [[кісьля|кісьлямі]], могуць утвараць [[соль|солі]] ([[алькагаляты]]). Вытворнымі ад сьпіртоў ёсьць [[складаныя этэры|этэры]], [[тлушч|тлушчы]]. У агульным ужытку часьцей за ўсё пад словам «сьпірт» разумеецца [[этаноль]] (''CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>–OH''), які атрымліваецца пры [[закісаньне|закісаньні]] [[цукар|цукру]] ды зьяўляецца асноваю [[сьпіртовы напой|алькагольных напояў]], таксама шырока ўжываецца ў тэхніцы ды мэдыцыне. У [[хімічная прамысловасьць|хімічнай прамысловасьці]] выкарыстоўваюцца [[мэтаноль]], [[гліцэрына]], [[фэноль]], [[этыленгліколь]] ды іншыя сьпірты. Некаторыя шмататамныя сьпірты ўваходзяць у склад [[замяняльнікі цукру|замяняльнікаў цукру]]. Сьпірты складаюць вялікую і разнастайную клясу злучэньняў, то бок яны шырока распаўсюджаныя ў прыродзе і часта выконваюць важныя функцыі ў жывых арганізмах. Сьпірты лічацца важнымі злучэньнямі з пункту гледжаньня [[арганічны сынтэз|арганічнага сынтэзу]], і ня толькі цікавыя як мэтавыя прадукты, але і як прамежкавыя рэчывы, якія валодаюць унікальнымі хімічнымі ўласьцівасьцямі. Акрамя гэтага, сьпірты ёсьць важнымі прамысловымі прадуктамі і маюць шырокае выкарыстаньне як у прамысловасьці, гэтак і ў паўсядзённым спажываньні. == Этымалёгія == Слова ''алкаго́ль'' у [[беларуская мова|беларускую мову]], як і ва ўсе мовы Эўропы, патрапіла з [[лацінская мова|лацінскай мовы]]. Свой жа пачатак яно бярэ ад [[Сярэдневечча|сярэдневечнага]] {{мова-ar|اَلْكُحْل|скарочана}} (''{{мова-la|al-kuḥl|скарочана}}'') — «парашкаваты [[антымон]]»<ref name="Senning">{{кніга|аўтар=Senning A.|загаловак=Elsevier’s Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology|спасылка=https://archive.org/details/isbn_0444522395|выдавецтва=Elsevier|год=2007|allpages=434|isbn=978-0-444-52239-9}}</ref>, якое, у сваю чаргу, праз [[арамэйскія мовы]] ({{мова-arc|כוחלא/ܟܘܚܠܐ|скарочана}}, ''kuḥlā'') запазычанае з [[акадзкая мова|акадзкай мовы]] ({{мова-akk|𒎎𒋆𒁉𒍣𒁕|скарочана}}, ''guḫlum'') з тым жа значэньнем. Паняцьце ўзьнікла ад альхімічнай мэтодыкі аднаўленьня хімічных рэчываў да «парашку», які быў, як меркавалася, чыстай [[сутнасьць|эсэнцыяй]] рэчыва. Падобным чынам, і [[этаноль|этылявы сьпірт]] ёсьць эсэнцыяй [[віно|віна]], ад чаго і адбылася ягоная [[трывіяльныя назвы|трывіяльная назва]] «вінны сьпірт»<ref name="Senning"/> ці як традыцыйна па-беларуску казалі «віно гарэлае». Слова ''сьпірт'' зьявілася ў беларускай мове ў першую чаргу праз [[польская мова|польскую мову]] ў форме ''сьпірытус'' яшчэ ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У сваю чаргу гэтае слова трапіла ў польскую мову празь [[нямецкая мова|нямецкую]]<ref>[https://nck.pl/projekty-kulturalne/projekty/ojczysty-dodaj-do-ulubionych/ciekawostki-jezykowe/SPIRYTUS SPIRYTUS]. Narodowe Centrum Kultury.</ref>. У XIX стагодзьдзі пачала ўжывацца форма назвы ''сьпірт'' праз [[расейская мова|расейскую мову]], бо тэрыторыя сучаснай Беларусі да таго была анэксаваная [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыяй]]. Расейскае форма зьявілася ў часы маскоўскага цара [[Пётар I|Пятра I]] і была перайманьнем [[ангельскага мова|ангельскага]] слова ''spirit'', якое ў сваю чаргу вытворнае ад лацінскага ''spīritus'' — «дыханьне, дух, душа». == Намэнклятура сьпіртоў == === Сыстэматычны назвазбор === {{Асноўны артыкул|Сыстэматычная намэнклятура сьпіртоў і фэноляў}} Паводле намэнклятуры [[Міжнародны зьвяз тэарэтычнай і дастасоўнай хіміі|IUPAC]] назвы простых сьпіртоў утвараюцца ад назваў адпаведных [[альканы|альканаў]] з дадаткам [[суфікс]]у «-оль», становішча якога пазначаецца [[арабскія лічбы|арабскай лічбай]]. '''Правілы пабудовы назваў сьпіртоў'''<ref>{{cite web |url = http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/ |title = IUPAC Nomenclature of Organic Chemistry |publisher = ACD/Labs |accessdate = 2009-08-24 |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/616OND4PZ?url=http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/ |archivedate = 2011-08-21 |url-status = live }}</ref>: # Выбіраюць бацькоўскі вуглевадарод паводле найдаўжэйшага бесьперапыннага вуглевадароднага ланцугу, які ўтрымлівае гідраксільную групу. Ён складае базавую назву (паводле колькасьці атамаў вугляроду). #: [[Файл:Principal chain in alcohols.png|500px]] # Бацькоўскі вуглевадарод нумаруюць такім парадкам, каб гідраксільная група атрымала найменшы нумар у назове. Калі ж у злучэньні маюцца функцыянальныя групы старэйшыя за гідраксільную, тады гэтае правіла ўжываецца да старэйшай функцыянальнай групы. # Старэйшая функцыянальная група пазначаецца ў выглядзе суфіксу (для гідраксільнай — ''-оль''), а астатнія замяшчальнікі — у выглядзе прыставак альфабэтным парадку. Іхняе становішча ў вуглевадародным ланцугу абазначаецца празь лічбы — ляканты, якія зьмяшчаюцца пасьля суфіксаў і перад прыстаўкамі<ref>{{кніга |ref = Кан, Дермер |аўтар = Кан Р., Дермер О. |загаловак = Введение в химическую номенклатуру |арыгінал = Introduction to Chemical Nomenclature |адказны = Пер. с англ. Н. Н. Щербиновской, под ред. В. М. Потапова, Р. А. Лидина |месца = Масква |выдавецтва = «Химия» |год = 1983 |старонкі = 129 }}</ref>. Для шмататамных сьпіртоў перад суфіксам ''-оль'' пазначаецца колькасьць гідраксільных групаў (''-дыёль'', ''-трыёль'', ''-тэтраоль'' і г. д.). #: [[Файл:Alcohols nomenclature.png|200px]] # Калі пры розных варыянтах нумарацыі ланцуга гідраксільная група атрымлівае адзін і той жа лякант, тады ланцуг нумаруюць у тым напрамку, пры якім іншы замяшчальнік атрымлівае найменшы лякант. === Іншыя намэнклятуры === * '''Радыкала-функцыянальны назвазбор'''. У межах гэтай намэнклятуры назва ўтвараецца ад назвы клясы злучэньня (сьпірт) з дадаткам назваў радыкалаў, далучаных да гідраксільнай групы, як то этылявы сьпірт C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH, гексілавы сьпірт C<sub>6</sub>H<sub>13</sub>OH, алілавы сьпірт СH<sub>2</sub>=CH−CH<sub>2</sub>OH. * '''Рацыянальны назвазбор''' (карбінольны назвазбор) сьпіртоў разглядае іх як вытворныя [[мэтаноль|мэтанолю]] CH<sub>3</sub>OH, званага ў гэтым выпадку карбінолем, як то дымэтылькарбіноль (СH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>СНOH, трыфэнількарбіноль (С<sub>6</sub>H<sub>5</sub>)<sub>3</sub>COH. * '''Трывіяльны назвазбор'''. У папулярнай і навуковай літаратуры можна нярэдка сустрэць гістарычныя, ці трывіяльныя, назвы сьпіртоў, якія з прычыны складзенай традыцыі выкарыстоўваюцца замест сыстэматычных назваў<ref>{{cite web |author = Леенсон И. А. |url = http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html |title = Откуда твоё имя? |work = Журнал «Химия и жизнь - XXI век» |publisher = Всякая всячина |accessdate = 2009-08-24 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6HkQfL7XQ?url=http://wsyachina.narod.ru/chemistry/elements_names6.html |archivedate = 2013-06-29 |url-status = dead }}</ref>. [[Трывіяльныя назвы]] звычайна паходзяць ад назвы прыроднай крыніцы здабыцьця таго ці іншага сьпірту. Гэтак, напрыклад, [[мэтаноль]] называюць драўняным сьпіртам, [[этаноль]] — вінным сьпіртам, [[гераніёль]] зьмяшчаецца ў [[гераніевы алей|гераніевым алеі]], а [[цэтылявы сьпірт]] раней атрымлівалі з тлушчу [[кашалёт]]аў ({{мова-la|cetus|скарочана}} — кіт). Некаторыя сьпірты атрымалі трывіяльныя назвы праз свае фізычныя ўласьцівасьці ([[гліцэрына]] ад {{мова-grc|γλῠκερός|glykeros}} — салодкі)<ref name="Senning"/>. Сьпірты, вытворныя ад прыродных [[вугляводы|вугляводаў]], захоўваюць корань трывіяльнай назвы адпаведных вугляводаў ([[маніт]], [[ксыліт]], [[сарбіт]]). == Гісторыя адкрыцьця == Хмельны расьлінны напой, які зьмяшчае [[этаноль]], вядомы чалавецтву з глыбокай старажытнасьці. Лічыцца, што ня менш чым за 8000 гадоў да нашай эры людзі былі знаёмыя з узьдзеяньнем закіслай садавіны, а пазьней — з дапамогай [[закісаньне|закісаньня]] атрымлівалі хмельныя напоі з этанолем у ім з садавіны і [[мёд]]у<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|title=9,000-Year-Old Beer Re-Created From Chinese Recipe|author=John Roach for National Geographic News|accessdate=2013-03-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F184WlhU?url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0718_050718_ancientbeer.html|archivedate=2013-03-10|dead-url=no}}</ref>. Археалагічныя знаходкі сьведчаць, што ў [[Заходняя Азія|Заходняй Азіі]] [[вінаробства]] існавала яшчэ ў {{nobr|5400—5000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}, а на абшары сучаснага [[Кітай|Кітаю]], а менавіта ў правінцыі [[Хэнань]], знойдзеныя сьведчаньні вытворчасьці фэрмэнтаваных сумесяў з [[рыс]]у, мёду, [[Вінаградзіна|вінаграду]] і, магчыма, іншай садавіны, у эпоху раньняга [[нэаліт]]у, то бок ад 6500 да {{nobr|7000 гадах}} {{nobr|да н. э.}}<ref>{{кніга|аўтар=Mousdale D. M.|загаловак=Biofuels: Biotechnology, Chemistry, and Sustainable Development|спасылка=https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous|месца=Boca Raton|выдавецтва=CRC Press, Taylor & Francis Group|год=2008|pages=[https://archive.org/details/biofuelsbiotechn00mous/page/n21 1]—2|isbn=978-1-4200-5124-7}}</ref>. Гаручасьць выпарэньняў віна была вядомая яшчэ антычным філёзафам, як то [[Арыстотэль|Арыстотэлю]], [[Тэафраст]]у і [[Плініюс Старэйшы|Плініюсу Старэйшаму]]<ref>{{кніга|аўтар=Berthelot, Marcellin; Houdas, Octave V.|загаловак=La Chimie au Moyen Âge|месца=Paris|выдавецтва=Imprimerie nationale|год=1893|том=I–III}}</ref>. Аднак гэта не прывяло адразу да вылучэньня алькаголю ў чыстым выглядзе, нават не зважаючы на разьвіцьцё больш дасканалых тэхналёгіяў дыстыляцыі ў рымскім [[Эгіпет (рымская правінцыя)|Эгіпце]] ў II і III стагодзьдзях. Важнае адкрыцьцё, пра якое ўпершыню сьведчыць адзін з твораў, прыпісаных [[Джабір ібн-Гаян|Джабіру ібн-Гаяну]] IX стагодзьдзя н. э., зводзілася да таго, што {{iw|Дыстыляцыя праз соль|даданьне солі ў кіпячае віно|en|Salt-effect distillation}} павялічвае {{iw|Адносная лятучасьць пары|адносную лятучасьць|en|Relative volatility}} віна, і можа ўзвысіць узгаральнасьць утворанай [[пара|пары]]<ref>{{cite book|last1=al-Hassan|first1=Ahmad Y.|year=2009|chapter=Alcohol and the Distillation of Wine in Arabic Sources from the 8th Century|title=Studies in al-Kimya': Critical Issues in Latin and Arabic Alchemy and Chemistry|location=Hildesheim|publisher=Georg Olms Verlag|pages=283–298}} (той жа кантэнт таксама даступны на [http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html сайце аўтара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151229003135/http://www.history-science-technology.com/notes/notes7.html |date=29 сьнежня 2015 }}).</ref>. Упершыню сьпірт зь віна вылучылі ў {{nobr|VI—VII стагоддзях}} арабскія хімікі, а спосаб атрыманьня сьпірту зьмяшчаецца ў запісах пэрсыдзкага альхіміка [[Абу Бакр Мугамад ар-Разі|ар-Разі]]<ref>{{кніга|аўтар=Григорьева В. З.|загаловак=Водка известная и неизвестная. XIV-XX века|выдавецтва=Эннеагон Пресс|год=2007|старонкі=12|мова=ru|isbn=9785910510108}}</ref>. У [[Эўропа|Эўропе]] этылявы сьпірт быў атрыманы з прадуктаў закісаньня ў {{nobr|XI—XII стагодзьдзях}}, у [[Італія|Італіі]]<ref name="ch-et">{{кніга|частка = Этиловый спирт|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 994—997|мова = ru|isbn = 5-85270-310-9}}</ref>. Працы [[Тадэо Альдэроцьці]] апісваюць мэтад канцэнтраваньня алькаголю шляхам шматразовай фракцыйнай дыстыляцыі з выкарыстаньнем ахалоджанага вадой перагоннага апарату, што дазваляла атрымліваць алькаголь чысьцінёю да 90%<ref>{{кніга|аўтар=Holmyard, Eric John|загаловак=Alchemy|месца=Harmondsworth|выдавецтва=Penguin Books|isbn=978-0-486-26298-7}}</ref>. Лекавыя ўласьцівасьці этанолю вывучалі [[Арнольд зь Віляновы]] і [[Жан дэ Рактаяд]]. Апошні ўважаў сьпірт за рэчыва, якое здольнае захоўваць жыцьцё і прадухіляць усе хваробы. Ён атаясамліваў яго з «вадой жыцьця» ({{мова-la|aqua vitae|скарочана}}), называючы таксама квінтэсэнцыяй віна<ref>{{кніга|імя=Lawrence M.|прозьвішча=Principe|загаловак=The Secrets of Alchemy|месца=Chicago|выдавецтва=The University of Chicago Press|год=2013|isbn=978-0-226-10379-2}}</ref>. [[Файл:PSM V19 D250 Apparatus extracting alcohol from natural sources.jpg|значак|зьлева|Апарат па вылучэньню сьпірту з натуральных рэсурсаў з выявы XIX стагодзьдзя.]] У 1661 годзе ангельскі хімік [[Робэрт Бойль]] упершыню атрымаў мэтаноль [[Перапрацоўка нафты|перагонкай]] драўніны<ref>{{кніга|аўтар=Myers R. L.|загаловак=The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Giude|выдавецтва=Greenwood Press|год=2007|pages=174|мова=en|isbn=978-0-313-33758-1}}</ref>. Абсалютаваны этаноль зь ягонай воднай рашчыны быў упершыню атрыманы ў 1796 годзе расейскім хімікам [[Тові Ловіц]]ам у перагонцы над [[паташ]]ам<ref name="ch-et" /><ref>{{кніга|аўтар=Forbes R. J.|загаловак=A Short History of the Art of Distillation: From the Beginnings Up to the Death of Cellier Blumenthal|выдавецтва=Brill|год=1970|старонкі=107—108|мова=en}}</ref>. У 1842 годзе нямецкі хімік [[Якаб Шыль|Якаб Шыль]] выявіў, што сьпірты ўтвараюць [[гомалягічны шэраг]], розьнячыся на некаторую сталую велічыню. Аднак, ён памыліўся, апісаўшы яе як C<sub>2</sub>H<sub>2</sub>. Праз два гады, іншы хімік [[Шарль Фрэдэрык Жэрар|Шарль Жэрар]] усталяваў слушную гомалягічную розьніцу CH<sub>2</sub> і прадказаў формулу і ўласьцівасьці невядомага ў тыя гады [[прапаноль-1|прапілявага сьпірту]]<ref name="soloviev">{{кніга|аўтар = Соловьёв Ю. И.|загаловак = История химии: Развитие химии с древнейших времен до конца XIX в. Пособие для учителей|выданьне = 2-е изд., перераб|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1983|старонкі = 32, 174—175, 240}}</ref>. У 1850 годзе ангельскі хімік [[Аляксандар Ўільям Ўільямсан|Аляксандар Ўільямсан]], дасьледуючы рэакцыю [[алькагаляты|алькагалятаў]] з [[ёдэтан|этылёдыдам]], выявіў, што этылявы сьпірт ёсьць вытворным ад вады з адным замешчаным атамам вадароду, экспэрымэнтальна пацьвердзіўшы формулу C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH<ref name="figur">{{кніга|аўтар = Фигуровский Н. А.|загаловак = История химии: Учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по хим. и биол. спец|месца = Масква|выдавецтва = «Просвещение»|год = 1979|старонкі = 132, 145, 176}}</ref>. Упершыню сынтэз этанолю дзеяньнем [[серчаная кісьля|серчанай кіслаты]] на [[этылен]] зьдзейсьніў у 1854 годзе французскі хімік [[Марсэлен Бэртлё]]<ref name="figur" />. Першае дасьледаваньне [[мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] было зроблена ў 1834 годзе францускімі хімікамі [[Жан Батыст Дзюма|Жанам-Батыстам Дзюма]] і [[Эжэн Пэліго|Эжэнам Пэліго]]. Яны назвалі яго «мэтылявым або драўняным сьпіртам», бо ён быў знойдзены ў прадуктах сухой перагонкі драўніны. Сынтэз мэтанолю з [[Хлёрмэтан|мэтыльхлярыду]] ажыцьцявіў францускі хімік Марсэлен Бэртлё ў 1857 годзе. Ім жа ў 1855 годзе быў вынайдзены [[ізапрапілавы сьпірт]], атрыманы ўзьдзеяньнем серчанай кісьлі на [[прапілен]]<ref>{{кніга|аўтар = Андреас Ф., Грабе К.|загаловак = Химия и технология пропилена|арыгінал = Propylenchemie|адказны = Под редакцией Полякова З.Н.|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|старонкі = 53}}</ref>. Упершыню трацічны сьпірт ([[Трэт-бутаноль|2-мэтыльпрапаноль-2]]) сынтэзаваў у 1863 годзе расейскі хімік [[Аляксандар Бутлераў]], паклаўшы пачатак цэлай сэрыі экспэрымэнтаў у гэтым накірунку<ref name="figur" />. Двухатамны сьпірт [[этыленгліколь]] упершыню быў сынтэзаваны францускім хімікам [[Шарль Адольф Вюрц|Адольфам Вюрцам]] у 1856 годзе<ref name="soloviev" />. [[Гліцэрына]] была знойдзеныя ў прыродных тлушчах яшчэ ў 1783 годзе швэдзкім хімікам [[Карл Вільгэльм Шээле|Карлам Шээле]], аднак ягоны склад быў выяўлены толькі ў 1836 годзе, а сынтэз зроблены з [[ацэтон]]у ў 1873 годзе [[Шарль Фрыдэль|Шарлем Фрыдэлем]]<ref>{{кніга|аўтар = Рахманкулов Д. Л., Кимсанов Б. X., Чанышев Р. Р.|загаловак = Физические и химические свойства глицерина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 2003|старонкі = 8|isbn = 5-7245-1228-9}}</ref>. == Знайдаваньне ў прыродзе == [[Файл:Menthol structure.svg|значак|Прыродны сьпірт [[мэнтоль]] сустракаецца ў [[мята|мяце]] і [[геранія|гераніі]].]] Сьпірты шырока распаўсюджаныя ў прыродзе як у простым выглядзе, гэтак і ў складзе [[складаныя этэры|складаных этэраў]]. [[Мэтаноль|Мэтылявы сьпірт]] у невялікай колькасьці зьмяшчаецца ў некаторых расьлінах, напрыклад у [[баршчэўнік]]у{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|118—119}}. [[Этаноль|Этылявы сьпірт]] ёсьць натуральным прадуктам анаэробнага [[закісаньне|закісаньня]] арганічных прадуктаў, якія зьмяшчаюць [[вугляводы]], пад узьдзеяньнем [[дрожджы|дрожджаў]] роду ''[[Saccharomyces cerevisiae|Saccharomyces]]'' і [[бактэрыі|бактэрыяў]] ''[[Zimomonas]]'' і часта ўтвараюцца ў пракіслых ягадах і садавіне. Пры гэтым вугляводы праз пасьлядоўнасьць фэрмэнтатыўных рэакцыяў, якая менуецца [[гліколіз]]ам, ператвараюцца ў [[піравінаградная кісьля|піруват]], які далей пад узьдзеяньнем [[піруватдэкарбаксілаза (фэрмэнт)|піруватдэкарбаксілазы]] пераходзіць у [[ацэтальдэгід]]. Апошні затым пры наяўнасьці [[алкагольдэгідрагеназа|алкагольдэгідрагеназы]] акцэптуе аднаўленчы эквівалент ад адноўленай формы [[нікатынамідадэніндынуклеатыд|NAD]] (аднаўленьне NAD адбываецца на адной з стадыяў гліколізу), што дае этаноль як канчатковы прадукт. Гэты працэс ня толькі ёсьць прычынай назапашваньня этанолу ў прыродных аб’ектах, але і актыўна выкарыстоўваецца ў вінаробстве, браварстве і пякарнай прамысловасьці{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|316—317}}. Падчас закісаньня могуць утварацца таксама і іншыя сьпірты, напрыклад, [[ізапрапаноль]]<ref name="GusevMicrobiologiya">{{кніга|аўтар=Гусев М. В., Минеева Л. А. |загаловак=Микробиология |адказны=Рецензенты: кафедра микробиологии Ленинградского государственного университета |выданне=2-е изд |месца=Масква |выдавецтва=Издательство Московского университета |год=1985 |старонак=376 |тыраж=10200 |мова=ru}}</ref>, [[бутаноль-1]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|337}}, бутандыёль-2,3<ref name="SchlegelMicrobiologiya">{{кніга|аўтар=Шлегель Г. |загаловак=Общая микробиология |арыгінал=Allgemeine Mikrobiologie |адказны=Перевод с немецкого Л. В. Алексеевой, Г. А. Куреллы, Н. Ю. Несытовой |выданне=Перевод 6-го изд |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1987 |старонак=567 |тыраж=22300}}</ref>. У [[Этэрныя алеі|этэрных алеях]] зялёных частак многіх расьлінаў зьмяшчаецца (''Z'')-гексэн-3-ол-1 («сьпірт лісьцяў»), які надае ім характэрны пах<ref>{{cite web |author = Васильев А. А., Черкаев Г. В., Никитина М. А. |url = http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem&cs/russian/n3/full/33-43.pdf |title = Новый подход к душистым веществам с запахом зелени |format = pdf |publisher = Англо-русскоязычный общественный химический журнал «Бутлеровские сообщения» |accessdate = 2009-09-11 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304194342/http://chem.kstu.ru/butlerov_comm/vol4/cd-a9/data/jchem%26cs/russian/n3/full/33-43.pdf |archivedate = 2016-03-04 |url-status = dead }}</ref>. Таксама ў расьлінным сьвеце вельмі шырока прадстаўленыя [[тэрпэнавыя сьпірты]], многія зь якіх ёсьць [[пахкае рэчыва|пахкімі рэчывамі]]. Да прыкладу, [[барнэоль]] (складнік драўніны барнэокамфоравага дрэва), [[мэнтоль]] (у [[мята|мяце]], [[геранія|гераніі]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|59}}, [[гераніёль]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|1024}} і [[цытранэлёль]]<ref>{{кніга|частка = Цитронеллол|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H.C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 774|isbn = 5-85270-310-9}}</ref> (складнікі кветкавых [[этэрныя алеі|этэрных алеяў]]), [[фэнхоль]] (у смале іглічных дрэваў і пладах [[фэнхель|фэнхелю]]) і іншыя. У жывёльным і расьлінным сьвеце пашыраны кандэнсаваныя тэтрацыклічныя сьпірты (вытворныя [[ганан]]у), якія маюць высокую біялягічную актыўнасьць і стасуюцца да клясы [[стэроіды|стэроідаў]], напрыклад, [[халестэрын]], які зьмяшчаецца ў вузах практычна ўсіх жывых арганізмаў, асабліва [[жывёлы|жывёлаў]]{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|229}}. Асобную групу стэроідаў складаюць [[жоўцевыя сьпірты|жоўцевыя шмататамныя сьпірты]], якія знаходзяцца ў [[жоўць|жоўці]] жывёлаў і чалавека, як то [[буфоль]], [[халестантэтроль]], [[халестанпэнтоль]], [[міксіноль]], [[стымноль]], [[хімэроль]] ды іншыя{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|280}}. У прыродзе сустракаюцца разнастайныя сьпіртавыя вытворныя вугляводаў, як то [[сарбіт]] (зьмяшчаецца ў ягадах [[вішня|вішні]] і [[рабіна|рабіны]])<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SPIRTI.html Спирты]. Кругосвет.</ref>, [[маніт]] (у [[ясень|ясені]]){{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|362}} і гэтак далей. У 1959 годзе нямецкім хімікам [[Адольф Фрыдрых Бутэнант|Адольфам Бутэнантам]] пры вывучэньні экстракту саміцы [[папрадуха шаўкоўна|папрадухі шаўкоўны]] быў адкрыты плоцевы атрактант, названы [[бамбіколь|бамбіколем]]<ref name="feromone">{{кніга|аўтар = Лебедева К. В., Миняйло В. А., Пятнова Ю. Б.|загаловак = Феромоны насекомых|месца = М.|выдавецтва = «Наука»|год = 1984|старонкі = 6—7, 79—82}}</ref>. Далейшае вывучэньне [[фэрамоны|фэрамонаў]] казурак выявіла, што значная частка гэтых фэрамонаў падаюцца ў выглядзе сьпіртоў<ref name="feromone" />. == Мэтабалізм сьпіртоў у арганізьме чалавека == === Фізыялягічная роля сьпіртоў === Многія сьпірты ёсьць складнікамі важных біяхімічных працэсаў, якія адбываюцца ў жывым арганізьме. Гэтак, некаторыя [[вітаміны]] адносяцца да клясы сьпіртоў, напрыклад, [[вітамін А]] (рэтыноль)<ref>{{кніга|загаловак=Химическая энциклопедия|адказны=Под ред. И. Л. Кнунянца|месца=Масква|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=1|старонкі=382|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}</ref>, [[вітамін D]] ([[эргакальцыфэроль]] і іншыя). [[Стэроіды|Стэроідныя гармоны]], сярод якіх ёсьць і сьпірты ([[эстрадыёль]], [[картызол]] і іншыя), удзельнічаюць у рэгуляцыі абмену рэчываў і некаторых фізыялягічных функцыях арганізма. [[Файл:Ethanol metabolism.png|значак|[[Мэтабалізм]] [[этаноль|этанолю]] ў чалавечым арганізьме<ref name="Bullock">{{артыкул|аўтар=Bullock C.|загаловак=The biochemistry of alcohol metabolism — A brief review|мова=en|выданьне=Biochemical Education|год=1990|том=18|нумар=2|старонкі=62—66|doi=10.1016/0307-4412 (90)90174-M}}</ref>.]] [[Гліцэрына]] ёсьць асновай больш чым паловы прыродных [[ліпіды|ліпідаў]], якія ўяўляюць сабою ейныя [[складаныя этэры]] з [[тлустыя кісьлі|тлустымі кісьлямі]] і ёсьць крыніцамі энэргіі для арганізма<ref name="Овчинников">{{кніга|аўтар=Овчинников Ю. А.|загаловак=Биоорганическая химия|месца=Масква|выдавецтва=Просвещение|год=1987|старонкі=516}}</ref>. Таксама гліцэрына бярэ ўдзел у [[глюканэагенэз]]е, то бок працэсе ўтварэньня [[Глюкоза|глюкозы]] ў [[Печань|печані]]. Пры гэтым гліцэрына пад узьдзеяньнем [[Фэрмэнты|фэрмэнтаў]] ператвараецца ў [[гліцэральдэгід-3-фасфат]], які далей трапляе ў мэтабалічны шлях глюканэагенэзу<ref>{{кніга|аўтар=Кольман Я., Рём К.-Г.|загаловак=Наглядная биохимия|адказны=Пер. с нем.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2011|старонкі=156|isbn=978-5-9963-0620-6}}</ref>. Фізыялягічна важным [[шмататамныя сьпірты|паліёлем]] ёсьць [[Іназытоль|''міё''-іназытоль]]. Сярод ніжэйшых сьпіртоў з пункту гледжаньня фізыялёгіі найбольшую цікавасьць мае [[этаноль]]. У чалавечым арганізьме этаноль ёсьць натуральным мэтабалітам і ў норме прысутны ў крыві ў вельмі нізкіх канцэнтрацыях. Таксама этаноль можа трапляць у арганізм зь ежай. Этаноль у арганізьме чалавека мэтабалізуецца пераважна ў [[Печань|печані]]. Пад узьдзеяньнем цытазольнага фэрмэнту [[Алькагальдэгідрагенэза|алькагальдэгідрагеназы]] этаноль трапляе пад атляняньне ў [[ацэтальдэгід]], які далей перапрацоўваецца мітахандрыяльнай [[альдэгіддэгідрагеназа]]й у [[ацэтаты|ацэтат]]. Ацэтат пасьля актывацыі кароткаланцужковай ацыль-каэнзым А-сынтэтазай можа далей разбурацца ў [[Цыкль Крэбса|цыклю Крэбса]]<ref name="lehninger-T3">{{кніга|аўтар=Ленинджер А. |частка=26.3 Этанол также служит источником энергии |загаловак=Основы биохимии |арыгінал=Principles of Biochemistry |адказны=Перевод с английского канд. биол. наук В. Г. Горбулева, канд. биол. наук М. Д. Гроздовой и канд. мед. наук С. Н. Преображенского, под редакцией акад. В. А. Энгельгардта и проф. Я. М. Варшавского |месца=Масква |выдавецтва=«Мир» |год=1985 |том=3 |старонкі= 821—822 |старонак=1056 |тыраж=25000}}</ref>. Ва ўтылізацыі этанолю другасную ролю грае таксама [[Пэраксысома|мікрасамальная]] этаноль-акісьляльная сыстэма, прадстаўленая [[Цытахром P450|цытахромам P450]] і [[каталаза]]й<ref name="Bullock"/>. Пры высокім утрыманьні алькаголю ў крыві фэрмэнты не даюць рады з акісьленьнем ацэтальдэгіду да ацэтату, і ў арганізьме адбываецца назапашваньне ацэтальдэгіду, які ў 10—30 разоў больш таксычны за этаноль<ref name=Sprince74>{{артыкул |загаловак=Protection against acetaldehyde toxicity in the rat by L-cysteine, thiamin and L-2-methylthiazolidine-4-carboxylic acid |выданьне={{iw|Inflammation Research|Agents Actions|en|Inflammation Research}} |том=4 |нумар=2 |старонкі=125—130 |pmid=4842541 |doi=10.1007/BF01966822 |спасылка=http://www.springerlink.com/content/w307w62037125v33/ |мова=en |тып=journal |аўтар=Sprince H., Parker C. M., Smith G. G., Gonzales L. J. |месяц=4 |год=1974}}{{Недаступная спасылка|date=Сьнежань 2019}}</ref>, за кошт чаго адбываецца атручваньне арганізма, гэтак званае [[пахмельле]]. Паводле энэргетычнай каштоўнасьці для арганізма этаноль (7 ккал/г) займае прамежкавае становішча паміж вугляводамі (4,1 ккал/г) і тлушчамі (9,3 ккал/г). Унёсак этанолю ў агульную калярыйнасьць ежы ў ня хворых на [[алькагалізм]] дарослых людзей можа дасягаць 12 %. Аднак спажываньне этанолю як харчовы прадукт і крыніца энэргіі мае шэраг недахопаў зь біяхімічнага пункту гледжаньня. Акрамя ўтварэньня таксычнага ацэтальдэгіду, да такіх заганаў варта прылічыць той факт, што залішнія калёрыі, якія трапілі ў арганізм у форме этанолю, могуць назапасіцца толькі ў тлушчах, бо магчымасьць пераўтварэньня этанолю ў вугляводы ў чалавечым арганізьме бракуе<ref name="lehninger-T3" />. Апроч таго, этаноль парушае іншыя [[Мэтабалізм|мэтабалічныя]] працэсы: [[Інгібаваньне|інгібуе]] [[глюканэагенэз]] (гэта ёсьць прычынай [[Гіпаглікемія|гіпаглікеміі]] пры ўжываньні вялікіх дозаў алькаголю), паскарае зьяўленьне [[Цытакіны|цытакінаў]], зьмяняе канцэнтрацыю [[Гармоны|гармонаў]]<ref>{{артыкул|аўтар=Wiese J. G., Shlipak M. G., Browner W. S.|загаловак=The Alcohol Hangover|мова=en|выданьне=Annals of Internal Medicine|год=2000|том=132|нумар=11|старонкі=897—902|pmid=10836917}}</ref>. Алькагольныя напоі зьмяшчаюць вельмі мала вітамінаў і мінэральных рэчываў, што таксама можа займець нэгатыўны ўплыў на здароўе. Таксама харчовы этаноль сам нашмат даражэйшы за энэргетычна эквівалентную колькасьць цукру<ref name="lehninger-T3" />. === Таксычнасьць сьпіртоў === Аднаатамныя гранічныя сьпірты ўводзяць арганізм у [[Наркоз|нарказападобны]] стан, а таксама маюць таксычнае дзеяньне<ref>{{кніга|аўтар = Ковтуненко В. А.|загаловак = Лікарські засоби з дією на центральну нервову систему|спасылка = https://archive.org/details/isbn_9665691708|месца = Кіеў|год = 1997|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_9665691708/page/n45 46]|старонак = 464|isbn = 966-569-170-8|мова =uk}}</ref>. [[Мэтылявы сьпірт]] — моцная атрута, асабліва пры ўжываньні, нэрвовага і сэрцава-судзіннага ўзьдзеяньня з выяўленым [[Кумуляцыя (мэдыцына)|кумулятыўным эфэктам]]; пашкоджвае органы зроку ажно да поўнай [[Сьлепата|сьлепаты]]. У вялікіх дозах (30 г і больш) ёсьць прычынай сьмерці<ref>{{кніга|аўтар=Бухгалтер Э. Б.|загаловак=Метанол и его использование в газовой промышленности|месца=Масква|выдавецтва=Недра|год=1986|старонкі=180}}</ref>. [[Этаноль|Этылявы сьпірт]] валодае таксычным эфэктам. Хутка ўсмоктваецца празь [[сьлізьніца|сьлізьніцу]] [[страўнік]]а і [[Тонкая кішка|тонкую кішку]], дасягаючы максымальнага засяроджваньня ў крыві праз 60—90 хвілінаў па ўжываньні<ref>{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|title=Метаболизм этанола|accessdate=2013-05-08|archive-date=2012-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412161155/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/kolman/312.htm|url-status=live}}</ref>. Этаноль выклікае спачатку ўзбуджэньне, а затым рэзкі прыгнечаны стан [[Цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральнай нэрвовай сыстэмы]] (у тым ліку разбурае мазгавую абалонку); ягонае ўжываньне прыводзіць да парушэньня найважнейшых функцыяў арганізма, цяжкага пашкоджаньня органаў і сыстэмаў, а таксама робіць эмбрыятаксычнае і [[тэратаген]]нае ўзьдзеяньні. [[Ізапрапілавы сьпірт]] паводле свайго таксычнага ўзьдзеяньня нагадвае этаноль, выклікаючы прыгнечаньне цэнтральнай нэрвовай сыстэмы і пашкоджваючы вантробы. У высокай канцэнтрацыі прыводзіць да комы, канвульсіяў і сьмяротнага зыходу (каля 3—4 г/кг)<ref>{{кніга|загаловак = The Clinical Toxicology Laboratory: Contemporary Practice of Poisoning Evaluation|адказны = Edired by Shaw L. M.|выдавецтва = Amer. Assoc. for Clinical Chemistry|год = 2001|pages = 173—174, 186|isbn = 1-890883-53-0}}</ref>. У сувязі з шырокім выкарыстаньнем найпрасьцейшых сьпіртоў у розных галінах прамысловасьці і, у прыватнасьці, як распушчальнікі, небясьпечным ёсьць іхняе інгаляцыйнае ўзьдзеяньне. Вострае таксычнае ўзьдзеяньне сьпіртоў, выпрабаванае на пацуках, выявілася ў наступных інгаляцыйных канцэнтрацыях: * мэтылявы сьпірт: 3,16 % цягам 18—21 гадзінаў — 100 % лятальнасьць; 2,25 % цягам 8 гадзінаў — наркатычны эфэкт; 0,8 % цягам 8 гадзінаў — [[апомерць]]; * этылявы сьпірт: 3,2 % цягам 8 гадзінаў — частковая лятальнасьць; 2,2 % цягам 8 гадзінаў — глыбокі наркоз; 0,64 % цягам 8 гадзінаў — апомерць; * ізапрапілавы сьпірт: 1,2 % цягам 8 гадзінаў — 50 % лятальнасьць; 1,2 % цягам 4 гадзінаў — наркатычны эфэкт<ref>{{кніга |аўтар = Daniel C., Nachtman J. P. |частка = Toxicology of Alcohols, Ketones and Esters--Inhalation |загаловак = Review of Inhalants: Euphoria to Dysfunction |спасылка = http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |адказны = Editors: Charles Wm. Sharp, Ph.D., Mary Lee Brehm, Ph.D. |выдавецтва = National Institute of Drug Abuse |год = 1977 |pages = 112—116 |серыя = Research Monograph (15) |archive-date = 2011-10-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf}} {{Cite web |url=http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |title=Архивированная копия |accessdate=2010-10-14 |archive-date=2011-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015121253/http://archives.drugabuse.gov/pdf/monographs/15.pdf |dead-url=unfit }}</ref>. [[Этыленгліколь]] вельмі таксычны пры пераральным трапленьні ў арганізм, пашкоджвае [[цэнтральная нэрвовая сыстэма|цэнтральную нэрвовую сыстэму]] і [[Нырка|ныркі]]. Сьмяротная мерка складае 1,4 г/кг масы цела. == Фізычныя ўласьцівасьці і будова == [[Файл:Alcohol general.svg|значак|Геамэтрыя сувязі C−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]].]] Малекулы сьпіртоў, падобна малекуле [[вада|вады]], маюць кутнюю будову. Кут R−O−H у малекуле [[мэтаноль|мэтанолю]] роўны 108,5°<ref name="neyland">{{кніга|аўтар = Нейланд О. Я.|загаловак = Органическая химия: Учеб. для хим. вузов|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5060014711|месца = Масква|выдавецтва = «Высшая школа»|год = 1990|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5060014711/page/n286 286]—287|isbn = 5-06-001471-1}}</ref>. Атам [[тлен|кіслароду]] гідраксільнай групы знаходзіцца ў стане [[гібрыдызацыя (хімія)|''sp''³-гібрыдызацыі]]. Сьпірты маюць істотна больш высокія тэмпэратуры тапленьня і кіпеньня, чым можна было бы меркаваць на падставе фізычных уласьцівасьцяў роднасных злучэньняў. Гэтак, з шэрагу маназамешчаных вытворных [[мэтан]]у, [[мэтаноль]] мае незвычайна высокую тэмпэратуру кіпеньня, не зважаючы на адносна невялікую [[малекулярная маса|малекулярную масу]]<ref name="sch1">{{cite web|datepublished=2009-04-01|url=http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084|title=Термодинамические показатели органических соединений|work=Новый справочник химика и технолога. Общие сведения. Строение вещества. Физические свойства важнейших веществ. Ароматические соединения. Химия фотографических процессов. Номенклатура органических соединений. Техника лабораторных работ. Основы технологии. Интеллектуальная собственность|publisher=ChemAnalitica.com|accessdate=2009-08-27|url-status=live|archive-date=2011-07-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20110708141727/http://chemanalytica.com/book/novyy_spravochnik_khimika_i_tekhnologa/12_obshchie_svedeniya/6084 }}</ref>: '''Малекулярныя масы і тэмпэратуры кіпеньня мэтану і некаторых ягоных вытворных'''<ref name="rabinovich">{{кніга|аўтар=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|загаловак=Краткий химический справочник|выданьне=Изд. 2-е, испр. и доп|месца=Ленінград|выдавецтва=«Химия»|год=1978}}</ref>: {|class="standard" width=80% !align="center" width=25%| !align="center" width=15%| [[Мэтан]]<br>CH<sub>4</sub> !align="center" width=15%| [[Мэтаноль]]<br>CH<sub>3</sub>OH !align="center" width=15%| [[Хлёрмэтан]]<br>CH<sub>3</sub>Cl !align="center" width=15%| [[Нітрамэтан]]<br>CH<sub>3</sub>NO<sub>2</sub> !align="center" width=15%| [[Браммэтан]]<br>CH<sub>3</sub>Br |- |[[Малярная маса]], г/моль |align="center" | 16,04 |align="center" | 32,04 |align="center" | 50,48 |align="center" | 61,04 |align="center" | 94,94 |- |[[Тэмпэратура кіпеньня]], °С |align="center" | −161,5 |align="center" | 64,5 |align="center" | −24,2 |align="center" | 101,2 |align="center" | 3,6 |} [[Файл:Methanol-3D-balls.png|значак|Прасторавая будова мэтанолю.]] Высокія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў тлумачацца наяўнасьцю міжмалекулярных [[вадародная сувязь|вадародных сувязяў]]<ref name="neyland" />. Энэргія вадароднай сувязі значна ніжэйшая за энэргію кавалентнай [[энэргія разрыву хімічнай сувязі|хімічнай сувязі]]. Гэтак, напрыклад, для мэтанолю энэргія вадароднай сувязі складае 16,7 [[джоўль|кДж]]/[[моль]]<ref>{{кніга|аўтар=Maréchal Y.|загаловак=The Hydrogen Bond and the Water Molecule: The Physics and Chemistry of Water, Aqueous and Bio-Media|спасылка=https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare|выдавецтва=Elsevier|год=2007|старонкі=[https://archive.org/details/hydrogenbondwate00mare/page/n32 18]|isbn=0-444-51957-2|мова=en}}</ref>, тады як сувязі C−H, C−O і O−H маюць энэргію 391,7, 383,5 і 428,8 кДж/моль адпаведна<ref name="es">{{кніга|частка=Глава I. Энергии разрыва связей|загаловак=Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны=Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца=Масква|выдавецтва=«Наука»|год=1974|старонкі=83|мова=ru }}</ref>. Тым ня менш, уплыў вадародных сувязей на фізычныя ўласьцівасьці сьпіртоў вельмі значны. [[Файл:Hbondalcohol.svg|значак|зьлева|Міжмалекулярныя вадародныя сувязі ў сьпіртах.]] Малекулы сьпірту, маючы дзьве палярныя сувязі C−O і O−H, маюць [[дыпольны момант]] ({{nobr|~5,3—6,0{{e|−30}} Кл·м}})<ref name="neyland" />. Электрастатычныя зарады ў малекуле мэтанолю складаюць: на атаме вугляроду {{nobr|0,297 {{math|''e''}}}}; на атаме гідраксільнага вадароду {{nobr|0,431 {{math|''e''}}}}; на атаме кіслароду {{nobr|−0,728 {{math|''e''}}}}<ref>{{артыкул|аўтар = Бушуев Ю. Г., Дубинкина Т. А.|загаловак = Компьютерное моделирование структур метанола и жидкого метана|выданьне = Журнал физической химии|год = 1996|том = 70|нумар = 9|старонкі = 1629|мова = ru}}</ref>. Аж [[энэргія іянізацыі]] сьпіртоў ніжэй, чым у вады (10,88 эВ для мэтанолю супраць 12,61 эВ для вады)<ref>{{кніга|частка = Глава III. Потенциалы ионизации|загаловак = Энергии разрыва химических связей. Потенциалы ионизации и сродство к электрону|адказны = Отв. редактор В. Н. Кондратьев|месца = Масква|выдавецтва = «Наука»|год = 1974|старонкі = 247—248, 276|мова = ru }}</ref>, што тлумачыцца электранадонарным эфэктам алькільнай групы. Уплыў гідраксільнай групы асабліва вялікі на злучэньні зь невялікім вуглевадародным ланцужком. Да прыкладу, мэтаноль і этаноль неабмежавана зьмешваюцца з вадою і маюць даволі высокія шчыльнасьці і тэмпэратуры кіпеньня для сваёй малекулярнай масы, у той час як вышэйшыя сьпірты гідрафобныя і мала розьняцца паводле ўласьцівасьцяў ад адпаведных вуглевадародаў<ref name="roberts">{{кніга|аўтар = Робертс Дж., Касерио М.|загаловак = Основы органической химии|арыгінал = Basic principles of organic chemistry|адказны = Под редакцией академика Несмеянова А. Н.|выданьне = 2-е, дополненное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1978|том = 1|старонкі = 401}}</ref>. {{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты аліфатычных гранічных сьпіртоў<ref name="vs">{{кніга|частка=Глава XIV. Физико-химические свойства жирных спиртов|загаловак=Высшие жирные спирты (области применения, методы производства, физико-химические свойства)|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00099263|адказны=Под редакцией С. М. Локтева|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1970|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00099263/page/n142 283]—295}}</ref>'''}} {|class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sub>D</sub><sup>20</sup> |- | [[Мэтаноль]] | CH<sub>3</sub>OH |align="center" |64,7 |align="center" |−97,78 |align="center" |791,5 |align="center" |1,32855 |- | [[Этаноль]] | C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH |align="center" |78,3 |align="center" |−114,65 |align="center" |789,5 |align="center" |1,36139 |- | [[Прапаноль-1]] | C<sub>3</sub>H<sub>7</sub>OH |align="center" |97,2 |align="center" |−124,10 |align="center" |803,5 |align="center" |1,38556 |- | [[Прапаноль-2]] |&nbsp;CH<sub>3</sub>CH(CH<sub>3</sub>)OH |align="center" |82,5 |align="center" |−87,95 |align="center" |786,2 |align="center" |1,37711 |- | [[Бутаноль-1]] | C<sub>4</sub>H<sub>9</sub>OH |align="center" |117,8 |align="center" |−88,64 |align="center" |808,6 |align="center" |1,39929 |- | [[2-Мэтыльпрапаноль-1]] | (СН<sub>3</sub>)<sub>2</sub>СНСН<sub>2</sub>ОН |align="center" |108,0 |align="center" |−101,97 |align="center" |802,1 |align="center" |1,39549 |- | [[Бутаноль-2]] |&nbsp;СН<sub>3</sub>СН<sub>2</sub>СН(ОН)СН<sub>3</sub> |align="center" |99,5 |align="center" |−114,70 |align="center" |806,0 |align="center" |1,39240 (пры 22 °C) |- | [[2-Мэтыльпрапаноль-2]] |&nbsp;(СН<sub>3</sub>)<sub>2</sub>С(OH)СН<sub>3</sub> |align="center" |82,9 |align="center" |25,82 |align="center" |765,2 (пры 40 °C) |align="center" |1,38779 |- | [[Пэнтаноль|Пэнтаноль-1]] | C<sub>5</sub>H<sub>11</sub>OH |align="center" |138,0 |align="center" |−77,59 |align="center" |813,3 |align="center" |1,40999 |- | [[Гексаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>13</sub>OH |align="center" |157,1 |align="center" |-47,40 |align="center" |821,7 |align="center" |1,41816 |- | [[Гептаноль]] | C<sub>7</sub>H<sub>15</sub>OH |align="center" |176,3 |align="center" |−32,80 |align="center" |824,0 |align="center" |1,42351 |- | [[Актаноль]] | C<sub>8</sub>H<sub>17</sub>OH |align="center" |195,1 |align="center" |−16,30 |align="center" |822,7 |align="center" |1,42920 |- | [[Нананоль]] | C<sub>9</sub>H<sub>19</sub>OH |align="center" |213,5 |align="center" |−5,00 |align="center" |827,0 |align="center" |1,43325 |- | [[Дэканоль]] | C<sub>10</sub>H<sub>21</sub>OH |align="center" |231,0 |align="center" |6,00 |align="center" |826,0 |align="center" |1,43660 |} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку |загаловак='''Некаторыя фізычныя канстанты аліцыклічных, араматычных і негранічных сьпіртоў }} {||class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sup>D</sup><sub>20</sub> |- | [[Алілавы сьпірт|Прапэн-2-ол-1]] | CH<sub>2</sub>=CHCH<sub>2</sub>OH |align="center" |96,9 |align="center" |−129 |align="center" |852,0 |align="center" |1,4133 |- | [[Прапаргілавы сьпірт|Прапін-2-ол-1]] | CH≡CCH<sub>2</sub>OH |align="center" |113,6 |align="center" |−48 |align="center" |948,5 |align="center" |1,4322 |- | [[Цыклягексаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>11</sub>OH |align="center" |161,1 |align="center" |25,15 |align="center" |941,6 |align="center" |1,4648 |- | [[Фэнілкарбіноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |205,0 |align="center" |−15,3 |align="center" |1041,9 |align="center" |1,5396 |- | [[2-Фэнілэтаноль]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |218,2 |align="center" |−27,0 |align="center" |1020,2 |align="center" |1,5325 |- | [[3-Фэнілпрапэн-2-ол-1]] | C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>CH=CHCH<sub>2</sub>OH |align="center" |256—258 |align="center" |34 |align="center" |1044,0 |align="center" |1,5819 |- | [[2-Фурылькарбіноль]] | (C<sub>4</sub>H<sub>3</sub>O)CH<sub>2</sub>OH |align="center" |155 |align="center" |— |align="center" |1131,9 |align="center" |1,5324 |} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку |загаловак= '''Некаторыя фізычныя канстанты шмататамных сьпіртоў<ref name="rabinovich"/>}} {||class="standard" width=100% !align="center" width=20% |Назва !align="center" width=20% |Формула !align="center" width=15% |Тэмп. кіпеньня, °С !align="center" width=15% |Тэмп. тапленьня, °С !align="center" width=15% |Шчыльнасьць, кг/м<sup>3</sup> (20 °С) !align="center" width=15% |Паказьнік пераламленьня, n<sup>D</sup><sub>20</sub> |- | [[Гліцэрына]] |&nbsp;HOCH<sub>2</sub>CH(OH)CH<sub>2</sub>OH |align="center" |290 |align="center" |20 |align="center" |1260,4 |align="center" |1,4729 |- | [[Пэнтаэрытрыт]] | C (CH<sub>2</sub>OH)<sub>4</sub> |align="center" | |align="center" |263,5 |align="center" |1397 |align="center" |1,548 |- | [[Этыленгліколь]] | OHCH<sub>2</sub>CH<sub>2</sub>OH |align="center" |197,85 |align="center" |–12,6 |align="center" |1115,5 |align="center" |1,432 |} {{Канец схаванага блёку}} == Хімічныя ўласьцівасьці == Хімічныя ўласьцівасьці сьпіртоў вызначаюцца наяўнасьцю ў іх [[Гідраксільная група|гідраксільнай групы]]. Паколькі гідраксільная група ёсьць [[палярнасьць хімічных сувязяў|палярнай]], яна можа гетэралітычна [[Электралітычная дысацыяцыя|дысацыяваць]], асабліва, пад узьдзеяньнем моцных [[аснова (хімія)|асноваў]]. Такім чынам, сьпірты маюць уласьцівасьці слабых [[кісьля|кісьляў]]. Акрамя таго, высокая [[электраадмоўнасьць]] кіслароду абумоўлівае наяўнасьць [[электрафіл]]ьнага атаму вугляроду і, адпаведна, здольнасьць сьпіртоў трапляць пад [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня]] пад узьдзеяньнем шэрагу нуклеафілаў. Нарэшце, атам кіслароду гідраксільнай групы мае нуклеафільны характар, таму сьпірты могуць выступаць [[нуклеафіл]]амі ў рэакцыях [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]] і [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]]. Таксама для сьпіртоў уласьцівыя рэакцыі [[атляняньне|атляняньня]]. === Дысацыяцыя і кісьлінна-асноўныя ўласьцівасьці === ==== Кісьлінныя ўласьцівасьці ==== Сьпірты здольныя выяўляць як кісьлінныя, гэтак і асноўныя ўласьцівасьці. Як слабыя [[кісьля|кісьлі]], сьпірты дысацыююць паводле сувязі [[Кісларод|O]]−[[Вадарод|H]] з утварэньнем алькаксыд-іёну. Дысацыяцыя вельмі слабая, пагатоў настолькі, што яны не ўважаюцца за электраліты і не праводзяць электрычны ток. Кісьлінныя характарыстыкі сьпіртоў ацэньваюць паводле [[Канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] ''K<sub>a</sub>''. : <chem>ROH{} + H2O <=> RO- + H3O+</chem> : <math chem>K_\text{a} = \frac{[\ce{RO-}] \cdot [\ce{H3O+}]}{[\ce{ROH}]},</math> : <math>\mathrm{p}K_\text{a} = -\log K_\text{a}.</math> У воднай рашчыне кісьліннасьць сьпіртоў зьніжаецца з павелічэньнем малекулярнай масы і разгалінаванасьці вуглевадароднага ланцуга. Гэта зьвязваюць з павелічэньнем станоўчага [[індуктыўны эфэкт|індуктыўнага эфэкту]] алькільных замяшчальнікаў у гэтым шэрагу і памяншэньнем устойлівасьці ўтворанага алькаксыд-іёну за кошт лякалізацыі адмоўнага ладунку на атаме кіслароду<ref name="chem1">{{cite web|author=Курц А. Л., Брусова Г. П., Демьянович В. М.|datepublished=1999|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|title=Раздел III. Свойства одноатомных спиртов|work=Одно- и двухатомные спирты, простые эфиры и их сернистые аналоги|publisher=ChemNet. Химический факультет МГУ|accessdate=2009-08-28|archive-date=2009-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091117122014/http://www.chem.msu.su/rus/teaching/brusova/2.html|url-status=live}}</ref>. Агулам, электронаакцэптарныя замяшчальнікі (−NO<sub>2</sub>, −CN, −F, −Cl, −Br, −I, −OR і іншыя) павялічваюць кісьліннасьць сьпіртоў (памяншаюць ''pK<sub>a</sub>''). Наадварот, электранадонарныя замяшчальнікі (напрыклад, алькільныя замяшчальнікі) памяншаюць кісьліннасьць сьпіртоў (павялічваюць ''pK<sub>a</sub>''). Гэтак, ''pK<sub>a</sub>'' [[трыфтарэтаноль|2,2,2-трыфтарэтанолю]] мае значэньне 12,43 (супраць 15,9 у этанолю), а цалкам фтарыраванага ''трэт''-бутанолю — 5,4 (супраць 17,7 у ''трэт''-бутанолю)<ref name="mcmurry">{{кніга|аўтар=McMurry J.|загаловак=Organic chemistry|выданьне=Seven edition|выдавецтва=Thomson|год=2008|pages=604, 658|isbn=0-495-11258-5}}</ref>. Параўнальная кісьліннасьць сьпіртоў і злучэньняў іншых клясаў схематычна прадстаўлена на малюнку<ref>{{cite web|url=http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|title=Evans pKa Table|last=Evans D. A.|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011459/http://evans.harvard.edu/pdf/evans_pka_table.pdf|archivedate=2013-10-02|url-status=dead}}</ref>: : [[Файл:PKa of Alcohols.png|600пкс|Канстанты кісьліннасьці некаторых сьпіртоў.]] Як слабыя кісьлі, сьпірты ўтвараюць рэакцыі з [[лужныя мэталы|лужнымі]], [[лужназямельныя мэталы|лужназямельнымі]] і некаторымі іншымі мэталамі, і з моцнымі [[аснова (хімія)|асновамі]], напрыклад, [[гідрыды|гідрыдамі]] або [[аміды|амідамі]] мэталаў, [[Рэакцыя Грын’яра|рэактывамі Грын’яра]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|243}}. : [[Файл:Alcohols acidity.png|400пкс|Рэакцыя сьпіртоў з [[каль|калем]].]] ==== Асноўныя ўласьцівасьці ==== Сьпірты могуць таксама паводзіцца як слабыя [[аснова Люіса|асновы Люіса]], утвараючы з моцнымі мінэральнымі кісьлямі солі алькаксонію, а таксама даючы донарна-акцэптарныя комплексы з [[кісьля Люіса|кісьлямі Люіса]]. Звычайна падобныя рэакцыі не спыняюцца на зазначанай стадыі і вядуць да [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] гідраксільнай групы або [[рэакцыя дэгідратацыі|адшчапленьня вады]]. : <chem>ROH{} + HX <=> ROH2+ + X-</chem> : <chem>ROH{} + AlCl3 <=> ROH+AlCl3-</chem> Колькасна асноўнасць сьпіртоў ацэньваюць паводле [[канстанта асноўнасьці|канстанты асноўнасьці]] p''K<sub>b</sub>'' або павязанай зь ёю [[канстанта дысацыяцыі кісьлі|канстанты кісьліннасьці]] спалучанай кісьлі p''K''<sub>''a''H<sup>+</sup></sub>: : <chem>ROH2+ <=> ROH{} + H+</chem> : <math chem>K_{\text{a}\ce{H+}} = \frac{[\ce{ROH}] \cdot [\ce{H+}]}{[\ce{ROH2+}]},</math> : <math chem>\mathrm{p}K_{\text{a}\ce{H+}} = -\log K_{\text{a}\ce{H+}}.</math> Сьпірты ёсьць слабымі асновамі, і іхняя асноўнасьць узрастае з павелічэньнем даўжыні ці разгалінаванасьці вуглевадароднага радыкала пры гідраксільнай групе. Гэты эфэкт назіраецца праз рост станоўчага індуктыўнага эфэкту радыкала ў гэтым шэрагу, за кошт якога павялічваецца адмоўны ладунак на атаме кіслароду гідраксільнай групы<ref name="barton2">{{кніга|загаловак = Общая органическая химия. Кислородсодержащие соединения|арыгінал = Comprehensive Organic Chemistry|адказны = Под ред. Д. Бартона и В. Д. Оллиса|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|том = 2|старонкі = 20}}</ref>. === Нуклеафільнае замяшчэньне === Атам вугляроду, наўпрост злучаны з [[Гідраксільная група|гідраксільнай групай]], мае частковы дадатны ладунак, што робіць магчымай атаку [[нуклеафіл]]ьнай часьцінкі ([[галягенід]]-іёну, [[аміяк]]у, сьпірту і іншых) па гэтым атаме вугляроду з замяшчэньнем гідраксільнай групы на гэтую часьцінку. Гідраксільная група ёсьць дрэннай [[адыходная група|адыходнай групай]], таму звычайна неабходна ейная дадатковая актывацыя. * Рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня ў сьпіртах лягчэй працякаюць у кісьлінным асяроддзі, паколькі гідраксільная група сьпірту [[пратанаваньне|пратануецца]], і фактычнай адыходнай часьцінкай ёсьць не [[гідраксыд-іён]] OH<sup>−</sup>, а малекула вады H<sub>2</sub>O. Кісьлінныя ўласьцівасьці можа мець сам рэагент (часта выкарыстоўваюць [[Галягенавадароды|галягенавадародныя кісьлі]]), гэтак і спэцыяльна дададзеная неарганічная кісьля, напрыклад, [[серчаная кісьля]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|244—248}}. *: [[Файл:Alcohols - 1.png|400пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў сьпіртах.]] * Замяшчэньне гідраксільнай групы таксама адбываецца пад узьдзеяньнем галагенідаў [[серка|серкі]] і [[фосфар]]у ([[тыянілхлярыд|SOCl<sub>2</sub>]], [[Брамід фосфару(III)|PBr<sub>3</sub>]], [[Брамід фосфару(V)|PBr<sub>5</sub>]], [[Аксіхлярыд фосфару|POCl<sub>3</sub>]] і іншыя). У такім разе ключавую ролю выконвае злучэньне серкі ці фосфару, якое ўтварае актываваны [[інтэрмэдыят]] з малекулай сьпірту{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|248—252}}. *: [[Файл:PBr3 halogenation.png|540пкс|Галягенаваньне сьпіртоў брамідам фосфару(III)]] * Гідраксільную групу таксама ператвараюць у [[сульфанаты|сульфанатную групу]], якая ёсьць добрай адыходнай групай. Дзеля гэтых мэтаў сьпірт спачатку ператвараюць у сульфанат, які затым трапляе пад рэакцыю нуклеафільнага замяшчэньня. Як рэагенты для мадыфікацыі гідраксільнай групы звычайна выкарыстоўваюць [[мэтансульфанілхлярыд]] або [[п-талюалсульфанілхлярыд|''п''-талюалсульфанілхлярыд]]{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|258—260}}. *: [[Файл:Mesylate substitution.png|500пкс|Нуклеафільнае замяшчэньне ў мэзілятах.]] === Дэгідратацыя === У прысутнасьці кісьлінных каталізатараў ([[аксыд алюміну]], [[серчаная кісьля]], [[фосфарная кісьля]] і іншыя) сьпірты могуць трапляць пад дэгідратацыю з утварэньнем [[алькены|алькенаў]]. Напрыклад, дэгідратацыя [[этаноль|этылявага сьпірту]] прыводзіць да ўтварэньня [[этылен]]у. Рэакцыя працякае ў адпаведнасьці з [[правіла Зайцава|правілам Зайцава]], паводле якога пры дэгідратацыі ўтвараецца больш устойлівы, больш замешчаны пры [[падвойная сувязь|падвойнай сувязі]] алькен{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|260—261}}. : [[Файл:Dehydration of alcohols.png|450пкс|Дэгідратацыя ў сьпіртах.]] === Атляняньне === * Пад узьдзеяньнем розных [[затляняльнік]]аў першасныя сьпірты атляняюцца да [[альдэгіды|альдэгідаў]] і далей, як то да [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]], прычым спыніць рэакцыю на стадыі ўтварэньня альдэгідаў, прадухіліўшы іхняе далейшае атляняньне, атрымоўваецца толькі за кошт выкарыстаньня адмысловых рэагентаў ([[хлёрхрамат пірыдыну|хлёрхрамату пірыдыну]] PCC і [[дыхрамат пірыдыну|дыхрамату пірыдыну]] PDC). * Другасныя сьпірты атляняюцца да [[кетоны|кетонаў]]. Рэакцыю звычайна робяць пад узьдзеяньнем рэагента Джонза ([[аксыд хрому(VI)|CrO<sub>3</sub>]]—серчаная кісьля). Далейшае атляняньне кетонаў робіцца ў больш жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы. * Трацічныя сьпірты атляняюцца толькі ў вельмі жорсткіх умовах з разбурэньнем вугляроднай будовы{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|265—269}}. == Ідэнтыфікацыя сьпіртоў == === Хімічныя мэтады ідэнтыфікацыі сьпіртоў === ==== Якасны аналіз гідраксільных групаў ==== [[Файл:Lukastest etoh tbutoh.JPG|значак|Проба Лукаса для [[этаноль|этанолю]] (зьлева) і [[трэт-бутылявы сьпірт|''трэт''-бутылявага сьпірту]] (справа).]] Наяўнасьць гідраксільнай групы ў злучэньні можна выявіць некалькімі распаўсюджанымі хімічнымі рэакцыямі: * '''Проба Лукаса''' палягае на ўзьдзеяньні на сьпірт сумесі [[саляная кісьля|салянай кісьлі]] і [[хлярыд цынку|хлярыду цынку]]. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне алькільхлярыду, які спачатку ўтварае эмульсію зь сьпіртам, а затым адслойваецца ў выглядзе другой фазы. Проба дазваляе адрозьніць сьпірты з рознай будовай вугляроднага ланцуга, то бок трацічныя сьпірты рэагуюць практычна імгненна, другасныя — прыблізна праз 5 хвілінаў, а першасныя рэагуюць вельмі павольна. Некаторыя першасныя сьпірты, актыўныя ў рэакцыях нуклеафільнага замяшчэньня ([[алілавы спірт|алілавы]], [[бэнзілавы сьпірт|бэнзілавы]]), таксама даюць станоўчую рэакцыю з рэактывам Лукаса<ref name="terney">{{кніга|аўтар = Терней А. Л.|загаловак = Современная органическая химия|адказны = Под ред. Н. Н. Суворова|выданне = 2-е, переработанное|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1981|том = 1|старонкі = 418—421}}</ref>. *: <chem>R-OH ->[\ce{HCl}][\ce{ZnCl2}] R-Cl{} + H2O</chem> * '''[[Галяформная рэакцыя|Ёдаформная проба]]''' прызначана дзеля ідэнтыфікацыі мэтылькетонаў і мэтылькарбіноляў (RCH (OH)СH<sub>3</sub>) паводле рэакцыі зь [[ёд]]ам у лужным асяродзьдзі. Пры гэтым адбываецца ўтварэньне жаўтаватага асадку [[ёдаформ]]у, які мае характэрны пах{{Зноска|Химическая энциклопедия|1992|Химическая энциклопедия|497—498}}. *: [[Файл:Iodoform test alcohols.png|550px|Ёдаформная проба.]] * '''Проба [[Віктар Мэер|Мэера]]''' дазваляе дыфэрэнцыяваць першасныя, другасныя і трацічныя сьпірты паводле рэакцыі атрыманых зь іх [[нітразлучэньні|нітравытворных]] з [[азоцістая кісьля|азоцістай кісьлі]]. На першай стадыі сьпірты ператвараюць у галягенавытворныя, а затым — у [[нітраальканы]]. Пры ўзаемадзеяньні нітразлучэньняў з HNO<sub>2</sub> рашчына набывае чырвоную афарбоўку пры залужваньні, калі зыходны сьпірт быў першасным; рашчына у хляраформе набывае сінюю афарбоўку, калі сьпірт быў другасным. Трацічныя сьпірты даюць адмоўную рэакцыю (бясколерную рашчану)<ref>{{кніга|аўтар = Williams D. L. H.|загаловак = Nitrosation Reactions and The Chemistry of Nitric Oxide|спасылка = https://archive.org/details/nitrosationreact00will|выданне = First edition|выдавецтва = Elsevier|год = 2004|старонкі = [https://archive.org/details/nitrosationreact00will/page/86 86]|isbn = 0-444-51721-9|мова =en}}</ref>. *: [[Файл:Meyer test alcohols.png|550px|Проба Мэера.]] * '''Цэратная проба''' палягае на ўзаемадзеі сьпіртоў з азотнакіслай рашчынай гексанітратацэрату (IV) амонію, што мае жоўтую афарбоўку. Пры гэтым утвараюцца пераходныя комплексы чырвонага колеру, якія затым абясколерваюцца з прычыны затляненьня сьпірту і пераходу Ce (IV) ў Ce (III)<ref name="ident" />. *: <chem>[Ce(NO3)6]^{2-}{} + ROH -> [Ce(OR)(NO3)5]^{2-}{} + HNO3</chem> * '''Затляняльная проба''': пры ўзаемадзеі першасных або другасных сьпіртоў з [[рэактыў Джонза|рэактывам Джонза]], які мае аранжавую афарбоўку, утвараюцца прадукты затляненьня, а сам рэактыў зьмяняе колер на зялёны або блакітны, дзякуючы солям адноўленага хрому (III). Важнай асаблівасцю тэсту ёсьць час фіксацыі зьмены афарбоўкі — 2 сэкунды, па заканчэньні якога любыя далейшыя зьмены ў структуры або колеры рашчыны не бяруцца пад увагу<ref name="ident">{{кніга|аўтар = Шрайнер Р., Фьюзон E., Кёртин Д., Моррилл Т.|загаловак = Идентификация органических соединений|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1983|старонкі = 167—185|мова = ru}}</ref>. ==== Колькасны аналіз сьпіртоў ==== Для колькаснага аналізу сьпіртоў звычайна выкарыстоўваюць мэтады, якая базуюцца на [[Этэрыфікацыя|рэакцыі этэрыфікацыі]] ангідрыдамі карбонавых кісьляў, напрыклад, [[воцатная кісьля|воцатным]], [[фталевы ангідрыд|фталевым]], а таксама пірамэлітавым дыангідрыдам. Утрыманьне сьпірту вызначаецца [[тытрымэтрычны аналіз|тытраваньнем]] [[гідраксід натру|гідраксідам натру]] кісьлі, якая ўтвараецца ў выніку рэакцыі<ref name="organ">{{кніга|аўтар = Сиггиа С., Ханна Дж. Г.|загаловак = Количественный органический анализ по функциональным группам|адказны = Пер. с англ.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 16—19|мова = ru}}</ref>. : <chem>R-OH ->[\ce{(CH3CO)2O}][\text{пиридин}] R-OCOCH3{} + CH3COOH</chem> Іншы мэтад аналізу палягае на вызначэньні колькасьці гідраксільных групаў, здольных рэагаваць з мэтыльмагнёдыдам. У гэтым выпадку разьлік робяць паводле колькасьці вылучанага [[мэтан]]у ([[мэтад Чугаева—Царавіцінава]]). : <chem>R-OH ->[\ce{CH3MgI}] R-OMgI{} + CH4 ^</chem> Для [[Гліколі|гліколяў]] стасуецца затляняльна-аднаўленчы мэтад, дзе за затляняльнік бярэцца [[над’ёдная кісьля]]. Аналіз робяць паводле рэакцыі ўтворанай [[ёдная кісьля|ёднай кісьлі]] HIO<sub>3</sub> зь [[ёдыд калю|ёдыдам калю]] і наступным тытраваньнем вылучанага ёду [[тыясульфат натру|тыясульфатам натру]]<ref name="organ" />. : <chem>RCH(OH)CH(OH)R'{} + HIO4 -> RCHO{} + R'CHO{} + HIO3{} + H2O</chem> : <chem>5 KI{} + HIO3{} + 5 CH3COOH -> 3 I2{} + 5 CH3COOK{} + 3 H2O</chem> : <chem>2 Na2S2O3{} + I2 -> Na2S4O6{} + 2 NaI</chem> === Спэктральныя мэтады аналізу сьпіртоў === ==== Мас-спэктрамэтрычныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Мас-спэктрамэтрыя}} Мас-спэктры аліфатычных сьпіртоў маюць слабыя пікі малекулярнага іёна, а для вышэйшых і разгалінаваных сьпіртоў гэтыя пікі практычна адсутнічаюць, паколькі ў істотнай ступені адбываецца фрагмэнтацыя малекулы. Фрагмэнтацыя, як правіла, павязаная з стратай малекулы вады, а таксама [[рэакцыі элімінаваньня|элімінаваньнем]] [[этылен]]у. Для доўгаланцужковых сьпіртоў пераважае адчапленьне вады, таму іхнія мас-спэктры падобныя на мас-спэктры [[алькены|алькенаў]]. Для першасных сьпіртоў назіраюцца пікі ''m/z 31'', для другасных — ''m/z 45, 59, 73, …'', для трацічных — ''m/z 59, 73, 87, …''<ref name="spectr">{{кніга|аўтар = Преч Э., Бюльманн Ф., Аффольтер К.|загаловак = Определение строения органических соединений. Таблицы спектральных данных|адказны = Пер. с англ|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 2006|старонкі = 336|серыя = Методы в химии|isbn = 5-03-003586-9|ref = Преч и др.}}</ref>. ==== ІЧ-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Інфрачырвоная спэктраскапія}} ІЧ-спэктры сьпіртоў вызначаюцца двума тыпамі інтэнсіўных характарыстычных палосаў паглынаньня: * палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі O−H: 3650—3200 см<sup>−1</sup>; * палосы паглынаньня, павязаныя з валентнымі хістаньнямі сувязі С−O: 1210—1000 см<sup>−1</sup>. Таксама вылучаюць палосы паглынаньня сярэдняй інтэнсіўнасьці, як правіла, ня мелыя вызначальнага значэньня: у дыяпазоне 1450—1250 см<sup>−1</sup> (роўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H) і 750—650 см<sup>−1</sup> (пазароўнічныя дэфармацыйныя хістаньні O−H)<ref name="spectros">{{кніга|аўтар = Браун Д., Флойд А., Сейнзбери М.|загаловак = Спектроскопия органических веществ|спасылка = https://archive.org/details/isbn_5030021116|адказны = Пер. с англ.|месца = М.|выдавецтва = «Мир»|год = 1992|старонкі = [https://archive.org/details/isbn_5030021116/page/n58 59]—60|isbn = 5-03-002111-6}}</ref>. '''Характарыстычныя палосы паглынаньня сьпіртоў у інфрачырвоным спэктры'''<ref name="spectros" />: {|| class="wikitable" width="80%" !width="35%"| Тыпы сувязяў і хістаньні !width="15%"| Дыяпазон, см<sup>−1</sup> !width="50%"| Апісаньне палосы паглынаньня |- |colspan=3 align=center|'''O−H, валентныя хістаньні''' |- | ROH, неасацыяваныя |align=center| 3650—3580 | Вузкая палоса, якая назіраецца ў разьведзеных рашчынах або пары |- | ROH···HOR, дымэры (вадародная сувязь) |align=center| 3550—3400 | Шырокая палоса, якая губляе інтэнсіўнасьць пры разьвядзеньні |- | ROH···HOR···, палімэры |align=center| 3400—3200 | Шырокая палоса або шэраг палосаў |- |colspan=3 align=center|'''С−O, валентныя хістаньні''' |- | R<sub>3</sub>COH, трацічныя сьпірты |align=center| 1210—1100 |rowspan=3 | Палосы высокай інтэнсіўнасьці, якая памяншаецца пры разьвядзеньні |- | R<sub>2</sub>CHOH, другасныя сьпірты |align=center| 1125—1000 |- | RCH<sub>2</sub>OH, першасныя сьпірты |align=center| 1075—1000 |- |colspan=3 align=center|'''O−H, дэфармацыйныя хістаньні''' |- | ROH |align=center| 1450—1250<br>750—650 | Шырокія палосы сярэдняй інтэнсіўнасьці, якія ня маюць практычнага значэньня |} ==== ЯМР-спэктраскапічныя мэтады аналізу сьпіртоў ==== {{Асноўны артыкул|Спэктраскапія ядзернага магнітнага рэзанансу}} ЯМР-спэктраскапія ядраў <sup>1</sup>H шырока выкарыстоўваецца дзеля аналізу сьпіртоў, аднак на велічыні хімічных зрухаў пратонаў гідраксільнай групы (''δ'', м. д.) істотна ўплывае прырода распушчальніка ды іншыя вонкавыя варункі. Для аліфатычных і аліцыклічных сьпіртоў ''δ'' складае 0,5—3,0 (у [[дымэтыльсульфаксыд|ДМСА]]-d<sub>6</sub>: 4—6){{Зноска|Преч и др.|2006|Преч и др.|208}}. Таксама дзеля вывучэньня сьпіртоў ужываюць спэктраскапію на ядрах <sup>17</sup>O. Значная розьніца ў зрухах для першасных (этаноль: ''δ'' 5,9 м д.), другасных (прапаноль-2: ''δ'' 39,8 м д.) і трацічных сьпіртоў (2-мэтыльпрапаноль-2: ''δ'' 62,3 м д.) стасоўна вады H<sub>2</sub><sup>17</sup>O дазваляе ўсталяваць або пацьвердзіць структуру досьледнага злучэньня<ref>{{кніга|аўтар = Ионин Б. И., Ершов Б. А., Кольцов А. И.|загаловак = ЯМР-спектроскопия в органической химии|адказны = Под ред. Б. А. Ершова|выданне = 2-е изд., переработанное|месца = Л.|выдавецтва = «Химия»|год = 1983|старонкі = 177}}</ref>. <center><gallery widths="250px" heights="200px"> Файл:1H NMR Ethanol Coupling shown-ru.svg|Спэктар <sup>1</sup>H ЯМР [[этаноль|этанолю]] Файл:Ethanol_IR_Spectrum.png|ІЧ-спэктар этанолю </gallery></center> == Атрыманьне сьпіртоў == === Агульныя хімічныя === Сьпірты могуць быць атрыманыя з самых розных клясаў злучэньняў, як то [[вуглевадароды]], [[галягенальканы]], [[аміны]], [[карбанільныя злучэньні]], [[эпаксыды]]. Галоўным чынам, усе мэтады зводзяцца да рэакцыяў [[атляняньне|атляняньня]], [[атляняльна-аднаўленчыя рэакцыі|аднаўленьня]], [[рэакцыі далучэньня|далучэньня]] і [[рэакцыі замяшчэньня|замяшчэньня]]. Сьпірты атрымліваюць, атляняючы [[альканы]] і [[цыклеальканы]] пад узьдзеяньнем моцных неарганічных атляняльнікаў: [[азон]]у, [[пэрманганат калю|перманганату калю]], [[Аксыд хрому (VI)|аксыду хрому (VI)]], [[хромавая кісьля|хромавай кісьлі]], [[дыяксыд сэлену|дыяксыду сэлену]], [[пэраксыд вадароду|пэраксыду вадароду]], а таксама некаторых надкісьляў. Праз магчымасьць далейшага атляненьня атрыманых сьпіртоў, мэтад мае значэньне толькі дзеля атрыманьня трацічных сьпіртоў<ref name="Oxidation">{{кніга|аўтар = Hudlický M.|загаловак = Oxidation in Organic Chemistry|выданьне = ACS monograph 186|месца = Washington|выдавецтва = American Chemical Society|год = 1990|pages = 57—59|isbn = 0-8412-1780-7|мова = en}}</ref>. Атляненьне [[алькены|алькенаў]] значна больш распаўсюджанае ў лябараторнай практыцы, асабліва дзеля атрыманьня двухатамных сьпіртоў — [[дыёлы|дыёлаў]]. У залежнасьці ад выбару рэагенту атляненьне можна зрабіць з рознай [[стэрэасэлектыўнасьць|стэрэасэлектыўнасьцю]]: пры ўзьдзеяньні на алькены [[тэтрааксыд осму|тэтрааксыду осму]], [[пэрманганат калю|пэрманганату калю]], [[хлярат натру|хлярату натру]], [[ёд]]у з карбаксілатам срэбра дзеіцца ''сін''-гідраксілаваньне; дзеля ''анты''-гідраксілаваньня выкарыстоўваюць [[пэраксыд вадароду]] і надкісьлі, аксыды малібдэну (VI) і вальфраму (VI), аксыд сэлену (IV) і іншыя<ref>{{кніга|аўтар = Хейнс А.|загаловак = Методы окисления органических соединений: Алканы, алкены, алкины и арены|арыгінал = Methods for the oxidation of organic compounds: Alkanes, Alkenes, Alkynes and Arenes|адказны = Перевод с англ., под редакцией И. П. Белецкой|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1988|старонкі = 82—108|старонак = 400|isbn = 5-03-000149-2}}</ref>. : [[Файл:Hydroxylation of alkenes.png|500пкс|Гідраксілаваньне алькенаў.]] Сьпірты ўтвараюцца таксама пры аднаўленьні [[альдэгіды|альдэгідаў]] або [[кетоны|кетонаў]] пад узьдзеяньнем [[барагідрыд натру|барагідрыду натру]] ў пратонным распушчальніку, а таксама [[алюмагідрыд літу|алюмагідрыду літу]]. Аднаўленьне [[складаныя этэры|складаных этэраў]] і [[карбонавыя кісьлі|карбонавых кісьляў]] таксама вырабляецца пад узьдзеяньнем комплексных гідрыдаў, як зазвычай, алюмагідрыду літу і дае мажлівасьць атрымаць сьпірты<ref name="tietze">{{кніга|аўтар = Титце Л., Айхер Т.|загаловак = Препаративная органическая химия: Реакции и синтезы в практикуме органической химии и научно-исследовательской лаборатории|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Мир»|год = 1999|старонкі = 73—75|старонак = 704|isbn = 5-03-002940-0}}</ref>. : [[Файл:Synthesis of alcohols via reduction.png|350пкс|Сынтэз сьпіртоў мэтадам аднаўленьня.]] Кісьлінна-каталізаванае далучэньне вады да алькенаў прыводзіць да ўтварэньня сьпіртоў. У адпаведнасьці з [[правіла Маркоўнікава|правілам Маркоўнікава]], у гэтай рэакцыі ўтвараюцца больш замешчаныя сьпірты. У лябараторнай практыцы часьцей выкарыстоўваюць тоесную, але больш мяккую рэакцыю аксымэркураваньня — дэмэркураваньня, а таксама рэакцыю гідрабараваньня — атляненьня, якая прыводзіць да паўстаньня прадуктаў, якія не адпавядаюць правілам Маркоўнікава{{Зноска|Реутов|2010|Реутов ды іншыя|232—233}}. : [[Файл:Hydroboration-oxidation.png|450пкс|Гідрабараваньне-атляненьне алькенаў.]] Рэакцыі [[рэакцыі нуклеафільнага далучэньня|нуклеафільнага далучэньня]] мэталарганічных злучэньняў ([[ацэтыленіды|ацэтыленідаў]], [[рэакцыя Грын’яра|рэактываў Грын’яра]], медзь- і літарганічных злучэньняў і г. д.) да [[карбанільныя злучэньні|карбанільных злучэньняў]] таксама прыводзяць да ўтварэньня сьпіртоў, прычым калі далучэньне адбываецца да [[фармальдэгід]]у HCHO, тады ўтвараюцца першасныя сьпірты, калі да іншых [[альдэгіды|альдэгідаў]], тады ўтвараюцца другасныя сьпірты. Далучэньне да [[кетоны|кетонаў]] дае трацічныя сьпірты. Трацічныя сьпірты можна атрымаць таксама шляхам далучэньня двух эквівалентаў мэталарганічнага злучэньня да [[складаныя этэры|складаных этэраў]]. : [[Файл:Mg-organic synthesis.png|500пкс|Магнарганічны сынтэз.]] Сьпірты можна атрымліваць пры апрацоўцы [[галягенаальканы|галягенаальканаў]] расшчынай [[луг (хімія)|луга]]. Рэакцыя мае ўласьцівасьці [[рэакцыі нуклеафільнага замяшчэньня|нуклеафільнага замяшчэньня]] і суправаджаецца [[рацэмат|рацэмізацыяй]] (пры монамалекулярным мэханізьме) або [[Вальдэнаўскае адварочваньне|адварочваньнем канфігурацыі]] (пры бімалекулярным мэханізьме). Важным прэпаратыўным мэтадам ёсьць атляненьне алькілгалягенідаў [[надпэраксыд калю|надпэраксыдам калю]]<ref>{{артыкул|аўтар = Corey E. J., Nicolaou K. C., Shibasaki M., Machida Y., Shiner C. S.|загаловак = Superoxide ion as a synthetically useful oxygen nucleophile|спасылка = https://dx.doi.org/10.1016/S0040-4039(00)91450-3|мова = en|выданьне = Tetrahedron Letters|год = 1975|том = 16|нумар = 37|старонкі = 3183—3186}}</ref>. === Прамысловыя мэтады === У прамысловасьці сьпірты атрымліваюць з дапамогай хімічных, альбо біяхімічных мэтадаў вытворчасьці. Адзіным прамыслова важным мэтадам сынтэзу мэтанолю ёсьць [[каталіз|каталітычная]] рэакцыя паміж [[аксыд вугляроду(II)|аксыдам вугляроду (II)]] і [[вадарод]]ам. Сыравінай у вытворчасьці мэтанолю служыць [[прыродны газ]], які на першай стадыі працэсу падвяргаюць ачыстцы ад злучэньняў [[серка|серкі]] (серка ёсьць атрутай для [[каталізатар]]аў, выкарыстаных на наступнай стадыі). Далей адбываецца паравая канвэрсія прыроднага газу ў [[сынтэз-газ]] (сумесь [[аксыд вугляроду(II)|СО]] і [[вадарод]]у), які пасьля кандэнсацыі пары вады ператвараюць у мэтаноль на зьмяшаным медна-цынка-хромавым каталізатары пры тэмпэратуры 250 °C і ціску да 10 МПа. Атрыманы такім чынам мэтаноль зьмяшчае ваду і прымешкі іншых сьпіртоў (этанолю, прапанолю і вышэйшых сьпіртоў) і можа быць ачышчаны [[рэктыфікацыя]]й. Сусьветнае спажываньне мэтанолю ў 2015 годзе склала каля 70 млн тонаў<ref name="methanol">{{cite web|url=http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|title=The changing face of the global methanol industry|work=CHEMWEEK’S LAB|publisher=IHS Chemical Week|accessdate=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225959/http://www.chemweek.com/lab/The-changing-face-of-the-global-methanol-industry_80172.html|url-status=live}}</ref>. : <chem>CO{} + 2 H2 ->[\text{250 °C, 10 МПа}][\text{кат.}] CH3OH</chem> Этаноль і прапаноль-2 атрымліваюць шляхам [[гідратацыя|гідратацыі]] адпаведных алькенаў — [[этылен]]у і [[прапілен]]у. У прамысловасьці выкарыстоўваюць два варыянты гідратацыі, як то серчанакісьлінную і каталітычную. Серчанакісьлінная гідратацыя ўлучае ў сябе [[абсарбцыя|абсарбцыю]] этылену канцэнтраванай [[серчаная кісьля|серчанай кісьлі]] (94—98 %) пры тэмпэратуры 80 °C і ціску 1,3—1,5 МПа і далейшы [[гідроліз]] утвораных сульфаэтэраў вадою. Другі мэтад гідратацыі заснаваны на выкарыстаньні [[фосфарная кісьля|фосфарнай кісьлі]], нанесенай на [[сылікагель]] або іншую падкладку, як [[каталізатар]]. Сумесь дэіянізаванай вады і этылену награваюць да тэмпэратуры 300 °C пад ціскам 6—8 МПа, а атрыманы этаноль чысьцяць рэктыфікацыяй. Гэтыя мэтады дазваляюць атрымаць этаноль, які зьмяшчае 5 % вады паводле масы. Атрыманьне бязводнага этанолю (99,9 %) грунтуецца на [[азэатропная адгонка|азэатропным выдаленьні]] вады з [[бэнзол]]ам{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|69—74}}. Паводле зьвестак на 2003 год, сусьветная вытворчасьць этанолю толькі гідратацыяй этылену сягала 6 млн тонаў у год<ref name="berg">{{cite web|author=Berg Ch.|datepublished=2004-04|url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A&O-2004.html|title=World Fuel Ethanol - Analysis and Outlook|publisher=The Online Distillery Network for Distillers & Fuel Ethanol Plants Worldwide|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Ogvtx2?url=http://www.distill.com/World-Fuel-Ethanol-A|archivedate=2011-08-21|accessdate=2020-12-07|dead-url=no}}</ref>. : <chem>C2H4{} + H2SO4 ->[][\text{80 °C, 1,3—1,5 МПа}] C2H5OSO3H{}, (C2H5O)2SO2 ->[\ce{H2O}] C2H5OH{} + H2SO4</chem> : <chem>C2H4{} + H2O -> [\ce{H2SO4 / SiO2}][\text{300 °C, 6—8 МПа}] C2H5OH</chem> Сусьветная вытворчасьць паліўнага этанолю ў 2015 годзе паводле зьвестак Renewable Fuel Association склала блізу 77 млн тонаў<ref>{{cite web|url=http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|title=World Fuel Ethanol Production|publisher=Renewable Fuel Association|lang=en|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118214657/http://ethanolrfa.org/resources/industry/statistics/#1454098996479-8715d404-e546|url-status=live}}</ref>. Для гідратацыі прапілену патрабуюцца мякчэйшыя ўмовы. Серчанакісьлінны працэс робяць пры пакаёвай тэмпэратуры і канцэнтрацыі серчанай кісьлі, роўнай 70—75 %, а каталітычная гідратацыя робіцца пры тэмпэратуры 180 °C і 4 МПа. Часам для гідратацыі прапілену выкарыстоўваюць вальфрамавы каталізатар (WO<sub>3</sub>·SiO<sub>2</sub>, 250 °C і 25 МПа). Сусьветная вытворчасьць прапанолю-2 у 2008 годзе складала 1,8 млн тонаў<ref name="Ullmann_propanols">{{кніга|аўтар=Papa A. J.|частка=Propanols|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a22_173.pub2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|title=Isopropanol (IPA) CAS No: 67-63-0|work=Chemical intelligence|publisher=ICIS.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oi9TBq?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9076017/isopropanol.html|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}</ref><ref name="ipa">{{cite web|datepublished=2010-01|url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|title=Isopropyl Alcohol (IPA)|work=WP Report|publisher=SRI Consulting|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616Oihmvj?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/ipa/|archivedate=2011-08-21|accessdate=2010-05-25|url-status=live}}</ref>{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|76—79}}. Таксама рэакцыяй гідратацыі ў прамысловасьці атрымліваюць этыленгліколь, то бок адзін з найважнейшых прадуктаў хімічнай прамысловасьці, які вырабляецца ў колькасьці 19,9 млн тонаў штогод<ref>{{cite web|datepublished = 2010-01|url = http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|title = Ethylene Glycol|work = WP Report|publisher = SRI Consulting|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OjinzI?url=http://www.sriconsulting.com/WP/Public/Reports/eg/|archivedate = 2011-08-21|accessdate = 2010-05-25|url-status = live}}</ref>. Ён выкарыстоўваецца ў вялікіх колькасьцях для вытворчасьці [[антыфрыз]]у і [[хімічныя валокны|валокнаў]]. Сыравінай для гэтага сынтэзу служыць [[тленьнік этылену]], які здабываецца простым атляненьнем этылену кіслародам паветра. Ператварэньне тленьніку этылену ў этыленгліколь адбываецца пры награваньні ягонай сумесі з 20-кратным мольным лішкам вады да 200 °C без каталізатара. Этыленгліколь затым адлучаецца ад вады і прадуктаў [[алігамэр]]ызацыі ў выніку пасьлядоўных рэктыфікацыяў<ref>{{кніга|аўтар=Rebsdat S., Mayer D.|частка=Ethylene Glycol|загаловак=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a10_101}}</ref>. : [[Файл:Ethylene glycol production.png|300пкс|Схема прамысловага сынтэзу этыленгліколю.]] Прамысловае здабыцьцё прапанолю-1 заснаванае на рэакцыі [[карбанілаваньне|гідрафармілаваньня]] [[этылен]]у і далейшым [[гідрыраваньне|гідрыраваньні]] атрыманага [[прапаналь|прапаналю]]. Гідрафарміляваньне ладзіцца пры тэмпэратуры 90—130 °C, агульным ціску прапілену, аксыду вугляроду(II) і вадароду, роўным 2,8 МПа, і ў прысутнасьці 500 [[мільённая частка|мч]] [[род (элемэнт)|родывага]] каталізатара. Другая стадыя бярэцца пры тэмпэратуры 110—150 °C у лішку вадароду на розных мэталічных каталізатарах (выкарыстоўваюцца камбінацыі злучэньняў [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[нікель|нікелю]] і [[хром]]у)<ref name="Ullmann_propanols" />. Аб’ёмы сусьветнай вытворчасьці прапанолю-1 на 2003 год складалі 0,14 млн тонаў<ref>{{cite web|url = http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|title = Product Safety Assessment DOW n-Propanol|format = pdf|publisher = The Dow Chemical Company|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170716012533/http://www.dow.com/PublishedLiterature/dh_02b6/0901b803802b6d8f.pdf|archivedate = 2017-07-16|accessdate = 2010-05-25|url-status = dead}}</ref>. : <chem> C2H4{} + CO{} + H2 ->[\ce{Rh}~\text{кат.}][\text{90—130°C, 2,8 МПа}] CH3CH2CHO ->[\ce{H2},~\text{кат.}][\text{110—150°C, 0,14—1,0 МПа}] CH2CH2CH2OH </chem> Гліцэрыну атрымліваюць як пабочны прадукт ператварэньня тлушчаў у [[тлустыя кісьлі]] і [[мэтылявыя этэры тлустых кісьляў]]. Гэты працэс ляжыць у аснове здабыцьця [[біядызэль|біядызэлю]], пры гэтым на кожную тону біядызэлю ўтвараецца 100 кг гліцэрыны. Такім мэтадам сынтэзуюць 1,5 млн тонаў гліцэрыны штогод, паводле зьвестак на 2004 год, пры гэтым, паводле прагнозаў, гэтыя аб’ёмы будуць расьці ў сувязі з павелічэньнем цікавасьці да альтэрнатыўных відаў паліва. Тлушчы гідралізуюць пры 220—260 ° C і ціску 2—6 МПа, альбо [[пэраэтэрыфікацыя|пэраэтэрыфікуюць]] мэтанолем. Расшчапленьне тлушчаў пад узьдзеяньнем лугу або карбанатаў ужываецца ў абмежаваным маштабе, напрыклад, пры вытворчасьці [[мыла]]<ref>{{кніга|аўтар=Christoph R., Schmidt B., Steinberner U., Dilla W., Karinen R.|частка=Glycerol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a12_477.pub2}}</ref><ref name="chpd">{{кніга|аўтар = Speight J. G.|загаловак = Chemical Process and Design Handbook|спасылка = https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|выдавецтва = McGraw-Hill|год = 2002|isbn = 0-07-137433-7|pages = 2.251|ref = Speight}}</ref><ref name="survey">{{кніга|аўтар = Chenier Ph. J.|загаловак = Survey of Industrial Chemistry|спасылка = https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|выданьне = Third Edition|месца = New York|выдавецтва = Kluwer Academic / Plenum Publishers|год = 2002|pages = 242|ref = Chenier|isbn = 0-306-47246-5}}</ref>. : [[Файл:Glycerol production.png|650пкс|Схема прамысловай вытворчасьці гліцэрыны.]] Вышэйшыя тлустыя сьпірты вырабляюць некалькімі спосабамі, сярод якіх [[гідрагеналіз]] мэтылявых этэраў тлустых кісьляў, атрыманых пэраэтэрыфікацыяй тлушчаў, а таксама гідрафармілаваньне алькенаў і алігамэрызацыя этылену з наступным атляненьнем (мэтад Цыглера). Штогод у сьвеце вырабляецца 2,15 млн тонаў вышэйшых тлустых сьпіртоў на 2003 год<ref name="pav">{{кніга|аўтар = Ланге К. Р.|загаловак = Поверхностно-активные вещества: синтез, свойства, анализ, применение|арыгінал = Surfactants. A Practical Handbook|адказны = Пер. с англ|месца = Санкт-Пецярбург|выдавецтва = «Профессия»|год = 2004|старонкі = 18—20|isbn = 5-93913-068-2}}</ref><ref>{{cite web|author=Brackmann B., Hager C.-D.|url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|title=The Statistical World of Raw Materials, Fatty Alcohols and Surfactants|work=CESIO 6th World Surfactants Congress, Berlin, June 20–23, 2004|publisher=Laboratory of Formulation, Interfaces, Rheology and Processes FIRP (Venezuela)|accessdate=2010-09-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616OjD1q5?url=http://www.firp.ula.ve/archivos/material_web_4xx/04_CESIO_Brackmann_112.pdf|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}</ref>. Для некаторых сьпіртоў найважнейшую ролю ў прамысловым сынтэзе граюць біяхімічныя мэтады. У прыватнасьці, аб’ёмы вырабленага біяэтанолю значна перавышаюць аб’ёмы сынтэтычнага этанолю. Грунтам у біяхімічнага атрыманьня этанолю ёсьць кісьлінны або [[фэрмэнты|фэрмэнтатыўны]] [[гідроліз]] расьліннай сыравіны з наступнай анаэробнай [[сьпіртавое закісаньне|сьпіртавой фэрмэнтацыяй]] (зброджваньнем) утвораных вугляводаў [[дрожджы|дрожджамі]] або некаторымі відамі [[бактэрыі|бактэрыяў]]. У прыватнасьці, дрожджы ўважаюцца за вельмі зручныя мікраарганізмы дзеля шырокага прамысловага выкарыстаньня. Фэрмэнтацыя пад узьдзеяньнем дражджоў вызначаецца высокай [[сэлектыўнасьць|сэлектыўнасьцю]], нізкім назапашваньнем пабочных прадуктаў, высокай дзельлю ў выніку этанолю, высокай хуткасьцю працэсу, добрай талерантнасьцю дражджоў да павышаных канцэнтрацыяў этанолю і субстрату. Сыравінай у гэтым працэсе могуць служыць лёгка фэрмэнтаваныя вугляводы, а таксама [[крухмал]] і іншыя арганічныя субстраты, якія неабходна папярэдне гідралізаваць да фэрмэнтаванай формы. Звычайна выкарыстоўваюць сельскагаспадарчыя культуры ([[цукровы бурак]], [[бульба]], [[збожжа]]), прадукты лясной гаспадаркі ([[драўніна]], [[салома]]), альбо сельскагаспадарчыя адкіды<ref>{{кніга|аўтар=Kosaric N., Duvnjak Z., Farkas A., Sahm H., Bringer-Meyer S., Goebel O., Mayer D.|частка=Ethanol|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a09_587.pub2}}</ref>. Вытворчасьць біябутанолю палягае на фэрмэнтацыі вугляводнай сыравіны з выкарыстаньнем бактэрыяў ''Clostridium acetobutylicum''<ref>{{кніга|аўтар=Hahn H.-D., Dämbkes G., Rupprich N., Bahl H., Frey G. D.|частка=Butanols|загаловак=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|выдавецтва=Wiley|год=2000|doi=10.1002/14356007.a04_463.pub3}}</ref>. == Выкарыстаньне == === Эканамічная значнасьць === Абсяг выкарыстаньня сьпіртоў шматлікі і разнастайны, асабліва беручы пад улік найшырэйшы спэктар злучэньняў, якія стасуюцца да гэтай клясы. Разам з тым, з прамысловага пункту гледжаньня, толькі невялікі шэраг сьпіртоў мае прыкметны ўнёсак у глябальную сусьветную эканоміку. У найважнейшую пяцідзясятку злучэньняў за 2002 год, якія вырабляе [[хімічная прамысловасьць]] [[ЗША]], зь сьпіртоў траплялі толькі [[мэтаноль]] (14-е месца) і [[этыленгліколь]] (29-е месца){{Зноска|Chenier|2002|Chenier|17—18}}. У наступныя 50 найважнейшых хімічных злучэнняў, паводле зьвестак за 1999 год, улучаны [[ізапрапілавы сьпірт]], ''н''-[[бутаноль-1|бутылявы сьпірт]], сынтэтычны [[этаноль]], [[прапіленгліколь]], [[дыэтыленгліколь]], [[2-этыльгексаноль]], [[бутандыёль-1,4]], [[сарбіт]] і [[гліцэрына]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|217—219}}. Найбольш распаўсюджаным і карыстаным сьпіртам у сьвеце ёсьць [[этаноль]]. Ягоны сусьветны аб’ём спажываньня сягае блізу 65 млн тонаў. Сукупны сусьветны аб’ём спажываньня іншых сьпіртоў (акрамя этанолю) у розных кірунках карыстаньня складае каля 70 млн тонаў, паводле зьвестак на 2009 год. === Выкарыстаньне ў арганічным сынтэзе === Асноўная частка [[Мэтаноль|мэтылявага сьпірту]] выкарыстоўваецца ў прамысловым сынтэзе [[фармальдэгід]]у шляхам высокатэмпэратурнага каталітычнага акісьленьня мэтанолю<ref name="Petrochemical">{{кніга|аўтар = Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак = Petrochemical processes 1. Synthesis-gas Derivatives and Major Hydrocarbons|выданьне = 2nd ed|месца = Paris|выдавецтва = Editions Technip|год = 1989|том = 1|pages = 95—97|isbn = 2-7108-0562-5}}</ref>. Акрамя таго, з мэтанолю атрымліваюць [[трэт-бутыльмэтылявы этэр]], [[воцатная кісьля|воцатную кісьлю]] ({{iw|працэс Мансанта||en|Monsanto process}}){{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|53}}, [[Дымэтыланілін|N,N-дымэтыланілін]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|1.3}}, [[мэтыламіны]] і [[хлёрмэтан]]<ref name="lebedev">{{кніга|аўтар=Лебедев Н. Н.|загаловак=Химия и технология основного органического и нефтехимического синтеза: Учебник для вузов|спасылка=https://archive.org/details/isbn_5724500086|выданьне=4-е изд., перераб. и доп|месца=Масква|выдавецтва=«Химия»|год=1988|старонкі=[https://archive.org/details/isbn_5724500086/page/132 132]|isbn=5-7245-0008-6|ref=Лебедев}}</ref>. З этанолю ў прамысловасьці вырабляюць [[дыэтылявы этэр]] (мэтадам дэгідратацыі пры тэмпэрытуры 250 °C над [[аксід алюміна|Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>]]){{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|188}}, [[хляраль]]{{Зноска|Лебедев|1988|Лебедев|133}}, [[ацэтальдэгід]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|31—33}} і [[этылацэтат]]{{Зноска|Speight|2002|Speight|2.212}}. [[Ізапрапілявы сьпірт]] пры каталітычным вадкафазным дэгідрыраваньні на [[нікель Рэнэя|нікелі Рэнэя]] пры 150 °C ператвараюць у [[ацэтон]]{{Зноска|ChauvelLefebvre|1989|Chauvel & Lefebvre|127—133}}. Асноўным прадуктам, што здабываюць з [[бутаноль-1|бутанолю]], ёсьць [[бутылакрылат]]{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|234}}. === У якасьці паліва === {{Асноўны артыкул|Біяпаліва}} [[Файл:Ethanol plant.jpg|значак|зьлева|Завод па выпрацоўцы этанолю ў [[Аёва|Аёве]], [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]].]] Дзеля паліўных мэтаў сёньня выкарыстоўваюцца ў прамысловых аб’ёмах тры сьпірты, як то мэтаноль, этаноль і бутаноль-1, што павязанае, перш за ўсё, зь іхняй камэрцыйнай дасяжнасьцю і мажлівасьцю масавай вытворчасьці з расьліннай сыравіны (акрамя мэтанолю). Пры гэтым магчыма выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці паліва ў чыстым выглядзе, як то розных мешанкаў з бэнзінам або дызэльным палівам<ref>{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|title = Использование этилового спирта в качестве компонента автомобильного бензина. Анализ нормативной документации|work = Законы и практика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221004145/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=53|url-status = live|lang = ru}}</ref>, а таксама як аксігенавальныя дадаткі (да 10 %) дзеля павышэньня [[актанавы лік|актанавага ліку]] і зьніжэньня таксычнасьці адпрацаваных газаў<ref name="oxigen">{{артыкул|аўтар = Карпов С. А., Кунашев Л. Х., Царев А. В., Капустин В. М.|загаловак = Применение алифатических спиртов в качестве экологически чистых добавок в автомобильные бензины|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2010-09-23|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100923034523/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_2.pdf|мова = ru}}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561&cat_id=7&page_id=1|title = Использование спиртов как добавок к нефтяным топливам|work = Альтернативные топлива, энергетика|publisher = Аналитический портал химической промышленности Newchemistry.ru|accessdate = 2010-09-12|archive-date = 2011-11-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20111104204028/http://newchemistry.ru/letter.php?n_id=4561|url-status = live|lang = ru}}</ref>. Асобным напрамкам ёсьць выкарыстаньне мэтанолю дзеля [[пераэтэрыфікацыя|пераэтэрыфікацыі]] тлушчаў у вытворчасьці [[біядызэль|біядызэлю]]<ref>{{cite web|url = http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|title = Биодизель|publisher = Российская Национальная Биотопливная Ассоциация|accessdate = 2010-09-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100821113501/http://www.bioethanol.ru/biodiesel/|archivedate = 2010-08-21|url-status = dead|lang = ru}}</ref>. [[Файл:At Memorial Aeroespacial Brasileiro 2019 051.jpg|значак|[[Chrysler Dodge 1800]] быў першым [[аўтамабіль|самаходам]], які працаваў на этаноле.]] Пануючым паліўным сьпіртам ёсьць этаноль. Паводле ацэнак экспэртаў, на 2009 год 80—90 % усяго вырабленага ў сьвеце этылевага сьпірту было выкарыстана ў гэтых мэтах і склала 73,9 млрд літраў ці блізу 58 млн тонаў<ref name="sriethanol">{{cite web|author = Linak E., Inoguchi Y., Janshekar H.|date = 2009-04|url = http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|title = Ethanol|work = CEH Report|publisher = SRI Consulting|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616OzgUly?url=http://www.sriconsulting.com/CEH/Public/Reports/644.5000/|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|date = 2010-03-21|url = http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|title = Global ethanol production to reach 85.9 billion litres in 2010: Global Renewable Fuels Alliance releases 2010 biofuels production forecast|work = Press Release|publisher = Global Renewable Fuels Alliance|accessdate = 2010-05-25|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/659Xjdi2W?url=http://www.globalrfa.org/pr_032110.php|archivedate = 2012-02-02|url-status = dead}}</ref>. Этаноль утрымлівае прыблізна на 34 % менш энэргіі на адзінку аб’ёму, чым бэнзін. Таму тэарэтычна выкарыстаньне чыстага этанолю ў аўтамабілі зьмяншае запас хады на адзінку паліва прыкладна на 34 % пры той самай паліўнай эканамічнасьці ў параўнаньні з выкарыстаньнем чыстага бэнзіну. Аднак, паколькі этаноль мае больш высокі актанавы лік, эфэктыўнасьць рухавіка можна павысіць шляхам павелічэньня [[ступень сьціску|ступені сьціску]]<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.afdc.energy.gov/afdc/ethanol/|загаловак=Alternative Fuels Data Center: Ethanol|выдавецтва=Afdc.energy.gov|дата доступу=20.01.2015}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.eia.doe.gov/cneaf/solar.renewables/alt_trans_fuel/attf.pdf#page=39|загаловак=U.S. Energy Information Administration (EIA)|дата доступу=09.02.2016|копія=https://web.archive.org/web/20080821085349/http://www.eia.doe.gov/#page=39|дата копіі=21.08.2008}}</ref>. Галоўнымі прычынамі, якія паслужылі актыўнаму вывучэньню сьпіртоў як альтэрнатыўнага паліва, ёсьць<ref name="bioethanol">{{артыкул|аўтар = Карпов С. А.|загаловак = Актуальные аспекты применения топливного этанола в России и США|спасылка = http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf|выданьне = Нефтегазовое дело|год = 2006|нумар = 2|archivedate = 2007-07-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070715100431/http://www.ogbus.ru/authors/KarpovSA/KarpovSA_1.pdf}}</ref>: * рост цэнаў на [[нафта|нафту]] і [[прыродны газ|газ]], а таксама вычэрпнасьць гэтых рэсурсаў у будучыні; * сьпірты маюць высокія эксплюатацыйныя якасьці, а прадукты згараньня ўтрымліваюць менш шкодных рэчываў; * сьпірты могуць вырабляцца біяхімічным шляхам з адкідаў харчовай, дрэваапрацоўчай і цэлюлёзна-папяровай вытворчасьці, што адначасна разьвязвае праблему ўтылізацыі. Разам з тым, масавае выкарыстаньне памянёных сьпіртоў як маторнага паліва, акрамя як з эканамічных прычынаў, мае шэраг недахопаў<ref>{{cite web|author=Smith J. L., Workman J. P.|date=2004-12|url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|title=Alcohol for Motor Fuels|publisher=Colorado State University Extension|accessdate=2010-09-12|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P73UUn?url=http://www.ext.colostate.edu/pubs/farmmgt/05010.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}</ref>: * мэтаноль і этаноль маюць у параўнаньні з бэнзінам меншую энэргаэфэктыўнасьць і, адпаведна, забясьпечваюць большы выдатак; * нізкія тэмпэратуры кіпеньня сьпіртоў могуць служыць чыньнікам утварэньня паравых коркаў, што можа істотна ўскладніць працу рухавіка; * [[гіграскапічнасьць]] сьпіртоў, а таксама іхняя распушчальнасьць у вадзе можа прывесьці да рэзкага зьніжэньня магутнасьці пры трапленьні вільгаці ў паліўную сыстэму; * сьпірты маюць істотна больш высокія каразійныя ўласьцівасьці ў параўнаньні з вуглевадародамі; * адносна высокая [[цеплыня згараньня]] мэтанолю і этанолю можа служыць прычынай праблемы пры зьмешваньні гэтых сьпіртоў з паветрам і далейшага транспартаваньня праз упускны калектар рухавіка. === Прамысловае выкарыстаньне === ==== Рашчыньнікі ==== Сярод [[распушчальнік]]аў шырокі распаўсюд маюць самыя розныя тыпы сьпіртоў, як то аднаатамныя ([[мэтаноль]], [[прапаноль-2]]) і шмататамныя ([[этыленгліколь]], [[гліцэрына]]); аліфатычныя ([[этаноль]], [[бутаноль-1]]) і цыклічныя ([[цыклагексаноль]]). Сьпірты стасуюцца да палярных распушчальнікаў і ўжываюцца ў розных галінах прамысловасьці<ref>{{кніга|аўтар = Дринберг С. А., Ицко Э. Ф.|загаловак = Растворителя для лакокрасочных материалов: Справочное пособие|выданьне = 2-е изд., перераб. и доп|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1986|старонкі = 51}}</ref>. Сусьветны аб’ём спажываньня сьпіртоў як распушчальнікаў паводле зьвестак на 2013 год склаў каля 6,5 млн тонаў<ref>{{cite web|url = http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|title = Market Study: Solvents (3rd edition)|work = Chemicals|publisher = Ceresana|accessdate = 2017-11-07|lang = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171107165559/http://www.ceresana.com/en/market-studies/chemicals/solvents/|archivedate = 2017-11-07|url-status = live}}</ref>. Найбольш распаўсюджаным сьпіртам сярод распушчальнікаў ёсьць [[этаноль]]. Гэтак ягоны сусьветны аб’ём спажываньня дзеля гэтых мэтаў на 2009 год перавышаў 3,5 млн тонаў на год<ref>{{cite web|url = http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|title = Ethanol Uses and Market Data|work = Chemical Intelligence|publisher = ICIS.com|accessdate = 2010-09-14|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P7WljJ?url=http://www.icis.com/v2/chemicals/9075314/ethanol/uses.html|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref>. Іншымі папулярнымі распушчальнікамі ёсьць мэтаноль і ізапрапаноль з аб’ёмамі спажываньня большым за 1 млн тон на год. Выкарыстаньне сьпіртоў у якасьці распушчальнікаў улучае ў сябе наступныя напрамкі<ref>{{cite web|url = http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|title = 2-Propanol|work = Environmental Health Criteria (EHC) Monographs|publisher = International Programme on Chemical Safety (IPCS) INCHEM|accessdate = 2010-08-18|lang = en|archiveurl = https://www.webcitation.org/616P86yCf?url=http://www.inchem.org/documents/ehc/ehc/ehc103.htm|archivedate = 2011-08-21|url-status = live}}</ref>: * Тэхналягічны распушчальнік: [[экстракцыя]] і ачыстка натуральных прадуктаў ([[тлушчы]] і [[алей|алеі]], [[смала|смолы]], [[воск]], прыродныя [[фарбавальнікі]] і [[араматызатары]], [[альгінаты]], [[вітаміны]], [[алькалёіды]], [[водарасьці|багавіньне]]), носьбіт у харчовай прамысловасьці, ачыстка, [[крышталізацыя]] і [[асаджэньне]] арганічных хімічных рэчываў. * Распушчальнік у вытворчасьці фарбаў і пакрыцьцяў, як то распушчэньне сынтэтычных палімэрных матэрыялаў ([[ляк]]і, [[смала|смолы]], [[клей|клеі]] і г. д.), складальнік [[цэмэнт]]аў, фарбаў і атраманту. * Ачышчальнік: вытворчасьць электронных кампанэнтаў, мэталічных паверхняў, фатаплёнак і фотапаперы, шклоачышчальнік і іншае, складальнік вадкага мыла і мыйных сродкаў. * Распушчальнік у вытворчасьці фармацэўтычнай прадукцыі, [[парфумэрыя|парфумэрыі]] і [[касмэтыка|касмэтыкі]]. * Распушчальнік у [[аэразоль|аэразолях]] (бытавых і мэдычных). ==== Паверхнева-актыўныя і мыйныя рэчывы ==== {{Асноўны артыкул|Паверхнева-актыўныя рэчывы}} Найважнейшай сыравінай у вытворчасьці сучасных [[Паверхнева-актыўныя рэчывы|паверхнева-актыўных рэчываў]] (ПАР) для сынтэтычных мыйных сродкаў ёсьць [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]], зь якіх у залежнасьці ад рэагента вылучаюць [[неіянагенныя паверхнева-актыўныя рэчывы|неіянагенныя]] або [[аніённыя паверхнева-актыўныя рэчывы|аніённыя ПАР]]<ref name="surfactants">{{кніга|загаловак = Chemistry and Technology of Surfactants|адказны = Edited by Richard J. Farn|выдавецтва = Blackwell Publishing Ltd|год = 2006|allpages = 5—6|isbn = 978-14051-2696-0}}</ref>. Сусьветны аб’ём выкарыстаньня вышэйшых тлустых сьпіртоў у вытворчасьці ПАР у 2000 годзе складаў 1,68 млн тонаў<ref name="surfactants" />. У 2003 годзе блізу 2,5 млн тонаў ПАР было выраблена на грунце вышэйшых тлустых сьпіртоў<ref>{{артыкул|аўтар = Dierker M., Schäfer H. J.|загаловак = Surfactants from oleic, erucic and petroselinic acid: Synthesis and properties|спасылка = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf|мова = en|выданьне = European Journal of Lipid Science and Technology|год = 2010|том = 112|нумар = 1|старонкі = 122|archivedate = 2014-03-06|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140306200107/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ejlt.200900126/pdf}}</ref>. ==== Палімэрныя матэрыялы і іхнія кампанэнты ==== Сьпірты маюць важнае прыкладаньне як зыходныя манамэры дзеля сынтэзу [[Палімэры|палімэрных матэрыялаў]] шляхам [[Полікандэнсацыя|полікандэнсацыі]]. Галоўным чынам, на аснове сьпіртоў сынтэзуюць [[поліэтэры]] і [[поліўрэтаны]]. Найважнейшымі прыкладамі такіх сынтэтычных палімэраў ёсьць [[поліэтылентэрэфталят]], [[полібутылентэрэфталят]], атрыманыя з [[фталевая кісьля|тэрэфталевай кісьлі]] і [[этыленгліколь|этыленгліколю]] або [[1,4-бутандыёль|1,4-бутандыёлю]] адпаведна. Полікандэнсацыяй [[гліколі|гліколяў]], [[гліцэрына|гліцэрыны]] або [[пэнтаэрытрыт]]у з [[фталевы ангідрыд|фталевым ангідрыдам]] атрымліваюць [[алькідныя смолы]], якія шырока выкарыстоўваюцца ў вырабніцтве лякаў і фарбаў. Поліўрэтаны здабываюць полікандэнсацыяй [[ізацыянаты|ізацыянатаў]] з гліколямі або шмататамнымі сьпіртамі<ref>{{кніга|аўтар = Chanda M., Roy S. K.|загаловак = Industrial Polymers, Specialty Polymers, and Their Applications|спасылка = https://archive.org/details/industrialpolyme00chan|месца = Boca Raton|выдавецтва = CRC Press, Taylor & Francis Group|год = 2009|pages = [https://archive.org/details/industrialpolyme00chan/page/n17 1]—55—1-58, 1-97—1-98|isbn = 978-1-4200-8058-2}}</ref>. Сьпірты таксама выкарыстоўваюцца ў вытворчасьці складанаэтэрных і дыэтэрных [[плястыфікатар]]аў для палімэраў<ref>{{кніга|аўтар = Барштейн Р. С., Кирилович В. И., Носовский Ю. Е.|загаловак = Пластификаторы для полимеров|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1982|старонкі = 19—20}}</ref>. ==== Гідраўлічныя вадкасьці і змазачныя матэрыялы ==== Дзеля атрыманьня негаручых гідраўлічных вадкасьцей выкарыстоўваюць водныя рашчыны, якія зьмяшчаюць гліцэрыну і этаноль. У вытворчасьці [[тормазная вадкасьць|тормазных вадкасьцяў]] шырока выкарыстоўваюць [[этыленгліколь]] і этэры на ягонай аснове. Многія сучасныя змазачныя матэрыялы маюць у сваім складзе [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] і іхнія этэры, дзякуючы іхняй нізкай таксычнасьці, высокай тэмпэратуры пошугу і бясьсьледнаму выпарэньню пры награваньні. Гэтыя ўласьцівасьці выкарыстоўваюцца для побытавага ўжываньня, а таксама для выпадкаў, калі эфэкт астуджэньня паверхні важнейшы за антыфрыкцыйныя ўласьцівасьці, напрыклад, пры сьвідраваньні, пілаваньні або іншай [[сьлесарства|сьлясарнай]] апрацоўцы мэталаў<ref>{{кніга|загаловак = Lubricants and Lubrication|адказны = Edited by Theo Mang and Wilfried Dresel|выданьне = 2nd edition|месца = [[Вайнхайм|Weinheim]]|выдавецтва = Wiley-VCH GmbH|год = 2007|pages = 516—517|isbn = 978-3-527-31497-3}}</ref>. ==== Пэстыцыды ==== [[Файл:Dicofol chemical structure.png|значак|зьлева|Прэпарат для барацьбы з кляшчамі [[дыкаполь]] ёсьць араматычным сьпіртам.]] Не зважаючы на тое, што незамешчаныя гранічныя аліфатычныя сьпірты маюць [[фунгіцыд]]ную або [[гербіцыд]]ную актыўнасьці, іхняе простае выкарыстаньне як [[пэстыцыдаў]] ня мае шырокага практычнага ўжываньня. Адным зь нямногіх напрамкаў ёсьць іхняе выкарыстаньне як [[рэгулятары росту расьлінаў|рэгулятар росту расьлінаў]]. Падобныя ўласьцівасьці маюць [[этаноль]], [[этыленгліколь]] і іншыя гліколі, некаторыя вышэйшыя тлустыя сьпірты{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|106—110}}. Галагензамешчаныя сьпірты выяўляюць значна большую актыўнасьць і маюць [[ратыцыд]]ную, гербіцыдную і фунгіцыдную актыўнасьці. Гэтак, напрыклад, прэпарат [[гліфтор]], які ёсьць сумесьсю 1,3-дыфтарпрапанолю-2 і 1-фтор-3-хлёрпрапанолю-2, выкарыстоўваецца ў барацьбе з [[мышы|мышамі]], [[хамяковыя|хамяковымі]] ды [[байбак]]амі<ref name="pest">{{кніга|аўтар = Мельников Н. Н.|загаловак = Пестициды. Химия, технология и применение|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1987|старонак = 710|ref = Мельников}}</ref>. Больш высокая біялягічная актыўнасьць назіраецца ў негранічных і араматычных сьпіртоў. [[Алілавы сьпірт]] мае ўжываньне як гербіцыд, шматлікія вышэйшыя негранічныя сьпірты ёсьць фэрамонамі вусякоў. Актыўнымі [[акарыцыд]]амі ёсьць некаторыя араматычныя біфэнілавыя сьпірты: [[дыкафоль]], [[хлёрфэнэтоль]], [[пракляноль]]<ref name="pest" /><ref>{{cite web|url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|title=Proclonol|work=Compendium of Pesticide Common Names|publisher=Alan Wood’s Web site|accessdate=2010-09-26|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P8a6b0?url=http://www.alanwood.net/pesticides/proclonol.html|archivedate=2011-08-21|url-status=live}}</ref>. Многія сьпірты ёсьць паўпрадуктамі для сынтэзу розных пэстыцыдаў<ref>{{кніга|аўтар = Unger T. A.|загаловак = Pesticide Synthesis Handbook|месца = New Jersey|выдавецтва = Noyes Publications|год = 1996|allpages = 1080|isbn = 0-8155-1401-8|ref = Unger}}</ref>. Напрыклад, у вытворчасьці [[гліфасат]]у выкарыстоўваецца [[мэтаноль]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|277}}, [[кратаксыфос]]у — [[α-мэтыльбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Unger|1996|Unger|294}}, [[пірэтроід]]аў трэцяга пакаленьня — [[3-фэнаксыбэнзілавы сьпірт]]{{Зноска|Мельников|1987|Мельников|181—182}}. Таксама сьпірты шырока выкарыстоўваюцца як няводны носьбіт для стварэньня таварных кампазыцыяў пэстыцыдаў<ref>{{кніга|загаловак=Guidance Manual for Selecting Protective Clothing for Agricultural Pesticide Operations|спасылка=http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=736B94001&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=pubnumber&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h|адказны=Contract No. 68-C9-0037|выданьне=Work Assignment 0-20|месца=Cincinatti|выдавецтва=U.S. EPA|год=1994|pages=45|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731150602/http://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/200004LC.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=736B94001&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=pubnumber%5E%22736B94001%22&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&UseQField=pubnumber&IntQFieldOp=1&ExtQFieldOp=1&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000011%5C200004LC.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h}}</ref>. === Ужываньне ў вытворчасьці спажывецкай прадукцыі === ==== Харчовая прамысловасьць ==== [[Файл:Alcohol by Country.png|значак|Гадавое спажываньне алькаголю на душу насельніцтва (15+) у літрах у пераліку на чысты этаноль (2004)<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|title=Global Status Report on Alcohol 2004|author=[[Сусьветная арганізацыя аховы здароўя]]|accessdate=2013-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQr80iS1?url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_status_report_2004_overview.pdf|archivedate=2013-03-27|dead-url=no}}</ref>.]] Асновай усіх сьпіртавых напояў ёсьць [[этаноль]], які атрымліваецца пры брузаваньні харчовай сыравіны, як то вінаграду, бульбы, [[пшаніца|пшаніцы]] і іншых прадуктаў з утрыманьнем [[крухмал]]у або [[цукар|цукру]]. Акрамя таго, этылявы сьпірт выкарыстоўваецца як кампанэнт некаторых [[харчовыя араматызатары|харчовых араматызатараў]], што на сёньня ёсьць шырокай практыкай у кулінарыі, пры выпеках кандытарскіх вырабаў, вытворчасьці [[шакаляд]]у, [[цукерка|цукерак]], напояў, [[марозіва]], [[сочыва]], [[жэле]], [[павідла]]ў, [[канфітур]]аў і іншага. Аднак этанолям сьпіс сьпіртоў, ужываных у вытворчасьці прадуктаў харчаваньня, не абмяжоўваецца. Сьпірты можна сустрэць сярод самых розных [[харчовы дадатак|харчовых дадаткаў]], напрыклад, [[гліцэрына]] (E422) выкарыстоўваецца як агент утрымоўчы вільгаць, распушчальнік, загушчальнік, разьдзяляльнік, плеўкаўтваральнік, сродак для капсуляваньня. Шэраг сьпіртоў маюць ужываньне як [[цукразаменьнік]]і ([[ксыліт]], [[маніт]], [[сарбіт]], [[эрытрыт]]), араматызатары ([[мэнтоль]]), фарбавальнікі ([[лютэін]]) і г. д.<ref name="giord">{{кніга|аўтар = Сарафанова Л. А.|загаловак = Пищевые добавки: Энциклопедия|выданьне = 2-е изд., испр. и доп|месца = СПб.|выдавецтва = ГИОРД|год = 2004|старонак = 808|isbn = 5-901065-79-4}}</ref> ==== Парфумэрыя, касмэтыка і побытавая хімія ==== Сьпірты даволі шырока выкарыстоўваюцца як араматычныя рэчывы дзеля складаньня кампазыцыяў у парфумэрна-касмэтычнай прамысловасьці і вытворчасьці араматызатараў для пабытавай хіміі і іншай спажывецкай прадукцыі ([[гераніёль]], [[нэроль]], [[цытранэлёль]], [[мэнтоль]] і іншыя). Апроч наданьня водару, у парфумэрна-касмэтычнай прадукцыі сьпірты выкарыстоўваюцца і ў іншых мэтах<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|title=List of Functions|work=Cosmetics CosIng|publisher=European Commission. Health and Consumers|accessdate=2010-09-08|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616P91bb8?url=http://ec.europa.eu/consumers/cosmetics/cosing/index.cfm?fuseaction=ref_data.functions|archivedate=2011-08-21|dead-url=no}}</ref>: * [[антыўсьпеньвальнік]]і: [[этаноль]], [[прапаноль-1]], [[прапаноль-2]], гексаноль; * антыкаразійныя рэчывы: 2-дымэтыламіна-2-мэтылпрапаноль-1; * антымікробныя прэпараты: 2,4-дыхлёрбэнзілавы сьпірт, (этылендыёксы)дымэтаноль; * [[антыаксыдант]]ы: тыадыгліколь; * антыстатыкі: [[вышэйшыя тлустыя сьпірты]] (С<sub>12</sub>—С<sub>16</sub>); * гідратропныя рэчывы: гексаноль; * маскавальныя сродкі: бутандыёль-2,3, 2-бэнзілгептаноль-1, [[барнэоль]], 3,7-дымэтылнанадыен-1,6-ол-3; * [[кансэрвант]]ы: [[2-бром-2-нітрапрапандыёль-1,3]], [[бэнзілавы сьпірт]], [[1,1,1-трыхлёр-2-мэтылбутаноль-2]]; * [[ахаладжальнік]]і: мэнтоль, 3-мэтаксыпрапандыёль-1,2; * [[плястыфікатар]]ы: актандыёль-1,8, 2,2-дымэтыльпрапандыёль-1,3; * процісэбарэйныя сродкі: ундэканоль-1; * сувязныя: даказаноль-1, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>20</sub>—С<sub>22</sub>); * зьмякчальнікі: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>9</sub>—С<sub>16</sub>); вышэйшыя гліколі (С<sub>15</sub>—С<sub>30</sub>); * сродкі для завіўкі або выпростваньня валасоў: [[дытыятрэітоль]], 3-мэркаптапрапандыёль-1,2; * стабілізатары эмульсіяў: 7-дэгідрахалестэрын, 3-(актадэцылаксы)прапандыёль-1,2, вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>9</sub>—С<sub>50</sub>); * стабілізатары пеніцы: дэканоль-1, [[мірыстылявы сьпірт]], [[цэтылявы сьпірт]], [[стэарылявы сьпірт]]; * увільгатняльнікі: гексантрыёль-1,2,6, бутандыёль-1,2, бутандыёль-2,3, 2-бутылактаноль-1, [[гліцэрына]]; * фіксатары валасоў: 2-(2-амінаэтаксы)этаноль; * эмульгатары: вышэйшыя тлустыя сьпірты (С<sub>40</sub>—С<sub>60</sub>). === Стасаваньне ў мэдыцыне === Асноўным сьпіртам, які ўжываецца ў мэдычных мэтах, ёсьць [[этаноль]]. Яго выкарыстоўваюць як вонкавы [[антысэптык|антысэптычны]] і раздражняльны сродкі для падрыхтоўкі кампрэсаў і абціраньняў. Яшчэ больш шырока ўжываецца этылявы сьпірт дзеля падрыхтоўкі розных настоек, разводзіваў, [[экстракт]]аў і іншых лекавых формаў<ref name="m2">{{кніга|аўтар = Машковский М. Д.|загаловак = Лекарственные средства: В 2 томах|выданьне = 14-е изд., перераб., исправ. и доп|месца = Масква|выдавецтва = ООО «Издательство Новая Волна»: Издатель С. Б. Дивов|год = 2002|том = 2|старонкі = 382|isbn = 5-7864-0129-4}}</ref>. Ужываньне сьпіртоў як уласна лекавы сродак ня вельмі пашырана, аднак шматлікія прэпараты з фармальнай наяўнасьці гідраксільнай групы можна далучыць да разгляданай клясы арганічных злучэньняў ([[кленбутэроль]], [[хлёрбутаноль]], [[маніт]], [[эстрадыёль]] і іншыя). Напрыклад, у пераліку 10 найважнейшых рэцэптурных прэпаратаў ЗША ў 2000 годзе 6-ы радок займаў [[альбутэроль]], які ўтрымлівае гідраксільную групу{{Зноска|Chenier|2002|Chenier|421}}. === Іншыя абсягі === Сёньня цяжка знайсьці сфэры практычнай дзейнасьці чалавека, дзе бы не было выкарыстаньня сьпіртоў у рознай ролі. Можна вылучыць наступныя малазначныя напрамкі выкарыстаньня: * [[пенаўтваральнік]]і для [[флятацыя|флятарэагентаў]]<ref>{{кніга|частка = Флотация|загаловак = Химическая энциклопедия|адказны = Главный редактор H. C. Зефиров|месца = Масква|выдавецтва = Научное Издательство «Большая Российская Энциклопедия»|год = 1999|том = 5|старонкі = 207—208|isbn = 5-85270-310-9}}</ref>; * зыходныя прадукты для атрыманьня выбуховых рэчываў, а таксама іхнія кампанэнты (гліцэрыну ўжываюць дзеля сынтэзу [[нітрагліцэрына|нітрагліцэрыны]], [[этыленгліколь]] — [[этыленглікольдынітрат]]у, [[пэнтаэрытрыт]] — [[пэнтаэрытрыттэтранітрат]]у<ref>{{кніга|аўтар = Орлова Е. Ю.|загаловак = Химия и технология бризантных взрывчатых веществ: Учебник для вузов|выданьне = 3-е изд., перераб|месца = Ленінград|выдавецтва = «Химия»|год = 1981|старонкі = 263, 278, 281}}</ref>); * зыходныя прадукты для атрыманьня атрутных рэчываў, а таксама кампанэнты для іхняй дэгазацыі (ніжэйшыя сьпірты ўжываюцца дзеля сынтэзу фасфарарганічных баявых атрутных рэчываў: [[табун (хімічная зброя)|табуну]] або [[дыізапрапілфтарфасфат]]у<ref>{{кніга|аўтар = Франке З.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем.|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 1|старонкі = 271, 288}}</ref>; [[манаэтаналамін]] і [[мэтыльцэлазальв]] ужываюцца для [[дэгазацыя|дэгазацыі]]<ref>{{кніга|аўтар = Франке З., Франц П., Варнке В.|загаловак = Химия отравляющих веществ|адказны = Пер. с нем., под редакцией акад. И.&nbsp;Л. Кнунянца и д-ра хим. наук Р.&nbsp;Н. Стерлина|месца = Масква|выдавецтва = «Химия»|год = 1973|том = 2|старонкі = 317}}</ref>). == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Спірты|Міляшкевіч Я. Г.|115}} * {{кніга|аўтар=Chauvel A., Lefebvre G.|загаловак=Petrochemical processes 2. Major Oxygenated, Chlorinated and Nitrated Derivatives|месца=Paris|выдавецтва=Editions Technip|год=1989|том=2|нумар=2nd ed|isbn=2-7108-0563-4|ref=ChauvelLefebvre}} * {{кніга|аўтар=Chenier Ph. J.|спасылка=https://archive.org/details/surveyofindustri0003edchen/page/242|загаловак=Survey of Industrial Chemistry|месца=New York|выдавецтва=Kluwer Academic / Plenum Publishers|год=2002|нумар=Third Edition|isbn=0-306-47246-5|ref=Chenier}} * {{кніга|аўтар=Speight J. G.|спасылка=https://archive.org/details/chemicalprocessd0000spei|загаловак=Chemical Process and Design Handbook|выдавецтва=McGraw-Hill|год=2002|старонак=2.251|isbn=0-07-137433-7|ref=Speight}} * {{кніга|аўтар=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|загаловак=Органическая химия|выданьне=3-е изд.|месца=Масква|выдавецтва=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=2|isbn=978-5-94774-614-9|ref=Реутов}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_alcohol.htm Этаноль] на The Periodic Table of Videos{{ref-en}}. * [https://www.britannica.com/science/alcohol Алькаголь]. Encyclopædia Britannica{{ref-en}}. * [https://web.archive.org/web/20200920121325/https://sites.duke.edu/apep/module-1-gender-matters/content/content-what-is-alcohol/ Што такое алькаголь?]. Duke University{{ref-en}}. * [https://study.com/academy/lesson/alcohol-in-chemistry-types-uses-formula.html Алькаголь у хіміі: тыпы, выкарыстаньне і формула]. Study.com{{ref-en}}. * [https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Supplemental_Modules_(Organic_Chemistry)/Alcohols Алькаголі]. LibreTexts{{ref-en}}. [[Катэгорыя:Сьпірты| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] 3dlnn3l1fz9heectjs464t71xyuk7w3 Бэрлін 0 4196 2697798 2667430 2026-10-27T00:57:37Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697798 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Бэрлін |Статус = горад |Тып = [[Сталіца]] |Назва ў родным склоне = Бэрліна |Назва на мове краіны = Berlin |Код мовы назвы краіны = de |Краіна = Нямеччына |Герб = DEU Berlin COA.svg |Сьцяг = Flag of Berlin.svg{{!}}border |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1197 |Статус з = 1244 |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = Кіруючы бурмістар |Кіраўнік = |Плошча = 892 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +1 |Летні час = +2 |Тэлефонны код = 030 |Паштовыя індэксы = 10001—14199 |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = Berlin Montage 4.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 31 |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 13 |Даўгата хвілінаў = 25 |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Бэрлі́н''' ({{мова-de|Berlin}}) — сталіца [[Нямеччына|Нямеччыны]] й адна з фэдэральных земляў Нямеччыны. З насельніцтвам каля 3,7 млн чалавек на 2023 год Бэрлін зьяўляецца самым вялікім горадам краіны<ref>Amtes für Statistik Berlin-Brandenburg. Bevölkerungsstand in Berlin am 30. September 2015. [https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/publikationen/stat_berichte/2016/SB_A01-07-00_2015m09_BE.pdf].</ref>. Гэта самы вялікі паводле колькасьці насельніцтва горад [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]] й сёмы разам з прыгарадамі<ref>INSEE. [http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=cmptef01103&id=18 «Population des villes et unités urbaines de plus de 1 million d’habitants de l’Union européenne»]</ref>. Разьмешчаны ў паўночна-ўсходняй частцы Нямеччыны. Месьцячыся на [[эўрапейская раўніна|эўрапейскай раўніне]], Бэрлін знаходзіцца пад уплывам умеранага сэзоннага клімату. Каля адной траціны тэрыторыі гораду складаецца зь лесу, паркаў, садоў, рэк і азёраў<ref>[http://books.google.de/books?id=94LP4xCb-KcC&pg=PA23&lpg=PA23&dq=%22Berlin+%22+rivers+lakes+foreests+%22one+third%22&source=bl&ots=OoT9TA0ZWR&sig=ZN0MSyam43OC5321qPitypjubUg&hl=en&ei=VWTPStrdKabEmwPdx9yEAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1#v=onepage&q=&f=false «Gren Berlin»]. Andrea Schulte-Peevers, Lonely Planet Publications</ref>. Першыя дакумэнтальныя сьведкі пра горад датуюцца XIII стагодзьдзем. Бэрлін быў цэнтрам маркграфства [[Брандэнбург (курфюрства)|Брандэнбург]] і сталіцай [[Каралеўства Прусія|Каралеўства Прусіі]] ў 1701—1918 гадох, [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]] ў 1871—1918 гадох, [[Ваймарская рэспубліка|Ваймарскай рэспублікі]] ў 1919—1933 гадох і [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] ў 1933—1945 гадох<ref>[https://web.archive.org/web/20140814205029/http://www.fordham.edu/halsall/mod/germanunification.html «Documents of German Unification, 1848—1871»]. Modern History Sourcebook.</ref>. Бэрлін у 1920-х гадох быў трэцім паводле велічыні муніцыпалітэтам у сьвеце<ref>[http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=23505 «Topographies of Class: Modern Architecture and Mass Society in Weimar Berlin»]. (Social History, Popular Culture, and Politics in Germany) www.h-net.org.</ref>. Пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] горад быў падзелены на дзьве часткі. Адна зь іх — [[Усходні Бэрлін]], якая зьяўлялася сталіцай [[Нямецкая Дэмакратычная Рэспубліка|Нямецкай Дэмакратычнай Рэспублікі]], а другая — [[Заходні Бэрлін]] — зьяўлялася заходненямецкім [[экскляў|эксклявам]], акружаным [[Бэрлінскі мур|Бэрлінскім мурам]] з 1961 па 1989 гады<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/62202/Berlin-Wall «Berlin Wall»]. Encyclopædia Britannica.</ref>. Пасьля ўзьяднаньня Нямеччыны 3 кастрычніка 1990 году, горад аднавіў свой статус сталіцы краіны. Цяпер у ім месьцяцца 147 замежных амбасадаў<ref>[https://web.archive.org/web/20120112204045/http://www.germany.info/Vertretung/usa/en/04__W__t__G/03/01/03/Feature__3.html «Berlin — Capital of Germany»]. German Embassy in Washington.</ref><ref>[http://www.magazine-deutschland.de/en/artikel-en/article/article/das-diplomatische-berlin.html «Diplomatic Berlin»]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Deutschland Online.</ref>. Бэрлін ёсьць сусьветны горад [[культура|культуры]], [[палітыка|палітыкі]], [[СМІ]] й [[навука|навукі]]<ref>Davies, Catriona (10 April 2010). [http://edition.cnn.com/2010/BUSINESS/04/10/cities.dominate.world/?hpt=C2 «Revealed: Cities that rule the world — and those on the rise»]. CNN.</ref><ref>Sifton, Sam (31 December 1969). [http://www.nytimes.com/2008/06/22/travel/22iht-22berlin.13882912.html?_r=1 «Berlin, the big canvas»]. The New York Times.</ref>. Ягоная эканоміка грунтуецца перш за ўсё на [[сэктар паслугаў|сэктары паслугаў]], які ахоплівае шырокі спэктар творчых індустрыяў, мэдыя-карпарацыяў і канфэрэнц-цэнтраў. Бэрлін таксама служыць цэнтрам кантынэнтальнага паветранага й чыгуначнага транспарту<ref>[https://web.archive.org/web/20080922094543/http://www.iccaworld.com/npps/story.cfm?ID=1577 «ICCA publishes top 20 country and city rankings 2007»]. ICCA.</ref><ref>[http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=29376&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html «Berlin City of Design Press Release»]. UNESCO.</ref> й зьяўляецца папулярным турыстычным цэнтрам<ref>[http://www.statistik-berlin-brandenburg.de/pms/2011/11-02-18.pdf «Berlin-Tourismus 2010 mit neuem Rekord»]. Amt für Statistik.</ref>. Значныя галіны прамысловасьці гораду ўключаюць [[інфармацыйныя тэхналёгіі]], [[фармацэўтыка]], [[біямэдычная інжынэрыя]], [[біятэхналёгія|біятэхналёгіі]], [[электроніка]], кіраваньне трафікам, а таксама [[аднаўляльная энэргія|аднаўляльнымі крыніцамі энэргіі]]. Бэрлін зьяўляецца домам для вядомых унівэрсытэтаў, дасьледчых інстытутаў, аркэстраў, музэяў і знакамітасьцяў, а таксама ёсьць месцам правядзеньня шматлікіх спартовых спаборніцтваў<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/896 «World Heritage Site Museumsinsel»]. UNESCO.</ref>. Ягоныя гарадзкія ўмовы й гістарычная спадчына зрабілі яго папулярным месцам для міжнародных кінапраектаў<ref>{{Навіна|аўтар={{Артыкул у іншым разьдзеле|Нямецкае прэс-агенцтва||de|Deutsche Presse-Agentur}}|загаловак=Hollywood Helps Revive Berlin's Former Movie Glory|спасылка=http://m.dw.com/en/hollywood-helps-revive-berlins-former-movie-glory/a-3549403|выдавец=Радыё «[[Нямецкая хваля]]»|мова=en|дата публікацыі=9 жніўня 2008|дата доступу=28 траўня 2016}}</ref>. Горад добра вядомы сваімі фэстывалямі, разнастайнымі помнікамі архітэктуры, начным жыцьцём, сучасным мастацтвам, грамадзкай транспартнай сеткай і высокай якасьцю жыцьця<ref>Flint, Sunshine (12 December 2004). [http://travel2.nytimes.com/2004/12/12/travel/12surf.html?ex=1150862400&en=f2c1cc6c507fea18&ei=5070 «The Club Scene, on the Edge»]. The New York Times.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110728092453/http://www.denmark.dk/nr/rdonlyres/60b9101d-b656-438e-a755-e441d41e0aa7/0/top_20_cities.pdf «The Monocle Quality Of Life Survey»] (PDF). www.denmark.dk.</ref>. == Гісторыя == [[Файл:ZLB-Berliner Ansichten-Januar.jpg|міні|200пкс|зьлева|Мапа Бэрліна 1688 году]] Паходжаньне назвы Бэрлін, невядома, але яно можа мець свае карані ў мове [[заходнія славяне|заходніх славянаў]], якія раней жылі гэтым месцы, і быць зьвязана са [[Палабская мова|старажытнапалабскім]] ''berl-/birl-'', што азначае — «балота»<ref>Berger, Dieter (1999). «Geographische Namen in Deutschland». Bibliographisches Institut. {{ISBN|3-411-06252-5}}.</ref>. Аднак народная [[этымалёгія]] зьвязвае назву зь нямецкім словам «Bär», што перакладаецца як [[мядзьведзь]], зрэшты мядзьведзь знаходзіцца на гербе гораду. Самыя раньнія сьведчаньні існаваньня паселішча ў раёне Бэрліну датуюцца 1192 годам<ref>«Berlin dig finds city older than thought». Associated Press.</ref>. Першыя пісьмовыя згадкі гарадоў у рэгіёне сучаснага гораду зьяўляюцца з канца XII стагодзьдзя. [[Шпандаў]] упершыню згадваецца ў 1197 годзе, а [[Кёпэнік]] у 1209 годзе, аднак гэтыя раёны не ўваходзілі ў Бэрлін да 1920 году<ref>[https://web.archive.org/web/20080612020333/http://www.berlin.de/tourismus/sehenswuerdigkeiten.en/00175.html «Spandau Citadel»]. Berlin tourist board.</ref>. Цэнтральная частка Бэрліну раней складалася з двух гарадоў. [[Кёльн (Бэрлін)|Кёльн]] упершыню згадваецца ў дакумэнце ў 1237 годзе, а іншы горад, які стаяў на рацэ [[Шпрэе]], (Стары) Бэрлін, згадваецца ў дакумэнце ад 1244 году. Час згадваньня найстарэйшага з двух гарадоў і лічыцца часам заснаваньня Бэрліну. Два гарады зь цягам часу ўтварылі цесныя эканамічныя й сацыяльныя сувязі й у рэшце рэшт зьліліся ў 1307 годзе ў адзін горад, які стаў вядомы як Бэрлін. У 1435 годзе [[Фрыдрых I Гогенцолерн|Фрыдрых I]] стаў [[курфюрст]]ам маркграфства [[Брандэнбург (маркграфства)|Брандэнбург]], якім ён кіраваў да 1440 году<ref>[https://web.archive.org/web/20070807093738/http://www.west.net/~antipas/protected_files/news/europe/hohenzollerns.html «The Hohenzollern Dynasty»]. Antipas.</ref>. Ягоны пераемнік, [[Фрыдрых II Жалезназубы]], зрабіў Бэрлін сталіцай маркграфства, а наступныя чальцы сям’і [[Гагэнцолерны|Гагэнцолернаў]] кіравалі ў Бэрліне да 1918 году, спачатку ў якасьці абраных кіроўцаў Брандэнбургу, а потым як каралі [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] й у канчатковым выніку, як нямецкія імпэратары. У 1448 годзе грамадзяне паўсталі супраць будаўніцтва новага каралеўскага палацу Фрыдрыха II Жалезназубага. Гэты пратэст ня быў пасьпяховым, аднак, грамадзяне ў выніку страцілі шмат зь якіх сваіх палітычных і эканамічных прывілеяў. У 1451 годзе Бэрлін стаў каралеўскай рэзыдэнцыяй кіроўцаў Брандэнбургу, а ў 1518 годзе Бэрліну давялося адмовіцца ад свайго статусу вольнага [[Ганза|Ганзейскага гораду]]. У 1539 годзе валадар і горад афіцыйна далучыліся да [[Лютэранства|лютэранскай царквы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20060818100934/http://www.smp-protein.de/SMPConference/berlin.htm «Berlin Cathedral»]. SMPProtein.</ref>. === 16—19 стагодзьдзі === [[Файл:Berlin Unter den Linden Victoria Hotel um 1900.jpg|міні|220пкс|зьлева|Бэрлін у 1900 годзе]] [[Файл:Friedrich Zweite Alt.jpg|міні|160пкс|Фрыдрых II Вялікі]] [[Трыццацігадовая вайна]], якая працягвалася з 1618 па 1648 гады, спустошыла Бэрлін. Траціна дамоў былі пашкоджанымі альбо разбуранымі й горад страціў палову свайго насельніцтва<ref>[http://www.zum.de/whkmla/region/germany/bra30.html «Brandenburg during the 30 Years War»]. WHKMLA.</ref>. [[Фрыдрых Вільгельм I Брандэнбурскі|Фрыдрых Вільгельм]], вядомы як «Вялікі курфюрст», які стаў пераемнікам свайго бацькі [[Георг Вільгельм Брандэнбурскі|Георга Вільгельма]], пачаў праводзіць палітыку заахвочваньня іміграцыі й рэлігійнай цярплівасьці. Разам з [[Патсдамскі эдыкт|Патсдамскім эдыктам]], які быў напісаны ў 1685 годзе, Фрыдрых Вільгельм прапаноўваў прытулак францускім [[гугеноты|гугенотам]]. Больш за 15 тысячаў гугенотаў адправіліся ў Брандэнбург, зь якіх 6 тысячаў пасяліліся ў Бэрліне. Да 1700 году каля 20 адсоткаў жыхароў гораду былі французамі, і іхны культурны ўплыў на горад быў вельмі велізарным. Акрамя таго, у горад накіраваліся іншыя імігранты з [[Чэхія|Чэхіі]], [[Польшча|Польшчы]] й [[Зальцбург]]у. Разам з каранацыяй [[Фрыдрых I Прускі|Фрыдрыха I]] у 1701 годзе як караля, якая праходзіла ў [[Кёнігсбэрг]]у, Бэрлін стаў новай сталіцай [[Каралеўства Прусія|Каралеўства Прусіі]], што было пасьпяховай спробай цэнтралізаваць разьмяшчэньне сталіцы ў вельмі распасьцёртым Прускім каралеўстве. Пасьля гэтай падзеі горад упершыню пачаў расьці. У 1740 годзе Фрыдрых II, вядомы як [[Фрыдрых II Вялікі|Фрыдрых Вялікі]] (1740—1786), прыйшоў да ўлады. У часы ягонага панаваньня Бэрлін стаў цэнтрам асьветы. Пасьля перамогі [[Францыя|Францыі]] ў [[вайна Чацьвёртай кааліцыі|вайне Чацьвёртай кааліцыі]], [[Напалеон Банапарт]] увайшоў у Бэрлін у 1806 годзе, але гораду было дазволена мець самакіраваньне. У 1815 годзе горад стаў часткай новай правінцыі Брандэнбург. Прамысловая рэвалюцыя ператварыла Бэрлін ў XIX стагодзьдзі. Эканоміка гораду й ягонае насельніцтва значна павялічылася, а сам горад стаў асноўным чыгуначным вузлом і эканамічным цэнтрам Нямеччыны. Неўзабаве, некаторыя прыгарады ўвайшлі ў склад Бэрліну, што таксама павялічыла плошчу й колькасьць насельніцтва гораду. У 1871 годзе Бэрлін стаў сталіцай створанай [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. А 1 красавіка 1881 году горад аддзяліўся ад правінцыі Брандэнбург і ўтварыў асобную адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку. === XX стагодзьдзе === [[Файл:Berlin_Blockade-map.svg|міні|200пкс|зьлева|Падзел Бэрліну па сэктарах акупацыі саюзнымі войскамі]] У 1902 годзе быў адкрыты [[Бэрлінскі мэтрапалітэн|мэтрапалітэн]]. Пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў 1918 годзе ў Бэрліне была абвешчана рэспубліка. У 1920 годзе ў Вялікі Бэрлін былі ўключаны дзясяткі мястэчкаў, вёсак і маёнткаў, якія месьціліся вакол Бэрліну. Гэтае дзеяньне і мела дачыненьне да [[Шпандаў]] і [[Шарлётэнбург (раён Бэрліну)|Шарлётэнбургу]], а таксама шэрагу іншых абласьцёў, якія цяпер зьяўляюцца галоўнымі муніцыпалітэтамі. Пасьля гэтага пашырэньня, у Бэрліне налічвалася каля чатырох мільёнаў чалавек. У эпоху [[Ваймарская рэспубліка|Ваймарскай рэспублікі]] Бэрлін стаў сусьветна вядомым як цэнтар культурнай трансфармацыі. [[Файл:Potsdamer Platz 1945.jpg|міні|220пкс|Руіны на Патсдамэрпляц у 1945 годзе]] 30 студзеня 1933 году [[Адольф Гітлер]] і нацысцкая партыя прыйшлі да ўлады. Нацысцкі рэжым зьнішчыў габрэйскую суполку Бэрліну, якая налічвала 170 тысячаў чалавек да 1933 году. Пасьля [[Крыштальная ноч|Крыштальнай ночы]] ў 1938 годзе, тысячы габрэяў гораду былі заключаны ў турму ў суседнім канцлягеры [[Захсэнгаўзэн]], а на пачатку 1943 году былі адпраўленыя ў лягеры сьмерці, як то [[Асьвенцім]], з прычыны чаго 19 траўня таго ж году горад быў аб’яўлены «[[юдэнфрай]]». Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] вялікая частка Бэрліну была разбурана ў 1943—1945 гадох паветранымі налётамі й падчас [[Бэрлінская апэрацыя|бітвы за Бэрлін]]. Сярод сотняў тысячаў людзей, якія загінулі падчас бітвы за Бэрлін, паводле ацэнак, 125 тысячаў зьяўляліся грамадзянскімі асобамі<ref>Clodfelter, Michael (2002), «Warfare and Armed Conflicts- A Statistical Reference to Casualty and Other Figures, 1500—2000» (2nd ed.), McFarland & Company, {{ISBN|0-7864-1204-6}}</ref>. Пасьля заканчэньня вайны ў [[Эўропа|Эўропе]] ў 1945 годзе Бэрлін атрымаў вялікі лік уцекачоў з усходніх правінцыяў. Дзяржавы-пераможцы падзялілі горад на чатыры сэктары, аналягічнымі зонамі акупацыі, якімі была падзелена ўся Нямеччына. На тэрыторыі сэктараў заходніх хаўрусьнікаў ([[ЗША]], [[Вялікабрытанія]] й [[Францыя]]) быў створаны [[Заходні Бэрлін]], у той час на тэрыторыі савецкага сэктару сфармаваўся [[Усходні Бэрлін|Ўсходні Бэрлін]]<ref>[http://www.fdrlibrary.marist.edu/psf/box31/t297c01.html «Agreement to divide Berlin»]. FDR-Library.</ref>. Усе чатыры хаўрусьнікі мелі агульныя адміністрацыйныя абавязкі ў Бэрліне. Аднак у 1948 годзе, калі заходнія хаўрусьнікі правялі грашовую рэформу ў заходніх зонах Нямеччыны й трох заходніх сэктарах Бэрліну, [[Савецкі Саюз]] увёў блякаду на пад’язныя шляхі з Заходняга Бэрліну, якія ляжалі цалкам унутры савецкай кантраляванай тэрыторыі. [[Бэрлінскі паветраны мост]], праведзены трыма заходнімі хаўрусьнікамі, пераадолеў гэтую блякаду, пастаўляючы прадукты харчаваньня й іншыя прадметы ў горад з 24 чэрвеня 1948 году да 11 траўня 1949 году<ref name="airlift">[http://www.western-allies-berlin.com/historic-events/detail/airlift-blockade «Berlin Airlift / Blockade»]. Western Allies Berlin.</ref>. У 1948 годзе на тэрыторыі былой ракетнай базы амэрыканская адмініністрацыя пабудавала лётнішча, якое пазьней стала аэрапортам [[Бэрлін-Тэгель (аэрапорт)|Тэгель]]<ref name="airlift"/> (зачынены ў 2020 годзе). У 1949 годзе была створана [[Фэдэратыўная Рэспубліка Нямеччына]], якая ў канчатковым выніку ўзьяднала ўсе амэрыканскія, ангельскія й францускія зоны, за выключэньнем зонаў гэтых трох краінаў у Бэрліне, а марксісцка-ленінская [[Нямецкая Дэмакратычная Рэспубліка]] была абвешчаная ўва Ўсходняй Нямеччыне. Заходні Бэрлін афіцыйна заставаўся акупаваным горадам, але палітычна ён быў вельмі цесна зьвязаны з Фэдэратыўнай Рэспублікай Нямеччыны, нягледзячы на ягонае геаграфічнае становішча. Заходні Бэрлін выпускаў свае паштовыя маркі, якія былі вельмі падобны на маркі ФРН, але з дадаткам слова «Бэрлін». У сфэры авіяцыйных перавозак у Заходнім Бэрліне былі прадстаўлены толькі амэрыканскія, брытанскія й францускія авіякампаніі. [[Файл:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|міні|220пкс|Падзеньне Бэрлінскага муру]] Існаваньне дзьвюх нямецкіх дзяржаваў павялічыла напругу ва ўзаемаадносінах паміж [[капіталістычны блёк|капіталістычным]] і [[сацыялістычны блёк|сацыялістычным блёкамі]], што ў выніку прывяло да [[халодная вайна|халоднай вайны]]. Усходняя Нямеччына абвесьціла Бэрлін у якасьці сваёй сталіцы, што не было прызнана заходнімі дзяржавамі. Акрамя таго НДР кантралявала толькі палову тэрыторыі самога Бэрліну, ува Ўсходнім Бэрліне знаходзілася вялікая частка гістарычнага цэнтру гораду. Заходненямецкі ўрад, тым часам, быў створаны на часовай аснове ў [[Бон (Нямеччына)|Боне]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090412221115/http://www.berlin.de/berlin-im-ueberblick/geschichte/1945.en.html «Berlin official website; History after 1945»]. City of Berlin.</ref>. Бэрлін быў цалкам падзелены. Нягледзячы на тое, што жыхары заходняй часткі гораду маглі пераходзіць у яго ўсходнюю частку толькі праз строга кантралюемыя кантрольна-прапускныя пункты, для большасьці жыхароў Усходу падарожжа ў Заходні Бэрлін і ФРН было ўжо немагчыма. У 1971 годзе [[чатырохбаковае пагадненьне па Заходнім Бэрліне|чатырохбаковае пагадненьне]] гарантавала доступ у й з Заходняга Бэрліну на машыне ці на цягніку праз Усходнюю Нямеччыну й скончыла патэнцыйныя хваляваньні аб закрыцьці маршрутаў<ref>[http://usa.usembassy.de/etexts/ga5-710903.htm «Ostpolitik: The Quadripartite Agreement of September 3, 1971»]. US Berlin Embassy.</ref>. У 1989 годзе, з заканчэньнем халоднай вайны й ціскам з боку насельніцтва Ўсходняй Нямеччыны падзеньне [[Бэрлінскі мур|Бэрлінскага муру]] адбылося 9 лістапада 1989 году, пасьля чаго ён быў разбураны амаль цалкам. 3 кастрычніка 1990 году дзьве часткі Нямеччыны ўзьядналіся, як Фэдэратыўная Рэспубліка Нямеччына, Бэрлін зноўку стаў афіцыйнай нямецкай сталіцай. У чэрвені 1991 году [[Бундэстаг]] прагаласаваў за перанос усіх дзяржаўных адміністрацыйных структураў у Бэрлін, які цалкам быў завершаны ў 1999 годзе. Ад 2014 да 2021 бургамістрам Бэрліна быў [[Міхаэль Мюлер]]. == Геаграфія == [[Файл:Über den Dächern von Berlin.jpg|міні|220пкс|зьлева|Від на цэнтар Бэрліну. На пярэднім пляне праспэкт вуліца [[Унтэр-дэн-Ліндэн]]]] [[Файл:Luftbild bln-schmoeckwitz.jpg|міні|220пкс|Ускрайкі Бэрліну пакрытыя лясамі й шматлікімі азёрамі]] Бэрлін разьмешчаны на паўночным усходзе Нямеччыны ў рэгіёне нізіны зь пераважна раўнінным рэльефам, часткі шырокай [[Паўночна-Эўрапейская раўніна|Паўночна-Эўрапейскай раўніны]], якая ахоплівае амаль усю [[Эўропа|Эўропу]] ад паўночнай [[Францыя|Францыі]] да заходняй частцы [[Расея|Расеі]]. Ледніковая даліна ад Бэрліну да [[Варшава|Варшавы]], паміж нізкім плято на поўначы й поўдні, была сфармавана за кошт талых водаў, якія працякалі зь ледзянога покрыва ў канцы апошняга зьледзяненьня ў рэгіёне. Рака [[Шпрэе]] працякае па гэтай даліне зараз. У [[Шпандаў]], заходнім раёне Бэрліну, Шпрэе ўпадае ў раку [[Гафэль]], якая працякае з поўначы на поўдзень праз заходні Бэрлін. Рэчышча Гафэлю больш падобнае на ланцуг азёраў, найбуйнейшымі зь якіх зьяўляюцца [[Тэгелер]] і [[Гросэр Ванзэе]]. Існуе таксама цэлы шэраг азёраў, якія сілкуюцца ў вярхоўях Шпрэе, якая працякае празь Вялікае Мюгельзэе ва ўсходнім Бэрліне<ref>[http://maps.google.com/maps?ll=52.5333,13.38000&spn=0.060339,0.085316&t=k&hl=en «Satellite Image Berlin»]. Google Maps</ref>. Істотная частка сучаснага Бэрліну ляжыць на нізкім плато па абодва бакі даліны ракі Шпрэе. Большая частка акругаў [[Райннікендорф]] і [[Панкоў]] ляжаць на плато [[Барнім]], тады як большасьць зь іншых акругаў, як то [[Шарлётэнбург-Вільмэрсдорф]], [[Штэглітц-Зэйлендорф]], [[Тэмпэльгоф-Шэнэбэрг]] і [[Нойкёльн]] ляжаць на плато [[Тэльтаў]]. Раён Шпандаў часткова ляжыць у [[Бэрлінская ледніковая даліна|Бэрлінскай ледніковай даліне]] й часткова на раўніне [[Наўэн]], якая цягнецца на захад ад гораду. Самымі высокімі пунктамі Бэрліну ёсьць [[Тоўфэльсбэрг]] і [[Мюгельбэрге]] на ўскраіне гораду, а ў цэнтры — [[Кройцбэрг]]. У той час як апошні зь іх мае вышыню ў 66 мэтраў над узроўнем мора, два першыя пункты маюць вышыню каля 115 мэтраў. Тоўфэльсбэрг насамрэч, зьяўляецца штучным пагоркам, які складаецца з гары друзу з руінаў [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. Самае вялікае пашырэньне гораду ва ўсходне-заходнім напрамку дасягае 45 кілямэтраў, у паўночна-паўднёвым — 38 кілямэтраў. Плошча гарадзкой тэрыторыі — каля 892 км². Бэрлін цалкам акружае зямля [[Брандэнбург]], горад знаходзіцца на адлегласьці 70 кілямэтраў ад мяжы з [[Польшча]]ю. Горад зьяўляецца адным з самых густанаселеных раёнаў краіны. === Клімат === Горад знаходзіцца ў зоне [[памераны клімат|памеранага клімату]] ў адпаведнасьці з сыстэмай клясыфікацыі клімату Кёпэна. Лета цёплае й вільготнае, часам зь сярэднім максымумам у 22—25&nbsp;°C і сярэднім мінімумам у 12—14&nbsp;°C. Зіма адносна халодная зь сярэднім максымумам у 3&nbsp;°C і сярэднім мінімумам ад —2 да 0&nbsp;°C. Вясна й восень, як правіла, халодныя або мяккія. Жылая плошча Бэрліну стварае асобны [[мікраклімат]], дзякуючы якому цяпло захоўваецца сярод будынкаў гораду, з-за чаго [[тэмпэратура]] ў цэнтры можа складаць на чатыры градусы вышэй за тэмпэратуру ў прылеглых раёнах<ref>[http://www.weather.com/ «Weather.com»]. weather.com.</ref>. Сярэднегадавая тэмпэратура ў Бэрліне-Далеме складае 9,2&nbsp;°C, сярэднегадавая колькасьць ападкаў — 579 мм. Самымі цёплымі месяцамі зьяўляюцца ліпень і жнівень зь сярэдняй тэмпэратурай 18,4 і 17,8&nbsp;°C, самыя халодныя месяцы — студзень і люты зь сярэдняй тэмпэратурай 0,5 і 1,2&nbsp;°C. Самая высокая сярэдняя колькасьць ападкаў прыходзіцца на травень — 67 мм, самая нізкая на люты — 36 мм. {{Кліматычная інфармацыя | Назва_ў_родным_склоне = Бэрліну | Крыніца = UN<ref>[http://worldweather.wmo.int/016/c00059.htm World Weather Information Service] {{Недаступная спасылка}}</ref> <!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --> | Студзень_абс_макс = 15.0 | Студзень_макс = 2.9 | Студзень_мін = -1.5 | Студзень_абс_мін = -26.1 | Люты_абс_макс = 17.0 | Люты_макс = 4.2 | Люты_мін = -1.6 | Люты_абс_мін = -25.0 | Сакавік_абс_макс = 23.0 | Сакавік_макс = 8.5 | Сакавік_мін = 1.3 | Сакавік_абс_мін = -13.0 | Красавік_абс_макс = 30.0 | Красавік_макс = 13.2 | Красавік_мін = 4.2 | Красавік_абс_мін = -4.0 | Травень_абс_макс = 33.0 | Травень_макс = 18.9 | Травень_мін = 9.0 | Травень_абс_мін = -1.0 | Чэрвень_абс_макс = 36.0 | Чэрвень_макс = 21.8 | Чэрвень_мін = 12.3 | Чэрвень_абс_мін = 4.0 | Ліпень_абс_макс = 38.8 | Ліпень_макс = 24.0 | Ліпень_мін = 14.7 | Ліпень_абс_мін = 7.0 | Жнівень_абс_макс = 35.0 | Жнівень_макс = 23.6 | Жнівень_мін = 14.1 | Жнівень_абс_мін = 7.0 | Верасень_абс_макс = 32.0 | Верасень_макс = 18.8 | Верасень_мін = 10.6 | Верасень_абс_мін = 0.0 | Кастрычнік_абс_макс = 25.0 | Кастрычнік_макс = 13.4 | Кастрычнік_мін = 6.4 | Кастрычнік_абс_мін = -7.0 | Лістапад_абс_макс = 18.0 | Лістапад_макс = 7.1 | Лістапад_мін = 2.2 | Лістапад_абс_мін = -9.0 | Сьнежань_абс_макс = 15.0 | Сьнежань_макс = 4.4 | Сьнежань_мін = -0.4 | Сьнежань_абс_мін = -24.0 | Год_абс_макс = 38.8 | Год_макс = 13.4 | Год_мін = 5.9 | Год_абс_мін = -26.1 <!-- сярэдняя тэмпэратура --> | Студзень_сяр = 0.5 | Люты_сяр = 1.3 | Сакавік_сяр = 4.9 | Красавік_сяр = 8.7 | Травень_сяр = 14.0 | Чэрвень_сяр = 17.0 | Ліпень_сяр = 19.0 | Жнівень_сяр = 18.9 | Верасень_сяр = 14.7 | Кастрычнік_сяр = 9.9 | Лістапад_сяр = 4.7 | Сьнежань_сяр = 2.0 | Год_сяр = 9.6 <!-- тэмпэратура вады --> | Студзень_вады = | Люты_вады = | Сакавік_вады = | Красавік_вады = | Травень_вады = | Чэрвень_вады = | Ліпень_вады = | Жнівень_вады = | Верасень_вады = | Кастрычнік_вады = | Лістапад_вады = | Сьнежань_вады = | Год_вада = <!-- колькасьць ападкаў --> | Студзень_ападкі = 42.3 | Люты_ападкі = 33.3 | Сакавік_ападкі = 40.5 | Красавік_ападкі = 37.1 | Травень_ападкі = 53.8 | Чэрвень_ападкі = 68.7 | Ліпень_ападкі = 55.5 | Жнівень_ападкі = 58.2 | Верасень_ападкі = 45.1 | Кастрычнік_ападкі = 37.3 | Лістапад_ападкі = 43.6 | Сьнежань_ападкі = 55.3 | Год_ападкі = 570.7 <!-- вільготнасьць --> | Студзень_вільготнасьць = | Люты_вільготнасьць = | Сакавік_вільготнасьць = | Красавік_вільготнасьць = | Травень_вільготнасьць = | Чэрвень_вільготнасьць = | Ліпень_вільготнасьць = | Жнівень_вільготнасьць = | Верасень_вільготнасьць = | Кастрычнік_вільготнасьць = | Лістапад_вільготнасьць = | Сьнежань_вільготнасьць = | Год_вільготнасьць = }} === Адміністрацыйны падзел === [[Файл:BerlinDistricts.svg|міні|250пкс|Адміністрацыйная мапа Бэрліну]] Адпаведна закону аб рэгіянальнай рэформе ад 10 траўня 1998 году колькасьць акругаў была паменшана 1 студзеня 2001 году з 23 да 12: [[Мітэ (акруга Бэрліну)|Мітэ]], [[Фрыдрыхсгайн-Кройцбэрг]], [[Панкоў]], [[Шарлётэнбург-Вільмэрсдорф]], [[Шпандаў]], [[Штэгліц-Цэлендорф]], [[Тэмпэльгоф-Шэнэбэрг]], [[Нойкёльн]], [[Трэптаў-Кёпэнік]], [[Марцан-Гэлерсдорф]], [[Ліхтэнбэрг]] і [[Райнікэнсдорф]]. Акругі падзяляюцца на 96 раёнаў. == Архітэктура == [[Файл:Berlin night.jpg|міні|250пкс|зьлева|Начны Бэрлін з выявай тэлевізійнай вежы [[Фэрнзэтурм]]]] Тэлевізійная вежа [[Фэрнзэтурм]] ({{мова-de|Fernsehturm|скарочана}}) на плошчы [[Аляксандарпляц]] у раёне [[Мітэ (акруга Бэрліну)|Мітэ]] зьяўляецца адным з самых высокіх будынкаў у [[Эўрапейскі зьвяз|Эўрапейскім зьвязе]], маючы вышыню ў 368 мэтраў. Пабудавана яна была ў 1969 годзе, і яе відаць з большай часткі цэнтральных раёнаў гораду. Бэрлін можна разгледзець зь ейнага паверху назіраньняў, які месьціцца на вышыні 204 мэтраў. Пачынаючы з [[Карл-Маркс-алее|алеі Карла Маркса]] на ўсход, праспэкт мае манумэнтальныя жылыя будынкі, выкананыя ў стылі [[сацыялістычны клясыцызм|сацыялістычнага клясыцызму]] эпохі [[Ёсіф Сталін|Ёсіфа Сталіна]]. Побач з гэтай вобласьцю месьціцца [[Чырвоная ратуша]] ({{мова-de|Rotes Rathaus|скарочана}}) з характэрнай чырвона-цаглянай архітэктурай. Перад ратушай стаіць фантан [[Нэптунбрунэн]] ({{мова-de|Neptunbrunnen|скарочана}}), які ўяўляе сабой выяву міталягічнай групы [[трытон]]аў, якія пэрсаніфікацуюць чатыры асноўныя рэкі [[Прусія|Прусіі]], і [[Нэптун (міталёгія)|Нэптун]] на вяршыні іх. [[East Side Gallery]] зьяўляецца выставай пад адкрытым небам, якая выкарыстоўвае апошнія існыя часткі [[Бэрлінскі мур|Бэрлінскага муру]]. Гэта самы вялікі пакінуты доказ гістарычнага падзелу гораду. У апошні час галерэя зьведала рэстаўрацыю. [[Файл:La Potsdamerplatz (Berlin) (2704060441).jpg|міні|250пкс|[[Патсдамэрпляц]]]] [[Брандэнбурская брама]], якая месьціцца ў Бэрліне, зьяўляецца славутасьцю ня толькі гораду, але й усёй [[Нямеччына|Нямеччыны]]. Выява брамы месьціцца на нямецкіх манэтах [[эўра]]. [[Райхстаг (будынак)|Будынак Райхстагу]] зьяўляецца традыцыйным месцам правядзеньня паседжаньняў [[Бундэстаг|парлямэнту Нямеччыны]], ён зьведваў капітальны рамонт у 1950-х гадоў пасьля таго як атрымаў сур’ёзную шкоду падчас Другой сусьветнай вайны. Будынак быў зноў рэканструяваны брытанскім архітэктарам [[Норман Фостэр|Норманам Фостэрам]] у 1990-я, які вырабіў шкляны купал над парлямэнцкай заляй, што дазваляе арганізаваць вольны доступ грамадзкасьці да парлямэнцкіх пасяджэньняў. Сярод выбітных месцаў гораду маецца нэаклясычны пляц [[Жандармэнмаркт]], чыё імя ўзыходзіць да элітнага прускага фармаваньня «жандармаў» ({{мова-fr|gens d'armes|скарочана}}), якое тутака знаходзілася ў XVIII стагодзьдзі. На пляцы з кожнага зь ейных бакоў маюцца два аднолькавыя саборы, [[Францускі сабор]] і [[Нямецкі сабор]]. Канцэртная заля ({{мова-de|Konzerthaus|скарочана}}), дом [[Бэрлінскі сымфанічны аркестар|Бэрлінскага сымфанічнага аркестру]], стаіць паміж двума саборамі. [[Файл:Brandenburger Tor Nachts.JPG|міні|зьлева|250пкс|[[Брандэнбурская брама]] ўначы]] [[Музэйная выспа]] на рацэ Шпрэе ўяўяляе сабой месца разьмяшчэньня пяці дамоў-музэяў, пабудаваных з 1830 па 1930 гады, якія зьяўляюцца аб’ектам [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. Аднаўленьне й будаўніцтва галоўнага ўваходу ва ўсе музэі, а таксама рэканструкцыя [[Гарадзкі палац (Бэрлін)|Гарадзкога палацу]] ({{мова-de|Stadtschloss|скарочана}}), які месьціцца на той жа высьпе<ref>[https://web.archive.org/web/20160203200703/http://www.berliner-zeitung.de/newsticker/neumann--stadtschloss-wird-teurer,10917074,10924086.html «Neumann: Stadtschloss wird teurer»]. Berliner Zeitung</ref>, абыйшлася гораду больш за 2 млрд эўра пасьля ўзьяднаньня краіны<ref>[https://web.archive.org/web/20160203200702/http://www.berliner-zeitung.de/archiv/die-nullerjahre--nation-building---der-wiedervereinigte-staat-baut-sich-eine-neue-hauptstadt-das-pathos-der-berliner-republik,10810590,10717494.html «Das Pathos der Berliner Republik»]. Berliner Zeitung</ref>. Акрамя таго, разьмешчаны на высьпе й прылеглы да [[Люстгартэн]]у й палацу [[Бэрлінскі сабор]], амбіцыйная спроба імпэратара [[Вільгельм II (нямецкі імпэратар)|Вільгельма II]] стварыць аналяг пратэстанцкай [[сабор Сьвятога Пятра|базылікі Сьвятога Пятра]] ў [[Рым]]е. У вялікім склепе сабору знаходзяцца парэшткі некаторых больш раньніх прадстаўнікоў прускай каралеўскай сям’і. Царква ў цяперашні час належыць пратэстанцкаму [[Зьвяз эвангельскіх цэркваў|Зьвязу эвангельскіх цэркваў]]. Як і многім іншым будынкам, яму былі нанесеныя значныя пашкоджаньні падчас Другой сусьветнай вайны, але пасьля сканчэньня канфлікту сабор быў адноўлены. Найбольш добра захаваліся сярэднявечныя цэрквы [[царква Сьвятой Марыі (Бэрлін)|Сьвятой Марыі]], храм-помнік [[Мэмарыяльная царква кайзэра Вільгельма]]. [[Сабор Сьвятой Ядвігі]] зьяўляецца каталіцкім саборам Бэрліну. [[Унтэр-дэн-Ліндэн]] цягнецца з ўсходу на захад гораду ад Брадэнбурскай брамы да месца былога Гарадзкога палацу й зьяўляецца адным з галоўных праспэктаў Бэрліну. Многія клясычныя будынкі маюцца ўздоўж вуліцы, тамака разьмешчаны й [[унівэрсытэт Гумбальта]]. [[Фрыдрыхштрасэ]] зьяўляецца легендарнай вуліцай Бэрліну, яна спалучае ў сабе традыцыі архітэктуры гораду XX стагодзьдзя з сучаснай архітэктурай Бэрліну. [[Патсдамэрпляц]] быў перабудаваны з нуля пасьля 1995 году<ref>[https://web.archive.org/web/20080610103008/http://www.stadtentwicklung.berlin.de/bauen/baubilanz/en/potsdamer_platz.html «Construction and redevelopment since 1990»]. Senate Department of Urban Development.</ref>. Да захаду ад яго разьмешчаны культурны цэнтар, у якім знаходзіцца Карцінная галерэя ў асяродзьдзях Новай нацыянальнай галерэі й [[Бэрлінская філярмонія|Бэрлінскай філярмоніі]]. Помнік забітым [[габрэі|габрэям]] Эўропы, помнік ахвярам [[Галакост]]у, разьмешчаны на поўначы ад пляцу<ref>[http://travel2.nytimes.com/2005/05/09/arts/design/09holo.html?ex=1162962000&en=272335914d8b80d6&ei=5070 «A Forest of Pillars, Recalling the Unimaginable»]. The New York Times.</ref>. == Насельніцтва == '''Колькасьць насельніцтва Бэрліну:'''<ref>[http://digital.zlb.de/viewer/image/10089470_1895/2933/]. Berliner Adreßbuch : für d. Jahr ... ; unter Benutzung amtl.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190111050903/https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/Pressebroschuere_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile Zensus 2011 Ausgewählte Ergebnisse]</ref> {| width="40%" align="center" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |-bgcolor="#AAAAFF" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Насельніцтва <small>(чал.)</small> |-bgcolor="#eeeeff" ! 1250 !! 1450 !! 1680 !! 1709 !! 1804 !! 1871 !! 1900 !! 1913 !! 1938 !! 1945 !! 1961 !! 1989 !! 2000 !! 2011 (ацэнка) !! 2011 (перапіс) !! 2015 |- bgcolor="#f7f9ff" | align=center|2&nbsp;000 | align=center|7&nbsp;000 | align=center|10&nbsp;000 | align=center|55&nbsp;196 | align=center|182&nbsp;157 | align=center|804&nbsp;400 | align=center|1&nbsp;888&nbsp;848 | align=center|2&nbsp;079&nbsp;156 | align=center|4&nbsp;347&nbsp;875 | align=center|3&nbsp;064&nbsp;629 | align=center|3&nbsp;252&nbsp;691 | align=center|3&nbsp;409&nbsp;737 | align=center|3&nbsp;382&nbsp;169 | align=center|3&nbsp;501&nbsp;872 | align=center|3&nbsp;326&nbsp;002 | align=center|3&nbsp;496&nbsp;293 |} [[Файл:SonyCenterAtNight.jpg|160пкс|міні|Sony Center]] У [[Бэрлін-Брандэнбург (мэтрапольны рэгіён)|мэтраполіі Бэрлін-Брандэнбург]] пражывае 6&nbsp;024&nbsp;000 чалавек (па зьвестках на 30 верасьня 2012) на тэрыторыі плошчай 30 370 квадратных кілямэтраў, у [[Бэрлінская аглямэрацыя|бэрлінскай аглямэрацыі]] — 4 341 592 чалавекі (па стане на 31 сьнежня 2013), а ў самім горадзе — 3 496 293 чалавекі (па стане на 30 верасьня 2015). Шчыльнасьць насельніцтва ў рэгіёне дасягае 194 жыхароў на адзін квадратны кілямэтар, у аглямэрацыі шчыльнасьць насельніцтва складае каля 1 160 жыхароў на 1 км², а ў горадзе — 3 921 чалавек на 1 км². Сярэдні век бэрлінца ў 2004 годзе складаў 41,7 гадоў. У сьнежні 2012 у Бэрліне пражывала каля 450&nbsp;900 жыхароў-замежнікаў з 190 дзяржаваў. Гэта 14 % насельніцтва. Зь іх — каля 101&nbsp;061 грамадзянаў [[Турэччына|Турэччыны]], 46&nbsp;945 грамадзянаў [[Польшча|Польшчы]], 19&nbsp;771 — [[Італія|Італіі]], 18&nbsp;544 — [[Сэрбія|Сэрбіі]] (разам з [[Косава]]), 17&nbsp;596 — [[Расея|Расеі]]. Больш за 10&nbsp;000 чалавек таксама налічваюць грамадзяне [[Баўгарыя|Баўгарыі]], [[Францыя|Францыі]], [[ЗША]], [[Віетнам]]у, [[Вялікабрытанія|Злучанага Каралеўства]], [[Гішпанія|Гішпаніі]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніі й Герцагавіны]] й [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Найбольш прадстаўнічымі этнічнымі меншасьцямі Бэрліну зьяўляюцца (па стане на 2012, як грамадзяне іншых краінаў, гэтак і грамадзяне Нямеччыны): [[туркі]] (ад 180 000 да 210 000 чалавек; Бэрлін пасьля Турэччыны мае самую вялікую па колькасьці абшчыну этнічных турак у Эўропе), [[палякі]] (каля 100 000 чалавек), чарнаскурыя афрыканцы (каля 70 000 чалавек), [[расейцы]] (каля 50 000 чалавек) і інш. Колькасьць жанчын большая за колькасьць мужчынаў. Больш за 50 % бэрлінцаў жывуць безь сям’і. === Рэлігійны склад === Па зьвестках статыстычнага ведамства (2015) 16,5% жыхароў Бэрліну зьяўляюцца [[Лютэранства|лютэранамі]], 9% [[Каталіцтва|каталікамі]], 74,5% не зьяўляюцца чальцамі якой небудзь рэлігійнай супольнасьці, або належаць да іншых рэлігіяў (у т.л. 7,2% вызнаюць [[іслам]]). === Мова === Афіцыйнай мовай у Бэрліне зьяўляецца [[Нямецкая мова|нямецкая]]. Акрамя таго распаўсюджаны [[бэрлінскі дыялект]], які ўзьнік цягам стагодзьдзяў у выніку зьмешваньня [[Ніжненямецкія дыялекты|ніжненямецкіх дыялектаў]] з дыялектамі, якія прынесьлі перасяленцы зь іншых рэгіёнаў Нямеччыны, а таксама замежнікі (францускія [[гугеноты]], [[габрэі]] і іншыя). Тыпова бэрлінскімі формамі вымаўленьня зьяўляюцца, напрыклад, наступныя: ‚dat‘/‚wat‘/‚loofen‘/‚koofen‘, замест стандартнанямецкіх ‚das‘/‚was‘/‚laufen‘/‚kaufen‘ ({{мова-be|гэта, што, бегчы, купляць}}). == Эканоміка == У 2014 годзе [[сукупны ўнутраны прадукт]] зямлі Бэрлін склаў 117,3 мільярдаў [[эўра]], што на 2,2% болей у параўнаньні з 2013 годам. У 2015 сукупны ўнутраны прадукт на чалавека ў Бэрліне склаў 35 627 эўра<ref>[http://de.statista.com/statistik/daten/studie/73061/umfrage/bundeslaender-im-vergleich---bruttoinlandsprodukt/ Bruttoinlandsprodukt (BIP) je Einwohner nach Bundesländern im Jahr 2015]{{ref-de}}</ref>. Узровень беспрацоўя за 2015 год склаў 10,7% — найніжэйшы паказчык для гораду за апошнія 20 гадоў<ref>[http://de.statista.com/statistik/daten/studie/2519/umfrage/entwicklung-der-arbeitslosenquote-in-berlin-seit-1999/ Arbeitslosenquote in Berlin von 1999 bis 2015]{{ref-de}}</ref>. Найважнейшымі сэктарамі эканомікі Бэрліну зьяўляюцца крэатыўная й культурная эканоміка, турызм, біятэхналёгіі, мэдычная тэхніка, фармаіндустрыя, мэдыя/інфармацыйныя й камунікацыйныя тэхналёгіі, будаўніцтва, розьнічны гандаль, оптыка й энэргатэхніка. === Прадпрыемствы === [[Файл:Berlin_potsdamer_platz_db_haus_atnight.jpg|міні|справа|250пкс|Штаб-кватэра [[Deutsche Bahn]] на [[Патсдамэрпляц]] (трэці хмарачос зьлева)]] Па стане на 2014 год найбуйнейшымі працадаўцамі ў Бэрліне былі наступныя прадпрыемствы (усе яны маюць галоўныя штаб-кватэры ў Бэрліне, за выключэньнем [[Siemens]], штаб-кватэра якога знаходзіцца часткова ў Бэрліне, часткова — у [[Мюнхэн]]е і [[Deutsche Post AG]] са штаб-кватэрай у [[Бон (Нямеччына)|Боне]]; у дужках пазначана агульная колькасьць супрацоўнікаў той ці іншай фірмы): [[Deutsche Bahn]] — 21 260 чалавек (з 276 310), [[Charité]] — 16 857 чалавек (з 16 857), [[Vivantes]] — 14 714 чалавек (з 14 714), [[Berliner Verkehrsbetriebe]] — 13 300 чалавек (з 13 300), [[Siemens]] — 12 000 чалавек (з 405 000), [[Deutsche Post AG]] — 10 000 чалавек (з 470 000)<ref>[http://www.morgenpost.de/wirtschaft/top200/article140097569/Top-200-der-Berliner-Unternehmen.html Top 200 der Berliner Unternehmen]{{ref-de}}</ref>. === Турызм === Бэрлін зьяўляецца адным з найважнейшых цэнтраў гарадзкога [[турызм]]у ў Нямеччыне. У 2015 годзе нямецкую сталіцу наведала больш за 12 мільёнаў турыстаў, якія правялі ў ім каля 30 мільёнаў начовак<ref>[https://web.archive.org/web/20160331165918/https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/BasisZeitreiheGrafik/Bas-Tourismus.asp?Ptyp=300&Sageb=45005&creg=BBB&anzwer=6 Amt für Statistik Berlin-Brandenburg]{{ref-de}}</ref>. Гэта ставіць Бэрлін у шэраг найбольш папулярных турыстычных гарадоў [[Эўропа|Эўропы]], пасьля [[Лёндан]]у й [[Парыж]]у<ref>[https://web.archive.org/web/20160508141833/http://partner.visitberlin.de/de/node/873603 Tourismuskonzept der Stadt Berlin]{{ref-de}}</ref>. Інтэрнацыянальныя госьці складаюць 40% турыстаў, што наведваюць Бэрлін. Больш за ўсіх прыязджае турыстаў зь [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Італія|Італіі]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндаў]], [[Гішпанія|Гішпаніі]] й [[ЗША]]. Турыстаў прывабліваюць архітэктура гораду, яго гістарычныя славутасьці, музэі, фэстывалі, начное жыцьцё і буйныя мерапрыемствы. == Транспарт == [[Файл:Hauptbahnhof_Berlin.jpg|міні|зьлева|250пкс|[[Галоўны вакзал (Бэрлін)|Галоўны вакзал Бэрліну]] ў раёне [[Маабіт]]]] Бэрлін — важны міжнародны транспартны вузел, асабліва чыгуначны — ён злучае [[Заходняя Эўропа|Заходнюю]] й [[Усходняя Эўропа|Усходнюю Эўропу]]. У прыватнасьці, са сьнежня 2011 праз Бэрлін праходзіць цягнік [[Масква]]—[[Парыж]], які спыняецца таксама і ў беларускіх гарадах<ref>[http://ria.ru/society/20111212/514206437.html РЖД запускает поезд Москва - Берлин - Париж]{{ref-ru}}</ref>. У 2006 у Бэрліне быў здадзены ў эксплюатацыю новы [[Галоўны вакзал (Бэрлін)|Галоўны чыгуначны вакзал]]. Сам горад абслугоўваюць 15 лініяў [[Бэрлінская гарадзкая электрычка|электрычкі]], 10 лініяў [[Бэрлінскі мэтрапалітэн|мэтро]], 22 [[Бэрлінскі трамвай|трамвайныя лініі]], 150 [[Бэрлінскі аўтобус|аўтобусных]] і 5 [[паром]]ных. Аўтобусныя лініі падзяляюцца на ''экспрэсы'' (зь літарай X), г. зв. ''мэтробусы'' (т. б. звышхуткасныя; зь літарай M) і г. зв. ''омнібусы'' (т. б. звычайныя [[аўтобус]]ы; з трохлічбавымі нумарамі). Начныя аўтобусы маюць перад нумарам літару N. Міжгароднія і міжнародныя аўтобусы адпраўляюцца з [[Цэнтральны аўтавакзал (Бэрлін)|Цэнтральнага аўтавакзалу]]. Па стане на 2012 год у Бэрліне налічвалася таксама 7600 [[таксі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160416171539/http://www.morgenpost.de/printarchiv/berlin/article105911303/Taxigewerbe-in-Berlin.html Taxigewerbe in Berlin]{{ref-de}}</ref>, якія належалі 3 100 фірмам (тры чвэрці зь іх мелі ў наяўнасьці толькі па адным аўтамабілі). У 2012 годзе на кожную 1000 бэрлінцаў прыходзілася 324 аўтамабілі. Аўтабан A111 ([[Эўрапейскі маршрут E26|E26]]) злучае Бэрлін з [[Гамбург]]ам і [[Ростак]]ам, A113 — з [[Дрэздэн]]ам і [[Котбус]]ам, A115 ([[Эўрапейскі маршрут E51|E51]]) — з [[Гановэр]]ам і [[Ляйпцыг]]ам. Акрамя таго, A114 выводзіць праз кальцавую дарогу на [[Шчэцін]]скі кірунак, а A103 — на [[Потсдам]]скі. Разьвіты ў Бэрліне і роварны рух. Даўжыня адмысловых роварных сьцежак складала ў 2014 годзе 191 [[км]]<ref>[http://www.berliner-kurier.de/berlin/kiez---stadt/berlins-kampf-gegen-das-auto-hoehere-parkgebuehren--breitere-fahrradstreifen--weniger-parkplaetze-1604662 Berlins Kampf gegen das Auto]{{ref-de}}</ref> Ад кастрычника 2020 году Бэрлін абслугоўвае [[аэрапорт]] Бэрлін-Брандэнбург. Аэрапорт [[Бэрлін-Шэнэфэльд (аэрапорт)|Шэнэфэльд]], які існаваў раней, стаў тэрміналам № 5 аэрапорта Бэрлін-Брандэнбург. == Культура == Бэрлін — важны культурны цэнтар, адзін з эўрапейскіх [[Глябальны горад|глябальных гарадоў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140629143736/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2009_English.pdf Global Power City Index]</ref>. === Музыка === [[Файл:Philharmonie_1a.jpg|міні|250пкс|Будынак Бэрлінскай філярмоніі ў Тыргартэне]] Бэрлін мае адразу тры будынкі опэры: [[Дзяржаўная опэра Ўнтэр дэн Ліндэн]], [[Нямецкая опэра]] і [[Комішэ опэра]]. Акрамя таго, у горадзе дзейнічаюць шматлікія аркэстры й хоры: [[Бэрлінскі філярманічны аркэстар]], [[Аркэстар Канцэртгаўса]], [[Нямецкі сімфанічны аркэстар Бэрліну]], [[Хор Бэрлінскага радыё]] і інш. Музычная сцэна Бэрліну вельмі разнастайна: сярод тых артыстаў і гуртоў, што дзейнічалі, або дзейнічаюць у Бэрліне (у т.л. заснаваныя не ў ім), варта назваць [[Гэрбэрт фон Караян|Гэрбэрта фон Караяна]], [[Ніна Гаген|Ніну Гаген]], [[Tangerine Dream]], [[Пол ван Дайк|Пола ван Дайка]], [[Дэйвід Боўі|Дэйвіда Боўі]], [[Ігі Поп]]а, [[Die Ärzte]], [[Rammstein]], [[U2]], [[X-Perience]], [[Оляф Егліца|Оляфа Егліцу]] (зь [[Real McCoy]]) і інш. === Фэстывалі === Штогод у лютым у Бэрліне праводзіцца [[Бэрлінскі кінафэстываль|міжнародны кінафэстываль]], вядома таксама пад назвай ''Бэрліна́ле'' — адзін з найбольш значных кінафэстываляў у сьвеце (разам з [[Канскі кінафэстываль|Канскім]] і [[Вэнэцыянскі кінафэстываль|Вэнэцыянскім]]). На фэстывалі [[Berliner Theatertreffen]] (даслоўна {{мова-be|Бэрлінскія тэатральныя сустрэчы}}) прадстаўляюцца нямецкамоўныя навінкі тэатральнага сэзону. Іншымі буйнымі фэстывалямі зьяўляюцца [[Бэрлінскі міжнародны літаратурны фэстываль|міжнародны літаратурны]], [[Бэрлінскі фэст джазу|Фэст джазу]], фэстываль танцаў, Young Euro Classics і [[Бэрлінскі біенале]]. У праграме пастаянных мерапрыемстваў Бэрліну замацаваліся таксама розныя [[карнавал]]ы, [[парад]]ы, канцэрты на вольным паветры. Найбольш вядомымі зь іх зьяўляюцца [[Карнавал культур (Бэрлін)|Карнавал культур]], [[Christopher Street Day]], [[Бэрлінскі карнавал]] і [[Myfest]]. З 1989 да 2006 у сучаснай нямецкай сталіцы штогод ладзіўся найбуйнейшы ў сьвеце [[тэхнапарад]] — [[Loveparade]]. === Тэатры === Сярод найбольш вядомых тэатраў Бэрліну можна назваць [[Бэрлінэр ансамбль]], Friedrichstadt-Palast, [[Volksbühne]], [[Schaubühne am Lehniner Platz]], [[Нямецкі тэатар]], [[Тэатар імя Максіма Горкага (Бэрлін)|Тэатар імя Максіма Горкага]]<ref>{{Спасылка|url=https://www.gorki.de/|загаловак=Maxim Gorki Theater - Startseite|мова=de}}</ref>, [[Renaissance-Theater]], а таксама тэатар юнага гледача [[Grips-Theater]]. [[Theater des Westens]] і [[Тэатар на Патсдамскім пляцы]] прапануюць, у першую чаргу, [[мюзікл]]ы. Вядомымі тэатрамі-[[кабарэ]] зьяўляюцца [[Die Wühlmäuse]], [[Distel]] і [[Quatsch Comedy Club]]. Акрамя таго, у Бэрліне шырока прадстаўлена вольная тэатральная сцэна. === Музэі === [[Файл:Bode Museum.jpg|значак|250x250пкс|Музэй Бодэ на Музэйнай высьпе.]] Бэрлін мае вялікую колькасьць музэяў. У 1841, па загадзе караля, сучасная [[Музэйная выспа]] (паўночная частка выспы [[Шпрэеінзэль]]), якая абмываецца [[Купфэрграбэн]]ам і [[Шпрэе]], была вылучана пад «раён, прызначаны для мастацтва й старажытнасьцяў». Ужо тады там быў адкрыты [[Стары музэй]], а пасьля каралеўскага загаду зьявіліся таксама [[Новы музэй]], [[Старая Нацыянальная галерэя]], цяперашні [[Музэй Бодэ]] і [[Пэргамскі музэй]]. У 1999 годзе Музэйная выспа была ўключана ў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/896 World Heritage Site Museumsinsel.]{{ref-en}}</ref>. Па-за межамі Музэйнае выспы ёсьць шмат іншых цікавых музэяў па розных тэмах. [[Музэй прыродазнаўства (Бэрлін)|Музэй прыродазнаўства]] са сваімі 30 мільёнамі экспанатаў і найвышэйшым у сьвеце шкілетам [[дыназаўр]]у зьяўляецца найбуйнейшым прыродазнаўчым музэем у сьвеце. У [[Нямецкі тэхнічны музэй|Нямецкім тэхнічным музэі]] на плошчы ў 25 000 м² прадстаўлены экспанаты й экспэрымэнты па тэме «тэхніка». [[Бэрлінская карцінная галерэя]] й [[Новая нацыянальная галерэя]] — гэта музэі мастацтва, а [[Bauhaus-Archiv]] — архітэктуры. У [[Нямецкі гістарычны музэй|Нямецкім гістарычным музэі]] прадстаўлены 2000 год нямецкай гісторыі, а ў [[Габрэйскі музэй (Бэрлін)|Габрэйскім музэі]] — гісторыя нямецкіх [[Габрэі|габрэяў]]. У [[Паляўнічы палац Грунэвальд|паляўнічым палацы Грунэвальд]] прадстаўлена калекцыя карцін XV-XIX стагодзьдзяў. У [[Музэйны цэнтар Бэрлін-Далем|Музэйным цэнтры ў раёне Далем]] сканцэнтравана некалькі этналягічных калекцыяў. Музэй на [[Чэкпойнт Чарлі]] (таксама вядомы як Музэй Бэрлінскага муру) распавядае пра моманты з жыцьця падзеленай Нямеччыны. Непадалёк ад яго, на [[Потсдамскі пляц|Потсдамскім пляцы]], у 2005 годзе паўстаў [[Помнік ахвярам галякосту]]. === Іншыя славутасьці === [[Файл:Berliner_Siegess%C3%A4ule_2012-04.jpg|міні|справа|200пкс|Калёна Перамогі]] * [[Райхстаг (будынак)|Будынак Райхстагу]] * [[Бэрлінскі мур]] * [[Парыская плошча]] * [[Трэптаў-парк]] * [[Калёна Перамогі (Бэрлін)|Калёна Перамогі]] * [[Бэрлінскі катэдральны сабор]] * [[Чырвоная ратуша]] * [[Мэмарыяльная царква кайзэра Вільгельма]] * [[Францускі сабор]] * [[Нямецкі сабор]] * [[Палац Бэльвю]] * [[Музэй Мадам Цюсо]] (на вуліцы [[Унтэр-дэн-Ліндэн]]) * Бульвар [[Курфюрстэндам]] * [[Бэрлінскі заапарк]] * [[Аляксандарпляц]] * [[Шарлётэнбург (замак)|Замак Шарлётэнбург]] * [[Алімпійскі стадыён (Бэрлін)|Алімпійскі стадыён]] * [[Вялікі Тыргартэн|парк Тыргартэн]] === Бэрлін у мастацтве === ==== У фільмах ==== * [[Бэрлін — сымфонія вялікага гораду]] (Нямеччына, 1927, рэжысэр [[Вальтэр Рутман]]) * [[М (фільм, 1931)|М]] (Нямеччына, 1931, рэжысэр [[Фрыц Лянг]]) * [[Капітан з Кёпэніку (1956)|Капітан з Кёпэніку]] (Нямеччына, 1956, рэжысэр [[Гэльмут Койтнэр]]) * [[Кабарэ (фільм)|Кабарэ]] (ЗША, 1972, рэжысэр [[Боб Фос]]) * [[Бэрлін-Аляксандарпляц (тэлесэрыял)|Бэрлін-Аляксандарпляц]] (Нямеччына, 1980, рэжысэр [[Райнэр Вэрнэр Фасьбіндэр]]) * [[Бягі, Лёля, Бягі]] (Нямеччына, 1998, рэжысэр [[Том Тыквэр]]) * [[Гуд бай, Ленін!]] (Нямеччына, 2003, рэжысэр [[Вольфганг Бэкэр]]) ==== У музыцы/песьнях ==== Пачынаючы зь XIX стагодзьдзя, калі Бэрлін стаў мільённым горадам, пра яго і пра жыцьцё ў ім было напісана шмат песень<ref>[http://www.welt.de/kultur/article962859/Der-Berlin-Song-hat-echte-Konjunktur.html Der Berlin-Song hat echte Konjunktur]</ref>. Сярод, бадай, найбольш вядомых, варта назваць ''Berliner Luft'' (1899, даслоўна {{мова-be|Бэрлінскае паветра}}) [[Паўль Лінкэ|Паўля Лінкэ]], ''Pack die Badehose ein'' (1951), ''Sonderzug nach Pankow'' (1983) [[Уда Ліндэнбэрг]]а, ''Summer in Berlin'' (1984, заходненямецкага гурта [[Alphaville]]), ''Wand an Wand'' (1987, усходнебэрлінскага гурта [[City (гурт)|City]]). Неаднаразова да бэрлінскае тэматыкі зьвярталася дачка гораду [[Марлен Дытрых]] (напрыклад, ''Berlin Berlin'', ''Ich hab noch einen Koffer in Berlin'', ''Sonntags angeln gehn'' і інш). Прысьвечаны Бэрліну і песьні некаторых замежных выканаўцаў: ''Дорога на Берлин'' з рэпэртуару [[Леанід Уцёсаў|Леаніда Ўцёсава]], ''Neuköln'' [[Дэйвід Боўі|Дэйвіда Боўі]], ''Oh Berlin'' ад [[U2]], ''Crying in Berlin'' у выкананьні [[Боні Тайлер]] і інш. == Спорт == [[Файл:Olympiastadion_-_Marcel_Schoenhardt.jpg|значак|справа|250пкс|[[Алімпійскі стадыён (Бэрлін)|Алімпійскі стадыён]] у раёне [[Вэстэнд (раён Бэрліну)|Вэстэнд]]]] У Бэрліне дзейнічаюць каля 2000 спартовых клюбаў, актыўнымі чальцамі якіх зьяўляюцца каля 550 000 чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20080725121757/http://www.lsb-berlin.net/13.0.html lsb-berlin – Über uns]{{ref-de}}</ref>. У 2010 годзе 145 бэрлінскіх камандаў удзельнічалі ў розных нямецкіх бундэсьлігах<ref>[https://web.archive.org/web/20120104203406/http://www.berlin-sportmetropole.de/die+sportmetropole/daten+und+fakten/index.html Daten und Fakten zur Sportmetropole Berlin]{{ref-de}}</ref>. Найбольш вядомымі бэрлінскімі клюбамі зьяўляюцца футбольныя «[[Гэрта Бэрлін|Гэрта]]» й «[[Уніён Бэрлін|Уніён]]», баскетбольны «[[Альба Бэрлін|Альба]]», хакейны «[[Айсбэрэн Бэрлін|Айсбэрэн]]», гандбольны «[[Фюксэ Бэрлін|Фюксэ]]», клюбы амэрыканскага футболу «[[Бэрлін Рэбэлс]]» і «[[Бэрлін Адлер]]», а таксама валейбольны «[[Бэрлін Рэсайклінг Волез]]». Бэрлін неаднаразова станавіўся месцам міжнародных спаборніцтваў. У 1936 годзе горад прымаў [[Летнія Алімпійскія гульні 1936 году|XI Летнія Алімпійскія гульні]], у 2006 — частку адборачных матчаў, чвэрцьфіналаў і фінал [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2006 году|Чэмпіянату сьвету па футболе]], у 2009 — [[Чэмпіянат сьвету па лёгкай атлетыцы 2009|Чэмпіянат сьвету па лёгкай атлетыцы]], у 2024 — гульні [[Чэмпіянат Эўропы па футболе 2024 году|Чэмпіянату Эўропы па футболе 2024 году]]<ref>{{Спасылка|url=https://www.uefa.com/euro2024/news/0273-14ac084902cc-9ef59ec61319-1000--euro-2024-host-cities-and-stadiums/|загаловак=EURO 2024 host cities: Venue guide | выдавец=UEFA|мова=en|дата=7 ліпеня 2024}}</ref>. Штогод у горадзе праводзіцца [[Бэрлінскі маратон]] і фінал [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубку Нямеччыны па футболе]]. Да найбуйнейшых спартовых пляцовак Бэрліну належаць [[Алімпійскі стадыён (Бэрлін)|Алімпійскі стадыён]] (разьлічаны на 74 649 месцаў)<ref>[https://web.archive.org/web/20120815164809/http://www.olympiastadion-berlin.de/stadion-besucherzentrum/zahlen-und-fakten.html Zahlen und Fakten zum Berliner Olympiastadion]{{ref-de}}</ref>, стадыён [[Ан дэр Альтэн Фёрстэрай]] (22 012 месцаў), [[Спортпарк імя Фрыдрыха-Людвіга Яна]] (19 000 месцаў) і [[Мэрсэдэс-Бэнц-Арэна (Бэрлін)|Мэрсэдэс-Бэнц-Арэна]] (да 17 000 месцаў). == Гарады-сябры == {| cellpadding="11" |- valign="top" | * 1967. [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]] * 1987. [[Парыж]], [[Францыя]] * 1988. [[Мадрыд]], [[Гішпанія]] * 1989. [[Стамбул]], [[Турэччына]] * 1991. [[Варшава]], [[Польшча]] * 1991. [[Масква]], [[Расея]] || || * 1991. [[Будапэшт]], [[Вугоршчына]] * 1992. [[Брусэль]], [[Бэльгія]] * 1993. [[Джакарта]], [[Інданэзія]] * 1993. [[Ташкент]], [[Узбэкістан]] * 1993. [[Мэхіка]], [[Мэксыка]] * 1994. [[Пэкін]], [[Кітай]] || || * 1994. [[Токіё]], [[Японія]] * 1994. [[Буэнас-Айрэс]], [[Аргентына]] * 1995. [[Прага]], [[Чэхія]] * 2000. [[Ўіндгук]], [[Намібія]] * 2000. [[Лёндан]], [[Вялікабрытанія]] |} == Галерэя == <gallery> berlin_potsdamer.jpg|[[Патсдамэрпляц]]. Сучасная частка Бэрліну berlin_brand.jpg|[[Брандэнбурская брама]] ў цэнтры гораду behlin002.jpg|З даху [[Райхстаг (будынак)|будынку Бундэстагу]] berlin_scjana.jpg|[[Бэрлінскі мур]]. Малюнак [[Эрых Гонэкер|Гонэкера]] з [[Леанід Брэжнеў|Брэжневым]] (справа ўверсе) Berlin_night_7.jpg|Цэнтар гораду ўвечары berlin_night_2.jpg|Патсдамэрпляц увечары Berlin_night_3.jpg|Фантан на Патсдамэрпляц Berlin_5.jpg|[[Мэмарыяльная царква кайзэра Вільгельма|Царква, якая засталася пасьля Другой сусьветнай вайны]]. Яе так і не рамантавалі. Berlin_centr_2.jpg|У цэнтры гораду каля Патсдамэрпляцу Berlin_centr_3.jpg|У цэнтры гораду каля [[Аляксандарпляц]]у berlin_centr_5.jpg|У цэнтры гораду. Ведамства канцлера Нямеччыны ICC Funkturm Berlin.jpg|International Congress Center, Funkturm Knut IMG 8095.jpg|[[Бэрлінскі заапарк]], белы медзьведзяня Кнут, 24.03.2007 Nefertiti 30-01-2006.jpg|[[Бюст Нэфэртыці]] ([[Эгіпэцкі музэй (Бэрлін)|Эгіпэцкі музэй]], цяпер частка [[Новы музэй|Новага музэю]]) </gallery> == Глядзіце таксама == * Тэлеканал «[[Н24]]» == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20240707135003/https://www.berlin.de/ Афіцыйны сайт гораду] * [https://berlin-regional.de/ Сайт рэгіянальнага кіраўніцтва] * [https://berlinpass.com/ Турыстычная інфармацыя] * [https://flickr.com/photos/41182695@N08/sets/72157622725699696/ Фотагалерэя гораду] {{Землі Нямеччыны}} {{Сталіцы Эўропы}} [[Катэгорыя:Бэрлін| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] tc2fgfslo7iwped1axe61oljm44owog Славенія 0 7336 2697781 2690750 2026-10-26T20:37:08Z Upwinxp 48689 Прэм’ер-міністар 2697781 wikitext text/x-wiki {{Краіна |Назва = Славенія |НазваЎРоднымСклоне = Славеніі |НазваНаДзяржаўнайМове = Republika Slovenija |Сьцяг = Flag of Slovenia (Pantone).svg |Герб = Coat of arms of Slovenia (Pantone).svg |НацыянальныДэвіз = |Месцазнаходжаньне = EU-Slovenia.svg |АфіцыйнаяМова = [[Славенская мова|славенская]] |Сталіца = [[Любляна]] |НайбуйнейшыГорад = Любляна |ТыпУраду = Парлямэнцкая рэспубліка |ПасадыКіраўнікоў = [[Прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністар]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Наташа Пірц-Мусар]]<br />[[Янез Янша]] |Плошча = 20 273 |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 153-е |АдсотакВады = 0,7% |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2013 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 145-е |Насельніцтва = 2 060 663<ref>[http://pxweb.stat.si/pxweb/Dialog/varval.asp?ma=05A1002E&ti=&path=../Database/Demographics/05_population/05_Basic_data/05_05A10_Population_Q/&lang=1 Афіцыйная ацэнка насельніцтва]</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 101 |ГодАцэнкіСУП = 2012 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = |СУП = $57,932 млрд |СУПНаДушуНасельніцтва = $28 648 |Валюта = [[Эўра]] |КодВалюты = EUR |ЧасавыПас = [[Цэнтральнаэўрапэйскі час|CET]] |ЧасРозьніцаUTC = +1 |ЧасавыПасУлетку = [[Цэнтральнаэўрапейскі летні час|CEST]] |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +2 |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— прызнаная |НезалежнасьцьДаты = ад [[Югаславія|Югаславіі]]<br />25 чэрвеня 1991<br />1992 |ДзяржаўныГімн = Zdravljica |АўтамабільныЗнак = SLO |ДамэнВерхнягаЎзроўню = si |ТэлефонныКод = 386 |Дадаткі = [[Файл:Slovenia-map-CIA.png|280пкс|цэнтар|Мапа Славеніі]] |Лацінка=Słavienija}} '''Рэспу́бліка Славе́нія''' альбо '''Славенія''' ({{мова-sl|Republika Slovenija}}) — краіна на поўдні [[Эўропа|Эўропы]] каля [[Альпы|Альпаў]]. Мяжуе з [[Італія]]й на захадзе, [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]] на паўднёвым захадзе, [[Харватыя]]й на поўдні і ўсходзе, [[Вугоршчына]]й на паўночным усходзе, і [[Аўстрыя]]й на поўначы. Славенія была часткай [[Югаславія|Югаславіі]] да 1991 году. Адна з 10 усходне- і цэнтральна-эўрапейскіх краінаў, якія далучыліся да [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага зьвязу]] 1 траўня 2004 году. Славенія таксама зьяўляецца сябрам [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]]. У 2007 годзе Славенія першай з былых камуністычных краінаў далучылася да [[Эўразона|эўразоны]]<ref>P. Ramet, Sabrina (2008). ''«Democratization in Slovenia — The Third Stage»''. Serbia, Croatia and Slovenia at Peace and at War: Selected Writings, 1983—2007. LIT Verlag Münster. p. 272. {{ISBN|978-3-03735-912-9}}.</ref> == Геаграфія == На паўночным захадзе краіны знаходзяцца [[Юлійскія Альпы]] з самым высокім пунктам — гарой [[Трыглаў]] (2864 м), на поўначы яны маюць атрогі — горы ''Караванке'' і ''Пахор’е''. Паміж горнымі хрэбтамі знаходзяцца ''Люблянская'', ''Тольмінская'', ''Цэльская'' катлавіны. На поўдні Славеніі знаходзіцца ''Дынарскі масіў'', а на паўднёвым захадзе — плято ''Карст'' з карставымі формамі рэльефу і пячорамі (іх каля 6 тыс.). На паўночным усходзе на тэрыторыю Славеніі заходзіць паўднёва-заходняя ўскраіна ''Панонскай раўніны''. Здараюцца [[землятрус]]ы. 54% тэрыторыі Славеніі пакрытае [[лес|лясамі]] (у ніжнім пасе — дубова-грабавыя лясы, вышэй — букавыя і піхтавыя). На Панонскай раўніне — лесастэп, у карставых раёнах — сухадольныя лугі і куставыя зарасьлі, на марскім узьбярэжжы распаўсюджаная міжземнаморская куставая расьліннасьць. == Клімат == На паўночным захадзе альпійскі, на раўніне — умерана-кантынэнтальны, на ўзьбярэжжы — міжземнаморскі [[клімат]]. Зімы мяккія (у [[студзень|студзені]] ад +6°С да −2°С), у [[ліпень|ліпені]] сярэдняя тэмпэратура +19°С … +21°С. На ўсходзе выпадае каля 700 мм [[ападкі|ападкаў]] штогод, у перадгор’ях каля 1000—1500 мм, у гарах — 2000—3000 мм. Асноўнымі рэкамі краіны зьяўляюцца [[Сава (рака)|Сава]], [[Драва]], [[Мура]]. == Гісторыя == Назва ''Славенія'' стала ўжывацца з 1848 году для тэрыторыі, на якой жылі альпійскія славяне. Продкі славенцаў пасяліліся ў далінах рэк Драва, Сава і Мура ў VI—VII стагодзьдзях і знаходзіліся пад уладарствам ''авараў''. У 626 годзе славяне заснавалі сваю першую дзяржаву — княства ''Карантанія''. У 745 годзе яно трапіла пад уладу ''Зальцбурскага біскупства''. У гэты пэрыяд адбылося хрышчэньне славянаў. У пачатку ІХ стагодзьдзя ''Вялікая Карынтыя'' была ўключаная ў склад ''Усходняй Маркі'' (потым ''Аўстрыі'') [[Імпэрыя Каралінгаў|імпэрыі Каралінгаў]]. Частка славянаў пасялілася вакол прыморскіх гарадоў [[Трыесцкая затока|Трыесцкай затокі]] і ў [[12 стагодзьдзе|ХІІ]]—[[13 стагодзьдзе|ХІІІ]] стагодзьдзях трапіла пад уладу [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыянскай рэспублікі]]. Славенія засталася каталіцкай у пэрыяд [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. У XVI стагодзьдзі ў Любляне быў заснаваны ''Ордэн езуітаў'', а [[нямецкая мова]] амаль поўнасьцю замяніла [[Славенская мова|славенскую]]. Вэнэцыя саступіла Аўстрыі землі, заселеныя славенцамі, толькі ў 1815 годзе. У 1830-я гады ўзьнік ''ілірыйскі рух'' за палітычнае аб’яднаньне паўднёвых славянаў. У 1866 годзе Аўстрыя саступіла Вэнэцыянскую Славенію [[Італія|Італіі]], а ў 1867 годзе перадала [[Вугоршчына|Вугоршчыне]] славенскую зямлю на поўнач ад ракі Мура. Пасьля гэтага славенцы жылі ў трох дзяржавах: Італіі, Вугоршчыне і Аўстрыі. Пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]], у 1918 годзе, большасьць славенскай тэрыторыі ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў]] (з 1929 году — ''Югаславія''). Славенцы Югаславіі не атрымалі ўласную нацыянальную дзяржаву, але атрымалі некаторую [[аўтаномія|аўтаномію]]. У 1929 годзе Югаславія была падзеленая на дзевяць абласьцей (''бановін''). Увесь раён, заселены славенцамі, быў уключаны ў бановіну Драва. Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] югаслаўская Славенія была падзеленая паміж Нямеччынай, Вугоршчынай і Італіяй. Стаўшы ў 1946 годзе адной з шасьці рэспублік Югаслаўскай Фэдэрацыі (СФРЮ), якой кіравала камуністычная партыя, Славенія страціла порт [[Трыест]] на карысьць Італіі ў 1954 годзе. У 1991 годзе Славенія выйшла са складу Югаслаўскай Фэдэрацыі і абвясьціла незалежнасьць. Пасьля 1991 году Славенія мела самае стабільнае эканамічнае становішча сярод былых рэспублік Югаславіі. == Палітыка == Кіраўнік Славеніі — [[прэзыдэнт]], [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчую ўладу]] прадстаўляе аднапалатны [[парлямэнт]] — ''Државні Збор''. У адміністрацыйным пляне краіна падзеленая на 182 абшчыны і 11 гарадзкіх муніцыпалітэтў. == Дэмаграфія == Насельніцтва налічвае каля 2 млн чалавек зь якіх 83,1% — [[славенцы]], 2% — [[сэрбы]], 1,8% — [[харваты]], 1,1% — [[басьнійцы]]. Па веравызнаньні 57,8% насельніцтва вызнаюць [[каталіцтва]], ёсьць [[мусульмане]], лютэране, прыхільнікі іншых веравызнаньнях. Афіцыйная мова — [[славенская мова|славенская]]. == Эканоміка == [[Сукупны ўнутраны прадукт]] у 2012 годзе склаў 57,932 млрд [[Амэрыканскі даляр|амэрыканскіх даляраў]]. СУП на душу насельніцтва найбольшы сярод славянскіх краінаў. У 2009 годзе СУП зьменшыўся на 7,9% — сярод эўрапейскіх краінаў большы спад быў толькі ў Фінляндыі ды ў Прыбалтыкі. Вядзецца здабыча [[Баксыты|баксытаў]], [[Ртуць|ртуці]], [[срэбра]]. Разьвіцьцё атрымалі [[машынабудаваньне]], аўтамабілебудаўніцтва, электроніка, электратэхнічная, хімічная, фармацэўтычная, лясная і дрэваапрацоўчая, папяровая, тэкстыльная, тытунёвая, цукровая галіны вытворчасьці. У сельскай гаспадарцы пераважае мяса-малочная [[жывёлагадоўля]], [[птушкаводзтва]]. Вырошчваюцца [[збожжавыя]], [[бульба]], [[Звычайны хмель|хмель]], [[грэчка]], [[цукровы бурак]], [[вінаград]], [[садавіна]] і [[гародніна]]. З 26 сьнежня 1989 году дзейнічае «[[Люблянская біржа]]». == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = Аксёнова Л.А., Жидков М.П., Кайданова О.В., Конюшков Б.Д. Котляков В.М. Люри Д.И., Стрелецкий В.Н., Тархов В.А., Уткин А.И., Хропов А.Г.|частка = |загаловак = Страны мира|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = М.|выдавецтва = ОЛМА|год = 2009|том = |старонкі = |старонак = 320|сэрыя = |isbn = 978-5-373-02764-9|тыраж = 13 000}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.slovenia.si/ Slovenia.si Your gateway to information on Slovenia] * [http://www.vlada.si/en/ Government of the Republic of Slovenia] * [http://www.slovenia.info Славенія — Афіцыйны даведнік для турыстаў]{{ref-en}} * [http://www.hribi.net/default.asp?lng=1 Горы Славеніі]{{ref-en}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Славянскія краіны}} 9mt30gy6k3fu41t4ec0eb0vdhj3iqo6 2697785 2697781 2026-10-26T21:24:49Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2697785 wikitext text/x-wiki {{Краіна |Назва = Славенія |НазваЎРоднымСклоне = Славеніі |НазваНаДзяржаўнайМове = Republika Slovenija |Сьцяг = Flag of Slovenia (Pantone).svg |Герб = Coat of arms of Slovenia (Pantone).svg |НацыянальныДэвіз = |Месцазнаходжаньне = EU-Slovenia.svg |АфіцыйнаяМова = [[Славенская мова|славенская]] |Сталіца = [[Любляна]] |НайбуйнейшыГорад = Любляна |ТыпУраду = Парлямэнцкая рэспубліка |ПасадыКіраўнікоў = [[Прэзыдэнт]]<br />[[Прэм’ер-міністар]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Наташа Пірц-Мусар]]<br />[[Янэз Янша]] |Плошча = 20 273 |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 153-е |АдсотакВады = 0,7% |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2013 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 145-е |Насельніцтва = 2 060 663<ref>[http://pxweb.stat.si/pxweb/Dialog/varval.asp?ma=05A1002E&ti=&path=../Database/Demographics/05_population/05_Basic_data/05_05A10_Population_Q/&lang=1 Афіцыйная ацэнка насельніцтва]</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 101 |ГодАцэнкіСУП = 2012 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = |СУП = $57,932 млрд |СУПНаДушуНасельніцтва = $28 648 |Валюта = [[Эўра]] |КодВалюты = EUR |ЧасавыПас = [[Цэнтральнаэўрапэйскі час|CET]] |ЧасРозьніцаUTC = +1 |ЧасавыПасУлетку = [[Цэнтральнаэўрапейскі летні час|CEST]] |ЧасРозьніцаUTCУлетку = +2 |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— прызнаная |НезалежнасьцьДаты = ад [[Югаславія|Югаславіі]]<br />25 чэрвеня 1991<br />1992 |ДзяржаўныГімн = Zdravljica |АўтамабільныЗнак = SLO |ДамэнВерхнягаЎзроўню = si |ТэлефонныКод = 386 |Дадаткі = [[Файл:Slovenia-map-CIA.png|280пкс|цэнтар|Мапа Славеніі]] |Лацінка=Słavienija}} '''Рэспу́бліка Славе́нія''' альбо '''Славенія''' ({{мова-sl|Republika Slovenija}}) — краіна на поўдні [[Эўропа|Эўропы]] каля [[Альпы|Альпаў]]. Мяжуе з [[Італія]]й на захадзе, [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]] на паўднёвым захадзе, [[Харватыя]]й на поўдні і ўсходзе, [[Вугоршчына]]й на паўночным усходзе, і [[Аўстрыя]]й на поўначы. Славенія была часткай [[Югаславія|Югаславіі]] да 1991 году. Адна з 10 усходне- і цэнтральна-эўрапейскіх краінаў, якія далучыліся да [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага зьвязу]] 1 траўня 2004 году. Славенія таксама зьяўляецца сябрам [[Рада Эўропы|Рады Эўропы]] і [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]]. У 2007 годзе Славенія першай з былых камуністычных краінаў далучылася да [[Эўразона|эўразоны]]<ref>P. Ramet, Sabrina (2008). ''«Democratization in Slovenia — The Third Stage»''. Serbia, Croatia and Slovenia at Peace and at War: Selected Writings, 1983—2007. LIT Verlag Münster. p. 272. {{ISBN|978-3-03735-912-9}}.</ref> == Геаграфія == На паўночным захадзе краіны знаходзяцца [[Юлійскія Альпы]] з самым высокім пунктам — гарой [[Трыглаў]] (2864 м), на поўначы яны маюць атрогі — горы ''Караванке'' і ''Пахор’е''. Паміж горнымі хрэбтамі знаходзяцца ''Люблянская'', ''Тольмінская'', ''Цэльская'' катлавіны. На поўдні Славеніі знаходзіцца ''Дынарскі масіў'', а на паўднёвым захадзе — плято ''Карст'' з карставымі формамі рэльефу і пячорамі (іх каля 6 тыс.). На паўночным усходзе на тэрыторыю Славеніі заходзіць паўднёва-заходняя ўскраіна ''Панонскай раўніны''. Здараюцца [[землятрус]]ы. 54% тэрыторыі Славеніі пакрытае [[лес|лясамі]] (у ніжнім пасе — дубова-грабавыя лясы, вышэй — букавыя і піхтавыя). На Панонскай раўніне — лесастэп, у карставых раёнах — сухадольныя лугі і куставыя зарасьлі, на марскім узьбярэжжы распаўсюджаная міжземнаморская куставая расьліннасьць. == Клімат == На паўночным захадзе альпійскі, на раўніне — умерана-кантынэнтальны, на ўзьбярэжжы — міжземнаморскі [[клімат]]. Зімы мяккія (у [[студзень|студзені]] ад +6°С да −2°С), у [[ліпень|ліпені]] сярэдняя тэмпэратура +19°С … +21°С. На ўсходзе выпадае каля 700 мм [[ападкі|ападкаў]] штогод, у перадгор’ях каля 1000—1500 мм, у гарах — 2000—3000 мм. Асноўнымі рэкамі краіны зьяўляюцца [[Сава (рака)|Сава]], [[Драва]], [[Мура]]. == Гісторыя == Назва ''Славенія'' стала ўжывацца з 1848 году для тэрыторыі, на якой жылі альпійскія славяне. Продкі славенцаў пасяліліся ў далінах рэк Драва, Сава і Мура ў VI—VII стагодзьдзях і знаходзіліся пад уладарствам ''авараў''. У 626 годзе славяне заснавалі сваю першую дзяржаву — княства ''Карантанія''. У 745 годзе яно трапіла пад уладу ''Зальцбурскага біскупства''. У гэты пэрыяд адбылося хрышчэньне славянаў. У пачатку ІХ стагодзьдзя ''Вялікая Карынтыя'' была ўключаная ў склад ''Усходняй Маркі'' (потым ''Аўстрыі'') [[Імпэрыя Каралінгаў|імпэрыі Каралінгаў]]. Частка славянаў пасялілася вакол прыморскіх гарадоў [[Трыесцкая затока|Трыесцкай затокі]] і ў [[12 стагодзьдзе|ХІІ]]—[[13 стагодзьдзе|ХІІІ]] стагодзьдзях трапіла пад уладу [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыянскай рэспублікі]]. Славенія засталася каталіцкай у пэрыяд [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. У XVI стагодзьдзі ў Любляне быў заснаваны ''Ордэн езуітаў'', а [[нямецкая мова]] амаль поўнасьцю замяніла [[Славенская мова|славенскую]]. Вэнэцыя саступіла Аўстрыі землі, заселеныя славенцамі, толькі ў 1815 годзе. У 1830-я гады ўзьнік ''ілірыйскі рух'' за палітычнае аб’яднаньне паўднёвых славянаў. У 1866 годзе Аўстрыя саступіла Вэнэцыянскую Славенію [[Італія|Італіі]], а ў 1867 годзе перадала [[Вугоршчына|Вугоршчыне]] славенскую зямлю на поўнач ад ракі Мура. Пасьля гэтага славенцы жылі ў трох дзяржавах: Італіі, Вугоршчыне і Аўстрыі. Пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]], у 1918 годзе, большасьць славенскай тэрыторыі ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў]] (з 1929 году — ''Югаславія''). Славенцы Югаславіі не атрымалі ўласную нацыянальную дзяржаву, але атрымалі некаторую [[аўтаномія|аўтаномію]]. У 1929 годзе Югаславія была падзеленая на дзевяць абласьцей (''бановін''). Увесь раён, заселены славенцамі, быў уключаны ў бановіну Драва. Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] югаслаўская Славенія была падзеленая паміж Нямеччынай, Вугоршчынай і Італіяй. Стаўшы ў 1946 годзе адной з шасьці рэспублік Югаслаўскай Фэдэрацыі (СФРЮ), якой кіравала камуністычная партыя, Славенія страціла порт [[Трыест]] на карысьць Італіі ў 1954 годзе. У 1991 годзе Славенія выйшла са складу Югаслаўскай Фэдэрацыі і абвясьціла незалежнасьць. Пасьля 1991 году Славенія мела самае стабільнае эканамічнае становішча сярод былых рэспублік Югаславіі. == Палітыка == Кіраўнік Славеніі — [[прэзыдэнт]], [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчую ўладу]] прадстаўляе аднапалатны [[парлямэнт]] — ''Државні Збор''. У адміністрацыйным пляне краіна падзеленая на 182 абшчыны і 11 гарадзкіх муніцыпалітэтў. == Дэмаграфія == Насельніцтва налічвае каля 2 млн чалавек зь якіх 83,1% — [[славенцы]], 2% — [[сэрбы]], 1,8% — [[харваты]], 1,1% — [[басьнійцы]]. Па веравызнаньні 57,8% насельніцтва вызнаюць [[каталіцтва]], ёсьць [[мусульмане]], лютэране, прыхільнікі іншых веравызнаньнях. Афіцыйная мова — [[славенская мова|славенская]]. == Эканоміка == [[Сукупны ўнутраны прадукт]] у 2012 годзе склаў 57,932 млрд [[Амэрыканскі даляр|амэрыканскіх даляраў]]. СУП на душу насельніцтва найбольшы сярод славянскіх краінаў. У 2009 годзе СУП зьменшыўся на 7,9% — сярод эўрапейскіх краінаў большы спад быў толькі ў Фінляндыі ды ў Прыбалтыкі. Вядзецца здабыча [[Баксыты|баксытаў]], [[Ртуць|ртуці]], [[срэбра]]. Разьвіцьцё атрымалі [[машынабудаваньне]], аўтамабілебудаўніцтва, электроніка, электратэхнічная, хімічная, фармацэўтычная, лясная і дрэваапрацоўчая, папяровая, тэкстыльная, тытунёвая, цукровая галіны вытворчасьці. У сельскай гаспадарцы пераважае мяса-малочная [[жывёлагадоўля]], [[птушкаводзтва]]. Вырошчваюцца [[збожжавыя]], [[бульба]], [[Звычайны хмель|хмель]], [[грэчка]], [[цукровы бурак]], [[вінаград]], [[садавіна]] і [[гародніна]]. З 26 сьнежня 1989 году дзейнічае «[[Люблянская біржа]]». == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = Аксёнова Л.А., Жидков М.П., Кайданова О.В., Конюшков Б.Д. Котляков В.М. Люри Д.И., Стрелецкий В.Н., Тархов В.А., Уткин А.И., Хропов А.Г.|частка = |загаловак = Страны мира|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = М.|выдавецтва = ОЛМА|год = 2009|том = |старонкі = |старонак = 320|сэрыя = |isbn = 978-5-373-02764-9|тыраж = 13 000}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.slovenia.si/ Slovenia.si Your gateway to information on Slovenia] * [http://www.vlada.si/en/ Government of the Republic of Slovenia] * [http://www.slovenia.info Славенія — Афіцыйны даведнік для турыстаў]{{ref-en}} * [http://www.hribi.net/default.asp?lng=1 Горы Славеніі]{{ref-en}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Славянскія краіны}} jr3oqkuduql8ub8tdolnu9g0x8cwojv Ісьляндыя 0 8132 2697714 2665687 2026-10-26T12:09:04Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697714 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 19,8 млрд $ | Год падліку СУП ППЗ = 2020 | Месца паводле СУП ППЗ = 142 | СУП ППЗ на чалавека = 54 482 $ | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2020 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = 16 | СУП намінал = 20,8 млрд $ | Год падліку СУП намінал = 2020 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 57 189 $ | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2020 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = 5 }} '''Ісьля́ндыя''' ці '''Рэспу́бліка Ісьля́ндыя''' ({{мова-is|Ísland}} ці ''Lýðveldið Ísland'') — астраўная краіна на поўначы [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]], паміж [[Грэнляндыя]]й, [[Нарвэгія]]й, [[Ірляндыя]]й, [[Шатляндыя]]й і [[Фарэрскія астравы|Фарэрскімі астравамі]]. Ёсьць адной з самых маланаселеных дзяржаваў Эўропы. Сталіцай і найбуйнейшым горадам края ёсьць [[Рэйк’явік]], дзе жыве больш за 65% насельніцтва. Унутраная частка вострава складаецца з [[плято]], якое характарызуецца пясковымі і лававымі палямі, горамі і [[ледавік]]амі. Тутака таксама месьціцца мноства ледавіковых рэкаў, якія выцякаюць у акіян праз нізіны. Да берагоў Ісьляндыі сягае цёплая акіянічная плынь [[Гальфстрым]], што крыху паляпшае існы клімат краіны, то бок клімат ёсьць умераным, не зважаючы на тое, што дзяржава пралягае недалёка ад [[палярны круг|палярнага кругу]]. Лета на востраве ёсьць прахалодным. Ісьляндыя мае [[рынкавая эканоміка|рынкавую эканоміку]] з адносна нізкімі падаткамі, у параўнаньні зь іншымі краінамі [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і разьвіцьця|АЭСР]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100125144548/http://www.oecd.org/document/60/0%2C2340%2Cen_2649_34533_1942460_1_1_1_1%2C00.html «OECD Tax Database»]. OECD.</ref>. На востраве даволі высокі паказчыць гуртаваньня працоўных у [[прафэсійны зьвяз|прафэсійныя зьвязы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190813123619/http://www.ilo.org/ilostat/faces/oracle/webcenter/portalapp/pagehierarchy/Page3.jspx%3FMBI_ID%3D9 «Industrial relations»]. ILOSTAT.</ref>. У Ісьляндыі падтрымліваецца высокі стандарт сыстэмы сацыяльнага забесьпячэньня, якая забясьпечвае ўсеагульную мэдычную дапамогу і вышэйшую адукацыю для сваіх грамадзянаў<ref>Ólafsson, Stefán (12 May 2004). [https://web.archive.org/web/20050818131819/http://www.borg.hi.is/ChildWelfare «The Icelandic Welfare State and the Conditions of Children»]. University of Turku.</ref>. Краіна займае высокае месца паводле [[індэкс дэмакратыі|індэксу дэмакратыі]] і роўнасьці, займаючы трэцяе месца ў сьвеце паводле паказьніку сярэднага багацьця на дарослага чалавека. У 2020 годзе Ісьляндыя заняла чацьвертае месца ў сьвеце паводле [[індэкс разьвіцьця чалавечага патэнцыялу|індэксу чалавечага разьвіцьця]] [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]]<ref>[http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf «Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene»]. United Nations Development Programme. 15 December 2020. — С. 343—350. — ISBN 978-92-1-126442-5.</ref> і займае першае месца ў [[глябальны індэкс міру|глябальным індэксе міру]]. Энэргетыка Ісьляндыя амаль цалкам працуе на аднаўляльных крыніцах энэргіі. == Этымалёгія == Як абвяшчаюць ісьляндзкія [[сагі]], востраў быў адкрыты [[вікінгі|вікінгамі]] ў 60-х гадах IX стагодзьдзя і быў названы адным з першаадкрывальцаў, флёксы, ''Island'' — «ледзяная краіна» (ад is — «лёд», land — «краіна») за багацьце льдоў, якія пакрываюць востраў, у той час як іншы вікінг, нейкі высадзіўся на процілеглым беразе, назваў яго ''Snjoland'' — «сьнежная краіна». Паводле іншай гіпотэзе, востраў быў названы «Гардарсгольм» («востраў Гардара»), ад імя швэдзкага вікінга [[Гардар Сваварсан|Гардара Сваварсана]], якога лічаць першым скандынавам, які жыў ў Ісьляндыі, але за востравам замацавалася назва ''Island''. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Ісьляндыі}} === Старажытнасьць === Як мяркуецца, да прыбыцьця на востраў [[вікінгі|вікінгаў]] тутака жылі манахі з [[гібэрна-шатляндзкая місія|гібэрна-шатляндзкае місіі]]. Нядаўнія археалягічныя знаходкі выявілі руіны хаты ў [[Гафнір]]ы. Вугляроднае датаваньне выкрыла, што ён быў закінуты дзесьці паміж 770 і 880 гадамі<ref>[https://web.archive.org/web/20110605235513/http://www.icelandreview.com/icelandreview/daily_news/A_New_View_on_the_Origin_of_First_Settlers_in_Iceland_0_378670.news.aspx «New View on the Origin of First Settlers in Iceland»]. Iceland Review Online.</ref>. У 2016 годзе археолягі выявілі іншы доўгі дом у [[Ст’ёдварф’ёрдур]]ы, які быў датаваны 800 годам<ref>Hafstad, Vala (15 September 2016). [https://web.archive.org/web/20160915122754/http://icelandreview.com/news/2016/09/15/major-archeological-find-iceland «Major Archeological Find in Iceland»]. Iceland Review. </ref>. Швэдзкі вікінг-дасьледнік [[Гардар Сваварсан]] першым абышоў Ісьляндыю ў 870 годзе і выявіў, што Ісьляндыя ёсьць востравам<ref>[https://web.archive.org/web/20120203211850/http://www.ancientworlds.net/aw/Article/1066869 «The History of Viking Iceland»]. Ancient Worlds.</ref>. Ён застаўся на зіму і пабудаваў дом у [[Гусавік]]у. Наступным летам Гардар адышоў, але адзін зь ягоных людзей, Натфары, вырашыў застацца тутака з двума рабамі. Нарвэскі правадыр [[Інгальф Арнарсан]] заклаў ў 874 годзе сваю сядзібу ў месцы, дзе цяпер месьціца [[Рэйк’явік]]. За Інгальфам рушылі ўсьлед многія пасяленцы, у асноўным скандынавы і іхныя рабы [[ірляндцы]] і [[шатляндцы]]. У гэты пэрыяэд клімат на востраве быў больш лагодным, то бок 25% тэрыторыі вострава былі пакрытыя лясамі, у адрозьніньні ад сёньня, калі толькі 1% тэрыторыі Ісьляндыі пакрыты лясамі<ref>Magnusson, M. (2003). «The Vikings». Tempus. — С. 188—191. — ISBN 0752426990</ref>. Ты ня менш, бракаваньне дастатковай колькасьці ворнай зямлі вымусіла частку пасяленцаў рушыць далей у [[Грэнляндыя (востраў)|Грэнляндыю]]. === У залежнасьці ад Нарвэгіі і Даніі === [[Файл:Norsemen Landing in Iceland.jpg|значак|зьлева|Нарвэскія вікінгі высаджваюцца на бераг Ісьляндыі з малюнку XIX стагодзьдзя.]] [[Файл:Bolungarvik 02.jpg|значак|зьлева|Копія старажытнай рыбацкай вёскі ў Ісьляндыі.]] Унутраная барацьба і грамадзянскія міжусобныя войны эпохі [[Стурлюнгі|Стурлюнгаў]] прывялі да складаньня [[Стары дагавор|Старого дагавора]] ў 1262 годзе, які паклаў канец існаваньню незалежнасьці вострава і прывёў Ісьляндыю пад нарвэскую карону. Уладаньне Ісьландыяй перайшло ад [[Нарвэгія|Нарвэгіі]] да [[Кальмарская унія|Кальмарскай уніі]] ў 1415 годзе, калі тры скандынаўскія дзяржавы былі аб’яднаныя ў адну. Па распадзе уніі ў 1523 годзе востраву зноўку перайшоў у залежнасьць ад Нарвэгіі ў складзе сумеснага каралеўства Даніі і Нарвэгіі. Разьвіцьцю востава перашкаджала няўрадлівая глеба, вывяржэньне вульканаў, высечка лясоў і няўмольны клімат. Двойчы мясцовае насельнцітва пакутвала ад пошасьці [[чорная сьмерць|чорнай сьмерці]] ў пачатку і на прыканцы XV стагодзьдзя<ref>Pulsiano, Phillip and Wolf, Kirsten (1993). [https://books.google.com/books?id=d-XiZO8V4qUC&pg=PA312 «Medieval Scandinavia: An Encyclopedia»]. Taylor & Francis. — С. 312. — ISBN 0-8240-4787-7</ref>. Прыкладна ў сярэдзіне XVI стагодзьдзя дацкі кароль [[Крыстыян III]] пачаў насаджаць на востраве [[лютэранства]]. [[Ён Арасан]], апошні каталіцкі біскуп Голяра, быў абезгалоўлены ў 1550 годзе разам з двума сваімі сынамі. Пасьля гэтага краіна стала афіцыйна лютэранскай, а лютэранства з тых часоў застаецца пануючай рэлігіяй. У XVII—XVIII стагодзьдзях Данія ўвяла жорсткія гандлёвыя абмежаваньні на Ісьляндыю. Стыхійныя бедзтвы, у тым ліку вывяржэньне вулькану і хваробы, прывялі да скарачэньня колькасьці насельніцтва. Эпідэмія воспы ў 1707—1708 гадах прывяла да сьмерці ад чвэрці да траціны насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20130929074613/http://iceland.vefur.is/iceland_history/history.htm «Iceland: Milestones in Icelandic History»]. Iceland Vefur.</ref><ref>Crosby Alfred W. (2004). [https://books.google.com/books?id=Phtqa_3tNykC&pg=PA52 «Ecological imperialism: the biological expansion of Europe, 900—1900»]. Cambridge University Press. — С. 52. — ISBN 0-521-54618-4.</ref>. У 1814 годзе, як вынік [[напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]], Данія і Нарвэгія сталіся асобнымі каралеўствамі паводле [[Кільскі дагавор|Кільскай дамовы]], але Ісьляндыя засталася ў залежнасьці ад Даніі. На працягу XIX стагодзьдзя клімат дзяржавы зрабіўся больш халаднейшым, што прывяло да масавай эміграцыі ў [[Новы Сьвет]]. Нацыянальная сьвядомасьць узнікла ў першай палове ХІХ стагодзьдзі, натхнёная рамантычнымі і нацыяналістычнымі ідэямі з кантынэнтальнай Эўропы. Ісьляндскі рух за незалежнасьць склаўся ў 1850-х гадах пад кіраўніцтвам [[Ён Сыгурдсан|Ёна Сыгурдсана]]. У 1874 годзе Данія надала Ісьляндыі канстытуцыю, але абмежавала мясцовае самакіраваньне. У 1904 годзе [[Ганэс Гафстэйн]] стаў першым міністрам па справах Ісьляндыі ў кабінэце міністраў Даніі. [[Файл:HMS Berwick (65).jpg|значак|Брытанскі вайсковы карабель «[[Бэрўік]]», які браў удзел у захопе Ісьляндыі.]] 1 сьнежня 1918 году быў складзены [[Дацка-ісьляндзкі акт уніі]], які дзейнічаў на працягу 25 гадоў і вызнаваў Ісьляндыю як цалкам сувэрэнную і незалежную дзяржаву ў пэрсанальнай уніі з Даніяй. Урад Ісьляндыі заснаваў амбасаду ў [[Капэнгаген]]е і папрасіў Данію ад іхняга імя займацца пытаньнямі абароны і замежнага прадстаўніцтва пры ўмове кансультацый з [[Альтынг]]ам. Статус краіны стаў падобным на статус [[Канада|Канады]] ў дачыньненьні да [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] Ісьляндыя далучылася да дацкага нэўтралітэту, аднак па акупацыі Даніі Альтынг прызначыў уласнага і заявіў, што пытаньне абароны і міжнароднага прадстаўніцтва будзе вырашаць уласнаруч<ref name="roots">[https://www.icelandicroots.com/post/2014/11/11/the-occupation-of-iceland-during-world-war-ii «The Occupation of Iceland During World War II»]. Icelandic Roots.</ref>. Празь месяц брытанскія ўзброеныя сілы правялі апэрацыю «[[Уварваньне Вялікабрытаніі ў Ісьляндыю|Форк]]», уварваньне і акупацыю краіны, парушыўшы [[нэўтралітэт]] Ісьляндыі<ref>[https://web.archive.org/web/20191203172541/https://icelandmonitor.mbl.is/news/politics_and_society/2015/05/12/history_british_forces_occupy_iceland/ «History: British forces occupy Iceland»]. Iceland Monitor.</ref>. У 1941 годзе ўрад Ісьляндыі, лагодны да Вялікабрытаніі, запрасіў тады нэўтральныя [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаныя Штаты]] заняцца пытаньнямі абароны вострава, каб Вялікабрытанія магла выкарыстоўваць свае войскі ў іншым месцы<ref name="roots"/>. Па заканчэньні дзеяньня Дацка-ісьляндзкага акту уніі на востраве быў зладжаны рэфэрэндум, на якім большасьцю галасоў астраўляніны вырашылі скасаваць зьвяз і ўчыніць рэспубліку<ref>[https://archive.org/details/gov.archives.arc.39024 «Video: Allies Study Post-War Security Etc»]. Universal Newsreel. 1944.</ref>. Першым прэзыдэнтам краіны быў прызначаны [[Свэйн Б’ёрнсан]]. === Незалежнасьць === У 1949 годзе краіна фармальна стала сябрам [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], не зважаючы на [[акцыі пратэсту супраць НАТО ў Ісьляндыі|акцыі пратэсту супраць НАТО]]. Амэрыканскія войскі стварылі ў краіне вайсковыя базы, якія існавалі ў Ісьляндыі ўвесь час [[Халодная вайна|Халоднае вайны]], і былі зачыненыя толькі ў 2006 годзе. Па вайне эканоміка Ісьляндыі зьведала істотны эканамічны росквіт, дзякуючы мадэрнізацыі ў рыбалоўная прамысловасьці і дапамогі згодна з [[Плян Маршала|Плянам Маршала]]<ref>[http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=3411 «Hversu há var Marshallaðstoðin sem Ísland fékk eftir seinni heimsstyrjöld?»]. Vísindavefurinn.</ref><ref>Müller, Margrit; Myllyntaus, Timo (2007). [https://books.google.com/books?id=zdXTV8xO3xQC&pg=PA385 «Pathbreakers: Small European Countries Responding to Globalisation and Deglobalisation»]. Peter Lang. — С. 385. — ISBN 978-3-03911-214-2.</ref>. У 1986 годзе ў Рэйк’явіку ў Ісьляндыі ладзіўся саміт паміж прэзыдэнтам ЗША [[Роналд Рэйган|Роналдам Рэйганам]] і кіраўніком СССР [[Міхаіл Гарбачоў|Міхаілам Гарбачовым]], падчас якога яны зрабілі значныя крокі да ядзернага раззбраеньня. Ісьляндыя далучылася да [[Эўрапейская эканамічная прастора|Эўрапейскай эканамічнай прасторы]] ў 1994 годзе, пасьля чаго эканоміка была значна дывэрсыфікаваная і лібэралізаваная. У пачатку XXI хутка рос банкаўскі і фінансавы сэктар, які аднак, моцна пацярпеў ад вялікага [[Фінансавы крызіс 2007—2008 гадоў|фінансавага крызісу]] пачынаючы з 2008 году<ref>Lewis, Michael (April 2009). [https://www.vanityfair.com/politics/features/2009/04/iceland200904?printable=true&currentPage=all «Wall Street on the Tundra»]. Vanity Fair.</ref>. Эканоміка стабілізавалася пры ўрадзе [[Ёгана Сыгурдардотыр|Ёганы Сыгурдардотыр]] і вырасла на 1,6% у 2012 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20141228043150/http://www.vb.is/frettir/81718/ «Hagvöxtur 2012 mun minni en spár gerðu ráð fyrir»]. Viðskiptablaðið.</ref>. У наступныя гады ў Ісьляндыі значна пашыралася сфэра [[турызм]]у, паколькі краіна сталася папулярным месцам адпачынку. == Палітыка == {{Асноўны артыкул|Палітыка Ісьляндыі}} У Ісьляндыі склалася шматпартыйная сыстэма. Пасьля парлямэнцкіх выбараў 2017 і 2021 гадоў найбуйнейшымі партыямі ёсьць правацэнтрысцкая [[Партыя незалежнасьці (Ісьляндыя)|Партыя незалежнасьці]], [[Прагрэсіўная партыя (Ісьляндыя)|Прагрэсіўная партыя]] і [[Лева-зялёны рух]]. === Урад === [[Файл:Althingishusid.jpg|значак|зьлева|Будынак [[Альтынг|парлямэнту Ісьляндыі]] ў [[Рэк’явік]]у.]] [[Файл:Iceland-Reykjavik-Stjornarrad-1.jpg|значак|Будынак [[урад Ісьляндыі|ураду Ісьляндыі]] і офіса [[прэм’ер-міністар Ісьляндыі|прэм’ер-міністра]] краіны.]] Ісьландыя ёсьць [[прадстаўнічая дэмакратыя|прадстаўнічай дэмакратыяй]] і [[парлямэнцкая рэспубліка|парлямэнцкай рэспублікай]]. Сучасны парлямэнт [[Альтынг]] ({{мова-is|Alþingi}}) паўстаў у 1845 годзе як дарадчы ворган дацкага манарха. У парлямэнт уваходзяць 63 дэпутаты, якія абіраюцца на тэрмін ня больш чым на чатыры гады<ref>[https://web.archive.org/web/20100118153818/http://www.iceland.is/government-and-politics/ «Government & Politics»]. Iceland.</ref>. Кіраўніком ураду ёсьць [[прэм’ер-міністар Ісьляндыі|прэм’ер-міністар]], які разам з кабінэтам міністраў адказвае за выканаўчую ўладу. [[Прэзыдэнт Ісьляндыі|Прэзыдэнт]] абіраецца ўсенародным галасаваньнем на чатырохгадовы тэрмін без абмежаваньняў колькасьці тэрмінаў. Выбары прэзыдэнта, Альтынга і мясцовых муніцыпальных радаў праводзяцца асобна кожныя чатыры гады<ref>[https://web.archive.org/web/20091015155838/http://www.iceland.is/government-and-politics/Government/LocalGovernment/ «Local Government»]. Iceland.</ref>. Прэзыдэнт Ісьляндыі мае ў асноўным цырыманіяльны статус і выконвае абавязкі дыплямату, аднак, можа накласьці вета на законы ўхваленыя парлямэнтам і вынесьці іх на нацыянальны [[рэфэрэндум]]<ref>[http://www.worldatlas.com/articles/what-type-of-government-does-iceland-have.html «What Type of Government Does Iceland Have?»]. World Atlas.</ref><ref>[https://www.government.is/library/01-Ministries/Prime-Ministrers-Office/constitution_of_iceland.pdf «Constitution of The Republic of Iceland»]. Government.</ref>. Кабінэт міністраў прызначаецца прэзыдэнтам пасьля ўсеагульных выбараў у Альтынг. Тым ня менш, прызначэньне звычайна агаворваецца лідэрамі палітычных партыяў, якія пасьля абмеркаваньня вырашаюць паміж сабой, якія партыі могуць сфармаваць кабінэт і як разьмеркаваць месцы ў ім, пры ўмове, што ён мае падтрымку большасьці ў Альтынгу. Толькі калі партыйныя лідэры ня могуць самастойна прыйсьці да паразуменьня ў разумны прамежак часу, прэзыдэнт выкарыстоўвае свае паўнамоцтвы і асабіста прызначае кабінэт. Урады Ісьляндыі заўсёды былі кааліцыйнымі. У іх бралі ўдзел дзьве або больш партыяў, бо ані адна палітычная партыя ніколі не атрымлівала большасьці месцаў у Альтынгу на працягу ўсяго рэспубліканскага пэрыяду. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Ісьляндыі}} [[Файл:Regions of Iceland.png|значак|Адміністрацыйны падзел Ісьляндыі.]] Ісьляндыя падзеленая на рэгіёны, выбарчыя акругі і муніцыпалітэты. Восем рэгіёнаў ({{мова-is|landsvæði}}) у асноўным выкарыстоўваюцца ў статыстычных мэтах, але таксама гэты падзел выкарыстоўваюць акруговыя суды. Шэсцьдзесят дзевяць муніцыпалітэтаў у Ісьляндыі кіруюць мясцовымі справамі, як то абслуговаюць функцыянаваньне школаў, транспарт і гэтак далей<ref>[http://www.statice.is/media/49863/icelandinfigures2016.pdf «Iceland in figures 2016»]. Statistics Iceland.</ref>. Ніжэй пералічаны сьпіс 8 рэгіёнаў краю: {|class=wikitable |- | || Назва || Адміністрацыйны цэнтар |- | 1. || [[Гёвудборгаршвайдыд]] (''Höfuðborgarsvæðið'') || [[Рэйк’явік]] |- | 2. || [[Судурнэс]] (''Suðurnes'') || [[Кефлявік]] |- | 3. || [[Вэстурлянд]] (''Vesturland'') || [[Боргарнэс]] |- | 4. || [[Вэстфірдыр]] (''Vestfirðir'') || [[Ісаф’ёрдур]] |- | 5. || [[Нордурлянд Вэстра]] (''Norðurland Vestra'') || [[Блёндуоўс]] |- | 6. || [[Нордурлянд Эйстра]] (''Norðurland Eystra'') || [[Акюрэйры]] |- | 7. || [[Ёйстурлянд]] (''Austurland'') || [[Эгільсстадыр]] |- | 8. || [[Судурлянд]] (''Suðurland'') || [[Сэльфос]] |} == Дэмаграфія == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Ісьляндыі}} [[Файл:Reykjavík séð úr Hallgrímskirkju 6.JPG|значак|Сталіцы краіны горад [[Рэк’явік]] ёсьць самым населеным на востраве. У ім жывуць амаль дзьве траціны насельніцтва вострава.]] Аддаленасьць Ісьляндыі ад рэшты мацерыка ўскладняла засяленьне вострава. Першапачатковае насельніцтва Ісьляндыі мела нардычнае і гэльскае паходжаньне. Гэта відаць зь літаратурных сьведчаньняў, якія датуюцца пэрыядам засяленьня, а таксама з пазьнейшых навуковых дасьледаваньняў, такіх як [[генэтычны аналіз]]. Адно з такіх генэтычных дасьледаваньняў выявіла, што большасьць пасяленцаў-мужчынаў былі нардычнага паходжаньня, у той час як большасьць жанчынаў мелі гэльскае паходжаньне, што азначае, што многія пасяленцы Ісьляндыі былі скандынамі, якія прывозілі з сабой гэльскіх рабыняў<ref>Helgason, Agnar; Sigureth Ardóttir, S; Nicholson, J; Sykes, B; Hill, EW; Bradley, DG; Bosnes, V; Gulcher, JR; Ward, R; et al. (2000). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1287529 «Estimating Scandinavian and Gaelic Ancestry in the Male Settlers of Iceland»]. American Journal of Human Genetics. 67 (3): С. 697—717. [[doi]]:[https://doi.org/10.1086%2F303046 10.1086/303046]. [[:PMID:10931763|PMID 10931763]].</ref>. Лічыцца, што насельніцтва вострава сягала ад 40 тысячаў да 60 тысяч чалавек у пэрыяд ад першапачатковага засяленьня да сярэдзіны XIX стагодзьдзя. За гэты час халодныя зімы, выпадзеньне попелу ад вывяржэньняў вульканаў і [[Бубонная чума|бубонная чума]] некалькі разоў зьмяншала колькасьць жыхароў<ref>Tomasson, Richard F. (1980). «Iceland, the first new society». University of Minnesota Press. — С. 63. — ISBN 978-0-8166-0913-0.</ref>. З 1500 па 1804 гады ў Ісьляндыі было 37 галодных гадоў<ref>Lancaster, H.O. (1990). «Expectations of Life: A Study in the Demography, Statistics, and History of World Mortality». New York: Springer-Verlag. — С. 399. — ISBN 978-0-387-97105-6.</ref>. Першы перапіс быў праведзены ў 1703 годзе. Ён выявіў, што насельніцтва тады складала 50 358 чалавек. Пасьля разбуральных вывяржэньняў вулькана [[Лякі]] ў 1783—1784 гадах колькасьць насельніцтва дасягнула мінімуму ў 40 тысяч чалавек<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8624791.stm «The eruption that changed Iceland forever»]. BBC News.</ref>. Паляпшэньне ўмоваў жыцьця прывяло да хуткага росту колькасьці астраўлянінаў з сярэдзіны XIX стагодзьдзя. У выніку насельніцтва прыкладна 60 тысяч жыхароў у 1850 годзе дасягнула 320 тысяч чалавек у 2008 годзе. Ісьляндыя мае адносна маладое насельніцтва для разьвітой краіны, то бок кожны пяты чалавек мае 14 гадоў ці меней. З каэфіцыентам нараджальнасьцю ў 2,1 Ісьляндыя ёсьць адной зь нямногіх эўрапейскіх дзяржаваў<ref>[https://web.archive.org/web/20140316185517/http://eng.velferdarraduneyti.is/departments/gender-equality/ «Gender equality»]. Centre for Gender Equality Iceland.</ref>. Сёньняшняя Ісьляндыя ёсьць маланаселенай краінай з этнічна аднародным насельніцтвам. Дзякуючы багатай вуснай і пісьмовай традыцыі шмат сямей можа назваць сваіх продкаў у многіх пакаленьнях. Насельніцтва карыстаецца [[ісьляндзкая мова|ісьляндзкай мовай]], адной са скандынаўскіх моваў. Афіцыйнай канфэсіяй у краіне зьяўляецца [[лютэранства]] (каля 73% насельніцтва адносяць сябе да лютэранаў). == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == {{Партал|Эўропа}} * [http://www.iceland.is/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}} {{Краіны Эўропы}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Накід:Эўропа}} ia45gbxlxiz3btt7827zgro5hatgo6l Гутаркі ўдзельніка:Jim 3 9685 2697768 2693612 2026-10-26T19:13:25Z Нявідны 97186 2697768 wikitext text/x-wiki == Прывітаньне == Прывітаньне ад імя адміністрацыі беларускай Вікіпэдыі. Вельмі прыемна бачыць Вас у нашай суполцы. Не сьпяшайцеся ўсе зрабіць адразу. Выкарыстоўвайце іншыя артыкулы як прыклады афармленьня. Праглядайце зьмены, якія былі зроблены ў Вашых артыкулах больш вопытнымі вікіпэдыстамі і вікіпэдысткамі. Шмат карыснай інфармацыі можна знайсьці на старонцы [[Вікіпэдыя:Суполка]]. Калі ласка, пры рэдагаваньні заўсёды карыстайцеся радком '''Кароткае апісаньне зьменаў'''. Інакш вельмі цяжка з гісторыі разумець, што і дзеля чаго зьмянялася. І, калі гэта магчыма, часьцей карыстайцеся кнопкай '''Праглядзець'''. У размовах і абмеркаваньнях заўсёды карыстайцеся подпісам, які ставіцца з дапамогай камбінацыі '''<nowiki>~~~~</nowiki>''', ці кнопкі '''Ваш подпіс і момант часу''' над акном рэдагаваньня. [[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:55, 27.06.2006 (UTC) Яке мне вывесці мой ртыкул аб Канстанціне Астрожскам з катэгорыі парушэння аўтарскіх правоў? [[Удзельнік:Jim|Jim]] 08:01, 30.06.2006 (UTC) : Калі Вы зьяўляецеся аўтарам кнігі «150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі» — скажыце гэта. Калі не — артыкул будзе выдалены і пасьля гэтага Вы будзеце мець магчымасьць напісаць тэкст самастойна ці, напрыклад, узяць тэкст з [http://asoby.belinter.net/cont.php?x=ka крыніцы], на выкарыстаньне якой мы маем [[Вікіпэдыя:Дазволы на выкарыстаньне матэрыялаў|дазвол]]. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:34, 30.06.2006 (UTC) == [[Канстанцін Астрожскі]] == Калі ласка, не дадавайце матэрыялы, якія ахоўваюцца аўтарскімі правамі. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:55, 27.06.2006 (UTC) Але ж я гэты тэкст самастойна перадрукаваў з нейкай кнігі (назвы нажаль не помню) і ён у мяне на кампутары валюўся даўно ўжо. Толькі малюнкі ў сетке браў! [[Удзельнік:Jim|Jim]] 05:26, 04.07.2006 (UTC) :: Параіў бы выкінуць з артыкула ўсю рамантыную ваду і ўзьнёслыя словы, прывесьці яго ў больш энцыкляпэдычны стан. Калі Вы гэта зробіце, тэкст зьменіцца і ўжо не будзе ахоўвацца аўтарскімі правамі. Яшчэ лепш дадаць у артыкул інфармацыю з яшчэ некалькіх крыніц. -- [[Удзельнік:MaximLitvin|MaximLitvin]] 06:13, 04.07.2006 (UTC) :: Перадрукоўка тэксту з кнігі, на жаль, ня робіць Вас аўтарам. Гэтак жа, як і сканаваньне выявы. Вельмі раю прачытаць [http://pravo.by/webnpa/text_txt.asp?RN=V19600370 Закон РБ аб аўтарскім праве і сумежных правах], які, дарэчы, ня горш і ня лепей за адпаведныя законы іншых краін, уключаючы «цывілізаваныя». --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:49, 04.07.2006 (UTC) == [[Прыродны газ]] == Калі ласка, прачытайце [[Вікіпэдыя:Інтэрвікі#Парада]]. Калі ласка, рабіце спасылкі на артыкулы ў назоўным склоне ([[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў]]). Напрыклад: '''<nowiki>[[зямная кара|зямной кары]]</nowiki>''', '''<nowiki>[[шэльф]]аў</nowiki>'''. [[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 14:32, 13.07.2006 (UTC) == Выява:Жэнева.jpeg == Калі ласка, не забывайцеся дадаваць крыніцу ў апісаньне выявы. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:41, 17.07.2006 (UTC) == Праграмы праверкі правапісу == Калі ў Вас ёсьць магчымасьць, паспрабуйце выкарыстоўваць праграмы праверкі правапісу (OpenOffice ці http://pravapis.tut.by/). --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 15:16, 01.08.2006 (UTC) : Jim, не забывайся на праверку артаграфіі й на стылістыку, часам твае тэксты немагчыма чытаць празь іхнюю непісьменнасьць. Выкарыстоўваеш перакладчыкі? Дык правярай за імі!--[[Удзельнік:Kažemaks|Kažemaks]] 12:13, 8 лістапада 2006 (UTC) == Шаблён:Інфармацыя пра краіну == Jim, калі ласка, ствараючы артыкулы пра краіны выкарыстоўвайце Шаблён:Інфармацыя пра краіну, а не просты табэль. Дарэчы гэта лягчэй, чым рабіць табэль. --[[Удзельнік:MaximLitvin|MaximLitvin]] 12:19, 4.жніўня.2006 (UTC) Добра. [[Удзельнік:Jim|Jim]] 12:38, 4.жніўня.2006 (UTC) == Невялічкія парады па афармленьні == Для сьпісаў лепей за ўсё выкарыстоўваць зорачку <nowiki>*</nowiki> — тады ня трэба дадаваць новы радок. Таксама можна выкарыстоўваць розныя ўзроўні сэкцый (==, ===, ==== і гэтак далей). Прыклад можна пабачыць ў [[Суэцкі канал]]. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 14:28, 18 кастрычніка 2006 (UTC) : Спэцыяльныя сымбалі ², ³, ° і іншыя можна знайсьці пад акном рэдагаваньня. Дастаткова націснуць на сымбаль, каб дадаць яго ў тэкст. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 14:16, 20 кастрычніка 2006 (UTC) ==Gratitude== '''Thankyou very much Jim''' for your wonderful translation help and effort! I am very very Grateful. ''May God bless you''! (In the future, if you ever need any articles to be translated into the Chinese or Taiwanese language, then I would be glad to help you) Yours Sincerely, From --[[Удзельнік:Jose77|Jose77]] 19:59, 30 студзеня 2007 (UTC) == :) == Вялікі дзякуй! [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] 11:55, 5 лютага 2007 (UTC) == Commons == Джим, фаилы загружай пожалуйста на викисклад (commons), чтобы все википедии могли из них исползовать. О городских посёлках Белоруссии пишем и на польской вики, и на русской и англики также пишут. [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] 12:52, 1 сакавіка 2007 (UTC) Добра. [[Удзельнік:Jim|Jim]] 13:13, 1 сакавіка 2007 (UTC) : Калі ласка, дадайце крыніцу ў [[:Выява:Lahis gerb.gif]]. Бяз гэтага на Commons загружаць нельга. На жаль, гербы гарадоў не выключаюцца са сьпісу ахоўваемых аўтарскімі правамі твораў (артыкул 8). --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 14:53, 1 сакавіка 2007 (UTC) :: Дзякуй за параду, я усё зрабіў:). [[Удзельнік:Jim|Jim]] 11:44, 2 сакавіка 2007 (UTC) ::: Вялікі дзякуй! --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 15:10, 2 сакавіка 2007 (UTC) == Докшыцы == Пиши пожалуйста в скобках русское название и если знаешь - также историческое польское или литовское. Они возможно являются эгзонимами в этих языках. К примеру, по-польски это Dokszyce, но если бы хотел просто перевести, было бы Dokszycy. Названия можно найти также на http://www.radzima.org, можно в статью добовлять ссылки (http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&miesta_id1=vidodoks). И снова прошу загружать изображения на викисклад - чтобы их могли использовать другие википедии. [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] 06:29, 10 траўня 2007 (UTC) * Ух, якую Вы хуткасьць мне прапануеце!!!:) Добра, ўсё зраблю, але крыху пазьней.[[Удзельнік:Jim|Jim]] 06:49, 10 траўня 2007 (UTC) **Акрамя таго не разумею неабходнасьць напісаньня па-расейску ці па-польску... Калі-небудзь будуць створаны артыкулы ў гэтых вікіпэдыях і там яны няхай пішуць што пажадаюць. Я, напрыклад, не знайшоў у расейскай ці польскай віках напісаньне назваў гарадоў па-беларуску. Таму не бачу сэнса рабіць гэта ў беларускай вікіпэдыі. [[Удзельнік:Jim|Jim]] 07:13, 10 траўня 2007 (UTC) ***Смысл есть - просто, после подавления старобелорусского языка, с 1699 года официальным языком был язык польский, а после разделов Польши - русский. Потому в документах выступывают польские (русские) звания. кроме того, с 1921 до 1939 года также етие места имели официальные польские названия. Обычно на польской вики (и также других википедиях) пишем местные или исторические (также и немецкие и еврейские) названия в скобках. [[:pl:Mińsk]], [[:pl:Lachowicze]], [[:pl:Oszmiana]], [[:pl:Wilejka]] - а польские - к примеру: [[:pl:Lublin]] (в Люблине был еврейский сейм, потому еврейское), [[:pl:Białystok]], [[:pl:Suwałki]]. Также оба аргументы некоректные. [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] 08:13, 10 траўня 2007 (UTC) == [[:commons:Commons:Geocoding]] == Калі ў Вас будзе час і магчымасьць, калі ласка, дапамажыце з вызначэньнем геаграфічных каардынатаў аб’ектаў з [[:commons:Category:Brest, Belarus]]. Для гэтага можна выкарыстоўваць [http://maps.google.com мапы Google]. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:43, 8 чэрвеня 2007 (UTC) * Не зразумеў, куды ставіць каардынаты?[[Удзельнік:Jim|Jim]] 10:14, 13 чэрвеня 2007 (UTC) :: У апісаньні выяваў у Commons. Прыклад можна пабачыць у [[:commons:Image:Brest4.JPG]] (я некаторыя месцы знайшоў з дапамогай http://panoramio.com). --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:25, 13 чэрвеня 2007 (UTC) == Soviet anthem parody == Hello Jim! Thank you very much for translating me that anthem!!! --[[Удзельнік:201.67.204.49|201.67.204.49]] 16:04, 28 чэрвеня 2007 (UTC) : You are welcome :) [[Удзельнік:Jim|Jim]] 06:02, 29 чэрвеня 2007 (UTC) == Катэгорыі Бабілёнскай вежы == Паважаны Jim! Справа ў там, што я распачаў ствараць катэгорыі Бабілёнскай вежы, маючы загадзя падрыхтаваны сьпіс катэгорый, якія патрабуюцца. nl-2;da-1;uk-4;no-1;sv-1;it-1;li-1;lb-1;als-1;pdc-1;pfl-1;sxu-1;bar-1;gsw-1;ksh;la2;nds-1;nds-nl-1; -[[Удзельнік:Purodha|Purodha]] no;nn-3;da-2;sv-2;sv-1 [[Удзельнік:Jon Harald Søby|Jon Harald Søby]]. Ствараць катэгорыі, у якіх няма ніводнага удзельніка, на маю думку, ня варта. -- [[Удзельнік:Jarash|Jarash]] 09:55, 1 кастрычніка 2007 (UTC) : Ну, я меркаваў, што няхай будзе на будучыню... [[Удзельнік:Jim|Jim]] 10:24, 1 кастрычніка 2007 (UTC) == Шаблёны сьцягаў дзяржаў == Варта будзе дадаць неабавязковы парамэтар пра месцазнаходжаньне (па змоўчваньні зьлева), каб гэтыя шаблёны можна было выкарыстоўваць у адпаведных катэгорыях (напрыклад, {{Ш|Сьцяг Аўстрыі}} у [[:Катэгорыя:Аўстрыя]]). --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:46, 26 кастрычніка 2007 (UTC) : Не зусім зразумеў пытаньне... (у шаблёне аўстрыйскага сьцяга Вы дадалі толькі рамку, Вы лепей пастаўце тое што Вы хочаце палепшыць, а я скапірую ў астатнія шаблёны) [[Удзельнік:Jim|Jim]] 06:14, 29 кастрычніка 2007 (UTC) :: Зрабіў у {{Ш|Сьцяг Аўстрыі}}. Яшчэ невялічкая заўвага пра рамку (border) — яе слушна выкарыстоўваць толькі для сьцягаў, у якіх ёсьць белыя палі. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:37, 29 кастрычніка 2007 (UTC) == Merry salutations == :Dear Jim, this morning, would you please be so kind as to help with something. It would mean the world to me. I would like to know if you could help me translate a short version [http://ro.wikipedia.org/wiki/Partidul_Independentist_Portorican of this Română article] for the (''.be-x-old'') Wikipedia? Just two or three sentences would be more than enough since a short stub-translation could later provide the basis for future development. Thanks so much and Happy New Year 2008! ;) -[[Удзельнік:None-marxist girl power|None-marxist girl power]] 07:35, 5 студзеня 2008 (UTC) : [[Партыя незалежнасьці Пуэрта-Рыка|Done]]:) [[Удзельнік:Jim|Jim]] 06:05, 8 студзеня 2008 (UTC) == Адміністратар == [[Файл:Shimogamo-Broom-M1625.jpg|міні|зьлева|100пкс]] Мае віншаваньні! --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 15:20, 31 студзеня 2008 (UTC) : Вялікі дзякуй! :) [[Удзельнік:Jim|Jim]] 06:16, 1 лютага 2008 (UTC) ==Переклад== Я з українського розділу Вікіпедії. Допоможи точно перекласти (приблизно знаю) назви українською чи російськими мовами такі твори Янки Купали, * ''«Бандароўна»'' (1913) — "Бондаровна" * ''«Безназоўнае»'' (1924) — "Безымянное" * ''«З угодкавых настрояў»'' (1927) — "От годовщинных настроений" * ''«Над ракой Арэсай»'' (1933) — "Над рекой Орессой" * «Зваяваным» — "Заваёванным" --[[Удзельнік:Olympic|Olympic]] 10:36, 21 лютага 2008 (UTC) Трымай :) [[Удзельнік:Jim|Jim]] 11:25, 21 лютага 2008 (UTC) Вельми дякую, я приблизно знав :), але до кого звертатися за допомогою у Вікіпедії до знавців мови. До речі я створив статтю [[uk:Янка Купала]], яку хочу зробити доброю. Якщо бажаєш можеж вносити корективи. --[[Удзельнік:Olympic|Olympic]] 12:18, 21 лютага 2008 (UTC) : Добра, дамовіліся, але мой узровень валоданьня украінскай мовай не на такім узроўні, каб пісаць артыкулы ў Віку, я лепей буду камэнтамі карэктаваць, калі будуць памылкі. [[Удзельнік:Jim|Jim]] 13:50, 21 лютага 2008 (UTC) == гарады і пасёлкі == Сп. Jim, якой крыніцай Вы карыстаецеся для напісання гэтых артыкулаў, мо варта пазначаць яе? Гэта падвысіла б верагоднасць Вікі. --[[Удзельнік:MaximLitvin|MaximLitvin]] 09:37, 16 сакавіка 2008 (UTC) : Стараюся карыстацца некалькімі крыніцамі, перакладаю зь іншых моваў. Нешта з уласнага агульнага разьвіцьця бяру :)[[Удзельнік:Jim|Jim]] 21:00, 16 сакавіка 2008 (UTC) :: Ну дык і напісаў бы тыя "некалькі крыніц", блага ад гэтага не зробіцца :) --[[Спэцыяльныя:Унёсак/86.57.144.121|86.57.144.121]] 13:03, 17 сакавіка 2008 (UTC) :::Добра.[[Удзельнік:Jim|Jim]] 13:08, 17 сакавіка 2008 (UTC) == Новая катэгорыя == Джім, што трэба зрабіць, каб зьявілася новая катэгорыя? : Трэба яе стварыць:) [[Удзельнік:Jim|Jim]] 10:01, 2 красавіка 2008 (UTC) О, напэўна, зрабіў! ''''"Катэгорыя:Жаночыя імёны"''''. Калі ласка, прагледзьце! :: Так, усё добра. [[Удзельнік:Jim|Jim]] 11:52, 2 красавіка 2008 (UTC) Дзякуй!--[[Удзельнік:BluScorpio|BluScorpio]] 12:05, 2 красавіка 2008 (UTC) == Шаблёны для інтэрнэт спасылак == Ці ёсьць якія шаблёны для інтэрнэт спасылак, акрамя [http: ]? У расейскай вікі ёсьць [[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:Cite_web|шаблон Cite web]], напрыклад. На мой погляд даволі зручны. І яшчэ, я заўважыў, што вельмі мала артыкулаў спасылаюцца на рэсурсы інтэрнэт, але часта стаяць шаблёны на прыклад "Гэты тэкст напісаны пры дапамозе матэрыялаў перадач Радыё Свабода (беларуская рэдакцыя)", "Артыкул створаны з дапамогай матар'ялаў праекта «Наша Ежа»". Гэта такая традыцыя (палітыка): ўжываць інтэрнэт-крыніцы як мага менш? : На колькі я ведаю, спэцыяльных шаблёнаў няма. Спасылкі кшталту "напісаны пры дапамозе..." ужываліся пасьля атрыманьня дазволаў на карыстаньне крыніцамі адпаведных сайтаў, пры ўмове такіх спасылак. : Традыцый і палітык па ўжываньню інтэрнэт спасылак не існуе. [[Удзельнік:Jim|Jim]] 10:42, 28 красавіка 2008 (UTC) :: У нашай таксама ё падобны да расейскага. Калі ласка, карыстайцеся: <nowiki>{{Шаблён:Сайт}}</nowiki>. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] 22:28, 18 жніўня 2008 (UTC) == Катэгорыі па гадах == [[Спэцыяльныя:Унёсак/ZedlikBot|ZedlikBot]] за іх ужо ўзяўся :-) --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:46, 4 чэрвеня 2008 (UTC) : Good! [[Удзельнік:Jim|Jim]] 13:51, 4 чэрвеня 2008 (UTC) == Перайменаваньне карыстальніка == Немагчыма перайменаваць карыстальніка простым пераносам ягонай старонкі — гэта можа зрабіць толькі ўдзельнік з правамі бюракрата, прычым адмысловай камандай. --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 09:15, 10 чэрвеня 2008 (UTC) == Спасылкі на Commons == Калі ласка, спрабуйце знайсьці спасылкі на Commons. Здаецца, катэгорыі ў Commons пра выспы ЗША маюць тую ж назву, што і ангельскі артыкул :-) --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:44, 27 чэрвеня 2008 (UTC) == [[Шаблён:Гарады Летувы]] == А якой крыніцай вы карысталіся для перакладу назваў гарадоў Летувы? --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 08:55, 24 ліпеня 2008 (UTC) : Я браў з http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%8C%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D1%83%D0%B2%D1%8B [[Удзельнік:Jim|Jim]] 10:03, 24 ліпеня 2008 (UTC) Калі ласка, праглядзіце назовы летувіскіх гарадоў у Энцыкляпэдыі "Вялікае княства Літоўскае", бо там даюцца менавіта беларускія назовы, а ў вас, наколькі я зразумеў, пераклады з польскае. Прынамсі Varniai па-беларуску будзе Варні, а ня Ворнэ. : Калі ня цяжка, дайце дакладную спасылку. [[Удзельнік:Jim|Jim]] 05:16, 19 жніўня 2008 (UTC) :: Не ўпэўнены, што кніга ёсьць у Інтэрнэце. Але паглядзець варта. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:49, 19 жніўня 2008 (UTC) ::: Калі хто мае энцыкляпэдыю, калі ласка, дайце сьпіс назваў гадароў Летувы якія не супадаюць з маім шаблёнам. [[Удзельнік:Jim|Jim]] 15:14, 19 жніўня 2008 (UTC) == [[Спэцыяльныя:Журналы падзей/delete|Выдаленьні артыкулаў]] == Спадар Джым, а навошта ў прычыне выдаленьня пазначаць, што адзіным аўтарам быў я, хоць гэта не адпавядае рэчаіснасьці, бо насамрэч з выдаленае старонкі я толькі паставіў перанакіраваньне на новую. А з вашага апісаньня можна падумаць, што гэта я стварыў той артыкул. Мне дык абыякава, але калі хто іншы, дык можа і пакрыўдзіцца. :) --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] 12:00, 5 верасьня 2008 (UTC) : Гэтае апісаньне ствараецца аўтаматычна. Мяркую, што ў выпадках перайменаваньня варта пазначаць штосьці накшталт ''Перанесеная ў ...''. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:55, 5 верасьня 2008 (UTC) :: Спадар [[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]], спадзяюся, што Вы не пакрыўдзіліся... Запіс кшталту "адзіным аўтарам быў..." ствараецца аўтаматычна. [[Удзельнік:Jim|Jim]] 17:39, 5 верасьня 2008 (UTC) ::: Калі так, то ні ў якім разе не крыўдую, вы што :) --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] 09:59, 16 верасьня 2008 (UTC) == Кандыдатура Zedlik == Прашу прабачэньня, калі заблытаў камэнтарам (меў на ўвазе падтрымку думкі Bocianskaga). Выбары адміністратараў адбываюцца ў [[Вікіпэдыя:Адміністрацыя]]. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:49, 17 верасьня 2008 (UTC) == [[Удзельнік:Zedlik/Пясочніца/Магадзішу]] == Гляньце, калі ласка, гэты артыкул. Зь ім нешта трэба рабіць. : Ня трэба зь ім нічога рабіць, на гэтай пляцоўцы практыкуецца мой робат. Цікава, дзе вы яго знайшлі? :) Хаця маеце рацыю, пакуль не выкарыстоўваецца, тэкст і асабліва інтэрвікі варта прыбраць. --[[Удзельнік:Zedlik|zedlik]] 22:48, 22 верасьня 2008 (UTC) ==Vilenshcyna.png== У перакладзе мапы вы чамусь назвалі Алітус Коўнам :) [[Удзельнік:AntonBryl|AntonBryl]] 13:29, 7 лістапада 2008 (UTC) : Упс... [[Удзельнік:Jim|Jim]] 11:42, 8 лістапада 2008 (UTC) == [[Абмеркаваньне:Быдгошч]] == Зазірніце, калі ласка :) —[[Удзельнік:Zedlik|zedlik]] 11:58, 22 сьнежня 2008 (UTC) == [[:Файл:KAstrozhski2.jpeg]] == Калі ласка, падайце зьвесткі пра файл з дапамогай шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}. Бяз гэтых зьвестак файл будзе выдалены. --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 13:05, 15 сакавіка 2009 (UTC) : Я ўжо ня памятую адкуль браў файл, так што, мяркую, можна выдаляць. Тым больш што на яго ніхто не спасылаецца. --[[Удзельнік:Jim|Jim]] 06:12, 16 сакавіка 2009 (UTC) == [[:Файл:Fryts Lang.jpg]] == Калі ласка, падайце зьвесткі пра файл з дапамогай шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}. Бяз гэтых зьвестак файл будзе выдалены. --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 11:40, 30 сакавіка 2009 (UTC) == Статыстыка == [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaBE_X_OLD.htm] — спасылка проста супэр, дзякуй. Раней яе не было, відаць, нядаўна зрабілі. Заўважыў, што прэфікс Вікіпэдыі ў адрасе няправільны, усе спасылкі не працуюць, але за паўгадзіны так і не знайшоў, куды напісаць пра праблему (аўтар — Erik Zachte — гэтай справай, падобна, што ўжо не займаецца), дзіўна неяк. —[[Удзельнік:Zedlik|zedlik]] 11:58, 16 траўня 2009 (UTC) Статыстыка цудоўная. І вельмі добра, што яна зьявілася. І сапраўды спасылкі пакуль ідуць у нікуды. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] 13:51, 16 траўня 2009 (UTC) : Хацелася б адзначыць, што спадар [[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] займае першы радок па актыўнасьці! :)--[[Удзельнік:Jim|Jim]] 06:05, 17 траўня 2009 (UTC) == 21 000 == Калі ласка, прыміце ўдзел у [[Абмеркаваньне Вікіпэдыя:Гісторыя|абмеркаваньні]], раскажыце, як вы лічылі, ці лічылі [[Ельніца|Ельніцу]] {{-)}} --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] 18:02, 21 жніўня 2009 (UTC) == Запрашаю прыняць удзел ў галасаваньні == Вітаю. Вы былі актыўным ўдзельнікам абмеркаваньня на старонцы [[Абмеркаваньне:Мазыр]]. Магчыма, Вам будзе цікава прыняць удзел у галасаваньні [[Вікіпэдыя:Галасаваньні/Назвы мест рознымі мовамі]]. З павагай, --[[Удзельнік:Vasyl` Babych|Vasyl` Babych]] 15:06, 27 верасьня 2009 (UTC) == [[:Файл:Malafeew.jpg]] == Калі ласка, дадайце {{Ш|Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня}}. Таксама думаю, што варта пазначаць, што аўтар і час стварэньня невядомыя толькі ў тых выпадках, калі гэта яўна пазначана ў крыніцы файла, у іншых выпадках варта паспрабаваць даведацца гэта, напрыклад, у адміністратара сайту адкуль паходзіць файл. --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 11:36, 5 лістапада 2009 (UTC) == [[Салечнікі]] == Скуль звесткі на старонцы [[Салечнікі]], што гэтае мястэчка ў 14-ым стагоддзі належала паном Глебавічам? Загадзя дзякуй. [[Удзельнік:Rasool|Rasool]] 11:04, 19 лістапада 2009 (UTC) : Я ўзяў гэтыя зьвесткі з польскай вікі.--[[Удзельнік:Jim|Jim]] 13:10, 19 лістапада 2009 (UTC) :: Дзякуй. [[Удзельнік:Rasool|Rasool]] 06:58, 20 лістапада 2009 (UTC) == Кельцэ, вікіфікацыя == А ці не павінна быць пад назвай з больш характэрным для беларускае мовы заканчэньнем -цы? Глядзіце Докшыцы — Dokszyce. Як б вы аддалі назвы: Siedlce? Не: Седлцы? Глядзіце таксама шаблён: Шаблён:Памежныя пераходы беларуска-польскай дзяржаўнай мяжы. Там вёска Палоўцы (Połowce) — яна відавочна так напісана на розных беларускіх мапах. Варта дадаць, што падобную канчатку -cze, якая таксама ў шматлікіх назвах, аддаецца як -чы (Baranowicze, Smolewicze, Mickiewicze). [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] 19:27, 26 лістапада 2009 (UTC) : Я з Вамі згодны, ужо было падобнае абмеркаваньне на кант Зялёнай гары (Zielona Góra)... Можа варта перанесьці артыкул у Кельцы, але заставіць перанакіраваньне на Кельцэ? --[[Удзельнік:Jim|Jim]] 06:27, 27 лістапада 2009 (UTC) ::Згодны. Перанакіраваньне з формы, якая атрымліваецца па транскрыпцыі, не мяшае. [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] 20:52, 27 лістапада 2009 (UTC) == Назвы мясьцінаў у артыкуле [[Летува]] == Прывітаньне! Пры перапрацоўцы разьдзелу пра гісторыю Летувы заўважыў, што ў артыкуле прысутнічае пэўная блытаніна з назвамі летувіскіх паселішчаў (гэтак, у некаторых разьдзелах яны пададзеныя на летувіска-расейскі капыл). Хацеў выправіць сам, але потым зразумеў, што магу нарабіць памылак... Буду вельмі ўдзячны за дапамогу! --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Казімер Ляхновіч]] 00:17, 16 сьнежня 2009 (UTC) : Чым змагу, тым дапамагу:)--[[Удзельнік:Jim|Jim]] 06:25, 16 сьнежня 2009 (UTC) :: Дзякуй! Толькі намінаваць ў абраныя, на мой погляд, трохі заўчасна. Хаця зь іншага боку — ідэя мне падабаецца :), паспрабую неяк паскорыць сваю працу з артыкулам. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Казімер Ляхновіч]] 14:23, 17 сьнежня 2009 (UTC) ::: Ну, мяркую артыкул і на сёньняшнім этапе неблагі, а калі зробіце яшчэ лепшым, то нікому блага ня будзе:)--[[Удзельнік:Jim|Jim]] 14:26, 17 сьнежня 2009 (UTC) ::: Як наконт аднавіць (ці пачаць, ня ведаю, як тут) "традыцыю" рэцэнзаваньня артыкулу? То бок, усталяваць гэткую схему: напісаньне і абмеркаваньне -> рэцэнзаваньне -> дапрацоўка -> галасаваньне за абраньне артыкула лепшым. Пры большай колькасьці актыўных удзельнікаў схема даволі слушная. [[Удзельнік:Wizardist|<span style="background:#000;color:#fff">Wizardist</span>]] <sup>[[Гутаркі ўдзельніка:Wizardist|г]] [[Спэцыяльныя:Унёсак/Wizardist|+у]]</sup> 15:09, 17 сьнежня 2009 (UTC) :::: Тут так і ёсьць. --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 15:11, 17 сьнежня 2009 (UTC) ::::: Ну, не зусім. Я меў на ўвазе, што ты маеш права проста выставіць артыкул, які пачаў і ўзбуйніў, на рэцэнзаваньне грамадзкасьцю, каб заахвоціць каго-небудзь да працы, ці каб проста якой парадай дапамаглі. :) [[Удзельнік:Wizardist|<span style="background:#000;color:#fff">Wizardist</span>]] <sup>[[Гутаркі ўдзельніка:Wizardist|г]] [[Спэцыяльныя:Унёсак/Wizardist|+у]]</sup> 15:20, 17 сьнежня 2009 (UTC) :::::: Дык, здаецца ж, кожны выбраны артыкул праходзіць такую рэцэнзуру. Я свой артыкул пра Багдановіча выстаўляў на рэцэнзваньне, перад намінаваньнем у выбраныя. --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 15:40, 17 сьнежня 2009 (UTC) :::::: Глядзіце [[Вікіпэдыя:Артыкулы для рэцэнзаваньня]]. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 15:42, 17 сьнежня 2009 (UTC) == [[:Файл:BelarusBank.png]] == Калі ласка, дадайце {{Ш|Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня}}, а таксама дакладную крыніцу зь якой узяты файл. --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 11:35, 18 сьнежня 2009 (UTC) :Калі ласка, запоўніце ўсе палі шаблёну. А таксама ня варта дадаваць у шаблён {{Ш|Інфармацыя}) пазнакі «невядомы», бо ў кожнай выявы ёсьць аўтар (або ўладальнік аўтарскіх правоў) і час стварэньня, тое, што ён ня высьветлены вамі не дае падставаў пісаць, што ён невядомы — гэтымі дзеяньнямі вы толькі ўводзіце ў зман астатніх. Калі ёсьць нейкая аўтарытэтная крыніца, у якой пазначана, што аўтар выявы невядомы — варта падаць гэтую крыніцу. --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 13:45, 18 сьнежня 2009 (UTC) :: Што рабіць калі аўтар сапраўды невядомы, а на мой ліст з запытам адказу не прыйшло? --[[Удзельнік:Jim|Jim]] 14:15, 18 сьнежня 2009 (UTC) ::: Пакінуць поле незапоўненым, а пазначаць, што аўтар невядомы можна толькі тады, калі гэта недзе яўна пазначана. --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 14:47, 18 сьнежня 2009 (UTC) == [[:Файл:Staroe berasce.jpg]] == Варта ўдакладніць аўтарства, а таксама год стварэньня выявы. Калі ўсё адпавядае грамадзкай уласнасьці, дык варта перанесьці файл у Commons, бо ў нас ён не выкарыстоўваецца, а там можа некаму спатрэбіцца. --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 12:07, 5 лютага 2010 (UTC) == [[Гасьцілы]] == Не выдаляць трэба, а ставіць на «шлях ісьцінны» :) --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] 13:27, 25 красавіка 2010 (UTC) : Ды я ўжо зьбіраўся накіраваць аўтара на «Дапамогу», але заўважыў, што Вы артыкулам заняліся:)--[[Удзельнік:Jim|Jim]] 05:19, 26 красавіка 2010 (UTC) == Артыкулы пра гады == Калі ласка, зьвярніце ўвагу на новыя шаблёны для навігацыі ([[2010|прыклад]]). --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:53, 28 чэрвеня 2010 (UTC) :Плюс прапаную перагледзіць стыль афармленьня: замест загалоўкаў 3-га ўзроўню выкарыстоўваць 2-і ўзровень (як паўсюль). [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Гутаркі ўдзельніка:Wizardist|г]] [[Спэцыяльныя:Унёсак/Wizardist|+у]]</sup> 16:46, 28 чэрвеня 2010 (UTC) == Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня для [[:Файл:Fryts Lang.jpg]] == Прывітаньне, Jim! Дзякуй за загружаныя вамі ў Вікіпэдыю файлы! Нагадваем вам, што, калі выкарыстаньне і распаўсюджаньне мэдыяфайла не ажыцьцяўляецца на ўмовах вольнай ліцэнзіі ([http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ Creative Commons Attribution/Share-Alike]), тады патрэбна абгрунтаваць неабходнасьць [[Вікіпэдыя:Крытэры добрасумленнага выкарыстаньня|добрасумленнага выкарыстаньня]], дадаўшы і запоўніўшы картку {{Ш|Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня}}, таксама дадаўшы дакладныя зьвесткі пра аўтара, час стварэньня/публікацыі працы і крыніцу. Калі файл не адпавядае крытэрам добрасумленнага выкарыстаньня або калі неабходныя зьвесткі ня будуць дададзеныя ў 7-дзённы тэрмін, файл будзе выдалены. Вялікі дзякуй! --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 14:57, 11 жніўня 2010 (UTC) : Гэты файл ужо абмяркоўваўся... (Файл:http://be-x-old.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5_%D1%84%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0:Fryts_Lang.jpg тут). Шкада канечне, але калі трэба, то выдаляйце.--[[Удзельнік:Jim|Jim]] 05:11, 12 жніўня 2010 (UTC) : Таксама для: [[:Файл:Nina Macias.jpg]]. --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 12:40, 13 жніўня 2010 (UTC) == Несвабодныя файлы == Зьвяртаю вашую ўвагу, што згодна з [[Вікіпэдыя:Крытэры добрасумленнага выкарыстаньня|крытэрамі добрасумленнага выкарыстаньня]] для несвабодных файлаў, а канкрэтна пункту 8, для кожнага загружанага вамі файла ў апісаньні мусіць прысутнічаць шаблён {{Ш|Інфармацыя}} з запоўненымі зьвесткамі пра час стварэньня, аўтара і трымальніка аўтарскіх правоў (калі яны адрозьніваюцца), мець спасылку на крыніцу. Акрамя таго мусіць быць запоўнены шаблён {{Ш|Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня}}, дзе мусіць тлумачыцца, чаму ня могуць быць знойдзеныя/створаныя альтэрнатывы. У выпадку, калі адпаведная інфармацыя ня будзе дададзеная ў апісаньне файлаў, яны будуць выдаленыя. З загружаных вамі файлаў наступныя маюць хібы: # [[:Файл:BelarusBank.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 00:10, 18 лістапада 2010 (EET) ==== Jim@be-x-oldwiki ==== I reqest for remove sysop flag on be-x-old Wikipedia for myself.--[[Удзельнік:Jim|Jim]] 15:20, 28 чэрвеня 2011 (EEST) == Prośba pravieryć artahrafiju i nie tolki. == Vitaju. Źviartajusia da Vas z prośbaj pravieryć artahrafiju i pravilnaść majho artykułu: [[Польскае таварыства «Асьвета» (Менск)]], a taksama pryniać udzieŭ u hałasavańni za dobry artykuł. Budu taksama ŭdziačny za ŭsie ŭvahi. Dziakuj! [[Удзельнік:Bladyniec|Bladyniec]] 12:44, 25 жніўня 2011 (EEST) :Trochi padpraviŭ, budzie čas, jašče pahladžu.--[[Удзельнік:Jim|Jim]] 14:02, 25 жніўня 2011 (EEST) == Вэб == Прывітаньне. Паводле БКП 28:83 ў нескладовае на месцы білябіяльнага [w] пішацца толькі ва ўласных назовах і ў трох выключэньнях (сўінг, тўід, тўіст). У астатніх агульных назоўніках [w] перадаецца праз «у» ці праз «в». У дадзеным выпадку праз «в». Дзякуй. --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 20:33, 16 верасьня 2011 (EEST) == [[Пятро Шалахонаў]] == Hi Jim, Thank you for updating and improving the article. Sorry, we are not fluent in Belorussian yet. Good wikipedians may help correcting the grammar, like you did and it was done in other languages. Please keep the article and let other users continue the work. Thank you again for your good work in Wikipedia. == [[Гусарыя]] == Добры вечар! Заклікаю прыядноўвацца да распачатага галасаваньня па новым абраным артыкуле [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя артыкулы/Гусарыя]]. З павагай--[[Удзельнік:Mr. Sрock|Mr. Sрock]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Mr. Sрock|гутаркі]]) 20:43, 2 траўня 2013 (FET) == world-gazetteer.com == Хацеў бы зьвярнуць вашую ўвагу, што зьвесткі насельніцтва за 2013 год, пададзеныя ў гэтай крыніцы, пазначаныя як «calculation», што азначае, што гэта ўсяго толькі прагноз на аснове папярэдніх зьвестак. Ня думаю, што варта замяняць зьвесткі рэальнай колькасьці насельніцтва на прагноз. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 14:03, 11 чэрвеня 2013 (FET) : але я сьвядома не мяняў зьвесткі па тым населеным пунктам, дзе стаяць зьвесткі згодна перапісам, ці іншым афіцыйным дадзеным. Мяняў толькі там, дзе стаялі лічбы прыкладныя і на 2006 - 2008 г.г. Мяркую лепей gazetteer, чым было. --[[Удзельнік:Jim|Jim]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jim|гутаркі]]) 14:19, 11 чэрвеня 2013 (FET) :: У такім выпадку лепей карыстацца зьвесткамі перапісу насельніцтва за 2009 год: http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/razdel1.php Там можна знайсьці колькасьць насельніцтва ва ўсіх гарадах і мястэчках па кожнай вобласьці: напрыклад, [http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Берасьцейская]. А дадаваць зьвесткі прагнозу колькасьці насельніцтва побач з рэальнымі зьвесткамі за папярэднія гады — некарэктна. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 14:58, 11 чэрвеня 2013 (FET) ::: добра--[[Удзельнік:Jim|Jim]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jim|гутаркі]]) 15:45, 11 чэрвеня 2013 (FET) ::::(у працяг сказу сп.[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]])...і нямецкі перапіс 2011 году найлепшае таму пацьверджаньне: выявілася, што насельніцтва Нямеччыны на паўтара мільёны меншае за бягучы прагноз; большасьць гарадоў завысіла колькасьць сваіх жыхароў, часам занадта. Галоўнае - не кідацца ў супрацьлеглы бок: часам сустракаў артыкулы са зьвесткамі зь мінулага тысячагодзьдзя! Што да сайту world-gazetteer.com у прыватнасьці, дык я яшчэ шмат гадоў таму заўважыў, што ён не выклікае даверу.--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 18:38, 11 чэрвеня 2013 (FET) == Шаблён:Мястэчка == Дабрыдзень! Дадзены шаблён зьяўляецца састарэлым, карыстайцеся шаблёнам [[Шаблён:Населены пункт/Беларусь]].--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Liashko|гутаркі]]) 15:55, 11 ліпеня 2014 (FET) == цэнзура артыкула Хведар Нюнька == Просьба пауплываць на бюракрата Red_Winged_Duck, яки блакуе намаганни нераунадушных беларусау Виленчукоу написаць сбалансаваны и праудзивы артыкул пра былога функцыянера Таварыства Беларускай Культуры: https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9D%D1%8E%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0 Сутнасць яго блакаванняу можна бачыць у абмеркаванни артыкула: https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5:%D0%A5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9D%D1%8E%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0 Кали коратка, дык сутнасць праблемы у тым што бюракрат Red_Winged_Duck перавышае паунамоцтвы и блакуе матэрыялы афицыйнага сайту ТБК, напрыклад: http://www.westki.info/tbk/21158/sudovae-pasedzhanne-u-sprave-damkou-adbudzecca-21-verasnya пра судовае паседжанне, дзе Х. Нюнька адказчык, http://www.westki.info/tbk/21114/sprava-hvedara-nyunki-spynenaya-ne-za-adsutnasci-dokazau-pavodle-212-artykula-1-chastki-6 пра былую крыминальную справу Х. Нюньки ==Прапанова== [[Удзельнік:Jim]]Вітаю ! Я планую паступова правесці анкетаванне сярод вікісупольнасці у розных моўных раздзелах з мэтай вызначэння лепшых фантастычных раманаў на думку вікіпэдыстов. Хацелася, каб у вольны час вы таксама падумалі і паступова стварылі (калі падабаецца ідэя) спіс лепшых жанравых раманаў (мага даўжэй, але не больш за 50 раманаў) розных аўтараў незалежна ад мовы твораў (пажадана: 1 аўтар - 1 раман), асабіста прачытаных вамі. У спіс можна ўключаць усе раманы, якія змяшчаюць фантастычныя элементы - навукова-фантастычныя, фэнтэзійныя і казачна-фантастычныя, фантастыка-жудасныя і містычныя, альтэрнатыўна-гістарычныя і інш. Месца рамана ў спісе павінна адпавядаць якасці творы і вашаму ўражанню, атрыманага ад яго. 1-й раман у спісе будзе ацэнены ў 50 балаў, апошні - у 1 бал. А калі набярэцца дастаткова анкетантив - зсумуемо колькасць балаў і атрымаем спіс з 100 лепшых раманаў. Спадзяюся на вашу згоду і ў вы таксама ўспомніце пэўную колькасць годных прачытаных фантастычных раманаў і знойдзецца час і жаданне. Дапускаюцца ўсе творы памерам больш за 100 старонак стандартнага памеру, безадносна таго, што напісана на вокладцы. :: Прапаную ў выпадку згоды наступны прыклад афармлення спісу: # [[Джон Браннер]] "[[Драматургі Ену]]» ({{Мова-en | «The Dramaturges of Yan», 1971}}) http://coollib.net/b/101032/read # {{Не перакладзена | Петэр Жолдош || en | Péter Zsoldos}} «{{не перакладзена | Звышзадача || hu | A feladat (regény)}}» ({{Мова-hu | «A Feladat», 1971}} ), http://coollib.net/b/175527/read і ствараць на [[Удзельнік:Jim/Чарнавік 1. Фантастычныя раманы | гэтай]] старонцы. Пры адказе прашу пинговать. З павагай--[[Удзельнік:Yasnodark|Yasnodark]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Yasnodark|гутаркі]]) 17:21, 21 лютага 2018 (MSK) == Украінскія назвы == Прывітаньне. Калі ласка, прыміце ўдзел у галасаваньні — [[Вікіпэдыя:Галасаваньні/Перадача ўкраінскіх назваў на беларускую мову]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 14:56, 15 верасьня 2018 (MSK) І, калі ласка, прыміце ўдзел у пазбаўленьні ўдзельнікаў адміністратарскіх паўнамоцтваў — [[Вікіпэдыя:Адміністрацыя#Пазбаўленьне статусу]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 15:49, 15 верасьня 2018 (MSK) Прывітаньне. Калі ласка, азнаёмцеся з новай вэрсіяй правіла [[Вікіпэдыя:Перадача ўкраінскіх назваў на беларускую мову]] і прыміце ўдзел у галасаваньні — [[Вікіпэдыя:Галасаваньні/Перадача ўкраінскіх назваў на беларускую мову]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 12:14, 17 верасьня 2018 (MSK) == Віківясна-2019 == {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2019]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2019|Віківясьне-2019]]'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>[[ВП:ВікіВясна|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2019/Удзельнікі|сьпіс удзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 18:42 17 сакавіка 2019 (MSK) == Месяц Аршанскай бітвы == {{ВП:Праект:Тэматычны тыдзень/Аршанская бітва/Запрашэньне}} --[[Удзельнік:W]] 20:00, 5 верасьня 2019 (UTC+3) ==[[Палянэз (зброя)]]== Запрашаю падтрымаць вылучэньне артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Палянэз (зброя)]]. Дапрацоўка і заўвагі вітаюцца.--[[Удзельнік:W]] 9:51, 25 верасьня 2019 (UTC+3) ==Віківясна-2020== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020|Віківясьне-2020]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 21:06, 8 сакавіка 2020 (UTC+3) {{Запрашэньне ў Таварыства дзесяцігадовых}}--[[Удзельнік:W]] 22:01, 8 чэрвеня 2020 (UTC+3) ==[[Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]== Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]. Дапрацоўка і заўвагі вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 11:30, 20 сьнежня 2021 (UTC+3) == [[Брагін]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня створанага Вамі артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Брагін]]. Дапрацоўка і заўвагі вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 16:26, 8 лютага 2022 (UTC+3) == [[Менская міжнародная кніжная выстава-кірмаш]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Менская міжнародная кніжная выстава-кірмаш]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:18, 21 красавіка 2022 (UTC+3) == [[Беларуская гандлёва-прамысловая палата]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларуская гандлёва-прамысловая палата]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 11:11, 17 ліпеня 2022 (UTC+3) == [[Заказьнікі Беларусі]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў абраныя сьпісы на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя сьпісы/Заказьнікі Беларусі]]. Дапрацоўка артыкула-сьпіса і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 14:20, 5 верасьня 2022 (UTC+3) == [[Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]]. Таксама вітаюцца яго дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 16:06, 29 лютага 2024 (UTC+3) == [[Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. Адначасна віншую з 21-мі ўгодкамі заснаваньня [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускай Вікіпэдыі]] 12 жніўня 2004 году. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 14:36, 12 жніўня 2025 (СКЧ+3) == [[Абмеркаваньне Вікіпэдыі:Галасаваньні/Шапка#Прыбіраньне ўнутранай супярэчнасьці]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку прапановы зьмяненьня правіла галасаваньняў. Таксама вітаюцца вашыя ўласныя довады і дапаўненьне. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:32, 5 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Міхаіл Бабіч]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Міхаіл Бабіч]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 16:55, 15 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Гараватка (трылёгія)]] == Вітаю! Прашу выказаць сваё меркаваньне наконт артыкулу, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Гараватка (трылёгія)]]. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Антон 740|гутаркі]]) 22:09, 6 сакавіка 2026 (+03) == [[Выдрыца (урочышча)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Выдрыца (урочышча)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 07:50, 31 жніўня 2026 (+03) == [[Анатоль Фядосік]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Анатоль Фядосік]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 20:52, 28 верасьня 2026 (+03) == [[Ельня (заказьнік)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Ельня (заказьнік)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 22:13, 26 кастрычніка 2026 (+03) fukckkgowbu2z82z5k5grf295vfzfpr Біяполе 0 18665 2697800 2464433 2026-10-27T01:34:28Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697800 wikitext text/x-wiki {{Музычны альбом | Назва = Біяполе | Тып = Альбом | Выканаўца = Мроя | Выканаўца ў родным склоне = [[Мроя|Мроі]] | Год =1991 | Вокладка = | Працягласьць = 38:32 | Выдадзены = [[1991 у музыцы|1991]] | Запісаны = 1990 | Жанр = [[рок-музыка|рок]] | Папярэдні = ''[[Дваццаць восьмая зорка]]''<br>(1989) | Наступны = ''[[Лепшыя песьні з альбомаў 1988—1990]]''<br>(1992) }} '''''Біяполе''''' — апошні студыйны альбом беларускага рок-гурта [[Мроя]]. Запісаны ў верасьні [[1990 у музыцы|1990]] годзе. Выдадзены на кампакт-касэце ў 1991 годзе<ref>[http://www.experty.by/category/artisty/volskii-lyavon?page=2 Вольский Лявон | Experty.by — белорусская музыка]</ref>. Прэзэнтацыя альбому ''Біяполе'' адбылася ў Тэатральна-мастацкім інстытуце (цяпер Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў) ў 1990 годзе<ref>{{Артыкул|спасылка=http://kamunikat.org/arche.html?pub_start=80&pubid=6540|загаловак=Хроніка гурту «Мроя»|аўтар=Сахараў, С.|выданьне=ARCHE Пачатак|нумар=2 (16)|год=2001}}</ref>. Перавыдадзены Літаратурна-Мастацкай Суполкай ў 1997 годзе. == Зьмест == {{Сьпіс трэкаў | згарнуць = | загаловак = | дадатковая_калёнка = іншая назва | поўная_працягласьць = 38:32 | усё_аўтарства = | усе_словы = | уся_музыка = | паказ_аўтарства = | паказ_словаў = | паказ_музыкі = |назва1 =Гуляй, душа! |працягласьць1=5:22 |дадаткова1 =Hulaj, Duša! |назва2 =Марш гопнікаў |дадаткова2 =Marš Hopnikau |працягласьць2=3:39 |назва3 =Біяполе |дадаткова3 =Bijapole |працягласьць3=4:28 |назва4 =Сон |дадаткова4 =Son |працягласьць4=4:13 |назва5 =Крык |дадаткова5 =Kryk |працягласьць5=4:32 |назва6 =Халі-галі |працягласьць6=3:10 |дадаткова6 =Chali-Hali |назва7 =Брага (Я у лесе ягады зьбіраў...) |дадаткова7 =Braha (Ja U Lesie Jahady Zbirau...) |працягласьць7=2:26 |назва8 =Рок са мною |працягласьць8=5:13 |дадаткова8 =Rok Sa Mnoju |назва9 =Краіна крывавых дажджоў |працягласьць9=5:30 |дадаткова9 =Kraina Kryvavych Daždžou }} == Дадатковыя зьвесткі == Альбом атрымаў назву паводле назвы трэцяга трэку. Запісваўся з новым гітарыстам — Венедыктам Конеў-Петушковічам, які да таго часу працаваў гукарэжысэрам гурту. Песьня «Хоп-Гоп» (іншыя назвы «Хоп-Гоб» ці «Марш гопніка») сьпяваецца ў першай асобе. У альбом не ўвайшлі песьні «Так і трэба», «Беларуская Афрыка». Пазьней ў складанку «Лепшыя песьні з альбомаў 1988—1990» увайшлі песьні «Гуляй, душа», «Я ў лесе ягады збіраў», «Я на сямі вятрах», «Хоп-Гоп» (пад назвай «Марш гопніка») ды «Краіна крывавых дажджоў». Песьню «Халі-галі» перазапісаў гурт [[N.R.M.]] на альбоме [[ŁaŁaŁaŁa]], якая пазьней таксама ўвайшла ў слкаданку [[Made in N.R.M.]]. Песьню «Краіна крывавых дажджоў» у 1999 годзе выканаў гурт [[N.R.M.]] на альбоме [[Акустычныя канцэрты канца XX стагодзьдзя]]. == Удзельнікі == * [[Алег Дземідовіч]]: [[ударная ўстаноўка]], дадатковы сьпеў * [[Юрась Ляўкоў]]: [[бас-гітара]], дадатковы сьпеў * [[Лявон Вольскі]]: [[сьпеў]], [[клявішы]] * Венедыкт Конеў-Петушковіч: [[гітара]], дадатковы сьпеў == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.discogs.com/release/12373932-Mroja-%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5-Bijapole Mroja&nbsp;— ''Біяполе'' = ''Bijapole'' (1991, Cassette).] Discogs. * [https://www.last.fm/music/%D0%9C%D1%80%D0%BE%D1%8F/%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5 ''Біяполе'' — Мроя.] Last.fm. * [https://web.archive.org/web/20160310233332/http://www.jooov.net/text/171805328/mroya-gulyay_dusha.htmls Тэкст песьні «Гуляй душа!»] * [https://web.archive.org/web/20160310233328/http://www.jooov.net/text/140273748/roya-yapole.htmls Тэкст песьні «Біяполе»] * [https://web.archive.org/web/20160306053544/http://song5.ru/text/%D0%BC%D1%80%D0%BE%D1%8F-%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BA-1990 Тэкст песьні «Крык»] * [https://web.archive.org/web/20160310192116/http://www.jooov.net/text/162635116/mroya-krana_kryivavyih_dajdjo_dyihats_2006.htmls Тэкст песьні «Краіна крывавых дажджоў»] [[Катэгорыя:Альбомы Мроі]] 1zouv5ltmxadnrg6fhy289k4jxt8i0j Шаблён:Сумская вобласьць 10 29060 2697759 2570532 2026-10-26T17:10:12Z Vlad5250 57182 абнаўленьне зьвестак 2697759 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва = [[Сумская вобласьць]]&nbsp;[[Файл:Flag of Sumy Oblast.svg|30пкс]] |назва_шаблёну = Сумская вобласьць |выява = [[Файл:Coat of Arms of Sumy Oblast.svg|63пкс]] |кляса_карткі = hlist |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Украіна}}; |стыль_групаў = background-color: {{Колер|Украіна}}; width: 220px; text-align: right; |стыль_сьпісаў = background: #F7EFD9; text-align: left; |група_інфармацыі1 = Раёны |сьпіс1 = * [[Ахтырскі раён|Ахтырскі]] * [[Канатопскі раён|Канатопскі]] * [[Роменскі раён|Роменскі]] * [[Сумскі раён|Сумскі]] * [[Шосткінскі раён|Шосткінскі]] |група_інфармацыі2 = [[Горад|Гарады]] |сьпіс2 = * [[Ахтырка]] * [[Белапольле]] * [[Бурынь]] * [[Варажба (горад)|Варажба]] * [[Глухаў]] * [[Канатоп (горад)|Канатоп]] * [[Кралявец]] * [[Лебядзін]] * [[Путыўль]] * [[Ромны]] * [[Сумы]] * [[Сярэдзіна-Буда]] * [[Трасьцянец (Сумская вобласьць)|Трасьцянец]] * [[Хутар-Міхайлаўскі]] * [[Шостка]] |група_інфармацыі3 = Колішнія раёны |сьпіс3 = * [[Ахтырскі раён (1923—2020)|Ахтырскі]] * [[Белапольскі раён|Белапольскі]] * [[Бурынскі раён|Бурынскі]] * [[Вялікапісараўскі раён|Вялікапісараўскі]] * [[Глухаўскі раён|Глухаўскі]] * [[Канатопскі раён (1923—2020)|Канатопскі]] * [[Кралявецкі раён|Кралявецкі]] * [[Краснапольскі раён (Сумская вобласьць)|Краснапольскі]] * [[Лебядзінскі раён|Лебядзінскі]] * [[Ліпавадалінскі раён|Ліпавадалінскі]] * [[Недрыгайлаўскі раён|Недрыгайлаўскі]] * [[Путыўльскі раён|Путыўльскі]] * [[Роменскі раён (1930—2020)|Роменскі]] * [[Сумскі раён (1923—2020)|Сумскі]] * [[Сярэдзіна-Будзкі раён|Сярэдзіна-Будзкі]] * [[Трасьцянецкі раён (Сумская вобласьць)|Трасьцянецкі]] * [[Шосткінскі раён (1923—2020)|Шосткінскі]] * [[Ямпальскі раён (Сумская вобласьць)|Ямпальскі]] }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Вобласьці Ўкраіны]]</noinclude> 1kjbktzvth4m1x0fv5efpfvfacxnlqk Ахтырскі раён (1923—2020) 0 29412 2697736 2303334 2026-10-26T16:36:06Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Ахтырскі раён]] у [[Ахтырскі раён (1923—2020)]]: колішні раён 2303334 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Ахтырскі раён | Арыгінальная назва = Охтирський район | Герб = Coat of Arms of Okhtyrka Raion.svg | Сьцяг = Flag of Okhtyrka Raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Ахтырка]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 1923 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 29,1 тыс. |Год перапісу = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 22 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1,3 тыс. |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Okhtyrskyi-Sum-Raion.png | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-5446 | Паштовыя індэксы = 42700—42768 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = http://www.state-gov.sumy.ua/docs/region/ohtirsk_rayon.htm | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Ахтырскі раён''' ({{мова-uk|Охтирський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні [[Сумская вобласьць|Сумской вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Ахтырка]]. {{Сумская вобласьць}} {{Накід:Геаграфія Украіны}} [[Катэгорыя:Раёны Сумской вобласьці]] fpj3pcvlzbfnf5jbhp7zkf0m33wmqjd 2697738 2697736 2026-10-26T16:36:46Z Vlad5250 57182 2697738 wikitext text/x-wiki {{Пра|сучасны раён|Ахтырскі раён|колішні раён}} {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Ахтырскі раён | Арыгінальная назва = Охтирський район | Герб = Coat of Arms of Okhtyrka Raion.svg | Сьцяг = Flag of Okhtyrka Raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Ахтырка]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 1923 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 29,1 тыс. |Год перапісу = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 22 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1,3 тыс. |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Okhtyrskyi-Sum-Raion.png | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-5446 | Паштовыя індэксы = 42700—42768 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = http://www.state-gov.sumy.ua/docs/region/ohtirsk_rayon.htm | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Ахтырскі раён''' ({{мова-uk|Охтирський район}}) — колішняя адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні [[Сумская вобласьць|Сумской вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Ахтырка]]. {{Сумская вобласьць}} {{Накід:Геаграфія Украіны}} [[Катэгорыя:Колішнія раёны Сумской вобласьці]] njj9ill0pp94zg2u7qfal9fkavn7a9f Канатопскі раён (1923—2020) 0 29417 2697743 2303338 2026-10-26T16:45:28Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Канатопскі раён]] у [[Канатопскі раён (1923—2020)]]: колішні раён 2303338 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Канатопскі раён |Арыгінальная назва = Конотопський район |Герб = Герб Конотопського району.svg |Сьцяг = Прапор Конотопського району.svg |Краіна = [[Украіна]] |Гімн = |Статус = раён |Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] |Улучае = |Цэнтар = [[Канатоп (горад)|Канатоп]] |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |ДатаЎтварэньня = 1923 |Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = |АфіцыйныяМовы = украінская |Насельніцтва = 35 тыс. |Год перапісу = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 20,5 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = 1,7 тыс. |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Konotopskyi-Raion.png |Памер мапы = 200 |Часавы пас = [[GMT]] +2 |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-5447 |Паштовыя індэксы = 41600—41681 |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Парамэтр1 = |Назва парамэтру 1 = |Дадаткі = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Канатопскі раён''' ({{мова-uk|Конотопський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе цэнтральнай часткі [[Сумская вобласьць|Сумской вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Канатоп (горад)|Канатоп]]. {{Сумская вобласьць}} {{Накід:Украіна}} [[Катэгорыя:Раёны Сумской вобласьці]] h2mz79x6g7a7t3kw3dcwje4ee65wzuy 2697745 2697743 2026-10-26T16:46:44Z Vlad5250 57182 2697745 wikitext text/x-wiki {{Пра|сучасны раён|Канатопскі раён|колішні раён}} {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Канатопскі раён |Арыгінальная назва = Конотопський район |Герб = Герб Конотопського району.svg |Сьцяг = Прапор Конотопського району.svg |Краіна = [[Украіна]] |Гімн = |Статус = раён |Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] |Улучае = |Цэнтар = [[Канатоп (горад)|Канатоп]] |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |ДатаЎтварэньня = 1923 |Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = |АфіцыйныяМовы = украінская |Насельніцтва = 35 тыс. |Год перапісу = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 20,5 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = 1,7 тыс. |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Konotopskyi-Raion.png |Памер мапы = 200 |Часавы пас = [[GMT]] +2 |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-5447 |Паштовыя індэксы = 41600—41681 |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Парамэтр1 = |Назва парамэтру 1 = |Дадаткі = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Канатопскі раён''' ({{мова-uk|Конотопський район}}) — колішняя адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе цэнтральнай часткі [[Сумская вобласьць|Сумской вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Канатоп (горад)|Канатоп]]. {{Сумская вобласьць}} {{Накід:Украіна}} [[Катэгорыя:Колішнія раёны Сумской вобласьці]] egox7mod0iaslty9ycme4ehox8s63xq Роменскі раён (1930—2020) 0 29424 2697747 2619545 2026-10-26T16:51:42Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Роменскі раён]] у [[Роменскі раён (1930—2020)]]: колішні раён 2619545 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Роменскі раён | Арыгінальная назва = Роменський район | Герб = Coat of arms of Romny Raion, Sumy Oblast.svg | Сьцяг = Flag of Romny Raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Ромны]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 1930 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 41,1 тыс. |Год перапісу = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 21 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1,9 тыс. |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Romenskyi-Raion.png | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-5448 | Паштовыя індэксы = 42000—42088 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = http://www.state-gov.sumy.ua/docs/region/romen_rayon.htm | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Роменскі раён''' ({{мова-uk|Роменський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная на захадзе цэнтральнай часткі [[Сумская вобласьць|Сумской вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Ромны]]. {{Накід:Украіна}} {{Сумская вобласьць}} [[Катэгорыя:Раёны Сумской вобласьці]] csanlgk8hffh0jecnyi8p4o9nwamjnr 2697749 2697747 2026-10-26T16:52:53Z Vlad5250 57182 2697749 wikitext text/x-wiki {{Пра|сучасны раён|Роменскі раён|колішні раён}} {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Роменскі раён | Арыгінальная назва = Роменський район | Герб = Coat of arms of Romny Raion, Sumy Oblast.svg | Сьцяг = Flag of Romny Raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Ромны]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 1930 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 41,1 тыс. |Год перапісу = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 21 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1,9 тыс. |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Romenskyi-Raion.png | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-5448 | Паштовыя індэксы = 42000—42088 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = http://www.state-gov.sumy.ua/docs/region/romen_rayon.htm | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Роменскі раён''' ({{мова-uk|Роменський район}}) — колішняя адміністрацыйна-тэрытарыяльная на захадзе цэнтральнай часткі [[Сумская вобласьць|Сумской вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Ромны]]. {{Накід:Украіна}} {{Сумская вобласьць}} [[Катэгорыя:Колішнія раёны Сумской вобласьці]] n47t984h2r0bj1d8qrg4arbuftz00lm Сумскі раён (1923—2020) 0 29425 2697751 2680814 2026-10-26T16:58:50Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Сумскі раён]] у [[Сумскі раён (1923—2020)]]: колішні раён 2680814 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Сумскі раён | Арыгінальная назва = Сумський район | Герб = Coat of Arms of Sumy Raion.svg | Сьцяг = Flag of Sumy Raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Сумы]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 1923 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 63,05 тыс. |Год перапісу = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 35 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1,8 тыс. |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Sumskyi-Raion.png | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-542 | Паштовыя індэксы = 42301—42356 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = http://sumy-region.gov.ua/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Сумскі́ раён''' ({{мова-uk|Сумський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе цэнтральнай часткі [[Сумская вобласьць|Сумской вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Сумы]]. {{Накід:Украіна}} {{Сумская вобласьць}} [[Катэгорыя:Раёны Сумской вобласьці]] tj5574ijfnk0c5wvg4n8t9pwf0es1j6 2697753 2697751 2026-10-26T17:01:11Z Vlad5250 57182 2697753 wikitext text/x-wiki {{Пра|сучасны раён|Сумскі раён|колішні раён}} {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Сумскі раён | Арыгінальная назва = Сумський район | Герб = Coat of Arms of Sumy Raion.svg | Сьцяг = Flag of Sumy Raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Сумы]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 1923 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 63,05 тыс. |Год перапісу = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 35 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1,8 тыс. |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Sumskyi-Raion.png | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-542 | Паштовыя індэксы = 42301—42356 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = http://sumy-region.gov.ua/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1 | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Сумскі́ раён''' ({{мова-uk|Сумський район}}) — колішняя адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе цэнтральнай часткі [[Сумская вобласьць|Сумской вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Сумы]]. {{Накід:Украіна}} {{Сумская вобласьць}} [[Катэгорыя:Колішнія раёны Сумской вобласьці]] 5mo1hvavb7bk4ixgtbsuglz27lqu6v7 Шосткінскі раён (1923—2020) 0 29428 2697755 2303348 2026-10-26T17:06:55Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Шосткінскі раён]] у [[Шосткінскі раён (1923—2020)]]: колішні раён 2303348 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Шосткінскі раён | Арыгінальная назва = Шосткинський район | Герб = Coat of Arms of Shostka raion.svg | Сьцяг = Flag of Shostka raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Шостка]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 1939 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 22,6 тыс. |Год перапісу = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 18 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1,219 тыс. |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Shostskyi-Raion.png | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-5449 | Паштовыя індэксы = 41100—41146 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = http://www.state-gov.sumy.ua/docs/region/shostk_rayon.htm | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Шосткінскі раён''' ({{мова-uk|Шосткинський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная на поўначы [[Сумская вобласьць|Сумской вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Шостка]]. {{Накід:Украіна}} {{Сумская вобласьць}} [[Катэгорыя:Раёны Сумской вобласьці]] 2oyup5sfygkc1k4kuym99bhza1w1h1y 2697757 2697755 2026-10-26T17:07:19Z Vlad5250 57182 2697757 wikitext text/x-wiki {{Пра|сучасны раён|Шосткінскі раён|колішні раён}} {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Шосткінскі раён | Арыгінальная назва = Шосткинський район | Герб = Coat of Arms of Shostka raion.svg | Сьцяг = Flag of Shostka raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Шостка]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 1939 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 22,6 тыс. |Год перапісу = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 18 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 1,219 тыс. |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Shostskyi-Raion.png | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-5449 | Паштовыя індэксы = 41100—41146 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = http://www.state-gov.sumy.ua/docs/region/shostk_rayon.htm | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Шосткінскі раён''' ({{мова-uk|Шосткинський район}}) — колішняя адміністрацыйна-тэрытарыяльная на поўначы [[Сумская вобласьць|Сумской вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Шостка]]. {{Накід:Украіна}} {{Сумская вобласьць}} [[Катэгорыя:Колішнія раёны Сумской вобласьці]] jal67140l93dbeqjak4wjk34koju19t Кавалёўка 0 40072 2697729 2048499 2026-10-26T12:56:37Z Red Winged Duck 39 2697729 wikitext text/x-wiki Назву '''Кавалёўка''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Кавалёўка (Астравецкі раён)|Кавалёўка]] — вёска ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]] * [[Кавалёўка (Гомельская вобласьць)|Кавалёўка]] — вёска ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]] * [[Кавалёўка (Магілёўская вобласьць)|Кавалёўка]] — вёска ў [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]] == Рэкі == === [[Беларусь]] === * [[Кавалёўка (басэйн Нёмана)|Кавалёўка]] — рака ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]], левы прыток ракі Лошы (басэйн [[Нёман]]у) * [[Кавалёўка (басэйн Дняпра)|Кавалёўка]] — рака ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]], левы прыток ракі Шачы (басэйн [[Дняпро|Дняпра]]) == Глядзіце таксама == * [[Кавалеўшчына]] * [[Кавалёва]] * [[Кавалёнкі]] * [[Кавалёў]] * [[Кавалёўцы]] * [[Кавалёўшчына]] * [[Кавалі]] * [[Кавалікі]] * [[Кавалінкі]] * [[Кавалічы]] * [[Кавалішкі]] {{Неадназначнасьць}} 9bp6x0pb6fm41zu7hqrx9izuuy2whii Аляксандар Салжаніцын 0 43641 2697733 2682547 2026-10-26T15:26:59Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697733 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік |Імя = Аляксандар Салжаніцын |Арыгінал імя = Александр Солженицын |Партрэт = evstafiev-solzhenitsyn.jpg |Памер = 250px |Апісаньне = А. Салжаніцын у 1994 годзе падчас вяртаньня ў [[Расея|Расею]] |Імя пры нараджэньні = Аляксандар Ісаевіч Салжаніцын |Псэўданімы = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|11|12|1918}} |Месца нараджэньня = [[Кіславодзк]], [[РСФСР]] |Дата сьмерці = {{Памёр|3|8|2008|гадоў=89}} |Месца сьмерці = [[Масква]], [[Расейская Фэдэрацыя]] |Род дзейнасьці = расейскі [[пісьменьнік]], [[публіцыст]], гісторык, [[паэт]] і грамадзкі дзеяч |Гады актыўнасьці = |Напрамак = |Жанр = [[аповесьць]], [[апавяданьне]], [[публіцыстыка]], [[эсэ]], [[раман]], «[[драбняткі]]», [[лексыкаграфія]] |Дэбют = |Прэміі = [[Нобэлеўская прэмія|Нобэлеўская прэмія па літаратуры]]<br />[[Вялікі залаты мэдаль імя М. В. Ламаносава|Вялікі залаты мэдаль імя М. В. Ламаносава Расейскай Акадэміі навук]]<br />[[Вялікая прэмія Францускай Акадэміі маральна-палітычных навук]]<br />{{Ордэн Сьвятога Савы‎}}<br />{{Дзяржаўная прэмія Расеі|2006}}<br />сябар [[Расейская Акадэмія навук|Расейскае Акадэміі навук]] |Палічка = |Сайт = }} '''Алякса́ндар Іса́евіч Салжані́цын''' (11 сьнежня 1918, [[Кіславодзк]], [[РСФСР]] — 3 жніўня 2008, [[Масква]], [[Расея|Расейская Фэдэрацыя]]) — расейскі [[пісьменьнік]], [[публіцыст]], гісторык, [[паэт]] і грамадзкі дзяяч, [[Савецкі Саюз|савецкі]] [[Дысідэнцтва|дысідэнт]], ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія ў галіне літаратуры|Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] (1970). Атрымаў шырокую вядомасьць, апрача літаратурных твораў (што, як правіла, закранаюць вострыя грамадзка-палітычныя тэмы), таксама гісторыка-публіцыстычнымі творамі па гісторыі Расеі XIX—XX стагодзьдзяў. Былы [[дысыдэнт]], цягам некалькіх дзесяцігодзьдзяў (1960-я, 1970-я і 1980-я) актыўна змагаўся супраць камуністычнага рэжыму ў СССР. У апошні час стаяў на кансэрватыўных пазыцыях, зьяўляючыся адным з натхняльнікаў праваслаўна-патрыятычнага руху. Бацька [[Ігнат Салжаніцын|Ігната Салжаніцына]], дырыжэра і піяніста. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Аляксандар Ісаевіч (Ісаакавіч<ref>У некаторых дакумэнтах 1930-х гадоў ягонае імя па бацьку пазначанае як «Ісаакавіч», напрыклад, у выпускным атэстаце, у іншых, як у пашпарце, выдадзеным у 1934 годзе з памылкай пашпартысткі, і ў заяве ва ўнівэрсытэт, напісанай на падставе пашпартных дадзеных, — як «Ісаевіч» (абодва гэтыя дакумэнты надрукаваныя ў часопісе «Студенческий меридиан», 1990, № 7, цыт. паводле: [https://web.archive.org/web/20080822215021/http://www.libelli.ru/works/solzh.htm Ю. Р. Федоровский. Ода диссиденству, или стукач у дураков.]{{ref-ru}}</ref>) Салжаніцын нарадзіўся 11 сьнежня 1918 г. у [[Кіславодзк]]у. Бацька — Ісаакій Сямёнавіч Салжаніцын, расейскі [[праваслаўны]] селянін з Паўночнага Каўказу. Маці — Таісыя Захараўна Шчэрбак, дачка ўкраінскага шляхціча. Бацькі Салжаніцына пазнаёміліся падчас навучаньня ў Маскве і неўзабаве ажаніліся<ref>[http://www.svaboda.org/Content/Article/1188403.html «Наша Ніва». Бацькі Аляксандра Салжаніцына вянчаліся ў Беларусі.]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ісаакій Салжаніцын падчас Першай сусьветнай вайны пайшоў на фронт дабраахвотнікам і служыў афіцэрам. Ён загінуў да нараджэньня сына, 15 чэрвеня 1918 году, ужо пасьля дэмабілізацыі (у выніку няшчаснага выпадку на паляваньні). Ён апісаны пад імем Сані Лажаніцына ў эпапеі «[[Чырвонае кола]]» (на падставе ўспамінаў маці А.Салжаніцына). Сям’я маці была цалкам разбураная ў выніку бальшавісцкіх канфіскацыяў. У 1924 годзе Салжаніцын пераехаў з маці ў [[Растоў-на-Доне]], з 1926 па 1936 гады вучыўся ў школы, жывучы надзвычай бедна. Даводзілася хаваць зьвесткі пра службу бацькі ў царскім войску. У малодшых клясах падвяргаўся кпінам за нашэньне крыжыка і нежаданьне ўступаць у піянэры, атрымаў вымову за наведаньне царквы. Пад уплывам школы шчыра прыняў камуністычную ідэялёгію, у 1936 годзе ўступіў у [[камсамол]]. У старэйшых клясах захапіўся літаратурай, пачаў пісаць эсэ й вершы; цікавіўся гісторыяй, грамадзкім жыцьцём. У 1937 годзе задумаў «[[Чырвонае кола|вялікі раман пра рэвалюцыю]]» 1917 году. У 1936 годзе паступіў у [[Растоўскі дзяржаўны ўнівэрсытэт]]. Не жадаючы рабіць літаратуру асноўнай спэцыяльнасьцю, абраў фізыка-матэматычны факультэт. Ва ўнівэрсытэце вучыўся на «выдатна» (сталінскі [[стыпэндыят]]), працягваў літаратурныя практыкаваньні, у дадатак да ўнівэрсытэцкіх заняткаў самастойна вывучаў гісторыю і марксізм-ленінізм. Скончыў унівэрсытэт у 1941 годзе з адзнакай. Ад пачатку літаратурнай дзейнасьці востра цікавіўся гісторыяй Першай Сусьветнай Вайны і сацыялістычнай рэвалюцыі. У 1937 годзе пачаў зьбіраць матар’ялы па «[[Бітва ля Танэнбэргу|Самсонаўскай катастрофе]]», напісаў першыя разьдзелы «[[Жнівень Чатырнаццатага|Жніўня Чатырнаццатага]]» (з артадаксальных камуністычных пазыцыяў). У 1939 годзе паступіў на завочнае аддзяленьне факультэту літаратуры [[ІФЛГ|Інстытуту філязофіі, літаратуры і гісторыі ў Маскве]]. Перарваў навучаньне ў 1941 годзе ў сувязі з вайной. Цікавіўся тэатрам, летам 1938 году спрабаваў здаць экзамэны ў тэатральную школу [[Юры Завадзкі|Юрыя Завадзкага]], але беспасьпяхова. У жніўні 1939 году зьдзейсьніў зь сябрамі падарожжа на байдарцы па Волзе. Жыцьцё пісьменьніка з гэтага часу і да красавіку 1945 году — у паэме «[[Дарожанька]]» (1948—1952). 27 красавіка 1940 году ажаніўся са студэнткай Растоўскага ўнівэрсытэту [[Рашатоўская|Натальляй Рашатоўскай]] (1918—2003), зь якой пазнаёміўся ў 1936 годзе. === У час вайны === З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ня быў адразу мабілізаваны (прызнаны «абмежавана прыдатным» па здароўі). Актыўна дабіваўся накіраваньня на фронт. У верасьні 1941 году разам з жонкай атрымаў разьмеркаваньне школьным настаўнікам у [[Марозаўск]] Растоўскай вобласьці, аднак ужо 18 кастрычніка быў прызваны і накіраваны ў грузавы конны [[абоз]] шарагоўцам. Падзеі лета 1941 — вясны 1942 году апісаныя Салжаніцыным у няскончанай аповесьці «[[Любі рэвалюцыю]]» (1948). Намагаўся атрымаць накіраваньне ў афіцэрскую вучэльню, у красавіку 1942 году быў накіраваны ў артылерыйскую вучэльню ў [[Кастрама|Кастраму]]<ref>Эвакуяваная туды 3-я Ленінградзкая артылерыйская вучэльня.</ref>; у лістападзе 1942 году выпушчаны [[лейтэнант]]ам, накіраваны ў [[Саранск]], дзе разьмяшчаўся запасны полк па фармаваньні [[дывізіён]]аў [[Артылерыйская інструмэнтальная выведка|артылерыйскай інструмэнтальнай выведкі]]. У [[Дзейснае войска|дзейсным войску]] зь лютага 1943 году, служыў камандзірам батарэі гукавой выведкі 794 Асобнага армейскага выведвальнага артылерыйскага дывізіёну (пазьней — 68 Сэўска-Рэчыцкай [[2-і Беларускі фронт|2-ога Беларускага фронту]] ([[палявая пошта]] № 07900 «Ф»). Баявы шлях — ад [[Арол|Арла]]<ref>А. Салжаніцын. [[Желябугские Выселки]]. Двучастный рассказ. // Новый мир, 1993, № 3.</ref> да [[Усходняя Прусыя|Ўсходняй Прусыі]]<ref>Акружэньне батарэі ва Ўсходняй Прусыі (між [[Адліг Швэнкітэн]] і [[Дытрыхсдорф]]) і выхад зь яго 26 студзеня 1945 году, за які Салжаніцын быў прадстаўлены да Ордэну Чырвонай Зоркі, апісаныя ў: А. Солженицын. [[Адліг Швэнкітэн]]. Односуточная повесть. // Новый мир, 1993, № 3.</ref>. Быў уганараваны ардэнамі [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] і [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], у лістападзе 1943 году атрымаў чын [[Старэйшы лейтэнант|старэйшага лейтэнанта]], у чэрвені 1944 году — [[капітан]]у. На фронце вёў вайсковыя дзёньнікі, шмат пісаў, адсылаў свае творы маскоўскім літаратарам для рэцэнзаваньня; у 1944 годзе атрымаў добразычлівы водгук [[Барыс Лаўранёў|Б. А. Лаўранёва]]. === Арышт і зьняволеньне === На фронце Салжаніцын працягваў цікавіцца грамадзкім жыцьцём, аднак стаў крытычна ставіцца да Сталіна (за «перайначаньне [[Марксізм-ленінізм|ленінізму]]»); у ліставаньні са старым сябрам (Мікалаем Віткевічам) непаважна выказваўся пра «Пахана», пад якім угадваўся Сталін, захоўваў у асабістых рэчах складзеную разам зь Віткевічам «рэзалюцыю», у якой параўноўваў сталінскія парядкі з [[прыгоннае права|прыгонным правам]] і казаў пра стварэньне пасьля вайны «арганізацыі» для аднаўленьня так званых «[[Уладзімер Ленін|ленінскіх]]» нормаў. Лісты выклікалі падазрэньне вайсковай [[цэнзура|цэнзуры]], і ў лютым 1945 Салжаніцын і Віткевіч былі арыштаваныя. Чэскі журналіст Т. Ржэзач (аўтар распаўсюджванай на Захадзе кнігі «Сьпіраль здрады Салжаніцына», якая зьявілася «вынікам добрасумленнае працы аўтара і настойлівай сумеснай працы зь ім супрацоўнікаў 10 Управы МУС ЧССР і 5 Управы КГБ СССР»<ref>[https://web.archive.org/web/20080812063115/http://www.memo.ru/history/exp-kpss/Chapter5.htm Экспэртная выснова да паседжаньня канстытуцыйнага суду РФ 26 траўня 1992 г.]</ref>), вылучыў вэрсію пра «самаданос», у якім Салжаніцын, апрача сябе, абвінаваціў чатырох чалавек, адзін зь якіх, Н.Віткевіч, быў асуджаны на дзесяць год<ref>Салжаніцын абвяргае ўсе такія абвінавачаньні: «Поцемнікі сьвятла не шукаюць». http://www.rusk.ru/st.php?idar=310414{{ref-ru}}</ref>. Пасьля арышту Салжаніцын быў дастаўлены ў Маскву; 27 ліпеня завочна асуджаны [[Асобая Нарада пры НКВД СССР|Асобай нарадай]] да 8 год [[ГУЛАГ|выпраўленча-працоўных лягероў]] (па [[58 артыкул Карнага кодэксу РСФСР|артыкуле 58]], пункт 10, частка 2, і пункт 11 Крымінальнага Кодэксу РСФСР). У жніўні накіраваны ў лягер у Новы Ерусалім, 9 верасьня 1945 пераведзены ў лягер «Калускія Вароты». У чэрвені 1946 запатрабаваны ў сыстэму спэцтурмаў 4-га Спэцаддзелу НКВД, у верасьні накіраваны ў спэцінстытут для зьняволеных ([[Шарашка|«шарашку»]]) пры авіяматорным заводзе ў [[Рыбінск]]у, празь пяць месяцаў — на «шарашку» ў [[Загорск]], у ліпені 1947 — у аналягічную ўстанову ў [[Марфіна]] (пад Масквой). Працаваў па спэцыяльнасьці — матэматыкам. У Марфіне Салжаніцын пачаў работу над аповесьцю «[[Любі рэвалюцыю]]». Пазьней заключныя дні на Марфінскай шарашцы апісаныя Салжаніцыным у рамане «[[У крузе першым|Ў крузе першым]]», дзе сам ён выведзены пад імем [[Глеб Нержын|Глеба Нержына]], а ягоныя сукамэрнікі [[Зьміцер Панін]] і [[Леў Копелеў]] — Зьмітра Салагдзіна і Льва Рубіна. У сьнежні 1948 жонка завочна разышлася з Салжаніцыным. У траўні 1950 Салжаніцын быў этапаваны ў [[Бутырская турма|Бутыркі]] (раздрай з кіраўніцтвам «шарашкі»), у жніўні накіраваны ў [[Стэпляг]] — [[асобы лягер]] у [[Экібастуз]]е. У лягеры быў шахтарам, муляром, ліцейнікам, некаторы час — брыгадзірам, удзельнічаў у забастоўцы. Пазьней лягернае жыцьцё атрымае літаратурнае ўвасабленьне ў аповедзе «[[Адзін дзень Івана Дзянісавіча]]», а страйк зьняволеных — у кінасцэнары «[[Ведаюць ісьціну танкі]]». У пэрыяд канфлікту Салжаніцыну з савецкімі ўладамі зьяўляюцца інсьпіраваныя КГБ публікацыі пра тое, што ён, знаходзячыся ў зьняволеньні, актыўна супрацоўнічаў з органамі МГБ. Тэкст аднаго з данясеньняў<ref>[https://web.archive.org/web/20120118164920/http://www.compromat.ru/main/kulturka/image/solzhenitsyn2.jpg Выява: Донос Ветрова]</ref>, нібыта напісаных ім пад псэўданімам Ветраў, быў надрукаваны<ref name=NKVD>Ф. Арнау. «Ветров, он же — Солженицын», Военно-исторический журнал, № 12, 1990{{ref-ru}}</ref> ў 1990. Сапраўднасьць дакумэнту была дэкляраваная нямецкім крымінолягам Франкам Арнаў, аднак афіцыйна ня высьветленая. Сам Салжаніцын прызнае, што пад ціскам даў пісьмовую згоду на супрацоўніцтва зь лягернай адміністрацыяй і ўзяў на сябе абавязак даносіць пра падрыхтоўку зьняволеных да пабегаў, але сьцьвярджае, што да сапраўднага супрацоўніцтва не дайшло: <blockquote>…Так і абышлося. Ніводнага разу больш мне не давялося падпісацца «Ветраў». Але й сёньня я паёжваюся, сустракаючы гэтае прозьвішча<ref>Салжаніцын А. Архипелаг ГУЛАГ, т. 2 — М.: Центр «Новый мир» — 1990, с. 243.{{ref-ru}}</ref>.</blockquote> Узімку 1952 у Салжаніцына выявілі [[рак (захворваньне)|рак]], ён быў праапэраваны ў лягеры. Вызвалены 13 лютага 1953. У зьняволеньні Салжаніцын цалкам расчараваўся ў [[марксізм]]е, зь цягам часу паверыў у Бога і схіліўся да [[Праваслаўе|праваслаўна]]-[[патрыёт|патрыятычных]] ідэяў (поўнае адмаўленьне [[камунізм|камуністычнай ідэялёгіі]], роспуск [[СССР]] і стварэньне [[Славяне|славянскае]] дзяржавы на тэрыторыі Расеі, [[Беларусь|Беларусі]] і часткі [[Украіна|Ўкраіны]], усталяваньне ў новай дзяржаве [[аўтарытарызм|аўтарытарнага]] ладу з паступовым пераходам да дэмакратыі, накіраваньне рэсурсаў будучай краіны на духоўнае, маральнае і рэлігійнае разьвіцьцё народа, у першую чаргу [[расейцы|расейцаў]]). Ужо на «шарашцы» вярнуўся да пісальніцтва, у Экібастузе складаў вершы, паэмы («[[Дарожанька]]», «[[Прускія ночы]]») і п’есы ў вершах («[[Палоньнікі]]», «[[Пір пераможцаў]]») і завучваў іх на памяць. Пасьля вызваленьня Салжаніцын быў накіраваны ў [[ссылка|ссылку]] на пасяленьне «назаўжды» (сяло Берлік Кактарэцкага раёну [[Джамбульская вобласьць|Джамбульскай вобласьці]], паўднёвы [[Казахстан]])<ref>Па нараду 9-е ўправы МГБ ад 27 сьнежня 1952 № 9/2-41731.</ref>. Працаваў настаўнікам матэматыкі і фізыкі ў 8-10 клясах мясцовай сярэдняй школы імя Кірава. У канцы 1953 здароўе рэзка пагоршылася, дасьледваньне выявіла ракавую пухліну, у студзені 1954 ён быў накіраваны ў [[Ташкент]] на лячэньне, у сакавіку выпісаны са значным паляпшэньнем. Хвароба, лячэньне, ацаленьне і бальнічныя ўражаньні леглі ў аснову аповесьці «[[Ракавы корпус]]», якая была задуманая ўвесну 1955. {{Асноўны артыкул|Ракавы корпус}} У ссылцы напісаў п’есу «[[Рэспубліка Працы]]» (пра лягер), раман «[[У крузе першым]]» (пра сваё перабываньні на «шарашцы») і нарыс «[[Працершы вочы]] („Гора ад розуму“ зэкавымі вачыма)». У чэрвені 1956 рашэньнем Вярхоўнага Суду СССР Салжаніцын быў вызвалены без [[Рэабілітацыя|рэабілітацыі]] «за адсутнасьцю ў яго дзеяньнях складу злачынства». У жніўні 1956 вяртаецца са ссылкі ў Цэнтральную Расею. Жыве ў вёсцы [[Мільцава]] (паштовае аддзяленьне [[Торфапрадукт]] [[Курлоўскі раён Уладзімерскай вобласьці|Курлоўскага раёну Ўладзімерскай вобласьці]]), выкладае матэматыку ў Мязінаўскай сярэдняй школе [[Гусь-Хрустальны раён Уладзімерскай вобласьці|Гусь-Хрустальнага раёну]]. Тады ж сустрэўся са сваёй былой жонкай, якая канчаткова вярнулася да яго ў лістападзе 1956 (паўторна шлюб зарэгістраваны 2 лютага 1957). 6 лютага 1957 рашэньнем [[Ваенная калегія Вярхоўнага суду СССР|Ваеннай калегіі Вярхоўнага суду СССР]] Салжаніцын рэабілітаваны<ref>Пасьведчаньне пра рэабілітацыю № 4н-083/57.</ref>. Зь ліпеня 1957 жыў у Разані, працаваў настаўнікам астраноміі сярэдняй школы № 2. === Першыя публікацыі === У 1959 Салжаніцын напісаў аповед «Щ-854» пра жыцьцё простага зьняволенага з расейскіх сялянаў, у 1960 — апавяданьні «Не стаіць сяло бяз праведніка» і «[[Правая кісьць]]», першыя «[[Драбняткі]]», п’есу «[[Сьвятло, якое ў табе]]» («Сьвяча на ветры»)<ref>«Гэтая п’еса — самае няўдалае з усяго, што я напісаў» («Бадалася цялё з дубам. Нарысы літаратурнага жыцьця». YMCA-PRESS, Paris, 1975, с. 18)</ref>. Перажыў пэўны крызіс, ня маючы мажлівасьці надрукаваць свае творы. У 1961 пад уражаньнем ад выступу [[Аляксандар Твардоўскі|Аляксандра Твардоўскага]] (рэдактара часопіса «[[Новы сьвет]]») на [[XXII зьезд КПСС|XXII зьезьдзе КПСС]], перадаў яму «Щ-854», папярэдне выключыўшы з расповеду найбольш палітычна вострыя, загадзя непраходныя цераз савецкую [[цэнзура|цэнзуру]] фрагмэнты. Твардоўскі ацаніў апавяданьне надзвычайна высока, запрасіў аўтара ў Маскву і стаў дабівацца публікацыі твору. [[Мікіта Хрушчоў|М. С. Хрушчоў]] пераадолеў супраціў членаў Палітбюро і дазволіў публікацыю апавяданьня. Аповед пад назвай «[[Адзін дзень Івана Дзянісавіча]]» быў надрукаваны ў часопісе «[[Новы сьвет]]» № 11, 1962, адразу ж перавыдадзены і перакладзены на замежныя мовы. {{Асноўны артыкул|Адзін дзень Івана Дзянісавіча}} 30 сьнежня 1962 Салжаніцын быў прыняты ў [[Саюз пісьменьнікаў СССР]]. Неўзабаве пасьля гэтага ў часопісе «Новы сьвет», (№ 1, 1963) былі надрукаваныя «Не стаіць сяло бяз праведніка» (пад назвай «[[Матронін двор]]») і «[[Выпадак на станцыі Кочатаўка]]» (пад назвай «Выпадак на станцыі Крэчатаўка»<ref>Назва станцыі выпадкова супала з прозьвішчам тагачаснага галоўнага рэдактара часопісу [[«Октябрь»]] [[Усевалад Кочатаў|Кочатава]], зь якім «Новы сьвет» вёў прынцыповыя літаратурныя і сьветапоглядныя спрэчкі. Каб не пагаршаць раздражненьне Кочатава, назву станцыі вырашана было зьмяніць на нэўтральную.</ref>). Першыя публікацыі выклікалі аграмадную колькасьць водгукаў пісьменьнікаў, грамадзкіх дзеячоў, крытыкаў і чытачоў. Ня толькі й ня столькі празь іхнія ўражвальныя рэалістычнасьць і шчырасьць, колькі таму, што гэта быў першы выпадак выданьня кніг па палітычна значнай тэме з 20-х гадоў, да таго ж напісаных ня чальцом [[КПСС|партыі]]. Пісьмы чытачоў — былых зьняволеных (у адказ на «Івана Дзянісавіча») паклалі пачатак «[[Архіпэляг ГУЛАГ|Архіпэлягу ГУЛАГ]]». Аповеды Салжаніцына рэзка вылучаліся на фоне твораў таго часу сваімі мастацкімі вартасьцямі і грамадзянскай сьмеласьцю. Гэта падкрэсьлівалі на той час многія, у тым ліку пісьменьнікі й паэты. Напрыклад, [[Ганна Ахматава|Ганна Андрэеўна Ахматава]] адзывалася пра «Матронін двор» так: <blockquote>- Але… Дзіўная рэч… Дзіўна, як маглі надрукаваць… Гэта страшней за «Івана Дзянісавіча»… Там можна ўсё на культ асобы сапхнуць, а тут… Бо гэта ў яго не Матрона, а ўся расейская вёска пад паравоз трапіла і ўшчэнт… Дробязі таксама дзіўныя… Памятаеце — чорныя бровы старога, як два масты адзін адному насустрач?.. Вы заўважылі: у яго лавы і зэдлічкі бываюць то жывыя, то мёртвыя… А прусакі пад шпалерамі шастаюць? Запомнілі? Як далёкі шум акіяну! і шпалеры ходзяць хвалямі… А якая выключная старонка, калі ён раптам бачыць Матрону маладой… І ўсю вёску бачыць маладою, то бок такою, якая яна была да ўсеагульнага спусташэньня…<ref>Цыт. паводле: [http://www.relis.ru/MEDIA/news/lg/texts/25/0602.html Лідзія Чукоўская. Записки об Анне Ахматовой.]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></blockquote> {{Асноўны артыкул|Матронін двор}} Летам 1963 Салжаніцын стварае чарговую, пятую па чарзе, усечаную «пад цэнзуру» рэдакцыю раману «У крузе першым», прызначаную для друку (з 87 разьдзелаў). Чатыры разьдзелы з раману выбраныя аўтарам і прапанаваныя «Новаму сьвету» «''…для спробы, пад відам „Урывка“…''». Апавяданьне «[[Для карысьці справы]]» апублікаванае ў часопісе «Новы сьвет» № 7 за 1963. 28 сьнежня 1963 рэдакцыя часопісу «Новы сьвет» і [[Цэнтральны дзяржаўны архіў літаратуры і мастацтва]] вылучаюць «Адзін дзень Івана Дзянісавіча» на здабыцьцё [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]] за 1964 год (у выніку галасаваньня [[Камітэт па Ленінскіх прэміях|Камітэту па прэміях]] прапанова была адрынутая<ref>Прэмія па літаратуры за 1964 была прысуджаная [[Алесь Ганчар|Алесю Ганчару]] за раман «Тронка» і [[Васіль Пяскоў|Васілю Міхайлавічу Пяскову]] за кнігу «Крокі па расе».</ref>). У 1964 Салжаніцын упершыню аддае свой твор у [[самвыдат]] — нізку «вершаў у прозе» пад агульнай назвай «[[Драбняткі]]». {{Асноўны артыкул|Драбняткі}} Улетку 1964 пятая рэдакцыя «У крузе першым» абмяркоўваецца і прынятая да надрукаваньня ў 1965 «Новым сьветам». Спроба публікацыі не атрымалася. Твардоўскі знаёміцца з рукапісам раману «Ракавы корпус» і нават прапануе яго для прачытаньня Хрушчову (зноў — празь ягонага памочніка Лебедзева). Салжаніцын сустракаецца з [[Варлам Шаламаў|Варламам Шаламавым]], які раней добразычліва адгукнуўся на «Івана Дзянісавіча», і прапануе яму сумесна працаваць над «Архіпэлягам». Увосень 1964 п’еса «Сьвяча на ветры» прынятая да пастаноўкі ў [[Тэатар імя Ленінскага камсамолу|Тэатры імя Ленінскага камсамолу]] ў Маскве. «Драбняткі» праз самвыдат пранікаюць за мяжу і пад назвай «Эцюды і дробныя апавяданьні» надрукаваныя ў кастрычніку 1964 у Франкфурце ў часопісе «Грані» (№ 56) — гэта першая публікацыя ў замежнай расейскай прэсе твору Салжаніцына, адрынутага ў СССР. У 1965 Салжаніцын езьдзіць у [[Тамбоўская вобласьць|Тамбоўскую вобласьць]] з [[Барыс Мажаеў|Барысам Мажаевым]] для збору матэрыялаў пра [[Тамбоўскае паўстаньне (1920—1921)|сялянскае паўстаньне]] (у паездцы вызначаецца назва раману-[[эпапея|эпапеі]] пра расейскую рэвалюцыю — «[[Чырвонае кола]]»), пачынае першую і пятую часткі «Архіпэлягу» (у [[Салатча|Салатчы]] Разанскай вобласьці і на хутары Коплі-Мярдзі ля [[Тарту]]), завяршае працу над апавяданьнямі «[[Як шкада]]» і «[[Захар-Каліта]]», публікуе ў «[[Літаратурная газэта|Літаратурнай газэце]]» (палемізуючы з акадэмікам [[Віктар Вінаградаў|Вінаградавым]]) артыкул [https://web.archive.org/web/20071214011643/http://www.belousenko.com/books/Solzhenitsyn/Smetana.rar «Не обычай дёгтем щи белить, на то сметана»]<ref>«Литературная газэта», 4 ноября 1965 — адзіная газэтная публікацыя Салжаніцына ў СССР.</ref> у абарону расейскай літаратурнай мовы: <blockquote>Яшчэ ня позна выгнаць тое, што ёсьць [[публіцыстыка|публіцыстычны]] [[жаргон]], а не расейская мова. Яшчэ ня позна выправіць склад нашай пісьмовай (аўтарскай) мовы, так, каб вярнуць ёй размоўную народную лёгкасьць і свабоду.</blockquote> 11 верасьня [[КГБ]] праводзіць [[ператрус]] на кватэры сябра Салжаніцына В. Л. Тэўша, у якога Салжаніцын захоўваў частку свайго архіву. Забраныя рукапісы вершаў, «У крузе першым», «Драбнятак», п’есаў «Рэспубліка працы» і «Пір пераможцаў». Хмары над Салжаніцыным згушчаюцца. ЦК КПСС выдае закрытым накладам і распаўсюджвае сярод [[намэнклятура|намэнклятуры]] «''дзеля абвінавачаньня аўтара''» «Пір пераможцаў» і пятую рэдакцыю «У крузе першым». Салжаніцын піша скаргі на незаконную канфіскацыю рукапісаў міністру культуры СССР [[Дзёмічаў|Дзёмічаву]], сакратаром ЦК КПСС [[Леанід Брэжнеў|Брэжневу]], [[Суслаў|Суславу]] і [[Юры Андропаў|Андропаву]], перадае рукапіс «Круга-87» на захаваньне ў Цэнтральны дзяржаўны архіў літаратуры і мастацтва. Чатыры апавяданьні прапанаваныя рэдакцыям «[[Огонёк|Огонька]]», «[[Октябрь|Октября]]», «[[Литературная Россия|Литературной России]]», «[[Москва (часопіс)|Москвы]]» — адрынутыя ўсюды. Газэта «[[Известия]]» набрала аповед «Захар-Калита» — гатовы [[набор]] рассыпаны, «Захар-Калита» перададзены ў газэту «[[Правда]]» — адмова [[Абалкін]]а. У гэты самы час у ЗША выйшаў зборнік «А.Салжаніцын. Выбранае»<ref>Чыкага, Russian Language Specialties (Russian Study Series, # 54)</ref>: «Адзін дзень…», «Качэтаўка» і «Матронін двор»; у ФРГ у выдавецтве «[[Пасеў]]» — зборнік апавяданьняў на нямецкай мове<ref>«Solshenizyn Alexander. …Den Oka-Fluss entiang. Funfzehn Kurzgeschijhten und eine Erzahlung», у перакладзе Мары Хольбэк</ref>. === Дысыдэнцтва === Ужо да сакавіка 1963 Салжаніцын страціў прыхільнасьць Хрушчова (непрысуджэньне [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі]], адмова друкаваць раман «У крузе першым»). Пасьля прыходу да ўлады [[Леанід Брэжнеў|Брэжнева]] Салжаніцын практычна страціў мажлівасьць лягальна друкавацца і выступаць. У верасьні 1965 [[КГБ]] сканфіскаваў архіў Салжаніцына зь ягонымі найбольш антысавецкімі творамі, што пагоршыла становішча пісьменьніка. Карыстаючыся пэўным бязьдзеяньнем улады, у 1966 г. ён пачаў актыўную грамадзкую дзейнасьць (сустрэчы, выступы, інтэрвію замежным журналістам). Тады ж пачаў распаўсюджваць у [[самвыдат|самвыдаце]] і свае раманы «У крузе першым» і «[[Ракавы корпус]]». У лютым 1967 г. Салжаніцын таемна скончыў мастацкае дасьледваньне «[[Архіпэляг ГУЛАГ]]». У траўні 1967 г. Салжаніцын разаслаў «Ліст зьезду» да [[Саюз пісьменьнікаў СССР|Саюзу пісьменьнікаў СССР]], у якім запатрабаваў зьліквідаваць цэнзуру і рэабілітаваць многіх рэпрэсаваных пісьменьнікаў (зь беларускае дэлегацыі яго падтрымалі толькі [[Васіль Быкаў]] і [[Алесь Адамовіч]], зь якімі ён сышоўся ў сярэдзіне 1960-х)<ref>[http://www.svaboda.org/Content/Article/1188403.html «Наша Ніва». Аляксандар Салжаніцын і Беларусь.]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Пасьля «Лісту» ўлады сталі ўспрымаць Салжаніцына сур’ёзна. У 1968 годзе ў ЗША і Заходняй Эўропе былі надрукаваныя раманы «У крузе першым» і «Ракавы корпус», што прынесьлі пісьменьніку агромністую папулярнасьць. Савецкая прэса пачала прапагандысцкую кампанію супраць аўтару. У 1969 г. Салжаніцын быў вылучаны на [[Нобэлеўская прэмія|Нобэлеўскую прэмію па літаратуры]]. Прэмія была прысуджаная не яму, але неўзабаве пасьля гэтага ён быў выключаны з Саюзу пісьменьнікаў СССР. Пасьля выключэньня Салжаніцын стаў адкрыта абвяшчаць пра свае праваслаўна-патрыятычныя перакананьні і рэзка крытыкаваць уладу. У 1970 Салжаніцын ізноў вылучаны на Нобэлеўскую прэмію па літаратуры, і гэтым разам быў ёй уганараваны. Пісьменьнік ня мог атрымаць гэтую прэмію ў Стакгольме, баючыся, што ня зможа вярнуцца ў СССР. Таму прэмія знайшла яго толькі ў 1974 годзе, ужо пасьля дэпартацыі. У савецкіх СМІ была арганізавана магутная прапагандысцкая кампанія супраць Салжаніцына, улады прапанавалі яму зьехаць з краіны, але ён адмовіўся. Яшчэ ў жніўні 1968 году Салжаніцын пазнаёміўся з [[Натальля Сьвятлова|Натальляй Сьвятловай]], у іх распачаўся раман. Салжаніцын стаў патрабаваць разводу зь першай жонкай. З надзвычайнымі цяжкасьцямі развод быў зьдзейсьнены 22 ліпеня 1972. Неўзабаве Салжаніцыну ўдалося зарэгістраваць шлюб са Сьвятловай, нягледзячы на супрацьдзеяньне ўладаў (шлюб даваў яму мажлівасьць [[прапіска|прапісацца]] ў Маскве). У іх нарадзілася трое дзяцей: Ермалай (1970 г.нар.), [[Ігнат Салжаніцын|Ігнат]] (1972) і Сьцяпан (1973).<ref>Aikman, David. ''Great Souls: Six Who Changed a Century'', p.172-3. Lexington Books, 2003, {{ISBN|0-7391-0438-1}}.</ref> 11 чэрвеня 1971 году ў [[Парыж]]ы выйшаў раман Салжаніцына «[[Жнівень Чатырнаццатага]]», які быў неадназначна ўспрыняты чытачамі празь яскрава выражаныя праваслаўна-патрыятычныя погляды аўтара. Зь яшчэ большым непаразуменьнем быў сустрэтыя «[[Вялікапосны ліст]]» [[Патрыярх Пімен|Патрыярху Пімену]] (1972)<ref>[http://www.krotov.info/acts/20/1970/1972solzh.html Аляксандар Салжаніцын. «Великопостное письмо» Патриарху Пимену. Крестопоклонная неделя 1972 г.]{{ref-ru}}</ref> пра праблемы Царквы, у падтрымку выступу архіяпіскапа Калускага [[Ермаген (Голубеў)|Ермагена (Голубева)]]. У 1972—1973 гадах Салжаніцын працаваў над эпапеяй «Чырвонае Кола», актыўнай дысыдэнцкай дзейнасьці ня вёў. У жніўні-верасьні 1973 году адносіны між уладай і дысыдэнтамі абвастрыліся, што закранула й Салжаніцына. 23 жніўня 1973 году Салжаніцын даў вялікае інтэрвію замежным карэспандэнтам. У гэты ж дзень КГБ затрымаў адну з памочніц пісьменьніка [[Лізавета Варанянская|Лізавету Варанянскую]]. У ходзе допыту яна выдала месцазнаходжаньне аднаго асобніку рукапісу «Архіпэлягу ГУЛАГ» і, вярнуўшыся дахаты, [[самазабойства|павесілася]]. 5 верасьня Салжаніцын даведаўся пра здарэньне і распарадзіўся пачаць друкаваньне «Архіпэлягу» на Захадзе (у эмігранцкім выдавецтве [[YMCA-Press]]). Тады ж ён даслаў кіраўніцтву СССР «Ліст правадыром Савецкага Саюзу», у якім заклікаў адмовіцца ад камуністычнай ідэялёгіі і зрабіць крокі па пераўтварэньні СССР у расейскую нацыянальную дзяржаву. З канца жніўня ў заходняй прэсе друкавалася вялізная колькасьць артыкулаў у абарону дысыдэнтаў і, у прыватнасьці, Салжаніцына. У СССР была разгорнутая магутная прапагандысцкая кампанія супраць дысыдэнтаў. 24 верасьня КГБ цераз былую жонку Салжаніцына прапанаваў пісьменьніку афіцыйную публікацыю аповесьці «Ракавы корпус» у СССР у абмен на адмову ад друку «Архіпэлягу ГУЛАГ» за мяжой. (У пазьнейшых успамінах Натальля Рашатоўская адмаўляе ролю КГБ і сьцьвярджае, што спрабавала дабіцца пагадненьня між уладамі і Салжаніцыным са сваёй уласнай ініцыятывы.) Аднак Салжаніцын, сказаўшы, што не пярэчыць супраць надрукаваньня «Ракавага корпусу» ў СССР, не паказаў і жаданьня зьвязваць сябе сакрэтнай дамоўленасьцю з уладамі. (Розныя апісаньні зьвязаных з гэтым паведамленьняў месьцяцца ў кнізе Салжаніцына «Бадалася цялё з дубам» і ва ўспамінах Н.Рашатоўскай «АПН — я — Салжаніцын», надрукаваных пасьля сьмерці Рашатоўскай.) У апошніх лічбах сьнежня 1973 г. было абвешчана пра выхад у сьвет першага тому «Архіпэлягу ГУЛАГ». У савецкіх сродках масавай інфармацыі пачалася чарговая масіраваная кампанія ачарненьня Салжаніцына як здрадніка радзімы з кляймом «літаратурнага ўласаўца». Упор рабіўся не на рэальны зьмест «Архіпэлягу ГУЛАГ» (мастацкае дасьледваньне савецкай лягерна-турэмнай сыстэмы 1918—1956), якое ўвогуле не абмяркоўвалася, а на салідарызацыю Салжаніцына са «здраднікамі радзімы падчас вайны, паліцаямі і ўласаўцамі». {{Асноўны артыкул|Архіпэляг ГУЛАГ}} У СССР, у [[гады застою]], «[[Жнівень Чатырнаццатага]]» і «[[Архіпэляг ГУЛАГ]]» (як і першыя раманы) распаўсюджваліся ў [[самвыдат|самвыдаце]]. 7 студзеня 1974 году выхад «Архіпэлягу ГУЛАГ» і меры «спыненьня антысавецкай дзейнасьці» Салжаніцына былі абмеркаваныя на паседжаньні Палітбюро. Пытаньне было вынесенае на [[ЦК КПСС]], за высылку выказаліся [[Юры Андропаў|Ю. В. Андропаў]] і іншыя; за арышт і ссылку — Касыгін, Брэжнеў, Падгорны, Шалепін і іншыя; каб пакінуць і ставіцца са спагадай, каб Салжаніцын зьмяніў сваю пазыцыю з антысавецкай на супрацьлеглую — [[Мікалай Шчолакаў|М. А. Шчолакаў]] і інш. Перамагла думка Андропава. 12 лютага Салжаніцын быў арыштаваны і абвінавачаны ў [[здрада Радзіме|здрадзе Радзіме]]. 13 лютага ён быў пазбаўлены савецкага грамадзянства і [[высылка|высланы]] з СССР (дастаўлены ў ФРГ самалётам). 29 сакавіка з СССР зьехала й сям’я Салжаніцына. === Выгнаньне === Неўзабаве пасьля [[высылка|высылкі]] Салжаніцын зьдзесьніў кароткае падарожжа па Паўночнай Эўропе, у выніку прыняўшы рашэньне часова пасяліцца ў [[Цюрых]]у, [[Швайцарыя]]. 3 сакавіка 1974 году ў [[Парыж]]ы быў надрукаваны «Ліст правадыром Савецкага Саюзу»; вядучыя заходнія выданьні і шмат якія дэмакратычна настроеныя дысыдэнты ў СССР, улучна з [[Андрэй Сахараў|Андрэем Сахаравым]], ацанілі «Ліст» як антыдэмакратычны, нацыяналістычны, які зьмяшчае да таго ж «небясьпечныя памылкі»; адносіны Салжаніцына з заходняй прэсай працягвалі пагаршацца. Улетку 1974 г. на ганарары ад «Архіпэлягу ГУЛАГ» пісьменьнік стварыў «Расейскі грамадзкі Фонд дапамогі перасьледваным і іхнім сем’ям» для дапамогі палітычным вязьням у СССР (пасылкі і грашовыя пераводы ў месцы пазбаўленьня волі, лягальная і нелягальная матэрыяльная дапамога сем’ям зьняволеных). У 1974—1975 гг. у Цюрыху Салжаніцын зьбіраў матэрыялы пра жыцьцё [[Уладзімер Ленін|уладзімера Леніна]] ў эміграцыі (для эпапеі «Чырвонае Кола»), скончыў і выдаў мэмуары «[[Бадалася цялё з дубам]]». У красавіку 1975 г. пісьменьнік зьдзейсьніў разам зь сям’ёй падарожжа па Заходняй Эўропе, пасьля накіраваўся ў Канаду і ЗША. У чэрвені-ліпені 1975 г. Салжаніцын наведаў Вашынгтон і Ню-Ёрк, выступіў з прамовамі на зьезьдзе прафсаюзаў і ў Кангрэсе ЗША. У сваіх выступах Салжаніцын рэзка крытыкаваў камуністычны рэжым і ідэялёгію, заклікаў ЗША адмовіцца ад супрацоўніцтва з СССР і палітыкі «разрадкі»; у той жа час пісьменьнік яшчэ працягваў успрымаць Захад як саюзьніка ў вызваленьні Расеі ад «камуністычнага [[таталітарызм]]у». У жніўні 1975 г. пісьменьнік вярнуўся ў Цюрых і працягнуў працу над эпапеяй «Чырвонае кола». У лютым 1976 г. Салжаніцын зьдзейсьніў паездку па Вялікабрытаніі і Францыі, да гэтага часу ў ягоных выступах сталі заўважныя антызаходнія матывы. У сакавіку 1976 г. пісьменьнік наведаў Гішпанію. У нашумелым выступе па гішпанскім тэлебачаньні ён ухвальна выказаўся пра нядаўні рэжым [[Франсіска Франка|Франка]] і перасьцярог Гішпанію ад «вельмі хуткага прасоўваньня да дэмакратыі». У заходняй прэсе ўзмацнілася крытыка Салжаніцына, вядучыя эўрапейскія й амэрыканскія палітыкі абвяшчалі пра нязгоду зь ягонымі поглядамі. Ідэйныя рознагалосьсі Салжаніцына з эміграцыяй «трэцяй хвалі» і заходнімі актывістамі [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] асьветленыя ў ягоных мэмуарах «[[Патрапіла зярнятка паміж двух жорнаў]]». У красавіку 1976 г. Салжаніцын зь сям’ёй пераехаў у ЗША і пасяліўся ў гарадку [[Кавендыш]] (штат [[Вэрмонт]]). Пасьля прыезду пісьменьнік вярнуўся да працы над «Чырвоным Колам», дзеля чаго правёў два месяцы ў расейскім эмігранцкім архіве ў [[Інстытут Гувэра|Інстытуце Гувэра]]. === Ізноў у Расеі === З пачаткам [[перабудова|перабудовы]] стаўленьне ў СССР да творчасьці й дзейнасьці Аляксандра Салжаніцына зьмянілася, былі надрукаваныя шматлікія ягоныя творы. У пачатку 1990-х гадоў загадам прэзыдэнта СССР [[Міхаіл Гарбачоў|Міхаіла Гарбачова]] было адноўленае ягонае савецкае грамадзянства. За кнігу «Архіпэляг ГУЛАГ» у 1990 годзе Салжаніцыну была прысуджаная Дзяржаўная прэмія. Салжаніцын разам зь сям’ёй вярнуўся на радзіму 27 траўня 1994 году, прыляцеўшы з [[ЗША]] ва [[Уладзівасток|Ўладзівасток]] і праехаўшы цягніком праз усю краіну да сталіцы. У сярэдзіне 1990-х<ref>https://web.archive.org/web/20110605225158/http://www.1tv.ru/owa/win/ort6_main.print_version?p_news_title_id=79048</ref> асабістым распараджэньнем расейскага прэзыдэнта [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]] яму была падораная дзяржаўная дача<ref>http://wikimapia.org/#lat=55.7835599&lon=37.4002719&z=17&l=1&m=a&v=2</ref> «Сасноўка-2» ў [[Троіца-Лыкава|Троіца-Лыкаве]]. Салжаніцыны спраектавалі і збудавалі там двухпавярховую цагляную хату зь вялікай заляй, зашклёнай галярэяй, гасьцінай з камінам, канцэртным раялем і бібліятэкай, дзе вісяць партрэты [[Пётар Сталыпін|Сталыпіна]] і [[Калчак]]а. Амаль не пакідаў сваю хату і таму атрымаў сярод мясцовых жыхароў, што бачылі яго хіба зрэдчас, празваньне «наш затворнік».<ref>http://www.ng.ru/events/2006-02-06/7_moscow.html{{ref-ru}}</ref> «Ды мы гэтага Салжаніцына і ня бачылі ніводнага разу» — гавораць абарыгены.<ref>http://www.vmdaily.ru/article.php?aid=34437{{ref-ru}}</ref> Праблемы суседняе вёскі пісьменьніка не клапацілі.<ref>http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=667392{{ref-ru}}</ref> У 1997 годзе быў абраны дзейсным сябрам Расейскай Акадэміі навук. У 1998 годзе быў узнагароджаны [[Ордэн Сьвятога Андрэя Першазванага Расейскай Фэдэрацыі|ордэнам Сьвятога Андрэя Першазванага]], аднак ад узнагароды адмовіўся:<ref>[[Кацярына Дзёгаць]]. Солженицын не принял награды. — Коммерсант-daily, 15.12.1998. — № 233{{ref-ru}}</ref> {{Цытата|Ад вярхоўнай улады, што давяла [[Расея|Расею]] да цяперашняга пагібельнага стану, я прыняць узнагароду не магу.}} Узнагароджаны [[Вялікі залаты мядаль імя М.В.Ламаносава|Вялікім залатым мэдалём імя М. В. Ламаносава]] (1998). Узнагароджаны [[Дзяржаўная прэмія Расейскай Фэдэрацыі|Дзяржаўнай прэміяй Расейскай Фэдэрацыі]] за выбітныя дасягненьні ў галіне гуманітарнае дзейнасьці (2006). Сам пісьменьнік неўзабаве пасьля вяртаньня ў краіну заснаваў [[Прэмія Аляксандра Салжаніцына|літаратурную прэмію свайго імя]] для ўзнагароджаньня пісьменьнікаў, «чыя творчасьць валодае высокімі мастацкімі годнасьцямі, спрыяе самапазнаньню Расеі, дадае значны ўнёсак у захаваньне і асьцярожнае разьвіцьцё традыцыяй айчыннай літаратуры». Апошнія гады жыцьця правёў у Маскве і на падмаскоўнай дачы. Да канца жыцьця Аляксандар Ісаевіч працягваў займацца творчай дзейнасьцю. Разам з жонкай Натальляй Дзьмітрыеўнай — прэзыдэнткай Фонду Аляксандра Салжаніцына — ён працаваў над падрыхтоўкай і выданьнем свайго самага поўнага, 30-томавага збору сачыненьняў. Пасьля перанесенае цяжкое апэрацыі ў Салжаніцына дзейнічала толькі правая рука. === Сьмерць і пахаваньне === Салжаніцын сканаў 3 жніўня 2008 году на 90-м годзе жыцьця, на сваёй дачы ў падмаскоўным пасёлку Троіца-Лыкава ад вострай сардэчнай недастатковасьці. Сьмерць надышла ў 23:45 па маскоўскім часе<ref>[http://newsru.com/cinema/04aug2008/dead.html NewsRu.com: Скончался Александр Солженицын]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080806160455/http://www.interfax.ru/news.asp?id=24839 Інтэрфакс: У Маскве сканаў Аляксандар Салжаніцын]{{ref-ru}}</ref> (20:45 UTC). 5 жніўня ў будынку [[Расейская акадэмія навук|Расейскай акадэміі навук]], дзейным сябрам якое быў А. І. Салжаніцын, адбыліся грамадзянская паніхіда і разьвітаньне зь нябожчыкам. На гэтай цырымоніі прысутнічалі экс-прэзыдэнт СССР [[Міхаіл Гарбачоў]], экс-прэзыдэнт Расеі, кіраўнік ураду РФ [[Уладзімер Пуцін]], прэзыдэнт [[Расейская акадэмія навук|РАН]] [[Юры Восіпаў]], экс-старшыня ўраду РФ, акадэмік [[Яўген Прымакоў]], дзеячы расейскай культуры і некалькі тысячаў грамадзян Расеі, што прыйшлі аддаць Аляксандру Ісаевічу апошнюю даніну павагі.<ref>[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1008337&NodesID=7 За Аляксандрам Салжаніцыным перегарнулі бачыну] — «[[Коммерсантъ]]» № 137(3954) ад 06 жніўня 2008{{ref-ru}}</ref> Заўпакойную літургію й [[адпяваньне]] 6 жніўня 2008 году ў Вялікім саборы маскоўскага [[Данскі манастыр|Данскога манастыру]] зьдзейсьніў арцыбіскуп Арэхава-Зуеўскі [[Алексі (Фралоў)]], вікарый [[Маскоўская япархія|Маскоўскай япархіі]]. У гэты ж дзень прах Салжаніцына быў пахаваны ў някропалі Данскога манастыру за алтаром храму [[Ян Лесьвічнік|Яна Лесьвічніка]], побач з магілай гісторыка [[Васіль Ключэўскі|Васіля Ключэўскага]]. == Крытыка == Чэскі журналіст Т. Ржэзач, а таксама Л. Самуцін, былы ўласавец, адзін з «суаўтараў» Салжаніцына, а пасьля ў 1998 г. расейскі журналіст А. Давыдаў вылучылі вэрсію пра «самаданос», у якім Салжаніцын, апрача сябе, зьвінаваціў чатырох чалавек, адзін зь якіх, М. Віткевіч, быў асуджаны на дзесяць гадоў.<ref>[https://web.archive.org/web/20080822215021/http://www.libelli.ru/works/solzh.htm ОДА ДИССИДЕНТСТВУ, ИЛИ СТУКАЧ У ДУРАКОВ]</ref><ref>https://web.archive.org/web/20080919135422/http://cn.com.ua/N257/archive/archive.html</ref> Салжаніцын абвяргае ўсе падобныя абвінавачаньні.<ref>[http://www.rusk.ru/st.php?idar=310414 «Потёмщики сьвета не ищут»]{{ref-ru}}</ref> На думку Т. Ржэзача, Салжаніцын агітаваў супраць улады падчас вайсковых дзеяньняў, пісаў правакацыйныя лісты, вёў паражэнчую прапаганду — усё гэта рабілася з мэтаю адсядзецца ў тылу; менавіта за гэта й быў Салжаніцын пакараны. На бачынах кнігі «ЦРУ супраць СССР» (1983) М. М. Якаўлева сьцьвярджалася, што «Архіпэляг Гулаг» зьяўляецца прадуктам работы супрацоўнікаў амэрыканскіх спэцслужбаў<ref>http://www.lib.ru/POLITOLOG/yakowlewnn.txt{{ref-ru}}</ref>. Салжаніцын таксама крытыкаваны за заклікі да ўжываньня супраць СССР атамнай зброі<ref>Уладзімер Бушын. «Неизвестный Солженицын». Алгоритм, 2006 г. {{ISBN|5-9265-0228-4}}</ref>. Ягоных выступаў, якія б пацьведзілі гэта, не выяўлена, але ў «Архіпэлягу» ён з паразуменьнем цытуе словы зьняволеных, што сказаныя наглядчыкам: «Пачакайце, гады! Будзе на вас [[Гары Трумэн|Трумэн]]! Скінуць вам атамную бомбу на галаву!»<ref>[https://web.archive.org/web/20071214062104/http://www.belousenko.com/books/Solzhenitsyn/Archipelag5.rar Салжаніцын А. Архипелаг ГУЛАГ. Т. 3 — М.: Центр Новый мир — 1990. С. 36.] {{ISBN|5-85060-008-X}}</ref>. Зьвярталася ўвага на рэзкія супярэчнасьці між колькасьцю рэпрэсаваных па дадзеных, што прыведзеныя Салжаніцыным, і архіўнымі дадзенымі, якія сталі даступныя ў пэрыяд перабудовы.<ref>[http://www.zlev.ru/49_14.htm Гулаг: архівы супраць хлусьні]{{Недаступная спасылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://web.archive.org/web/20080620102822/http://beserikov.chat.ru/Repress.htm Якія маштабы сталінскіх рэпрэсыяў]</ref> Аспрэчвалася дакладнасьць «турэмных» твораў Салжаніцына ў той іхняй частцы, дзе вядзецца пра побыт лягераў, сьмяротнасьці зьняволеных, іх колькасьці.<ref>[https://web.archive.org/web/20080517013752/http://www.libereya.ru/public/repressii.html#v5 Ігарь Пыхалаў_ Якія маштабы сталінскіх рэпрэсыяў) ]</ref><ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/Z/Zemskov/Articles/ZEMSKOV.HTM В. Н. Земсков. ГУЛАГ (историко-социологический аспект)]{{ref-ru}}</ref>. Крытыка з камуністычнага флангу падмацоўвалася спасылкай на дасьледаваньні навукоўцаў, што працавалі ў расейскіх архівах<ref>[https://web.archive.org/web/20080812211302/http://www.zlev.ru/49_14.htm ГУЛАГ: АРХИВЫ ПРОТИВ ЛЖИ]{{ref-ru}}</ref> Салжаніцына таксама неаднаразова крытыкавалі за апраўданьне калябаранцтва падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] і зьвязаныя з гэтым фальсыфікацыі адносна [[Савецкія ваеннапалонныя ў гады Другой Сусьветнай вайны|савецкіх ваеннапалонных]]<ref>[[Аляксандар Дзюкаў|Дзюкаў А. Р.]] [https://web.archive.org/web/20120815201435/http://russbalt.ucoz.ru/publ/9-1-0-277 Госпремия для ревизиониста]{{ref-ru}}</ref><ref>[[Аляксандар Дзюкаў|Дзюкаў А. Р.]] Літасьць да загінулых: савецкія рэпрэсыі супраць нацысцкіх памагатых // Великая оболганная война-2. Нам не за что каяться! — М.: Яуза, Эксмо, 2008. — 432 с: ил. — ([[Война и мы]]). {{ISBN|978-5-699-25622-8}}, с. 98-141{{ref-ru}}</ref>. Сьцьвярджалася, што матэрыял для сваіх выкрыцьцяў Салжаніцын пазычаў з гэбельсаўскае прапаганды. Падобны водгук зыходзіць ад Л. А. Самуціна, па сьцьвярджэньні, дысыдэнта, былога ўласаўца, што асабіста працаваў у ідэялягічным апараце гэбельсаўскага міністэрства прапаганды і прыхільніка Салжаніцына і захоўваў у сябе рукапіс «Архіпэлягу» ад КГБ<ref>https://web.archive.org/web/20080809045543/http://beserikov.chat.ru/Samutin.htm{{ref-ru}}</ref>. Салжаніцына актыўна крытыкавалі і «справа» — найперш іншыя дысыдэнты і эмігранты, якія адмаўлялі ягоныя хрысьціянскія і антылібэральныя погляды (дысыдэнты-нацыяналісты, наадварот, углядалі залішні лібэралізм). «Ліст правадыром Савецкага Саюзу» падвергся крытыцы Андрэя Сахарава. Канфлікт Салжаніцына з антысавецкай эміграцыяй і заходнімі актывістамі Халодной вайны асьветлены ў ягоных мэмуарах «Патрапіла зярнятка паміж двух жорнаў». Ягонае дасьледваньне гісторыі ўзаемінаў габрэйскага і расейскага народаў у кнізе «Дзьвесьці год разам» выклікала актыўную крытыку як з боку многіх габрэйскіх публіцыстаў, так і нацыяналістычнай прэсы. Так, напрыклад, прыхільнік лібэральных поглядаў [[Уладзімер Вайновіч]] сказаў: «Кніга Салжаніцына „Дзьвесьце год разам“ — доўгая, сумная і хлусьлівая».<ref>Уладзімер Вайновіч: «Солженицын недостаточно умный человек» — зь [http://www.sem40.ru/interview/hot/9926/ інтэрвію Ўладзімера Нузава ў «Русский базар» 02-03-2004]{{ref-ru}}</ref> Аблічча Салжаніцына падвергнутае і сатырычнаму выяўленьню ў мастацкіх творах, напрыклад, у рамане Ўладзімера Вайновіча «[[Масква 2042]]»<ref>[http://magazines.russ.ru/voplit/2003/2/nikol.html Майкл Нікалсан. Солженицын на мифотворческом фоне]{{ref-ru}}</ref> і ў паэме [[Юрый Кузьняцоў|Юрыя Кузьняцова]] «Шлях Хрыста». === Стаўленьне да Беларусі і Ўкраіны === Пры ўсёй павазе да Салжаніцына, трэба адзначыць ягоныя шавіністычныя погляды адносна Беларусі і Ўкраіны. У працы пад назвай «Як нам уладкаваць Расею» ён прапаноўваў стварэньне адзінае расейскае дзяржавы, куды неабходна было б уключыць і гэтыя дзьве краіны, такім чынам адмаўляючы іхнюю незалежнасьць.<ref>[http://www.charter97.org/be/news/2008/8/4/8682/ Юры Хашчавацкі: «Ён, уласна кажучы, стаў у апошнія гады базісам для новай хвалі рускага шавінізму.»]</ref> == Узнагароды == Ляўрэат [[Нобэлеўская прэмія|Нобэлеўскай прэміі па літаратуры]] 1970 году ''«за маральную моц, зь якой ён кіраваўся няўхільным традыцыям расейскай літаратуры»''<ref>[https://web.archive.org/web/20090831040100/http://nobelprize.org/nobel_prizes/lists/1970.html …for the ethical force with which he has pursued the indispensable traditions of Russian literature]{{ref-en}}</ref> (прапанавана [[Франсуа Марыяк]]ам). Ляўрэат [[Вялікі залаты мэдаль імя М. В. Ламаносава|Вялікага залатога мэдалю імя М. В. Ламаносава Расейскай Акадэміі навук]] — ''за выбітны ўнёсак у разьвіцьцё расейскай літаратуры, расейскай мовы і расейскай гісторыі'' (1998). Ляўрэат [[Вялікая прэмія Французкай Акадэміі маральна-палітычных навук|Вялікай прэміі Францускай Акадэміі маральна-палітычных навук]] (2000)<ref>Прамова Алена Безансона падчас уганараваньня прэміяй гл.: Русская мысль, № 4346, 21 сьнежня 2000.</ref>. [[Ордэн Сьвятога Саввы]] 1-й ступені (найвышэйшая ўзнагарода [[Сэрбская праваслаўная царква|Сэрбскай праваслаўнай царквы]]; нададзеная 16 лістапада 2004 году). Ляўрэат [[Дзяржаўная прэмія Расейскай Фэдэрацыі|Дзяржаўнай прэміі Расейскай Фэдэрацыі]] 2006 году ''за выбітныя дасягненьні ў галіне гуманітарнай дзейнасьці''<ref>[https://web.archive.org/web/20111101091906/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=039804 Загад Прэзыдэнта РФ ад 05.06.2007 № 699 «О присуждении Государственной премии Российской Федерации в области гуманитарной деятельности 2006 года»]{{ref-ru}}</ref>. Ляўрэат прэміі [[Фонд «Жыўка і Міліца Тапалавіч»|Фонду «Жыўка і Міліца Тапалавіч»]] (Сэрбія) 2007 году (нададзеная 7 сакавіка 2008 г.): ''«выбітному пісьменьніку й гуманісту, чыя хрысьціянская праўдзівасьць дорыць нам адвагу й суцяшэньне»''. == Творы == * [[Адзін дзень Івана Дзянісавіча]] * [[Матронін двор]] * [[Выпадак на станцыі Крэчатаўка]] * [[Архіпэляг ГУЛАГ]] * [[Для карысьці справы]] * [[Ракавы корпус]] * [[У крузе першым]] * [[Жнівень Чатырнаццатага]] * [[Чырвонае кола]] * [[Жыць без ілжы]] (эсэ) * [[Бадалася цялё з дубам]] * [[Расея ў абвале]] * [[Дзьвесьце гадоў разам]] М., [[Русский путь]], 2001 (Дасьледваньні найноўшай расейскай гісторыі) {{ISBN|5-85887-151-8}} (у 2-х тт.) * [[Як нам уладкаваць Расею (артыкул)]] * [[Расейскі слоўнік моўнага пашырэньня]] * [[Патрапіла зярнятка паміж двух жорнаў]] * [https://web.archive.org/web/20080601044112/http://noblit.ru/component/option,com_reader/Itemid,159/author,65/ Падборка твораў Салжаніцына па-расейску] * Адзін дзень Івана Дзянісавіча // Доктар Жывага: [раман] / Барыс Пастарнак. Лёс чалавека: [апавяданне] / Міхаіл Шолахаў. Адзін дзень Івана Дзянісавіча: [апавяданне] / Аляксандр Салжаніцын. — Мінск : Логвінаў І. П., 2011. — 480, [3] с. — (Выбраныя творы Нобелеўскіх лаўрэатаў). == Фільмы == * «[[У крузе першым (тэлесэрыял)|У крузе першым]]» / «В круге первом» (2006) — Сам Салжаніцын зьяўляецца суаўтарам сцэнара і чытае тэкст ад аўтара. * [[Адзін дзень Івана Дзянісавіча (фільм)|«Адзін дзень Івана Дзянісавіча»]] / «Один день Ивана Денисовича» (1970, Нарвэгія — Ангельшчына) == Літаратура == * Burg D. Solzhenitsyn. — New York, 1972 * Ржевский Л. Творец и подвиг. — Париж, 1972 * [https://web.archive.org/web/20080603080738/http://www.x-libri.ru/elib/bushn000/index.htm Бушин Владимир Сергеевич. НЕИЗВЕСТНЫЙ СОЛЖЕНИЦЫН] * [https://web.archive.org/web/20080909074100/http://www.x-libri.ru/elib/bushn002/index.htm Бушин Владимир Сергеевич. ГЕНИИ И ПРОХИНДЕИ] * [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/B/BUSHIN_Vladimir_Sergeevich/Aleksand_Soljenicyn_-_geniy_pervogo_plevka.(2005).%5Bdoc%5D.zip Бушин Владимир Сергеевич. Александр Солженицын — гений первого плевка.]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Изд-во Алгоритм, 2005 * Плетнев Р. Солженицын. — Париж, 1973. * Nielsen N. C. Solzhenitsyn’s religion. — New York, 1975 * Зильберберг И. И. Необходимый разговор с Солженицыным. — Англия, 1976. * Barker F. Solzhenitsyn: Politics and form. — London, 1977 * Краснов-Левитин А. Два писателя. — Париж, 1983 * Scammell М. Solzhenitsyn. A Biography. — New York-London, 1984 {{ISBN|0-586-08538-6}} * Шнеерсон М. Александр Солженицын. — Франкфурт-на-Майне, 1984 * [http://www.belousenko.com/books/Shturman/Shturman_Gorodu_1.rar Дора Штурман. Городу и миру: О публицистике А. И. Солженицына. Париж — Нью-Йорк, Издательство «Третья волна», 1988.] {{ISBN|0-937951-11-9}}. Library of Congress Catalog 87-34256. * Нива Ж. Солженицын. М., 1991 * Мешков Ю. Александр Солженицын: Личность. Творчество. Время. — Екатеринбург, 1993 * Супруненко П. Признание… забвение… судьба… Опыт читательского исследования творчества А.Солженицына. — Пятигорск, 1994 * Чалмаев В. Александр Солженицын: Жизнь и творчество. — М., 1994. * Кремлёвский самосуд: Секретные материалы политбюро о писателе А. Солженицыне. М., 1994 * Кузьмин В. В. Поэтика рассказов А. И. Солженицына. Твер. гос. ун-т. — Тверь, 1998 * Владимир Бушин. [https://web.archive.org/web/20080603080738/http://www.x-libri.ru/elib/bushn000/index.htm Неизвестный Солженицын] * Владимир Бушин. [https://web.archive.org/web/20080928004148/http://lib.aldebaran.ru/author/bushin_vladimir/bushin_vladimir_aleksandr_solzhenicyn_genii_pervogo_plevka Александр Солженицын. Гений первого плевка] * Сараскина Л. И. Александр Солженицын. М.: Молодая гвардия, 2008. {{ISBN|978-5-235-03102-9}} * Бібліяграфічны банк дадзеных [https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS] месьціць амаль 800 назваў публікацыяў пра Салжаніцына па-нямецку. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == === Бачыны === * [http://noblit.ru/Solzhenitsyn Аляксандар Салжаніцын: біяграфія, фатаздымкі, творы і артыкулы] * [http://solzhenitsyn.ru Неафіцыйная бачына А. І. Салжаніцына] * [http://www.kulichki.com/inkwell/hudlit/newrus/solzheni.htm Аляксандар Салжаніцын на партале «Кулічкі»] === Кнігі і артыкулы === * [http://lib.ru/PROZA/SOLZHENICYN/ Бібліятэка Максіма Машкова] * [https://web.archive.org/web/20120119134848/http://vsekratko.ru/index/solzhenicyn_a_i/1598.html Кароткі зьмест твораў А. І. Салжаніцына] * [https://web.archive.org/web/20080813151207/http://www.rg.ru/stenogramma.html Стэнаграма абмеркаваньня артыкулу] «Развагі над Лютаўскай рэвалюцыяй» === Біяграфіі, артыкулы пра Салжаніцына === * [http://lenta.ru/lib/14160961/ Аляксандар Салжаніцын у Лентапэдыі] * [https://web.archive.org/web/20090207013633/http://www.vkrugepervom.ru/content.html?cid=46 Іншы варыянт біяграфіі] * [http://www.peoples.ru/art/literature/story/aleksandr_solzhenitsyn/ Біяграфія] * [https://web.archive.org/web/20120815201435/http://russbalt.ucoz.ru/publ/9-1-0-277 Дзюкаў А. Р. Дзяржпрэмія для рэвізыяніста] * [http://www.hrono.ru/text/2003/bar0312.html Юры Баранаў. Чаму псыхуюць дэйчы?] * [http://www.hrono.ru/text/2006/bazhrn0306.html Руслан Бажэнаў. АЛяксандар ІСАевіч У Краіне Цудаў] === Беларускія пераклады і ўспрыманні === * [https://nn.by/?c=ar&i=18820 «Жыць без ілжы»] ў перакладзе [[Сяргей Дубавец|Сяргея Дубаўца]] {{Нобэлеўская прэмія па літаратуры (1951—1975)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Салжаніцын, Аляксандар}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіславодзку]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Нобэлеўскай прэміі ў галіне літаратуры]] [[Катэгорыя:Расейскія дысыдэнты]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Расейскія літаратары]] [[Катэгорыя:Расейскія публіцысты]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Сьвятога Савы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Сьвятога Андрэя Першазваннага Расейскай Фэдэрацыі]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі РСФСР]] [[Катэгорыя:Ляўрэаты Дзяржаўнай прэміі Расеі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі РАН]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Вялікім залатым мэдалём імя М. В. Ламаносава]] [[Катэгорыя:Асобы Ташкенту]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Разані]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Данскіх могілках]] [[Катэгорыя:Крытыкі марксізму]] 7j1xbce7p0wi9ztv0pmckze8ashritc Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы 4 45993 2697765 2687603 2026-10-26T19:08:31Z Нявідны 97186 /* Кандыдаты ў добрыя */ абнаўленьне зьвестак 2697765 wikitext text/x-wiki {{Панэль індэксу ўнутраных матэрыялаў}} __БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__ {{/Шапка}} {{/Працэдура}} <inputbox> type=create editintro=Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Памятка preload=Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Шаблён заяўкі default=Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Назва артыкула buttonlabel=Стварыць </inputbox> == Кандыдаты ў добрыя == {| class="wikitable" ! Дата вылучэньня ! Падстаронка абмеркаваньня ! Хада абмеркаваньня |- {{Намінацыя/Добры|Ельня (заказьнік)|31.08.2026|пачатак}} {{Намінацыя/Добры|Анатоль Фядосік|31.07.2026|пачатак|6}} {{Намінацыя/Добры|Выдрыца (урочышча)|29.04.2026|пачатак|2}} {{Намінацыя/Добры|Гараватка (трылёгія)|31.01.2026|абраньне}} {{Намінацыя/Добры|Міхаіл Бабіч|08.09.2025|абраньне}} {{Намінацыя/Добры|Гомельскі вагонабудаўнічы завод|25.08.2025|абраньне}} |} * <big>З завершанымі абмеркаваньнямі можна азнаёміцца ў [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Архіў#Завершаныя абмеркаваньні|архіве абмеркаваньняў]].</big> == На пазбаўленьне статусу == Абмеркаваньні аб пазбаўленьні статусу добрых артыкулаў адбываюцца на старонцы [[/На пазбаўленьне статусу|На пазбаўленьне статусу]]. Тут коратка прадстаўлены сьпіс такіх артыкулаў ([http://be-x-old.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпэдыя:Кандыдаты_ў_добрыя_артыкулы/На_пазбаўленьне_статусу/Сьпіс&action=edit правіць сьпіс]): {{/На пазбаўленьне статусу/Сьпіс}} == Каардынатарам на зацемку == Каардынатары павінны сачыць за выкананьнем правілаў намінаваньня і абмеркаваньня, пэрыядычна абіраць адзін з артыкулаў, аднаўляць табліцу бягучых кандыдатаў, а таксама сачыць за тым, каб выбраныя артыкулы ня ўтрымлівалі матэрыялаў, абароненых аўтарскімі правамі. Калі вы зьяўляецеся асноўным аўтарам артыкула, рашэньне пытаньня аб яго абраньні даручыце іншым каардынатарам ці аднаму з адміністратараў. ==== Які артыкул выбраць? ==== * Артыкул павінен быць на абмеркаваньні '''ня меней за два тыдні'''. Зь іншага боку, артыкул, які ня быў абраны цягам 3-х месяцаў і мае нявыпраўленыя недахопы, можа здымацца з галасаваньня і не павінен паўторна высоўвацца, пакуль яны ня будуць выпраўленыя. * У падтрымку артыкула павінна прагаласаваць '''ня меней за 4 удзельнікі''' (3 акрамя ініцыятару) і пры гэтым '''ня меней за палову ўсіх прагаласаваўшых'''. * Артыкул павінен адпавядаць [[Вікіпэдыя:Крытэры добрых артыкулаў|крытэрам]]. * Неабходна ўважліва азнаёміцца зь меркаваньнямі і аргумэнтамі ўдзельнікаў. Напрыклад, артыкул могуць адхіляць таму, што не падабаецца тэма, аднак гэта не зьяўляецца аргумэнтам. * Не выбіраць заўсёды артыкулы «ўверсе сьпісу», — выдатныя артыкулы могуць быць забытыя і заставацца ў канцы табліцы. * Не выбіраць толькі артыкулы, дзе «ўсе за»: бывае, што артыкул з дробнымі заўвагамі лепшы, чым артыкул зусім без заўваг, таму што, можа стацца, у ягоным абмеркаваньні ўдзельнічала больш людзей. ==== Працэдура абраньня артыкула ==== * Падвесьці вынік на падстаронцы, што артыкул абраны. Закрыць абмеркаваньне. * Адзначыць у агульнай табліцы колерам і запісам «Артыкул абраны» ў калёнцы «Хада абмеркаваньня». * Прыбраць з табліцы папярэдні абраны і перанесьці гэты радок табліцы ў [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Архіў|архіў]]. * Зьмясьціць унізе артыкула шаблён {{Ш|Добры артыкул}}. * Зьмясьціць вытрымку з артыкула і 1 выяву на [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]] праз рэдагаваньне шаблёна {{Ш|Цяперашні добры артыкул}}. Лепш за ўсё браць уводзіны ў артыкул і першую выяву ў ім. Але гэта ня догма, галоўнае, каб вытрымка была збалянсаванай і цікавай. Малюнак павінен быць толькі пад свабоднай ліцэнзіяй. * Зьмясьціць запіс пра артыкул на старонцы [[Вікіпэдыя:Добрыя артыкулы]]. * Дадаць запіс у табліцу [[Вікіпэдыя:Сьпіс добрых артыкулаў]]. [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Ацэньваньне артыкулаў|Кандыдаты ў добрыя артыкулы]] 51yrzcnmlxboi73s2vi0c69o78h68bn Віленскі вакзал (Менск) 0 54659 2697778 2326901 2026-10-26T19:36:07Z XHCKidx 11053 /* Першы начальнік */ 2697778 wikitext text/x-wiki {{пра|сучасны вакзал|Менскі чыгуначны вакзал}} {{Славутасьць |Тып = Помнік грамадзянскай архітэктуры |Назва = Віленскі вакзал |Арыгінальная назва = |Выява = Miensk Vilenski, Pryvakzalny. Менск Віленскі, Прывакзальны (1871-1900) (4).jpg |Подпіс выявы = Віленскі вакзал |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = [[Места]] |Месцазнаходжаньне = [[Менск]] |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = XIX ст. |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = не захаваўся |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = 27.05 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 33 |Даўгата сэкундаў = 2.31 |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Віленскі вакзал'''{{Заўвага|Таксама '''Лібаўска-Роменскі вакзал''' ад [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібаўска-Роменскай чыгункі]]}} — помнік гісторыі 2-й паловы XIX ст. у [[Менск]]у, назва сучаснага вакзалу '''[[Менск-Пасажырскі]]''' ў 1871—1928 гадах. Твор архітэктуры [[мадэрн]]у. Апроч Віленскага, у Менску існаваў яшчэ [[Берасьцейскі вакзал]]. == Гісторыя == [[Файл:Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1940).jpg|185пкс|значак|зьлева|Вакзал па перабудове, 1940]] У 1871 годзе празь Менск прайшла лінія [[Маскоўска-Берасьцейская чыгунка|Маскоўска-Берасьцейскай]], а ў 1873 — Лібаўска-Роменскай чыгункі. Першы драўляны менскі вакзал збудавалі ў 1871—1874 гадах, а ў 1890 годзе на ягоным месцы ўзьвялі новы, з чырвонай цэглы<ref name="bel">{{Літаратура/Беларусы: У 8 т.|2к}} С. 343.</ref>. Над калеямі зрабілі жалезны пераходны мост, які праіснаваў да 1964 року<ref>{{Літаратура/Менск. Стары і новы|к}} С. 206.</ref>. На Прывакзальным пляцы з канцавым пунктам конкі разьбілі сквэр, а таксама істотна пашырылі вуліцы, што падыходзілі да вакзалу<ref>{{Літаратура/Памяць/Менск|2к}} С. 42.</ref>. Ад 1905 году зь Віленскага вакзалу пачаўся рух цягнікоў у маляўнічыя прадмесьці [[Курасоўшчына (мікрараён Менску)|Курасоўшчыну]] і [[Серабранка (мікрараён)|Серабранку]], дзе разьмяшчаліся лецішчы заможных менчукоў. У 1939—1940 гадах праводзілася рэканструкцыя вакзальнага комплексу (архітэктар Б. Рубаненка), у 1940 годзе да цэнтральнага будынка дабудавалі другі паверх (архітэктар І. Рачанік). Адноўлены па вайне колішні Віленскі вакзал ушчэнт зьнішчылі ў 1991 годзе пры будаваньні галоўнага корпусу вакзалу Менск-Пасажырскі<ref>{{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)|к}} С. 100.</ref>. Да нашага часу ад старога вакзалу захаваўся толькі будынак чыгуначных касаў, узьведзены ў 1955 року (архітэктары С. Баткоўскі, Н. Шпігельман). == Архітэктура == Твор архітэктуры [[мадэрн]]у. У цэнтры вакзальнага комплексу стаяў 1-павярховы корпус зальных памяшканьняў і дзьве 2-павярховыя вежы з высокімі [[шацёр|шатрамі]] з [[шпіль|шпілямі]]-[[франтон]]амі. На флянгах разьмяшчаліся яшчэ два крылы 2- і 1-павярховых карпусоў. Шматлікія ярусы [[арка]]вых [[партал]]аў, праёмаў, каскады [[карніз]]аў і профіляў, афарбаваных у белы колер, на фоне чырвонай цэглы надавалі архітэктуры будынка дэкаратыўнасьці ды стракатасьці<ref name="bel"/>. Пасажырскі будынак станцыі меў даўжыню 22 сажні (46,86 м), шырыню 5,5 сажню (11,72 м)<ref name="mon">{{Літаратура/Менск. Стары і новы|к}} С. 206.</ref>. == Галерэя == <center><gallery caption="Старыя здымкі" widths="150" heights="150" perrow="4"> Miensk Vilenski, Pryvakzalny. Менск Віленскі, Прывакзальны (1871-1900) (2).jpg|да 1900 Miensk Vilenski, Pryvakzalny. Менск Віленскі, Прывакзальны (1900).jpg|1904 Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1906).jpg|1906 Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1907).jpg|1907 Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1907) (4).jpg|1907 Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1918) (2).jpg|1907 Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1.05.1917).jpg|1.05.1917 Miensk, Pryvakzalny. Менск, Прывакзальны (1.05.1917).jpg|Прывакзальны пляц, 1.05.1917 Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1871-1900).jpg|да 1918 Miensk Vilenski, Pryvakzalny. Менск Віленскі, Прывакзальны (1871-1900) (4).jpg|да 1918 Miensk Vilenski. Менск Віленскі (05.1918).jpg|травень 1918 Miensk Vilenski, Pryvakzalny. Менск Віленскі, Прывакзальны (02-03.1918).jpg|1918 Miensk Vilenski, Uborki. Менск Віленскі, Уборкі (1918) (2).jpg|1918 Miensk Vilenski, Uborki. Менск Віленскі, Уборкі (1918).jpg|1918 Miensk Vilenski. Менск Віленскі (07.1920).jpg|Спалены вакзал Віленскі вакзал, Мінск.jpg|1920 Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1920-29).jpg|1920-я Miensk Vilenski, Pryvakzalny. Менск Віленскі, Прывакзальны (1920-29) (2).jpg|1920-я Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1920-33).jpg|1920-я Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1926).jpg|1926 Miensk Vilenski, Pryvakzalny. Менск Віленскі, Прывакзальны (1928).jpg|1928 Miensk Vilenski, Pryvakzalny. Менск Віленскі, Прывакзальны (1931).jpg|1931 г. Miensk Vilenski, Pryvakzalny. Менск Віленскі, Прывакзальны (1935) (3).jpg|1935 Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1935) (1).jpg|1935 </gallery></center> == Першы начальнік == Першым начальнікам станцыі Менск Лібаўска-Роменскай чыгункі быў выпускнік [[Маскоўскі ўнівэрсытэт|Маскоўскага ўнівэрсытэту]] Васіль Скліфасоўскі, брат хірурга [[Мікалай Скліфасоўскі|Мікалая Скліфасоўскага]]<ref name="mon"/>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Беларусы: У 8 т.|2}} * {{Літаратура/Менск. Стары і новы}} * {{Літаратура/Памяць/Менск|2}} * {{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{Зьнішчаныя славутасьці Менску}} [[Катэгорыя:Зьнішчаныя помнікі архітэктуры Менску]] [[Катэгорыя:Гісторыя Менску]] neatfcg8c7rmtzk4t74j4rhz3lv9m3w Вуліца Ленінградзкая (Менск) 0 56998 2697779 2697167 2026-10-26T19:48:05Z XHCKidx 11053 2697779 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ленінградзкая |былыя назвы = Лібава-Роменская, Пецярбурская, Петраградзкая |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Замалёўкі Мінска 62.jpg |подпіс = Ленінградзкая вуліца |раён = [[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Libava-Romienskaja }} '''Вуліца Ленінградзкая''' (''гістарычная назва'' - '''Лібава-Роменская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, у [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкім раёне]]. Даўжыня — 400 м, абмежаваная вуліцамі [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскай]] й [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]]. На вуліцы разьмешчаны будынак [[Юрыдычны факультэт БДУ|Юрыдычнага факультэта БДУ]]{{Заўвага|Менск, вул. Ленінградская, 8 (паштовы індэкс: 220006)}}. == Гісторыя == Заснаваная ў [[1870-я]] як ''Лібава-Роменская шаша''. Пазьней была названая ў гонар [[Санкт-Пецярбург]]у, мяняла свой назоў у адпаведнасьці са зьменай назову гораду. У [[1877]]—[[1914]] называлася ''Пецярбурскай'', у [[1914]]-[[1924]] — ''Петраградзкай'', ад 1924 — сучасны назоў. На месцы сёньняшняга гарадку [[БДУ]] знаходзілася дэпо [[конка|конкі]], Цэнтральная лінія якой праходзіла па вуліцы. Фактычна вуліца мела значэньне другаснага праезду да дэпо конкі. У доме Машчынскага (цяпер ''Ленінградзкая, 6'') знаходзілася губэрнская жандармская ўправа. У [[1917]] годзе тут месьціліся: Менская Рада работніцкіх і жаўнерскіх дэпутатаў, Паўночна-заходні абласны выканаўчы камітэт [[РСДРП(б)]], рэдакцыя газэты [[Звязда|«Зьвязда»]]. Тут працавалі [[Вільгельм Кнорын]], [[Карл Ландэр]], [[Міхаіл Фрунзэ]], [[Аляксандар Мясьнікоў]]. Пазьней тут разьмясьціўся 4-ы корпус мэдінстытуту. У [[1928]], калі быў зьнесены Маскоўскі вакзал, вуліца сталася адным з важных пад’язных шляхоў да [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнае плошчы]]. Падчас [[ВАВ]] вуліца была амаль цалкам зьнішчаная, а пасьля вайны ўзноўленая. Зараз на вуліцы разьмешчаныя жылыя дамы, навучальныя корпусы БДУ, офісы, прадстаўніцтвы фірмаў, невялічкія крамы, праходзяць [[тралейбус]]ныя лініі № 3, 5, 16, 20, 30. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1929).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1929) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (05.1937).jpg|Менск, Лібава-Роменская (05.1937) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1940).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1940) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (1942).jpg|Менск, Лібава-Роменская (1942) Miensk, Libava-Romienskaja. Менск, Лібава-Роменская (05.1943).jpg|Менск, Лібава-Роменская (05.1943) </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080827234621/http://minsk-old-new.com/minsk-2697.htm Ленинградская улица] {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску|Ленінградзкая]] g1vviurig1kq7fj7gl8dvg9an9fq4ov Шаблён:Прытокі Нёману 10 57824 2697831 2696949 2026-10-27T11:16:00Z Jim 415 2697831 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва_шаблёну = Прытокі Нёману |назва = Прытокі [[Нёман]]у (ад [[выток ракі|вытоку]] да [[вусьце|вусьця]]) |выява = [[Файл:NemunasTiesLiskiava.jpg|100пкс|Нёман]] |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Рака}}; |кляса_карткі = hlist |стыль_групаў = width: 140px; |стыль_сьпісаў = text-align: left; |група_інфармацыі1 = На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] |сьпіс1 = * [[Лоша (прыток Нёмана)|Лоша]] (л) * [[Баранаўка (рака)|Баранаўка]] (л) * [[Тур’я (левы прыток Нёмана)|Тур’я]] (л) * [[Альхоўка (басэйн Нёмана)|Альхоўка]] (п) * [[Залужанка]] (л) * [[Сула (рака)|Сула]] (п) * [[Вуша (прыток Нёмана)|Вуша]] (л) * [[Сэрвач (прыток Нёмана)|Сэрвач]] (л) * [[Бойная]] (п) * [[Валоўка]] (л) * [[Вуса (прыток Нёмана, Наваградзкі раён)|Вуса]] (п) * [[Бярэзіна (басэйн Нёмана)|Бярэзіна]] (п) * [[Альшанка (прыток Нёмана)|Альшанка]] (п) * [[Бярозка (прыток Нёмана)|Бярозка]] (л) * [[Пліса (басэйн Нёмана)|Пліса]] (л) * [[Дудлянка]] (п) * [[Гаўя (басэйн Нёмана)|Гаўя]] (п) * [[Налібоўка]] (л) * [[Дзітва]] (п) * [[Астроўна (рака)|Астроўна]] (л) * [[Ізва]] (л) * [[Еленка (басэйн Нёмана)|Еленка]] (п) * [[Моўчадзь (рака)|Моўчадзь]] (л) * [[Залатая Рэчка]] (п) * [[Лебяда (рака)|Лебяда]] (п) * [[Тур’я (правы прыток Нёмана)|Тур’я]] (п) * [[Шчара]] (л) * [[Ельня (басэйн Нёмана)|Ельня]] (п) * [[Зальвянка]] (л) * [[Рось (рака)|Рось]] (л) * [[Дубніца (рака)|Дубніца]] (п) * [[Сьвіслач (басэйн Нёмана)|Сьвіслач]] (л) * [[Котра]] (п) * [[Горніца (рака)|Горніца]] (л) * [[Гараднічанка]] (п) * [[Ласосна (рака)|Ласосна]] (л) * [[Гажанка]] (п) * [[Аўгустоўскі канал]] (л) * [[Чорная Ганча]] (л) |група_інфармацыі2 = На тэрыторыі [[Летува|Летувы]] |сьпіс2 = * [[Белая Ганча]] (л) * [[Мерачанка]] (п) * [[Вэркнэ]] (п) * [[Страва (прыток Нёмана)|Страва]] (п) * [[Вяльля]] (п) * [[Нявежа (Летува)|Нявежа]] (п) * [[Дубіса]] (п) * [[Мітва]] (п) * [[Юра (рака)|Юра]] (п) * [[Геге]] (п) * [[Мінія]] (п) |група_інфармацыі3 = На тэрыторыі [[Расея|Расеі]] |сьпіс3 = }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Геаграфія]]</noinclude> tdl9ymzxiyee0dk2po2v64ocg8vvrlr Шаблён:Вуліцы Менску 10 71102 2697791 2692476 2026-10-26T22:43:45Z XHCKidx 11053 2697791 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва_шаблёну = Вуліцы Менску |выява = [[Файл:Coat of arms of Minsk.svg|80пкс|Менск]] |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |стыль_групаў = width: 100px; |стыль_сьпісаў = width: auto; |кляса_карткі = hlist |назва = Вуліцы [[Менск]]у |група_інфармацыі1 = Вуліцы Менску |сьпіс1 = * [[Вуліца сужэнцаў Аладавых (Менск)|Аладавых]] * [[Вуліца Андрэеўская (Менск)|Андрэеўская]] * [[Вуліца Антонаўская (Менск)|Антонаўская]] * [[Вуліца Апалінараўская (Менск)|Апалінараўская]] * [[Вуліца Аранская (Менск)|Аранская]] * [[Вуліца Арлоўская (Менск)|Арлоўская]] * [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйская]] * [[Вуліца Максіма Багдановіча (Менск)|Багдановіча]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Менск)|Бачылы]] * [[Вуліца Беламорская (Менск)|Беламорская]] * [[Вуліца Бельчыцкая (Менск)|Бельчыцкая]] * [[Вуліца Берсана (Менск)|Берсана]] * [[Вуліца Петруся Броўкі (Менск)|Броўкі]] * [[Вуліца Брылеўская (Менск)|Брылеўская]] * [[Вуліца Янкі Брыля (Менск)|Брыля]] * [[Вуліца Зьмітрака Бядулі (Менск)|Бядулі]] * [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]] * [[Вуліца Вірская (Менск)|Вірская]] * [[Вуліца Вакзальная (Менск)|Вакзальная]] * [[Вуліца Льва Выгоцкага (Менск)|Выгоцкага]] * [[Вуліца Вызваленьня (Менск)|Вызваленьня]] * [[Вуліца Акадэміка Вышалескага (Менск)|Вышалескага]] * [[Вуліца Гарадзенская (Менск)|Гарадзенская]] * [[Вуліца Алеся Гаруна (Менск)|Гаруна]] * [[Вуліца Язэпа Гашкевіча (Менск)|Гашкевіча]] * [[Вуліца Гебелева (Менск)|Гебелева]] * [[Вуліца Ежы Гедройца (Менск)|Гедройца]] * [[Вуліца Пятра Глебкі (Менск)|Глебкі]] * [[Вуліца Грушаўская (Менск)|Грушаўская]] * [[Вуліца Ільлі Гурскага (Менск)|Гурскага]] * [[Вуліца Міколы Гусоўскага (Менск)|Гусоўскага]] * [[Вуліца Дамброўская (Менск)|Дамброўская]] * [[Вуліца Ігната Дамейкі (Менск)|Дамейкі]] * [[Вуліца Даўгабродзкая (Менск)|Даўгабродзкая]] * [[Даўгінаўскі тракт (Менск)|Даўгінаўскі тракт]] * [[Вуліца Дзям’яна Беднага (Менск)|Дзям’яна Беднага]] * [[Вуліца Язэпа Драздовіча (Менск)|Драздовіча]] * [[Вуліца Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча (Менск)|Дунін-Марцінкевіча]] * [[Вуліца Язэпа Жыновіча (Менск)|Жыновіча]] * [[Вуліца Акадэміка Жэбрака (Менск)|Жэбрака]] * [[Вуліца Захарава (Менск)|Захарава]] * [[Вуліца Зыбіцкая|Зыбіцкая]] * [[Вуліца Іванаўская (Менск)|Іванаўская]] * [[Ігуменскі тракт (Менск)|Ігуменскі тракт]] * [[Вуліца Ўсевалада Ігнатоўскага (Менск)|Ігнатоўскага]] * [[Вуліца Казімераўская (Менск)|Казімераўская]] * [[Вуліца Калектарная (Менск)|Калектарная]] * [[Вуліца Кастуся Каліноўскага (Менск)|Каліноўскага]] * [[Вуліца Кальварыйская (Менск)|Кальварыйская]] * [[Вуліца Каралінская (Менск)|Каралінская]] * [[Вуліца Дзьмітрыя Караткевіча (Менск)|Дзьмітрыя Караткевіча]] * [[Вуліца Каменнагорская (Менск)|Каменнагорская]] * [[Вуліца Камсамольская (Менск)|Камсамольская]] * [[Вуліца Каруся Каганца (Менск)|Каганца]] * [[Вуліца Кірыла й Мэтодыя (Менск)|Кірыла і Мэтодыя]] * [[Вуліца Кісялёва (Менск)|Кісялёва]] * [[Вуліца Кандрата Крапівы (Менск)|Крапівы]] * [[Вуліца Крывіцкая (Менск)|Крывіцкая]] * [[Вуліца Кузьмы Чорнага (Менск)|Кузьмы Чорнага]] * [[Вуліца Аркадзя Куляшова (Менск)|Куляшова]] * [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|Купалы]] * [[Казарменны завулак (Менск)|Казарменны завулак]] * [[Вуліца Курапацкая (Менск)|Курапацкая]] * [[Вуліца Кастуся Кірэенкі (Менск)|Кірэенкі]] * [[Лагойскі тракт (Менск)|Лагойскі тракт]] * [[Вуліца Леніна (Менск)|Леніна]] * [[Вуліца Ленінградзкая (Менск)|Ленінградзкая]] * [[Вуліца Лесі Ўкраінкі (Менск)|Лесі Ўкраінкі]] * [[Вуліца Карла Лібкнэхта (Менск)|Лібкнэхта]] * [[Вуліца Лідзкая (Менск)|Лідзкая]] * [[Вуліца Міхася Лынькова (Менск)|Лынькова]] * [[Вуліца Розы Люксэмбург (Менск)|Люксэмбург]] * [[Вуліца Люцынская (Менск)|Люцынская]] * [[Вуліца Янкі Маўра (Менск)|Маўра]] * [[Вуліца Мацьвееўская (Менск)|Мацьвееўская]] * [[Вуліца Мельнікайтэ (Менск)|Мельнікайтэ]] * [[Вуліца Мясьнікова (Менск)|Мясьнікова]] * [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|Праспэкт Незалежнасьці]] * [[Няміга (вуліца)|Няміга]] * [[Вуліца Панамарэнкі (Менск)|Панамарэнкі]] * [[Вуліца Парашутная (Менск)|Парашутная]] * [[Паўночны завулак (Менск)|Паўночны завулак]] * [[Праспэкт Пераможцаў (Менск)|Праспэкт Пераможцаў]] * [[Вуліца Першамайская (Менск)|Першамайская]] * [[Вуліца Пуліхава (Менск)|Пуліхава]] * [[Вуліца Ракаўская (Менск)|Ракаўская]] * [[Вуліца Рэвалюцыйная (Менск)|Рэвалюцыйная]] * [[Вуліца Раманаўская Слабада (Менск)|Раманаўская Слабада]] * [[Вуліца Смалячкова (Менск)|Смалячкова]] * [[Вуліца Савецкая (Менск)|Савецкая]] * [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]] * [[Вуліца Сухая (Менск)|Сухая]] * [[Вуліца Сярова (Менск)|Сярова]] * [[Вуліца Максіма Танка (Менск)|Танка]] * [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Маркса]] * [[Вуліца Талстога (Менск)|Талстога]] * [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ульянаўская]] * [[Вуліца Фабрыцыюса (Менск)|Фабрыцыюса]] * [[Вуліца Хмялеўскага (Менск)|Хмялеўскага]] * [[Вуліца Чкалава (Менск)|Чкалава]] * [[Вуліца Чыжэўскіх (Менск)|Чыжэўскіх]] * [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Чырвонаармейская]] * [[Вуліца Шорная (Менск)|Шорная]] * [[Вуліца Шчорса (Менск)|Шчорса]] * [[Вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]] * [[Юраўская вуліца (Менск)|Юраўская]] }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Беларусь:Вуліцы|Менск]]</noinclude> kin0lywq0ny8v4h8pkhoxv6f1r4rw8i Возны 0 77811 2697796 2360276 2026-10-27T00:50:18Z Дамінік 64057 2697796 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pan Tadeusz - Ksiega 6 2.JPG|thumb|240px|right|Пратазы, ''Апошні Возны трыбунала'':<br> ''"Нікога. Узышоў на ганак, цісне клямку<br>Са страхам - пуста, быццам дзе ў заклятым замку.<br>Іск дастае, чытае ўголас аб'яўленне."''<br>([[Адам Міцкевіч]] ''[[Пан Тадэвуш]]'', Кніга 6, ''Засьценак'').]] '''Во́зны''' ({{мова-pl|woźny}}) — за часам [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] супрацоўнік суду нізкага ўзроўню. У абавязкі вознага было ўключана: ўручэньне судовых дакумэнтаў бокам справы, аб’яўленьне прысудаў, агляд месца здарэньня. Возны сьведчыў пабоі, [[Крадзеж|крадзяжы]] і згвалтаваньні. Яго запісы («рэляцыі») рэгістраваліся ў судовых кнігах, якія лічыліся важкімі судовымі доказамі, а на судовых паседжаньнях, ён сьведчыў аб убачаным і пачутым, дзе, у якасьці судовага прыстава, сачыў за парадкам у зале падчас самога судовага паседжаньня. За сваю працу атрымліваў узнагароджаньне ў памеры, вызначаным законам. == Літаратура == * Tadeusz Łepkowski, ''Mały słownik historii Polski'', Wiedza Powszechna, 1961, s. 263. {{ref-pl}} * ''Słownik języka polskiego'', Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992, s. 752. {{ref-pl}} * ''Доўнар Т. І. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі. — Мн.: Амалфея, 2007. — 400 с.'' [[Катэгорыя:Ураднікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Урадоўцы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Юрыдычныя прафэсіі]] [[Катэгорыя:Састарэлыя прафэсіі]] 5ru6vg31sc0rzlhoy6xpn0xvmiz2r1d Гутаркі ўдзельніка:Dymitr 3 79547 2697766 2693610 2026-10-26T19:11:26Z Нявідны 97186 2697766 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} —[[Удзельнік:Zedlik|zedlik]] 20:28, 9 красавіка 2010 (UTC) == Запрашэньне на веснавую Вікі сустрэчу == Прывітаньне, Бачыў вашу зацікаўленаць у паляпшэньні працы Вікіпэдыі. Запрашаю 3 красавіка на сустрэчу, а 18:00 Якія пытанні пакуль назбіраліся для разгляду: # '''ВікіВясна 2015''' (дадатковыя прапановы па развіцці конкурса). Ведаю, што былі пра Пружанскі замак. # '''Сумесны майстар''' клас ад Фаланстэра і Кінаклуба. Як вікі супольнасць можа узбагаціць гэта мерапрыества. мае адбыца 12 красавіка. # Стварэнне '''Дапаможніка вікіпэдыста'''. Зараз вельмі неабходны валанцёры для дапамогі апрацоўкі тэкстаў. # Безумоўна яшчэ ў сіле прапанова Фаланстэра для жадаючых '''распачаць Вікіклуб'''... # Яшчэ з зімы вісіць пытанне пра '''стварэньне беларускай юзэр групы'''. Ужо ёсць 4 жадаючых яе стварыць. Мо яшчэ хто зацікавіцца? [[Вікіпэдыя:Форум#.D0.92.D0.B5.D1.81.D0.BD.D0.B0.D0.B2.D0.B0.D1.8F_.D0.B2.D1.96.D0.BA.D1.96.D1.81.D1.83.D1.81.D1.82.D1.80.D1.8D.D1.87.D0.B0_.D1.96_.D0.92.D1.96.D0.BA.D1.96.D1.84.D1.96.D0.BA.D0.B0.D1.86.D1.8B.D1.8F|Падрабязнасьці на форуме]] З павагай, --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Mr. Zabej|гутаркі]]) 16:55, 27 сакавіка 2015 (MSK) == Спасылкі на іншыя моўныя вэрсіі == Калі ласка, дадавайце ў артыкулы Спасылкі на іншыя моўныя вэрсіі. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:55, 10 траўня 2010 (UTC) : Добра. —[[Удзельнік:DKorybut|DKorybut]] 17:44, 14 траўня 2010 (UTC) ==Карысныя спасылкі== Сьцягнуў у Taravyvan Adijene :) * [http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias Сьпіс Вікіпэдыяў па колькасьці артыкулаў] * [http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias_by_sample_of_articles Сьпіс Вікіпэдыяў па якасьці артыкулаў] * [[Вікіпэдыя:Сьпіс артыкулаў, якія павінныя быць у кожнай Вікіпэдыі]] == Шаблён:Манарх == Выкарыстоўвайце [[Шаблён:Манарх]] для аздабленьня артыкулаў шаблёнам-карткай. --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 18:08, 6 чэрвеня 2010 (UTC) == Загрузка несвабодных файлаў == Зьвяртаю вашую ўвагу, што згодна з [[Вікіпэдыя:Крытэры добрасумленнага выкарыстаньня|крытэрамі добрасумленнага выкарыстаньня]] для ўсіх несвабодных файлаў мусіць абавязкова пазначацца інфармацыя пра аўтарства (уладальніка аўтарскіх правоў), а таксама крыніца, адкуль узяты файл (прычым спасылка мусіць быць вонкавай, а не на іншую Вікіпэдыю). --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 11:19, 20 чэрвеня 2010 (UTC) == Несвабодныя файлы == Зьвяртаю вашую ўвагу, што згодна з [[Вікіпэдыя:Крытэры добрасумленнага выкарыстаньня|крытэрамі добрасумленнага выкарыстаньня]] для несвабодных файлаў, а канкрэтна пункту 8, для кожнага загружанага вамі файла ў апісаньні мусіць прысутнічаць шаблён {{Ш|Інфармацыя}} з запоўненымі зьвесткамі пра час стварэньня, аўтара і трымальніка аўтарскіх правоў (калі яны адрозьніваюцца), мець спасылку на крыніцу. Акрамя таго мусіць быць запоўнены шаблён {{Ш|Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня}}, дзе мусіць тлумачыцца, чаму ня могуць быць знойдзеныя/створаныя альтэрнатывы. У выпадку, калі адпаведная інфармацыя ня будзе дададзеная ў апісаньне файлаў, яны будуць выдаленыя. З загружаных вамі файлаў наступныя маюць хібы: # [[:Файл:540px-Inverness Caledonian Thistle.svg.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:AS Roma.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:AZ Alkmaar.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:AberdeenFC crest.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:ActiveNationScottishCup.gif]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Alan Turing photo.jpg]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Ліцэнзія; # [[:Файл:Aston Villa.svg.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Athletic de bilbao.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Atletico Madrid logo.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Bayer Leverkusen.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Bayern Munchen.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Biglogo.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Blackburn Rovers.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Blackpool fc logo.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Bolton Wanderers FC.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Burnley FC.gif]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Celtic FC.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Clydesdale premier league.PNG]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:DUFC 100years.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Deportivo de La Coruña.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Dundee FC.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Dunfermline Athletic logo.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Dynamo Kyiv.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Espanyol de barcelona.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Everton FC.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:FC København.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:FC Sheriff.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Falkirk logo.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Fulham FC.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Getafe cf.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Hamilton academical fc.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Heartslogo.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:HibernianFC crest.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Hull City.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:IrnBrufootballleague.jpg]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:KilmarnockFC crest.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Levante ud.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Liverpool FC.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Manchester City.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Mirren.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Motherwell FC.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Málaga CF.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Newcastle United.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Osasuna.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:PTFC Logo.jpg]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Racing santander.gif]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Rangers.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Rcd mallorca.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Real Zaragoza.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Real sociedad de futbol.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Rosscbadge.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Schalke 04.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Sevilla fc.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Sporting de gijon.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Srfc crest.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:StJohnstoneFC crest.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Stoke City.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Sunderland.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Tottenham Hotspur.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:UD Almeria.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Valencia Logo.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:Vfb Stuttgart.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Villarreal CF logo.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Аўтар; Час стварэньня; # [[:Файл:West Bromwich Albion.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:West Ham United FC.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Wigan Athletic.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Wolverhampton Wanderers.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; # [[:Файл:Zenitspb.png]] — не запоўнены парамэтры шаблёну {{Ш|Інфармацыя}}: Час стварэньня; --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 00:02, 18 лістапада 2010 (EET) == Паляпшэньне істотных артыкулаў == Віншую вас з атрыманьне першага места ў сьпісе Вікіпэдыяў паводле наяўнасьці і велічыні артыкулаў са сьпісу істотных. Прапаную дзеля яшчэ большага ўдаскаленьня ВП:ІА засяродзіць сваю ўвагу ў гэтым месяцы на паляпшэньні ўжо існых накідаў да статусу артыкулаў з +10,000 сымбалямі і, па магчымасьці, да статусу артыкулаў з +30k сымбалямі. Сыходзячы з гэтага, я прапаную замацаваць за адным чалавекам паляпэшэньне 20 артыкулаў да памеру +10k і 5 артыкулаў да памеру +30k. Што скажаце? --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 13:44, 8 сьнежня 2010 (EET) : Добрая навіна! Дапамагу чым змагу, але не абяцаю, бо шмат працы й па-за віртуальнай прасторай. --[[Удзельнік:DKorybut|DKorybut]] 10:45, 14 сьнежня 2010 (EET) == Каардынацыя працы == Вітаньне. Хацеў да вас зьвярнуцца з такой прапановай. Калі вам будзе патрэбная дапамога ў стварэньні намінальных артыкулаў накшталт адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак і г.д., то варта адразу скаардынавацца і паралельна працаваць на аднолькавую тэматыку. Па неабходнасьці адпісвайце на сваю старонку абмеркаваньяў, а я, пасьля таго як заўважу, абавязкова далучуся. --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 23:42, 9 студзеня 2011 (EET) : Добра. Зараз працую над адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі цэнтрамі Славаччыны, таксама трэба будзе стварыць і артыкулы саміх рэгіёнаў. Што будзе далей паглядзім. Я лічу, што зь цягам часу трэба будзе запусьці праект [[Вікіпэдыя:Праект:Эўропа]] --[[Удзельнік:DKorybut|DKorybut]] 23:54, 9 студзеня 2011 (EET) == Просьба == Здравствуйте! Не могли бы Вы, пожалуйста, помочь создать статью о [[:ru:Подольск]]е на белорусском языке из одного-двух предложений? Хочу заранее поблагодарить Вас)--[[Удзельнік:Переход Артур|Переход Артур]] 23:07, 11 лютага 2011 (EET) : Сделал --[[Удзельнік:DKorybut|DKorybut]] 00:26, 12 лютага 2011 (EET) :: Большое спасибо ещё раз! :)--[[Удзельнік:Переход Артур|Переход Артур]] 11:33, 12 лютага 2011 (EET) == [[:Файл:Urchin.jpg]] == Зьвяртаю ўвагу, што для файла трэба запоўніць зьвесткі пра аўтарства і крыніцу, інакш ён будзе выдалены. --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 13:02, 16 лютага 2011 (EET) == Перадаваньне пазычаньняў == Прывітаньне. Перадаваньне незасвоеных пазычаньняў заўсёды было праблемай. Ня варта ствараць іх у тых выпадках, дзе ўжываньне ўжо засвоілася. Напрыклад, [[Алах]]. Радыё Свабода, напэўна, найбольш аўтарытэтная з другасных крыніцаў у галіне ўжываньня клясычнага правапісу, піша Алах. Тым болей, Алах не падпадае пад пункт 60 БКП. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Гутаркі ўдзельніка:Wizardist|г]] [[Спэцыяльныя:Унёсак/Wizardist|+у]]</sup> 20:55, 19 лютага 2011 (EET) : БКП разьд.20 п.60 Заўвага Б. Таксама праз г перадаецца адпаведны звонкі фрыкатыўны гук у арыенталізмах: вагабіт, гіджра, гіндзі, джыгад, муджагед, шаг (валадар), шагід; Гімалаі, Гіндукуш, '''Алаг''', Магабгарата, Якагама. У БКП усё ж такі згадваецца Алаг. --[[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] 21:07, 19 лютага 2011 (EET) == Абрэвіятуры == Вітаньне. Хачу заўважыць, што ў клясычным правапісе «пачатковыя дыграфы дж, дз у ініцыяльных абрэвіятурах перадаюцца як Д», таму назвы накшталт «С'''Дз'''ЮШАР Зьмена» не зьяўляюцца слушнымі. Калі ласка, павыпраўляйце ў сваіх артыкулах назвы з такімі хібамі. --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 22:10, 2 красавіка 2011 (EEST) : Рацыя. Выправіў. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;"><span style='color: green'>'''Dymitr'''</span></span> 22:35, 2 красавіка 2011 (EEST) == [[Марка Сіміч]] == Прывітаньне. Першы пункт першага разьдзелу [[БКП]] кажа, што ''о'' захоўваецца ў выпадку, калі стаіць '''пасьля галоснага'''. У нашым жа выпадку ён стаіць пасьля зычнага, таму аканьне выконваецца. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Гутаркі ўдзельніка:Wizardist|г]] [[Спэцыяльныя:Унёсак/Wizardist|+у]]</sup> 22:44, 2 красавіка 2011 (EEST) : Так. Не заўважыў. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;"><span style='color: green'>'''Dymitr'''</span></span> 22:47, 2 красавіка 2011 (EEST) == Гадавіна == Во, ужо год у Вікіпэдыі. {{-)}} Мае віншаваньні! --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.1em 0.1em; class=texhtml">Taravyvan Adijene</span>]] 12:04, 10 красавіка 2011 (EEST) :Дзякуй! --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;"><span style='color: green'>'''Dymitr'''</span></span> 12:37, 10 красавіка 2011 (EEST) == Абмеркаваньне == Прывітаньне. Выкажыся, калі ласка, наконт высунутай прапановы [[Вікіпэдыя:Форум#Выкарыстаньне словаў выспа/востраў у беларускай Вікіпэдыі]]. --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 21:41, 23 красавіка 2011 (EEST) == Навігацыйныя табліцы пра манархаў == Раней адпісваў на форум, але праз адсутнасьць меркаваньняў адпісваю сюды. Прапаную ўнармаваць колеры ў навігацыйных шаблёнах пра манархаў {{ш|Імпэратары Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі}}, {{ш|Каралі Гішпаніі}}, {{ш|Каралі Сыцыліі}}, {{ш|Каралі Нэапалю}}, {{ш|Каралі Сардыніі}}паводле ангельскага разьдзелу ([http://en.wikipedia.org/wiki/Charles_V,_Holy_Roman_Emperor як тут], напрыклад), бо сытуацыя з артыкулам [[Карл V (імпэратар Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі)]] і яму падобнымі набывае псыхадэлічнае адценьне. У некаторых навтабліцах нават датаў ня бачна праз кідкую каляровую гаму. Ты згодны? --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 22:13, 24 красавіка 2011 (EEST) --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 22:02, 25 красавіка 2011 (EEST) : Усё ж такі хацеў, каб шаблён дзяржавы адпавядаў традыцыйным колерам, але калі моцна «мазоліць» вочы, то я не супраць. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;"><span style='color: green'>'''Dymitr'''</span></span> 22:12, 25 красавіка 2011 (EEST) :: Я ж ня супраць каляраваньняў, але калі шаблёнаў да прыкладу чатыры альбо пяць, і ўсе рознымі колерамі, то сапраўды мазоліць. Калі ты ня супраць, выправі колеры на ўласныя рукі, бо мне не да спадобы «крамсаць» твой унёсак :-) --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 22:19, 25 красавіка 2011 (EEST) ::: Добра. Выпраўлю, калі будзе час. Тут, дарэчы, яскравасьць колераў трэба зьняміць, каб не так у вочы шаблёны кідаліся. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;"><span style='color: green'>'''Dymitr'''</span></span> 22:23, 25 красавіка 2011 (EEST) == Запыт == Прывітаньне. Ты можаш у вольны час перакласьці надпісы ў гэтай выяве? [[:ru:Файл:Belarus occup.svg]] Я памятаю, ты такім чынам перакладаў ілюстрацыю біялягічнай герархіі. --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 15:35, 4 траўня 2011 (EEST) : [http://toolserver.org/~nikola/svgtranslate.php?svg=http%3A%2F%2Fupload.wikimedia.org%2Fwikipedia%2Fcommons%2F3%2F3c%2FBelarus_occup.svg Прылада, якой я карыстаюся], нажаль не працуе з гэтым файлам. Паспрабую пашукаць іншыя варыянты. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;"><span style='color: green'>'''[[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]]'''</span></span> 15:51, 4 траўня 2011 (EEST) :: Проста ўсе тэкставыя элемэнты былі пераўтвораныя ў крывыя. Трэба ўласнаруч зьмяняць гэта ў GIMP, ці іншым рэдактары, які падтрымлівае [[SVG]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Гутаркі ўдзельніка:Wizardist|г]] [[Спэцыяльныя:Унёсак/Wizardist|+у]]</sup> 16:31, 4 траўня 2011 (EEST) == NB == Вітаньне. Зьвярні, калі ласка, ўвагу на пункт 15:41 в у БКП: {{пачатак цытаты}} частак складаных словаў: бэккрос, бургграф, вакуўммэтрыя, оммэтар (вакуўм, ом + мэт(а)р-), двоххадовы, паккамэра, шматтамовы; Бэкінггэм, Бэрггоф, Эбінггаўз (тое ж: Бэкінґгэм, Бэрґгоф, Эбінґгаўз) {{канец цытаты}} Мы нарабілі даволі шмат памылак за ўвесь час. Трэба выпраўляць. --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 21:58, 4 траўня 2011 (EEST) : Добра. Калі буду сустракаць памылкі, буду ж адразу й выпраўляць --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;"><span style='color: green'>'''[[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]]'''</span></span> 22:01, 4 траўня 2011 (EEST) :: Я зараз сыходжу, таму вось катэгорыя з Бірмінггэмам: [[:Катэгорыя:Гульцы_ФК_«Астан_Віла»_Бірмінгэм]]. Трэба выправіць. --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 22:02, 4 траўня 2011 (EEST) ::: Акрамя таго, трэба ўзяцца за выпраўленьне ўсіх '''Говардаў''' у '''Гаўардаў''' паводле БКП 29:83 --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;"><span style='color: green'>'''[[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]]'''</span></span> 22:03, 4 траўня 2011 (EEST) == Правапіс == Вітаньне. Пастарайцеся прытрымлівацца правілаў мяккага л у заходнеэўрапейскіх мовах, каб я не высочваў вашыя праўкі і не выпраўляў Луісаў, Клаўсаў, Роландаў, Лотараў і г. д. Дзякуй. --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 09:07, 21 траўня 2011 (EEST) : Мяне бянтэжыць заўвага ў БКП разд.19 п.55г '''''L''' перадаецца мякка ў бальшыні ўласных назоваў''. Якія назовы не ўваходзяць у гэтую бальшыню? Менавіта з-за гэтага я маю непаразуменьні, мо нам вызначыць, бо насамрэч, лепей адразу ствараць артыкулы са слушнай назвай, чым потым іх падпраўляць. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 09:19, 21 траўня 2011 (EEST) :: Так, дзіўнае акрэсьленьне. Аднак пакуль нідэрляндзкі гук [l] не зьяўляецца ні мяккім, і ні цьвёрдым, ён будзе перадавацца на беларускую толькі мякка. Можа існуюць нейкія рэдкія выключэньні, але яны па-за такой парадыгмай. У любым выпадку, я пасрабую скантактавацца праз эл. пошту з самім [[Вінцук Вячорка|ягамосьцю]] і паспрабаваць высьвятліць наконт «большасьці». Дарэчы, калі ёсьць нейкія пытаньні наконт БКП увогуле, таксама задавай, а я спытаю, бо на мінулай лекцыі па БКП ён вельмі ахвотна пагадзіўся дапамагаць Вікі з спрэчнымі артаграмамі. --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 09:28, 21 траўня 2011 (EEST) ::: Выдатна! Мо ў хуткім часе разьберэм усе супярэчнасьці, буду чакаць. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 09:31, 21 траўня 2011 (EEST) Вось, што ўдалося атрымаць: {{пачатак цытаты}} Вітаю. Наконт "Мілан" падазраю, што гэта або паўднёваславянскае асабовае імя, або памылка ў тагачаснай НН. Італьянскі тапонім Milano ніяк ня можа быць выняткам (як і бальшыня лацінізмаў — акрамя самога слова "лаціна" і аднакаранёвых, што тлумачыцца іхным больш старажытным і апасродкаваным запазычваньнем). Мілян, Лямбардыя, Калябрыя, Ль'Акўіля, тарантэля etc. {{канец цытаты}} == Гады да н. э. == А ці наогул патрэбныя тыя артыкулы пра гады, пра якія наогул няма ніякіх зьвестак і якія будуць проста пустымі артыкуламі? Варта было б ствараць артыкулы прынамсі пра дзесяцігодзьдзі, ды і тое, пра тыя, пра якія ёсьць зьвесткі, што нешта адбывалася, каб не існавалі пустыя артыкулы. --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 00:18, 18 ліпеня 2011 (EEST) : Ну артыкулы існуюць у басянскай, польскай, расейскай, францускай і іншых Вікіпэдыях. Спадзяюся, што артыкулы будуць з часам пашырацца. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 00:20, 18 ліпеня 2011 (EEST) : Прапаную пакуль прыпыніцца. У нас і з гадамі [[20 стагодзьдзе|XX стагодзьдзя]] напражонка вялікая са зьместам, а тыя ўвогуле будуць як выпаленая зямля пасьля ядзернага галакосту. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Гутаркі ўдзельніка:Wizardist|г]] [[Спэцыяльныя:Унёсак/Wizardist|+у]]</sup> 00:22, 18 ліпеня 2011 (EEST) :: Добра. Але ёсьць думка зрабіць яшчэ артыкулы пра дзесяцігодзьдзі, накшталт [[1990-я]]. Калі няма пярэчаньняў. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 00:25, 18 ліпеня 2011 (EEST) ::: Не, з гэтым няма, але перад гэтым трэба шаблёны лепей зрабіць, каб потым не перарабляць усё. І, калі ласка, ва ўсе падобныя артыкулы (гады, дзесяцігодзьдзі — храналягічныя артыкулы) дадавай катэгорыю [[:Катэгорыя:Усе храналягічныя сьпісы]]! — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Гутаркі ўдзельніка:Wizardist|г]] [[Спэцыяльныя:Унёсак/Wizardist|+у]]</sup> 00:27, 18 ліпеня 2011 (EEST) Дарэчы, асноўная задача стварэньня артыкулаў па гадох — пратэсьціць бота. Але бота я запускаў на сваім кампутары, але якім чынам бота запускаць на выкананьне на сэрвэры, куды трэба падгружаць execute-файл? Буду далей ускладняць бота, каб выконваць больш складаныя задачы. Гэтую катэгорыю паспрабую дадаць ботам. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 00:31, 18 ліпеня 2011 (EEST) :::: Калі падобнай працай займацца, то хопіць запускаць з уласнага кампутара. Калі бот працуе наўпростава з базай зьвестак MediaWiki, то варта задумацца пра рахунак у [[Вікіпэдыя:Тулсэрвэр]]ы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Гутаркі ўдзельніка:Wizardist|г]] [[Спэцыяльныя:Унёсак/Wizardist|+у]]</sup> 00:36, 18 ліпеня 2011 (EEST) : Для такіх задачаў сапраўды дастаткова трымаць робата на ўласным кампутары. Адно што варта для яго стварыць асобны рахунак (звычайна гэта <імя ўладальніка> + <Bot>, у вашым выпадку (проста прыклад) — DymitrBot). Пасьля яго пасьпяховых выпрабаваньняў можна [[Вікіпэдыя:Адміністрацыя#Запыты на статус робата / Botflag requests|запытаць у адміністратараў]] статус робату, каб ягоныя праўкі не засьмечвалі [[Спэцыяльныя:Апошнія зьмены|апошнія зьмяненьні]]. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.1em 0.1em; class=texhtml">Taravyvan Adijene</span>]] 14:26, 18 ліпеня 2011 (EEST) == Prośba pravieryć artahrafiju i nie tolki. == Vitaju. Źviartajusia da Vas z prośbaj pravieryć artahrafiju i pravilnaść majho artykułu: [[Польскае таварыства «Асьвета» (Менск)]], a taksama pryniać udzieŭ u hałasavańni za dobry artykuł. Budu taksama ŭdziačny za ŭsie ŭvahi. Dziakuj! [[Удзельнік:Bladyniec|Bladyniec]] 22:35, 23 жніўня 2011 (EEST) == Франсўа, Рэнўар і г. д. == Прывітаньне. Да тэмы пра артаграфію. Трэба будзе папераносіць усе артыкулы з «Франсуа» і «Рэнуар» у адпаведныя, паводле БКП 29:83. Мо' возьмешся пакрысе за пераносы? --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 23:25, 30 жніўня 2011 (EEST) : Калі будзе час пакрысе перанясу. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 23:29, 30 жніўня 2011 (EEST) == Аўтаматычнае стварэньне артыкулаў == Вітаю. Памятаю, ты займаўся (паў)аўтаматычным стварэньнем артыкулаў па адміністрыцыйным падзеле краінаў Афрыкі. Не жадаеш аднавіць дзейнасьць? :) --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 13:48, 17 студзеня 2012 (FET) : Ёсьць у мяне гэта ў плянах, але толькі зь лютага, бо шмат працы па-за віртуальнай прасторай. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 21:39, 17 студзеня 2012 (FET) == Кантакты == Вітаю. Ці ёсьць у вас скайп альбо icq/qip? Мабыць, варта дадаць адзін аднаго дзеля больш дзейснае камунікацыі па справах Вікіпэдыі? --[[Удзельнік:Jauhienij|Jauhienij]] 00:33, 5 лютага 2012 (FET) : Раней карыстаўся icq, зараз не. У асноўным выкарыстоўваю скайп (для працы). Нік: dymitrbasalay. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 13:43, 5 лютага 2012 (FET) == Bundesliga == Прывітаньне. Мяркую, што варта пазначыць у шаблёне й адпаведных артыкулах, што гаворка йдзе аб ПЕРШАЙ Бундэсьлізе, бо існуе яшчэ й другая, а зь нядаўняга часу — нават і Трэцяя [http://www.3-liga.com/]--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] 00:33, 20 лютага 2012 (FET) : У шаблёне другой бундэсьлігі гэта пазначана [[:Шаблён:Бундэсьліга 2]]. На конт першай, у нашых, украінскіх ды расейскіх СМІ больш часта сустракаецца назва проста '''Бундэсьліга'''. Тым больш у ангельскай ды нямецкай Вікіпэдыях артыкулы называюцца проста [[:de:Fußball-Bundesliga]], у той час як другая ліга [[:de:2. Fußball-Bundesliga]]. Таму, мяркую, варта пакінуць Бундэсьлігу, другую лігу, канешне, адпаведна пазначаць. Але, што мае сэнс зрабіць — пазначыць, што ліга нямецкая, то бок [[Нямецкая Бундэсьліга]], бо яшчэ ёсьць [[Аўстрыйская Бундэсьліга]]. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 00:22, 22 лютага 2012 (FET) ::Добра. А яшчэ ёсьць жаночая Бундэсьліга, таму гэтую можна й так пакінуць (прынцып першаснасьці), а ў іншых — удакладняць (Бундэсьліга (Аўстрыя)) і г.д.--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] 23:03, 22 лютага 2012 (FET) == Удзел у [[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Тыдзень астраноміі|Тыдні астраноміі]] == [[Файл:Space-Barnstar-1l.png|thumb|100px]] Вітаю і хачу выказаць падзяку за ўдзел у «Астранамічным тыдні»! Разам з удзельнікам {{Вікіпэдыст|Lesnas ättling}} вы стварылі болей артыкулаў за ўсіх. Спадзяюся, твой удзел у праекце працягнецца. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Гутаркі ўдзельніка:Wizardist|г]] [[Спэцыяльныя:Унёсак/Wizardist|+у]]</sup> 21:41, 25 лютага 2012 (FET) : Дзякуй! =) --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 21:44, 25 лютага 2012 (FET) == Бітва пры Гастынгсе — добры == Віншую з наданьнем артыкулу пра бітву пры Гастынгсе статусу добрага! Заўтра ён зьявіцца на галоўнай старонцы. --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 17:32, 29 лютага 2012 (FET) : Дзякуй! --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 19:41, 29 лютага 2012 (FET) == [[Гусарыя]] == Добры вечар! Заклікаю прыядноўвацца да распачатага галасаваньня па новым абраным артыкуле [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя артыкулы/Гусарыя]]. З павагай. --[[Удзельнік:Mr. Sрock|Mr. Sрock]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Mr. Sрock|гутаркі]]) 22:00, 1 траўня 2013 (FET) == Л у БКП == Я бачыў, што ў вашых нядаўніх артыкулах вы перадаеце партугальскамоўнае l як ''л'' бязь мяккасьці ([[Давід Луіс]], [[Луізан]]). Можа я й памыляюся, але што кажа наконт гэтага БКП? Калі памыляюся ці адцягнуў вас, то выбачце. --[[Удзельнік:Глеб Бераставы|Глеб Бераставы]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Глеб Бераставы|гутаркі]]) 22:40, 15 траўня 2013 (FET) : Заўв.47 у БКП вызначае, што l з партугальскае й румынскае (у тым ліку малдоўскае) моваў перадаецца і празь мяккі ''ль'' й празь цьвёрды ''л''. Дарэчы цікавае правіла, трэба разабрацца дзе як трэба перадаваць, але пры наяўнасьці гука ''у'', ''л'' будзе цьвёдрым. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 22:54, 15 траўня 2013 (FET) :: Дзякую. --[[Удзельнік:Глеб Бераставы|Глеб Бераставы]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Глеб Бераставы|гутаркі]]) 22:59, 15 траўня 2013 (FET) :::Міма праходзіў, вось цікавы матэрыял: [http://ua.tribuna.com/tribuna/blogs/explanation/4351.html], можа не зусім па азначанай тэме, але спадару Зьміцеру думаю будзе ціква.--[[Удзельнік:Mr. Sрock|Mr. Sрock]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Mr. Sрock|гутаркі]]) 12:34, 23 жніўня 2013 (FET) == Удзел у галасаваньні == Вітаю! Шчыра дзякую за падтрымку маёй мінулай намінацыі! Запрашаю прыядноўвацца да ўдзелу ў распачатым галасаваньні па [[Украінская мова|новым абраным артыкуле]] — [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя артыкулы/Украінская мова]]. З Павагаю. --[[Удзельнік:Mr. Sрock|Mr. Sрock]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Mr. Sрock|гутаркі]]) 11:30, 5 чэрвеня 2013 (FET) ::Да рэчы, заўважыў вашыя выпраўленьні кшталту ''моў —> моваў, дзяржаў —> дзяржаваў''. Я ведаю, што такія поўныя формы сустракаюцца часам у клясычным правапісе, але ці зьўляецца гэта нейкім жалезным правілам (можа ёсьць крыніцы, чаму слушна менавіта так). У сваю абарону заўважу, што кароткія формы канчаткаў назоўнікаў сустраканы таксама і артыкулах на тарашкевіцы, і, тым больш, у артыкулах не на тарашкевіцы, у публіцыстыцы, беларускай літаратуры (дасавецкай, савецкай, сучаснай), другое -— доўгія формы канчаткаў не распаўсюджаны ні ў суседніх польскай, украінскай, ні, тым больш, расейскай мовах, на зацемку.--[[Удзельнік:Mr. Sрock|Mr. Sрock]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Mr. Sрock|гутаркі]]) 11:48, 5 чэрвеня 2013 (FET) :::У БКП-2005 ужываюцца толькі поўныя формы: моваў, словаў і г. д. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:48, 5 чэрвеня 2013 (FET) ::::Ужываюцца, але пра забарону кароткіх формаў гаворкі не йдзе, і ісці ня можа, бо аб'ектыўна ў беларускай мове яны ёсьць. Прабачце, я скасаваў вашыя праўкі, бо калі замяняць адно на іншае — то пасьлядоўна, ува ўсім артыкуле, а не тры словы, з-за гэтага губляецца цэльнасьць.--[[Удзельнік:Mr. Sрock|Mr. Sрock]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Mr. Sрock|гутаркі]]) 12:55, 5 чэрвеня 2013 (FET) :::::Гэта яшчэ раз паказвае, што для тарашкевіцы гэтыя формы больш характэрныя, адпаведна, кандыдат у абраныя артыкулы мусіць кіравацца найлепшымі практыкамі правапісу. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 13:02, 5 чэрвеня 2013 (FET) ::: Так. У БКП сустракаецца толькі варыянт поўнае формы. Таму й лічу што гэты варыянт больш прыярытэтны --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 21:33, 7 чэрвеня 2013 (FET) == Добрыя артыкулы == Вялізарная просьба выказацца '''за''' або '''супраць''' па [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы|намінацыях на статус]] добрага артыкула. Гэта вельмі дапаможа ў падвядзеньні вынікаў. Таксама не забывайцеся, што Вы можыце самастойна паспрабаваць давесьці любы артыкул да стану добрага артыкула і выставіць яго на на прысваеньне званьня «Добры артыкул». [[Вікіпэдыя:Добрыя артыкулы|Добрыя артыкулы]] разам з [[Вікіпэдыя:Абраныя артыкулы|абранымі]] зьяўляюцца вонкавасьцю любога разьдзела Вікіпэдыі і іх пэрыядычнае стварэньне ёсьць адным з сродкаў падвышэньня папулярнасьці канкрэтнага праекту.--[[Удзельнік:Mr. Sрock|Mr. Sрock]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Mr. Sрock|гутаркі]]) 12:18, 23 жніўня 2013 (FET) == Шаблён пераклад == Вітаю, сп. Dymitr! як Вы заўважылі я бачыў разгорнутае на старонцы Вашых гутарак абмеркаваньне шаблёну ''пераклад'', я безумоўна падтрымліваю Вашую пазыцыю, але тлумачыць штосьці шаноўным спадарам на тым баку ня раю. Практыка заўсёды паказвае, што з такіх задум заўсёды атрымліваецца адное і тое ж - размова глухога са сьляпым, далей горш - абвінавачаньні ў змагарызму і закіды пра блякаваньні рахунку. Карацей, чытайце тут: [[Вікіпэдыя:Форум#Цікавае назіраньне ў наркам-вікі]] і, калі ласка, не марнуйце час на непатрэбнае, канстрыктыўна па-любому не атрымаецца, толькі сапсуеце сабе настрой. Такі сабе местачковы трылер =(--[[Удзельнік:Mr. Sрock|Mr. Sрock]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Mr. Sрock|гутаркі]]) 20:33, 29 верасьня 2013 (FET) : Вітаю, сп. Mr. Sрock. Так і ёсьць, аніякага канструктывізму за два дні гутарак і не ўбачыў. Шкада, што такая практыка мае месца быць. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 00:11, 30 верасьня 2013 (FET) ==Help translating from english== Hello and thanks for you offer to help. Yes, that the article I want you to translate. I tried to translate all the links that I found in your wiki [[Удзельнік:Xaris333/Nea Salamina]]. The English article is [[:en:Nea Salamina Famagusta FC]]. One more question: If a sport c;ub has 2 or more departments (football, volleyball etc) what are you doing? Do you have article for each one of the notable departments; Do you have article for the parent club? To be secific in engish and greek we created : *[[:en:Nea Salamis Famagusta]] and [[:el:Νέα Σαλαμίνα Αμμοχώστου]] (parent club) *[[:en:Nea Salamis Famagusta FC]] and [[:el:Νέα Σαλαμίνα Αμμοχώστου (ποδόσφαιρο)]] (football department) *[[:en:Nea Salamis Famagusta VC]] and [[:el:Νέα Σαλαμίνα Αμμοχώστου (πετοσφαίριση)]] (volleyball department) In your wiki you have the article about [[Нэа Саламіна Фамагуста]], the parent club, but it speaks more about football... I prefer to move this article to [[Нэа Саламіна Фамагуста FC]] or something like that. What is your opinion? [[Удзельнік:Xaris333|Xaris333]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Xaris333|гутаркі]]) 23:50, 8 сьнежня 2013 (FET) : Hello! We have an article for each department of a club as you see in [[Дынама Менск (футбольны клюб)]]/[[Дынама Менск (хакейны клюб)]] (Dinamo Minsk football and hockey) or [[Барсэлёна (футбольны клюб)]]/[[Барсэлёна (гандбольны клюб)]] (Barcelona's football and handball). So I think that [[Нэа Саламіна Фамагуста]] needs to be moved to [[Нэа Саляміна Фамагуста (футбольны клюб)]] for the football department and create [[Нэа Саляміна Фамагуста (валейбольны клюб)]] for the valleyball department. [[Нэа Саляміна Фамагуста]] will be an article for the parent club. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 01:12, 9 сьнежня 2013 (FET) : Done. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 01:21, 9 сьнежня 2013 (FET) == Эйсебіа == Паводле [http://nn.by/?c=ar&i=120241 НН] — Эйсебіа. [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 14:13, 5 студзеня 2014 (FET) : Але ж паводле [[Беларускі клясычны правапіс|БКП]] усё ж такі Эйсэбіё (БКП 1:7). НН зараз выкарыстоўвае афіцыйны правапіс. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 14:28, 5 студзеня 2014 (FET) :: Ok. Тады паправіў і ў артыкуле пра 2014. [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 16:38, 5 студзеня 2014 (FET) == [[Цягліцы]] == Хацеў бы пагутарыць з Вамі наконт артыкула [[Цягліцы]]. Даруйце, але, на мой погляд, ён мае даволі шмат памылак і ўвогуле мусіць кардынальна змяніць структуру і назву. --[[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Belarus2578|гутаркі]]) 23:04, 10 студзеня 2014 (FET) : Наконт назвы, мяркую, што павінна захавацца назва «Цягліцы», якая маецца ў [http://kamunikat.org/7660.html?lang=EN&pub_start=4170&pubid=22722 Кароткім расейска-беларускім фізыялягічным слоўніку]. Наконт мэдычных фактаў і інфармацыі тутака мажліва маюцца памылкі, разам можам іх выправіць. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 23:12, 10 студзеня 2014 (FET) :: На дадзены момант "цягліца" з'яўляецца адзіным перакладам слова "musculus", які афіцыйна выкарыстоўваецца ў беларускамоўнай версіі міжнароднай анатамічнай тэрміналогіі. Прыхільнасць раздзела акадэмічным правапісам да слова "мышца" тлумачыцца прыхільнасцю да БелЭН, якая, пры ўсёй да яе павазе, усё ж не з'яўляецца крыніцай, якая ставіць задачаю распрацоўку беларускамоўных аналагаў анатамічнай тэрміналогіі. Зрэшты, я працую над прасоўваннем анатамічных афіцыйных тэрмінаў у акадэмічным раздзеле, таму, дзякуючы Богу, у нашым раздзеле ўжо з'яўляецца тэрміналагічны полімарфізм. Таму тэрмін слушны маеце. Але я б раіў перайменаваць у "цягліцы чалавека", бо там амаль няма інфармацыі пра цягліцы жывёл. Гэта першае. Цяпер другое: да халеры памылак, вялікіх і дробных. Медыцынскіх. Я не змагу падаваць на кожную памылку крыніцу, бо ведаю гэта праз медыцынскую адукацыю. Аднак, думаю, можна будзе лёгка знайсці пацверджанні ў літаратуры. Таму прапаную наступнае: буду выпраўляць памылкі з тлумачэннямі, а Вы будзеце падганяць іх пад класічны правапіс ці аспрэчваць, калі мая інфармацыя падаецца Вам сумніўнай. --[[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Belarus2578|гутаркі]]) 23:20, 10 студзеня 2014 (FET) ::: Наконт пераносу ў «Цягліцы чалавека», давайце пакуль сьпяшацца ня будзем, я зірну ў артыкулы іншых разьдзелаў, вырашым што пакінем, што перанясем. Паводле мэдычных памылак — [[Вікіпэдыя:Будзьце рашучымі|выпраўляйце]]. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 23:28, 10 студзеня 2014 (FET) :З [[Цягліцы чалавека]] можна зрабіць рэдырэкт на цягліцы, а ў самім артыкуле дадаць пункт '''глядзіце таксама''', куды зьмясьціць спасылку на [[Цягліцы жывёлаў]]--<span>[[Удзельнік:Mr. Sрock|<font face="Segoe Script" color="black" style="text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.2em;">Mr. Spock</font>]]&nbsp;<sup>[[Гутаркі ўдзельніка:Mr. Sрock|<span style="font-family:Segoe Script;color:black">абм</span>]]</sup></span> 10:32, 11 студзеня 2014 (FET). :: Як варыянт можна пакуль зрабіць гэтак, калі ніхто ня супраць. Дарэчы, прабяжаўся па артыкулах у іншых разьдзелах тамака склалася такая самая прыкладна сытуацыя, артыкул у асноўным расьпавядае пра цягліцы чалавека, але ў расейскім разьдзеле ёсьць сэкцыя пра эвалюцыю цягліцаў, якая датычыцца ня толькі людзей, яе можна сюды перакласьці. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 02:02, 12 студзеня 2014 (FET) == Фрыстайл == Паводле [[Спэцыяльныя:Diff/1689809|гэтай праўкі]] хацеў бы ўдакладніць пункт з БКП, бо паводле п. 79 будзе пісацца менавіта «гс», бо «г» — не санорны. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 23:34, 10 лютага 2014 (FET) : Так, прашу прабачэньня, на самой справе не санорны. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 23:41, 10 лютага 2014 (FET) == Украінскі тыдзень == {{Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Украіна/Запрашэньне}} --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.1em 0.1em; class=texhtml">Taravyvan Adijene</span>]] 10:13, 6 красавіка 2014 (FET) == Службовыя шаблёны == Я бы раіў ставіць такія шаблёны як {{Ш|Бяз карткі}} уніз артыкула, бо яны не прызначаныя для чытачоў, а выключна для рэдактараў. Уверсе ж варта пакідаць шаблёны-папярэджаньні, напрыклад, {{Ш|Няма крыніц}} або {{Ш|Артаграфія}}, каб чытач ведаў, што ў артыкуле нешта ня так. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 21:47, 7 ліпеня 2014 (FET) == Праблема старэньня крытэраў адзначанасьці артыкулаў == Вітаю, добры дзень! Заклікаю зьвярнуць увагу на праблему старэньня крытэраў, паводле якіх у разьдзеле адзначаліся артыкулы яшчэ пару гадоў таму. Відаць ускосна гэта пацяьвярджае рост якасьці беларускай Вікіпэдыі. Заклікаю актыўна выказваць свае меркаваньні [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/На пазбаўленьне статусу|тут]] і [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя артыкулы/На пазбаўленьне статусу|тут]]. Хай не палохае мая катэгарычнасьць, але ж лічу важным, каб разьдзел ня быў і ня складаў уражаньне занядбанасьці.--<span>[[Удзельнік:Mr. Sрock|<font face="Segoe Script" color="black" style="text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.2em;">Mr. Spock</font>]]&nbsp;<sup>[[Гутаркі ўдзельніка:Mr. Sрock|<span style="font-family:Segoe Script;color:black">абм</span>]]</sup></span> 14:13, 10 верасьня 2014 (FET) == Кандыдаты ў абраныя й добрыя артыкулы == Вітаю! У нас вядзецца [[Вікіпэдыя:Кандыдаты_ў_добрыя_артыкулы|абмеркаваньне па вялікай колькасьці артыкулаў]], дзеля наданьня ім статусу абраных ці добрых, заклікаю прыняць удзел.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Liashko|гутаркі]]) 15:51, 18 лістапада 2014 (MSK) == [[:be:Не купляй расійскае!]] == Приветствую! Не могли бы вы перевести статью о бойкоте российских товаров в Украине для Классической беларусской Википедии? Обратите внимание, что статья есть на наркомовке, поэтому это не должно забрать у вас много усилий. Заранее спасибо!--[[Удзельнік:Trydence|Trydence]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Trydence|гутаркі]]) 09:13, 11 сьнежня 2014 (FET) == Invitation to Medical Translation == <div style="display:block;border:1px solid #aaa;vertical-align: top;width:99%; background-color:#f9f9ff;margin-bottom:10px;margin-top:5px;padding-left:5px;padding-right:4px;"> <h2 style="padding:3px; background:#069; color:#fff; text-align:center; font-weight:bold; font-size:100%; margin-bottom:5px;margin-top:0;margin-left:-5px;margin-right:-4px;">Medical Translation Project</h2> {| |- |style="width:150px;"| [[Файл:Globe-Star of life.svg|left|150px]] |style="text-valign:middle;"| '''Invitation to the [[:w:en:Wikipedia:WikiProject_Medicine/Translation_Task_Force|'''Medical Translation Project''']] — a joint [[:meta:Wiki Project Med|Wikimedia project]] started by the English language [[:w:en:Wikipedia:Wikiproject Medicine|WikiProject Medicine]]!<br> <span class="plainlinks"> '''Thank you''' for being one of the top Medical editors! I want to use this opportunity to introduce you to our most ambitious project. We want to use Wikipedia to spread knowledge where it will be used. Studies have shown that Wikipedia is the most common resource of medical knowledge, and used by more people than any other source! We want high quality articles, available to everyone, regardless of language ability. It isn't right that you would need to know a major language to get hold of quality content! That is why in the recent Ebola crisis (which is still ongoing) we translated information into over 70 languages, many of them small African languages. This was important, as Wikipedia was also shown to be the biggest resource used in Africa for information on Ebola! We see tremendous potential, but also great risks as our information needs to be accurate and well-researched. We only translate articles that have been reviewed by medical doctors and experts, so that what we translate is correct. Many of our translators are professionals, but many are also volunteers, and we need more of you guys — both to translate, but also to import finished translations, and fix grammatical or other style issues that are introduced by the translation process. Our articles are not only translated into small languages, but also to larger ones, but as of 2015 this requires users to apply for an article to be translated, which can be done here ([[:w:en:WP:RTT|full articles]], [[:w:en:WP:RTTS|short articles]]) with an easy to manage google document. So regardless of your background head over to our [[:w:en:Wikipedia:WikiProject_Medicine/Translation_Task_Force|main page]] for more information, or to our [[:w:en:Wikipedia talk:WikiProject_Medicine/Translation_Task_Force|talk page]] and ask us questions. Feel free to respond in any language, we will do our best to find some way to communicate. No task is too small, and '''we need everyone''' to help out! :<Small>I hope you will forgive me for sending this message in English – we also need translators for messages like this, and above all local language [[:w:en:WP:TTF#Community manager|community managers]], which act as a link between us and you. Also I can not reply on your talk page, so please go to our talk page!</small></span> '''Thank you for helping medical information on Wikipedia grow!''' -- [[:w:en:User:CFCF|<span style="background:#014225;color:#FFFDD0;padding:0 4px;font-family: Copperplate Gothic Bold">CFCF</span>]] [[w:en:User talk:CFCF|🍌]] ([[Special:EmailUser/CFCF|email]]) 15:37, 28 January 2015 (UTC) ::<span class="plainlinks"><big>'''[https://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=sv&js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&u=https%3A%2F%2Fmeta.wikimedia.org%2Fwiki%2FUser%3ACFCF%2FMessage1&edit-text=&act=url Google Translation of this message]</big></span> |} </div> <!-- Message sent by User:CFCF@metawiki using the list at http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CFCF/MM&oldid=11106071 --> == Назвы катэгорыяў гульцоў спартовых клюбаў == Я [[Спэцыяльныя:Diff/1772264|абнавіў]] [[Вікіпэдыя:Пагадненьні па назвах артыкулаў|пагадненьні]], таму цяпер для новых катэгорыяў варта карыстацца новай схемай найменьня, а старыя я зь цягам часу перанясу з дапамогай [[Удзельнік:ZedlikBot/Пераносы|робату]]. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 17:17, 14 сакавіка 2015 (MSK) : Добра. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 17:21, 14 сакавіка 2015 (MSK) :: Паводле гэтай [[Спэцыяльныя:Diff/1780733|праўкі]]: я ня думаю, што варта дадаваць катэгорыю, калі гулец не правёў ніводнага матчу ў складзе каманды. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 01:25, 11 красавіка 2015 (MSK) ::: Згодны, але ўпэўнены, што сёньня ў яго будзе першы матч. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 11:57, 11 красавіка 2015 (MSK) == Беларуска-ўкраінскі тыдзень == {{Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Насустрач братам/Запрашэньне}} --<span style="text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;">[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|<b style="color:#0645ad"> Taravyvan Adijene </b>]]</span> 11:15, 24 жніўня 2015 (MSK) == Дзякую за ўдзел у Віківясьне, але дадавайце адмысловы шаблён == Вялікі дзякуй, за створаныя і палепшаныя артыкулы. Але калі ласка дадавайце ў абмеркаваньне гэты шаблён: {{Ш|Артыкул ВікіВясны-2016}}, інакш адмысловыя лічыльнікі не заўважаць вашу працу. --Raviaka Ruslan 01:15, 17 красавіка 2016 (MSK) == Request of Cooperation == [[Файл:Flag of Belarus.svg|50px|right|thumbless]][[Файл:Flag of Armenia.svg|50px|right|thumbless]] Hello dear [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]]. Sorry for bothering. Warm greetings from the Armenian Wikipedia! Could you <big>please</big> help me translate the article '''[[:en:Robert Abajyan|Robert Abajyan]]''' into your beautiful and honorable language? [Even a couple of sentences is good enough] and in return I could translate something of your choice in our Wiki. Please respond if interested and thank you very much in Advance. --[[Удзельнік:Narek75|Narek75]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Narek75|гутаркі]]) 15:10, 21 траўня 2016 (MSK) == {{subst:#switch:be-tarask|es=CEE Primavera 2016 Encuesta|#default= CEE Spring 2016 Survey|hu=CEE Tavasz 2016 kérdőív|sq=Anketa e CEE Spring 2016|et=Kesk- ja Ida-Euroopa kevad (CEE Spring) 2016 küsitlus|tr=Orta ve Doğu Avrupa (CEE) Baha... == [[Файл:Logo CEE-t.png|right|170px]] Hi, '''CEE Spring 2016''' participant! I am sorry for writing in English. The international organisers of the contest ask you to complete the survey about the contest. It is very short. It gives us a bit of statistics and helps make the next contest better. '''Please complete the survey here: https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45''' Best regards, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] via [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 16:28, 10 верасьня 2016 (MSK) <!-- Message sent by User:Base@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-participants&oldid=15897871 --> == Пяцісотгоднасьць == {{ВП:Праект:Тэматычны тыдзень/Пяцісотгоднасьць/Запрашэньне}} --<span style="text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;">[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|<b style="color:#0645ad"> Taravyvan Adijene </b>]]</span> 17:43, 31 траўня 2017 (MSK) ==Прапанова== [[Удзельнік:Dymitr]]Вітаю ! Я планую паступова правесці анкетаванне сярод вікісупольнасці у розных моўных раздзелах з мэтай вызначэння лепшых фантастычных раманаў на думку вікіпэдыстов. Хацелася, каб у вольны час вы таксама падумалі і паступова стварылі (калі падабаецца ідэя) спіс лепшых жанравых раманаў (мага даўжэй, але не больш за 50 раманаў) розных аўтараў незалежна ад мовы твораў (пажадана: 1 аўтар - 1 раман), асабіста прачытаных вамі. У спіс можна ўключаць усе раманы, якія змяшчаюць фантастычныя элементы - навукова-фантастычныя, фэнтэзійныя і казачна-фантастычныя, фантастыка-жудасныя і містычныя, альтэрнатыўна-гістарычныя і інш. Месца рамана ў спісе павінна адпавядаць якасці творы і вашаму ўражанню, атрыманага ад яго. 1-й раман у спісе будзе ацэнены ў 50 балаў, апошні - у 1 бал. А калі набярэцца дастаткова анкетантив - зсумуемо колькасць балаў і атрымаем спіс з 100 лепшых раманаў. Спадзяюся на вашу згоду і ў вы таксама ўспомніце пэўную колькасць годных прачытаных фантастычных раманаў і знойдзецца час і жаданне. Дапускаюцца ўсе творы памерам больш за 100 старонак стандартнага памеру, безадносна таго, што напісана на вокладцы. :: Прапаную ў выпадку згоды наступны прыклад афармлення спісу: # [[Джон Браннер]] "[[Драматургі Ену]]» ({{lang-en | «The Dramaturges of Yan», 1971}}) http://coollib.net/b/101032/read # [[Петэр Жолдош]] «{{не перакладзена | Звышзадача || hu | A feladat (regény)}}» ({{lang-hu | «A Feladat», 1971}} ), http://coollib.net/b/175527/read і ствараць на [[Удзельнік:Dymitr/Чарнавік 1. Фантастычныя раманы | гэтай]] старонцы. Пры адказе прашу пинговать. З павагай---[[Удзельнік:Yasnodark|Yasnodark]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Yasnodark|гутаркі]]) 18:11, 21 лютага 2018 (MSK) == [[ВП:ТТ/БНР100]] == {{ВП:Праект:Тэматычны тыдзень/БНР100/Запрашэньне}} --<span style="text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;">[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|<b style="color:#0645ad"> Taravyvan Adijene </b>]]</span> 18:47, 24 лютага 2018 (MSK) == [[:Файл:28 панфілаўцаў (постэр фільму).jpg]] == Варта паменшыць файл да 300 піксэлаў па большым краі, каб ён адпавядаў крытэрам добрасумленнага выкарыстаньня. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 10:57, 25 красавіка 2018 (MSK) : Зроблена. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 20:56, 25 красавіка 2018 (MSK) == Аб цэнзуры == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Вікіпэдыя:Форум#Аб_цэнзуры_ў_вікіпэдыі_і_перайменаваньні_вікіпэдыі Форум]. == Украінскія назвы == Прывітаньне. Калі ласка, прыміце ўдзел у галасаваньні — [[Вікіпэдыя:Галасаваньні/Перадача ўкраінскіх назваў на беларускую мову]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 15:30, 15 верасьня 2018 (MSK) І, калі ласка, прыміце ўдзел у пазбаўленьні ўдзельнікаў адміністратарскіх паўнамоцтваў — [[Вікіпэдыя:Адміністрацыя#Пазбаўленьне статусу]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 15:49, 15 верасьня 2018 (MSK) Прывітаньне. Калі ласка, азнаёмцеся з новай вэрсіяй правіла [[Вікіпэдыя:Перадача ўкраінскіх назваў на беларускую мову]] і прыміце ўдзел у галасаваньні — [[Вікіпэдыя:Галасаваньні/Перадача ўкраінскіх назваў на беларускую мову]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 12:14, 17 верасьня 2018 (MSK) == [[Абмеркаваньне:Леванпольле]] == Хацеў бы папрасіць вас выступіць мадэратарам у [[Абмеркаваньне:Леванпольле#Меркаваньне пра памылковасьць назвы|дыскусіі]] і выказаць сваё меркаваньне, ці парушае назва Леанпольле п. 48 БКП-2005. Таксама хацеў бы папрасіць ацаніць, ці парушаў я правілы дыскусіі, якія мне ставіць у віну апанэнт. Дзякуй! --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 00:35, 23 кастрычніка 2018 (MSK) == Аб паводзінах бюракрата == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Вікіпэдыя:Форум#Аб_цэнзуры_ад_Удзельнік:Red_Winged_Duck| Форум для нарады]. == Добрыя артыкулы == Вітаю! Запрашаю ўзяць удзел у [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Слуцак|галасаваньні]] за наданьне артыкулу [[Слуцак]] статусу добрага артыкулу. На маю думку, ацэньваньне артыкулаў ёсьць вельмі важнай працэдурай, бо наданьне статусу добрага або абранага выдзяляе артыкулы ў сьпісе інтэрвікаў. Адпаведна, у выпадку вялікай колькасьці вэрсіяў пэўнага артыкула на розных мовах інтэрвіка нашага разьдзелу, увогуле, можа не адлюстроўвацца ў асноўным сьпісе. Аднак калі артыкул зьяўляецца добрым або абраным, то нашая інтэрвіка ''беларуская (тарашкевіца)'' абавязкова прысутнічае ў скарочаным сьпісе з адпаведнай зоркай — сіняй або залатой, што прыцягвае ўвагу чытачоў іншых радзьдзелаў. Таму ацэньваньне артыкулаў — гэта адзін з даволі эфэктыўных захадаў прыцягнуць больш чытачоў і, адпаведна, удзельнікаў у наш разьдзел. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:06, 4 лютага 2019 (MSK) == Запрашэньне == З нагоды прапановаў на [[Вікіпэдыя:Вікісустрэчы]] запрашаю адзначыцца на старонцы [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Belarus/be-tarask?uselang=be-tarask Суполкі ўдзельнікаў грамады Вікімэдыі ў Беларусі].--[[Удзельнік:W]] 11:41 9 лютага 2019 (MSK) == Віківясна-2019 == {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2019]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2019|Віківясьне-2019]]'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>[[ВП:ВікіВясна|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2019/Удзельнікі|сьпіс удзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 11:41 17 сакавіка 2019 (MSK) == [[Вікіпэдыя:Адміністрацыя#Удзельнік:Kazimier Lachnovič]] == Прывітаньне. Калі ласка, прыміце ўдзел у галасаваньні [[Вікіпэдыя:Адміністрацыя#Удзельнік:Kazimier Lachnovič]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 00:59, 30 чэрвеня 2019 (MSK) == Месяц Аршанскай бітвы == {{ВП:Праект:Тэматычны тыдзень/Аршанская бітва/Запрашэньне}} --<span style="text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;">[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|<b style="color:#0645ad"> Taravyvan Adijene </b>]]</span> 20:52, 11 жніўня 2019 (MSK) == [[Вікіпэдыя:Адміністрацыя#Удзельнік:Kazimier Lachnovič]] == Прывітаньне. Калі ласка, прыміце ўдзел у галасаваньні [[Вікіпэдыя:Адміністрацыя#Удзельнік:Kazimier Lachnovič]]. Як высьветлілася, згодна з правіламі Meta, для абраньня бюракрата патрэбныя ня менш за 15 галасоў. На дадзены момант мы маем толькі пяць галасоў. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 14:27, 2 кастрычніка 2019 (+03) == 38-я Вікісустрэча == Запрашаю заўтра ў чацьвер 27 лютага на Вікісустрэчу ў прасторы «Фалянстэр», што каля станцыі мэтро «Плошча Перамогі» ([[Вікіпэдыя:Вікісустрэчы#27_лютага,_Менск]]). Пачатак а 18:30. Адрас: вул. Зьм. Бядулі, д. 3, пам. 2н.--[[Удзельнік:W]] 12:04, 26 лютага 2020 (UTC+3) : Нажаль ня здолею прыйсьці. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 12:10, 26 лютага 2020 (+03) == Праект:Віківясна-2020 == Good day! I'm sorry for writing in English in your encyclopedia. The section "27 квітня – 3 травня" is not contain "Tatarstan", although the pages of other member languages do. If it is mistake, I hope you will correct it. --[[Удзельнік:Фәрһад|Фәрһад]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Фәрһад|гутаркі]]) 23:18, 23 красавіка 2020 (+03) : Sorted. Thank you for keeping an eye on our list. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 23:25, 23 красавіка 2020 (+03) == [[:Файл:Scheme female reproductive system-be.svg]] == I don't understand why you reversed my edit. The new drawing I put in is of a much higher quality than it was. --[[Удзельнік:Jmarchn|Jmarchn]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jmarchn|гутаркі]]) 09:30, 21 траўня 2020 (+03) : There are 2 language norms of Belarusian language. That's why 2 Belarusian Wikipedias exist currently. The image you added has a description in Belarusian based on the language norm we don't use in this Wikipedia. It is the same if you replace a Catalan image with a Spanish one. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 09:52, 21 траўня 2020 (+03) :: Sorry, I hadn’t read your message until now. You hadn't make a <code><nowiki>{{ping}}</nowiki></code>. I hadn’t noticed that the text was different between the two drawings. If you send me the correct ''vagina'' name (the missing name for my drawing), I update it correctly. [[Удзельнік:Jmarchn|Jmarchn]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jmarchn|гутаркі]]) 09:02, 31 траўня 2020 (+03) ::: Sorry, I didn't know about the ping template. I've prepared a list of terms translated in Belarusian. Please use it for the article. Thank you in advance! * Vulva — Вульва * Vagina — Похва * Cervix — Шыйка маціцы * Uterus — Маціца * Ovaries — Мацічнікі * Fallopian tubes — Фалёпіевы трубы --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 09:23, 31 траўня 2020 (+03) Ready!. I used the same name ([[:File:Scheme female reproductive system-be-x-old.svg]]). --[[Удзельнік:Jmarchn|Jmarchn]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jmarchn|гутаркі]]) 11:21, 31 траўня 2020 (+03) : Thank you. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 11:45, 31 траўня 2020 (+03) ==Вікі любіць Зямлю-2020== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WLE Austria Logo (no text).svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага фотаспаборніцтва</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 12:02, 30 траўня 2020 (UTC+3) {{Запрашэньне ў Таварыства дзесяцігадовых}}--[[Удзельнік:W]] 21:27, 8 чэрвеня 2020 (UTC+3) == [[Гамэапатыя]] == Добрый день! Коллега, гомеопатия — это псевдонаука, см. английскую или русскую статью. Я [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%8F&diff=3664106&oldid=3167359 добавил] информацию об этом в be-wiki, вы не могли бы поправить там язык и перевести это сюда? [[Удзельнік:Wikisaurus|Wikisaurus]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Wikisaurus|гутаркі]]) 00:07, 8 ліпеня 2020 (+03) == We sent you an e-mail == Hello {{PAGENAME}}, Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled "The Community Insights survey is coming!". If you have questions, email surveys@wikimedia.org. You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]]. [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 21:47, 25 верасьня 2020 (+03) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&oldid=20479295 --> ==Месяц беларускай літаратуры== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WP20Symbols PENANDPAPER.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяцы беларускай літаратуры]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''спаборніцтва</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяц беларускай літаратуры]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 15:20, 14 студзеня 2021 (UTC+3) ==Выклік Вікіпрагалу== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WikiGap.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне на «[[Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу|Выклік Вікіпрагалу]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу|Выкліку Вікіпрагалу]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 20:33, 1 сакавіка 2021 (UTC+3) ==Вікі любіць Зямлю-2021== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Wiki Loves Earth map marker.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне на «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021|Вікі любіць Зямлю]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага</br>спаборніцтва «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021|Вікі любіць Зямлю-2021]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі ласка, запішыцеся ў [[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021/Удзел|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 20:19, 30 траўня 2021 (UTC+3) == Артыкул: Аляксандр Сакавец == Вітаю Culamar, мы цяпер удакладняем іфармацыю пра ўзнагароды [[Аляксандр Сакавец]], калі ласка дайце нам больш часу і ня выдаляеце артыкул ! : Крыху пашукаў у інтэрнэце і не знайшоў згадак пра Сакаўца. Такім чынам артыкул патрабуе выдаленьня, бо ня мае значнасьці. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 21:01, 3 кастрычніка 2021 (+03) == Аб Жэмойці == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Вікіпэдыя:Форум#Жэмойць—Летува Форум] і даць свой адказ. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:41, 27 кастрычніка 2021 (+03) ==[[Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]== Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]. Дапрацоўка і заўвагі вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 11:51, 20 сьнежня 2021 (UTC+3) == Dado Coletti and Rai Isoradio == Good morning from Calabria, I am writing to greet you and to know how you are. I am quite well, I wanted to thank you for the help and support for Dado Coletti, I am writing to ask you for another small courtesy: Rai Isoradio in Belarusian, in this edition. Of course if I can do something for you in Italian I will be happy to do it. Sure to hear from you again I wish you a good start to the week. See you soon!--[[Удзельнік:Luigi Salvatore Vadacchino|Luigi Salvatore Vadacchino]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Luigi Salvatore Vadacchino|гутаркі]]) 05:44, 27 сьнежня 2021 (+03) : Done. The article has been created [[Rai Isoradio]]. I found that [[it:Janka Kupala]] article is so small. It will be wonderful if you can improve it by adding at least a number of paragraphs. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 20:16, 28 сьнежня 2021 (+03) :::Hi Dymitr, I hope everything goes well there with you, I am quite well, I finish the Christmas holidays I get back in vogue to renew and create new articles, I saw that you asked me to reformulate the biography of one of the best if not the best poet, essayist and writer of Belarus: Janka Kupala. I will do it with all my heart also because I really love writers and essayists of every language and culture, I [[:it:Bozza:Vjazynka|have already tried to draw up the village where it was born,]] only that my Italian Wikipedia superiors have reproached me a bit for using the translator for Belarusian. I ask you if you know anyone who can translate Vyazynka's page into English starting from the Belarusian page of this Wikipedia edition. Of course, let's keep in touch for other collaborations and translation requests. I will be highly honored. Looking forward to hearing from you, thank you in advance.--[[Удзельнік:Luigi Salvatore Vadacchino|Luigi Salvatore Vadacchino]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Luigi Salvatore Vadacchino|гутаркі]]) 20:30, 9 студзеня 2022 (+03) :::: Sorry for the late reply. Unfortunately, I can't find a person who is able to translate the article right now. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 22:02, 8 лютага 2022 (+03) == [[Дзьмітры Піневіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Дзьмітры Піневіч]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:21, 8 сакавіка 2022 (UTC+3) == [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 20:52, 3 чэрвеня 2022 (UTC+3) == [[Вузел Баранавічы]] == Вітаю! Як маецеся? Запрашаю падтрымаць вылучэньне артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Вузел Баранавічы]]. Дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 20:20, 30 чэрвеня 2022 (UTC+3) == [[Беларуская гандлёва-прамысловая палата]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларуская гандлёва-прамысловая палата]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:12, 17 ліпеня 2022 (UTC+3) == Артыкул == Добры дзень, чым вас не задавальняе артыкул [[Аляксᴇй_Пᴇчкуроў]] ? : Артыкул ня мае значнасьці. Прачытайце, калі ласка крытэры [[Вікіпэдыя:Значнасьць асобаў]]. Таксама прапаную у размовах да артыкулу пацьвердзіць значнасьць, калі такая ёсьць, перш чым выдаляць шаблён выдаленьня. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 16:47, 10 кастрычніка 2022 (+03) == [[Інстытут мікрабіялёгіі]] == Вітаю! Як жыцьцё? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя, на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Інстытут мікрабіялёгіі]]. Яго дапаўненьне і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 9:57, 7 лістапада 2022 (UTC+3) == [[Азіяцкі банк разьвіцьця]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Азіяцкі банк разьвіцьця]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:47, 7 сьнежня 2022 (UTC+3) == The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}" class="plainlinks">[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}} <div style="color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; "> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color: #333333; text-align:right; font-size:120%; ">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> {{clear}} </div> <!-- Message sent by User:Joycewikiwiki@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&oldid=24454024 --> == Сэзоны чэмпіянату Ангельшчыны па футболе == Напэўна, варта зьвязаць усе падобныя артыкулы з інтэрвікамі <год1-год2 у ангельскім футболе>, напрыклад [[:d:Q111134726|тут элемэнт]] для [[чэмпіянат Ангельшчыны па футболе 2022—2023 гадоў]]. Лепшага нічога не знайшоў. [[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 16:08, 31 траўня 2023 (+03) : Вітаю. [[:d:Q111134726|Гэты элемэнт]] мае адпавядаць толькі Прэм’ер-лізе. Магчыма [[:d:Q111949915|вось гэты]] элемэнт больш пасуе, але ў ангельскім адпаведніку там агулам пра ўвесь ангельскі футбол адпаведных гадоў. Пры гэтым тое, што зроблена ў летувісаў адпавядае таму, што маецца ў [[чэмпіянат Ангельшчыны па футболе 2022—2023 гадоў]]. Напэўна ў такім разе зьвяжу з [[:d:Q111949915|гэтым]]. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 16:13, 31 траўня 2023 (+03) :: Я і хацеў напісаць пра [[:d:Q111949915|гэты]], але пераблытаў ідэнтыфікатары. Добра, разабраліся. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 17:34, 31 траўня 2023 (+03) == Віківясна-2023 == Добры дзень! Віншую Вас з 2-м месцам за стварэньне артыкулаў падчас «Віківясны»! Вялікая просьба выйсьці на сувязь у тэлеграм-суполцы [https://t.me/joinchat/BrMxyQ665g8yuRwCH3KL3Q Вікіпэдыя], каб мець магчымасьць атрымаць узнагароду на суму 100 €. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W|Gleb Leo]] 9:55, 2 чэрвеня 2023 (UTC+3) [[Удзельнік:Gleb Leo|Gleb Leo]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Gleb Leo|гутаркі]]) 09:55, 2 чэрвеня 2023 (+03) :Шчыра выбачаюся, спасылка дадзеная мною раней, на жаль, ужо не працуе. Калі ласка, выйдзеце на сувязь у [https://t.me/+Ie51T4fhuE1lNzc6 суполцы], створанай да Віківясны-2023. [[Удзельнік:Gleb Leo|Gleb Leo]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Gleb Leo|гутаркі]]) 10:25, 4 чэрвеня 2023 (+03) ::Вітаю. Дзякуй за ўзнагароду, але ці ёсьць мажлівасьць можна перадаць яе наступнамі у сьпісе ўдзельніку? <span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 11:59, 4 чэрвеня 2023 (+03) == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- Message sent by User:Joycewikiwiki@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 --> == {{Ш|Футбаліст}} == Вітаю. Я падрыхтаваў абнаўленьне для шаблёну. Паглядзець можна тут — {{Ш|Футбаліст2}}. Цяпер ён выкарыстоўвае Вікізьвесткі для ўсіх парамэтраў. Прыклады выкарыстаньня: [[Фабіё Канавара]], [[Аляксандар Кліменка]], [[Ягор Карпіцкі]]. Можна будзе яго выкарыстоўваць без парамэтраў для тых футбалістаў (у першую чаргу беларускіх), якія патрабуюць абнаўленьня і зьвесткі будуць падцягвацца зь Вікізьвестак аўтаматычна. Магчыма, будуць нейкія заўвагі, калі не, дык найбліжэйшым часам перанясу абнаўленьне на месца цяперашняга шаблёну. [[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 13:31, 15 студзеня 2024 (+03) :Вітаю. Дзякуй за шаблён! Улічваючы, што вы спраўна абнаўляеце зьвесткі беларускіх футбалістаў, для іх, напэўна, можна ў першую чаргу і скарыстаць без парамэтраў. Дзякуй за працу. <span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 22:37, 15 студзеня 2024 (+03) == [[Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]]. Таксама вітаюцца яго дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 15:53, 29 лютага 2024 (UTC+3) == Акторкі == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D1%8C_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96 Форум] і адказаць на выдаленні допісаў. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:25, 21 чэрвеня 2024 (+03) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 16:07, 26 ліпеня 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 15:09, 7 кастрычніка 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Translation request == Hello, Dymitr. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:be:Дэні Родрык]] in Belarusian Taraškievica Wikipedia? Yours sincerely, [[Удзельнік:Oirattas|Oirattas]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Oirattas|гутаркі]]) 10:58, 15 кастрычніка 2024 (+03) :Done - [[Дэні Родрык]], <span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 23:24, 15 кастрычніка 2024 (+03) ::Thank you very much for the new article! [[Удзельнік:Oirattas|Oirattas]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Oirattas|гутаркі]]) 06:41, 16 кастрычніка 2024 (+03) == [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2025]] == Вітаю, Зьміцер! Як маецеся? Вялікі дзякуй за створаны артыкул [[Ігнацы Лукасевіч]], як і за шматлікія іншыя. Калі ласка, дадавайце {{Ш|Артыкул Віківясны-2025}} у абмеркаваньне і такіх артыкулаў па-за конкурсам, як і ўносьце іх на старонку [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2025/Сьпіс]]. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 21:51, 4 красавіка 2025 (UTC+3) : Вітаю. Дзякуй, што дадалі за мяне. Не заўважыў, што не дадаў. --<span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 22:01, 4 красавіка 2025 (+03) == Папярэджаньне == Выношу вам папярэджаньне за гэтае [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B&diff=2612918&oldid=2612913 рэдагаваньне] — вы тым самым парушылі наступныя пункты з правілаў [[Вікіпэдыя:Правілы блякаваньня]]: п. 2.3.1; п. 2.5.1 (сьвядомае і наўмыснае ўнясеньне рэдагаваньняў, якія ўводзяць у зман датычна дзеяньняў іншых удзельнікаў). Перад тым як рабіць адпаведныя рэдагаваньні, спачатку разбярыцеся, хто такія адміністратары, якія ў іх правы і абавязкі. У сувязі з тым, што ў удзельніка Kazimier Lachnovič усе правы глябальнага рахунка заблякаваныя, ён больш ня можа выконваць адміністратарскія паўнамоцтвы (у яго адпаведных правоў больш няма і гэтае ня гледзячы на нейкія сьпісы). Вы жа сваімі дзеяньнямі наўмысна ці, усё ж спадзяюся, што ненаўмысна хацелі зьвесьці ў зман супольнасьць Вікіпэдыі. -- [[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 20:02, 24 красавіка 2025 (+03) :Вы гаварыце, што вы лепей ведаеце якія статусы ў удзельніка, чым адпаведная [[Спэцыяльныя:UserRights/Kazimier_Lachnovič|старонка]]? І хто тут каго ўводзіць у зман? <span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 20:09, 24 красавіка 2025 (+03) :: Якія правы зараз мае ўдзельнік Kazimier Lachnovič? Колькі разоў і хто яшчэ вам павінен растлумачыць, што гэты сьпіс ні пра што ня кажа? :: Вы сапраўды не разумееце, што вы рэкамэндуеце іншым удзельнікам пісаць удзельніку Kazimier Lachnovič як адміністратару? Пры гэтым вы добра ведаеце, што адпаведных правоў у яго ўжо няма. Мне трэба вам растлумачыць, што гэта зламысныя паводзіны супраць супольнасьці Вікіпэдыі? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 20:12, 24 красавіка 2025 (+03) :::Пакуль я бачу толькі самавольства адміністратара. Вы мяне абвінавачваеце, што я раблю зламысныя паводзіны? Паглядзіце на мой унёсак, штосьці я ня бачу зламыснага стаўленьня. Вы мне можаце канкрэтныя правілы давесьці, пакуль толькі нейкія дадумкі не падмацаваныя правіламі. <span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 20:34, 24 красавіка 2025 (+03) == Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы 2025 == Вітаю, Зьміцер! Як маецеся? Зьбіраюся на Сустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]-2025, якая пройдзе ў верасьні ў Грэцыі. Буду ўдзячны за падтрымку маёй заяўкі на ўдзел у Вікісустрэчы на старонцы [[Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча ЦУЭ-2025]]. Усялякая падача 2-й заяўкі на ўдзел у Вікісустрэчы таксама вітаецца, бо для Беларусі вылучана 2 месцы. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 12:08, 12 траўня 2025 (UTC+3) == Да галасаваньня == Прашу зайсьці на галасаваньне па пытаньні сьцягу [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B#Kazimier_Lachnovi%C4%8D бюракрата] [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 12:53, 14 траўня 2025 (+03) == [[Кэршкаўская атамная электрастанцыя]] == Вітаю, Зьміцер! Як маецеся? Стварыў артыкул да конкурсу «Віківясна-2025». Буду ўдзячны за падтрымку яго вылучэньня ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Кэршкаўская атамная электрастанцыя]], а таксама за яго дапаўненьне і адпаведную прапанову. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 10:19, 29 траўня 2025 (UTC+3) == [[Менскі маторны завод]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Менскі маторны завод]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 10:33, 15 ліпеня 2025 (СКЧ+3) == [[Расейская праваслаўная царква]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Расейская праваслаўная царква]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:42, 30 ліпеня 2025 (СКЧ+3) == [[Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. Адначасна віншую з 21-мі ўгодкамі заснаваньня [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускай Вікіпэдыі]] 12 жніўня 2004 году. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 14:17, 12 жніўня 2025 (СКЧ+3) == [[Абмеркаваньне Вікіпэдыі:Галасаваньні/Шапка#Прыбіраньне ўнутранай супярэчнасьці]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку прапановы зьмяненьня правіла галасаваньняў. Таксама вітаюцца вашыя ўласныя довады і дапаўненьне. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:30, 5 верасьня 2025 (СКЧ+3) == Допіс пра Вас == Вітаю. Вы пісалі мне пра Вікіпэдыю. Ужо з 24 кастрычніка 2025 году маюцца допісы з памылкамі: [[Аляксей Бараноўскі]], [[Вадзім Сідараў]], а з 25 кастрычніка 2025 году [[Ян Рудзік]]. Яны з памылкамі. А чаму ж ня пішаце да ўдзельнікаў і не пагражаеце блякаваньнем? Бо Вам усё роўна на правілы Вікіпэдыі. Галоўнае тое, што пішуць мала і з памылкамі. Праўда? Вось гэта галоўная Ваша задача. Каб ніхто нічога не пісаў, або пісалі мала і з памылкамі!!! Вы тады шчасьлівы. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 14:54, 30 кастрычніка 2025 (+03) : Вітаю. У гэты разьдзеле Вікіпэдыі ніхто не абавязаны за кімсьці выпраўляць памылкі. Тым больш артыкулы, якія вы абазначылі, зьяўляюцца палітычнымі. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 15:23, 30 кастрычніка 2025 (+03) :На вялікі жаль, ня маю шмат часу, каб выпраўляць усе артыкулы. Дзякую, што выправілі артаграфію ў згаданых артыкулах. Жадаў бы бачыць больш артыкулаў, але, каб і памылкі ў іх адсутнічалі, бо артыкул з памылкамі толькі дэскрэдытуе ўвесь разьдзел. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 20:51, 30 кастрычніка 2025 (+03) == Партугалія == Дзень добры! Перастаў абнаўляцца [[Шаблён:Супэрліга чэмпіянату Партугаліі па футболе/Табліца]], калі я зрабіў праўку, магчыма нешта паламалася?--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Artsiom91|гутаркі]]) 11:13, 24 сьнежня 2025 (+03) :Вітаю! Дзякуй за заўвагу. Выправіў, але справа была не ў вашай праўцы. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 12:18, 24 сьнежня 2025 (+03) == Вашы памылкі == Шаноўны выпраўце памылкі. Старонка [[Палюбоўнік з Барнэа]]. Вы такі правяральнік, што за Вамі трэба правяраць. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 18:22, 9 студзеня 2026 (+03) :Па-першае, я не наймаўся правяральнікам усіх артыкулаў. Па-другое, адзіным аўтарам гэтага артыкула ёсьць вы, таму прапаную вам перш за ўсё пільнавацца пра якасьць артыкулаў, якія вы ствараеце, а не перакладваць вычытку на кагосьці іншага. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 19:12, 9 студзеня 2026 (+03) :: Ваша праўка скасанавая. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:16, 25 студзеня 2026 (+03) == Допіс да Вас (другі) == Маюцца допісы [[Калябарацыянізм]], [[Рух супраціву]], [[Каралеўства Італія]], [[Украінская вызваленчая армія]]. Да таго, хто піша іх Вы нічога не пісалі ў гутаркі. Да аднаго пішаце заўсёды. І пагражаеце блякаваньнем. Да [[Гутаркі ўдзельніка:Енкнн|іншага]] нічога? Па-службоваму гэта называецца неаб’ектыўнасьць. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 20:55, 9 студзеня 2026 (+03) :Яшчэ не пасьпеў напісаць удзельніку, але ён навак, таму зразумела, што могуць быць хібы ў афармленьні ды іншыя пытаньні. Што тычыцца вас, у меня няма нейкай перадузятасьці, але калі чалавеку давялі наконт таго як трэба афармляць катэгорыі, як то ўжываць '''паводле''' замест '''па''', а ўдзельнік наўмысна гэта ігнаруе, тады і пачынаюцца пытаньні. Гэта ж тычыцца пагадненьня наконт ужываньня канчаткаў прыметнікаў, бо трэба ўжываць '''на францускай мове''' замест '''на францускае мове''' ў назвах катэгорыяў згодна з [[ВП:ПНА]]. Спадзяюся, што вы нарэшце прыслухаецеся да гэтага. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 21:32, 9 студзеня 2026 (+03) == Допіс да Вас (трэці) == Што напісанае ў [[Абмеркаваньне катэгорыі:Фільмы на нямецкай мове ў 2010-я]]? Вы нічога не зрабілі. Трэба стварыць Катэгорыя:Фільмы на нямецкае мове па дзесяцігодзьдзяў, Катэгорыя:Фільмы ў 2010-я па мовах. Вы іх не стварылі! Папярэджаньне Вам! [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 18:41, 13 студзеня 2026 (+03) :Хопіць псаваць артыкулы! Вам ужо дзясяткі разоў давялі чаму ў катэгорыях мусіць быць '''паводле''' замест '''па'''. Калі яшчэ раз будзеце паўтараць гэта, буду скардзіцца на вас да адміністратараў, напэўна ўжо трэба блякаваць парушальнікаў. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 18:47, 13 студзеня 2026 (+03) == Допіс да Вас (чацьвёрты) == Пры пісаньні трэба пазьбягаць словаў: цяпер, зараз, на сёньня і г.д. * [[Сяргей Канцавы]] На '''сёньня''' ўваходзіць у трэнэрскі штаб «[[Ніва Доўбізна|Нівы]]» з [[Доўбізна|Доўбізны]]. (замест на сёньня можа трэба па стане на 6 студзеня 2026 году) * цяпер [[Павал Яўсеенка]] '''Цяпер''' працуе трэнэрам «[[Ніва Доўбізна|Нівы]]» з [[Доўбізна|Доўбізны]]. (замест цяпер можа па стане на 6 студзеня 2026 году) * [[Дзьмітры Молаш]] На '''сёньня''' працуе галоўным трэнэрам клюбу [[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|«Тарпэда»-БелАЗ]]. (на сёньня, а можа па стане на 6 студзеня 2026 году) * [[Уладзіслаў Ложкін]] У ліпені 2020 году быў аддадзены ў '''арэнду''' ў «[[Смалявічы (футбольны клюб)|Смалявічы]]» (у арэнду даюць рэчы, не людзей) * [[Антон Кавалёў]] паўабаронца барысаўскага [[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]] (у '''арэндзе''' з расейскага клюбу «[[Факел Варонеж|Факел]]»). (тое ж самае арэнда) * [[Аляксандар Гутар]] У 2025 годзе сумяшчаў пазыцыю брамніка з [[Уладзіслаў Ігнацьеў|Уладзіславам Ігнацьевым]], якога «Менск» '''арандаваў''' у барысаўскага БАТЭ. (тое ж самае арэнда) * [[Ягор Карпіцкі]] магілёўскага «[[Дняпро Магілёў|Дняпра]]» (у арэндзе з расейскіх «[[Крылы Саветаў Самара|Крылаў Саветаў]]») (тое ж самае арэнда) * [[Раман Пілецкі]] 31 траўня 2025 году адзначыўся галявым дублем у браму жодзінскага «[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тарпэда-БелАЗ]]» у '''лякальным дэрбі''' (а па-беларуску можна, то хто гэта зразумее) * [[Максім Касараб]] але адразу выправіўся ў '''арэнду''' ў магілёўскае «[[Дняпро Магілёў|Дняпро]]» (тое ж самае арэнда) [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:16, 25 студзеня 2026 (+03) :Ня бачу праблемы пісаць сёньня ці цяпер, бо я пільнуюся актуальнасьцю артыкулаў. Што тычыцца арэнды — у футбольнай тэрміналёгіі гэта абсалютна дапушчальна гэтак пісаць, тое ж тычыцца выразу лякальнага дэрбі, якое цалкам зразумелае футбольным людзям. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 18:23, 25 студзеня 2026 (+03) == Допіс да Вас (пяты) == Робіце памылкі. 17 кастрычніка 2021 году [[Катэгорыя:Шлюб]] была далучаная да [https://www.wikidata.org/wiki/Q20926659#sitelinks-wikipedia Катэгорыя:Вясельле]. У Вас многа памылак. Трэба зьнізіць дзейнасьць. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 18:20, 2 лютага 2026 (+03) :Ну дык зьнізьце сваю дзейнасьць, у вас памылкі на кожным кроку. Вы хоць раз чыталі Беларускі клясычны правапіс? [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 18:24, 2 лютага 2026 (+03) == [[Гараватка (трылёгія)]] == Вітаю! Прашу выказаць сваё меркаваньне наконт артыкулу, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Гараватка (трылёгія)]]. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Антон 740|гутаркі]]) 22:06, 6 сакавіка 2026 (+03) == ФілАдэльфія/ФілЯдэльфія == Вітаю. Растлумачце, калі ласка, дзе гэта напісана, што ў некаторых анґельскіх словах, мы застаўляем цьвёрдую "л". На мове-арыґінале назва места пішацца як "Philadelphia", мы цудоўна бачым спалучэньне літараў "la", калі б мы напрыклад напісалі гэтую назву лацінкай, было б ляґічней пісаць менавіта "Filadelfija", бо гэты варыянт больш набліжаны да мовы-арыґіналу. У польскай мове, адкуль як мяркуюць мовазнаўцы, і прыйшла традыцыя мяккага вымаўленьня й напісаньня "ль", назва места таксама мае гэты гук. Калі ласка, чакаю арґумэнты й спасылкі на рэсурсы/правілы. Дзякуй! [[Удзельнік:Sałodkaje Žyćcio|Sałodkaje Žyćcio]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Sałodkaje Žyćcio|гутаркі]]) 04:45, 7 сакавіка 2026 (+03) :Вітаю. Згодна з правілам [[Вікіпэдыя:Правапіс]] гэты разьдзел кіруецца Клясычным правапісам паводле кадыфікацыі, зробленай у 2005 годзе ў кнізе «Беларускі клясычны правапіс: Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя» (Вільня: Audra, 2005. — 159 с.). :У гэтай кнізе маецца наступны пункт правілаў 19:56.1: :''У бальшыні англіцызмаў (пераважна пазьнейшыя пазычаньні), а таксама ва ўласных назовах неангельскага паходжаньня, якія прыйшлі праз ангельскую:'' :''а) у пачатку й сярэдзіне словаў – перад зычнымі, перад галоснымі [а], [o], [у], націскным [э], у т. л. у складаных словах, а таксама ў вытворных: кансалтынг, кілт, напалм; лайнэр, лазэр, лакаўт, клан, он-лайн; лобі, лорд, плотэр, слоган; лудыт; лэдзі, дысплэй, плэер, плэйбой, слэнг; Ланкастэр, Лойд, Лох-Нэс, Лэм(б), Лэнглі/ Лэнґлі, Лэсьлі, Бэдлам і бэдлам, Блэйк, Блэкмар, Бэлфаст, Глазга/ Ґлазґа, Нікалас, Солт-Лэйк-Сіці, Ўімбэлдан, Ўулф, Ўэйлз (побач з Валія), Ўэлз, Фаўлз, Чарлз, часопіс “Лук” (“Look”), газэта “Гэралд Трыб’юн”''. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 10:14, 7 сакавіка 2026 (+03) == [[Выдрыца (урочышча)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Выдрыца (урочышча)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 07:46, 31 жніўня 2026 (+03) == [[Анатоль Фядосік]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Анатоль Фядосік]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 20:50, 28 верасьня 2026 (+03) == [[Ельня (заказьнік)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Ельня (заказьнік)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 22:11, 26 кастрычніка 2026 (+03) 46web05yufhqvoup0u6upq1o3bf17gl Гутаркі ўдзельніка:XHCKidx 3 79851 2697771 2693616 2026-10-26T19:15:04Z Нявідны 97186 2697771 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} —[[Удзельнік:Zedlik|zedlik]] 16:07, 18 красавіка 2010 (UTC) == Рок і места == Прывітаньне! Дзякуй за ваш унёсак, але хацеў бы вам паведаміць, што мэханічнае выпраўленьне гадоў на рокі і гарадоў на месты ў Вікіпэдыі не зьяўляецца вельмі добрым звычаем, у першую чаргу з прычыны неадназначнасьці ўспрыманьня гэтых словаў. Калі вы хочаце, каб у артыкулах выкарыстоўвалася менавіта такая лексыка, нашмат больш дзейсным спосабам будзе напісаць новы артыкул або дапоўніць існы больш на палову тэксту з выкарыстаньнем гэтых словаў. Дзякуй за разуменьне. —[[Удзельнік:Zedlik|zedlik]] 21:51, 22 красавіка 2010 (UTC) Калі ласка, раю пачытаць '''[[Вікіпэдыя:Галасаваньні/Выкарыстаньне сынанімічных словаў у Вікіпэдыі]]''', у якім суполкай вырашаны статус сынанімічных словаў кшталту пляц/плошча, рок/год, места/горад, і шлях іх выкарыстаньня ў Вікіпэдыі. Гэтае галасаваньне было праведзена з мэтай разьвязаньня тых спрэчак, якія ўзьніклі ў выніку войнаў правак. [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Гутаркі ўдзельніка:Wizardist|г]] [[Спэцыяльныя:Унёсак/Wizardist|+у]]</sup> 10:56, 28 красавіка 2010 (UTC) Нагадваю пра адсутнасьць неабходнасьці падобных выпраўленьняў. Таксама нагадваю пра магчымасьць карыстацца апісаньнем апошніх зьменаў, што спрашчае іх прагляд і рэвізыю іншымі ўдзельнікамі Вікіпэдыі. [[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] 14:25, 11 кастрычніка 2010 (EEST) == «Мэйсца» == Вітаю. Хацеў спытацца, у якім слоўніку прысутнічае гэтае слова, бо ў слоўніках, прысутных на slounik.org, ёсьць толькі «мейсца» [http://slounik.org/Poszuk.aspx?enc=all&t=1&z=%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%86%D0%B0&x=19&y=6] як непажаданая форма для месца «(см. месца)»? --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Казімер Ляхновіч]] 11:35, 13 траўня 2010 (UTC) == [[:Файл:69 Kalibar.jpg]] == Калі ласка, дадайце ў апісаньне выявы інфармацыю пра крыніцу/аўтара. --[[Удзельнік:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] 13:46, 13 траўня 2010 (UTC) == Папярэджаньне == Паводле [http://be-x-old.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%96%D1%87&curid=90172&diff=833728&oldid=833142 гэтай праўкі]: калі ласка, не забывайце пра [[Вікіпэдыя:Ветлівасьць|ветлівасьць]] у Вікіпэдыі, калі вы маеце адрозныя погляды на нейкае пытаньне — гэта не нагода для абразаў, падмацуйце яго [[Вікіпэдыя:Спасылкі на крыніцы|спасылкамі на крыніцы]]. Вікіпэдыя ствараецца паводле [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя даверу|аўтарытэтных крыніц]] і калі ў іх існуюць згаданыя вамі словы, то яны цалкам легітымна могуць ужывацца і ў Вікіпэдыі. У выпадку, калі абразы ня будуць спыненыя, вы будзеце заблякаваныя. --[[Удзельнік:Red Winged Duck|Red_Winged_Duck]] 16:44, 31 кастрычніка 2010 (EET) == Лексыка == Давайце паспрабуем абмеркаваць лексычныя пытаньні. Асабіста мне той жа «горад» таксама падаецца калгасным найменьнем, навязаным такімі «знаўцамі» нашай мовы як [[Андрэй Александровіч|А. Александровіч]]. Аднак большасьць выпускнікоў беларускіх школаў (патэнцыйныя чытачы гэтай энцыкляпэдыі) нават ня ведаюць пра існаваньне слова «места» і часьцяком блытаюць яго зь «месцам». На жаль, такая трагічная ў нас сучаснасьць, і навешваньне цэтлікаў кшталту «быдла», «калгасьнікі», «сабакі» і г. д. тут наўрад ці дапаможа. Дарэчы, «гараджаніна» — у дужках і з адпаведным тлумачэньнем (са спасылкай на слоўнік Нашай Нівы) — я дадаў для таго, каб кожны з дапамогай адпаведнага запыта ў пошуку ([[гараджанін]]) мог даведацца пра слушнасьць менавіта найменьня «месьціч». Адпаведна, у шараговых артыкулах вы можаце сьмела выпраўляць «гараджан» на «месьцічаў». Што датычыцца [[рысунак|рысунку]] (наркамаўскае «чарцёж»), то проста ня варта блытаць яго з [[малюнак|малюнкам]], гэта розныя паняцьці. Увогуле, я разумею вашыя эмоцыі, але яны — кепскі дапаможнік у агульнай справе. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Казімер Ляхновіч]] 17:30, 1 лістапада 2010 (EET) == Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня для [[:Файл:Halšany-kamina.jpg]] == Прывітаньне, XHCKidx! Дзякуй за загружаныя вамі ў Вікіпэдыю файлы! Нагадваем вам, што, калі выкарыстаньне і распаўсюджаньне мэдыяфайла не ажыцьцяўляецца на ўмовах вольнай ліцэнзіі ([http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ Creative Commons Attribution/Share-Alike]), тады патрэбна абгрунтаваць неабходнасьць [[Вікіпэдыя:Крытэры добрасумленнага выкарыстаньня|добрасумленнага выкарыстаньня]], дадаўшы і запоўніўшы картку {{Ш|Абгрунтаваньне добрасумленнага выкарыстаньня}}, таксама дадаўшы дакладныя зьвесткі пра аўтара, час стварэньня/публікацыі працы і крыніцу. Калі файл не адпавядае крытэрам добрасумленнага выкарыстаньня або калі неабходныя зьвесткі ня будуць дададзеныя ў 7-дзённы тэрмін, файл будзе выдалены. Вялікі дзякуй! --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 00:02, 1 чэрвеня 2012 (FET) ==Месяц беларускай літаратуры== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WP20Symbols PENANDPAPER.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяцы беларускай літаратуры]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''спаборніцтва</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяц беларускай літаратуры]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 15:44, 14 студзеня 2021 (UTC+3) ==Віківясна-2021== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:CEE Spring Logo vertical-t.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясьне-2021]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021/Удзельнікі|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 21:26, 16 сакавіка 2021 (UTC+3) == Аб Жэмойці == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Вікіпэдыя:Форум#Жэмойць—Летува Форум] і даць свой адказ. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:42, 27 кастрычніка 2021 (+03) Vitaju, adkaz na što? [[Удзельнік:XHCKidx|xhckidx]] ([[Гутаркі ўдзельніка:XHCKidx|гутаркі]]) 18:15, 27 кастрычніка 2021 (+03) ==[[Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]== Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]. Дапрацоўка і заўвагі вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 11:11, 20 сьнежня 2021 (UTC+3) == Юбілейны месяц == {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Беларусы. Biełarusy. Belarusians.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Юбілейны месяц]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Юбілейны месяц|Юбілейным месяцы]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Юбілейны месяц|Юбілейны месяц]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 18:40, 14 студзеня 2022 (UTC+3) ==Віківясна-2022== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022|Віківясьне-2022]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022/Удзел|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 10:43, 19 сакавіка 2022 (UTC+3) == [[Мясцовыя выбары ў Беларусі 2018 году]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Мясцовыя выбары ў Беларусі 2018 году]]. Яго дапаўненьне і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:30, 20 жніўня 2022 (UTC+3) == [[Заказьнікі Беларусі]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў абраныя сьпісы на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя сьпісы/Заказьнікі Беларусі]]. Дапрацоўка артыкула-сьпіса і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 13:52, 5 верасьня 2022 (UTC+3) == [[Юры Селівёрстаў]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкулы на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Юры Селівёрстаў]]. Дапрацоўка артыкула і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 19:34, 21 верасьня 2022 (UTC+3) == [[Руслан Пархамовіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Руслан Пархамовіч]]. Дапаўненьне артыкула і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 14:40, 3 ліпеня 2023 (UTC+3) == [[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Месяц істотных артыкулаў|Месяц істотных артыкулаў]] == Вітаю! Як маецеся? Запрашаю да ўдзелу ў дапаўненьні і стварэньні артыкулаў у рамках «Месяца істотных артыкулаў», які пачнецца 12 жніўня да 19-годзьдзя Беларускай Вікіпэдыі. Артыкулы для будучага напісаньня магчыма загадзя абраць у [[Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Пашыраная вэрсія]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:41, 16 ліпеня 2023 (UTC+3) == [[Захад-2021]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Захад-2021]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:14, 13 жніўня 2023 (UTC+3) == Паляшук і чорт == Зьвярніце ўвагу, што тэксты твораў разьмяшчаюцца ў [[Вікікрыніцы|ВікіКрыніцах]], дзе гэты твор [[s:be:Паляшук і чорт|ужо існуе]]. У Вікіпэдыі ж варта падрабязьней апісваць гісторыю, час стварэньня і сьцісла пераказаць сюжэт. А таксама праставіць катэгорыі ды паправіць іншыя хібы, пералічаныя шаблёнам {{Ш|Парады артыкулу}}. [[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 16:53, 1 лістапада 2023 (+03) :ну дык сам і зрабі а не выдаляй чужую працу [[Удзельнік:XHCKidx|xhckidx]] ([[Гутаркі ўдзельніка:XHCKidx|гутаркі]]) 19:10, 1 лістапада 2023 (+03) == [[Беларуская АЭС]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку надзённага артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларуская АЭС]]. Таксама вітаюцца яго дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 20:26, 21 лістапада 2023 (UTC+3) == [[Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]]. Таксама вітаюцца яго дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 16:25, 29 лютага 2024 (UTC+3) == [[Вярхоўны штаб саюзных дзяржаваў у Эўропе]] == Вітаю! Як маецеся? Вылучыў у добрыя артыкул пра ўстанову, загадваць якой вылучаны беларус [[Алексус Грынкевіч]]. Буду ўдзячны за падтрымку на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Вярхоўны штаб саюзных дзяржаваў у Эўропе]]. Таксама вітаюцца вычытка і дапаўненьне, як і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:05, 27 чэрвеня 2025 (СКЧ+3) == [[Менскі маторны завод]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Менскі маторны завод]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 10:48, 15 ліпеня 2025 (СКЧ+3) == [[Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. Адначасна віншую з 21-мі ўгодкамі заснаваньня [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускай Вікіпэдыі]] 12 жніўня 2004 году. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 13:58, 12 жніўня 2025 (СКЧ+3) == [[Абмеркаваньне Вікіпэдыі:Галасаваньні/Шапка#Прыбіраньне ўнутранай супярэчнасьці]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку прапановы зьмяненьня правіла галасаваньняў. Таксама вітаюцца вашыя ўласныя довады і дапаўненьне. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:11, 5 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Міхаіл Бабіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Міхаіл Бабіч]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 17:11, 15 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Анатоль Фядосік]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Анатоль Фядосік]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 20:54, 28 верасьня 2026 (+03) == [[Ельня (заказьнік)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Ельня (заказьнік)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 22:15, 26 кастрычніка 2026 (+03) 0fhrpd12xr1j31exq8karrel2jx1w9f Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2007 0 89287 2697803 2458937 2026-10-27T03:10:46Z Kvrtkmrtyrr 91676 /* */ 2697803 wikitext text/x-wiki {{Конкурс Эўрабачаньне | Лягатып = | Фінал = [[8 сьнежня]] [[2007]] году | Паўфіналы = | Тэлеканал гаспадароў = [[AVRO]] | Месца = [[Ратэрдам]], [[Нідэрлянды]] | Сыстэма галасаваньня = | Вядоўцы = | Колькасьць краін = 17 | Дэбют = {{ARM}}{{*}}{{GEO}}{{*}}{{Сьцяг Баўгарыі}} [[Баўгарыя]]{{*}}{{Сьцяг Летувы}} [[Летува]] | Сыход = {{Сьцяг Харватыі}} [[Харватыя]]{{*}}{{ESP}} | Вяртаньне = | Нуль ачкоў | Пераможная песьня = «С друзьями» ([[Беларусь]]) | папярэдні = <small>[[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2006|2006]]</small> | наступны = <small>[[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|2008]]</small> }} '''Дзіцячы конкурс песьні «Эўрабачаньне-2007»''' — пяты [[дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне]], прайшоў у [[Ратэрдам]]е ([[Нідэрлянды]]) [[8 сьнежня]]. Перамогу атрымаў [[Аляксей Жыгалковіч]] зь [[Беларусь|Беларусі]] зь песьняй «С друзьями». == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.junioreurovision.tv Афіцыйны сайт]{{ref-en}} {{Дзіцячае Эўрабачаньне}} {{Накід:Музыка}} [[Катэгорыя:Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне паводле гадоў|2007]] dqqhnky7555hes58q55xhpjf5wv87rc Аль-Газалі 0 90531 2697731 2647350 2026-10-26T14:32:36Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697731 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Аль-Газалі́''' ({{мова-ar|الغزالى}}), поўнае імя '''Абу-Хамі́д Мухама́д ібн-Мухама́д Аль-Газалі́́''' ({{мова-ar|ابو حامد محمد بن محمد الغزالى}}; [[1058]] — [[1111]]) — [[іслам]]скі [[багаслоў]] і [[філёзаф]] [[пэрсы]]дзкага паходжаньня<ref>[https://web.archive.org/web/20081011123939/http://www.bartleby.com/65/gh/Ghazali.html Ghazali], The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006</ref>, нарадзіўся ў мястэчку [[Тус]] ([[Харасан]]). Адзін з найбольш аўтарытэтных настаўнікаў, уваходзіць у лік пачынальнікаў [[суфізм]]у. З [[1091]] году ўзначальваў багаслоўскую школу ў [[Багдад]]зе па запрашэньні [[сэльджукі|сэльджуцкага]] султана. Дзейнасьць аль-Газалі была накіравана на фармаваньне ўсебаковага й сыстэматычнага вучэньня суфізму, ён сфармуляваў тэарэтычную базу суфізму й дамогся ягонай інтэграцыі з агульнапрызнаным ісламам. == Біяграфія == Абу-Хамід аль-Газалі нарадзіўся ў беднай сям’і й зарана страціў бацьку. Перад сьмерцю бацька даручыў свайму сябру-суфію заняцца выхаваньнем і навучаньнем сваіх сыноў. Ягоны сябар некаторы час займаўся малымі, але, потым, аддаў хлопцаў у мэдрэсе, бо грошай на малых яму не хапала. Новым настаўнікам аль-Газалі стаў імам [[Ахмад ар-Разікані]] ў Тусе, але дзеля працягу навучаньня ён пераехаў у [[Джурджан]] і [[Нішапур]], дзе там навучаўся пад кіраўніцтвам імама [[аль-Харамайн]]а. Аднойчы маладога Абу-Хаміда прыкмеціў сэльджускі візыр [[Нізам аль-Мульк]], і дзякуючы ягонай дапамозе Газалі патрапіў у [[Багдад]], дзе атрымаў высокія пасады пры двары й стаў аўтарытэтным навукоўцам і багасловам. З [[1091]] па [[1095]] аль-Газалі выкладаў у мэндрэсы аль-Нізамія. У гэты час у [[1092]] годзе ад забойцы-[[асасын]]а загінуў Нізам аль-Мульк. У 1095 годзе аль-Газалі выправіўся ў [[хадж]] і пакінуў Багдад, закінуўшы службовую кар’еру ў самым ейным росквіце. 11 гадоў да [[1106]] году ён жыў як самотнік. Ён растлумачваў гэты свой учынак тым, што сярод багасловаў і законаведаў пачалося разлажэньне, і яго ахапіла «боязь пекла». Ён наведаў сьвятыя месцы як то [[Мэка|Мэку]], [[Мэдына|Мэдыну]], а таксама [[Ерусалім]], [[Дамаск]], Багдад і зноўку вярнуўся ў Тусу. У гэтыя гады ён напісаў найболей значныя свае творы. У 1106 годзе [[Фахр аль-Мульк]] змусіў Газалі вярнуцца да выкладаньня й Абу-Хамід зноўку пачаў чытаць лекцыі ў мэдрэсы аль-Нізамія ў Нішыпуры. Неўзабаве перад сьмерцю ён зноўку кінуў выкладаньне й вярнуўся ў Тус, дзе пасяліўся ў кельлі й навучаў маладых пасьлядоўнікаў суфійскаму вобразу жыцьця. Аль-Газалі памёр у сьнежні [[1111]] году ўва ўзросьце 55 гадоў. == Характарыстыка вучэньня == Аль-Газалі належыў да артадаксальнай [[сунізм|суніцкай]] школы [[аш-Шафіі]]. Ён спалучаў у сабе знаўца [[фікх]]а з [[суфізм]]ам, пад які ён падвёў тэарэтычную базу. Калі ён стаў старанна вывучаць навукі, як то [[калам]], [[філязофія|філязофію]], [[ісмаілізм]], суніцкія дагматыкі, асабліва ў гады адзіноты, ён прыйшоў да высновы, што рацыянальна сканструяваная вера нежыцьцёвая, і сур’ёзна зьвярнуўся да суфізму. Ён зразумеў, што маральныя асновы павінны грунтавацца на непасрэдных зносінах з Алагам, а таксама на асабістым вопыце перажываньняў. Пры гэтым важна здабыцьцё прасьвятленьня альбо чароўнай ласкі, дзеля якой трэба вызваліцца ад усяго штучнага. == Вядомыя працы == [[Файл:Munqidh min al-dalal (last page).jpg|значак|зьлева|Апошняя старонка аўтабіяграфіі аль-Газалі.]] Газалі напісаў больш за 70 кнігаў па ісламскай навуцы, філязофіі й суфізму. === ''«Непасьлядоўнасьць філёзафаў»'' === Кніга аль-Газалі [[11 стагодзьдзе|XI стагодзьдзя]] пад назвай «''Непасьлядоўнасьць філёзафаў''» азначае важны паварот у ісламскай тэорыі пазнаньня. Сустрэча са [[скептыцызм]]ам прывяла Газалі да шляху боскага [[аказіялізм]]у, альбо перакананьня, што ўсе прычынныя падзеі й узаемадзеяньні не прадукт матэрыяльнай сувязі, а неадкладнай і бягучай волі Божай. Непасьлядоўнасьць і стала паваротным пунктам у ісламскай філязофіі, што выявілася ў форме лютай адмовы ад [[Арыстотэль|Арыстотэля]] й [[Плятон]]а. Кніга асуджала «falasifa», вольную групу ісламскіх філёзафаў [[8 стагодзьдзе|VIII]]—[[11 стагодзьдзе|XI стагодзьдзяў]] (найболей прыкметнымі сярод іх былі [[Авіцэна]] й [[аль-Фараб]]), якая інтэлектуальна зьвярталася да філязофіі старажытных грэкаў. Газалі асудзіў Арыстотэля, Сакрата й іншых грэцкіх пісьменьнікаў, як няверуючых, а таксама тых, хто карыстаўся іхнымі мэтадамі й ідэямі, што на ягоны пункт гледжаньня разбэшчвае ісламскую веру. У наступным стагодзьдзі, [[Авэроэс]] падрыхтаваў абвяржэньне гэтай працы Газалі, назваўшы яго «''Непасьлядоўнасьць непасьлядоўнасьці''», аднак эпістэмалягічны курс ісламскай думкі ўжо былі ўсталяваны. === ''Аўтабіяграфія'' === Газалі напісаў аўтабіяграфію пад канец свайго жыцьця, назваўшы яе «''Збаўца ад памылак''». Гэтая праца лічыцца адным з самых значных ягоных твораў<ref name="Böwering">Gerhard Böwering, Encyclopedia Iranica, [http://www.ghazali.org/articles/gz-iranica.htm Ghazali]</ref>. У ім Газалі распавядае, што аднойчы ягоная крыза эпістмалягічнага скептыцызму была вызвалена «сьвятлом, які Бог кінуў у мае грудзі... ключ да найбольшых ведаў»<ref>Richard Joseph McCarthy. Freedom and Fulfillment, Boston: Twayne, 1980. — С. 66.</ref>. Ён вывучыў і асвоіў аргумэнты [[калам]]у, ісламскай філязофіі й [[ісмаілізм]]у. Ацэньваючы іх, ён прыйшоў да высновы, што ўсе тры падыходы былі недастатковымі й вызначыў вышэйшую каштоўнасьць толькі ў містычным досьведзе й інтуіцыі, гэтак званы стан прароцтва, ён распрацаваў такім чынам [[Суфізм|суфійскую школу]]. Аўтабіяграфія лічыцца таксама важным дакумэнтам, які дазваляе пазнаёміцца з сутнасьцю рэлігіі, выдатнай ад [[Хрысьціянства|хрысьціянскай]], бо аўтабіяграфічнай літаратуры гэтага пэрыяду па-за хрысьціянскай традыцыі амаль не існавала. === ''«Адражэньне рэлігійных навук»'' === Іншай буйной працай аль-Газалі зьяўляецца «''Адраджэньне рэлігійных навук''» (''Ihya'ul Ulumuddin''). Яна ахоплівае амаль усе вобласьці ісламскай навукі: [[фікх]] (ісламскае права), калам (багаслоўе) і суфізм. Праца складаецца з чатырох асноўных разьдзелаў: «акты пакланеньня» (''Rub' al-'ibadat''), «нормы паўсядзённага жыцьця» (''Rub' al-'adatat''), «шляхі гібелі» (''Rub' al-'muhlikat'') й «шляхі выратаваньня» (''Rub' al-'munjiyat''). Многія выбітныя дзеячы пазьней казалі пра гэтую кнігу: «Калі б усе ісламскія навукі зьніклі, яны маглі зноўку паўстаць з ''"Адражэньня рэлігійных навук"''». Акрамя таго аль-Газалі напісаў кароткую вэрсію гэтай кнігі на [[пэрсыдзкая мова|пэрсыдзкай мове]] пад назовам «Алхімія шчасьця» (''Kīmyāye Sa'ādat''). === ''Ерусалімскі трактат'' === Па патрабаваньні ягоных вучняў у Ерусаліме, аль-Газалі напісаў сьціснутае тлумачэньне ісламу азагалоўленае як «Ерусалімскі трактат»<ref>Walid Khalidi (1984). Before Their Diaspora. Institute for Palestine Studies, Washington D.C. — С. 29.</ref>. == Уплыў == [[Файл:The tomb of Imam Al-Ghazali.jpg|значак|Маўзалей аль-Газалі ў [[Тус]]е.]] За сваё жыцьцё аль-Газалі напісаў больш за 70 кнігаў па навуцы, ісламскім развагам і [[суфізм]]у<ref name="Böwering"/><ref>Smith, Margaret (1936). «The Forerunner of Al-Ghazali». Journal of the Royal Asiatic Society: 65—78.</ref><ref>Banuazizi, Ali; Weiner, Myron (1994). «The Politics of Social Transformation in Afghanistan, Iran, and Pakistan». Syracuse University Press. — С. 108. — ISBN 9780815626091.</ref><ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/al-Ghazali.aspx «Ghazali, al-»]. The Columbia Encyclopedia.</ref><ref>Adamec, Ludwig W. (2009). «Historical Dictionary of Islam». Scarecrow Press. — С. 109. — ISBN 978-0810861619.</ref><ref>Griffel, Frank (2016). «Al-Ghazali». In Zalta, Edward N. (ed.). The Stanford Encyclopedia of Philosophy (2016). Metaphysics Research Lab, Stanford University.</ref><ref>Bloch, Ernst (2019). «Avicenna and the Aristotelian Left». New York: Columbia University Press. — С. 77. — ISBN 9780231175357.</ref>. Аль-Газалі адыграў важную ролю ў інтэграцыі суфізму з [[шарыят]]ам. Ён таксама быў першым, хто прадставіў фармальнае апісаньне суфізму ў сваіх працах. Ягоныя працы таксама ўмацавалі статус суніцкага ісламу ў параўнаньні зь іншымі школамі. Ісмаіліты зьявіліся на пэрсыдзкіх тэрыторыях і набіралі ўсё большую моц у час аль-Газалі, калі [[Нізам аль-Мульк]] быў забіты ісмаілітамі. У сваёй працы ''«Паскудзтвы эзатэрыкаў»'' аль-Газалі абвесьціў іх нявернымі, кроў якіх можа быць пралітая<ref>Adang, Camilla; Ansari, Hassan; Fierro, Maribel (2015). [https://books.google.com/books?id=nf_dCgAAQBAJ&q=takfir+in+islam «Accusations of Unbelief in Islam: A Diachronic Perspective on Takfīr»]. Brill. — С. 19. — ISBN 9789004307834.</ref>. Аль-Газалі ўдалося атрымаць шырокае прызнаньне суфізму за кошт філязофіі<ref name="Sells">Sells, Michael Anthony (1996). [https://books.google.com/books?id=BrU54SYQSyoC&pg=PA24 «Early Islamic Mysticism: Sufi, Qur’an, Miraj, Poetic and Theological Writings»]. New York: Paulist. — ISBN 9780809136193.</ref>. У той жа час у сваім абвяржэньні філёзафаў ён карыстаўся іхнымі філёзафскімі катэгорыямі й тым самым садзейнічаў іхнаму больш шырокаму распаўсюду<ref name="Sells"/>. Галоўнай часткай ягонай рэлігійнай філязофіі было сьцьверджаньне, што Творца быў цэнтрам усяго чалавечага жыцьця, які адыгрываў беспасярэднюю ролю ўва ўсіх сусьветных справах. Уплыў аль-Газалі не абмяжоўваўся [[іслам]]ам, бо насамрэч ягоныя працы былі шырока распаўсюджаныя сярод хрысьціянскіх і габрэйскіх навукоўцаў і філёзафаў. Некаторыя з найбольш вядомых філёзафаў і навукоўцаў на Захадзе ўлучаюць [[Дэйвід Г’юм|Дэйвіда Г’юма]], [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]] й сьвятога [[Тамаш Аквінскі|Тамаша Аквінскага]]. Габрэйскі тэоляг [[Майманід]] быў глыбока зацікаўлены ў працах аль-Газалі. Адным з найбольш прыкметных дасягненьняў аль-Газалі стала ягонае пісьменства й рэформа адукацыі, якая праклала шлях ісламскай адукацыі з XII па XIX стагодзьдзі. Працы аль-Газалі ў значнай ступені абапіраліся на ісламскіх матэматыкаў і астраномаў, такіх як [[Ат-Тусі]]<ref>[http://www.ibe.unesco.org/sites/default/files/ghazalie.pdf «Al-Ghazali»]. Quarterly Review of Comparative Education. 23: 3—4.</ref>. Паводле ўсіх прыкметаў сваіх твораў аль-Газалі быў сапраўдным містыкам у пэрсыдзкім сэнсе. Ён лічыў сябе больш містычным і рэлігійным, чым філязофскім, аднак некаторыя навукоўцы больш шырока разглядаюць яго як вядучую фігуру ісламскай філязофіі й думкі. Ён апісвае свой філязофскі падыход як пошук праўдзівых ведаў, больш глыбокага разуменьня філязофскага й навуковага, а таксама лепшага разуменьня містыкі й пазнаньня<ref>Louchakova-Schwartz, Olga (2011). «The Self and the World: Vedanta, Sufism, and the Presocratics in a Phenomenological View». Phenomenology/Ontopoiesis Retrieving Geo-cosmic Horizons of Antiquity. Dordrecht: Springer Netherlands. — С. 423—438. — [[doi:10.1007/978-94-007-1691-9_33]]. ISBN 9789400716902.</ref>. Час пасьля аль-Газалі ўмоўна быў названы залатым векам арабскай філязофіі, ініцыяваны пасьпяховай інтэграцыяй аль-Газалі лёгікі ў навучальную праграму [[мэдрэсэ]] ісламскай сэмінарыі. Імам аль-Газалі пераважна вырашыў захаваць сваю спадчыну ў сваіх кнігах, таму за сваю кар’еру напісаў больш за 70 кнігаў. Пра ягоную кнігу ''«Адраджэньне рэлігійных навук»'' сказана, што калі ў чалавека няма шэйха, то ў яго ёсьць іг’я. Сваімі творамі ён усё яшчэ ўплывае на ісламскіх навукоўцаў і супольнасьць. Такія вядомыя навукоўцы, як шэйх [[Гамза Юсуф]], шэйх Ібрагім Осі Эфа, доктар [[Тымаці Ўінтэр|Абдул Гакім Мурад]], знаходзяцца пад вялікім уплывам ягонага вучэньня. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.ghazali.org/ Сайт прысьвечаны аль-Газалі] * [https://web.archive.org/web/20130629013013/http://www.islamtimes.org/vdch.-n-t23nzz10d2.html Газалі] й рэформы ў ісламе * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/persien.html Сачыненьні аль-Газалі] на vostlit.info {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Суфізм]] [[Катэгорыя:Іслам]] [[Катэгорыя:Філёзафы]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] gyab3kvc8vm5geu8dsf0khsu2i61cr4 Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне 0 90534 2697801 2697600 2026-10-27T03:02:55Z Kvrtkmrtyrr 91676 /* Сьпіс пераможцаў */ 2697801 wikitext text/x-wiki {{Фэст |Назва = Дзіцячае Эўрабачаньне |Назва ў арыгінале = {{мова-en|Junior Eurovision|скарочана}} |Лягатып = |Шырыня лягатыпу = |Выява = |Подпіс да выявы = |Шырыня выявы = |Гады = 2003 — па сёньняшні дзень |Краіна = |Горад = |Мова = |Жанр = |Жанры = Любы |Псэўданім = |Псэўданімы = |Лэйбл = Эўрапейскі вяшчальны зьвяз |Лэйблы = |Тэматыка = [[Музыка]], [[Конкурс]] |Склад = |Ганаровыя госьці = |Злучаныя праекты = [[Эўрабачаньне]] |Сайт = [http://www.junioreurovision.tv/ junioreurovision.tv] }} '''Дзіця́чы ко́нкурс пе́сьні «Эўраба́чаньне»''' ({{Мова-en|Junior Eurovision Song Contest}}) — штогадовы тэлевізійны конкурс, які арганізаецца [[Эўрапейскі вяшчальны зьвяз|Эўрапейскім вяшчальным зьвязам]] (ЭВЗ) пачынаючы зь 2003 году. На час пасьля конкурсу [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2023|2023]] году праведзена 21 сязон. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя дзіцячага конкурсу песьні Эўрабачаньне}} Першы конкурс адбыўся 15 лістапада 2003 году ў датскім [[Капэнгаген]]е, у якім першую перамогу здабыў харватскі прадстаўнік [[Дына Елусіч]] зь песьняй «Ti si moja prva ljubav». Тады свой удзел узялі 16 краін. Першапачаткова наступны год арганізоўвала не краіна-пераможца папярэдняга году, як гэта адбываецца ў дарослым аналягу конкурсу, а краіна, якая была абраная рэфэрэнт-суполкай арганізатараў конкурсу. Гэта адбывалася амаль да 2012 году, пасьля якога магчымасьць на права правядзеньня конкурсу давалі спачатку краіне-пераможце, а пасьля пераходзілі да прыёму заявак ад зацікаўленных у правядзеньні краін. == Фармат == На працягу гісторыі ўсяго конкурсу фармат правядзеньня яго ня зьменіваўся: ён складаецца з паступовых жывых выступаў выканаўцаў (да шасьці чалавек на сцэне адначасова) заяўленых тэлекампаніямі краін-удзельніц. З самога пачатку й да 2015 году конкурс трансліравалі па суботах увечары, але з 2016 году гэта сталі рабіць у нядзелю а 18-й гадзіне па Цэнтра-Эўрапейскаму часу. Заўсёды конкурс складаўся з: царамоніі адкрыцьця, на якім выканаўцаў прадстаўляюць гледачам і тэлегледачам; выступам выканаўцаў зь іхнімі песьнямі; кароценькія выступы ўсіх песень (каб нагадаць гледачам пра ўсе конкурсныя кампазіцыі пад час галасаваньня); інтэрвал-акты; час адкрытака галасаваньня, калі паступова гледачы маглі бачыць падлік баллаў і выступ пераможца з яго песьняй. У розныя моманты шоў тэлеканалы могуць зрабіць перапынак на [[Рэкляма|рэкляму]]. == Правілы == У асноўным правілы дзіцячага конкурсу паходзяць на правілы дарослага аналягу, але за выключэньнем некалькіх пунктаў: * На момант правядзеньня фіналу конкурса (прамой трансляцыі) выканаўцу/выканаўцам павінна быць ад 9 да 14 год; * Кожная песьня павінна мець ня меньш 75% тэксту на дзяржаўнай мове; * Выканаўца павінен быць альбо аўтарам конкурснай песьні, альбо браць максімальны ўдзел у стварэньні песьні; * Выканаўца абавязаны мець грамадзянства краіны, якую ён прадстаўляе, альбо жыць ў ёй ня меньш за 2 гады; * Існуюць абмежаваньні ў адзеньні дзяцей-выканаўцаў -яна не павінна быць занадта дарослай. == Краіны-удзельніцы == {{Асноўны артыкул|Краіны-удзельніцы дзіцячага конкурсу песьні Эўрабачаньне}} На конкрсе «Дзіцячае Эўрабачаньне» права ўдзелу меюць усе краіны-чальцы [[Эўрапейскі вяшчальны зьвяз|Эўрапейскага вяшчальнага зьвязу]]. Але ў 2015 годзе на конкрсе ўпершыню прыняла удзел Аўстралія, якой ўвесну таго жа году дазволілі прынімаць удзел на дарослым аналягу конкурса Эўрабачаньне. Праз 3 гады на конкурсе ў Менску дазвол да ўдзелу на конкурсе далі Казахстану та Ўэйлзу. За ўвесь час конкурсу 41 краіна прыняла ўдзел. {| |- style="vertical-align:top" | {| class="wikitable" style="font-size:94%" |- ! scope="col"| Год ! Краіны, якія ўзялі першы ўдзел |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="16"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2003|2003]] | {{BLR}} |- | {{BEL}} |- | {{HRV}} |- | {{CYP}} |- | {{DEN}} |- | {{GRC}} |- | {{LAT}} |- | {{MLT}} |- | {{NLD}} |- | {{MKD}} |- | {{NOR}} |- | {{POL}} |- | {{ROU}} |- | {{ESP}} |- | {{SWE}} |- | {{GBR}} |} | {| class="wikitable" style="font-size:94%" |- ! scope="col"| Год ! Краіны, якія ўзялі першы ўдзел |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2004|2004]] | {{FRA}} |- | {{CHE}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2005|2005]] | {{RUS}} |- | {{SCG}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2006|2006]] | {{PRT}} |- | {{SRB}} |- | {{UKR}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="4"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2007|2007]] | {{ARM}} |- | {{BUL}} |- | {{GEO}} |- | {{LTU}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2010|2010]] | {{MDA}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2012|2012]] | {{ALB}} |- | {{AZE}} |- | {{ISR}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2013|2013]] | {{SMR}} |} | {| class="wikitable" style="font-size:94%" |- ! scope="col"| Год ! Краіны, якія ўзялі першы ўдзел |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2014|2014]] | {{ITA}} |- | {{MNE}} |- | {{SVN}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2015|2015]] | {{AUS}} |- | {{IRL}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2018|2018]] | {{KAZ}} |- | {{WLS}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2020|2020]] | {{DEU}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2023|2023]] | {{EST}} |} |} == Сьпіс пераможцаў == {{Асноўны артыкул|Пераможцы дзіцячага конкурсу песьні Эўрабачаньне}} За ўвесь час правядзеньня конкурсу толькі 12 краін здабылі сабе перамогу, зь якіх Грузія та Францыя маюць па 3 перамогі<ref>{{Артыкул|загаловак=In a Nutshell|спасылка=https://junioreurovision.tv/history/in-a-nutshell}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#6699CC" | '''<span style="color:White;">Год</span>''' || '''<span style="color:White;">Дата</span>''' || '''<span style="color:White;">Месца правядзеньня</span>''' || '''<span style="color:White;">Удзельнікі</span>''' || '''<span style="color:White;">Краіна-пераможца</span>''' || '''<span style="color:White;">Выканаўца</span>''' || '''<span style="color:White;">Песьня</span>''' |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2003|2003]] || 15 лістапада || {{Сьцяг Даніі}} [[Капэнгаген]] || style="text-align:center;"| 16 || {{HRV}} || [[Дына Елусіч]] || «Ti si moja prva ljubav» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2004|2004]] || 20 лістапада || {{Сьцяг Нарвэгіі}} [[Лілехамэр]] || style="text-align:center;"| 18 || {{ESP}} || [[Марыя Ісабэль]] || «Antes muerta que sencilla» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2005|2005]] || 26 лістапада || {{Сьцяг Бэльгіі}} [[Хасэлт]] || style="text-align:center;"| 16 || {{BLR}} || [[Ксенія Сітнік]] || «Мы вместе» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2006|2006]] || 2 сьнежня || {{Сьцяг Румыніі}} [[Бухарэст]] || style="text-align:center;"| 15 || {{RUS}} || [[Сёстры Талмачовы]] || «Весенний джаз» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2007|2007]] || 8 сьнежня || {{Сьцяг Нідэрляндаў}} [[Ратэрдам]] || style="text-align:center;"| 17 || {{BLR}} || [[Аляксей Жыгалковіч]] || «С друзьями» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|2008]] || 22 лістапада || {{Сьцяг Кіпру}} [[Лімасол]] || style="text-align:center;"| 15 || {{GEO}} || [[Гурт Bzikebi|Bzikebi]] || «Bzzzz…» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2009|2009]] || 21 лістапада || {{Сьцяг Украіны}} [[Кіеў]] || style="text-align:center;"| 13 || {{NLD}} || [[Ральф Макенбах]] || «Click Clack» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2010|2010]] || 20 лістапада || {{Сьцяг Беларусі}} [[Менск]] || style="text-align:center;"| 14 || {{ARM}} || [[Уладзімер Арзуманян]] || «Mama» (Մամա) |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2011|2011]] || 3 сьнежня || {{Сьцяг Армэніі}} [[Ерэван]] || style="text-align:center;"| 13 || {{GEO}} || [[Гурт Candy|Candy]] || «Candy Music» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2012|2012]] || 1 сьнежня || {{Сьцяг Нідэрляндаў}} [[Амстэрдам]] || style="text-align:center;"| 12 || {{UKR}} || [[Настасься Петрык]] || «Nebo» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2013|2013]] || 30 лістапада || {{Сьцяг Украіны}} [[Кіеў]] || style="text-align:center;"| 12 || {{MLT}} || [[Гая Кашы|Ґая Кашы]] || «The Start» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2014|2014]] || 15 лістапада || {{Сьцяг Мальты}} [[Марса]] || style="text-align:center;"| 16 || {{ITA}} || [[Вічэнца Канцьела]] || «Tu primo grande amore» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2015|2015]] || 21 лістапада || {{Сьцяг Баўгарыі}} [[Сафія]] || style="text-align:center;"| 17 || {{MLT}} || [[Дэсціні Чукуньерэ]] || «Not My Soul» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2016|2016]] || 20 лістапада || {{Сьцяг Мальты}} [[Валета]] || style="text-align:center;"| 17 || {{GEO}} || [[Марыям Мамадашвілі]] || «Mzeo» (მზეო) |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2017|2017]] || 26 лістапада || {{Сьцяг Грузіі}} [[Тбілісі]] || style="text-align:center;"| 16 || {{RUS}} || [[Паліна Багусевіч]] || «Крылья (Wings)» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2018|2018]] || 25 лістапада || {{Сьцяг Беларусі}} [[Менск]] || style="text-align:center;"| 20 || {{POL}} || [[Раксана Венгель]] || «Anyone I Want to Be» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2019|2019]] || 24 лістапада || {{Сьцяг Польшчы}} [[Катавіцы]] || style="text-align:center;"| 19 || {{POL}} || [[Вікі Габар|Вікі Ґабар]] || «Superhero» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2020|2020]] || 29 лістапада || {{Сьцяг Польшчы}} [[Варшава]] || style="text-align:center;"| 12 || {{FRA}} || [[Валянціна Транель|Валянціна]] || «J’imagine» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2021|2021]] || 19 сьнежня || {{Сьцяг Францыі}} [[Парыж]] || style="text-align:center;"| 19 || {{ARM}} || [[Малена (сьпявачка)|Малена]] || «Qami Qami» (Քամի Քամի) |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2022|2022]] || 11 сьнежня || {{Сьцяг Армэніі}} [[Ерэван]] || style="text-align:center;"| 16 || {{FRA}} || [[Лісандра Фарміка|Лісандра]] || «Oh Maman!» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2023|2023]] || 26 лістапада || {{Сьцяг Францыі}} [[Ніцца]] || style="text-align:center;"| 16 || {{FRA}} || [[Зойі Клёзу]] || «Cœur» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2024|2024]] || 16 лістапада || {{Сьцяг Гішпаніі}} [[Мадрыд]] || style="text-align:center;"| 17 || {{GEO}} || [[Андрыя Путкарадзе]] || «To My Mom» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2025|2025]] || 13 сьнежня || {{Сьцяг Грузіі}} [[Тбілісі]] || style="text-align:center;"| 18 || {{FRA}} || [[Лу Дэлёз]] || «Ce monde» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2026|2026]] || 24 кастрычніка || {{Сьцяг Мальты}} Та-Калі || style="text-align:center;"| 16 || {{ARM}} || [[Нарэ Керабян]] || «Boo!» |} == Глядзіце таксама == * [[Беларусь на дзіцячым конкурсе песьні Эўрабачаньне]] * [[Конкурс песьні Эўрабачаньне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.junioreurovision.tv Афіцыйны сайт]{{ref-en}} {{Дзіцячае Эўрабачаньне}} {{Парады артыкулу|артаграфія}} [[Катэгорыя:Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне| ]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2003 годзе]] lf6lw7wwp5e4issj56e1ihmiybs8i3r 2697802 2697801 2026-10-27T03:07:55Z Kvrtkmrtyrr 91676 /* Сьпіс пераможцаў */ 2697802 wikitext text/x-wiki {{Фэст |Назва = Дзіцячае Эўрабачаньне |Назва ў арыгінале = {{мова-en|Junior Eurovision|скарочана}} |Лягатып = |Шырыня лягатыпу = |Выява = |Подпіс да выявы = |Шырыня выявы = |Гады = 2003 — па сёньняшні дзень |Краіна = |Горад = |Мова = |Жанр = |Жанры = Любы |Псэўданім = |Псэўданімы = |Лэйбл = Эўрапейскі вяшчальны зьвяз |Лэйблы = |Тэматыка = [[Музыка]], [[Конкурс]] |Склад = |Ганаровыя госьці = |Злучаныя праекты = [[Эўрабачаньне]] |Сайт = [http://www.junioreurovision.tv/ junioreurovision.tv] }} '''Дзіця́чы ко́нкурс пе́сьні «Эўраба́чаньне»''' ({{Мова-en|Junior Eurovision Song Contest}}) — штогадовы тэлевізійны конкурс, які арганізаецца [[Эўрапейскі вяшчальны зьвяз|Эўрапейскім вяшчальным зьвязам]] (ЭВЗ) пачынаючы зь 2003 году. На час пасьля конкурсу [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2023|2023]] году праведзена 21 сязон. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя дзіцячага конкурсу песьні Эўрабачаньне}} Першы конкурс адбыўся 15 лістапада 2003 году ў датскім [[Капэнгаген]]е, у якім першую перамогу здабыў харватскі прадстаўнік [[Дына Елусіч]] зь песьняй «Ti si moja prva ljubav». Тады свой удзел узялі 16 краін. Першапачаткова наступны год арганізоўвала не краіна-пераможца папярэдняга году, як гэта адбываецца ў дарослым аналягу конкурсу, а краіна, якая была абраная рэфэрэнт-суполкай арганізатараў конкурсу. Гэта адбывалася амаль да 2012 году, пасьля якога магчымасьць на права правядзеньня конкурсу давалі спачатку краіне-пераможце, а пасьля пераходзілі да прыёму заявак ад зацікаўленных у правядзеньні краін. == Фармат == На працягу гісторыі ўсяго конкурсу фармат правядзеньня яго ня зьменіваўся: ён складаецца з паступовых жывых выступаў выканаўцаў (да шасьці чалавек на сцэне адначасова) заяўленых тэлекампаніямі краін-удзельніц. З самога пачатку й да 2015 году конкурс трансліравалі па суботах увечары, але з 2016 году гэта сталі рабіць у нядзелю а 18-й гадзіне па Цэнтра-Эўрапейскаму часу. Заўсёды конкурс складаўся з: царамоніі адкрыцьця, на якім выканаўцаў прадстаўляюць гледачам і тэлегледачам; выступам выканаўцаў зь іхнімі песьнямі; кароценькія выступы ўсіх песень (каб нагадаць гледачам пра ўсе конкурсныя кампазіцыі пад час галасаваньня); інтэрвал-акты; час адкрытака галасаваньня, калі паступова гледачы маглі бачыць падлік баллаў і выступ пераможца з яго песьняй. У розныя моманты шоў тэлеканалы могуць зрабіць перапынак на [[Рэкляма|рэкляму]]. == Правілы == У асноўным правілы дзіцячага конкурсу паходзяць на правілы дарослага аналягу, але за выключэньнем некалькіх пунктаў: * На момант правядзеньня фіналу конкурса (прамой трансляцыі) выканаўцу/выканаўцам павінна быць ад 9 да 14 год; * Кожная песьня павінна мець ня меньш 75% тэксту на дзяржаўнай мове; * Выканаўца павінен быць альбо аўтарам конкурснай песьні, альбо браць максімальны ўдзел у стварэньні песьні; * Выканаўца абавязаны мець грамадзянства краіны, якую ён прадстаўляе, альбо жыць ў ёй ня меньш за 2 гады; * Існуюць абмежаваньні ў адзеньні дзяцей-выканаўцаў -яна не павінна быць занадта дарослай. == Краіны-удзельніцы == {{Асноўны артыкул|Краіны-удзельніцы дзіцячага конкурсу песьні Эўрабачаньне}} На конкрсе «Дзіцячае Эўрабачаньне» права ўдзелу меюць усе краіны-чальцы [[Эўрапейскі вяшчальны зьвяз|Эўрапейскага вяшчальнага зьвязу]]. Але ў 2015 годзе на конкрсе ўпершыню прыняла удзел Аўстралія, якой ўвесну таго жа году дазволілі прынімаць удзел на дарослым аналягу конкурса Эўрабачаньне. Праз 3 гады на конкурсе ў Менску дазвол да ўдзелу на конкурсе далі Казахстану та Ўэйлзу. За ўвесь час конкурсу 41 краіна прыняла ўдзел. {| |- style="vertical-align:top" | {| class="wikitable" style="font-size:94%" |- ! scope="col"| Год ! Краіны, якія ўзялі першы ўдзел |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="16"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2003|2003]] | {{BLR}} |- | {{BEL}} |- | {{HRV}} |- | {{CYP}} |- | {{DEN}} |- | {{GRC}} |- | {{LAT}} |- | {{MLT}} |- | {{NLD}} |- | {{MKD}} |- | {{NOR}} |- | {{POL}} |- | {{ROU}} |- | {{ESP}} |- | {{SWE}} |- | {{GBR}} |} | {| class="wikitable" style="font-size:94%" |- ! scope="col"| Год ! Краіны, якія ўзялі першы ўдзел |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2004|2004]] | {{FRA}} |- | {{CHE}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2005|2005]] | {{RUS}} |- | {{SCG}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2006|2006]] | {{PRT}} |- | {{SRB}} |- | {{UKR}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="4"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2007|2007]] | {{ARM}} |- | {{BUL}} |- | {{GEO}} |- | {{LTU}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2010|2010]] | {{MDA}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2012|2012]] | {{ALB}} |- | {{AZE}} |- | {{ISR}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2013|2013]] | {{SMR}} |} | {| class="wikitable" style="font-size:94%" |- ! scope="col"| Год ! Краіны, якія ўзялі першы ўдзел |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="3"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2014|2014]] | {{ITA}} |- | {{MNE}} |- | {{SVN}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2015|2015]] | {{AUS}} |- | {{IRL}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="2"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2018|2018]] | {{KAZ}} |- | {{WLS}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2020|2020]] | {{DEU}} |- ! scope="row" style="vertical-align:top;" rowspan="1"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2023|2023]] | {{EST}} |} |} == Сьпіс пераможцаў == {{Асноўны артыкул|Пераможцы дзіцячага конкурсу песьні Эўрабачаньне}} За ўвесь час правядзеньня конкурсу толькі 12 краін здабылі сабе перамогу, зь якіх Грузія та Францыя маюць па 3 перамогі<ref>{{Артыкул|загаловак=In a Nutshell|спасылка=https://junioreurovision.tv/history/in-a-nutshell}}</ref>. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#6699CC" | '''<span style="color:White;">Год</span>''' || '''<span style="color:White;">Дата</span>''' || '''<span style="color:White;">Месца правядзеньня</span>''' || '''<span style="color:White;">Удзельнікі</span>''' || '''<span style="color:White;">Краіна-пераможца</span>''' || '''<span style="color:White;">Выканаўца</span>''' || '''<span style="color:White;">Песьня</span>''' |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2003|2003]] || 15 лістапада || {{Сьцяг Даніі}} [[Капэнгаген]] || style="text-align:center;"| 16 || {{HRV}} || [[Дына Елусіч]] || «Ti si moja prva ljubav» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2004|2004]] || 20 лістапада || {{Сьцяг Нарвэгіі}} [[Лілехамэр]] || style="text-align:center;"| 18 || {{ESP}} || [[Марыя Ісабэль]] || «Antes muerta que sencilla» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2005|2005]] || 26 лістапада || {{Сьцяг Бэльгіі}} [[Хасэлт]] || style="text-align:center;"| 16 || {{BLR}} || [[Ксенія Сітнік]] || «Мы вместе» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2006|2006]] || 2 сьнежня || {{Сьцяг Румыніі}} [[Бухарэст]] || style="text-align:center;"| 15 || {{RUS}} || [[Сёстры Талмачовы]] || «Весенний джаз» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2007|2007]] || 8 сьнежня || {{Сьцяг Нідэрляндаў}} [[Ратэрдам]] || style="text-align:center;"| 17 || {{BLR}} || [[Аляксей Жыгалковіч]] || «С друзьями» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2008|2008]] || 22 лістапада || {{Сьцяг Кіпру}} [[Лімасол]] || style="text-align:center;"| 15 || {{GEO}} || [[Гурт Bzikebi|Bzikebi]] || «Bzzzz…» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2009|2009]] || 21 лістапада || {{Сьцяг Украіны}} [[Кіеў]] || style="text-align:center;"| 13 || {{NLD}} || [[Ральф Макенбах]] || «Click Clack» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2010|2010]] || 20 лістапада || {{Сьцяг Беларусі}} [[Менск]] || style="text-align:center;"| 14 || {{ARM}} || [[Уладзімер Арзуманян]] || «Mama» (Մամա) |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2011|2011]] || 3 сьнежня || {{Сьцяг Армэніі}} [[Ерэван]] || style="text-align:center;"| 13 || {{GEO}} || [[Гурт Candy|Candy]] || «Candy Music» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2012|2012]] || 1 сьнежня || {{Сьцяг Нідэрляндаў}} [[Амстэрдам]] || style="text-align:center;"| 12 || {{UKR}} || [[Настасься Петрык]] || «Nebo» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2013|2013]] || 30 лістапада || {{Сьцяг Украіны}} [[Кіеў]] || style="text-align:center;"| 12 || {{MLT}} || [[Гая Кашы|Ґая Кашы]] || «The Start» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2014|2014]] || 15 лістапада || {{Сьцяг Мальты}} [[Марса]] || style="text-align:center;"| 16 || {{ITA}} || [[Вічэнца Канцьела]] || «Tu primo grande amore» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2015|2015]] || 21 лістапада || {{Сьцяг Баўгарыі}} [[Сафія]] || style="text-align:center;"| 17 || {{MLT}} || [[Дэсціні Чукуньерэ]] || «Not My Soul» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2016|2016]] || 20 лістапада || {{Сьцяг Мальты}} [[Валета]] || style="text-align:center;"| 17 || {{GEO}} || [[Марыям Мамадашвілі]] || «Mzeo» (მზეო) |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2017|2017]] || 26 лістапада || {{Сьцяг Грузіі}} [[Тбілісі]] || style="text-align:center;"| 16 || {{RUS}} || [[Паліна Багусевіч]] || «Крылья (Wings)» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2018|2018]] || 25 лістапада || {{Сьцяг Беларусі}} [[Менск]] || style="text-align:center;"| 20 || {{POL}} || [[Раксана Венгель]] || «Anyone I Want to Be» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2019|2019]] || 24 лістапада || {{Сьцяг Польшчы}} [[Катавіцы]] || style="text-align:center;"| 19 || {{POL}} || [[Вікі Габар|Вікі Ґабар]] || «Superhero» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2020|2020]] || 29 лістапада || {{Сьцяг Польшчы}} [[Варшава]] || style="text-align:center;"| 12 || {{FRA}} || [[Валянціна Транель|Валянціна]] || «J’imagine» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2021|2021]] || 19 сьнежня || {{Сьцяг Францыі}} [[Парыж]] || style="text-align:center;"| 19 || {{ARM}} || [[Малена (сьпявачка)|Малена]] || «Qami Qami» (Քամի Քամի) |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2022|2022]] || 11 сьнежня || {{Сьцяг Армэніі}} [[Ерэван]] || style="text-align:center;"| 16 || {{FRA}} || [[Лісандра Фарміка|Лісандра]] || «Oh Maman!» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2023|2023]] || 26 лістапада || {{Сьцяг Францыі}} [[Ніцца]] || style="text-align:center;"| 16 || {{FRA}} || [[Зойі Клёзу|Зоэ Клёзу]] || «Cœur» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2024|2024]] || 16 лістапада || {{Сьцяг Гішпаніі}} [[Мадрыд]] || style="text-align:center;"| 17 || {{GEO}} || [[Андрыя Путкарадзе]] || «To My Mom» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2025|2025]] || 13 сьнежня || {{Сьцяг Грузіі}} [[Тбілісі]] || style="text-align:center;"| 18 || {{FRA}} || [[Лу Дэлёз]] || «Ce monde» |- | bgcolor="#eeeeee"| [[Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне-2026|2026]] || 24 кастрычніка || {{Сьцяг Мальты}} Та-Калі || style="text-align:center;"| 16 || {{ARM}} || [[Нарэ Керабян]] || «Boo!» |} == Глядзіце таксама == * [[Беларусь на дзіцячым конкурсе песьні Эўрабачаньне]] * [[Конкурс песьні Эўрабачаньне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.junioreurovision.tv Афіцыйны сайт]{{ref-en}} {{Дзіцячае Эўрабачаньне}} {{Парады артыкулу|артаграфія}} [[Катэгорыя:Дзіцячы конкурс песьні Эўрабачаньне| ]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2003 годзе]] ca3z1tyjdc2igmdeeezl7yfhq3go8y9 Авіцэна 0 90627 2697725 2481703 2026-10-26T12:51:11Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697725 wikitext text/x-wiki {{Філёзаф |Імя = Ібн Сіна<br /><small>Авіцэна</small> |Арыгінальнае імя = ابن سینا |Партрэт = |Памер = |Апісаньне = |Імя пры нараджэньні = Абу Алі Хусайн ібн Абдала ібн Сіна |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|16|8|980}} |Месца нараджэньня = [[Афшані]] паблізу [[Бухара|Бухары]] |Дата сьмерці = {{Памёр|18|6|1037|гадоў=56}} |Месца сьмерці = [[Гамадан]], Пэрсія |Школа = |Пэрыяд = |Кірунак = Усходні арыстотэлізм |Зацікаўленасьці = [[мэдыцына]], [[філязофія]], ісламская тэалёгія, [[фізыка]], [[астраномія]], [[хімія]], [[геалёгія]], [[лёгіка]], палеанталёгія, [[паэзія]] |Ідэі = |Папярэднікі = |Наступнікі = |Грамадзянства = |Сайт = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = }} '''Абу Алі Хусайн ібн Абдала ібн Сіна''' ({{мова-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا}} — ''abu ali hossein ebn-e abdâllah ebn-e sinâ''), '''Ібн Сіна''' ({{мова-fa|بن سینا}} — ''ebn-e sinâ'' — адсюль «Авіцэна»; [[16 жніўня]] [[980]], [[Афшані]] паблізу [[Бухара|Бухары]] — [[18 чэрвеня]] [[1037]], [[Гамадан]]) — [[Пэрсія|пэрсыдзкі]] філёзаф, лекар, прыродазнавец, паэт, прадстаўнік усходняга [[арыстотэлізм]]у. Авіцэна вывучаў [[мэдыцына|мэдыцыну]] ў іншага пэрсыдзкага лекара [[Каш’яр]]а. Ён напісаў амаль 450 трактатаў па шырокаму колу пытаньняў, зь якіх каля 240 дайшлі да нас. У прыватнасьці, 150 зь ягоных захаваўшыхся трактатаў засяроджваюцца на [[філязофія|філязофіі]] і 40 зь іх — на мэдыцыне<ref>[https://web.archive.org/web/20100111184611/http://www.sjsu.edu/depts/Museum/avicen.html «Avicenna (Abu Ali Sina)»]. Sjsu.edu.</ref>. Ягоныя самыя вядомыя працы «Кніга лекаваньня», вялізарная філязофская й навуковая энцыкляпэдыя, і «Канон мэдычнай навукі», які выкладваўся ў сярэднявечных унівэрсытэтах у якасьці стандартнага курсу<ref>[https://web.archive.org/web/20081007070250/http://hcs.osu.edu/hort/history/023.html «Avicenna 980-1037»]. Hcs.osu.edu.</ref>, у прыватнасьці, ён быў выкарыстаны ў якасьці падручніка ўва ўнівэрсытэтах [[Манпэлье]] й [[Лёвэн]]а ў [[17 стагодзьдзе|XVII стагодзьдзі]]. Канон Авіцэны забясьпечваў поўную сыстэму ведаў па мэдыцыне ў адпаведнасьці з прынцыпамі [[Гален]]а й [[Гіпакрат]]а. Ён таксама быў [[астраномія|астраномам]], [[хімія|хімікам]], [[геалёгія|геолягам]], [[хафіз]]ам, [[псыхалёгія|псыхолягам]], [[тэалёгія|тэолягам]], [[лёгіка]]м, [[палеанталёгія|палеантолягам]], [[матэматыка]]м, [[фізыка]]м і паэтам<ref>[https://web.archive.org/web/20160406231524/https://www.iranica.com/articles/avicenna-index «Avicenna, in Encyclopaedia Iranica, Online Version 2006»]. Iranica.com.</ref>. Ён лічыцца самым вядомым і ўплывовым прадстаўніком [[ісламскі залаты век|ісламскага залатога веку]]<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/45755/Avicenna Avicenna] на [[Брытаніка|Брытаніке]].</ref>. == Біяграфія == === Раньнія гады === Авіцэна нарадзіўся каля 980 году ў месьце [[Афшані]], непадалёк ад [[Бухара|Бухары]], сталіцы [[Саманідзкая імпэрыя|Саманідзкай імпэрыі]], у рэгіёне Цэнтральнай Азіі й [[Вялікі Гарасан|Вялікага Гарасану]]. Ягоны бацька паходзіў з гораду [[Балх]], які цяпер знаходзіцца ў [[Аўганістан]]е, а ягоная маці была з Бухары, гораду сучаснага [[Узбэкістан|Ўзбэкістану]]. Ягоны бацька, Абдула, быў паважаным [[ісмаіліты|ісмаілітам]], маці звалі Сэтарэг. Бацька ў момант нараджэньня сына быў кіруючым у адным з маёнткаў імпэратара, таму маючы неабходныя сродкі бацька жадаў даць яму добрую адукацыю ў Бухары. Дзякуючы выдатнаму розуму й памяці, Авіцэна дасягнуў узроўню свайго настаўніка ўжо да чатырнаццаці гадоў. Як ён напісаў у сваёй аўтабіяграфіі, не было нічога, чаго б ён не даведаўся, калі дасягнуў васемнаццаці гадоў. Існуюць некалькі тэорыяў наконт таго, да якой [[мазгаб]]а належыў Авіцэна. Сярэднявечны гісторык [[Захір аль-Дзін аль-Байхакі]] лічыў, што Авіцэна быў пасьлядоўнікам «братоў чысьціні»<ref>Janssens, Jules L. (1991). An annotated bibliography on Ibn Sînâ (1970-1989): including Arabic and Persian publications and Turkish and Russian references. Leuven University Press. стст. 89–90. {{ISBN|978-90-6186-476-9}}.</ref>. З другога боку, [[шыіты]] [[факіг]]і [[Нурула Шуштары]] й гісторык [[Саед Хасэйн Наср]] сьцьвярджалі, што ён, хутчэй за ўсё, меў дачыненьне да «шыітаў-двунадзесятнікаў»<ref>Seyyed Hossein Nasr, An introduction to Islamic cosmological doctrines" ст. 183. {{ISBN|0-7914-1515-5}}</ref>. У апошні час Дзьмітры Гутас абвяргаў абодвы высновы й сьцьвярджаў, што Авіцэна прытрымліваўся [[ханафійскі мазгаб|ханафійскага мазгаба]]. Францускі тэоляг [[Анры Карбін]] лічыў, што Авіцэна, як і ягоны бацька, сам быў добрым ісмаілістам. Аналягічныя рознагалосьсі існуюць і наконт сям’і Авіцэны, у той час як некаторыя аўтары лічаць іх [[суніты|сунітамі]], больш позьнія аўтары меркавалі, што яны шыіты<ref>Aisha Khan (2006). Avicenna (Ibn Sina): Muslim physician and philosopher of the eleventh century. {{ISBN|978-1-4042-0509-3}}.</ref>. Авіцэна пры сваім навучаньні праяўляў выключныя інтэлектуальныя здольнасьці й у хуткім часе атрымаў рэпутацыю вундэркінда, калі ўва ўзросьце 10 гадоў вывучыў на памяць [[Каран]], а таксама шматлікія творы пэрсыдзкай паэзіі. Ён вывучыў [[Індыя|індыйскую]] арытмэтыку ад індыйскага гандляра гароднінай, і, менавіта, ў той час пачаў навучацца ў блукаючых мысьляроў, якія жылі на сродкі ад лячэньня хворых і навучаньня маладых. Ён таксама вывучаў ісламскае права ў ханафійскага навукоўца [[Ісмаіл аль-Захід|Ісмаіла аль-Західа]]<ref>Jorge J. E. Gracia and Timothy B. Noone (2003), A Companion to Philosophy in the Middle Ages, ст. 196. {{ISBN|0-631-21673-1}}.</ref>. Будучы падлеткам, на яго вялікі ўплыў зрабіла «Мэтафізыка» [[Арыстотэль|Арыстотэля]], якога ён ня змог зразумець, пакуль не прачытаў камэнтар аль-Фараба да працы. На працягу наступных паўтара гадоў, ён вывучаў [[Філязофія|філязофію]], у якой ён сустракаў шмат перашкод і незразумеласьцяў. У такія моманты зьбянтэжанага запыту, ён зачыняў кнігу й ішоў у [[мячэт]], дзе маліўся пакуль не пераадольваў свае цяжкасьці ў разуменьні. Да глыбокай ночы, і нават ува снох ён працягваў разважаць аб прачытаным. Сорак разоў, як ён потым пісаў, ён прачытаў «Мэтафізыку», пакуль усе словы з кнігі не адбіліся ў ягонай памяці, але іхны сэнс быў безнадзейна смутным для яго, пакуль у адзін цудоўны дзень ён не прачытаў маленькі камэнтар аль-Фараба. З нагоды вялікай радасьці адкрыцьця сэнсу ён пасьпяшаўся ў мячэт, дзякуючы Бога за прасьвятленьне, і даў на міластыню беднякам. У 16 гадоў Авэціна прыступіў да вывучэньня мэдыцыні, прычым ён ня толькі вывучаў тэорыю, але й навучаўся на практыцы, задарма лячыўшы хворых, што па ягоных уласных словах, дапамагло яму выявіць новыя мэтады лячэньня. Авіцэна дасягнуў статуса кваліфікаванага лекара ўва ўзросьце 18 гадоў. Ён вызначыў для сябе, што «мэдыцына ня жорсткая й калючая навука, як матэматыка й мэтафізыка», таму ўсе высілкі ён прыклаў да таго, каб стаць выдатным лекарам. У хуткім часе слава аб маладым лекары хутка распаўсюдзілася, і ён пачаў прымаць шматлікіх пацыентаў, не пытаючыся на аплату. === Сталае жыцьцё === [[Файл:Avicenna.jpg|міні|200пкс|Малюнак Авіцэны 1271 году]] У хуткім часе Авіцэна стаў лекарам эміра, які павінен быў дапамагчы яму пазбавіцца ад небясьпечнай хваробы, што Авіцэна і зрабіў. Галоўнай узнагародай за гэтую паслугу быў доступ да каралеўскай бібліятэцы [[Саманіды|Саманідаў]], дзе захоўваліся працы вядомых дасьледчыкаў і навукоўцаў. Калі [[бібліятэка]] была зьнішчана пажарам неўзабаве пасьля гэтага, ворагі Авіцэны абвінавацілі яго ў спальваньні, для таго, каб схаваць крыніцы сваіх ведаў. Між тым, ён дапамагаў бацьку ў ягоных фінансавых працах, але ўсё ж знайшоў час, каб напісаць некаторыя зь ягоных раньніх твораў. Калі Авіцэне споўнілася 22 гадоў, ён страціў бацьку, да таго ж была скінута дынастыя Саманідаў у сьнежні 1004 году. Авіцэна, верагодна, адхіліў прапанову [[Махмуд Газьневі|Махмуда Газьневі]] застацца пры ягоным двары і пайшоў на захад у горад [[Ургенч]], які знаходзіцца ў сучасным [[Узбэкістан]]е, да візыра, які даў яму невялікую штомесячную стыпэндыю. Грошаў было мала, таму Авіцэна часьцяком блукаў зь месца на месца праз раёны [[Нішапур]]а й [[Мэрв]]а да межаў [[Гарасан]]у, шукаючы прыстасаваньне свайму таленту. Авіцэна шукаў прытулак у шчодрага кіраўніка цэнтральнай Пэрсіі [[Кабіс]]а, які й сам быў паэтам і навукоўцам, але ён быў забіты сваім войскам падчас хваляваньняў у 1012 годзе. Авіцэна ў гэтым жа годзе цяжка захварэў. Нарэшце, у [[Горган]]е, на беразе [[Касьпійскае мора|Касьпійскага мора]], Авіцэна сустрэўся з адным сваім сябрам, які купіў яму жыльлё непадалёк ад свайго ўласнага дома, у якім Авіцэна чытаў лекцыі па [[лёгіка|лёгіцы]] й [[астраномія|астраноміі]]. Некаторыя зь ягоных трактатаў былі напісаны для гэтай мэты, а таксама ў гэты час ён распачаў працу над «Канонам мэдычнай навукі». Авіцэна пасьля пасяліўся ў [[Рэй]], які знаходзіцца ў непасрэднай блізкасьці ад сучаснага [[Тэгеран]]а, у родны горад Разэса, дзе на той час панаваў эмір [[Маджа Адаўла]] пры рэгентстве сваёй маці. Каля трыццаці кароткіх працаў, як кажуць, Авіцэна склаў у Рэі. Сталая варожасьць, якая лютавала паміж рэгентам і ейным другім сынам, [[Шамс аль-Даўла|Шамс аль-Даўлой]], аднак, вымусіла навукоўца кінуць месца. Пасьля кароткага знаходжаньня ў Казьвіні Авіцэна прайшоў на поўдзень у [[Гамадан]], дзе панаваў эмір Шамс аль-Даўла. Спачатку Авіцэна саступіў на службу да заможнай жанчыны, але эмір, даведаўшыся аб ягоным прыбыцьці, назначыў яго ў якасьці лекара. Авіцэна атрымаў нават пасаду візыра пры эміры. Аднак зь цягам часу Авіцэна атрымаў ворагаў сярод вайсковых лідэраў і мусульманскіх прапаведнікаў у горадзе, эмір адхіліў іхняе патрабаваньне на [[сьмяротная кара|пакараньне сьмерцю]] Авіцэну за іншадумства, але прыняў рашэньне зрушыць яго з займаемай пасады й выслаць за межы сваіх валадарстваў. Авіцэна, аднак, патаемна заставаўся на працягу сарака дзён у доме [[шэйх]]а Ахмэда Фадэля, пакуль новы прыступ хваробы не патрывожыў эміра, які аднавіў яго на займаемай пасадзе. Нават на працягу гэтага часу Авіцэна працягваў свае дасьледаваньні й выкладаньні, нягледзячы на пратэсты з боку мусульманскіх прапаведнікаў. Кожны вечар ён чытаў урыўкі з сваіх вялікіх твораў, які потым растлумачваў сваім вучням. Пасьля сьмерці эміра, Авіцэна перастаў быць візырам і схаваўся ў доме аптэкара, дзе, з інтэнсіўнай уседлівасьцю, ён працягваў складаць свае працы. Між тым, ён напісаў ліст Абу-Яфару, прэфэкту гораду [[Ісфаган (горад)|Ісфаган]], зь якім Гамадан быў у стадыі вайны, прапаноўваючы свае паслугі. Новы эмір Гамадану, пачуўшы пра гэтую перапіску й выявіўшы месца знаходжаньне Авіцэны, зьняволіў яго ў крэпасьці. Пазьней, аднак, у суправаджэньні свайго брата, любімага вучня, і двух рабоў, Авіцэна зьбег з гораду пераапрануўшыся ў сукенку [[суфізм|суфійскіх]] аскетаў. Пасьля небясьпечнага падарожжа, яны дасягнулі Ісфагану. === Апошнія гады === Астатнія дзесяць або дванаццаць гадоў жыцьця Авіцэна выдаткаваў на службе ў Абу Джафара Алы Адаўлы, якога ён суправаджаў у якасьці лекара й агульнага літаратурнага і навуковага кіраўніка, нават у сваіх шматлікіх кампаніях. На працягу гэтых гадоў Авіцэна, рухомы крытыкай свайго стылю, зьвярнуўся да вывучэньня [[літаратура|літаратуры]] й [[філялёгія|філялёгіі]]. Таксама ён працягваў плённую навуковую працу, завяршыўшы «[[Канон мэдычнай навукі]]». Многія ягоныя рукапісныя працы, у тым ліку «Кніга справядлівасьці» згарэлі падчас нападу на [[Ісфаган (горад)|Ісфаган]] газьнійскага войска. Падчас аднаго з вайсковых паходаў у Авіцэна захварэў на цяжкую страўнікавую [[хвароба|хваробу]], ад якой вылечыць сябе ён ня здолеў. На сьмяротным ложы Авіцэну ахапіла раскаяньне, ён падзяліў свае рэчы сярод беднаты, адпусьціў на волю сваіх [[рабства|рабоў]] і чытаў [[Каран]] тры дні пакуль не памёр у чэрвені 1037 году, у свой 58 год, у месяц [[Рамадан]]у й быў пахаваны ў Гамадане, што цяпер знаходзіцца ў сучасным [[Іран]]е<ref>Osler, William (2004). «The Evolution Of Modern Medicine». Kessinger Publishing. p. 72. {{ISBN|1-4191-6153-9}}.</ref>. == Мэдыцына == Дакладная колькасьць напісаных Авіцэнам твораў не ўстаноўлена. Яму прыпісваюць да 456 працаў, у тым ліку 23 на [[фарсі]]. === Канон мэдычнай навукі === {{Асноўны артыкул|Канон мэдычнай навукі}} [[Файл:Avicenna princeps.jpg|міні|220пкс|Гравюра з вэнэцыянскага выданьня «Канону мэдычнай навукі» 1520 году, дзе Авіцэна намаляваны як кіраўнік мэдыцыны.]] Да напісаньня Авіцэнам «[[Канон мэдычнай навукі|Канону мэдычнай навукі]]» вядомымі навуковымі працамі па мэдыцыне былі «[[Царская кніга]]», заснавальніка шпіталю ў [[Багдад]]зе [[Алі ібн-Абас]]а й трыццацітомная праца [[Абу Бакар ар-Разі|Абу Бакара ар-Разі]] «[[Усёабдымная кніга па мэдыцыне|Ўсёабдымная кніга па мэдыцыне]]». Аднак, гэтыя кнігі мелі шмат агульных недахопаў, то бок зьвесткі ў іх былі недастаткова сыстэматызаваны, вынікі назіраньняў часьцяком зьмешваліся з выдумкамі, рэкамэндацыі дапаўняліся містычнымі тлумачэньнямі. Выклад матэрыялу быў складаным для разуменьня нават практыкуючага лекара. Перад напісаньнем сваёй кнігі Авіцэна імкнуўся пазьбегнуць гэтых памылак сваіх папярэднікаў<ref>Б.Д. Петров, А.В. Сагадеев. Ибн Сина (Авиценна). — М.:Мысль, 1980 — 238 с.</ref>. [[Файл:Canons of medicine.JPG|міні|175пкс|зьлева|Пераклад «Канону мэдычнай навукі» на [[лацінская мова|лацінскую мову]]]] Кніга зьяўляецца вядомай тым, што ў ёй упершыню апісаны заразныя [[хвароба|хваробы]] й [[Вэнэрычныя хваробы|захворваньні, якія перадаюцца плоцевым шляхам]]<ref>George Sarton. «Introduction to the History of Science». Quotations From Famous Historians of Science</ref>, таксама ў працы быў апісаны карантын, як сродак для прадухіленьня распаўсюджваньня інфэкцыяў. Авіцэна ў сваёй кнізе пачаў дасьледаваць такую ​​вобласьць мэдыцыны, як нэўрапсыхіятрыя<ref>[http://thejns.org/doi/pdf/10.3171/FOC-07/07/E13 «The fate of medical knowledge and the neurosciences during the time of Genghis Khan and the Mongolian Empire»], Neurosurg Focus. S. Safavi-Abbasi, LBC Brasiliense, RK Workman (2007), p. 3.</ref>, і першым вылучыў ідэю пра [[сындром]] пры дыягнаставаньні асобных захворваньняў<ref>Lenn Evan Goodman (2003), Islamic Humanism, p. 155, Oxford University Press, {{ISBN|0-19-513580-6}}</ref>, Авіцэна пераняў ад старажытнагрэцкіх мэдыкаў тэорыю пра тое, што эпідэміі выклікаюцца выкідамі ў атмасфэру ([[тэорыя міязмаў]])<ref>Joseph Patrick Byrne (2008). [https://web.archive.org/web/20130617150506/http://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA33&dq&hl=en#v=onepage&q&f=false «Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M»]. ABC-CLIO. p.33. {{ISBN|0-313-34102-8}}.</ref>. «Канон мэдычнай навукі» быў першай кнігай, якая тычылася тэмы экспэрымэнтальнай мэдыцыны, доказнай мэдыцыны, выпадкова-кантраляваных дасьледаваньняў, і тэстаў эфэктыўнасьці [[лекі|лекаў]]<ref>D. Craig Brater and Walter J. Daly (2000), «Clinical pharmacology in the Middle Ages: Principles that presage the 21st century», Clinical Pharmacology & Therapeutics 67 (5), p. 447—450 [448].</ref>. «Канон» усталяваў правілы й прынцыпы для праверкі эфэктыўнасьці новых лекаў і мэдыкамэнтаў, якія да гэтага часу зьяўляюцца асновай клінічнай [[фармакалёгія|фармакалёгіі]] й сучасных клінічных дасьледаваньняў. Паводле гэтых правілаў, лячэбныя ўласьцівасьці розных рэчываў вызначаюцца Авіцэнам двума шляхамі — выпрабаваньням і параўнаньнем. Пры выпрабаваньні лекаў варта прытрымлівацца наступных указаньняў, тады вынік выпрабаваньняў будзе дакладны<ref>Авиценна. Канон врачебной науки: избранные разделы в трех частях, Том 2. — МИКО Коммерческий вестник, 1994 — {{ISBN|5-86364-001-4}}</ref>: * на лекі не павінны ўплываць фактары, якія могуць зьмяніць ягонае актыўнае дзеяньне; * [[хвароба]], якой выпрабоўваюць лекі, павінна быць простай, без ускладненьняў; * лекі варта выпрабоўваць на процілеглых хваробах, паколькі часам яны маюць лячэбны эфэкт пры адной хваробы па сваім прызначэньні, а пры іншай — як [[акалічны эфэкт]]. У «Каноне» шмат увагі надаецца ня толькі спосабам лячэньня розных хваробаў, але й пытаньням прафіляктыкі, папярэджаньня хваробаў, захаваньня [[здароўе|здароўя]]. Важнае значэньне Авіцэна прадастаўляе [[фізычныя практыкаваньні|фізычным практыкаваньням]], рэжыму [[харчаваньне|харчаваньня]], адпачынку, асабістай [[гігіена|гігіене]] людзей рознага ўзросту. Авіцэна зьяўляецца адным зь першых мэдыкаў, хто сур’ёзна дасьледаваў лад жыцьця доўгажыхароў, чым заклаў асновы [[геранталёгія|геранталёгіі]]<ref>Ибн Сина (Авиценна). «Избранные философские произведения». — Москва:Наука, 1980.</ref>. == Авіцэнаўская філязофія == [[Файл:Avicenna Mausoleum interior.jpg|200пкс|міні|Выгляд знутры маўзалею Авіцэны]] Авіцэна пісаў пра раньнюю ісламскую філязофію, асабліва пры суб’екты [[лёгіка|лёгікі]], [[этыка|этыкі]] й [[мэтафізыка|мэтафізыкі]], у тым ліку трактаты пра лёгіку й мэтафізыку. Большасьць ягоных працаў былі напісаны на [[арабская мова|арабскай мове]], якая была дэ-факта навуковай мовай таго часу на [[Блізкі Ўсход|Блізкім Усходзе]], але некаторыя зь іх былі напісаны на [[пэрсыдзкая мова|пэрсыдзкай мове]]. На сёньняшні дзень важнае моўнае значэньне маюць некалькі ягоных кнігаў, якія ён напісаў на амаль чыстай пэрсыдзкай мове. Камэнтары Авіцэны да працаў [[Арыстотэль|Арыстотэлю]] часьцяком выпраўляліся філёзафам, заахвочваючы ажыўленую дыскусію ў духу [[іджтыгад]]у. У сярэднявечным ісламскім сьвеце, у сувязі зь пасьпяховым прымяненьнем філязофіі арыстатэлізму й нэаплятанізму Авіцэнам разам з [[эль-Калам|каламам]], Авіцэнізм ў канчатковым выніку стаўся вядучай школай ісламскай філязофіі [[12 стагодзьдзе|XII стагодзьдзя]], з Авіцэна стаўся клясычным філёзафам<ref>Nahyan A. G. Fancy (2006), p. 80-81, [https://web.archive.org/web/20150404020329/http://etd.nd.edu/ETD-db/theses/available/etd-11292006-152615/ «Pulmonary Transit and Bodily Resurrection: The Interaction of Medicine, Philosophy and Religion in the Works of Ibn al-Nafīs (d. 1288)»], Electronic Theses and Dissertations, University of Notre Dame.</ref>. Авіцэнізм таксама меў уплыў у сярэднявечнай [[Эўропа|Эўропе]], асабліва ягонае вучэньне аб прыродзе душы й існаваньня, сутнасьці адрозьненьняў, разам з абмеркаваньнямі й асуджэньнем, якія былі зробленыя ў Эўропе. Гэтак працы Авіцэны былі асуджаныя ў [[Парыж]]ы, дзе Авіцэнізм пазьней быў забаронены ў [[1210]] годзе. Тым ня менш, працы псыхалёгіі й тэорыі пазнаньня Авіцэны зрабілі значны ўплыў на [[Ўільям Авэрнь|Ўільяма Авэрня]], біскупа Парыжа й [[Альбэрт Вялікі|Альбэрта Вялікага]], у той час як ягоныя працы пра мэтафізыкі аказалі ўзьдзеяньне на думкі [[Тамаш Аквінскі|Тамаша Аквінскага]]<ref>The Internet Encyclopedia of Philosophy. [http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm#H5 Avicenna/Ibn Sina (CA. 980-1037)]. Iep.utm.edu.</ref>. === Мэтафізычная дактрына === Раньняя ісламская філязофія й ісламская [[мэтафізыка]], прасякнутая ісламскай [[тэалёгія]]й, адрозьніваецца больш выразна, чым арыстатэлізмавая розьніца паміж сутнасьцю й існаваньнем. Прымаючы пад увагу што існаваньне ёсьць вобласьцю магчымасьці й выпадковасьці, сутнасьць пераносіцца ў быцьцё па-за выпадковасьцю. Філязофія Авіцэны, у прыватнасьці тая частка, якая адносіцца да мэтафізыкі, шмат у чым абавязаная працам [[эль-Фарабі]]. У пошуках канчатковай ісламскай філязофіі, адасобленай ад аказіяналізму, можна ўбачыць у захаваных ягоных працах. Паўтараючы прыклад эль-Фарабі, Авіцэна пачаў паўнавартаснае расьсьледаваньне пытаньня аб быцьці, у якім ён праводзіць адрозьненьне паміж сутнасьцю (Mahiat) і існаваньнем (Wujud). Ён сьцьвярджаў, што сам факт існаваньня ня можа быць выведзены з сутнасьці існуючых рэчаў, і што форма й матэрыя самі па сабе ня здольныя ўзаемадзейнічаць і ствараць рух сусьвету, альбо прагрэсіўную актуалізацыю існуючых рэчаў. Існаваньне, такім чынам, павінна быць зьвязана з агентам прычыны, які патрабуе ці надае існаваньне сутнасьці. Такім чынам, прычына павінна быць існуючай рэччу й суіснасьцю са сваім эфэктам<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-69190/Islam «Islam»]. Encyclopædia Britannica Online. 2007.</ref>. == Працы па музыцы == [[Файл:Gizhak.png|170пкс|міні|Музычны інструмэнт [[гіджак]], вынаходнікам якога зьяўляецца Авіцэна]] Авіцэна пісаў таксама творы па тэорыі музыкі, якія зьяўляюцца часткамі ягоных энцыкляпэдычных працаў: * «Звод навукі пра музыку» у «Кнізе вылячэньня»; * «Кароткі выклад пра музыку» у «Кнізе збаўленьня»; * Разьдзел пра музыку ў «Кнізе ведаў». З тэарэтычнага пункту гледжаньня Авіцэна, па сярэднявечнай традыцыі, адносіў музыку да матэматычных навукаў. Ён вызначаў яе як навука, якая вывучае гукі ў іх суадносінах і якая мае мэтай устанаўленьне правілаў стварэньня кампазыцыі <ref>Иванова Л. [https://web.archive.org/web/20220530123154/http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:5xt_IbV3zOkJ:scholar.google.com/+%D0%90%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0&hl=uk&as_sdt=0,5&as_vis=1 Ибн Сина (Авиценна) в зеркале музыки. Некоторые музыкально-теоретические взгляды Ибн Сины. Воззрения Ибн Сины в области музыкальной теории]. Вестник Челябинского государственного университета, 2007</ref>. Зыходзячы з вучэньня [[Пітагор]]у, ён лічыў, што музыка падпарадкавана лікам і знаходзіцца ў цеснай сувязі зь імі<ref>Болтаев М. Н. «Абу Али ибн Сина — великий мыслитель, ученый энциклопедист средневекового Востока» — М.: Сампо, 2002. — 400 с. — {{ISBN|5-8071-0005-0}}</ref>. Авіцэна першым у гісторыі падводзіць пад музычную гісторыю салідную навуковую базу, разглядаючы музыку з пазыцыяў ня толькі [[матэматыка|матэматыкі]], але й [[сацыялёгія|сацыялёгіі]], [[псыхалёгія|псыхалёгіі]], [[паэтыка|паэтыкі]], [[этыка|этыкі]] й [[фізыялёгія|фізыялёгіі]]. Авіцэна сумесна з [[эль-Фарабі]] заклаў аснову навукі аб музычных інструмэнтах, якая атрымала далейшае разьвіцьцё ў [[Эўропа|Эўропе]] ў значна больш позьні час. Ён дае падрабязную клясыфікацыю тыпаў музычных інструмэнтаў, патлумачыўшы іхнюю будову. У шостым разьдзеле «Кнігі ведаў» прыводзяцца назвы амаль усіх існуючых інструмэнтаў зь іхнымі апісаньнямі. Працы эль-Фарабі й Авіцэны па вывучэньню музычных інструмэнтаў заклалі асновы [[інструмэнт]]у як адмысловай вобласьці музычнай навукі. Вялікі навукоўца таксама зьяўляецца вынаходнікам распаўсюджанага ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] смычковага інструмэнта — [[гіджак]]а. == Крыніцы == {{Крыніцы|1=2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160406231524/https://www.iranica.com/articles/avicenna-index Авіцэна]. Энцыкляпэдыя Іраніка * [http://www.avicenna-sina.narod.ru/ Авіцэна]. Біяграфія, паэзія й працы па мэдыцыне * [http://www.ontology.co/avicenna.htm Авіцэна]. ontology.co * [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00855lt Авіцэна] ў перадачы «In Our Time» на BBC * [https://web.archive.org/web/20130329163347/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%90%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0/58681/%D0%A0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%97 Авіцэна]{{ref-uk}} ukrcenter.com [[Катэгорыя:Пэрсыдзкія філёзафы]] [[Катэгорыя:Пэрсыдзкія паэты]] [[Катэгорыя:Арабскія лекары]] [[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] rpxcl7ygniwd7akssfzfk7gt1y6lyn2 Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Сьпіс істотных артыкулаў паводле памеру 4 91685 2697787 2697639 2026-10-26T21:43:45Z DymitrBot 56484 робат: абнаўленьне зьвестак 2697787 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Уступ|26.10.2026 21:43 UTC|45,09|45,18|+0,09}}</noinclude> # [[Электрычны ток]] (<span style="color: #909090;">2579 сымб. → </span>3611 сымб.) # [[Дыхальная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2641 сымб. → </span>3697 сымб.) # [[Харчовая соль]] (<span style="color: #909090;">2714 сымб. → </span>3800 сымб.) # [[Сэрца]] (<span style="color: #909090;">2738 сымб. → </span>3833 сымб.) # [[Тэатар]] (<span style="color: #909090;">2739 сымб. → </span>3835 сымб.) # [[Гук]] (<span style="color: #909090;">2750 сымб. → </span>3850 сымб.) # [[Кут]] (<span style="color: #909090;">2775 сымб. → </span>3885 сымб.) # [[Мір]] (<span style="color: #909090;">2801 сымб. → </span>3921 сымб.) # [[Любоў]] (<span style="color: #909090;">2804 сымб. → </span>3926 сымб.) # [[Страўнікава-кішачны тракт]] (<span style="color: #909090;">2806 сымб. → </span>3928 сымб.) # [[Сьвятло]] (<span style="color: #909090;">2809 сымб. → </span>3933 сымб.) # [[Піраміда (архітэктура)]] (<span style="color: #909090;">2814 сымб. → </span>3940 сымб.) # [[Горная парода]] (<span style="color: #909090;">2824 сымб. → </span>3954 сымб.) # [[Фотасынтэз]] (<span style="color: #909090;">2833 сымб. → </span>3966 сымб.) # [[Граматыка]] (<span style="color: #909090;">2858 сымб. → </span>4001 сымб.) # [[Крывяносная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2873 сымб. → </span>4022 сымб.) # [[Свабода волі]] (<span style="color: #909090;">2890 сымб. → </span>4046 сымб.) # [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">2919 сымб. → </span>4087 сымб.) # [[Вірус]] (<span style="color: #909090;">2923 сымб. → </span>4092 сымб.) # [[Джаз]] (<span style="color: #909090;">2925 сымб. → </span>4095 сымб.) # [[Сіла (фізычная велічыня)]] (<span style="color: #909090;">2932 сымб. → </span>4105 сымб.) # [[Цэнтральны працэсар]] (<span style="color: #909090;">2941 сымб. → </span>4117 сымб.) # [[Тэрарызм]] (<span style="color: #909090;">2945 сымб. → </span>4123 сымб.) # [[Опэра]] (<span style="color: #909090;">2973 сымб. → </span>4162 сымб.) # [[Пандэмія]] (<span style="color: #909090;">2976 сымб. → </span>4166 сымб.) # [[Комікс]] (<span style="color: #909090;">2978 сымб. → </span>4169 сымб.) # [[Камэта]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Землятрус]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Фанэма]] (<span style="color: #909090;">3031 сымб. → </span>4243 сымб.) # [[Мова праграмаваньня]] (<span style="color: #909090;">3032 сымб. → </span>4245 сымб.) # [[Статыстыка]] (<span style="color: #909090;">3034 сымб. → </span>4248 сымб.) # [[Печань]] (<span style="color: #909090;">3037 сымб. → </span>4252 сымб.) # [[Электронная музыка]] (<span style="color: #909090;">3064 сымб. → </span>4290 сымб.) # [[Хуткасьць]] (<span style="color: #909090;">3079 сымб. → </span>4311 сымб.) # [[Мовазнаўства]] (<span style="color: #909090;">3127 сымб. → </span>4378 сымб.) # [[Прапаганда]] (<span style="color: #909090;">3142 сымб. → </span>4399 сымб.) # [[Журналістыка]] (<span style="color: #909090;">3145 сымб. → </span>4403 сымб.) # [[Плуг]] (<span style="color: #909090;">3146 сымб. → </span>4404 сымб.) # [[Баявыя мастацтвы]] (<span style="color: #909090;">3148 сымб. → </span>4407 сымб.) # [[Джайнізм]] (<span style="color: #909090;">3158 сымб. → </span>4421 сымб.) # [[Літар]] (<span style="color: #909090;">3176 сымб. → </span>4446 сымб.) # [[Антыбіётык]] (<span style="color: #909090;">3186 сымб. → </span>4460 сымб.) # [[Паводка]] (<span style="color: #909090;">3187 сымб. → </span>4462 сымб.) # [[Эпоха Асьветніцтва]] (<span style="color: #909090;">3197 сымб. → </span>4476 сымб.) # [[Дзяленьне ядра]] (<span style="color: #909090;">3201 сымб. → </span>4481 сымб.) # [[Хвароба]] (<span style="color: #909090;">3205 сымб. → </span>4487 сымб.) # [[Пісьменства]] (<span style="color: #909090;">3206 сымб. → </span>4488 сымб.) # [[Свойскі конь]] (<span style="color: #909090;">3209 сымб. → </span>4493 сымб.) # [[Малюскі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Солі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Мода]] (<span style="color: #909090;">3214 сымб. → </span>4500 сымб.) # [[Вымярэньне]] (<span style="color: #909090;">3218 сымб. → </span>4505 сымб.) # [[Рэпрадукцыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3232 сымб. → </span>4525 сымб.) # [[Тэктоніка пліт]] (<span style="color: #909090;">3261 сымб. → </span>4565 сымб.) # [[Лягарытм]] (<span style="color: #909090;">3278 сымб. → </span>4589 сымб.) # [[Сымэтрыя]] (<span style="color: #909090;">3280 сымб. → </span>4592 сымб.) # [[Бог]] (<span style="color: #909090;">3291 сымб. → </span>4607 сымб.) # [[Склад]] (<span style="color: #909090;">3295 сымб. → </span>4613 сымб.) # [[Шыізм]] (<span style="color: #909090;">3298 сымб. → </span>4617 сымб.) # [[Сымфонія]] (<span style="color: #909090;">3322 сымб. → </span>4651 сымб.) # [[Тэорыя лікаў]] (<span style="color: #909090;">3347 сымб. → </span>4686 сымб.) # [[Жывёлы]] (<span style="color: #909090;">3349 сымб. → </span>4689 сымб.) # [[Скульптура]] (<span style="color: #909090;">3353 сымб. → </span>4694 сымб.) # [[Жанчына]] (<span style="color: #909090;">3354 сымб. → </span>4696 сымб.) # [[Флямэнка]] (<span style="color: #909090;">3367 сымб. → </span>4714 сымб.) # [[Псыхалёгія]] (<span style="color: #909090;">3373 сымб. → </span>4722 сымб.) # [[Гадзіньнік]] (<span style="color: #909090;">3376 сымб. → </span>4726 сымб.) # [[Эпістэмалёгія]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Страваваньне]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Гастраэнтэрыт]] (<span style="color: #909090;">3385 сымб. → </span>4739 сымб.) # [[Флейта]] (<span style="color: #909090;">3389 сымб. → </span>4745 сымб.) # [[Сьлепата]] (<span style="color: #909090;">3394 сымб. → </span>4752 сымб.) # [[Біялягічная клясыфікацыя]] (<span style="color: #909090;">3410 сымб. → </span>4774 сымб.) # [[Павукі]] (<span style="color: #909090;">3411 сымб. → </span>4775 сымб.) # [[Біятэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">3424 сымб. → </span>4794 сымб.) # [[Рыс]] (<span style="color: #909090;">3438 сымб. → </span>4813 сымб.) # [[Арка]] (<span style="color: #909090;">3441 сымб. → </span>4817 сымб.) # [[Магніт]] (<span style="color: #909090;">3470 сымб. → </span>4858 сымб.) # [[Жалезны век]] (<span style="color: #909090;">3479 сымб. → </span>4871 сымб.) # [[Біяхімія]] (<span style="color: #909090;">3482 сымб. → </span>4875 сымб.) # [[Інфармацыя]] (<span style="color: #909090;">3495 сымб. → </span>4893 сымб.) # [[Паўзуны]] (<span style="color: #909090;">3496 сымб. → </span>4894 сымб.) # [[Камунізм]] (<span style="color: #909090;">3506 сымб. → </span>4908 сымб.) # [[Сунізм]] (<span style="color: #909090;">3510 сымб. → </span>4914 сымб.) # [[Этыка]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Закон захаваньня энэргіі]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Кветка]] (<span style="color: #909090;">3524 сымб. → </span>4934 сымб.) # [[Чалавек]] (<span style="color: #909090;">3526 сымб. → </span>4936 сымб.) # [[Эвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">3534 сымб. → </span>4948 сымб.) # [[Сталь]] (<span style="color: #909090;">3537 сымб. → </span>4952 сымб.) # [[Інфармацыйныя тэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3542 сымб. → </span>4959 сымб.) # [[Паўправаднік]] (<span style="color: #909090;">3556 сымб. → </span>4978 сымб.) # [[Агульная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">3563 сымб. → </span>4988 сымб.) # [[Нэматоды]] (<span style="color: #909090;">3565 сымб. → </span>4991 сымб.) # [[Мёд]] (<span style="color: #909090;">3570 сымб. → </span>4998 сымб.) # [[Вікінгі]] (<span style="color: #909090;">3576 сымб. → </span>5006 сымб.) # [[Раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">3583 сымб. → </span>5016 сымб.) # [[Вусякі]] (<span style="color: #909090;">3591 сымб. → </span>5027 сымб.) # [[Драўніна]] (<span style="color: #909090;">3598 сымб. → </span>5037 сымб.) # [[Шлюб]] (<span style="color: #909090;">3603 сымб. → </span>5044 сымб.) # [[Джэймз Прэскат Джоўль]] (<span style="color: #909090;">3614 сымб. → </span>5060 сымб.) # [[Монатэізм]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Цунамі]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Мора]] (<span style="color: #909090;">3630 сымб. → </span>5082 сымб.) # [[Тэарэма Пітагора]] (<span style="color: #909090;">3634 сымб. → </span>5088 сымб.) # [[Тоўстая кішка]] (<span style="color: #909090;">3642 сымб. → </span>5099 сымб.) # [[Аўстралія і Акіянія]] (<span style="color: #909090;">3650 сымб. → </span>5110 сымб.) # [[Моцнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">3658 сымб. → </span>5121 сымб.) # [[Паскарэньне]] (<span style="color: #909090;">3671 сымб. → </span>5139 сымб.) # [[СНІД]] (<span style="color: #909090;">3676 сымб. → </span>5146 сымб.) # [[Барабан]] (<span style="color: #909090;">3680 сымб. → </span>5152 сымб.) # [[Манархія]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Вялікая кітайская сьцяна]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Умар ібн аль-Хатаб]] (<span style="color: #909090;">3698 сымб. → </span>5177 сымб.) # [[Нанатэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3707 сымб. → </span>5190 сымб.) # [[Нос]] (<span style="color: #909090;">3728 сымб. → </span>5219 сымб.) # [[Дыёд]] (<span style="color: #909090;">3747 сымб. → </span>5246 сымб.) # [[Чорнае мора]] (<span style="color: #909090;">3748 сымб. → </span>5247 сымб.) # [[Акулы]] (<span style="color: #909090;">3757 сымб. → </span>5260 сымб.) # [[Дэзоксырыбануклійная кісьля]] (<span style="color: #909090;">3760 сымб. → </span>5264 сымб.) # [[Эндакрынная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3778 сымб. → </span>5289 сымб.) # [[Мангольская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">3783 сымб. → </span>5296 сымб.) # [[Ідэалёгія]] (<span style="color: #909090;">3790 сымб. → </span>5306 сымб.) # [[Фізыялёгія дыханьня]] (<span style="color: #909090;">3792 сымб. → </span>5309 сымб.) # [[Ганчарства]] (<span style="color: #909090;">3800 сымб. → </span>5320 сымб.) # [[Арганізм]] (<span style="color: #909090;">3814 сымб. → </span>5340 сымб.) # [[Газ]] (<span style="color: #909090;">3824 сымб. → </span>5354 сымб.) # [[Фізычная хімія]] (<span style="color: #909090;">3826 сымб. → </span>5356 сымб.) # [[Частасьць]] (<span style="color: #909090;">3827 сымб. → </span>5358 сымб.) # [[Расьліны]] (<span style="color: #909090;">3828 сымб. → </span>5359 сымб.) # [[Абрам]] (<span style="color: #909090;">3830 сымб. → </span>5362 сымб.) # [[Раман]] (<span style="color: #909090;">3838 сымб. → </span>5373 сымб.) # [[Грамадзянская вайна]] (<span style="color: #909090;">3848 сымб. → </span>5387 сымб.) # [[Паўднёва-Кітайскае мора]] (<span style="color: #909090;">3850 сымб. → </span>5390 сымб.) # [[Цяжарнасьць чалавека]] (<span style="color: #909090;">3859 сымб. → </span>5403 сымб.) # [[Хмара]] (<span style="color: #909090;">3861 сымб. → </span>5405 сымб.) # [[Юдаізм]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Цьвёрдае цела]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Каляндар]] (<span style="color: #909090;">3878 сымб. → </span>5429 сымб.) # [[Проза]] (<span style="color: #909090;">3885 сымб. → </span>5439 сымб.) # [[Веды]] (<span style="color: #909090;">3892 сымб. → </span>5449 сымб.) # [[Прамысловасьць]] (<span style="color: #909090;">3901 сымб. → </span>5461 сымб.) # [[Глухата]] (<span style="color: #909090;">3910 сымб. → </span>5474 сымб.) # [[Галаўны мозаг]] (<span style="color: #909090;">3920 сымб. → </span>5488 сымб.) # [[Выбуховае рэчыва]] (<span style="color: #909090;">3930 сымб. → </span>5502 сымб.) # [[Яблык]] (<span style="color: #909090;">3935 сымб. → </span>5509 сымб.) # [[Дзюдо]] (<span style="color: #909090;">3944 сымб. → </span>5522 сымб.) # [[Ісьціна]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Рэальнасьць]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Вялікі бар’ерны рыф]] (<span style="color: #909090;">3974 сымб. → </span>5564 сымб.) # [[Халодная вайна]] (<span style="color: #909090;">3978 сымб. → </span>5569 сымб.) # [[Самба]] (<span style="color: #909090;">3993 сымб. → </span>5590 сымб.) # [[Прыручэньне]] (<span style="color: #909090;">3999 сымб. → </span>5599 сымб.) # [[Водарасьці]] (<span style="color: #909090;">4004 сымб. → </span>5606 сымб.) # [[Лацінская мова]] (<span style="color: #909090;">4007 сымб. → </span>5610 сымб.) # [[Сьмяротная кара]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Грызуны]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Агонь]] (<span style="color: #909090;">4050 сымб. → </span>5670 сымб.) # [[Бясконцасьць]] (<span style="color: #909090;">4062 сымб. → </span>5687 сымб.) # [[Цывілізацыя]] (<span style="color: #909090;">4067 сымб. → </span>5694 сымб.) # [[Кўамэ Нкрума]] (<span style="color: #909090;">4078 сымб. → </span>5709 сымб.) # [[Функцыя (матэматыка)]] (<span style="color: #909090;">4081 сымб. → </span>5713 сымб.) # [[Інфаркт міякарда]] (<span style="color: #909090;">4107 сымб. → </span>5750 сымб.) # [[Дымны порах]] (<span style="color: #909090;">4129 сымб. → </span>5781 сымб.) # [[Права]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Кругазварот вады]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Рок-музыка]] (<span style="color: #909090;">4132 сымб. → </span>5785 сымб.) # [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] (<span style="color: #909090;">4146 сымб. → </span>5804 сымб.) # [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">4156 сымб. → </span>5818 сымб.) # [[Матэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">4160 сымб. → </span>5824 сымб.) # [[Тэорыя мностваў]] (<span style="color: #909090;">4162 сымб. → </span>5827 сымб.) # [[Скура]] (<span style="color: #909090;">4175 сымб. → </span>5845 сымб.) # [[Грып]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Квантавая мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Клясычная мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4198 сымб. → </span>5877 сымб.) # [[Трансфарматар]] (<span style="color: #909090;">4212 сымб. → </span>5897 сымб.) # [[Сат’яджыт Рай]] (<span style="color: #909090;">4217 сымб. → </span>5904 сымб.) # [[Антанін Леапольд Дворжак]] (<span style="color: #909090;">4227 сымб. → </span>5918 сымб.) # [[Гара]] (<span style="color: #909090;">4228 сымб. → </span>5919 сымб.) # [[Фэрмэнты]] (<span style="color: #909090;">4252 сымб. → </span>5953 сымб.) # [[Плоць]] (<span style="color: #909090;">4266 сымб. → </span>5972 сымб.) # [[Кандэнсатар]] (<span style="color: #909090;">4275 сымб. → </span>5985 сымб.) # [[Мастацтва вайны]] (<span style="color: #909090;">4278 сымб. → </span>5989 сымб.) # [[Вайна]] (<span style="color: #909090;">4281 сымб. → </span>5993 сымб.) # [[Аснова (хімія)]] (<span style="color: #909090;">4287 сымб. → </span>6002 сымб.) # [[Шкілет]] (<span style="color: #909090;">4288 сымб. → </span>6003 сымб.) # [[Срэбра]] (<span style="color: #909090;">4307 сымб. → </span>6030 сымб.) # [[Неарганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Вялікая дэпрэсія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Акіян]] (<span style="color: #909090;">4326 сымб. → </span>6056 сымб.) # [[Кітайскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">4334 сымб. → </span>6068 сымб.) # [[Даасізм]] (<span style="color: #909090;">4343 сымб. → </span>6080 сымб.) # [[Сысуны]] (<span style="color: #909090;">4345 сымб. → </span>6083 сымб.) # [[Зносіны]] (<span style="color: #909090;">4364 сымб. → </span>6110 сымб.) # [[Янцзы]] (<span style="color: #909090;">4369 сымб. → </span>6117 сымб.) # [[Бактэрыі]] (<span style="color: #909090;">4370 сымб. → </span>6118 сымб.) # [[Затаўка]] (<span style="color: #909090;">4374 сымб. → </span>6124 сымб.) # [[Рэгі]] (<span style="color: #909090;">4377 сымб. → </span>6128 сымб.) # [[Камплексны лік]] (<span style="color: #909090;">4383 сымб. → </span>6136 сымб.) # [[Кампутар]] (<span style="color: #909090;">4392 сымб. → </span>6149 сымб.) # [[Музыка]] (<span style="color: #909090;">4394 сымб. → </span>6152 сымб.) # [[Нэкропаль Гізы]] (<span style="color: #909090;">4402 сымб. → </span>6163 сымб.) # [[Эмоцыя]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Конга (рака)]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Партугальская мова]] (<span style="color: #909090;">4425 сымб. → </span>6195 сымб.) # [[Апартэід]] (<span style="color: #909090;">4429 сымб. → </span>6201 сымб.) # [[Грыгарыянскі каляндар]] (<span style="color: #909090;">4435 сымб. → </span>6209 сымб.) # [[Шумэр]] (<span style="color: #909090;">4436 сымб. → </span>6210 сымб.) # [[Камары]] (<span style="color: #909090;">4440 сымб. → </span>6216 сымб.) # [[Імунная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">4443 сымб. → </span>6220 сымб.) # [[Арганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Алмаз]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Пальная зброя]] (<span style="color: #909090;">4454 сымб. → </span>6236 сымб.) # [[Тонкая кішка]] (<span style="color: #909090;">4462 сымб. → </span>6247 сымб.) # [[Час]] (<span style="color: #909090;">4463 сымб. → </span>6248 сымб.) # [[Плошча]] (<span style="color: #909090;">4468 сымб. → </span>6255 сымб.) # [[Зьмеі]] (<span style="color: #909090;">4473 сымб. → </span>6262 сымб.) # [[Шпуля індуктыўнасьці]] (<span style="color: #909090;">4531 сымб. → </span>6343 сымб.) # [[Вуза]] (<span style="color: #909090;">4533 сымб. → </span>6346 сымб.) # [[Кампутарная гульня]] (<span style="color: #909090;">4535 сымб. → </span>6349 сымб.) # [[Віды пад пагрозай выміраньня]] (<span style="color: #909090;">4538 сымб. → </span>6353 сымб.) # [[Глябалізацыя]] (<span style="color: #909090;">4545 сымб. → </span>6363 сымб.) # [[Палітыка]] (<span style="color: #909090;">4557 сымб. → </span>6380 сымб.) # [[Аповесьць пра Гэндзі]] (<span style="color: #909090;">4561 сымб. → </span>6385 сымб.) # [[Кот]] (<span style="color: #909090;">4575 сымб. → </span>6405 сымб.) # [[Літаратура]] (<span style="color: #909090;">4579 сымб. → </span>6411 сымб.) # [[Ёган Гутэнбэрг]] (<span style="color: #909090;">4586 сымб. → </span>6420 сымб.) # [[Паэзія]] (<span style="color: #909090;">4588 сымб. → </span>6423 сымб.) # [[Цынь Шыхуандзі]] (<span style="color: #909090;">4606 сымб. → </span>6448 сымб.) # [[Мастацкая выдумка]] (<span style="color: #909090;">4610 сымб. → </span>6454 сымб.) # [[Поліяміеліт]] (<span style="color: #909090;">4611 сымб. → </span>6455 сымб.) # [[Кантынэнт]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Вялікія азёры]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Мультыплікацыя]] (<span style="color: #909090;">4638 сымб. → </span>6493 сымб.) # [[Сэкунда]] (<span style="color: #909090;">4643 сымб. → </span>6500 сымб.) # [[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">4649 сымб. → </span>6509 сымб.) # [[Зброя]] (<span style="color: #909090;">4681 сымб. → </span>6553 сымб.) # [[Мэтабалізм]] (<span style="color: #909090;">4707 сымб. → </span>6590 сымб.) # [[Падводная лодка]] (<span style="color: #909090;">4719 сымб. → </span>6607 сымб.) # [[Вікторыя (возера)]] (<span style="color: #909090;">4735 сымб. → </span>6629 сымб.) # [[Арэхі]] (<span style="color: #909090;">4741 сымб. → </span>6637 сымб.) # [[Матэматычны аналіз]] (<span style="color: #909090;">4742 сымб. → </span>6639 сымб.) # [[Сельская гаспадарка]] (<span style="color: #909090;">4745 сымб. → </span>6643 сымб.) # [[Батаніка]] (<span style="color: #909090;">4759 сымб. → </span>6663 сымб.) # [[Кніга]] (<span style="color: #909090;">4771 сымб. → </span>6679 сымб.) # [[Праграмнае забесьпячэньне]] (<span style="color: #909090;">4787 сымб. → </span>6702 сымб.) # [[Міталёгія]] (<span style="color: #909090;">4802 сымб. → </span>6723 сымб.) # [[Гольф]] (<span style="color: #909090;">4804 сымб. → </span>6726 сымб.) # [[Мінэрал]] (<span style="color: #909090;">4807 сымб. → </span>6730 сымб.) # [[Сьмерць]] (<span style="color: #909090;">4812 сымб. → </span>6737 сымб.) # [[Мурашкі (вусякі)]] (<span style="color: #909090;">4834 сымб. → </span>6768 сымб.) # [[Мэнструацыя]] (<span style="color: #909090;">4842 сымб. → </span>6779 сымб.) # [[Геамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">4845 сымб. → </span>6783 сымб.) # [[Розум]] (<span style="color: #909090;">4859 сымб. → </span>6803 сымб.) # [[Слова]] (<span style="color: #909090;">4862 сымб. → </span>6807 сымб.) # [[Археі]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Папера]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Грамадзтва]] (<span style="color: #909090;">4899 сымб. → </span>6859 сымб.) # [[Гародніна]] (<span style="color: #909090;">4911 сымб. → </span>6875 сымб.) # [[Інваліднасьць]] (<span style="color: #909090;">4919 сымб. → </span>6887 сымб.) # [[Леў Талстой]] (<span style="color: #909090;">4935 сымб. → </span>6909 сымб.) # [[Каляніялізм]] (<span style="color: #909090;">4936 сымб. → </span>6910 сымб.) # [[Мова]] (<span style="color: #909090;">4942 сымб. → </span>6919 сымб.) # [[Сьнег]] (<span style="color: #909090;">4950 сымб. → </span>6930 сымб.) # [[Цына]] (<span style="color: #909090;">4971 сымб. → </span>6959 сымб.) # [[Мая]] (<span style="color: #909090;">4978 сымб. → </span>6969 сымб.) # [[Статуя Свабоды]] (<span style="color: #909090;">5024 сымб. → </span>7034 сымб.) # [[Фэмінізм]] (<span style="color: #909090;">5031 сымб. → </span>7043 сымб.) # [[Паўднёвы полюс]] (<span style="color: #909090;">5049 сымб. → </span>7069 сымб.) # [[Вулькан]] (<span style="color: #909090;">5075 сымб. → </span>7105 сымб.) # [[Ячмень звычайны]] (<span style="color: #909090;">5080 сымб. → </span>7112 сымб.) # [[Часавы пас]] (<span style="color: #909090;">5083 сымб. → </span>7116 сымб.) # [[Віхраслуп]] (<span style="color: #909090;">5111 сымб. → </span>7155 сымб.) # [[Міжземнае мора]] (<span style="color: #909090;">5117 сымб. → </span>7164 сымб.) # [[Дыктатура]] (<span style="color: #909090;">5124 сымб. → </span>7174 сымб.) # [[Плястмаса]] (<span style="color: #909090;">5129 сымб. → </span>7181 сымб.) # [[Лёгіка]] (<span style="color: #909090;">5135 сымб. → </span>7189 сымб.) # [[Нагарджуна]] (<span style="color: #909090;">5145 сымб. → </span>7203 сымб.) # [[Джавагарлал Нэру]] (<span style="color: #909090;">5147 сымб. → </span>7206 сымб.) # [[Расізм]] (<span style="color: #909090;">5158 сымб. → </span>7221 сымб.) # [[Пісьменнасьць]] (<span style="color: #909090;">5165 сымб. → </span>7231 сымб.) # [[Кола]] (<span style="color: #909090;">5174 сымб. → </span>7244 сымб.) # [[Ганг]] (<span style="color: #909090;">5182 сымб. → </span>7255 сымб.) # [[Сьвіньня]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Місысыпі (рака)]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Вэнэрычныя хваробы]] (<span style="color: #909090;">5238 сымб. → </span>7333 сымб.) # [[Сэнсорная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">5263 сымб. → </span>7368 сымб.) # [[Вінаград (ягада)]] (<span style="color: #909090;">5273 сымб. → </span>7382 сымб.) # [[Лінейная альгебра]] (<span style="color: #909090;">5289 сымб. → </span>7405 сымб.) # [[Альпы]] (<span style="color: #909090;">5309 сымб. → </span>7433 сымб.) # [[Газэта]] (<span style="color: #909090;">5314 сымб. → </span>7440 сымб.) # [[Брагмагупта]] (<span style="color: #909090;">5321 сымб. → </span>7449 сымб.) # [[Сусьветнае павуціньне]] (<span style="color: #909090;">5322 сымб. → </span>7451 сымб.) # [[Вежа]] (<span style="color: #909090;">5341 сымб. → </span>7477 сымб.) # [[Акбар Вялікі]] (<span style="color: #909090;">5363 сымб. → </span>7508 сымб.) # [[Маса]] (<span style="color: #909090;">5376 сымб. → </span>7526 сымб.) # [[Матэматыка]] (<span style="color: #909090;">5397 сымб. → </span>7556 сымб.) # [[Лекі]] (<span style="color: #909090;">5414 сымб. → </span>7580 сымб.) # [[Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">5454 сымб. → </span>7636 сымб.) # [[Тамаш Аквінскі]] (<span style="color: #909090;">5475 сымб. → </span>7665 сымб.) # [[Вакцына]] (<span style="color: #909090;">5478 сымб. → </span>7669 сымб.) # [[Штучны інтэлект]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Галакост]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Індуізм]] (<span style="color: #909090;">5490 сымб. → </span>7686 сымб.) # [[Эль Ніньнё]] (<span style="color: #909090;">5541 сымб. → </span>7757 сымб.) # [[Плод]] (<span style="color: #909090;">5563 сымб. → </span>7788 сымб.) # [[Прыматы]] (<span style="color: #909090;">5568 сымб. → </span>7795 сымб.) # [[Пчолы]] (<span style="color: #909090;">5589 сымб. → </span>7825 сымб.) # [[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">5610 сымб. → </span>7854 сымб.) # [[Бібліятэка]] (<span style="color: #909090;">5654 сымб. → </span>7916 сымб.) # [[Лес]] (<span style="color: #909090;">5725 сымб. → </span>8015 сымб.) # [[Імпэрыя Гупта]] (<span style="color: #909090;">5785 сымб. → </span>8099 сымб.) # [[Хімічнае злучэньне]] (<span style="color: #909090;">5797 сымб. → </span>8116 сымб.) # [[Сыкхізм]] (<span style="color: #909090;">5807 сымб. → </span>8130 сымб.) # [[Каліграфія]] (<span style="color: #909090;">5854 сымб. → </span>8196 сымб.) # [[Мэталюргія]] (<span style="color: #909090;">5861 сымб. → </span>8205 сымб.) # [[Мужчына]] (<span style="color: #909090;">5864 сымб. → </span>8210 сымб.) # [[Нацыяналізм]] (<span style="color: #909090;">5886 сымб. → </span>8240 сымб.) # [[Жывапіс]] (<span style="color: #909090;">5913 сымб. → </span>8278 сымб.) # [[Пустэльня]] (<span style="color: #909090;">5938 сымб. → </span>8313 сымб.) # [[Інтэрнэт]] (<span style="color: #909090;">5942 сымб. → </span>8319 сымб.) # [[Хімічны элемэнт]] (<span style="color: #909090;">5999 сымб. → </span>8399 сымб.) # [[Балтыйскае мора]] (<span style="color: #909090;">6006 сымб. → </span>8408 сымб.) # [[Надвор’е]] (<span style="color: #909090;">6046 сымб. → </span>8464 сымб.) # [[Радыё]] (<span style="color: #909090;">6065 сымб. → </span>8491 сымб.) # [[Арабскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">6075 сымб. → </span>8505 сымб.) # [[Смак]] (<span style="color: #909090;">6079 сымб. → </span>8511 сымб.) # [[Капіталізм]] (<span style="color: #909090;">6097 сымб. → </span>8536 сымб.) # [[Абрагам Лінкальн]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Кулямёт]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]] (<span style="color: #909090;">6126 сымб. → </span>8576 сымб.) # [[Санскрыт]] (<span style="color: #909090;">6136 сымб. → </span>8590 сымб.) # [[Гармоны]] (<span style="color: #909090;">6157 сымб. → </span>8620 сымб.) # [[Грыбы]] (<span style="color: #909090;">6182 сымб. → </span>8655 сымб.) # [[Марксізм]] (<span style="color: #909090;">6188 сымб. → </span>8663 сымб.) # [[Арабская мова]] (<span style="color: #909090;">6215 сымб. → </span>8701 сымб.) # [[Парасілавая ўстаноўка]] (<span style="color: #909090;">6231 сымб. → </span>8723 сымб.) # [[Медзь]] (<span style="color: #909090;">6239 сымб. → </span>8735 сымб.) # [[Фрыдрых Ніцшэ]] (<span style="color: #909090;">6244 сымб. → </span>8742 сымб.) # [[Паводзіны]] (<span style="color: #909090;">6252 сымб. → </span>8753 сымб.) # [[Нэрва]] (<span style="color: #909090;">6322 сымб. → </span>8851 сымб.) # [[Авечка]] (<span style="color: #909090;">6324 сымб. → </span>8854 сымб.) # [[Чарлз Дарвін]] (<span style="color: #909090;">6328 сымб. → </span>8859 сымб.) # [[Чжу Сі]] (<span style="color: #909090;">6353 сымб. → </span>8894 сымб.) # [[Амэрыканскі даляр]] (<span style="color: #909090;">6370 сымб. → </span>8918 сымб.) # [[Лібэралізм]] (<span style="color: #909090;">6416 сымб. → </span>8982 сымб.) # [[Плаціна]] (<span style="color: #909090;">6444 сымб. → </span>9022 сымб.) # [[Лікавы аналіз]] (<span style="color: #909090;">6454 сымб. → </span>9036 сымб.) # [[Содні]] (<span style="color: #909090;">6457 сымб. → </span>9040 сымб.) # [[Імпэрыя інкаў]] (<span style="color: #909090;">6482 сымб. → </span>9075 сымб.) # [[Валюта]] (<span style="color: #909090;">6500 сымб. → </span>9100 сымб.) # [[Клясычная музыка]] (<span style="color: #909090;">6501 сымб. → </span>9101 сымб.) # [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">6513 сымб. → </span>9118 сымб.) # [[Недаяданьне]] (<span style="color: #909090;">6523 сымб. → </span>9132 сымб.) # [[Люі Пастэр]] (<span style="color: #909090;">6548 сымб. → </span>9167 сымб.) # [[Цацка]] (<span style="color: #909090;">6555 сымб. → </span>9177 сымб.) # [[Грошы]] (<span style="color: #909090;">6574 сымб. → </span>9204 сымб.) # [[Скрыпка]] (<span style="color: #909090;">6590 сымб. → </span>9226 сымб.) # [[Марк Твэн]] (<span style="color: #909090;">6599 сымб. → </span>9239 сымб.) # [[Лао-Цзы]] (<span style="color: #909090;">6656 сымб. → </span>9318 сымб.) # [[Брытанская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">6680 сымб. → </span>9352 сымб.) # [[Жалеза]] (<span style="color: #909090;">6721 сымб. → </span>9409 сымб.) # [[Хуанхэ]] (<span style="color: #909090;">6741 сымб. → </span>9437 сымб.) # [[Збожжа]] (<span style="color: #909090;">6784 сымб. → </span>9498 сымб.) # [[Тытунь]] (<span style="color: #909090;">6801 сымб. → </span>9521 сымб.) # [[Атлусьценьне]] (<span style="color: #909090;">6834 сымб. → </span>9568 сымб.) # [[Сафокл]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Падатак]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Беднасьць]] (<span style="color: #909090;">6879 сымб. → </span>9631 сымб.) # [[Песьня]] (<span style="color: #909090;">6914 сымб. → </span>9680 сымб.) # [[Вэнэра]] (<span style="color: #909090;">6917 сымб. → </span>9684 сымб.) # [[Рэзыстар]] (<span style="color: #909090;">6922 сымб. → </span>9691 сымб.) # [[Кроў]] (<span style="color: #909090;">6957 сымб. → </span>9740 сымб.) # [[Мяса]] (<span style="color: #909090;">6975 сымб. → </span>9765 сымб.) # [[Аднаўляльная энэргія]] (<span style="color: #909090;">7015 сымб. → </span>9821 сымб.) # [[Культура]] (<span style="color: #909090;">7031 сымб. → </span>9843 сымб.) # [[Лік]] (<span style="color: #909090;">7045 сымб. → </span>9863 сымб.) # [[Іліяда]] (<span style="color: #909090;">7087 сымб. → </span>9922 сымб.) # [[Гіндустані]] (<span style="color: #909090;">7143 сымб. → </span>10000 сымб.) # [[Амазонка]] (<span style="color: #909090;">7199 сымб. → </span>10079 сымб.) # [[Млечны Шлях]] (<span style="color: #909090;">7218 сымб. → </span>10105 сымб.) # [[Жытло]] (<span style="color: #909090;">7225 сымб. → </span>10115 сымб.) # [[Дынастыя Хань]] (<span style="color: #909090;">7227 сымб. → </span>10118 сымб.) # [[Дзіця]] (<span style="color: #909090;">7242 сымб. → </span>10139 сымб.) # [[Панамскі канал]] (<span style="color: #909090;">7261 сымб. → </span>10165 сымб.) # [[Марка Полё]] (<span style="color: #909090;">7267 сымб. → </span>10174 сымб.) # [[Сабака]] (<span style="color: #909090;">7271 сымб. → </span>10179 сымб.) # [[Мэтал]] (<span style="color: #909090;">7278 сымб. → </span>10189 сымб.) # [[Дагістарычны час]] (<span style="color: #909090;">7301 сымб. → </span>10221 сымб.) # [[Інсульт]] (<span style="color: #909090;">7307 сымб. → </span>10230 сымб.) # [[Сярэднявечча]] (<span style="color: #909090;">7309 сымб. → </span>10233 сымб.) # [[Цукровы дыябэт]] (<span style="color: #909090;">7319 сымб. → </span>10247 сымб.) # [[Канфуцыянства]] (<span style="color: #909090;">7323 сымб. → </span>10252 сымб.) # [[Нагіб Махфуз]] (<span style="color: #909090;">7346 сымб. → </span>10284 сымб.) # [[Дыпляматыя]] (<span style="color: #909090;">7373 сымб. → </span>10322 сымб.) # [[Рака]] (<span style="color: #909090;">7391 сымб. → </span>10347 сымб.) # [[Нэрвовая сыстэма]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Птушкі]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Дынастыя Цын]] (<span style="color: #909090;">7420 сымб. → </span>10388 сымб.) # [[Ангкор-Ват]] (<span style="color: #909090;">7421 сымб. → </span>10389 сымб.) # [[Меч]] (<span style="color: #909090;">7425 сымб. → </span>10395 сымб.) # [[Псыхічны разлад]] (<span style="color: #909090;">7457 сымб. → </span>10440 сымб.) # [[Цьвёрды дыск]] (<span style="color: #909090;">7473 сымб. → </span>10462 сымб.) # [[Вярблюд]] (<span style="color: #909090;">7485 сымб. → </span>10479 сымб.) # [[Стыхійнае бедзтва]] (<span style="color: #909090;">7498 сымб. → </span>10497 сымб.) # [[Залежнасьць]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Аналітычная хімія]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Геаграфія]] (<span style="color: #909090;">7541 сымб. → </span>10557 сымб.) # [[Карл Лінэй]] (<span style="color: #909090;">7550 сымб. → </span>10570 сымб.) # [[Байкал]] (<span style="color: #909090;">7559 сымб. → </span>10583 сымб.) # [[Канстытуцыя]] (<span style="color: #909090;">7562 сымб. → </span>10587 сымб.) # [[Душа]] (<span style="color: #909090;">7583 сымб. → </span>10616 сымб.) # [[Паветранае судна]] (<span style="color: #909090;">7590 сымб. → </span>10626 сымб.) # [[Правы чалавека]] (<span style="color: #909090;">7596 сымб. → </span>10634 сымб.) # [[Выкапнёвае паліва]] (<span style="color: #909090;">7634 сымб. → </span>10688 сымб.) # [[Трыганамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">7659 сымб. → </span>10723 сымб.) # [[Эпас пра Гільгамэша]] (<span style="color: #909090;">7663 сымб. → </span>10728 сымб.) # [[Імануіл Кант]] (<span style="color: #909090;">7665 сымб. → </span>10731 сымб.) # [[Руаль Амундсэн]] (<span style="color: #909090;">7682 сымб. → </span>10755 сымб.) # [[Каталіцкая Царква]] (<span style="color: #909090;">7689 сымб. → </span>10765 сымб.) # [[Джон Лок]] (<span style="color: #909090;">7691 сымб. → </span>10767 сымб.) # [[Вакуўм]] (<span style="color: #909090;">7714 сымб. → </span>10800 сымб.) # [[Сорга двухколернае]] (<span style="color: #909090;">7716 сымб. → </span>10802 сымб.) # [[Плаваньне]] (<span style="color: #909090;">7718 сымб. → </span>10805 сымб.) # [[Пратысты]] (<span style="color: #909090;">7723 сымб. → </span>10812 сымб.) # [[Стэнлі Кубрык]] (<span style="color: #909090;">7741 сымб. → </span>10837 сымб.) # [[Карл Вялікі]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Філязофія]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Транзыстар]] (<span style="color: #909090;">7816 сымб. → </span>10942 сымб.) # [[Ёзэф Гайдн]] (<span style="color: #909090;">7818 сымб. → </span>10945 сымб.) # [[Сацыялізм]] (<span style="color: #909090;">7846 сымб. → </span>10984 сымб.) # [[Атлянтычны акіян]] (<span style="color: #909090;">7850 сымб. → </span>10990 сымб.) # [[Адраджэньне]] (<span style="color: #909090;">7856 сымб. → </span>10998 сымб.) # [[Канфуцый]] (<span style="color: #909090;">7858 сымб. → </span>11001 сымб.) # [[Бэйсбол]] (<span style="color: #909090;">7868 сымб. → </span>11015 сымб.) # [[Галубовыя]] (<span style="color: #909090;">7879 сымб. → </span>11031 сымб.) # [[Гравітацыя]] (<span style="color: #909090;">7881 сымб. → </span>11033 сымб.) # [[Людвіг Вітгенштайн]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Вадкасьць]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Сыстэма каардынат]] (<span style="color: #909090;">7898 сымб. → </span>11057 сымб.) # [[Труба]] (<span style="color: #909090;">7905 сымб. → </span>11067 сымб.) # [[Вуха]] (<span style="color: #909090;">7922 сымб. → </span>11091 сымб.) # [[Радыяактыўнасьць]] (<span style="color: #909090;">7928 сымб. → </span>11099 сымб.) # [[Ціхі акіян]] (<span style="color: #909090;">7960 сымб. → </span>11144 сымб.) # [[Сыма Цянь]] (<span style="color: #909090;">7967 сымб. → </span>11154 сымб.) # [[Алюмін]] (<span style="color: #909090;">7971 сымб. → </span>11159 сымб.) # [[Арабская ліга]] (<span style="color: #909090;">7982 сымб. → </span>11175 сымб.) # [[Астэроід]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Гімалаі]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Месяц (спадарожнік)]] (<span style="color: #909090;">7996 сымб. → </span>11194 сымб.) # [[Пнэўманія]] (<span style="color: #909090;">7997 сымб. → </span>11196 сымб.) # [[Земнаводныя]] (<span style="color: #909090;">8000 сымб. → </span>11200 сымб.) # [[Марыя Складоўская-Кюры]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Хлеб]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Кукуруза]] (<span style="color: #909090;">8040 сымб. → </span>11256 сымб.) # [[Макс Плянк]] (<span style="color: #909090;">8043 сымб. → </span>11260 сымб.) # [[Мастацтва]] (<span style="color: #909090;">8045 сымб. → </span>11263 сымб.) # [[Мэтар]] (<span style="color: #909090;">8089 сымб. → </span>11325 сымб.) # [[Азот]] (<span style="color: #909090;">8102 сымб. → </span>11343 сымб.) # [[Горад]] (<span style="color: #909090;">8123 сымб. → </span>11372 сымб.) # [[Абвадненьне]] (<span style="color: #909090;">8130 сымб. → </span>11382 сымб.) # [[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)]] (<span style="color: #909090;">8131 сымб. → </span>11383 сымб.) # [[Адзеньне]] (<span style="color: #909090;">8137 сымб. → </span>11392 сымб.) # [[Фэрнан Магелан]] (<span style="color: #909090;">8148 сымб. → </span>11407 сымб.) # [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8155 сымб. → </span>11417 сымб.) # [[Плянэта]] (<span style="color: #909090;">8167 сымб. → </span>11434 сымб.) # [[Шруба]] (<span style="color: #909090;">8169 сымб. → </span>11437 сымб.) # [[Ўінстан Чэрчыль]] (<span style="color: #909090;">8171 сымб. → </span>11439 сымб.) # [[Юры Гагарын]] (<span style="color: #909090;">8189 сымб. → </span>11465 сымб.) # [[Кітападобныя]] (<span style="color: #909090;">8203 сымб. → </span>11484 сымб.) # [[Інд]] (<span style="color: #909090;">8224 сымб. → </span>11514 сымб.) # [[Тымур]] (<span style="color: #909090;">8229 сымб. → </span>11521 сымб.) # [[Касьмічны палёт]] (<span style="color: #909090;">8239 сымб. → </span>11535 сымб.) # [[Пшаніца]] (<span style="color: #909090;">8295 сымб. → </span>11613 сымб.) # [[Блюз]] (<span style="color: #909090;">8321 сымб. → </span>11649 сымб.) # [[Дождж]] (<span style="color: #909090;">8324 сымб. → </span>11654 сымб.) # [[Размнажэньне]] (<span style="color: #909090;">8326 сымб. → </span>11656 сымб.) # [[Фундамэнталізм]] (<span style="color: #909090;">8338 сымб. → </span>11673 сымб.) # [[Экалёгія]] (<span style="color: #909090;">8344 сымб. → </span>11682 сымб.) # [[Адукацыя]] (<span style="color: #909090;">8356 сымб. → </span>11698 сымб.) # [[Фрыда Калё]] (<span style="color: #909090;">8357 сымб. → </span>11700 сымб.) # [[Чэ Гевара]] (<span style="color: #909090;">8379 сымб. → </span>11731 сымб.) # [[Японская мова]] (<span style="color: #909090;">8412 сымб. → </span>11777 сымб.) # [[Самагубства]] (<span style="color: #909090;">8420 сымб. → </span>11788 сымб.) # [[Фартэпіяна]] (<span style="color: #909090;">8451 сымб. → </span>11831 сымб.) # [[Тым Бэрнэрз-Лі]] (<span style="color: #909090;">8463 сымб. → </span>11848 сымб.) # [[Гішпанская мова]] (<span style="color: #909090;">8480 сымб. → </span>11872 сымб.) # [[Гай Юліюс Цэзар]] (<span style="color: #909090;">8496 сымб. → </span>11894 сымб.) # [[Арытмэтыка]] (<span style="color: #909090;">8513 сымб. → </span>11918 сымб.) # [[Партэнон]] (<span style="color: #909090;">8531 сымб. → </span>11943 сымб.) # [[Свойскі бык]] (<span style="color: #909090;">8538 сымб. → </span>11953 сымб.) # [[Франц Шубэрт]] (<span style="color: #909090;">8543 сымб. → </span>11960 сымб.) # [[Гэнры Форд]] (<span style="color: #909090;">8544 сымб. → </span>11962 сымб.) # [[Слабое ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8549 сымб. → </span>11969 сымб.) # [[Ніл Армстранг]] (<span style="color: #909090;">8589 сымб. → </span>12025 сымб.) # [[Плятон]] (<span style="color: #909090;">8594 сымб. → </span>12032 сымб.) # [[Кіляграм]] (<span style="color: #909090;">8604 сымб. → </span>12046 сымб.) # [[Імавернасьць]] (<span style="color: #909090;">8611 сымб. → </span>12055 сымб.) # [[Мікалай Капэрнік]] (<span style="color: #909090;">8631 сымб. → </span>12083 сымб.) # [[Іслам]] (<span style="color: #909090;">8632 сымб. → </span>12085 сымб.) # [[Рыхард Вагнэр]] (<span style="color: #909090;">8641 сымб. → </span>12097 сымб.) # [[Іўрыт]] (<span style="color: #909090;">8645 сымб. → </span>12103 сымб.) # [[Трапічны цыклён]] (<span style="color: #909090;">8646 сымб. → </span>12104 сымб.) # [[Грэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">8648 сымб. → </span>12107 сымб.) # [[Палітычная партыя]] (<span style="color: #909090;">8656 сымб. → </span>12118 сымб.) # [[Паўночны полюс]] (<span style="color: #909090;">8660 сымб. → </span>12124 сымб.) # [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] (<span style="color: #909090;">8678 сымб. → </span>12149 сымб.) # [[Гітара]] (<span style="color: #909090;">8705 сымб. → </span>12187 сымб.) # [[Бавоўна]] (<span style="color: #909090;">8713 сымб. → </span>12198 сымб.) # [[Каменны век]] (<span style="color: #909090;">8723 сымб. → </span>12212 сымб.) # [[Нэльсан Мандэла]] (<span style="color: #909090;">8746 сымб. → </span>12244 сымб.) # [[Рабства]] (<span style="color: #909090;">8753 сымб. → </span>12254 сымб.) # [[Тэмпэратура]] (<span style="color: #909090;">8756 сымб. → </span>12258 сымб.) # [[Сынан]] (<span style="color: #909090;">8765 сымб. → </span>12271 сымб.) # [[Джэймз Кларк Максўэл]] (<span style="color: #909090;">8784 сымб. → </span>12298 сымб.) # [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] (<span style="color: #909090;">8793 сымб. → </span>12310 сымб.) # [[Брусэльскі сталічны рэгіён]] (<span style="color: #909090;">8816 сымб. → </span>12342 сымб.) # [[Эрнан Картэс]] (<span style="color: #909090;">8835 сымб. → </span>12369 сымб.) # [[Садружнасьць нацыяў]] (<span style="color: #909090;">8836 сымб. → </span>12370 сымб.) # [[Вуглярод]] (<span style="color: #909090;">8841 сымб. → </span>12377 сымб.) # [[Магабгарата]] (<span style="color: #909090;">8852 сымб. → </span>12393 сымб.) # [[Арыстотэль]] (<span style="color: #909090;">8881 сымб. → </span>12433 сымб.) # [[Шакаляд]] (<span style="color: #909090;">8922 сымб. → </span>12491 сымб.) # [[Ядзерная энэргетыка]] (<span style="color: #909090;">8967 сымб. → </span>12554 сымб.) # [[Адам Сьміт]] (<span style="color: #909090;">9003 сымб. → </span>12604 сымб.) # [[Фатаграфія]] (<span style="color: #909090;">9024 сымб. → </span>12634 сымб.) # [[Вайна ў Віетнаме]] (<span style="color: #909090;">9038 сымб. → </span>12653 сымб.) # [[Эндзі Ўоргал]] (<span style="color: #909090;">9061 сымб. → </span>12685 сымб.) # [[Спорт]] (<span style="color: #909090;">9069 сымб. → </span>12697 сымб.) # [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">9071 сымб. → </span>12699 сымб.) # [[Эвэрэст]] (<span style="color: #909090;">9072 сымб. → </span>12701 сымб.) # [[Чанак’я]] (<span style="color: #909090;">9081 сымб. → </span>12713 сымб.) # [[Інгмар Бэргман]] (<span style="color: #909090;">9082 сымб. → </span>12715 сымб.) # [[Гульня]] (<span style="color: #909090;">9090 сымб. → </span>12726 сымб.) # [[Кава]] (<span style="color: #909090;">9102 сымб. → </span>12743 сымб.) # [[Дэмакратыя]] (<span style="color: #909090;">9109 сымб. → </span>12753 сымб.) # [[Вялікі выбух]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Від (біялёгія)]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Віно]] (<span style="color: #909090;">9217 сымб. → </span>12904 сымб.) # [[Мэсапатамія]] (<span style="color: #909090;">9226 сымб. → </span>12916 сымб.) # [[Марсэль Пруст]] (<span style="color: #909090;">9231 сымб. → </span>12923 сымб.) # [[Волга]] (<span style="color: #909090;">9235 сымб. → </span>12929 сымб.) # [[Рафаэль]] (<span style="color: #909090;">9238 сымб. → </span>12933 сымб.) # [[Джэймз Джойс]] (<span style="color: #909090;">9245 сымб. → </span>12943 сымб.) # [[Сярэдні Ўсход]] (<span style="color: #909090;">9254 сымб. → </span>12956 сымб.) # [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Культурная соя]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Сымон Балівар]] (<span style="color: #909090;">9310 сымб. → </span>13034 сымб.) # [[Суставаногія]] (<span style="color: #909090;">9338 сымб. → </span>13073 сымб.) # [[Архітэктура]] (<span style="color: #909090;">9364 сымб. → </span>13110 сымб.) # [[Прырода]] (<span style="color: #909090;">9389 сымб. → </span>13145 сымб.) # [[Нямецкая мова]] (<span style="color: #909090;">9412 сымб. → </span>13177 сымб.) # [[Малекула]] (<span style="color: #909090;">9427 сымб. → </span>13198 сымб.) # [[Кітайская мова]] (<span style="color: #909090;">9429 сымб. → </span>13201 сымб.) # [[Мысьленьне]] (<span style="color: #909090;">9494 сымб. → </span>13292 сымб.) # [[Тэлефон]] (<span style="color: #909090;">9497 сымб. → </span>13296 сымб.) # [[Зыгмунд Фройд]] (<span style="color: #909090;">9511 сымб. → </span>13315 сымб.) # [[Хорхэ Люіс Борхэс]] (<span style="color: #909090;">9540 сымб. → </span>13356 сымб.) # [[Ровар]] (<span style="color: #909090;">9581 сымб. → </span>13413 сымб.) # [[Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">9597 сымб. → </span>13436 сымб.) # [[Крыжовыя паходы]] (<span style="color: #909090;">9601 сымб. → </span>13441 сымб.) # [[Вінцэнт ван Гог]] (<span style="color: #909090;">9657 сымб. → </span>13520 сымб.) # [[Саладын]] (<span style="color: #909090;">9738 сымб. → </span>13633 сымб.) # [[Паўднёвы акіян]] (<span style="color: #909090;">9750 сымб. → </span>13650 сымб.) # [[Бэнгальская мова]] (<span style="color: #909090;">9802 сымб. → </span>13723 сымб.) # [[Джэфры Чосэр]] (<span style="color: #909090;">9808 сымб. → </span>13731 сымб.) # [[Сяргей Эйзэнштэйн]] (<span style="color: #909090;">9864 сымб. → </span>13810 сымб.) # [[Франц Кафка]] (<span style="color: #909090;">9878 сымб. → </span>13829 сымб.) # [[Агрэгатны стан]] (<span style="color: #909090;">9887 сымб. → </span>13842 сымб.) # [[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]] (<span style="color: #909090;">9900 сымб. → </span>13860 сымб.) # [[Рыбы]] (<span style="color: #909090;">9925 сымб. → </span>13895 сымб.) # [[Матэматычны доказ]] (<span style="color: #909090;">10026 сымб. → </span>14036 сымб.) # [[Фізыка]] (<span style="color: #909090;">10030 сымб. → </span>14042 сымб.) # [[Абу Нувас]] (<span style="color: #909090;">10066 сымб. → </span>14092 сымб.) # [[Нобэлеўская прэмія]] (<span style="color: #909090;">10075 сымб. → </span>14105 сымб.) # [[Суэцкі канал]] (<span style="color: #909090;">10076 сымб. → </span>14106 сымб.) # [[Астраномія]] (<span style="color: #909090;">10084 сымб. → </span>14118 сымб.) # [[Ота фон Бісмарк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Друк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Джэймз Кук]] (<span style="color: #909090;">10147 сымб. → </span>14206 сымб.) # [[Кісьля]] (<span style="color: #909090;">10184 сымб. → </span>14258 сымб.) # [[Рэгбі]] (<span style="color: #909090;">10189 сымб. → </span>14265 сымб.) # [[Вадарод]] (<span style="color: #909090;">10203 сымб. → </span>14284 сымб.) # [[Міжнародны Суд ААН]] (<span style="color: #909090;">10225 сымб. → </span>14315 сымб.) # [[Дыега Вэляскес]] (<span style="color: #909090;">10226 сымб. → </span>14316 сымб.) # [[Магнітнае поле]] (<span style="color: #909090;">10279 сымб. → </span>14391 сымб.) # [[Дзяржава]] (<span style="color: #909090;">10318 сымб. → </span>14445 сымб.) # [[Цукар]] (<span style="color: #909090;">10319 сымб. → </span>14447 сымб.) # [[Кірыліца]] (<span style="color: #909090;">10322 сымб. → </span>14451 сымб.) # [[Год]] (<span style="color: #909090;">10331 сымб. → </span>14463 сымб.) # [[Луіс Армстранг]] (<span style="color: #909090;">10365 сымб. → </span>14511 сымб.) # [[Натуральная воспа]] (<span style="color: #909090;">10367 сымб. → </span>14514 сымб.) # [[Прыгажосьць]] (<span style="color: #909090;">10392 сымб. → </span>14549 сымб.) # [[Капітал]] (<span style="color: #909090;">10408 сымб. → </span>14571 сымб.) # [[Сакрат]] (<span style="color: #909090;">10419 сымб. → </span>14587 сымб.) # [[Хімія]] (<span style="color: #909090;">10431 сымб. → </span>14603 сымб.) # [[Атам]] (<span style="color: #909090;">10461 сымб. → </span>14645 сымб.) # [[Акіра Курасава]] (<span style="color: #909090;">10496 сымб. → </span>14694 сымб.) # [[Анархізм]] (<span style="color: #909090;">10515 сымб. → </span>14721 сымб.) # [[Кацусіка Хакусай]] (<span style="color: #909090;">10558 сымб. → </span>14781 сымб.) # [[Этаноль]] (<span style="color: #909090;">10559 сымб. → </span>14783 сымб.) # [[Карл Маркс]] (<span style="color: #909090;">10598 сымб. → </span>14837 сымб.) # [[Аборт]] (<span style="color: #909090;">10611 сымб. → </span>14855 сымб.) # [[Галілео Галілей]] (<span style="color: #909090;">10621 сымб. → </span>14869 сымб.) # [[Плязма]] (<span style="color: #909090;">10644 сымб. → </span>14902 сымб.) # [[Анды]] (<span style="color: #909090;">10647 сымб. → </span>14906 сымб.) # [[Эпілепсія]] (<span style="color: #909090;">10786 сымб. → </span>15100 сымб.) # [[Купал]] (<span style="color: #909090;">10798 сымб. → </span>15117 сымб.) # [[Калідаса]] (<span style="color: #909090;">10825 сымб. → </span>15155 сымб.) # [[Сям’я]] (<span style="color: #909090;">10881 сымб. → </span>15233 сымб.) # [[Ігар Стравінскі]] (<span style="color: #909090;">10894 сымб. → </span>15252 сымб.) # [[Нігер (рака)]] (<span style="color: #909090;">10900 сымб. → </span>15260 сымб.) # [[Альбрэхт Дурэр]] (<span style="color: #909090;">10974 сымб. → </span>15364 сымб.) # [[Альгарытм]] (<span style="color: #909090;">11008 сымб. → </span>15411 сымб.) # [[Шагнамэ]] (<span style="color: #909090;">11037 сымб. → </span>15452 сымб.) # [[Золата]] (<span style="color: #909090;">11063 сымб. → </span>15488 сымб.) # [[Ніл]] (<span style="color: #909090;">11093 сымб. → </span>15530 сымб.) # [[Галаўны боль]] (<span style="color: #909090;">11142 сымб. → </span>15599 сымб.) # [[Тэлебачаньне]] (<span style="color: #909090;">11150 сымб. → </span>15610 сымб.) # [[Робат]] (<span style="color: #909090;">11199 сымб. → </span>15679 сымб.) # [[Карэйская мова]] (<span style="color: #909090;">11208 сымб. → </span>15691 сымб.) # [[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]] (<span style="color: #909090;">11227 сымб. → </span>15718 сымб.) # [[Вока]] (<span style="color: #909090;">11331 сымб. → </span>15863 сымб.) # [[Нэптун]] (<span style="color: #909090;">11374 сымб. → </span>15924 сымб.) # [[Пі]] (<span style="color: #909090;">11387 сымб. → </span>15942 сымб.) # [[Гафіз]] (<span style="color: #909090;">11411 сымб. → </span>15975 сымб.) # [[Навука]] (<span style="color: #909090;">11432 сымб. → </span>16005 сымб.) # [[Габрыель Гарсія Маркес]] (<span style="color: #909090;">11502 сымб. → </span>16103 сымб.) # [[Фашызм]] (<span style="color: #909090;">11544 сымб. → </span>16162 сымб.) # [[Магатма Гандзі]] (<span style="color: #909090;">11560 сымб. → </span>16184 сымб.) # [[Вецер]] (<span style="color: #909090;">11636 сымб. → </span>16290 сымб.) # [[Гарбата]] (<span style="color: #909090;">11651 сымб. → </span>16311 сымб.) # [[Лёгкая атлетыка]] (<span style="color: #909090;">11693 сымб. → </span>16370 сымб.) # [[Сухоты]] (<span style="color: #909090;">11702 сымб. → </span>16383 сымб.) # [[Гален]] (<span style="color: #909090;">11707 сымб. → </span>16390 сымб.) # [[Курыца]] (<span style="color: #909090;">11730 сымб. → </span>16422 сымб.) # [[Энэргія]] (<span style="color: #909090;">11758 сымб. → </span>16461 сымб.) # [[Тэрмадынаміка]] (<span style="color: #909090;">11776 сымб. → </span>16486 сымб.) # [[Давід Гільбэрт]] (<span style="color: #909090;">11812 сымб. → </span>16537 сымб.) # [[Сок]] (<span style="color: #909090;">11844 сымб. → </span>16582 сымб.) # [[Аль-Газалі]] (<span style="color: #909090;">11866 сымб. → </span>16612 сымб.) # [[Эўклід]] (<span style="color: #909090;">11886 сымб. → </span>16640 сымб.) # [[Пэрсыдзкая мова]] (<span style="color: #909090;">11919 сымб. → </span>16687 сымб.) # [[Рухавік унутранага згараньня]] (<span style="color: #909090;">11996 сымб. → </span>16794 сымб.) # [[Мэрылін Манро]] (<span style="color: #909090;">12114 сымб. → </span>16960 сымб.) # [[Чарлі Чаплін]] (<span style="color: #909090;">12124 сымб. → </span>16974 сымб.) # [[Нікалё Мак’явэльлі]] (<span style="color: #909090;">12142 сымб. → </span>16999 сымб.) # [[Паўднёвая Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">12164 сымб. → </span>17030 сымб.) # [[Альгебра]] (<span style="color: #909090;">12219 сымб. → </span>17107 сымб.) # [[Сонца]] (<span style="color: #909090;">12265 сымб. → </span>17171 сымб.) # [[Крыкет]] (<span style="color: #909090;">12284 сымб. → </span>17198 сымб.) # [[Кароткія нарды]] (<span style="color: #909090;">12291 сымб. → </span>17207 сымб.) # [[Майсей]] (<span style="color: #909090;">12376 сымб. → </span>17326 сымб.) # [[Імпэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">12465 сымб. → </span>17451 сымб.) # [[Малако]] (<span style="color: #909090;">12487 сымб. → </span>17482 сымб.) # [[Франсіска Гоя]] (<span style="color: #909090;">12578 сымб. → </span>17609 сымб.) # [[Атэізм]] (<span style="color: #909090;">12579 сымб. → </span>17611 сымб.) # [[Сулейман I]] (<span style="color: #909090;">12584 сымб. → </span>17618 сымб.) # [[Джэймз Ўат]] (<span style="color: #909090;">12618 сымб. → </span>17665 сымб.) # [[Геалёгія]] (<span style="color: #909090;">12624 сымб. → </span>17674 сымб.) # [[Эўра]] (<span style="color: #909090;">12800 сымб. → </span>17920 сымб.) # [[Адольф Гітлер]] (<span style="color: #909090;">12845 сымб. → </span>17983 сымб.) # [[Эрнэст Рэзэрфорд]] (<span style="color: #909090;">12937 сымб. → </span>18112 сымб.) # [[Урад]] (<span style="color: #909090;">12983 сымб. → </span>18176 сымб.) # [[Суахілі]] (<span style="color: #909090;">13063 сымб. → </span>18288 сымб.) # [[Жыцьцё]] (<span style="color: #909090;">13101 сымб. → </span>18341 сымб.) # [[Танец]] (<span style="color: #909090;">13142 сымб. → </span>18399 сымб.) # [[Малійская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">13178 сымб. → </span>18449 сымб.) # [[Зорка]] (<span style="color: #909090;">13336 сымб. → </span>18670 сымб.) # [[Людвіг ван Бэтговэн]] (<span style="color: #909090;">13344 сымб. → </span>18682 сымб.) # [[Рэлігія]] (<span style="color: #909090;">13404 сымб. → </span>18766 сымб.) # [[Готфрыд Ляйбніц]] (<span style="color: #909090;">13468 сымб. → </span>18855 сымб.) # [[Чарлз Дыкенз]] (<span style="color: #909090;">13484 сымб. → </span>18878 сымб.) # [[Азартная гульня]] (<span style="color: #909090;">13642 сымб. → </span>19099 сымб.) # [[Арктычны акіян]] (<span style="color: #909090;">13705 сымб. → </span>19187 сымб.) # [[Электронная пошта]] (<span style="color: #909090;">13806 сымб. → </span>19328 сымб.) # [[Томас Эдысан]] (<span style="color: #909090;">13856 сымб. → </span>19398 сымб.) # [[Мацуо Басё]] (<span style="color: #909090;">13925 сымб. → </span>19495 сымб.) # [[Уладзімер Ленін]] (<span style="color: #909090;">13932 сымб. → </span>19505 сымб.) # [[Колер]] (<span style="color: #909090;">13969 сымб. → </span>19557 сымб.) # [[Рак (захворваньне)]] (<span style="color: #909090;">14078 сымб. → </span>19709 сымб.) # [[Зямля]] (<span style="color: #909090;">14086 сымб. → </span>19720 сымб.) # [[Хвароба Альцгаймэра]] (<span style="color: #909090;">14220 сымб. → </span>19908 сымб.) # [[Жан-Поль Сартр]] (<span style="color: #909090;">14400 сымб. → </span>20160 сымб.) # [[Гіп-гоп]] (<span style="color: #909090;">14505 сымб. → </span>20307 сымб.) # [[Шкло]] (<span style="color: #909090;">14564 сымб. → </span>20390 сымб.) # [[Роза Люксэмбург]] (<span style="color: #909090;">14625 сымб. → </span>20475 сымб.) # [[Дунай]] (<span style="color: #909090;">14708 сымб. → </span>20591 сымб.) # [[Яганэс Брамс]] (<span style="color: #909090;">14858 сымб. → </span>20801 сымб.) # [[Машына]] (<span style="color: #909090;">14935 сымб. → </span>20909 сымб.) # [[Лё Карбюзье]] (<span style="color: #909090;">14959 сымб. → </span>20943 сымб.) # [[Ацтэкі]] (<span style="color: #909090;">15037 сымб. → </span>21052 сымб.) # [[Аўгустын]] (<span style="color: #909090;">15160 сымб. → </span>21224 сымб.) # [[Ібн Хальдун]] (<span style="color: #909090;">15234 сымб. → </span>21328 сымб.) # [[Ібн Батута]] (<span style="color: #909090;">15332 сымб. → </span>21465 сымб.) # [[Лацінскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">15342 сымб. → </span>21479 сымб.) # [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]] (<span style="color: #909090;">15393 сымб. → </span>21550 сымб.) # [[Рэстаўрацыя Мэйдзі]] (<span style="color: #909090;">15402 сымб. → </span>21563 сымб.) # [[Біблія]] (<span style="color: #909090;">15408 сымб. → </span>21571 сымб.) # [[Альфрэд Гічкок]] (<span style="color: #909090;">15429 сымб. → </span>21601 сымб.) # [[Тысяча і адна ноч]] (<span style="color: #909090;">15461 сымб. → </span>21645 сымб.) # [[ГЭС Тры цясьніны]] (<span style="color: #909090;">15488 сымб. → </span>21683 сымб.) # [[Сыр]] (<span style="color: #909090;">15506 сымб. → </span>21708 сымб.) # [[Ізраіль]] (<span style="color: #909090;">15645 сымб. → </span>21903 сымб.) # [[Грэцкі альфабэт]] (<span style="color: #909090;">15742 сымб. → </span>22039 сымб.) # [[Марлен Дытрых]] (<span style="color: #909090;">15875 сымб. → </span>22225 сымб.) # [[Ўолт Дыснэй]] (<span style="color: #909090;">16007 сымб. → </span>22410 сымб.) # [[Міжнародны валютны фонд]] (<span style="color: #909090;">16011 сымб. → </span>22415 сымб.) # [[Канал]] (<span style="color: #909090;">16091 сымб. → </span>22527 сымб.) # [[Леанарда да Вінчы]] (<span style="color: #909090;">16107 сымб. → </span>22550 сымб.) # [[Пераклад]] (<span style="color: #909090;">16161 сымб. → </span>22625 сымб.) # [[Джордж Байран]] (<span style="color: #909090;">16192 сымб. → </span>22669 сымб.) # [[Фёдар Дастаеўскі]] (<span style="color: #909090;">16314 сымб. → </span>22840 сымб.) # [[Фэдэрыка Фэліні]] (<span style="color: #909090;">16351 сымб. → </span>22891 сымб.) # [[Асманская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">16367 сымб. → </span>22914 сымб.) # [[Карыбскае мора]] (<span style="color: #909090;">16429 сымб. → </span>23001 сымб.) # [[Паўночнае мора]] (<span style="color: #909090;">16492 сымб. → </span>23089 сымб.) # [[Індыйскі акіян]] (<span style="color: #909090;">16554 сымб. → </span>23176 сымб.) # [[Клімат]] (<span style="color: #909090;">16615 сымб. → </span>23261 сымб.) # [[Цытрус]] (<span style="color: #909090;">16682 сымб. → </span>23355 сымб.) # [[Райн]] (<span style="color: #909090;">16764 сымб. → </span>23470 сымб.) # [[Ядзерная зброя]] (<span style="color: #909090;">16838 сымб. → </span>23573 сымб.) # [[Электрычнасьць]] (<span style="color: #909090;">16905 сымб. → </span>23667 сымб.) # [[Аль-Харэзьмі]] (<span style="color: #909090;">17459 сымб. → </span>24443 сымб.) # [[Жанна д’Арк]] (<span style="color: #909090;">17572 сымб. → </span>24601 сымб.) # [[Шарль дэ Голь]] (<span style="color: #909090;">17630 сымб. → </span>24682 сымб.) # [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (<span style="color: #909090;">17788 сымб. → </span>24903 сымб.) # [[Інжынэрная справа]] (<span style="color: #909090;">18103 сымб. → </span>25344 сымб.) # [[Сахара]] (<span style="color: #909090;">18181 сымб. → </span>25453 сымб.) # [[Мартын Гайдэгер]] (<span style="color: #909090;">18263 сымб. → </span>25568 сымб.) # [[Афрыканскі зьвяз]] (<span style="color: #909090;">18283 сымб. → </span>25596 сымб.) # [[Дыскрымінацыя]] (<span style="color: #909090;">18460 сымб. → </span>25844 сымб.) # [[Макс Вэбэр]] (<span style="color: #909090;">18464 сымб. → </span>25850 сымб.) # [[Вугляводы]] (<span style="color: #909090;">18492 сымб. → </span>25889 сымб.) # [[Аўстралія]] (<span style="color: #909090;">18599 сымб. → </span>26039 сымб.) # [[Этыёпія]] (<span style="color: #909090;">18988 сымб. → </span>26583 сымб.) # [[Ежа]] (<span style="color: #909090;">18991 сымб. → </span>26587 сымб.) # [[Базыліка Сьвятога Пятра]] (<span style="color: #909090;">19006 сымб. → </span>26608 сымб.) # [[Майкл Фарадэй]] (<span style="color: #909090;">19100 сымб. → </span>26740 сымб.) # [[Здароўе]] (<span style="color: #909090;">19381 сымб. → </span>27133 сымб.) # [[Танзанія]] (<span style="color: #909090;">19438 сымб. → </span>27213 сымб.) # [[Анры Матыс]] (<span style="color: #909090;">19497 сымб. → </span>27296 сымб.) # [[Куба]] (<span style="color: #909090;">19812 сымб. → </span>27737 сымб.) # [[Політэізм]] (<span style="color: #909090;">19829 сымб. → </span>27761 сымб.) # [[Кіліманджара]] (<span style="color: #909090;">19863 сымб. → </span>27808 сымб.) # [[Сусьвет]] (<span style="color: #909090;">19910 сымб. → </span>27874 сымб.) # [[Ум Кульсум]] (<span style="color: #909090;">19912 сымб. → </span>27877 сымб.) # [[Дантэ Аліг’еры]] (<span style="color: #909090;">19924 сымб. → </span>27894 сымб.) # [[Віетнам]] (<span style="color: #909090;">20101 сымб. → </span>28141 сымб.) # [[Халіфат Абасыдаў]] (<span style="color: #909090;">20271 сымб. → </span>28379 сымб.) # [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] (<span style="color: #909090;">20336 сымб. → </span>28470 сымб.) # [[Сунь Ятсэн]] (<span style="color: #909090;">20641 сымб. → </span>28897 сымб.) # [[Касьпійскае мора]] (<span style="color: #909090;">20710 сымб. → </span>28994 сымб.) # [[Тэніс]] (<span style="color: #909090;">20780 сымб. → </span>29092 сымб.) # [[Людовік XIV]] (<span style="color: #909090;">20795 сымб. → </span>29113 сымб.) # [[Банглядэш]] (<span style="color: #909090;">20877 сымб. → </span>29228 сымб.) # [[Ёсіф Сталін]] (<span style="color: #909090;">20994 сымб. → </span>29392 сымб.) # [[Бангкок]] (<span style="color: #909090;">21000 сымб. → </span>29400 сымб.) # [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (<span style="color: #909090;">21115 сымб. → </span>29561 сымб.) # [[Гамэр]] (<span style="color: #909090;">21357 сымб. → </span>29900 сымб.) # [[Армія]] (<span style="color: #909090;">21550 сымб. → </span>30170 сымб.) # [[Ёган Вольфганг фон Гётэ]] (<span style="color: #909090;">21557 сымб. → </span>30180 сымб.) # [[Стаматалёгія]] (<span style="color: #909090;">21592 сымб. → </span>30229 сымб.) # [[Жак Карт’е]] (<span style="color: #909090;">21603 сымб. → </span>30244 сымб.) # [[Ашока]] (<span style="color: #909090;">21736 сымб. → </span>30430 сымб.) # [[Гаўтама Буда]] (<span style="color: #909090;">21745 сымб. → </span>30443 сымб.) # [[Алан Т’юрынг]] (<span style="color: #909090;">21755 сымб. → </span>30457 сымб.) # [[Апэрацыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">21834 сымб. → </span>30568 сымб.) # [[Паблё Пікаса]] (<span style="color: #909090;">21867 сымб. → </span>30614 сымб.) # [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]] (<span style="color: #909090;">21896 сымб. → </span>30654 сымб.) # [[Польшча]] (<span style="color: #909090;">21919 сымб. → </span>30687 сымб.) # [[Джакама Пучыні]] (<span style="color: #909090;">21956 сымб. → </span>30738 сымб.) # [[Го]] (<span style="color: #909090;">21968 сымб. → </span>30755 сымб.) # [[Сонечная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">22052 сымб. → </span>30873 сымб.) # [[Малярыя]] (<span style="color: #909090;">22062 сымб. → </span>30887 сымб.) # [[Сынгапур]] (<span style="color: #909090;">22088 сымб. → </span>30923 сымб.) # [[Француская рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">22107 сымб. → </span>30950 сымб.) # [[Леанард Ойлер]] (<span style="color: #909090;">22121 сымб. → </span>30969 сымб.) # [[Ерусалім]] (<span style="color: #909090;">22149 сымб. → </span>31009 сымб.) # [[Дыназаўр]] (<span style="color: #909090;">22169 сымб. → </span>31037 сымб.) # [[Вэргіліюс]] (<span style="color: #909090;">22172 сымб. → </span>31041 сымб.) # [[Галяктыка]] (<span style="color: #909090;">22175 сымб. → </span>31045 сымб.) # [[Фрыдэрык Шапэн]] (<span style="color: #909090;">22185 сымб. → </span>31059 сымб.) # [[Энцыкляпэдыя]] (<span style="color: #909090;">22190 сымб. → </span>31066 сымб.) # [[Віктор Юго]] (<span style="color: #909090;">22210 сымб. → </span>31094 сымб.) # [[Сымона дэ Бавуар]] (<span style="color: #909090;">22217 сымб. → </span>31104 сымб.) # [[Джон Мэйнард Кейнз]] (<span style="color: #909090;">22221 сымб. → </span>31109 сымб.) # [[Турэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">22292 сымб. → </span>31209 сымб.) # [[Лізавета I]] (<span style="color: #909090;">22302 сымб. → </span>31223 сымб.) # [[Сатурн]] (<span style="color: #909090;">22305 сымб. → </span>31227 сымб.) # [[Канстантын I Вялікі]] (<span style="color: #909090;">22327 сымб. → </span>31258 сымб.) # [[Танк]] (<span style="color: #909090;">22331 сымб. → </span>31263 сымб.) # [[Хрысьціянства]] (<span style="color: #909090;">22341 сымб. → </span>31277 сымб.) # [[Авідыюс]] (<span style="color: #909090;">22343 сымб. → </span>31280 сымб.) # [[Піва]] (<span style="color: #909090;">22409 сымб. → </span>31373 сымб.) # [[Дынастыя Тан]] (<span style="color: #909090;">22412 сымб. → </span>31377 сымб.) # [[Сыднэй]] (<span style="color: #909090;">22417 сымб. → </span>31384 сымб.) # [[Уран]] (<span style="color: #909090;">22492 сымб. → </span>31489 сымб.) # [[Мэркурый]] (<span style="color: #909090;">22525 сымб. → </span>31535 сымб.) # [[Транспарт]] (<span style="color: #909090;">22582 сымб. → </span>31615 сымб.) # [[Француская мова]] (<span style="color: #909090;">22619 сымб. → </span>31667 сымб.) # [[Міжнародная сыстэма СІ]] (<span style="color: #909090;">22646 сымб. → </span>31704 сымб.) # [[Багдад]] (<span style="color: #909090;">22656 сымб. → </span>31718 сымб.) # [[Мухамад]] (<span style="color: #909090;">22663 сымб. → </span>31728 сымб.) # [[Сэул]] (<span style="color: #909090;">22722 сымб. → </span>31811 сымб.) # [[Ёган Кеплер]] (<span style="color: #909090;">22737 сымб. → </span>31832 сымб.) # [[Дака]] (<span style="color: #909090;">22750 сымб. → </span>31850 сымб.) # [[Лі Бо]] (<span style="color: #909090;">22869 сымб. → </span>32017 сымб.) # [[Архімэд]] (<span style="color: #909090;">22871 сымб. → </span>32019 сымб.) # [[Юпітэр]] (<span style="color: #909090;">22884 сымб. → </span>32038 сымб.) # [[Карачы]] (<span style="color: #909090;">22885 сымб. → </span>32039 сымб.) # [[Рэнэ Дэкарт]] (<span style="color: #909090;">22940 сымб. → </span>32116 сымб.) # [[Карл Фрыдрых Гаўс]] (<span style="color: #909090;">22961 сымб. → </span>32145 сымб.) # [[Мартын Лютэр Кінг]] (<span style="color: #909090;">23001 сымб. → </span>32201 сымб.) # [[Авіцэна]] (<span style="color: #909090;">23049 сымб. → </span>32269 сымб.) # [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]] (<span style="color: #909090;">23062 сымб. → </span>32287 сымб.) # [[Мікелянджэлё]] (<span style="color: #909090;">23076 сымб. → </span>32306 сымб.) # [[Эканоміка]] (<span style="color: #909090;">23094 сымб. → </span>32332 сымб.) # [[Фільм]] (<span style="color: #909090;">23103 сымб. → </span>32344 сымб.) # [[Мартын Лютэр]] (<span style="color: #909090;">23104 сымб. → </span>32346 сымб.) # [[Ліпіды]] (<span style="color: #909090;">23138 сымб. → </span>32393 сымб.) # [[Антарктыда]] (<span style="color: #909090;">23198 сымб. → </span>32477 сымб.) # [[Сінтаізм]] (<span style="color: #909090;">23205 сымб. → </span>32487 сымб.) # [[Мігель Сэрвантэс]] (<span style="color: #909090;">23240 сымб. → </span>32536 сымб.) # [[Старажытны Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">23268 сымб. → </span>32575 сымб.) # [[Анатомія]] (<span style="color: #909090;">23291 сымб. → </span>32607 сымб.) # [[Эрвін Шрэдынгер]] (<span style="color: #909090;">23320 сымб. → </span>32648 сымб.) # [[Антон Чэхаў]] (<span style="color: #909090;">23323 сымб. → </span>32652 сымб.) # [[Бізантыйская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">23333 сымб. → </span>32666 сымб.) # [[Тайлянд]] (<span style="color: #909090;">23339 сымб. → </span>32675 сымб.) # [[Калката]] (<span style="color: #909090;">23430 сымб. → </span>32802 сымб.) # [[Багата]] (<span style="color: #909090;">23542 сымб. → </span>32959 сымб.) # [[Мумбаі]] (<span style="color: #909090;">23559 сымб. → </span>32983 сымб.) # [[Дынастыя Мін]] (<span style="color: #909090;">23576 сымб. → </span>33006 сымб.) # [[Мальер]] (<span style="color: #909090;">23651 сымб. → </span>33111 сымб.) # [[Расейская мова]] (<span style="color: #909090;">23675 сымб. → </span>33145 сымб.) # [[Мэксыка]] (<span style="color: #909090;">23685 сымб. → </span>33159 сымб.) # [[Аргентына]] (<span style="color: #909090;">23702 сымб. → </span>33183 сымб.) # [[Дамаск]] (<span style="color: #909090;">23736 сымб. → </span>33230 сымб.) # [[Рэінкарнацыя]] (<span style="color: #909090;">23764 сымб. → </span>33270 сымб.) # [[Дэлі]] (<span style="color: #909090;">23819 сымб. → </span>33347 сымб.) # [[Пэкін]] (<span style="color: #909090;">23821 сымб. → </span>33349 сымб.) # [[Саудаўская Арабія]] (<span style="color: #909090;">23841 сымб. → </span>33377 сымб.) # [[Старажытная Грэцыя]] (<span style="color: #909090;">23982 сымб. → </span>33575 сымб.) # [[Мост]] (<span style="color: #909090;">24055 сымб. → </span>33677 сымб.) # [[Найробі]] (<span style="color: #909090;">24069 сымб. → </span>33697 сымб.) # [[Рыю-дэ-Жанэйру]] (<span style="color: #909090;">24100 сымб. → </span>33740 сымб.) # [[Ісак Ньютан]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Вальтэр]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Ўільям Шэксьпір]] (<span style="color: #909090;">24192 сымб. → </span>33869 сымб.) # [[Сальвадор Далі]] (<span style="color: #909090;">24254 сымб. → </span>33956 сымб.) # [[Бронзавы век]] (<span style="color: #909090;">24265 сымб. → </span>33971 сымб.) # [[Іран]] (<span style="color: #909090;">24270 сымб. → </span>33978 сымб.) # [[Турэччына]] (<span style="color: #909090;">24329 сымб. → </span>34061 сымб.) # [[Банан (плод)]] (<span style="color: #909090;">24344 сымб. → </span>34082 сымб.) # [[Мэхіка]] (<span style="color: #909090;">24407 сымб. → </span>34170 сымб.) # [[Будызм]] (<span style="color: #909090;">24434 сымб. → </span>34208 сымб.) # [[Электроніка]] (<span style="color: #909090;">24482 сымб. → </span>34275 сымб.) # [[Скалістыя горы]] (<span style="color: #909090;">24495 сымб. → </span>34293 сымб.) # [[Чжэн Хэ]] (<span style="color: #909090;">24644 сымб. → </span>34502 сымб.) # [[Пратэстанцтва]] (<span style="color: #909090;">24675 сымб. → </span>34545 сымб.) # [[Эўропа]] (<span style="color: #909090;">24678 сымб. → </span>34549 сымб.) # [[Тадж Магал]] (<span style="color: #909090;">24684 сымб. → </span>34558 сымб.) # [[Дзьмітры Мендзялееў]] (<span style="color: #909090;">24712 сымб. → </span>34597 сымб.) # [[Дрэва]] (<span style="color: #909090;">24747 сымб. → </span>34646 сымб.) # [[Бялкі]] (<span style="color: #909090;">24801 сымб. → </span>34721 сымб.) # [[Гандаль]] (<span style="color: #909090;">24824 сымб. → </span>34754 сымб.) # [[Арабска-ізраільскі канфлікт]] (<span style="color: #909090;">24850 сымб. → </span>34790 сымб.) # [[Джакарта]] (<span style="color: #909090;">24858 сымб. → </span>34801 сымб.) # [[Індыя]] (<span style="color: #909090;">25070 сымб. → </span>35098 сымб.) # [[Нігерыя]] (<span style="color: #909090;">25083 сымб. → </span>35116 сымб.) # [[Мэка]] (<span style="color: #909090;">25191 сымб. → </span>35267 сымб.) # [[Ангельская мова]] (<span style="color: #909090;">25312 сымб. → </span>35437 сымб.) # [[Біялёгія]] (<span style="color: #909090;">25344 сымб. → </span>35482 сымб.) # [[Кітай]] (<span style="color: #909090;">25413 сымб. → </span>35578 сымб.) # [[Карабель]] (<span style="color: #909090;">25428 сымб. → </span>35599 сымб.) # [[Зараастрызм]] (<span style="color: #909090;">25469 сымб. → </span>35657 сымб.) # [[Тлен]] (<span style="color: #909090;">25602 сымб. → </span>35843 сымб.) # [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">25629 сымб. → </span>35881 сымб.) # [[Аўганістан]] (<span style="color: #909090;">25734 сымб. → </span>36028 сымб.) # [[Марс]] (<span style="color: #909090;">25780 сымб. → </span>36092 сымб.) # [[Ватыкан]] (<span style="color: #909090;">25872 сымб. → </span>36221 сымб.) # [[Першая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">26005 сымб. → </span>36407 сымб.) # [[Антоніё Вівальдзі]] (<span style="color: #909090;">26242 сымб. → </span>36739 сымб.) # [[Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">26258 сымб. → </span>36761 сымб.) # [[Тэгеран]] (<span style="color: #909090;">26438 сымб. → </span>37013 сымб.) # [[Аўтамабіль]] (<span style="color: #909090;">26557 сымб. → </span>37180 сымб.) # [[Хуткасьць сьвятла]] (<span style="color: #909090;">26663 сымб. → </span>37328 сымб.) # [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] (<span style="color: #909090;">26975 сымб. → </span>37765 сымб.) # [[Лагас]] (<span style="color: #909090;">27063 сымб. → </span>37888 сымб.) # [[Судан]] (<span style="color: #909090;">27075 сымб. → </span>37905 сымб.) # [[Вашку да Гама]] (<span style="color: #909090;">27835 сымб. → </span>38969 сымб.) # [[Жан-Жак Русо]] (<span style="color: #909090;">28096 сымб. → </span>39334 сымб.) # [[Мустафа Кемаль Ататурк]] (<span style="color: #909090;">28159 сымб. → </span>39423 сымб.) # [[Японія]] (<span style="color: #909090;">29092 сымб. → </span>40729 сымб.) # [[Нацысцкая Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">29151 сымб. → </span>40811 сымб.) # [[Паўночная Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">29314 сымб. → </span>41040 сымб.) # [[Тэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">29652 сымб. → </span>41513 сымб.) # [[Эўрапейскі Зьвяз]] (<span style="color: #909090;">30051 сымб. → </span>42071 сымб.) # [[Вада]] (<span style="color: #909090;">30372 сымб. → </span>42521 сымб.) # [[Швайцарыя]] (<span style="color: #909090;">30660 сымб. → </span>42924 сымб.) # [[Баскетбол]] (<span style="color: #909090;">30786 сымб. → </span>43100 сымб.) # [[Ірак]] (<span style="color: #909090;">30866 сымб. → </span>43212 сымб.) # [[Сара Бэрнар]] (<span style="color: #909090;">31434 сымб. → </span>44008 сымб.) # [[Энрыка Фэрмі]] (<span style="color: #909090;">31649 сымб. → </span>44309 сымб.) # [[Застуда]] (<span style="color: #909090;">31856 сымб. → </span>44598 сымб.) # [[The Beatles]] (<span style="color: #909090;">31882 сымб. → </span>44635 сымб.) # [[Атэны]] (<span style="color: #909090;">31914 сымб. → </span>44680 сымб.) # [[Мэдыцына]] (<span style="color: #909090;">31921 сымб. → </span>44689 сымб.) # [[Кансэрватызм]] (<span style="color: #909090;">32008 сымб. → </span>44811 сымб.) # [[Пётар Чайкоўскі]] (<span style="color: #909090;">32079 сымб. → </span>44911 сымб.) # [[Гішпанія]] (<span style="color: #909090;">32166 сымб. → </span>45032 сымб.) # [[Цягліцы]] (<span style="color: #909090;">32174 сымб. → </span>45044 сымб.) # [[Санкт-Пецярбург]] (<span style="color: #909090;">32285 сымб. → </span>45199 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] (<span style="color: #909090;">33118 сымб. → </span>46365 сымб.) # [[Чынгісхан]] (<span style="color: #909090;">33122 сымб. → </span>46371 сымб.) # [[Азія]] (<span style="color: #909090;">33253 сымб. → </span>46554 сымб.) # [[Дыялектыка]] (<span style="color: #909090;">33477 сымб. → </span>46868 сымб.) # [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] (<span style="color: #909090;">33873 сымб. → </span>47422 сымб.) # [[Эйфэлева вежа]] (<span style="color: #909090;">34681 сымб. → </span>48553 сымб.) # [[Аляксандар Пушкін]] (<span style="color: #909090;">34752 сымб. → </span>48653 сымб.) # [[Афрыка]] (<span style="color: #909090;">35098 сымб. → </span>49137 сымб.) # [[Бульба]] (<span style="color: #909090;">35480 сымб. → </span>49672 сымб.) # [[Масква]] (<span style="color: #909090;">35575 сымб. → </span>49805 сымб.) # [[Кір II]] (<span style="color: #909090;">35642 сымб. → </span>49899 сымб.) # [[Джэйн Остын]] (<span style="color: #909090;">35786 сымб. → </span>50100 сымб.) # [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]] (<span style="color: #909090;">36226 сымб. → </span>50716 сымб.) # [[Ісус Хрыстос]] (<span style="color: #909090;">36531 сымб. → </span>51143 сымб.) # [[Нікола Тэсла]] (<span style="color: #909090;">36583 сымб. → </span>51216 сымб.) # [[Стамбул]] (<span style="color: #909090;">36643 сымб. → </span>51300 сымб.) # [[Ганконг]] (<span style="color: #909090;">37507 сымб. → </span>52510 сымб.) # [[Кіншаса]] (<span style="color: #909090;">37538 сымб. → </span>52553 сымб.) # [[Глябальнае пацяпленьне]] (<span style="color: #909090;">38115 сымб. → </span>53361 сымб.) # [[Ёган Сэбастыян Бах]] (<span style="color: #909090;">38796 сымб. → </span>54314 сымб.) # [[Альбэрт Айнштайн]] (<span style="color: #909090;">38873 сымб. → </span>54422 сымб.) # [[Калізэй]] (<span style="color: #909090;">38896 сымб. → </span>54454 сымб.) # [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (<span style="color: #909090;">39963 сымб. → </span>55948 сымб.) # [[Гісторыя]] (<span style="color: #909090;">41456 сымб. → </span>58038 сымб.) # [[Алімпійскія гульні]] (<span style="color: #909090;">41477 сымб. → </span>58068 сымб.) # [[Сусьветны банк]] (<span style="color: #909090;">41676 сымб. → </span>58346 сымб.) # [[Рабіндранат Тагор]] (<span style="color: #909090;">42841 сымб. → </span>59977 сымб.) # [[Рэмбрант]] (<span style="color: #909090;">44500 сымб. → </span>62300 сымб.) # [[Мао Дзэ-дун]] (<span style="color: #909090;">44938 сымб. → </span>62913 сымб.) # [[Расея]] (<span style="color: #909090;">45417 сымб. → </span>63584 сымб.) # [[Канада]] (<span style="color: #909090;">46191 сымб. → </span>64667 сымб.) # [[Вена]] (<span style="color: #909090;">46921 сымб. → </span>65689 сымб.) # [[Фрэнк Лойд Райт]] (<span style="color: #909090;">48046 сымб. → </span>67264 сымб.) # [[Хрыстафор Калюмб]] (<span style="color: #909090;">51150 сымб. → </span>71610 сымб.) # [[Футбол]] (<span style="color: #909090;">52261 сымб. → </span>73165 сымб.) # [[Шахматы]] (<span style="color: #909090;">53026 сымб. → </span>74236 сымб.) # [[Рэфармацыя]] (<span style="color: #909090;">53434 сымб. → </span>74808 сымб.) # [[Джузэпэ Вэрдзі]] (<span style="color: #909090;">53442 сымб. → </span>74819 сымб.) # [[Аўстрыя]] (<span style="color: #909090;">53739 сымб. → </span>75235 сымб.) # [[Бэрлін]] (<span style="color: #909090;">54057 сымб. → </span>75680 сымб.) # [[Шанхай]] (<span style="color: #909090;">54669 сымб. → </span>76537 сымб.) # [[Лос-Анджэлес]] (<span style="color: #909090;">56649 сымб. → </span>79309 сымб.) # [[Дубай]] (<span style="color: #909090;">56689 сымб. → </span>79365 сымб.) # [[Альжыр]] (<span style="color: #909090;">56691 сымб. → </span>79367 сымб.) # [[Амстэрдам]] (<span style="color: #909090;">57140 сымб. → </span>79996 сымб.) # [[Джордж Вашынгтон]] (<span style="color: #909090;">57179 сымб. → </span>80051 сымб.) # [[Густаў Малер]] (<span style="color: #909090;">58733 сымб. → </span>82226 сымб.) # [[Сан-Паўлу]] (<span style="color: #909090;">59025 сымб. → </span>82635 сымб.) # [[Нідэрлянды]] (<span style="color: #909090;">60735 сымб. → </span>85029 сымб.) # [[Франклін Дэлана Рузвэлт]] (<span style="color: #909090;">61252 сымб. → </span>85753 сымб.) # [[Кейптаўн]] (<span style="color: #909090;">61579 сымб. → </span>86211 сымб.) # [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]] (<span style="color: #909090;">62400 сымб. → </span>87360 сымб.) # [[Аляксандар Македонскі]] (<span style="color: #909090;">63243 сымб. → </span>88540 сымб.) # [[Токіё]] (<span style="color: #909090;">65839 сымб. → </span>92175 сымб.) # [[Мадрыд]] (<span style="color: #909090;">66665 сымб. → </span>93331 сымб.) # [[Каір]] (<span style="color: #909090;">69375 сымб. → </span>97125 сымб.) # [[Італія]] (<span style="color: #909090;">71393 сымб. → </span>99950 сымб.) # [[Пётар I]] (<span style="color: #909090;">73835 сымб. → </span>103369 сымб.) # [[Украіна]] (<span style="color: #909090;">74158 сымб. → </span>103821 сымб.) # [[Другая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">74840 сымб. → </span>104776 сымб.) # [[Рым]] (<span style="color: #909090;">79729 сымб. → </span>111621 сымб.) # [[Напалеон I Банапарт]] (<span style="color: #909090;">80984 сымб. → </span>113378 сымб.) # [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (<span style="color: #909090;">80994 сымб. → </span>113392 сымб.) # [[Актавіян Аўгуст]] (<span style="color: #909090;">83740 сымб. → </span>117236 сымб.) # [[Буэнас-Айрэс]] (<span style="color: #909090;">85028 сымб. → </span>119039 сымб.) # [[Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">90307 сымб. → </span>126430 сымб.) # [[Партугалія]] (<span style="color: #909090;">92483 сымб. → </span>129476 сымб.) # [[Лёндан]] (<span style="color: #909090;">92546 сымб. → </span>129564 сымб.) # [[Парыж]] (<span style="color: #909090;">92614 сымб. → </span>129660 сымб.) # [[Калюмбія]] (<span style="color: #909090;">93460 сымб. → </span>130844 сымб.) # [[Пакістан]] (<span style="color: #909090;">96918 сымб. → </span>135685 сымб.) # [[Рэспубліка Карэя]] (<span style="color: #909090;">98362 сымб. → </span>137707 сымб.) # [[Вялікабрытанія]] (<span style="color: #909090;">102110 сымб. → </span>142954 сымб.) # [[Цягнік]] (<span style="color: #909090;">102352 сымб. → </span>143293 сымб.) # [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)]] (<span style="color: #909090;">103706 сымб. → </span>145188 сымб.) # [[Сьпірт]] (<span style="color: #909090;">106641 сымб. → </span>149297 сымб.) # [[Нью-Ёрк]] (<span style="color: #909090;">110237 сымб. → </span>154332 сымб.) # [[Бразылія]] (<span style="color: #909090;">111143 сымб. → </span>155600 сымб.) # [[Чорная дзірка]] (<span style="color: #909090;">117112 сымб. → </span>163957 сымб.) # [[Майкл Джэксан]] (<span style="color: #909090;">121672 сымб. → </span>170341 сымб.) # [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] (<span style="color: #909090;">123314 сымб. → </span>172640 сымб.) # [[Францыя]] (<span style="color: #909090;">125799 сымб. → </span>176119 сымб.) # [[Філіпіны]] (<span style="color: #909090;">128250 сымб. → </span>179550 сымб.) # [[Інданэзія]] (<span style="color: #909090;">152534 сымб. → </span>213548 сымб.) # [[Пітэр Паўль Рубэнс]] (<span style="color: #909090;">154183 сымб. → </span>215856 сымб.) # [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">162588 сымб. → </span>227623 сымб.) g3pdh8i9x8fyd1dpi8b07suepppdj7b Гальбэрштат 0 101361 2697806 2375432 2026-10-27T07:26:30Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697806 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Гальбэрштат |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Гальбэрштату |Назва на мове краіны = Halberstadt |Код мовы назвы краіны = de |Краіна = Нямеччына |Герб = DE-ST 15-0-85-135 Halberstadt COA.svg |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Зямля |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Саксонія-Ангальт]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 82.22 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 119 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 42794 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Часавы пас = +1 |Летні час = +2 |Сьпіс тэлефонных кодаў = |Тэлефонны код = 03941 |Паштовы індэкс = 38820 |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Выява = Halberstadt Rathaus Roland Martinikirche.jpg |Апісаньне выявы = Ратуша са статуяй [[Ролянд]]а і касьцёл Сьвятога Марціна |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = 45 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 11 |Даўгата хвілінаў = 2 |Даўгата сэкундаў = 48 |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.halberstadt.de/ }} '''Гальбэрштат''' ({{мова-de|Halberstadt}}) — горад на ўсходзе [[Нямеччына|Нямеччыны]], у зямлі [[Саксонія-Ангальт]]. Насельніцтва на 31 сьнежня 2009 году — 42 794 чалавекі. Вядомы з 804 году. == Славутасьці == Гістрычны цэнтар гораду, у т. л. Саборны пляц з Саборам (1240 год — канец XV стагодзьдзя) і касьцёлам Божай Маці; касьцёл Сьв. Марціна; былы біскупскі палац Пэтэрсгоф і інш. Музэй прыроды Гайнэанум, вядомы сваёй калекцыяй птушак; музэй Гляймгаўс (адзін з найстарэйшых літаратурных музэяў Нямеччыны); Музэй скарбаў сабору і інш. У гарадзкой частцы Шахдорф Штробэк ({{мова-de|Schachdorf Ströbeck}}, літаральна «Шахматная вёска Штробэк», якая да 1 студзеня 2010 сапраўды была асобнай вёскай) адбываецца тэтралізаваная гульня «Жывымі шахматамі», дзе людзі выконваюць ролі шахматных фігураў (падобная гульня адбываецца й у некаторых іншых гарадах [[Эўропа|Эўропы]], напрыклад, у [[Італія|італьянскай]] [[Маростыка|Маростыцы]]). == Асобы == * [[Альбрэхт фон Гальбэртштат]] (каля 1200) — паэт * [[Марцін Борман]] (1900—1945) — нямецкі (нацысцкі) палітык == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20091214090957/http://www.halberstadt.de/ Афіцыйны сайт гораду] {{Саксонія-Ангальт}} [[Катэгорыя:Гарады Саксоніі-Ангальт]] sp1eln1z82fcqlj5vo4j8qd936vr9xn Кавалёўка (Астравецкі раён) 0 106332 2697727 2038281 2026-10-26T12:55:44Z Red Winged Duck 39 Red Winged Duck перанёс старонку [[Кавалёўка (хутар)]] у [[Кавалёўка (Астравецкі раён)]]: вёска: http://maps.by/viewate/15637 2038281 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Кавалёўка}} {{Мястэчка |Назва = Кавалёўка |Назва ў родным склоне = Кавалёўкі |Арыгінальная назва = |Краіны = Беларусі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Першыя згадкі = |Горад з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Адміністрацыйная адзінка = Вобласьць |Назва адміністрацыйнай адзінкі = [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенская]] |Адміністрацыйная адзінка2 = Раён |Назва адміністрацыйнай адзінкі2 = [[Астравецкі раён|Астравецкі]] |Адміністрацыйная адзінка3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі3 = |Сельсавет = [[Варнянскі сельсавет|Варнянскі]] |Пасялковы савет = |Кіраўнік = |Імя кіраўніка = |Плошча = |Вышыня = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку насельніцтва = |Шчыльнасьць насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу насельніцтва = |Колькасьць двароў = |Часавы пас = +3 |Летні час = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Аўтамабільны код = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар'е = паўночнае |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 45 |Шырата сэкундаў = 59.1 |Даўгата паўшар'е = усходняе |Даўгата градусаў = 25 |Даўгата хвілінаў = 55 |Даўгата сэкундаў = 22.6 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = |Колер = {{Колер|Беларусь}} }} '''Кавалёўка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гарадзенская вобласьць}}</ref> — [[хутар|вёска]] у [[Варнянскі сельсавет|Варнянскім сельсавеце]] [[Астравецкі раён|Астравецкага раёну]] [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]. == Крыніцы == {{Зноскі}} {{Варнянскі сельсавет}} {{Астравецкі раён}} [[Катэгорыя:Варнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Астравецкага раёну]] 4htunngn3c2jz9xyt87ogq078gdw58d Гутаркі ўдзельніка:Rotondus 3 125290 2697774 2693624 2026-10-26T19:16:30Z Нявідны 97186 2697774 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} [[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 22:05, 30 красавіка 2012 (FET) == Запрашэньне == {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2019]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2019|Віківясьне-2019]]'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2019|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2019/Удзельнікі|сьпіс удзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 14:51 7 красавіка 2019 (MSK) == Месяц Аршанскай бітвы == {{ВП:Праект:Тэматычны тыдзень/Аршанская бітва/Запрашэньне}} --[[Удзельнік:W]] 20:10, 5 верасьня 2019 (UTC+3) == Шаблёны ўдзельнікаў == Вітаю. Вы можаце скарыстацца [[Шаблён:Удзельнік|шаблёнамі ўдзельнікаў]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 23:48, 19 верасьня 2019 (+03) == [[Вікіпэдыя:Адміністрацыя#Удзельнік:Kazimier Lachnovič]] == Прывітаньне. Калі ласка, прыміце ўдзел у галасаваньні [[Вікіпэдыя:Адміністрацыя#Удзельнік:Kazimier Lachnovič]]. Як высьветлілася, згодна з правіламі Meta, для абраньня бюракрата патрэбныя ня менш за 15 галасоў. На дадзены момант мы маем толькі дзевяць галасоў. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 22:57, 2 кастрычніка 2019 (+03) ==Віківясна-2020== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020|Віківясьне-2020]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 10:12, 2 сакавіка 2020 (UTC+3) ==Нізкіз== Запрашаю падтрымаць вылучэньне артыкула ў добрыя ([[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Нізкіз]]).--[[Удзельнік:W]] 12:01, 22 красавіка 2020 (UTC+3) ==Вікі любіць Зямлю-2020== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WLE Austria Logo (no text).svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага фотаспаборніцтва</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 13:04, 30 траўня 2020 (UTC+3) == [[Вікіпэдыя:Вікісустрэчы]] == Запрашаю на Вікісустрэчу 24 верасьня а 19:00 у «Зялёнай хакерскай прасторы». Адрас: [[Менск]], [[Савецкі раён (Менск)|Савецкі раён]], мікрараён Сельгаспасёлак, вул. Леаніда Бяды, д. 45.--[[Удзельнік:W]] 17:29, 12 верасьня 2020 (UTC+3) == [[:m:Wikimedia Community User Group Belarus/be-tarask|Вікісуполка Беларусі]] == Вітаю! Як маецеся? Запрашаю пазначыць свой удзел у Вікісуполцы Беларусі на старонцы ў [[Мэта-Вікі]], бо маеце «звыш 300 рэдагаваньняў у Вікіпраекце пад уліковым запісам, што існуе больш як 6 месяцаў» ([[:m:Wikimedia user groups/be-tarask]]). З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 19:56, 28 кастрычніка 2020 (UTC+3) ==[[Вікіпэдыя:Форум#Палітыка прыватнасьці]]== Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку пераклада Палітыкі прыватнасьці для Беларускай Вікіпэдыі. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 15:03, 13 сьнежня 2020 (UTC+3) ==Месяц беларускай літаратуры== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WP20Symbols PENANDPAPER.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяцы беларускай літаратуры]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''спаборніцтва</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяц беларускай літаратуры]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 15:55, 14 студзеня 2021 (UTC+3) ==Выклік Вікіпрагалу== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WikiGap.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне на «[[Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу|Выклік Вікіпрагалу]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу|Выкліку Вікіпрагалу]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 10:54, 2 сакавіка 2021 (UTC+3) ==Віківясна-2021== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:CEE Spring Logo vertical-t.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясьне-2021]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021/Удзельнікі|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 21:32, 16 сакавіка 2021 (UTC+3) ==[[Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]== Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]. Дапрацоўка і заўвагі вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 15:45, 20 сьнежня 2021 (UTC+3) == Юбілейны месяц == {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Беларусы. Biełarusy. Belarusians.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Юбілейны месяц]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Юбілейны месяц|Юбілейным месяцы]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Юбілейны месяц|Юбілейны месяц]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 18:43, 14 студзеня 2022 (UTC+3) == [[Брагін]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Брагін]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 17:57, 8 лютага 2022 (UTC+3) == [[Саюзная рашучасьць-2022]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Саюзная рашучасьць-2022]]. Дапаўненьне артыкула і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 18:21, 24 сакавіка 2022 (UTC+3) == [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 21:17, 3 чэрвеня 2022 (UTC+3) == [[Беларуская гандлёва-прамысловая палата]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларуская гандлёва-прамысловая палата]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:41, 17 ліпеня 2022 (UTC+3) == [[Мясцовыя выбары ў Беларусі 2018 году]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Мясцовыя выбары ў Беларусі 2018 году]]. Яго дапаўненьне і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:36, 20 жніўня 2022 (UTC+3) == [[Заказьнікі Беларусі]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў абраныя сьпісы на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя сьпісы/Заказьнікі Беларусі]]. Дапрацоўка артыкула-сьпіса і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 14:00, 5 верасьня 2022 (UTC+3) == [[Юры Селівёрстаў]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкулы на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Юры Селівёрстаў]]. Дапрацоўка артыкула і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 20:13, 21 верасьня 2022 (UTC+3) == [[Інстытут мікрабіялёгіі]] == Вітаю! Як жыцьцё? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя, на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Інстытут мікрабіялёгіі]]. Яго дапаўненьне і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 22:39, 7 лістапада 2022 (UTC+3) == [[Паўднёваазіяцкае аб’яднаньне рэгіянальнай супрацы]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Паўднёваазіяцкае аб’яднаньне рэгіянальнай супрацы]]. Яго дапаўненьне і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:45, 29 сьнежня 2022 (UTC+3) == The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}" class="plainlinks">[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]] {{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}} <div style="color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; "> Dear {{ROOTPAGENAME}} : :Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year! :Wish you all the best! </div> <div style="color: #333333; text-align:right; font-size:120%; ">Wikipedia Asian Month Team</div> </div> {{clear}} </div> <!-- Message sent by User:Joycewikiwiki@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&oldid=24454024 --> == Удзел у Вікісустрэчы ЦУЭ == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Cустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]] ад [[:m:Wikimedia Community User Group Belarus/be-tarask|Вікісуполкі Беларусі]], якая пройдзе [[:m:Wikimedia CEE Meeting 2023|15—17 верасьня]] ў Грузіі. Буду ўдзячны за падтрымку на [[Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 9:47, 19 красавіка 2023 (UTC+3) == Віківясна-2023 == Добры дзень! Віншую Вас зь 1-м месцам за паляпшэньне артыкулаў падчас «Віківясны»! Вялікая просьба выйсьці на сувязь у тэлеграм-суполцы [https://t.me/joinchat/BrMxyQ665g8yuRwCH3KL3Q Вікіпэдыя], каб мець магчымасьць атрымаць узнагароду на суму 100 €. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W|Gleb Leo]] 9:57, 2 чэрвеня 2023 (UTC+3) [[Удзельнік:Gleb Leo|Gleb Leo]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Gleb Leo|гутаркі]]) 09:58, 2 чэрвеня 2023 (+03) :Шчыра выбачаюся, спасылка дадзеная мною раней, на жаль, ужо не працуе. Калі ласка, выйдзеце на сувязь у [https://t.me/+Ie51T4fhuE1lNzc6 суполцы], створанай да Віківясны-2023. [[Удзельнік:Gleb Leo|Gleb Leo]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Gleb Leo|гутаркі]]) 10:25, 4 чэрвеня 2023 (+03) :: Добры вечар, [[Удзельнік:Gleb Leo|Gleb Leo]]! Прашу прабачэньня за позьні адказ. Дзякуй за ўзнагароду, але з шэрагу прычын я мушу ад яе адмовіцца. Прашу перадаць грошы лепшаму ўдзельніку «Віківясны», які не атрымаў узнагароды, або скарыстацца імі найлепшым чынам на ваш густ. — [[Удзельнік:Rotondus|Rotondus]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Rotondus|гутаркі]]) 23:59, 12 чэрвеня 2023 (+03) == [[Вікіпэдыя:ТТ/МІА|Месяц істотных артыкулаў]] == Вітаю! Як маецеся? Запрашаю да паляпшэньня і стварэньня артыкулаў падчас «Месяца істотных артыкулаў». Ён пачнецца 12 жніўня ад 19-х угодкаў заснаваньня Беларускай Вікіпэдыі. Для падрыхтоўкі да ўдзелу загадзя магчыма скарыстаць пашыраны сьпіс [[Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Пашыраная вэрсія|10 000 істотных артыкулаў]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 15:43, 10 чэрвеня 2023 (UTC+3) == Галасаваньне наконт назвы артыкула == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за галасаваньне наконт пытаньня пра назву артыкула цягам 2-х тыдняў на старонцы [[Вікіпэдыя:Галасаваньні/Зьмена назвы Герб Беларусі (афіцыйны) на Герб расейскай акупацыйнай адміністрацыі ў Беларусі]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 19:50, 23 чэрвеня 2023 (UTC+3) == [[Руслан Пархамовіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Руслан Пархамовіч]]. Дапаўненьне артыкула і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 13:55, 3 ліпеня 2023 (UTC+3) == [[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Месяц істотных артыкулаў|Месяц істотных артыкулаў]] == Вітаю! Як маецеся? Запрашаю да ўдзелу ў дапаўненьні і стварэньні артыкулаў у рамках «Месяца істотных артыкулаў», які пачнецца 12 жніўня да 19-годзьдзя Беларускай Вікіпэдыі. Артыкулы для будучага напісаньня магчыма загадзя абраць у [[Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Пашыраная вэрсія]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:33, 16 ліпеня 2023 (UTC+3) == [[Зьміцер Матусевіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Зьміцер Матусевіч]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 14:32, 30 ліпеня 2023 (UTC+3) == [[Захад-2021]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Захад-2021]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:03, 13 жніўня 2023 (UTC+3) == [[Банк міжнародных разьлікаў]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Банк міжнародных разьлікаў]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:55, 3 верасьня 2023 (UTC+3) == [[Вікіпэдыя:Галасаваньні/Правіла абраньня адмінаў]] == Вітаю! Як маецеся? Стварыў старонку галасаваньня наконт прапановы правіла пра 3-гадовы тэрмін абраньня адмінаў. Буду ўдзячны за падтрымку. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 19:35, 7 кастрычніка 2023 (UTC+3) == Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.'' [[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]] <big>Dear all,</big> <big>The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !</big> <big>The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same! </big>'''<big>Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|"Here"]] to Organize/Join a WAM Event.</big>''' '''1. Propose "Focus Theme" related to Asia !''' If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your "Focus Theme" by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2]. '''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.''' Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs & Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023. '''3. More flexible campaign time''' The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community. '''Timetable''' * October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year * October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023. * Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia. * November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.) * January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia. * March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team * April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event. For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4]. <big> We look forward to your participation. Cheers!!! WAM 2023 International Team</big> [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023 [2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event [4] info@asianmonth.wiki </div> <!-- Message sent by User:Joycewikiwiki@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&oldid=25753309 --> == [[Беларуская АЭС]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку надзённага артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларуская АЭС]]. Таксама вітаюцца яго дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 20:15, 21 лістапада 2023 (UTC+3) == [[Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]]. Таксама вітаюцца яго дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 16:20, 29 лютага 2024 (UTC+3) == Вікісустрэча ЦУЭ-2024 == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Cустрэчу Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы-2024. Мяркую зрабіць прэзэнтацыю Беларускіх Вікікрыніцаў. Буду ўдзячны за падтрымку на [[Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча ЦУЭ-2024]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 22:17, 26 траўня 2024 (UTC+3) == [[Беларускае оптыка-мэханічнае аб’яднаньне]] == Вітаю! Як маецеся? Заўважыў, што створаны мной артыкул, які вы дапаўнялі, вылучылі ў добрыя. Буду ўдзячны за падтрымку на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларускае оптыка-мэханічнае аб’яднаньне]]. Таксама вітаюцца далейшае дапаўненьне артыкула і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:52, 16 сакавіка 2025 (UTC+3) == Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы 2025 == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Сустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]-2025, якая пройдзе ў верасьні ў Грэцыі. Буду ўдзячны за падтрымку маёй заяўкі на ўдзел у Вікісустрэчы на старонцы [[Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча ЦУЭ-2025]]. Усялякая падача 2-й заяўкі на ўдзел у Вікісустрэчы таксама вітаецца, бо для Беларусі вылучана 2 месцы. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 12:18, 12 траўня 2025 (UTC+3) == [[Вярхоўны штаб саюзных дзяржаваў у Эўропе]] == Вітаю! Як маецеся? Вылучыў у добрыя артыкул пра ўстанову, загадваць якой вылучаны беларус [[Алексус Грынкевіч]]. Буду ўдзячны за падтрымку на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Вярхоўны штаб саюзных дзяржаваў у Эўропе]]. Таксама вітаюцца вычытка і дапаўненьне, як і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:33, 27 чэрвеня 2025 (СКЧ+3) == [[Расейская праваслаўная царква]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Расейская праваслаўная царква]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 10:06, 27 ліпеня 2025 (СКЧ+3) == [[Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. Адначасна віншую з 21-мі ўгодкамі заснаваньня [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускай Вікіпэдыі]] 12 жніўня 2004 году. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 14:19, 12 жніўня 2025 (СКЧ+3) == [[Абмеркаваньне Вікіпэдыі:Галасаваньні/Шапка#Прыбіраньне ўнутранай супярэчнасьці]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку прапановы зьмяненьня правіла галасаваньняў. Таксама вітаюцца вашыя ўласныя довады і дапаўненьне. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:14, 5 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Міхаіл Бабіч]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Міхаіл Бабіч]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 17:09, 15 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Сьпіс гарадоў Беларусі]] == Прашу падтрымаць допіс на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя сьпісы/Сьпіс гарадоў Беларусі]]. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 16:34, 31 кастрычніка 2025 (+03) == [[Гараватка (трылёгія)]] == Вітаю! Прашу выказаць сваё меркаваньне наконт артыкулу, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Гараватка (трылёгія)]]. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Антон 740|гутаркі]]) 22:12, 6 сакавіка 2026 (+03) == [[Анатоль Фядосік]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Анатоль Фядосік]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 20:56, 28 верасьня 2026 (+03) == [[Ельня (заказьнік)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Ельня (заказьнік)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 22:16, 26 кастрычніка 2026 (+03) m2f2exloel69udenvh8zxqfqicyxyv8 Шранява (герб) 0 133021 2697724 2697145 2026-10-26T12:51:08Z ~2026-57182-83 100862 /* Вонкавыя спасылкі */ абнаўленьне зьвестак 2697724 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL COA Szreniawa.svg|міні|200пкс|Герб «Шранява»]] '''Шранява''' ({{мова-pl|Szreniawa}}) — прыватны [[шляхецкі герб]]. == Апісаньне == У чырвоным полі срэбная рака спадаючая хвалістай стужкай з верхняга левага кута ў ніжні правы. На рацэ зьлева разьмешчаны таксама срэбны [[кавалерскі крыж]]. Кляйнод: над прылбіцай з каронай паміж двума срэбнымі турынымі рагамі з залатымі званочкамі (па чатыры на кожным) разьмешчана залатая галава [[леў|льва]]. == Гісторыя == Герб мае ўласна Польскае паходжаньне, быў створаны ў гонар вызначаўшае [[рыцарская кавалерыя|рыцарскай кавалерыі]] падчас бітвы на рацэ [[Шранява]]. На тэрыторыі [[ВКЛ|Вялікага княства Літоўскага]] пашыраўся пасьля [[Гарадзельская вунія|Гарадзельскй вуніі]] [[1413]] року. == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://lyczkowski.net/be/hierby-slachty-vkl/litary-u-sz.html Гербоўнік шляхты ВКЛ] Герб Шранява і яго ўжывальнікі {{ref-be}} * {{cite web|title = Гербоўнік беларускай шляхты|url= https://lyczkowski.net/be/hierbounik/bielaruskaj-slachty/pradmova.html}} {{ref-be}} * [http://www.herby.com.pl/herb.php?idh=64 / Herbu Sreniawa] [[Катэгорыя:Шляхецкія гербы]] j2l3vy2r388pyon15imd5mf31ighx4r Балтыйскі шлях 0 133094 2697764 2635350 2026-10-26T18:58:13Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697764 wikitext text/x-wiki [[Файл:1989 08 23 Baltijoskelias17e.jpg|міні|Балтыйскі шлях. Летува]] '''Балтыйскі шлях''' ({{мова-et|Balti kett}}, то бок ''Балтыйскі ланцуг''; {{мова-lv|Baltijas ceļš}}, {{мова-lt|Baltijos kelias}}) — мірная акцыя ў Прыбалтыйскіх ССР, праведзеная [[23 жніўня]] [[1989]] году. Жыхары [[Летува|Летувы]], [[Латвія|Латвіі]] й [[Эстонія|Эстоніі]] зрабілі жывы ланцуг даўжынёй амаль у 600 км (каля двух мільёнаў чалавек, то бок прыкладна 25% трох прыбалтыйскіх рэспублік на той час), такім чынам аб’яднаўшы [[Талін]], [[Рыга|Рыгу]] й [[Вільня|Вільню]]. Акцыя была прымеркаваная да 50 гадоў са дню падпісаньня [[Пакт Молатава-Рыбэнтропа|пакту Молатава-Рыбэнтропа]], мэтай акцыі было прыцягнуць увагу сусьветнага грамадзтва да гістарычных падзеяў, якія зьмянілі статус краінаў Прыбалтыкі. Згодна з пактам і сакрэтным пратаколам, які прыкладаецца да яго, СССР і Нямеччына падзялялі сфэры ўплыву ў Эўропе: Латвія, Эстонія, [[Фінляндыя]], усходнія вобласьці [[Польшча|Польшчы]] й [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] адыходзілі [[СССР]], а Летува й захад Польшчы — Нямеччыне. Акцыя прадэманстравала растучую ўпэўненасьць сілаў, якія змагаліся за незалежнасьць прыбалтыйскіх краінаў. Арганізатарамі сталі [[Народны фронт Эстоніі]], [[Народны фронт Латвіі]] й [[Саюдзіс]] у Летуве. Балтыйскі шлях дазволіў прадэманстраваць усяму сьвету жаданьне народаў Прыбалтыкі аддзяліцца ад СССР, іхнюю салідарнасьць у гэтым памкненьні. Сэпаратысцкія арганізацыі скарысталіся акцыяй, каб сказаць, што акупацыя СССР Прыбалтыйскіх краінаў пытаньне ня толькі палітычнае, але й маральнае. Улады СССР адрэагавалі на акцыю толькі рыторыкай, не зрабіўшы ніякіх рэальных крокаў для ўмацаваньня адносінаў паміж рэспублікамі, у выніку чаго праз 6 месяцаў пасьля правядзеньня Балтыйскага шляху Летува першай з рэспублікаў Савецкага Саюзу аб’явіла пра выхад зь ягонага складу. У [[2009]] годзе арганізацыя [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры|ЮНЭСКО]] прызнала гэтую акцыю [[фэномэн]]ам [[Негвалтоўны супраціў|негвалтоўнага супраціву]] й прыняла рашэньне ўключыць дакумэнтальныя матэрыялы пра яе ў міжнародны рэгістар праграмы «[[Памяць Сьвету]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20130524020514/http://www.artdaily.org/index.asp?int_sec=2&int_new=32399 Thirty-Five Documentary Properties Added to UNESCO’s Memory of the World Register] {{ref-en}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.balticway.net/index.php?page=baltic-way&hl=en The Baltic Way] {{ref-en}} * [https://www.unesco.org/en/memory-world/baltic-way-human-chain-linking-three-states-their-drive-freedom The Baltic Way - Human Chain Linking Three States in Their Drive for Freedom] unesco.org [[Катэгорыя:Акцыі пратэсту]] [[Катэгорыя:Прыбалтыка]] [[Катэгорыя:Перабудова]] [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Летувы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі]] [[Катэгорыя:Сьпіс «Памяці сьвету»]] [[Катэгорыя:Палітычныя тэрміны]] [[Катэгорыя:Мэтафары]] [[Катэгорыя:Падзеі 1989 году]] ntsj2v0qqusp5hox3jbv4wxawyuzkcv Аячча (футбольны клюб) 0 133234 2697763 2523484 2026-10-26T18:24:10Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697763 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клюб |Назва = Аячча |Лягатып = AC Ajaccio.png |ПоўнаяНазва = Athletic Club Ajaccien |Заснаваны = 1910 |Горад = [[Аячча]], [[Францыя]] |Стадыён = [[Стад Франсуа Каці]] |Умяшчальнасьць = 12 000<ref>[http://www.soccerfame.ru/team/ajaccio/stadium Стад Франсуа Каці]</ref> |Чэмпіянат = {{Папярэдні футбольны сэзон Францыі|АяччаЛіга}} |Сэзон = {{Папярэдні футбольны сэзон Францыі|ПапярэдніСэзон}} |Месца = {{Папярэдні футбольны сэзон Францыі|Аячча}} |Сайт = http://www.ac-ajaccio.com/ |Прыналежнасьць = Францускія <!-- Форма/Хатнія колеры --> |узор левай рукі1 = _thinredborder |узор футболкі1 = _crb0910t |узор правай рукі1 = _thinredborder |узор шортаў1 = |узор шкарпэтак1 = |левая рука1 = FFFFFF |футболка1 = FFFF00 |правая рука1 = FFFFFF |шорты1 = FFFFFF |шкарпэткі1 = FFFFFF |назва1 = <!-- Форма/Выязныя колеры --> |узор левай рукі2 = |узор футболкі2 = _racing11h |узор правай рукі2 = |узор шортаў2 = |узор шкарпэтак2 = |левая рука2 = 009DFF |футболка2 = 009DFF |правая рука2 = 009DFF |шорты2 = 009DFF |шкарпэткі2 = 009DFF |назва2 = }} «'''Аячча'''» ({{мова-fr|Athletic Club Ajaccien}}) — францускі [[футбольны клюб]], які базуецца ў горадзе [[Аячча]] на востраве [[Корсыка]]. Клюб быў заснаваны ў 1910 годзе й у цяперашні час выступае ў [[Француская Ліга 2|Лізе 2]], другім дывізіёне [[Чэмпіянат Францыі па футболе|францускага чэмпіянату]]. Прэзыдэнтам клюбу зьяўляецца [[Ален Арсані]], галоўным трэнэрам працуе спэцыяліст [[Аліўе Панталяні]]. «Аячча» праводзіць свае хатнія матчы на ​​стадыёне «[[Стад Франсуа Каці|Франсуа Каці]]». Галоўным супернікам клюбу зьяўляецца клюб «[[Бастыя (футбольны клюб)|Бастыя]]», які таксама базуецца на Корсыцы. Матчы паміж двума клюбамі маюць назоў [[Карсыканскае дэрбі|Карсыканскага дэрбі]]. == Гісторыя == Згодна з крыніцамі «Аячча» першыя свае гульні пачаў праводзіць у 1909—1910 гадох. У той жа час былі прынятыя асноўныя колеры клюбу, то бок чырвоныя й белыя палосы. Першыя матчы праводзіліся на полі ня добрай якасьці, амаль што на пяску, таму празь некаторы час клюб вырашыў зьмяніць гульнявую пляцоўку паводле патрабаваньня [[Жан Люіс|Жана Люіса]], цесьця дзейнага на той час прэзыдэнта клюбу [[Люі Барэці]]. Новы стадыён, які быў здольны зьмясьціць 5 тысячаў гледачоў, выкарыстоўваўся да 1969 году. «Аячча» восем разоў станавіўся [[чэмпіянат Корсыкі па футболе|чэмпіёнам Корсыкі]] ў 1920, 1921, 1934, 1939, 1948, 1950, 1955 і 1964 гадох, і зьяўляецца адной з трох вялікіх клюбаў вострава, разам з «[[Газэлек Аячча|Газэлекам]]» і «[[Бастыя (футбольны клюб)|Бастыяй]]». Канкурэнцыя паміж гэтымі клюбамі цягнецца да нашага часу. Падчас фіналу [[Кубак Корсыцы па футболе|Карсыканскага Кубка]], які праходзіў паміж камандамі «Аячча» й «Бастыяй» гледачамі былі выкарыстаны парасоны ў якасьці зброі, пасьля таго як ў браму «Бастыі» быў прызначаны пэнальці. З-за гвалту матч быў перанесены й перайграны значна пазьней. «Аячча» стала прафэсійнай камандай у 1965 годзе, дзякуючы намаганьням кіраўнікоў клюбу. Першапачаткова эмблема месьціла ў сябе выяву палярнага мядзьведзя, але ад гэтага лягатыпу клюб пазьней адмовіўся на карысьць больш стылізаванага лягатыпу, які выкарыстоўвае частку [[сьцяг Корсыкі|сьцягу Корсыкі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20041213191835/http://www.ac-ajaccio.com/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Аячча]] exoyhy8pgm6vsindrkg7mt975b3rjrc Інтэрнацыянальная вуліца (Менск) 0 143269 2697723 2696544 2026-10-26T12:50:43Z XHCKidx 11053 /* Апісаньне */ 2697723 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Вуліца Менску |назва = Інтэрнацыянальная |лацінка = |былыя назвы = {{просты сьпіс| * Валоцкая * Зборавая * Хрышчэнская * Турэмная * Праабражэнская }} |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Belarus-Minsk-International Street 23 - 31.jpg |подпіс = Частка вуліцы за [[Палац Рэспублікі (Менск)|Палацам Рэспублікі]] |раён1 = Цэнтральны |раён2 = |мікрараён1 = |мікрараён2 = |гістарычны раён = |даўжыня = 994 м |мэтро = {{просты сьпіс| * [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|Кастрычніцкая]] * [[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]] * [[Няміга (станцыя мэтро)|Няміга]] }} |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |на мапе Яндекс = http://maps.yandex.ru/?text=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C%2C%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%2C%20%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0&sll=27.557447%2C53.903164&ol=geo&oll=27.557447%2C53.903164&ll=27.557447%2C53.903164&spn=0.022016%2C0.006589&z=16&l=map |на мапе Google = https://maps.google.com/maps?oe=utf-8&client=firefox-a&q=%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0+%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA&ie=UTF-8&hq=&hnear=0x46dbcfeaa8352aa1:0x3af04290c737beec,%D1%83%D0%BB.+%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F&gl=by&ei=jMMdUpy2FdDv0gWu0YHQCQ&ved=0CC4Q8gEwAA |Commons = International street, Minsk }} '''Інтэрнацыяна́льная ву́ліца''' (''гістарычныя'' '''Збо́равая'''{{Заўвага|ад [[Вуліца Гарадзкі Вал|вуліцы Гарадзкога Вала]] да [[Плошча Свабоды (Менск)|плошчы Свабоды]]}} і '''Вало́цкая'''{{Заўвага|ад [[Плошча Свабоды (Менск)|плошчы Свабоды]] да [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|вуліцы Янкі Купалы]]}}<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 30.01.2012 | url = http://www.oldmensk.net/publ/vulicy/intehrnacyjanalnaja/intehrnacyjanalnaja/41-1-0-26| копія = | дата копіі = | загаловак = вуліца Інтэрнацыянальная (ад 1919 года) | фармат = | назва праекту = | выдавец = oldmensk.net| дата = 3 верасьня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>) — [[вуліца]] ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, якая зьвязвае [[Земляны Вал|Гарадзкі Вал]] з [[Лавы|Лавамі]] праз [[Высокі Рынак]] і [[Валокі Полацкія]]. Існуе з XVI ст. Гістарычна складалася зь дзьвюх вуліцаў, першая зь якіх атрымала назву ад збудаванага на ёй [[Кальвінскі збор (Менск)|кальвінскага збору]], другая — ад мясцовасьці Валок Полацкіх. Цяперашняя афіцыйная назва ўжываецца з савецкіх часоў, калі вуліцу перайменавалі, відаць, у гонар [[Камуністычны інтэрнацыянал|камуністычнага інтэрнацыяналу]]. Асноўны комплекс вуліцы склаўся на канец XIX — пачатак XX стагодзьдзяў. Усе будынкі шчыльна прылягаюць адзін да аднаго, арыентаваныя галоўнымі [[фасад]]амі на лінію забудовы, утвараючы ўраўнаважаную кампазыцыю<ref name="спад"/>. Дамінантай вуліцы Зборавай быў [[Касьцёл Сьвятога Войцеха і кляштар бэнэдыктынак (Менск)|комплекс кляштару бэнэдыктынак з касьцёлам Сьвятога Войцеха]] ў стылі [[віленскае барока|віленскага барока]], вуліцы Валоцкай — [[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|комплекс кляштару дамініканаў з касьцёлам Сьвятога Тамаша Аквінскага]] ў стылі [[барока]], помнікі архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў, [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|часткова зруйнаваныя расейскімі]] і [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зьнішчаныя да падмуркаў савецкімі ўладамі]]. У наш час на вуліцы месьцяцца будынкі колішняга гатэлю "Мачыз"{{Заўвага|Вул. Інтэрнацыянальная № 9}}, [[Гатэль Суціна (Менск)|гатэлю "Гарні"]]{{Заўвага|Вул. Інтэрнацыянальная № 11}}, [[Дом Берлянда (Менск)|дому Берлянда]]{{Заўвага|Вул. Інтэрнацыянальная № 13}}, [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]], адноўлены [[Гатэль Эўропа (Менск)|гатэль «Эўропа»]], будынак [[Кінатэатар Перамога (Менск)|кінатэатру «Перамога»]], [[дом-музэй Ваньковічаў]] і іншыя. Побач з вуліцаю знаходзяцца некалькі паркаў і сквэраў. У 2013 годзе Інтэрнацыянальная вуліца заняла 4-е месца ў Менску паводле цаны прапановы жытла, якая склала $3023 за [[квадратны мэтар]]. [[Кватэра|Кватэры]] на вуліцы большасьцю набывалі мясцовыя арэндаздавальнікі і замежныя перасяленцы<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Самая дарагая вуліца Менска — Піянэрская|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130701/1372687539-u-minsku-shtodzen-zyadayuc-kalya-60-t-maroziva|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=28 верасьня 2013|нумар=183 (27548)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/09/1380318696_2.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. == Гісторыя == === Зборавая вуліца === З XVI ст. заходняя частка вуліцы звалася ''Зборавай'' ад збудаванага на ёй у той жа час<ref name="УІ">[https://web.archive.org/web/20141229133237/http://tsm.by/modules.php?name=Pages&page=96 Улица Интернациональная] {{ref-ru}}</ref> [[Кальвінскі збор (Менск)|кальвінскага збору]] пры агульнай падтрымцы князя [[Мікалай Радзівіл «Чорны»|Мікалая Радзівіла «Чорнага»]] і фундацыяў менскіх заможных пратэстантаў. Гэтую назву яна захавала да 1866 году<ref name="УІ"/>. У 1673 годзе тут збудавалі мураваныя [[Касьцёл Сьвятога Войцеха і кляштар бэнэдыктынак (Менск)|касьцёл Сьвятога Войцеха й кляштар бэнэдыктынак]] у стылі віленскага барока. Да 1830-х гадоў вуліца ўпіралася ў земляны гарадзкі вал, які праходзіў кірункам сучаснай [[Раманаўская Слабада|Раманаўскай Слабады]]. Калі вал зрылі, вуліца працягнулася ў [[Раманаўская Слабада|Раманаўскае прадмесьце]]. Па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] улады Расейскай імпэрыі гвалтоўна адабралі касьцёл й кляштар бэнэдыктынак у каталікоў й перадалі [[Расейская праваслаўная царква|Расейскай праваслаўнай царкве]]. На іх базе адкрылі Праабражэнскі манастыр. У 1872 годзе пачалася перабудова барочнага комплексу ў [[Псэўдарускі стыль|псэўдарускім стылі]]. З мэтай [[Маскалізацыя Беларусі|маскалізацыі]] ў 1866 годзе вуліцу перайменавалі ў ''Турэмную'', бо яна ішла да турэмнага замка, а ў 1882 годзе зноў перайменавалі — у ''Праабражэнскую''<ref name="baj">{{Навіна|аўтар=[[Іван Сацукевіч]]|загаловак=Тапанімія вуліцаў і плошчаў Менска ў XIX — пачатку XX ст.|спасылка=http://bk.baj.by/lekcyji/historyja/sacukievicz_01.htm|выдавец=[[Беларускі калегіюм]]|дата публікацыі=|дата доступу=27 жніўня 2013}}</ref>. У 1899 годзе ў раёне турмы адкрылася жаночая ўрадавая гімназія, у якой пазьней навучалася [[Стэфанія Станюта]]. Праабражэнская была адной з цэнтральных вуліцаў губэрнскага Менску<ref name="УІ"/>. Даўжыня вуліцы ад Губэрнатарскай да Нова-Раманаўскай складала 175 сажняў (367,5 мэтры). Гэтая вуліца была брукаванай, мела тратуары й вячэрняе асьвятленьне. Забудоўваць яе можна было толькі камяніцамі. Частка Інтэрнацыянальнай ад Гарадзкога Валу да сучаснай вуліцы Леніна зьяўляецца адной з найстарэйшых вуліцаў Менску<ref name="УІ"/>. <gallery caption="Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Zboravaja, Benedyktynski. Менск, Зборавая, Бэнэдыктынскі (1870).jpg|вуліца Зборавая, [[Касьцёл Сьвятога Войцеха і кляштар бэнэдыктынак (Менск)|Касьцёл Сьвятога Войцеха і кляштар бэнэдыктынак]] да [[:be-tarask:мураўёўкі|маскоўскай перабудовы]], 1870 г. Miensk, Zboravaja. Менск, Зборавая (1871).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Войцеха і кляштар бэнэдыктынак (Менск)|Касьцёл Сьвятога Войцеха]]. Фота, 1871 г. Miensk, Zboravaja, Benedyktynski. Менск, Зборавая, Бэнэдыктынскі (1900).jpg|Касьцёл па [[Мураўёўкі|маскоўскай перабудове]]. Фота, каля 1900 г. Miensk, Vysoki Rynak-Zboravaja. Менск, Высокі Рынак-Зборавая (1900) (3).jpg|пляц Высокі Рынак у бок вуліцы Зборавай, 1900 г. Miensk, Zboravaja, Garni. Менск, Зборавая, Гарні (1902).jpg|вуліца Зборавая, гатэлі "Мачыз" і "Гарні", 1902 г. Miensk, Vysoki Rynak-Zboravaja. Менск, Высокі Рынак-Зборавая (1904).jpg|вуліца Зборавая з боку Высокага Рынку, 1904 г. Miensk, Zboravaja, Vilenčyk. Менск, Зборавая, Віленчык (1908) (2).jpg|Жаночая гімназія. Паштоўка, 1908 г. Miensk, Zboravaja-Łošyckaja. Менск, Зборавая-Лошыцкая (1909).jpg|Паштоўка, 1909 г. Miensk, Zboravaja-Felicyjanaŭskaja. Менск, Зборавая-Фэліцыянаўская (1910).jpg|Паштоўка, 1910 г. Miensk, Zboravaja, Benedyktynski. Менск, Зборавая, Бэнэдыктынскі (S. Prokudin-Gorsky, 1912).jpg|Фота С. Пракудзіна-Горскага, 1912 г. Miensk, Zboravaja-Felicyjanaŭskaja. Менск, Зборавая-Фэліцыянаўская (1912-17).jpg|Паштоўка, да 1918 г. Miensk, Vysoki Rynak-Zboravaja. Менск, Высокі Рынак-Зборавая (1925).jpg|пляц Высокі Рынак у бок вуліцы Зборавай, 1925 г. Miensk, Zboravaja, Garni. Менск, Зборавая, Гарні (1944-49).jpg|Былы гатэль Гарні. Фота, 1930-я гг. Miensk, Zboravaja, Garni. Менск, Зборавая, Гарні (1901-17).jpg|Гатэль "Гарні" і дом Берлянда, 1901-17 гг. Miensk, Felicyjanaŭskaja-Zboravaja. Менск, Фэліцыянаўская-Зборавая (1941).jpg|скрыжаваньне вуліц Зборавай і Фэліцыянаўскай, аэрафотаздымак, 1941 г. Miensk, Zboravaja-Franciškanskaja. Менск, Зборавая-Францішканская (1941-42).jpg|Рог вуліц Зборавай і Францішканскай, [[Гатэль Эўропа (Менск)|гатэль Эўропа]] </gallery> === Валоцкая вуліца === Усходняя частка вуліцы першапачаткова называлася ''Валоцкай''. На скрыжаваньні з вуліцай Зыбіцкай знаходзілася мясцовасьць, якую называлі Валокамі Полацкімі, да яе з цэнтру й вяла вуліца Валоцкая. Паводле меркаваньня некаторых гісторыкаў, туды полацкія купцы маглі цягнуць «[[волак]]ам» па [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслачы]] ладзьдзі са сваім таварам, бо рака не заўсёды была паўнаводнай. Па здушэньні паўстаньня ў 1866 годзе расейскія ўлады перайменавалі Валоцкую ў ''Хрышчэнскую''<ref name="baj"/>. Па ўсталяваньні [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай улады]] Валоцкую аб’ядналі з Зборавай і перайменавалі ў ''Інтэрнацыянальную''. Найбольш цікавы комплекс вуліцы склаўся на канец XIX — пачатак XX стагодзьдзяў. Усе будынкі шчыльна прылягаюць адзін да аднаго, арыентаваныя галоўнымі [[фасад]]амі на лінію забудовы і ўтвараюць ураўнаважаную [[Архітэктурная кампазыцыя|кампазыцыю]]<ref name="спад"/>. <gallery caption="Гістарычныя здымкі і графіка" widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Vałoki Połackija. Менск, Валокі Полацкія (J. Pieška, 1800).jpg|З бок [[Лавы|Лаваў]]. Акварэль [[Юзэф Пешка|Ю. Пешкі]], каля 1800 г. Miensk, Vysoki Rynak-Vałockaja. Менск, Высокі Рынак-Валоцкая (1865) (2).jpg|З боку Высокага Рынку. Фота, 1865 г. Miensk, Vałoki Połackija. Менск, Валокі Полацкія (1870-79).jpg|Валокі Полацкія. Фота, 1870-я гг. Miensk, Vysoki Rynak-Vałockaja. Менск, Высокі Рынак-Валоцкая (1903).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага]]. Паштоўка, да 1918 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Miensk, Vałockaja, Vańkovič. Менск, Валоцкая, Ваньковіч (1916).jpg|Сядзіба Ваньковічаў. Фота, 1916 г. Miensk, Vałoki Połackija. Менск, Валокі Полацкія (1918).jpg|Флігель. Фота, 1918 г. Miensk, Vałockaja-Daminikanskaja. Менск, Валоцкая-Дамініканская (1925).jpg|Фота, 1925 г. Miensk, Vałockaja. Менск, Валоцкая (1927).jpg|Фота, 1927 г. </gallery> == Апісаньне == Праходзіць з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Працягвае вуліцу [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]] (ад яе скрыжаваньня з [[Вуліца Гарадзкі Вал|Гарадзкім Валам]]). Перасякае вуліцы: [[вуліца Камсамольская (Менск)|Камсамольскую]], [[вуліца Леніна (Менск)|Леніна]], [[вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]], далей, ад вуліцы [[Інтэрнацыянальная вуліца (Менск)|Інтэрнацыянальнай]], пачынаецца вуліца [[вуліца Зыбіцкая|Зыбіцкая]] й ідзе на захад. Сканчаецца Т-падобным скрыжаваньнем з вуліцай [[вуліца Янкі Купалы (Менск)|Янкі Купалы]]. Ляжыць паміж [[Вуліца Рэвалюцыйная (Менск)|Рэвалюцыйнай]] і [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэктам Незалежнасьці]]. Нумарацыя дамоў вядзецца ад [[Земляны Вал|Гарадзкога Валу]]. За 250 мэтраў ад скрыжаваньня з вуліцай [[вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]] знаходзіцца станцыя мэтро [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|«Кастрычніцкая»]]/[[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]], за 310 мэтраў ад скрыжаваньня з вуліцай Леніна — станцыя [[Няміга (станцыя мэтро)|«Няміга»]]. {{Панарама|Вуліца Інтэрнацыянальная Менск.png|600пкс|<big>'''Вуліца Інтэрнацыянальная і суседнія вуліцы'''</big><br /> Мапа Openstreetmap.org<ref>[http://www.openstreetmap.org/#map=18/53.90315/27.55778 Openstreetmap.org] {{ref-ru}}</ref>, жнівень 2013 году<br /> Каардынаты пачатку вуліцы: {{Каардынаты|53.9004709|N|27.5513951|E}} <br /> Каардынаты канца вуліцы: {{Каардынаты|53.906118|N|27.5640718|E}} }} == Будынкі == === Няцотны бок === [[Файл:International street 1.jpg|міні|зьлева|Вул. Інтэрнацыянальная № 1]] [[Файл:International street 9.jpg|міні|Вул. Інтэрнацыянальная № 9, былая гасьцініца «Мачыз»]] [[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-6.jpg|міні|Дамы № 11, 13, 15, 17]] * Будынак Менскага пажарнага дэпо (зараз Дэпо № 1), хоць і знаходзіцца па адрасе Гарадзкі Вал, 12/1, таксама адносіцца да комплексу архітэктурнай забудовы на Інтэрнацыянальнай. Дэпо было пабудаванае на рагу тагачасных Праабражэнскай (Інтэрнацыянальнай) і Нова-Раманаўскай па ініцыятыве вольна-пажарнага таварыства, якое адкрылася 21 студзеня 1885 году. Каб зарабіць грошы, пажарнае таварыства плянавала ледзяную коўзанку, вечары й гуляньні, здавала ў арэнду пляц пад цырк і зьвярынец. Зараз тут месьціцца музэй пажарнай справы<ref>[http://ipk.by/proektirovanie/site017/index.html Сайт, прысьвечаны вуліцы Інтэрнацыянальнай] {{ref-ru}}</ref>. * № 1 ''(Гарадзкі Вал № 10)'' * № 3 — недабудаваны бізнэс-цэнтар. Пры рэканструкцыі будынка ў катлаване, на глыбіні чатырох мэтраў былі знойдзеныя дзьве 400-кіляграмовыя 6-фунтовыя палявыя гарматы 18-га стагодзьдзя, якія стралялі на 2-2,5 кілямэтры суцэльналітымі ядрамі, разрыўнымі гранатамі й карцеччу<ref>[https://web.archive.org/web/20160305005430/http://historialis.com/ru/news/1130.html В Минске откопали две старинные пушки]</ref>. * № 5 — будынак «Менскрамбуда» (другая палова XIX ст.)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4704&post_id=411466 Ахоўная таблічка, № 5]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/> * № 7 ''(Камсамольская № 16)'' — будынак [[Дзяржаўны камітэт па гідрамэтэаралёгіі Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэту па гідрамэтэаралёгіі РБ]] (1951<ref name="сьпіс"/> ці 1952<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4702&post_id=406781 Ахоўная таблічка, № 7]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>), гісторыка-культурная каштоўнасьць рэгіянальнага значэньня<ref name="сьпіс"/>. * № 9 — ''гасьцініца «Мачыз» Махліна'' (XIX ст.)<ref name="глёб"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/>. Перабудаваны. * № 11 — ''гатэль «Гарні»'' ці ''гасьцініца купца Б. А. Суціна'' (1880-я)<ref name="глёб"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/> ў стылі [[эклектыка (архітэктура)|эклектыка]]. У вайну будынак амаль не пацярпеў, але яго аблічча зьмянілася ў 1960-я: зьніклі бальконы й частка дэкору, зьявілася ўязная арка<ref name="суц"/>. У канцы [[20 стагодзьдзе|ХХ стагодзьдзя]] ў ім знаходзілася кавярня «Адпачынак», а таксама гатэль «Мінатэль». У 2008 было вырашана вярнуць будынку яго першапачатковую функцыю й выгляд 1887 году. У кастрычніку 2011 году скончана рэканструкцыя (арх. С. В. Машковіч), якая вярнула гэтаму будынку ўсе архітэктурныя асаблівасьці<ref name="суц"/>. У трохзоркавым гатэлі «Гарні» 70 нумароў рознай утульнасьці са стылізаванымі пад XIX стагодзьдзе [[інтэр’ер]]амі. Дабудаваныя дадатковыя два паверхі, а на чацьвёртым паверсе зробленая мансарда, з прычыны чаго вышыня будынка павялічылася на 8 мэтраў. На даху — назіральная пляцоўка<ref name="суц">[http://realt.onliner.by/2011/09/23/garni Гасьцініцу XIX стагодзьдзя ў Менску аднавілі па архіўных фота]</ref><ref name="бт">{{Навіна|аўтар=[[Алег Сафронаў]]|загаловак=Першая гасьцініца спэцыяльна да чэмпіянату сьвету па хакеі 2014 года адкрыецца ўжо сёлета|спасылка=http://www.tvr.by/bel/society.asp?id=46234|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=7 красавіка 2011|дата доступу=27 жніўня 2013}}</ref><ref>[http://ais.by/story/5937 Гостиница «Гарни»: ул. Интернациональная, 11] АРХИТЕКТУРА И СТРОИТЕЛЬСТВО</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210228123042/http://www.ctv.by/news/~news=57928 Відэа пра будынак] {{ref-ru}}</ref> * № 11а — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/> * № 11б * № 13 — ''дом Берлянда'', унікальны аб’ект міжнароднага значэньня (канец XIX ст.)<ref name="сьпіс"/>. У 1908 годзе ў гэтым будынку адкрылася банкірская кантора Берлянда. З 1911 году — таксама Менскае гандлёва-прамысловае таварыства ўзаемнага крэдыту<ref name="УІ"/>. У 1916 — сталовая Менскага земскага й гарадзкога саюзаў<ref name="глёб"/>. * № 13а — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/>. * № 15 — жылы дом. * № 17 ''(пл. Свабоды № 5)'' — жылы дом. У будынку месьціцца ''мастацкая галерэя «Верхні горад»'' і ''«Беларускі саюз кампазытараў»''. [[Файл:Engelsstraße.jpg|зьлева|міні|вул. Інтэрнацыянальная з прыступак [[Палац Рэспублікі (Менск)|Палаца Рэспублікі]]]] * № 19 [[Файл:Minsk Internationalnaya Street.jpg|міні|Дамы № 21 — 31]] * № 21 ''(вул. Энгельса № 3)'' — ''дом Фрэнкеля''<ref name="глёб">[https://globustut.by/minsk/ Мінск] // Глёбус Беларусі</ref> ці ''«Дом Манюшкі»''<ref name="спад">{{Спасылка | аўтар = Афіцыйны сайт «Менскай Спадчыны» | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://spadchina.by/ru/plan-istoricheskogo-tsentra/ulitsa-internatsionalnaya.html | копія = | дата копіі = | загаловак = Улица Интернациональная | фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата = 5 ліпеня 2013 | accessyear = | мова = ru | камэнтар = }} </ref> (1797<ref name="алат"/>), унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/>. Будынак упершыню пазначаны на пляне Менску 1797 г. З боку двара паўночна-ўсходні фасад узмоцнены масіўнымі контрфорсамі. З боку вул. Інтэрнацыянальнай разьмешчаныя два бальконы на адліваных чыгунных кранштэйнах. Першы й другі паверхі падзеленыя двума карнізнымі паясамі. У канцы 1820-х гадоў дом належаў нейкаму Клімкевічу.<ref name="Энг">[https://web.archive.org/web/20130123062004/http://minsk-old-new.com/minsk-2877.htm Вуліца Энгельса]</ref>, напачатку XX стагодзьдзя да першапачаткова двухпавярховага будынка быў надбудаваны трэці паверх. Тут у 1830—1831 гг. жыў кампазытар [[Станіслаў Манюшка]]<ref name="спад"/>. [[Файл:Інтэр1.jpg|міні|Дамы № 23 — 31]] * № 23 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/>. * № 25 — будынак забаўляльнага комплексу «Журавінка» (арх. Эркут Шахінбаш), унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/>. * № 27 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/>. * № 29 — будынак ''[[Управа вайсковай контарвыведкі КДБ Беларусі|Управы вайсковай контарвыведкі КДБ Беларусі]]'' ([[XIX ст.]])<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=100827&post_id=400759 Ахоўная таблічка на доме № 29]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/>. * № 29а — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/>. [[Файл:Belarus-Minsk-International Street 31, 33.jpg|зьлева|міні|Дамы № 31 і № 33]] [[Файл:Belarus-Minsk-Manor of Vankovich Family in Upper Town-1.jpg|міні|Гарадзкая сядзіба Ваньковічаў]] [[Файл:FligelWankowicz.jpg|міні|Дом № 33 — паўднёва-заходні флігель сядзібы]] * № 31 — ''дом Ленскай'' (XIX ст.), унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/>. Сюды (тады гэта частка вуліцы насіла назву Хрышчэнская) ў 1904 з вуліцы Захар’еўскай (цяпер [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|пр. Незалежнасьці]]) пераведзеная [[Мінская гарадзкая публічная бібліятэка імя А. С. Пушкіна]]. У 1916—1917 гадах чытачом бібліятэкі быў клясык [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] [[Максім Багдановіч]]. У падвале гэтага дома месьцілася падпольная тыпаграфія адной з рэвалюцыйных газэтаў<ref name="mdby">{{Навіна|аўтар=[[Аляксандар Парошын]]|загаловак=Таямнічыя шкілеты ў цэнтры горада|спасылка=http://www.radyjo.net/4/92/artykul/53171|выдавец=[[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё]]|дата публікацыі=9 жніўня 2011|дата доступу=27 жніўня 2013}}</ref> У сакавіку 1938 году бібліятэка была рэарганізаваная ў Менскую абласную бібліятэку імя А. С. Пушкіна. Падчас Другой сусьветнай вайны рэдкія выданьні твораў Пушкіна, успаміны, дзёньнікі сучасьнікаў паэта й дакумэнты былі або зьнішчаныя, або вывезены ў Нямеччыну. У лістападзе 1971 году бібліятэка пераехала ў новае памяшканьне<ref>[https://web.archive.org/web/20130126024938/http://pushlib.iatp.by/history.htm Гісторыя бібліятэкі] Менская абласная бібліятэка імя Пушкіна</ref>, але пра яе нагадвае мэмарыяльная дошка на будынку<ref name="УІ"/>. У бліжэйшай будучыні ў доме разьмесьціцца аддзел рэдкіх кніг [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]<ref name="ВГ">[https://web.archive.org/web/20130807024357/http://myminsk.com/about/sights/top_city/?lng=rus Верхний город] {{ref-ru}}</ref>. * № 31а * № 33 — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/>. * № 33а — ''[[Дом Ваньковічаў|дом-музэй Ваньковічаў]]'', помнік палацава-сядзібнай архітэктуры, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/>. У двары сядзібы ўстаноўленая скульптурная кампазыцыя «Раніца мастака» — бронзавая фігура [[Валенці Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]], з [[палітра]]й і [[пэндзаль|пэндзьлем]] (2010, скульптар [[Уладзімер Слабодчыкаў|У. І. Слабодчыкаў]])<ref>{{Навіна|аўтар=[[Натальля Сычова]]|загаловак=Дом Ваньковічаў. Культура і мастацтва першай паловы ХIХ ст. Менск|спасылка=http://www.artmuseum.by/by/filb/vank|выдавец=[[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=27 кастрычніка 2010|дата доступу=27 жніўня 2013}}</ref>. Сядзіба гэтая была пабудаваная ў канцы XVIII — пачатку ХІХ стагодзьдзя, мела ўнікальны фруктовы сад, у якім расьлі нават [[Валоскі арэх|валоскія арэхі]], з насеньня якіх у [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Батанічным садзе АН]] была высаджаная цэлая алея<ref name="УІ"/>. [[Файл:InterVul2.jpg|міні|зьлева|Сядзіба Ваньковічаў. З правага боку адноўлены флігель кіраўніка]] : У 1848 годзе сядзіба складалася з жылога дома, двух флігеляў, стайні (якія прылягаюць да былой Пушкінскай бібліятэкі), у двары расьлі [[пірамідальная таполя|пірамідальныя таполі]], а ў сядзібу вяла каменная брама, якую «вартавалі» скульптуры сабачак. Пасьля рэвалюцыі дом падзялілі на камунальныя кватэры. У канцы [[1970–я|1970-х]] будынак зьбіраліся зьнесці, але ўмяшаўся першы сакратар ЦК КПБ [[Ціхан Кісялёў]]. : У 1990-я гады мінулага стагодзьдзя сядзіба, якая знаходзілася ў запусьценьні, рэканструяваная паводле праекту архітэктара [[Ірына Дорахава|І. Дорахавай]].<ref>[https://web.archive.org/web/20120301003833/http://pda.sb.by/post/43222/ Менская шляхта {{ref-ru}}]</ref> * № 33б — будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/>. [[Файл:Inter8.jpg|міні|Дамы № 8-10-12-14]] [[Файл:Belarus-Minsk-International Street 16.jpg|220пкс|міні|зьлева|Банкірская кантора Лур’е (1913)]] [[Файл:Admin prosecutors office.JPG|міні|Будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь]] * № 33в — паўночна-ўсходні флігель кіраўніка гарадзкая сядзіба Ваньковічаў. Першы паверх яго быў мураваны, другі — з дрэва. Па цэнтры месьціўся пяцігранны мураваны эркер зь вежападобным завяршэньнем, якое зьяўлялася своеасаблівай дамінантай у абрысе гістарычнага цэнтру [[Менск]]у, надавала строгаму ансамблю рамантычны характар. Зруйнаваны, паводле некаторых зьвестак, у 1975, адноўлены ў 2008 турыстычнай кампаніяй «АлатанТур»<ref name="алат">{{Артыкул|аўтар=[[Віктар Корбут]].|загаловак=Здані муроў старога Менска|спасылка=http://www.tio.by/newspaper/2380|выданьне=[[Турызм і адпачынак]]|тып=[[газэта]]|год=11 верасьня 2008|нумар=36 (671)|старонкі=|issn=}}</ref>. === Цотны бок === [[Файл:Інтэр2.jpg|міні|зьлева|Дом № 2]] * № 2 ''(Гарадзкі Вал № 8)'' — жылы дом (1954)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4793&post_id=411391 Пашпарт дома № 2]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * № 4 — жылы дом<ref name="gov"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/> * № 6 — жылы дом<ref name="gov"/> (пачатак XX ст.)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=100821&post_id=411471 Ахоўная таблічка, № 6]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/> * № 8 — адміністрацыйны будынак, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/> У будынку месьціцца Кіраваньне капітальнага будаўніцтва Менгарвыканкаму. У 2011 пачалася рэстаўрацыя: было замененае крыцьцё, нарошчаны парапэт, адноўленая тынкоўка, ліквідаваны гараж у праёме аркі.<ref>[http://news.date.bs/society_251186.html Фасад дома № 8 на вуліцы Інтэрнацыянальнай адновяць да канца года]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * № 10 — адміністрацыйны будынак (сярэдзіна XIX ст.)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=101150&post_id=411486&tag= Ахоўная таблічка, № 10]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/> * № 12 — жылы дом, адміністрацыйны будынак<ref name="gov">[https://web.archive.org/web/20120428075359/http://minsk.gov.by/ru/org/8583/attach/1317424/ Перечень жилых домов, включенных в Государственный список историко-культурных ценностей Республики Беларусь по г. Минску]</ref> (1917)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=100822&post_id=411491 Паспорт дома]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/> * № 14 — жылы дом<ref name="gov"/> (1917)<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=4792&post_id=411514 Паспорт дома]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/> * № 16 — ''банкірская кантора Лур’е'' (1913)<ref name="глёб"/>, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня.<ref name="сьпіс"/> Зьверху на фасадзе захаваўся надпіс «1913»<ref name="УІ"/>. Будынак уяўляе сабой адзін з найбольш цікавых і добра захаваных узораў менскай сэцэсіі<ref name="ВГ"/>. [[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-3.jpg|міні|Вуліца Інтэрнацыянальная ў кірунку да Гарадзкога Валу]] * № 18 ''(Камсамольская № 18)'' — ''дом Ліфшыца'' ці ''пякарня й кандытарская крама Офлі'' (XIX ст.)<ref name="глёб"/><ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=20177&post_id=411528 Ахоўная таблічка, № 18]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, унікальны аб’ект міжнароднага значэньня<ref name="сьпіс"/> * № 20 — [[Кінатэатар Перамога (Менск)|кінатэатар «Перамога»]], гісторыка-культурная каштоўнасьць рэгіянальнага значэньня<ref name="сьпіс">{{кніга |адказны = склад. В.Я. Абламскі, І.М. Чарняўскі, Ю.А. Барысюк |частка = |загаловак =[[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь]] |арыгінал = |спасылка = http://livingheritage.by/Publikacyi/hkk%20spis.pdf |выданьне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = БЕЛТА |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 684 |isbn = 978-985-6828-35-8 |тыраж = }}</ref> (1929<ref name="сьпіс"/>;1947, арх. [[Ёсіф Лянгбард]], [[Міхаіл Бакланаў]])<ref name="arch">{{кніга |аўтар = А.С. Шамрук |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі ХХ-пачатку ХХI ст.:эвалюцыя стыляў і мастацкіх канцэпцый |арыгінал = Архитектура Беларуси ХХ-начала ХХI в.:эволюция стилей и художественных концепций |спасылка = http://www.lib.ru |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = Белорус. Наука |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = 335 |isbn = 978-985-08-0868-4 |тыраж = 2000 }}</ref>. Пры яго будаўніцтве былі выкарыстаныя часткі разбуранага бамбёжкамі{{Заўвага|Паводле іншай вэрсіі, узарваны ўдзельнікамі падпольля ў 1943 годзе}}</ref> ''Клюбу харчавікоў імя Сталіна''<ref name="kimpress">{{Артыкул|аўтар=[[Дар’я Амяльковіч]].|загаловак=Мультыплекс пасьляваеннага Менска|спасылка=http://www.kimpress.by/?page=2&id=5190&mode=print|выданьне=[[Культура (газэта)|Культура]]|тып=[[газэта]]|год=8 студзеня 2011|нумар=[http://www.kimpress.by/?idnum=303 1-2 / 973-974]|старонкі=|issn=}}</ref> (1929), разьмешчанага ў адным з карпусоў былога Спаса-Праабражэнскага манастыра, які на пачатку ХХ стагодзьдзя займала ''гасьцініца «Бельвю»'', а пад час нямецкай акупацыі салдацкі клюб<ref name="kimpress"/>. Будынак быў сярод першых у Менску, адноўленых пасьля вайны<ref name="ДП">[http://www.nemiga.info/discovery/history/9-maya.htm Освобождение Минска. День Победы] {{ref-ru}}</ref>. У вонкавым абліччы будынка адгадваюцца элемэнты палацавай архітэктуры 19-га стагодзьдзя й стыль канструктывізму 30-х гадоў 20-га стагодзьдзя<ref name="ДП"/>. * № 22 — адміністрацыйны будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь. У 1633 годзе на гэтым месцы быў збудаваны [[Касьцёл Сьвятога Войцеха і кляштар бэнэдыктынак (Менск)|касьцёл Сьвятога Войцеха]], які ўваходзіў у комплекс кляштара бэнэдыктанак. Кляштар у 1871<ref name="kimpress"/> годзе быў ліквідаваны й у 1872 на яго базе адкрылі Праабражэнскі жаночы манастыр<ref name="менск">[https://web.archive.org/web/20130123062200/http://minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm Улица Интернациональная] Менск стары і новы {{ref-ru}}</ref>. У пачатку 1920-х гадоў савецкія ўлады ліквідавалі менскі жаночы праваслаўны манастыр. Некаторы час праваслаўная царква працягвала дзейнічаць у будынку былога касьцёла, але ў 1930-я гады яе прыстасавалі пад клюб. У 50-х гадах тагачасны дырэктар [[Кінатэатар Перамога (Менск)|кінатэатру «Перамога»]] Ізраіль Кагановіч марыў аднавіць храм і рэканструяваць яго пад яшчэ адну кіназалю, але ў сярэдзіне 1960-х гадоў комплекс касьцёла й кляштара ўзарвалі. Пазьней зь левага боку ад падмуркаў касьцёла збудавалі сучасны адміністрацыйны будынак з чырвонай цэглы. * № 24 — адміністрацыйны будынак Пракуратуры Рэспублікі Беларусь. * № 24а * № 26 — будынак (1956), частка архітэктурнага ансамблю (1947—1954, арх. [[Георгі Заборскі|Г. Заборскі]]), гісторыка-культурная каштоўнасьць рэгіянальнага значэньня<ref name="сьпіс"/>. У гэтым доме з 1975 па 1983 гг. жыў выдатны дзеяч [[Кінэматограф|кінамастацтва]], [[Народны артыст Беларусі|народны артыст БССР]], [[дзяржаўная прэмія БССР|ляўрэат дзяржаўнай прэміі БССР]], [[кінарэжысэр]] [[Віталь Чаьцверыкоў|В. П. Чацверыкоў]], пра што сьведчаць мэмарыяльная дошка<ref>[http://maps.interfax.by/details/galleryItem.view?city_id=4&type=1&object_id=5146&post_id=400760 мэмарыяльная дошка Чацьверыкова]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * № 26а [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak, Radzivił. Менск, Высокі Рынак, Радзівіл (1912-17).jpg|міні|зьлева|Будынак па цэнтры — гарадзкі тэатар. Справа — гатэль «Эўропа», пачатак XX ст.]] [[Файл:Straße mit Musikakademie.jpg|міні|зьлева|Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі й гатэль «Эўропа»]] [[Файл:Belarus-Minsk-2007-03-25-Militia-1.jpg|міні|Гатэль «Эўропа» й будынак [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak, Eŭropa. Менск, Высокі Рынак, Эўропа (1912-17) (5).jpg|міні|Гатэль «Эўропа» па рэканструкцыі ў 1906—1908 гг.]] [[Файл:Mienski Teatar.jpg|міні|[[Палац Радзівілаў (Менск)|Палац Радзівілаў]], фрагмэнт акварэлі [[Юзэф Пешка|Ю. Пешкі]] (кан. XVIII стагодзьдзя)]] * № 28 — ''[[Гатэль Эўропа (Менск)|Гатэль «Эўропа»]]'' (новы будынак паводле старога збудаваны ў 2007). Дарэвалюцыйная гасьцініца была ўзьведзеная на сродкі выхадца з найбагацейшай менскай купецкай дынастыі Веньяміна Поляка й належала яму. У сярэдзіне XIX стагодзьдзя да паўночна-ўсходняй часткі гасьцініцы быў прыбудаваны трохпавярховы корпус. Пасьля пажару 1884 гасьцініца была рэканструяваная — вышыня ўсіх частак выраўнаваная да трох паверхаў . У 1906—1908 гадах была перабудаваная ў стылі [[мадэрн]]. «Эўропа» з шасьцю паверхамі, якой у той час валодалі браты Рыгор і Якаў Полякі, адразу стала найбуйнейшым грамадзкім збудаваньнем дарэвалюцыйнага Менску й найбуйнейшай гасьцініцай у тагачасным [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]]. У 1913 годзе ў гасьцініцы працавалі першаклясны рэстаран А. Г. Саўлевіча, жаночая й мужчынская цырульня, чытальная заля. У кожным з 130 нумароў «Эўропы» былі тэлефон, рукамыйнік, электраасьвятленьне, вадзяное ацяпленьне, ванна, дзейнічаў першы ў горадзе ліфт. У 1925 годзе гасьцініца была перайменаваная ў «Цэнтральную гасьцініцу Менскай камунальнай гаспадаркі». У 1939 годзе ў будынку месьцілася менскае аддзяленьне [[Інтурыст]]у. Гасьцініца была разбураная ў 1944 годзе падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў выніку савецкага наступу на горад.<ref>[https://web.archive.org/web/20130203092215/http://www.hoteleurope.by/en/about_hotel/history Гісторыя гатэлю «Эўропа»]{{ref-en}}</ref> : 15 красавіка 2004 годзе была прынятае рашэньне наконт аднаўленьня гатэлю «Эўропа». Першых наведвальнікаў гатэль прыняў у 2007 годзе. : У XVII стагодзьдзі на месцы сёньняшняга гатэлю «Эўропа» існаваў мінскі палац [[Радзівілы|Радзівілаў]]<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Сяргей Харэўскі]].|загаловак=Эўрапейскі фасад|спасылка=http://pda.nn.by/artykul/11355.html|выданьне=[[Наша Ніва]]|тып=[[газэта]]|год=13 верасьня 2007|нумар=[http://www.kamunikat.org/download.php?item=11904-1.pdf 34 (536)]|старонкі=14|issn=1819-1614}}</ref><ref>[http://www2.polskieradio.pl/zagranica/de/news/artykul42396.html «Еўропа» ў цэнтры Мінску]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Polskie Radio S.A</ref>., які ў канцы XVIII стагодзьдзя быў прададзены менскаму бурмістру [[Ян Байкоў|Яну Байкову]]. У 1825<ref>В. М. Ярмалінская. Дзе нарадзілася «Ідылія» //Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, 2001. С. 420</ref> годзе адбылася рэканструкцыя будынка, пасьля якой у ім разьмясьціўся [[Менскі гарадзкі тэатар|першы гарадзкі тэатар]]. Двухпавярховы будынак тэатру — помнік архітэктуры [[клясыцызм]]у, меў сымэтрычную кампазыцыю з [[рызаліт]]ам (выступам) і трохвугольным [[франтон]]ам пасярэдзіне галоўнага [[фасад]]у.<ref name="Рэха">{{Літаратура/Рэха даўняга часу|к}} С. 99</ref> 30 траўня 1835 году тэатар згарэў, але быў адбудаваны. У памяшканьнях Менскага гарадзкога тэатру, акрамя спэктакляў, давалі балі й маскарады, зладжвалі аматарскія канцэрты. : Пасьля пажару 1884 году будынак неаднаразова перабудоўваўся, падвышаўся і паступова губляў свае першапачатковыя клясыцыстычныя рысы.<ref name="Рэха"/> : З 1895 году ў ім знаходзілася менскае аддзяленьне Пецярбурска-Азоўскага банку, якое з 1901 году зьмяніла філія Паўночнага банку, а ў 1913 годзе тут разьмясьцілася аддзяленьне Расейска-Азіяцкага банку, які «праглынуў» Паўночны.<ref>Шыбека С. Ф. Мінск: Старонкі жыцця дарэв. горада / Пер. з рускай мовы М. Віжа; Прадмова С. М. Станюты. — Мн.: Полымя, 1994. С. 260</ref> У 1920—1930-х гадах да будынка надбудавалі чацьверты паверх. : Менскі гарадзкі тэатар ня быў пашкоджаны падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]], аднак у 1984 годзе, нягледзячы на пратэсты грамадзкасьці, савецкія ўлады зруйнавалі ўнікальны помнік культуры й архітэктуры. * № 30 — ''Будынак [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]'', гісторыка-культурныя каштоўнасьць рэгіянальнага значэньня<ref name="сьпіс"/> (1958, арх. [[Раман Гегарт|Р. Гегарт]])<ref name="arch"/> * № 32 * № 40 — Гімназія № 24. Раней на гэтым месцы месьцілася гарадзкая амбуляторыя. Тут, у прыватнасьці, менчукам рабілі бясплатныя прышчэпкі ад воспы<ref name="УІ"/>. * № 42 Сучасная Інтэрнацыянальная сканчаецца т-падобным скрыжаваньнем з [[вуліца Янкі Купалы (Менск)|вуліцай Янкі Купалы]], але да рэвалюцыі, калі гэтая частка вуліцы яшчэ насіла назву ''Хрышчэнская'', яна сыходзіла да [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслачы]]. На беразе зь сярэдзіны [[ХІХ стагодзьдзе|XIX стагодзьдзя]] працавалі лазьні Плаўскага. Непадалёк ад іх знаходзілася сядзіба братоў [[Луцкевічы|Луцкевічаў]], [[Антон Луцкевіч|Антона]] й [[Іван Луцкевіч|Івана]] — дзеячаў беларускага нацыянальнага руху. У 1905 годзе ў ёй месьціўся склад зброі. Напачатку XX стагодзьдзя Хрышчэнская адносілася да другога разраду гарадзкіх вуліцаў, мела [[маставая|маставую]], а даўжыня складала 260 [[сажань|сажняў]] (546 мэтраў).<ref name="УІ"/> == Паркі й сквэры == === Сквэр «Зялёны тэатар»<ref>[http://attachments-blog.tut.by/57179/files/2011/10/minsk-center-2005-plan.gif Схема культурна-гістарычнага цэнтру]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === На [[Плошча Свабоды (Менск)|плошчы Свабоды]], якая прылягае да вуліцы Інтэрнацыянальнай, за гарадзкой ратушай разьбіты невялікі сквэр. Беларускі [[этнограф]] і [[пісьменьнік]] [[Павал Шпілеўскі|П. Шпілеўскі]], які бываў у Менску напачатку 50-х гадоў XIX стагодзьдзя, пісаў, што ў цэнтры плошчы {{цытата|… месьціцца невялікі круглы бульвар, абрамлены ў два шэрагі векавымі пірамідальнымі таполямі, якія ўтвараюць зь сябе даволі цяністую алею, у сярэдзіне бульвара разьведзены маленькі парк ці, правільней, кветнік. Бульвар наведваецца менчукамі больш улетку, калі каля ратушы грае гарадзкая музыка: тым часам па вечарах абедзьве алеі, круглая й папярочная, напаўняюцца лепшым сьветам гараджанаў і гараджанак, прыбраных не горш пецярбурскіх прыгажуняў<ref name="менск"/>.}} [[Файл:Городская управа.jpg|міні|зьлева|Сквэр, паштоўка пачатку ХХ ст.]] [[Файл:Pamiatnik Imperatoru Aleksandru II.jpeg|зьлева|міні|220пкс|[[Помнік Аляксандру II (Менск)|Помнік Аляксандру II]] у сквэры]] Менавіта ў гэтым сквэры ў студзені 1901 году быў адкрыты першы скульптурны помнік у Менску — [[Помнік Аляксандру II (Менск)|Аляксандра II]], на чорным гранітным пастамэнце якога былі выбітыя словы: {{цытата|Императору Александру II. Благодарные граждане города Минска. 1900 год<br/>({{мова-be|Імпэратару Аляксандру II. Удзячныя грамадзяне гораду Менску. 1900 год}})}} У адпаведнасьці з прадпісаньнем гарадзкога савета ў парк было забаронена ўпускаць асобаў «непрыстойна й брудна апранутых: гандляроў, чорнарабочых і майстравых». Пасьля рэвалюцыі 1917 году, помнік новай уладай быў дэмантаваны. Замест яго быў усталяваны помнік «Салдат-рэвалюцыянэр» паводле праекту менскага архітэктара й скульптара А. Краснапольскага. Ён уяўляў сабой фігуру байца (хутчэй за ўсё з [[гіпс]]у) у салдацкім шынялі зь вінтоўкай у руках. Але гэты помнік прастаяў нядоўга — да нямецкай акупацыі 1918 г.. Ён быў разбураны — у лютым 1918 г., [[Нямецкая Імпэрыя|кайзэраўскія жаўнеры]], якія ўвайшлі ў Менск, разьбілі скульптуру прыкладамі вінтовак. З аднаўленьнем [[Менская ратуша|Менскай ратушы]] ў 2003 годзе сквэр быў рэканструяваны: былі разьбітыя дзьве авальныя алеі з высаджанымі пірамідальнымі таполямі, устаноўленыя чыгунныя ліхтары й лаўкі. === Сквэр на вуліцы Леніна === Зь іншага боку Інтэрнацыянальнай, уздоўж [[Вуліца Леніна, (Менск)|вуліцы Леніна]], да [[Вуліца Карла Маркса, (Менск)|вул. Карла Маркса]] цягнецца бульвар. Бульвар на вуліцы Леніна быў зроблены на аснове Генэральнага пляну гораду Менску 1946 году. Аўтарамі агульнага рашэньня былі арх. [[Навум Трахтэнбэрг|Н. Трахтэнбэрг]] і [[Георгі Парсаданаў|Г. Парсаданаў]], аўтар праекту азеляненьня вуліцы Леніна арх. М. Андросаў; аўтар рашоткі агароджы бульвару — арх. Шміт; у 1949 г. архітэктарам Р. Абразцовай быў зроблены праект добраўпарадкаваньня бульвару. Да 1952 году рэканструкцыя вуліцы Леніна скончаная, вуліца была пашыраная амаль у два разы адносна першапачатковай шырыні, быў зроблены бульвар.<ref name="сьпіс"/> У 2002 годзе ўключаны ў [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100614104426/http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 До 1930 в Минске не было ни одного городского бульвара]</ref>. 3 ліпеня 2003 году была скончаная рэканструкцыя бульвару (арх. [[Армэн Сардараў|А. Сардараў]]). Былі створаныя два невялікія фантаны са скульптурамі, замененыя старыя й хворыя дрэвы ліпавай алеі, а таксама асфальт на ўзорыстую плітку<ref>[https://web.archive.org/web/20160305041105/http://news.tut.by/society/18322.html Бульвар на улице Ленина в Минске будет реконструирован]</ref>. === Сквэр Адама Міцкевіча === Вуліца бярэ пачатак ад скрыжаваньня з [[Гарадзкі Вал|Гарадзкім Валам]] каля [[сквэр Адама Міцкевіча (Менск)|сквэру Адама Міцкевіча]], які атрымаў сваю назву ад імя [[Беларусы|беларуска]]-[[Палякі|польскага]] [[Адам Міцкевіч|паэта]] 23 верасьня 2003 году. У тым жа годзе ў парку ўстаноўлены бронзавы помнік (ляўрэат дзяржаўнай прэміі [[Андрэй Засьпіцкі|А. Заспіцкі]], скульптар [[А. Фінскі]], арх. [[Г. Фёдараў]])<ref name="менск"/>. === Парк (сквэр) імя Янкі Купалы === Упіраецца Інтэрнацыянальная ў [[парк імя Янкі Купалы]], разьбіты пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] на месцы, дзе раней стаялі адна- двухпавярховыя хаты. == Помнікі, мэмарыяльныя дошкі й памятныя знакі == * Помнік [[Валенці Ваньковіч|Валенцію Ваньковічу]] (у двары гарадзкой сядзібы Ваньковічаў) * Мэмарыяльная дошка [[Віталь Чацьверыкоў|В. П. Чацьверыкову]] — на фасадзе дома № 26 * Мэмарыяльная дошка [[Станіслаў Манюшка|Станіславу Манюшку]] — на фасадзе дома № 21 == Транспарт == Аўтамабільны рух на ўсёй працягласьці вуліцы двухбаковы. === Мэтро === У 250 мэтрах ад скрыжаваньня з [[Вуліца Энгельса (Менск)|вуліцай Энгельса]] — [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|«Кастрычніцкая»]], а ў 310 мэтрах ад скрыжаваньня з [[Вуліца Леніна (Менск)|вуліцай Леніна]] знаходзіцца станцыя [[Няміга (станцыя мэтро)|«Няміга»]]. === Наземны грамадзкі транспарт === Трамвайная лінія, якая праходзіла па вуліцы Інтэрнацыянальнай, існавала з 1929 году. У паваенны час у 1949 годзе на вуліцы была адноўленая трамвайная лінія, але ў 1967 годзе падчас памяншэньня трамвайнай сеткі лінія была разбураная.<ref>[https://web.archive.org/web/20130123100325/http://minsk-old-new.com/minsk-2957.htm Трамвайныя лініі Менску]</ref> == Падземная вуліца == Пры будаўніцтве ведамасных гаражоў, у 1960-х, рабочыя раскапалі на тэрыторыі былога кляштара бэнэдыктанак сетку падземных хадоў<ref>[http://venividi.ru/node/9679Монастырь (кляштор) ордена бенедиктинок]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>, якія ішлі ў кірунку кінатэатру «Перамога» (вул. Інтэрнацыянальная, 20), а таксама да дамініканскага й францішканскага кляштараў. Большая частка падземных манастырскіх канструкцыяў была пазьней зьнішчаная падчас будаўніцтва пракуратуры. У канцы 70-х — пачатку 80-х гг. XX стагодзьдзя, калі ў Менску каля будынка [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|кансэрваторыі]] вяліся земляныя працы, коўш экскаватара нечакана натыкнуўся, як апынулася, на цагляныя скляпеньні падземнага ходу. Перад будаўнікамі адкрылася падземная галерэя, пабудаваная прыкладна ў XVIII стагодзьдзі<ref>[http://yandex.by/yandsearch?text=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8+%D0%B8%D1%89%D1%83%D1%82+%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%85%D0%BE%D0%B4+%D0%B2+%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B5+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0&tld=by&lr=157 Археолягі шукаюць падземны ход у цэнтры Менску]</ref>. Коўш экскаватара часткова пашкодзіў скляпеністую столь ходу, і археолягі змаглі прайсьці па ім ня больш за 7—10 мэтраў, а далей усё было заваленае. Вышынёй [[тунэль]] быў каля паўтара мэтраў, шырынёй — у мэтар. Меркавана гэты падземны ход, улічваючы яго кірунак, ішоў ад [[Касьцёл Зьвеставаньня Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар бэрнардынак (Менск)|дамініканскага сабору]] пры мужчынскім манастыры да [[Архікатэдральны касьцёл Імя Найсьвяцейшай Панны Марыі (Менск)|езуіцкага]]. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|1=2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://ipk.by/proektirovanie/site017/academy.html Сайт, прысьвечаны вуліцы Інтэрнацыянальнай].{{ref-ru}} * [http://ato.by/street/392 Інфраструктура вуліцы Інтэрнацыянальнай]. Ato.by{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20130123062200/http://minsk-old-new.com/minsk-2692-ru.htm Старыя фота вуліцы]{{ref-ru}} {{Вуліцы Менску (Цэнтральны раён)}} {{Менск}} {{Каардынаты|53|54|10.21|паўночнае|27|33|24.25|усходняе|выяўленьне=загаловак}} {{Абраны артыкул}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] ri4goix0jtqa1oef9jqvyft3eduv2vp Расейская мова ва Ўкраіне 0 143388 2697832 2682397 2026-10-27T11:57:23Z ~2026-57298-00 100883 /* Гісторыя */ 2697832 wikitext text/x-wiki '''Расейская мова ва Ўкраіне''' — другая паводле ўжыванасьці мова ва [[Украіна|Ўкраіне]], пасьля [[украінская мова|ўкраінскае мовы]]. Паводле афіцыйных зьвестак Усеўкраінскага перапісу насельніцтва 2001 году<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/ Всеукраїнський перепис населення 2001]</ref>, [[расейская мова|расейскую мову]] назвалі роднай 14 млн 273 тыс. [[Грамадзянства Ўкраіны|грамадзянаў Украіны]], або 29,6% [[насельніцтва Ўкраіны|насельніцтва краіны]]. Зь іх этнічныя [[расейцы]] складаюць 56%, у гэтым ліку астатнія адсоткі склалі прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў. Украінская мова пераважае ў Заходняй Украіне, у цэнтральных ды паўночна-ўсходніх рэгіёнах краіны, расейская — у [[Данбас]]е, [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыме]] ды на поўдні<ref name="uabooks.info">https://web.archive.org/web/20130620131040/http://uabooks.info/ua/book_market/analytics/?pid=2386</ref>. Пасьля прыняцьця закону [[Вадзім Калесьнічэнка|Калесьнічэнкі]]-[[Сяргей Ківалаў|Ківалава]] «Аб асновах дзяржаўнае моўнае палітыкі» расейская стала [[рэгіянальная мова|рэгіянальнай мовай]] у шэрагу [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украіны|вобласьцяў]] Украіны. У [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспубліцы Крым]] згодна з Канстытуцыяй Аўтаномнай Рэспублікі Крым з 1999 року ёй таксама нададзены шэраг функцыяў<ref>[https://web.archive.org/web/20070928160115/http://www.crimea.ru/article_info_big16041.htm Конституція АР Крим]</ref>. Сукупнасьць шматлікіх пытаньняў, зьвязаных з ужыткам ды выкарыстаньнем расейскае мовы ва Ўкраіне, а таксама з гісторыяй яе ўзьнікненьня й разьвіцьця на ўкраінскіх тэрыторыях, тлумачацца гісторыкамі, мовазнаўцамі і палітолягамі па-рознаму. Гэтыя асаблівасьці зьвязаныя з шэрагам аспэктаў [[гісторыя Ўкраіны|гісторыі]] й [[культура Ўкраіны|культуры]] Ўкраіны, якія асьвятляліся ў розныя гістарычныя пэрыяды з пункту гледжаньня рознабаковых палітычных ідэалёгіяў, а таксама з той акалічнасьцю, што пытаньне расейскай мовы ва Ўкраіне шырока выкарыстоўваецца як прадмэт сучаснае палітычнае барацьбы. Расейская мова ва Ўкраіне па-рознаму асьвятляецца рознымі палітычнымі сіламі Ўкраіны ды Расеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="Цвілюк">'' Цвілюк С. А.'' Українізація України. Тернистий шлях національно-культурного відродження доби сталінізму. «Маяк», Одеса, 2004 ISBN 996-587-115-3</ref><ref name="Кучма">''Кучма Л.'' [[Україна — не Росія (кніга)]], «Час», Москва, 2003 ISBN 5-94117-075-0</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя расейскай мовы ва Ўкраіне|Русіфікацыя|Русіфікацыя Ўкраіны}} === Пранікненьне === [[Файл:46-101-1254 Lviv Pidvalna 13 001.jpg|міні|230пкс|Помнік Iвану Фэдараву ў цэнтры Львова]] Некаторыя з украінскіх дасьледнікаў ставяць пытаньне аб мажлівым узьнікненьні [[аканьне|акаючых]] формаў у гаворках {{Артыкул у іншым разьдзеле|Чарнігаўшчына|Чарнігаўшчыны|uk|Чернігівщина}} пад уплывам [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскае дзяржавы]], у складзе якой зямля знаходзілася ў часы 1503—1618 гадоў. На [[Запароская Сеч|Запарожскай Сечы]] ў XVII-XVIII стагоддзях існаваў Данскі курань, створаны добраахвотнікамі, якія паходзілі з Войска Данскога. У казацкіх летапісах сярод вядомых асоб, якія служылі ў курэне ў 1688 годзе згадваўся ўдзельнік Паўстання Хмяльніцкага Макарый Данскі. Паводле Рэестра Войска Запарожскага 1756 года Данскі курэнь, які з'яўляўся адным з 38 курэнне складнікаў войска Сечы, налічваў 205 казакоў. Пасля ліквідацыі запарожскага казацтва і перасялення часткі казакоў на Кубань у канцы XVIII стагоддзя ў дакументах Кубанскага войска згадваўся ўласны курань Данскі, назва якога атрымала ў спадчыну станіца Дзінская <ref>[https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=DOP&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Kureni_Zaporozki КУРЕНІ ЗАПОРОЗЬКІ 18 СТ.]</ref><ref>[https://mamayeva-sloboda.kyiv.ua/territory/kozatski-hresty/ Козацькі хрести]</ref><ref>[https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fhistory.org.ua%2FJournALL%2Fjournal%2F2001%2F1%2F9.pdf Стрижак О. С. До етногенезу та етномовної історії кубанців-чорноморців / Стрижак О. С. // Український історичний журнал. — 2001. — № 1. — с. 103—105]</ref><ref>Реєстр Війська Запорозького 1649 року : транслітерація тексту / НАН України, Археогр. коміс. [та ін.]; [підгот.: О. В. Тодійчук (голов. упоряд.) та ін. ; редкол.: Ф. П. Шевченко (відп. ред.) та ін.]. Київ: Наук. думка, 1995. 586</ref>.   Узьнікненьне першых істотных расейскіх паселішчаў ва Ўкраіне (поўнач Чарнігаўшчыны) прыпадае на другую палову XVII ст. ([[стараверы]]), адкуль хваля расьсяленьня ў XVIII—XIX стагодзьдзях распаўсюджвалася ў [[Правабярэжная Ўкраіна|Правабярэжную Ўкраіну]] ды поўдзень Украіны. У 1723 годзе на землях Войска Запарожскага Нізавага стараабраднікамі з вёскі Знаменскае Арлоўскай губерні была заснавана вёска Знаменка Другая ад якой атрымаў сваю назву заснаваны пазней горад [[Знаменка (горад)|Знаменка]] <ref>[https://vk.kr.ua/putivnyk/tourist-objects/historical/8756-vd-znamenki-pochatku-xviii-stolttya-do-suchasnoyi-znamyanki-drugoyi.html Від Знаменки початку XVIII століття до сучасної Знам’янки Другої]</ref>. Іншая хваля калянізацыі расейскімі стараверамі займала абшар ад Паўночнае [[Дабруджа|Дабруджы]] й Паўднёвае [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] да [[Букавіна|Букавіны]], калі ў 1770-х гадох «[[Ігнат Някрасаў|някрасаўцы]]» канчаткова пасяліліся ў вусьці [[Дунай|Дунаю]], адкуль іх вэрбавалі аўстрыйскія ўлады ў 1780-х гадох для пасяленьня на [[Букавіна|Букавіну]] ды [[Хоцін]]шчыну (вёскі Белая Крыніца, Белавусаўка, Ліпаваны — іх гаворкі дасьледавалі В. Сталбунова й У. Кузьняцоў). З нагоды выразнае й акрэсьленае [[канфэсія|канфэсійнае]] адасобленасьці расейскіх старавераў ад украінцаў, іх гаворкі (пераважна паўднёварасейскія, радзей — сярэднерасейскія) у малым аб’ёме зазналі ўплыў з боку [[украінская мова|ўкраінскае мовы]] (перадусім у [[лексыка|лексыцы]]). У 1817 годзе, падарожнічаючы Ўкраінай, расейскі князь Іван Даўгарукаў паказваў на тое, што мясцовае насельніцтва не разумее расейскую мову: {{Цытата|[[Палтава|Здесь (у Палтаве)]] я уже почиталъ себя в чужихъ краях, по самой простой, но для меня достаточной причине: я пересталъ понимать языкъ народный; сомной обыватель говорилъ, отвѣчалъ на мой вопросъ, но не совсѣмъ разумѣлъ меня, а я изъ пяти его словъ требовалъ тремъ переводу. Не станемъ входить в лабиринтъ подробныхъ и тонкихъ рассужденій; дадимъ волю простому понятію, и тогда многіе, думаю, согласятся со мною, что где перестаетъ нам быть вразумительно наречіе народа, тамъ и границы нашей родины, а по-моему, даже и отечества<ref>[http://www.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/kiev_old/2010_2/11-Melzyn-133-141.pdf Максим МЕЛЬЦИН. ІСТОРИЧНІ ПОСТАТІ. ПАМЯТНЫЕ МЕСТА УКРАИНЫ В МЕМУАРАХ И ПУТЕВЫХ ЗАМЕТКАХ кн. И.М. ДОЛГОРУКОВА: знаменитое и лично значимое. С. - 135.]</ref>.}} Калянізацыйныя хвалі расейскіх пасяленцаў у рэгіён [[Харкаў|Харкава]] ды [[Варонеж]]у (украінскія пасяленцы сустрэліся зь імі на гэтай тэрыторыі прыкладна ў XVII ст.), поўдню Ўкраіны (напрыканцы XVIII ст. і напачатку XIX ст. — стараверы, прыгонныя сяляне, пераведзеныя расейскімі абшарнікамі на больш прыбытковыя глебы, вайсковыя [[кантаністы]], уцекачы) — зазналі на сабе (апроч буйных суцэльных арэалаў) у цэлым [[культурная асыміляцыя|асыміляцыю]] з боку [[украінцы|ўкраінскага]] сельскага насельніцтва навакольных мясьцінаў; разам з гэтым [[стэп]] ды [[Слабажаншчына|слабажанскія]] гаворкі ўкраінскае мовы ў рознай ступені цярпелі ўплыў расейскае мовы. Больш суцэльныя арэалы распаўсюджаньня гаворак расейскае мовы захоўваліся ў паўднёвай Бэсарабіі (перасяленцы з [[Арол (горад)|Арлоўскага]] й [[Курск]]ага рэгіёнаў), паўночнай частцы [[Адэса|Адэскага]] рэгіёну, некаторых іншых рэгіёнах. == Русіфікацыя ды яе ўплыў на ўкраінскую мову == {{Асноўны артыкул|Русіфікацыя}} Русіфікаваныя гаворкі гарадзкіх нізоў, прыгарадаў ды працоўных паселішчаў рэгіёнаў Данбасу й [[Дняпро (горад)|Дняпра]] ўзьніклі праз русіфікацыю мясцовага ўкраінскага элемэнту ды пастаяннага прытоку расейцаў, якія прыбывалі сюды для працы, ствараючы дробнаўрадавы, рамесны, купецкі й рабочы пласты. Расейскія гаворкі вялікіх местаў, якія маглі быць насычанымі [[арго|аргатызмамі]] ды [[слэнг]]ам, набылі асаблівае пашырэньне па [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкім перавароце]], утрымоўвалі сваю расейскамоўную форму, у прыватнасьці з нагоды пастаяннага сэзоннага флюктуацыйнага прытоку яе носьбітаў. Гэты моўны [[суржык]] характарызуюць некаторыя паўднёва-ўкраінскія супольнасьці, прыкладам вымаўленьне традыцыйнага ўкраінскага фрыкатыўнага гука [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/ɣ/]] (пазначаецца літарай ''г''; гук уласьцівы таксама й беларускай мове) у процівагу расейскаму выбухному гуку [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/g/]] (ва ўкраінскай мове, а таксама ў [[клясычны правапіс беларускай мовы|клясычным правапісе]] беларускае мовы пазначаецца літарай ґ, у [[лацінка|лацінцы]] — g), вымаўленьне [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/ɔ/]], [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/ɛ/]], [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/j/]] са спарадычным аканьнем, вымаўленьне ''э'', ''’э'', ''йэ'' у пазыцыі этымалягічнага [[Яць|''ѣ'']], зацьвярдзелыя ''р'' ды губныя ў канцы слова, [[ёт]]аваная рэалізацыя спалучэньняў накшталт ''вя'', ''бя'', ''пя'', цьвёрдыя ''ч'', ''шч'' (блізкая аналёгія — у [[трасянка|трасянцы]]), украінская міжслоўная фанэтыка ды націск, кіраваньне дзеясловаў ды прыметнікаў, а таксама бытавыя лексычныя ўкраінізмы й неадрозьніваньне прэдыкатыўных ад атрыбутыўных формаў прыметніка. [[Файл:PEREPUS 1897.jpg|міні|230пкс|Пашырэньне ўкраінскае, расейскае ды іншых моваў на сёньняшняй тэрыторыі Ўкраіны згодна зь перапісамі 1897—1910 гадоў.]] Украінскі правінцыйны варыянт расейскае мовы выкарыстоўваўся раней сярод абшарнікаў і правінцыйнай інтэлігенцыі, пазьней у асяродзьдзі партыйных чыноўнікаў і тэхнічнай інтэлігенцыі ў выніку русіфікацыйнага ціску й [[моўная палітыка|моўнае палітыкі]], што была скіраваная на бадай што расейска-ўкраінскі моўны [[білінгвізм]] тых асобаў, што ня могуць ці не жадаюць адразу перайсьці на расейскую мову. Той мэце служыла адпаведная папуляцыйная палітыка (з адпраўленьнем украінцаў на сэзонную працу па-за [[УССР|ЎССР]] і адпраўкай ва Ўкраіну расейцаў і замежнікаў, якія былі вымушаныя выкарыстоўваць расейскую мову) і такая ж моўная палітыка (у структуру ўкраінскае літаратурнае мовы замацоўваліся толькі элемэнты, тоесныя з расейскімі, пераадольваюцца адрозьненьні, патураньне расейска-ўкраінскаму суржыку мескіх нізоў ды працоўных). Законамі 1869 ды 1886 гадоў [[Расейская імпэрыя|расейскі]] ўрад ажно да рэвалюцыі выплочваў грашовую надбаўку дзяржаўным службоўцам немясцовага паходжаньня на Правабярэжжы для яго русіфікацыі (афіцыйна — для дэпалянізацыі), прывабіўшы такім шляхам значную колькасьць расейцаў; такая ж палітыка праводзілася й Расейскай праваслаўнай царквою. Украінскі правінцыйны варыянт літаратурнае расейскае мовы мае праявы галоўным чынам у вымаўленьні як і ў рознай насычанасьці (у залежнасьці ад расейскамоўнае культуры асобы) асобнымі рысамі мескага ўкраінска-расейскага суржыку. У [[Галічына|Галічыне]] й на Букавіне (у XIX ст.) ды [[Закарпацьце|Закарпацьці]] (ажно па 1945 г.) распаўсюджвалася праз прэсу й выданьні масквафільскага лягеру (пераважна сярод часткі духавенства і, радзей, сьвецкай інтэлігенцыі) асобная форма літаратурна-моўнага «[[язычые|язычыя]]»: архаізаваная сумесь украінскіх ды расейскіх царкоўнаславянізмаў з украінскім вымаўленьнем і абавязковым [[этымалёгія|этымалягічным]] [[правапіс]]ам. == Сучаснасьць == === Грамадзтва === [[Файл:Discrimination of Ukrainian language.jpg|міні|230пкс|''Дзяўчынка, пасунься, ты мяне прыціскаеш!'' Карыкатура на становішча расейскае й украінскае моваў ва Ўкраіне.]] [[Файл:Meeting in Kharkov.jpg|міні|230пкс|Чальцы русафільскай арганізацыі выказваюць сваю падтрымку рашэньню Харкаўскае мескае рады зрабіць расейскую афіцыйнаю на мясцовым узроўні.]] [[Файл:IspeakRussian.jpg|міні|230пкс|Расейскамоўныя актывісты зьбіраюць подпісы на падтрымку ўвядзеньня расейскае мовы як рэгіянальнае ў Адэсе, 2007 год.]] [[Файл:Russianlang2001ua.PNG|міні|230пкс|Расейская мова як родная мова насельніцтва паводле перапісу 2001 году.]] Паводле зьвестак Усеўкраінскага перапісу насельніцтва Ўкраіны ў 2001 годзе, ва Ўкраіне пражывала блізу 8 000 000 расейцаў (17,3% ад агульнага складу насельніцтва краіны). Адсоткавая дзеля аднамоўных расейцаў, якія карыстаюцца толькі расейскай мовай, складае ад 80 да 85%<ref>[https://web.archive.org/web/20071124125111/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/ Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20101130221837/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року]</ref><ref>[http://www.obozrevatel.com/news/2007/3/23/162212.htm Мовний баланс: сухі факти проти крикливих політиканів.]</ref>. Паводле афіцыйных зьвестак гэтага перапісу<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/ Всеукраїнський перепис населення 2001]</ref>, расейскую мову назвалі роднай 14 273 000 грамадзянаў Украіны, або 29,6% насельніцтва краіны. Зь іх этнічныя расейцы складаюць 56%, тады як рэшта — прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/language/ Мовний склад населення України за даними перепису 2001 року]</ref><ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/ Національний склад населення України за даними перепису 2001 року]</ref>: * 5545 тыс. [[украінцы|украінцаў]], * 172 тыс. [[беларусы ва Ўкраіне|беларусаў]], * 86 тыс. [[габрэі|габрэяў]], * 81 тыс. [[грэкі|грэкаў]], * 62 тыс. [[баўгары|баўгараў]], * 46 тыс. [[малдаване|малдаванаў]], * 43 тыс. [[татары|татараў]], * 43 тыс. [[армяне|армянаў]], * 22 тыс. [[палякі|палякаў]], * 21 тыс. [[немцы|немцаў]], * 15 тыс. [[крымскія татары|крымскіх татараў]]. Расейцы Ўкраіны карыстаюцца ўсімі правамі грамадзянаў і маюць усе сродкі для разьвіцьця расейскае культуры й мовы. Так ва Ўкраіне існуюць 14 дзяржаўных [[тэатар|тэатраў]], музэй расейскага мастацтва ў [[Кіеў|Кіеве]], існуюць расейскія дзіцячыя садкі, школы. У адсоткавым дачыненьні колькасьць расейскіх школаў ва Ўкраіне пераўзыходзіць адсотак грамадзянаў расейскае нацыянальнасьці (такое становішча расейскай мовы ва Ўкраіне значна адрозьніваецца ад становішча ўкраінскае мовы ў Расеі, дзе на каля 4 мільёны грамадзянаў Расеі ўкраінскае нацыянальнасьці не існуе ніводнае ўкраінамоўнае школы, тэатру, вышэйшае навучальнае ўстановы<ref>[https://web.archive.org/web/20070519054819/http://www.kngu.org/KongrUkr/Communit/ObzhRuss.htm Конгрес національних громад України]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081205071800/http://kobza.com.ua/content/view/2292/87/ Українська мова та освіта в Російській Федерації]</ref>). Носьбіты расейскае мовы досыць камфортна адчуваюць сябе ва Ўкраіне. Так паводле зьвестак апытаньняў у Кіеве паводле моўнае прыкметы дыскрымінацыю зазналі толькі 11,9% апытаных носьбітаў расейскае мовы, у той час як носьбіты ўкраінскае мовы ў Кіеве зазналі значна большы ўзровень дыскрымінацыі на моўным грунце — 54,8% апытаных<ref>[http://exlibris.org.ua/swirz/r02.html Костянтин Свіржецький. Захистимо російську мову!]</ref>. === Кнігавыданьне і СМІ === Паводле зьвестак Кніжнае палаты, станам на 15 чэрвеня 2009 году на ўкраінскай мове ў краіне было выдадзена 6457 кніжных найменваньняў тыражом 11 170 000 экзэмпляраў, на расейскай — 2460 кніжных найменваньняў тыражом 8 341 000 экзэмпляраў. Паводле зьвестак Міністэрства юстыцыі, на жнівень 2009 году ва Ўкраіне зарэгістравана 25 933 украінамоўных, 3659 расейскамоўных ды 17 690 украіна-расейскамоўных [[газэта]]ў ды [[часопіс]]аў. У падпісным каталёгу «Роспечати» за 2008 год прапаноўваюцца да падпіскі 125 украінскіх газэтаў і часопісаў (пераважна навуковыя часопісы). Рэестар расейскае прэсы складае 150 старонак у каталёгу выданьняў замежных краінаў у другім паўгодзьдзі 2009 году. === Адукацыя === Згодна з апытаньнем, у 1998 годзе 47,2% апытаных лічылі, што расейская мова павінная выкладацца ў тым жа аб’ёме, што й украінская; 28,1% — у меншым за ўкраінскую, але ў большым за іншыя замежныя; 16,8% (у асноўным засяроджаныя ў Заходняй Украіне) лічылі, што расейская павінная выкладацца ня ў большым аб’ёме за іншыя замежныя мовы<ref name="Белецкий">[https://web.archive.org/web/20080531231753/http://www.analitik.org.ua/publications/joint/3dd2502a/3dd25952/ М. Белецкий, А. Толпыго «Национально-культурные и идеологические ориентации населения Украины» {{ref-ru}}]</ref>. Паводле зьвестак Міністэрства адукацыі і навукі, ва Ўкраіне адсочваецца тэндэнцыя да зьмяншэньня колькасьці навучальных установаў з расейскай мовай навучаньня. Гэтаму спрыяюць незалежнасьць Украіны, зацьверджаньне дзяржаўнага статусу ўкраінскае мовы, а таксама самасьвядомасьць ўкраінцаў. У 2008/2009 навучальным годзе ва Ўкраіне функцыянавала 20 045 агульнаадукацыйных навучальных установаў, у якіх навучалася 4 438 383 вучні. У тым ліку * 1 199 агульнаадукацыйных навучальных установаў — з навучаньнем на расейскай мове: у іх атрымліваюць адукацыю 403 719 вучняў. * 1 628 школаў — з навучаньнем на ўкраінскай ды расейскай мовах (на расейскай мове навучаюцца 368 594 вучні). Працуюць таксама школы з навучаньнем на трох мовах (украінскай, расейскай ды крымска-татарскай; на ўкраінскай, расейскай ды румынскай; на ўкраінскай, расейскай ды баўгарскай; на ўкраінскай, расейскай ды малдаўскай). Агулам, у агульнаадукацыйных навучальных установах Украіны на расейскай мове навучаюцца 779 423 вучні. Апроч таго, расейскую мову як прадмэт вывучаюць 1 292 518 вучняў, а як факультатыў або ў гурткох — 165 544 вучні. Такім чынам, колькасьць расейскіх школаў ва Ўкраіне складае 5,9% ад іх агульнае колькасьці (для параўнаньня, у 1991/1992 годзе іх было 3 364, што складала 15,9% ад іх агульнае колькасьці). Ва Ўкраіне функцыянуе 919 прафэсійна-тэхнічных установаў. У 35 установах выкладаньне ўсіх прадмэтаў праводзіцца на расейскай мове. Колькасьць вучняў, якія навучаюцца на расейскай мове, складае 51,4 тыс. асобаў, або 12,5% ад агульнае колькасьці вучняў. Усе прадмэты выкладаюцца на расейскай мове ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспубліцы Крым]] — у 29 прафэсійна-тэхнічных навучальных установах, а ў [[Севастопаль|Севастопалі]] — у 6 такіх установах. Часткова на расейскай мове выкладаюцца прадмэты ў некаторых установах Днепрапятроўскай, Данецкай, Запароскай, Луганскай, Адэскай, Харкаўскай абласьцей. Вышэйшыя навучальныя ўстановы, якія прапаноўваюць атрыманьне адукацыі на расейскай мове, знаходзяцца ў асноўным у [[Луганск]]у, [[Данецк]]у, [[Харкаў|Харкаве]], [[Дняпро (горад)|Дняпры]], [[Адэса|Адэсе]] ды Аўтаномнай Рэспубліцы Крым. У 2008/2009 годзе колькасьць студэнтаў установаў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, якія навучаюцца на расейскай мове, складала 45 907 (для параўнаньня: у 1999/2000 годзе іх было 123 560), а колькасьць студэнтаў установаў трэцяга-чацьвёртага ўзроўняў акрэдытацыі, якія навучаюцца на расейскай мове, складала 280 767 (для параўнаньня, у 1999/2000 годзе іх было 395 605). То бок у гэтым навучальным годзе на расейскай мове навучаліся 326 674 студэнты. Адзін з варыянтаў іх працаўладкаваньня — [[пэдагогіка]]. Зараз пэдагогаў для школаў з расейскай мовай выкладаньня рыхтуюць 12 вышэйшых навучальных установаў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі ды 34 вышэйшых навучальных установы трэцяга-чацьвёртага ўзроўняў акрэдытацыі<ref>[https://web.archive.org/web/20090827005102/http://www.dt.ua/3000/3050/66878/ Дзеркало тижня № 30 (758) 15 — 21 серпня 2009. Українська діаспора: менталітет «в екзилі»? Автор: Ірина Кириченко]</ref>. Па стане на 2024 год, колькасць устаноў агульнай сярэдняй адукацыі (ЗЗСО) скарацілася на 2,3% у параўнанні са звесткамі за 2022/2023 год. У 12352 школах навучаўся 3867801 навучэнец (з улікам дзяцей, якія за мяжой, але працягваюць вучыцца дыстанцыйна). Колькасць ЗЗСО, у якіх навучанне праходзіць выключна на ўкраінскай мове, у 2023 годзе склала 12155 — 98,4%. Акрамя таго, на ўкраінскай навучаецца 3834708 навучэнцаў — 99,1%. 447 школьнікаў (0,01%) працягваюць вучыцца на расейскай мове на ўзроўні з дзяржаўнай. У 2022/2023 навучальным годзе такіх было 1362. У 2022 годзе колькасць навучэнцаў, якія вывучалі расейскую мову ў школах, зменшылася ў больш чым у 100 разоў: з 454,8 тысяч у верасні 2021 года да каля 4 тысяч па стане на 1 верасня 2022 года. У 2023/2024 годзе колькасць школьнікаў, якія вывучаюць расейскую мову як асобны прадмет, скарацілася яшчэ ў 5 разоў — да 768. Расейскую мову працягваюць выкладаць у 3 школах Украіны<ref name=":0">{{Cite web|url=https://life.pravda.com.ua/society/rosiysku-movu-v-ukrajini-vivchayut-menshe-nizh-800-uchniv-zvit-movnogo-ombudsmena-301344/|title=У деяких школах України досі вивчають російську як окремий предмет: звіт мовного омбудсмена|lang=uk|website=Українська правда. Життя|access-date=2024-06-23}}</ref>. === Тэрытарыяльная дыфэрэнцыяцыя === [[Файл:Ukraine_census_2001_Ukrainian.svg|міні|230пкс|Украінская мова як родная ва Ўкраіне па абласьцях паводле перапісу 2001 году.]] [[Файл:Ukraine census 2001 Russian.svg|міні|230пкс|Расейская мова як родная ва Ўкраіне па абласьцях паводле перапісу 2001 году.]] Згодна са зьвесткамі [[Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялёгіі|Кіеўскага міжнароднага інстытуту сацыялёгіі]], (2004) пераважна расейскую мову выкарыстоўвае для зносінаў абсалютная большасьць насельніцтва паўднёвых і ўсходніх рэгіёнаў<ref name="portret">[https://web.archive.org/web/20150403101945/http://www.analitik.org.ua/researches/archives/3dee44d0/41ecef0cad01e/ Портрет электоратов Ющенко и Януковича]</ref>: * [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]] — 97% * [[Адэская вобласьць]] — 85% * [[Данецкая вобласьць]] — 93% * [[Днепрапятроўская вобласьць]] — 72% * [[Запароская вобласьць]] — 81% * [[Луганская вобласьць]] — 89% * [[Мікалаеўская вобласьць]] — 66% * [[Харкаўская вобласьць]] — 74% Стаўленьне да статусу расейскае мовы значна адрозьніваецца па рэгіёнах Украіны<ref name="Bel_3">[https://web.archive.org/web/20080531231753/http://www.analitik.org.ua/publications/joint/3dd2502a/3dd25952/ М. Белецкий, А. Толпыго: «Национально-культурные и идеологические ориентации населения Украины»]</ref>. Што датычыцца прыхільнікаў зьніжэньня статусу расейскае мовы, то больш за палову рэспандэнтаў, якія выступаюць за выключэньне расейскае мовы з афіцыйных зносінаў, жыве ў адным субрэгіёне: [[Галічына|Галічыне]]. Адпаведна ў ёй частка супраціўнікаў расейскае мовы складае 51%, тады як у наступнай за ёю [[Валынь|Валыні]] іх утрая менш — 17%<ref name="Bel_3" />. '''Жаданая дзяржаўная палітыка ў дачыненьні да расейскае мовы залежна ад рэгіёну (на 1998)''' {| class="wikitable sortable" |- ! Жаданая палітыка !! Захад{{Заўвага|Да рэгіёну Захад улучаныя Галічына (Тэрнопальская, Івана-Франкоўская ды Львоўская вобласьці) і Валынь (Валынская ды Роўненская вобласьці).}} !! Усход{{Заўвага|Да рэгіёну Ўсход улучаныя Луганская ды Данецкая вобласьці.}} !! Украіна ў цэлым |- | Прыбраць з афіцыйнае сфэры || 34,6% || 2,2% || 10,2% |- | Рэгіянальны статус || 39,8% || 35,1% || 35,4% |- | Дзяржаўны статус || 25,6% || 62,7% || 48,6% |} Паводле апытаньняў 2008 году, каля траціны грамадзянаў лічаць мэтазгодным увядзеньне другое дзяржаўнае мовы, у той час як большасьць — дзьве траціны, або 60,9% апытаных выступаюць за захаваньне толькі за ўкраінскаю мовай статусу дзяржаўнай<ref>[https://web.archive.org/web/20080618062856/http://newsru.ua/ukraine/16apr2008/zamovu.html Відповідно до опитувань, дві третини українців «за» єдину державну мову — українську]</ref>. === Украінскі варыянт расейскае літаратурнае мовы === Некаторыя ўкраінскія русісты лічаць, што на тэрыторыі незалежнай Украіны зараз адбываецца адасабленьне самабытнае ўкраінскае літаратурнае нормы расейскае мовы<ref>[https://web.archive.org/web/20130626191905/http://www.nr2.ru/crimea/228133.html NR2.RU: Украинские филологи изобретают в Крыму «украинский вариант русского литературного языка». 09.04.09. Крым.]</ref>. === Палітычны ўплыў === [[Файл:Wahlkreise ukraine 2006 eng.png|міні|230пкс|Вынікі парлямэнцкіх выбараў 2006 году]] [[Файл:RussianUseRu.PNG|міні|230пкс|Пашыранасьць расейскае мовы паводле рэгіёнаў Украіны (2003)]] Вынікі парлямэнцкіх выбараў паказваюць высокую сувязь электаральных перавагаў з мовай, якая дамінуе ў тым ці іншым рэгіёне<ref name="portret" /> за выключэньнем Кіева. Тую ж залежнасьць паказваюць і прэзыдэнцкія выбары. Напрыклад, [[Віктар Януковіч]] у трэцім туры атрымаў больш за палову галасоў менавіта ў тых абласьцях Украіны, дзе распаўсюджаная расейская мова<ref name="portret" />: Данецкая (93%), Луганская (92%), Днепрапятроўская (63%), Харкаўская (68%), АР Крым (81%), Адэская (68%), Запароская (70%), Мікалаеўская (70%), Хэрсонская (52%). Усяго ў гэтых абласьцях ён атрымаў ''81% усіх сваіх галасоў''<ref name="Kiev">Вынятак з гэтае залежнасьці прадстаўляе места Кіеў: нягледзячы на дамінаваньне расейскае мовы, большасьць выбарцаў тут галасавалі за [[Віктар Юшчанка|Віктара Юшчанка]].</ref>. Вобласьці зь пераважнай падтрымкай Януковіча адрозьніваюцца высокай дзеляй расейскамоўных людзей, якія пражываюць у кожнай зь іх. Нават калі дзеля расейцаў паводле самаідэнтыфікацыі ў вобласьці ня вельмі вялікая, як, напрыклад, у Адэскай ці Днепрапятроўскай вобласьцях (11% ды 16% адпаведна), то частка расейскамоўных у кожнай з гэтых вобласьцяў перавышае дзьве траціны. Дэталёвае дасьледаваньне наконт уплыву мовы размоваў на электаральныя перавагі выбарцаў правёў [[Кіеўскі цэнтар палітычных дасьледаваньняў і канфлікталёгіі|Кіеўскі «Цэнтар палітычных дасьледаваньняў і канфлікталёгіі»]]<ref name="portret" />{{Заўвага|Дасьледнікі разглянулі шэсьць лінгва-этнічных групаў сярод насельніцтва Ўкраіны: украінскамоўныя ўкраінцы (выбарцы, якія лічаць сябе этнічнымі ўкраінцамі і часьцей за ўсё размаўляюць на ўкраінскай мове), расейскамоўныя ўкраінцы (лічаць сябе этнічнымі ўкраінцамі, але часьцей за ўсё размаўляюць на расейскай мове), дзьвюхмоўныя ўкраінцы (ідэнтыфікуюць сябе як украінцы, аднолькава часта выкарыстоўваюць абедзьве мовы), украінамоўныя расейцы (ідэнтыфікуюць сябе як расейцы, але часьцей размаўляюць на ўкраінскай мове), расейскамоўныя расейцы (лічаць сябе расейцамі, часьцей выкарыстоўваюць расейскую мову), дзьвюхмоўныя расейцы (лічаць сябе расейцамі, аднолькава часта выкарыстоўваюць абедзьве мовы). Для аналізу былі выкарыстаныя зьвесткі сацыялягічнага дасьледаваньня перад трэцім турам выбараў Прэзыдэнта 2005, праведзенае [[Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялёгіі|Кіеўскім міжнародным інстытутам сацыялёгіі]] (2000 рэспандэнтаў).}}. Згодна з дасьледаваньнем, лінгва-этнічная самаідэнтыфікацыя выбарцаў ёсьць важным палітычным фактарам ва Ўкраіне (табліца). '''[[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году]]: як галасавалі лінгва-этнічныя групы.''' {| class="wikitable" |- ! Група !! Частка выбарцаў{{Заўвага|Сума частак ня роўная дакладна 100% праз хібы акругленьня.}} !! За Юшчанка !! За Януковіча |- | Украінамоўныя ўкраінцы || 38% || 81% || 12% |- | Расейскамоўныя ўкраінцы || 30% || 28% || 60% |- | Расейскамоўныя расейцы || 18% || 11% || 81% |- | Дзьвюхмоўныя ўкраінцы || 12% || 42% || 44% |- | Дзьвюхмоўныя расейцы || 2% || 19% || 62% |- | Украінамоўныя расейцы || <1% || 50% || 42% |} Шэраг прарасейскіх палітычных партыяў і рухаў ва Ўкраіне спэкулююць на важнасьці вырашэньня пытаньнямі расейскае мовы, дэстабілізуючы ўкраінскі палітыкум і ўкраінскае грамадзтва<ref>[http://www.niss.gov.ua/Strateg_pr/1/1-6.pdf Музичко О. Є. Проросійські суспільно-політичні організації на півдні України як фактор дестабілізації ситуації в регіон: сучасний стан проблеми та шляхи їх вирішення. // ''Стратегічні пріоритети'', №1, 2006 °C. 42—47.]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},<br /> [http://www.razumkov.org.ua/article.php?news_id=346 Національне питання як політичний інструмент: деякі приклади з українського життя. // Центр Разумкова. 24 квітня 2004 року]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Так на нацыянальным узроўні пытаньні мовы займаюць адно з апошніх месцаў у пераліку актуальных тэмаў для грамадзянаў. Паводле апытаньняў 2007 году расейская мова ў сьпісе актуальных тэмаў займае 26 месца з 30. Аднак у некаторых рэгіёнах прыярытэтнасьць пытаньня расейскае мовы трохі вышэйшая: так, у паўднёва-ўсходніх рэгіёнах яно займае ад 18 да 22 месца ў пераліку актуальных. Толькі ў Крыме пытаньне расейскае мовы займае 4 месца. Такім чынам пытаньне статусу расейскае мовы ў цэлым па краіне набрала 8%, галоўным чынам за рахунак Крыму ды Данбасу<ref>[https://web.archive.org/web/20071226222005/http://www.pravda.com.ua/news/2007/11/14/66859.htm Місце зустрічі змінити не можна. Сіверодонецьк-2]</ref>. У той жа час, электаральныя перавагі маюць моцную [[карэляцыя|карэляцыю]] з моваю выбарцаў (гл. таксама ніжэй): Віктар Януковіч атрымаў падтрымку пераважнае большасьці ''расейскамоўных расейцаў'', тады як Віктар Юшчанка — ''украінамоўных украінцаў''<ref name="portret"/>. Як паказвае статыстычны аналіз галасаваньня<ref name="portret"/>, электарат Юшчанка істотна адрозьніваецца паводле моўнае й нацыянальнае прыкметы ад электарату Януковіча — яго падмурак складаюць ''украінамоўныя ўкраінцы'' (дзьве траціны выбарцаў, 67%) ды 17% ''расейскамоўных украінцаў''. ''Этнічныя расейцы'' складаюць у электараце Юшчанка вельмі нязначную частку — усяго каля 6%. Зь іншага боку, ва ўсіх вобласьцях, дзе перамог Януковіч, вялікая частка ''расейскамоўных'': больш за дзьве траціны<ref name="portret"/>. === Апытаньні ды статыстыка === Паводле апытаньня, праведзенага ў верасьні 2012 году, 53,8% грамадзянаў Украіны выступілі супраць наданьня расейскай мове афіцыйнага статусу, 38,4% падтрымалі гэтую ідэю, 7,8% — ня вызначыліся<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2012/10/1/6973759/ Більше половини українців не хочуть ніяких статусів для російської.] ''Українська правда.'' 1.10.2012.</ref>. Станам на люты 2012 году 46% грамадзянаў Украіны падтрымалі наданьне расейскай мове статусу дзяржаўнай. Амаль столькі ж (45%) выступілі супраць гэтага. Яшчэ 8% — ня вызначыліся<ref>https://web.archive.org/web/20121225004756/http://ratinggroup.com.ua/products/politic/data/entry/13992</ref>. Згодна з апытаньнем 2004 году Кіеўскім міжнародным інстытутам сацыялёгіі (КМІС), расейскую мову выкарыстоўваюць дома 43-46% насельніцтва Ўкраіны. Паводле зьвестак апытаньня, праведзенага кампаніяй Research & Branding Group, 68% грамадзянаў Украіны свабодна валодаюць расейскай мовай (украінскай — 57%)<ref>http://ridna.ua/p/rosijska-mova-i-bez-statusu-derzhavnoji-dominuje-nad-ukrajinskoyu/</ref>. Заходнеўкраінскі палітык, львавянін, народны дэпутат Тарас Стэцькіў заявіў у жніўні 2011 году, што калі б расейская мова атрымала ва Ўкраіне дзяржаўны статус, краіна распалася б на дзьве часткі<ref>http://most-dnepr.info/news/alt_history/42421.htm</ref>. Пры гэтым палітоляг Уладзімер Карнілаў наадварот лічыць, што пакуль расейская мова не атрымае гэты статус, краіна будзе «разьдзірацца на часткі»<ref>http://censor.net.ua/news/194177/kornilov_poka_russkiyi_yazyk_ne_stanet_gosudarstvennym_ukraina_budet_razdiratsya_na_chasti</ref>. Згодна з артыкулам 10 часткі 1 Канстытуцыі Ўкраіны «дзяржаўнай мовай ва Ўкраіне зьяўляецца ўкраінская мова. Дзяржава забясьпечвае ўсебаковае разьвіцьцё і функцыянаваньне ўкраінскае мовы ва ўсіх сфэрах грамадзкага жыцьця на ўсёй тэрыторыі Ўкраіны, спрыяе вывучэньню моваў міжнародных зносінаў. Ва Ўкраіне гарантуецца вольнае разьвіцьцё, выкарыстаньне і абарона расейскай, іншых моваў нацыянальных меншасьцяў Украіны»<ref>https://web.archive.org/web/20090603175116/http://www.rada.gov.ua/konst/CONST1.HTM#r1</ref>. Згодна з Усеўкраінскім перапісам насельніцтва 2001 году ўкраінскую мову лічаць роднай 67,5% насельніцтва Ўкраіны, расейскую — 29,6%<ref>http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/</ref>. Пры гэтым на ўкраінскай мове размаўляе прыблізна 53% грамадзянаў Украіны, на расейскай — 45%<ref>https://web.archive.org/web/20140408171319/http://tsn.ua/ukrayina/opituvannya-bilshist-ukrayinciv-spilkuyutsya-vdoma-ukrayinskoyu-movoyu.html</ref>, хоць існуюць і іншыя лічбы<ref>http://www.pravda.com.ua/news/2011/09/7/6567769/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20160304213745/http://dif.org.ua/uploads/%D0%9C%D0%BE%D0%B2%D0%B0(2).doc</ref><ref>http://www.rb.com.ua/eng/politics/research/2009/4689.html{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Трэба зазначыць, што больш дакладная інфармацыя адсутная, бо ў сацыялялгічных апытаньнях гаворка ідзе пра чыстую літаратурную ўкраінскую/расейскую мовы: ня ўлічваецца «фактар суржыку» (то бок чалавек размаўляе на суржыку, але галасуе за ўкраінскую ці расейскую; прыкладам гл. «[[трасянка]]»), часта ўзьнікае блытаніна і з канкрэтыкай тэрміну «[[родная мова]]» (гэта [[этнічная мова]], якая асацыюецца з карэнным этнасам дзяржавы; мова, на якой чалавек думае і часьцей за ўсё размаўляе; або мова дзяцінства). Украінская мова пераважае ў Заходняй Украіне, у Цэнтры ды Паўночным Усходзе, расейская — у Данбасе, Крыме ды на Поўдні<ref name="uabooks.info"/>. Ва Ўкраіне, асабліва ў этнічна зьмяшаных раёнах (Закарпацьце, Данбас, Адэская вобласьць, Крым) распаўсюджаныя зьявы [[білінгвізм]]у (дзьвюхмоўнасьці) ды [[полілінгвізм]]у (шматмоўнасьці). З XIX ст. фармуецца «[[суржык]]» (зьмяшаная ўкраінска-расейская мова), найбольш пашыраная на Левабярэжжы. Нягледзячы на асаблівы статус расейскае мовы ва Ўкраіне, яна турбуе ўкраінцаў менш за кошты й беспрацоўе. Праблема гвалтоўнае ўкраінізацыі ды выцясьненьня расейскае мовы турбуе менш за 5% украінцаў. Пра гэта сьведчаць зьвесткі сацыялягічнага апытаньня, праведзенага GfK Ukraine ў сакавіку 2010 году. Глеб Вышлінскі, намесьнік дырэктара GfK Ukraine: «Вынікі апытаньня пацьвярджаюць, што палітычныя сілы толькі спэкулююць на моўным ды нацыянальным пытаньнях, тады як сапраўдныя патрабаваньні грамадзянаў да ўлады — утаймаваць рост коштаў і забясьпечыць працоўныя месцы»<ref>https://web.archive.org/web/20100419063535/http://www.interfax.com.ua/rus/main/36245/</ref>. Таксама адзначаецца, што напрыклад каля 70% кіеўскіх школьнікаў разумеюць расейскую, але размаўляюць толькі на ўкраінскай мове, яшчэ 25% у стане выкарыстоўваць расейскую мову вусна і толькі 8% вольна валодаюць расейскай мовай вусна ды пісьмова<ref>[http://www. bereginya.org/news/09.09.2009.html Проблема російської мови :: Міжнародная організація «Берегиня Світу»]</ref>. === Расейская мова ў судах === Зь 1 студзеня 2010 году дазваляецца праводзіць судовы разгляд на расейскай мове паводле ўзаемнае згоды бакоў. Грамадзянам, якія ня ў стане размаўляць на ўкраінскай ці расейскай мовах, дазволена карыстацца роднай мовай ці паслугамі перакладчыка. === Расейская мова як рэгіянальная === {{Асноўны артыкул|Рэгіянальныя мовы Ўкраіны|Закон Украіны «Пра асновы дзяржаўнае моўнае палітыкі»}} У 2003 годзе Ўкраіна ратыфікавала [[Эўрапейская хартыя рэгіянальных моваў|Эўрапейскую хартыю рэгіянальных моваў]] або моваў меншасьцяў выданьня 1992 году і прыняла закон Украіны «Пра ратыфікацыю Эўрапейскае хартыі рэгіянальных моваў або моваў меншасьцяў», які набыў моц 1 студзеня 2006 году. 6 красавіка 2011 году Кабінэт міністраў Украіны зацьвердзіў працэдуру вылучэньня сродкаў на падтрымку рэгіянальных моваў Украіны<ref>[https://web.archive.org/web/20131004212601/http://www.from-ua.com/news/cbb32cf93780c.html Кабмин выделил деньги на региональные языки Украины]{{ref-ru}}</ref>. Рэгіянальнымі мовамі лічыліся мовы, якія традыцыйна выкарыстоўваюцца ў межах пэўнае тэрыторыі дзяржавы грамадзянамі гэтае дзяржавы, якія складаюць групу, што паводле сваёй колькасьці меншая за рэшту насельніцтва гэтае дзяржавы; ды/або адрозьніваецца ад афіцыйнае мовы (моваў) гэтае дзяржавы<ref>[https://web.archive.org/web/20120531224254/http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb_n/webproc34?id=&pf3511=41018&pf35401=198572 ЗАКОН УКРАЇНИ «ПРО засади державної мовної політики»]</ref>. Закон «Пра асновы дзяржаўнае моўнае палітыкі» набыў моц 10 жніўня 2012 году<ref>[http://www.rbc.ua/ukr/newsline/show/v-ukraine-vstupil-v-silu-zakon-o-yazykah-10082012104900/ В Україні набув чинності закон про мови]</ref>. Законам дэкляравалася, што пры ўмове, калі колькасьць асобаў-носьбітаў рэгіянальнае мовы, якія пражываюць на тэрыторыі распаўсюджаньня гэтае мовы, складае 10 і больш % колькасьці яе насельніцтва, для гэтага рэгіянальнай мове на дадзенай тэрыторыі ўводзіцца шэраг прэфэрэнцыяў: яна выкарыстоўвалася на гэтай тэрыторыі ў працы мясцовых органаў дзяржаўнае ўлады ды органаў мясцовага самакіраваньня, ужывалася і вывучалася ў дзяржаўных і камунальных навучальных установах, а таксама выкарыстоўвалася ў іншых сфэрах грамадзкага жыцьця. Акрамя таго, дадзены закон дэкляраваў свабоднае выкарыстаньне, поруч зь дзяржаўнай мовай, рэгіянальных моваў у такіх сфэрах, як эканамічная і сацыяльная дзейнасьць прадпрыемстваў, установаў, арганізацыяў, прыватных прадпрымальнікаў, аб’яднаньняў грамадзянаў; адукацыя, навука, культура, інфарматыка, СМІ ды сувязь, рэкляма. Расейская як рэгіянальная мела статус у наступных рэгіёнах: [[Файл:Реализация Закона Украины «Об основах государственной языковой политики» на региональном уровне.svg|thumb|right|230px|Рэгіёны Ўкраіны, дзе расейская мова мела рэгіянальны статус (пазначаныя {{Легенда|#FF8080|}} чырвоным колерам).]] * [[Адэса]] (13 жніўня 2012 году)<ref>[http://www.odessa.ua/acts/council/43297/ Решение Одесского городского совета №&nbsp;2419-VI от 13.08.2012 «О реализации положений Закона Украины „Об основах государственной языковой политики“ в городе Одессе»]{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2012/08/13/6970739/ В ОДЕСІ РОСІЙСЬКІЙ МОВІ НАДАЛИ СТАТУС РЕГІОНАЛЬНОЇ]</ref> * [[Данецкая вобласьць|Данецкая]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160305114057/http://sovet.donbass.com/?lang=ru&sec=02.01&iface=Public&cmd=showdoc&args=id:2557 Решение Донецкого областного совета от 16 августа 2012 года №&nbsp;6/14-346 «О реализации Закона Украины „Об основах языковой политики“ в Донецкой области»]</ref> ды [[Запароская вобласьць|Запароская]] вобласьці, [[Севастопаль]] (16 жніўня 2012 году)<ref>[http://www.unian.ua/news/520537-donetska-ta-zaporizka-oblasti-zatverdili-regionalniy-status-rosiyskoji-movi.html Донецька та Запорізька області затвердили регіональний статус російської мови]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120826120334/http://rada.berdyansk.net/?p=15582 Рішення двадцятої позачергової сесії Запорізької обласної ради шостого скликання від 16.08.2012 №&nbsp;2]</ref><ref>[http://enews.in.ua/u-sevastopoli-rosijska-mova-stala-rehionalnoyu/ У Севастополі російська мова стала регіональною]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]], [[Луганская вобласьць|Луганская]] ды [[Хэрсонская вобласьць|Хэрсонская]] вобласьці (17 жніўня 2012 году)<ref>[https://web.archive.org/web/20120819070421/http://news.tochka.net/ua/126870-russkiy-yazyk-priznali-regionalnym-v-dnepropetrovskoy-oblasti/ Російська мова стала регіональною у Дніпропетровській, Луганській і Херсонській областях]</ref><ref>[http://www.rbc.ua/ukr/newsline/show/hersonskiy-oblastnoy-sovet-predostavil-russkomu-yazyku-17082012123000 Херсонська обласна рада надала російській мові статус регіональної]</ref> * [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласьць)|Мікалаеў]] (21 жніўня 2012 году)<ref>[http://zaxid.net/home/showSingleNews.do?rosiyska_stala_regionalnoyu_i_v_mikolayevi&objectId=1263027 Російська стала регіональною і в Миколаєві]</ref> * [[Харкаўская вобласьць]] (30 жніўня 2012)<ref>[http://ipress.ua/news/movnyy_zakon_7010.html Харківська область визнала російську мову регіональною]</ref> * [[Мікалаеўская вобласьць]] (7 верасьня 2012 году)<ref>[http://www.unian.ua/news/523847-yazyik-stav-regionalnim-sche-v-odniy-oblasti.html «Язик» став регіональним ще в одній області]</ref>. 23 лютага 2014 году ў выніку палітычных падзеяў [[Эўрамайдан]]у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] ўхваліла закон пра страту моцы закону «Пра захады дзяржаўнай моўнай палітыкі», у якім, у прыватнасьці, прадугледжваўся статус некаторых моваў як рэгіянальных<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/88068.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Верховна Рада України ухвалила Закон "Про визнання таким, що втратив чинність, Закону України "Про засади державної мовної політики"| фармат = | назва праекту = | выдавец = Афіцыйны партал Вярхоўнай Рады Ўкраіны| дата = 23 лютага 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=У Росії вже відреагували на скасування «мовного закону»|арыгінал=|спасылка=http://www.unian.ua/politics/888680-u-rosiji-vje-vidreaguvali-na-skasuvannya-movnogo-zakonu.html|аўтар выданьня=|выданьне=УНІАН|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Аднак 3 сакавіка стала вядома, што выканаўца абавязкаў прэзыдэнта Ўкраіны [[Аляксандар Турчынаў]] не падпісаў дадзены закон<ref>{{Спасылка|аўтар = Дэпартамэнт інфармацыі ды камунікацыяў з грамадзкасьцю сакратарыяту КМУ.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.kmu.gov.ua/control/publish/article?art_id=247069823&utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter| копія = | дата копіі = | загаловак = Арсеній Яценюк підтвердив, що Турчинов не дав ходу скасуванню мовного закону 2012 року| фармат = | назва праекту = | выдавец = Урадавы партал. Адзіны вэб-партал органаў выканаўчае ўлады Ўкраіны| дата = 3 сакавіка 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref>. == Дасьледнікі == Праблемы ўкраіна-расейскіх моўных узаемаадносінаў дасьледавалі П. Жытэцкі, А. Курыла, М. Сулыма, М. Гладкі, А. Сыняўскі, С. Сьмерачынскі, Р. Смаль-Стоцкі, В. Чаплэнка, І. Біладзід, Ё. Багмут, Г. Іжакевіч-Цілуйка, Ф. Серада, Г. Гнацюк, Д. Мірошнык, А. Шылоўскі, Б. Шарпыла, Р. Болдыраў, А. Сярбенская, Л. Масэнка, В. Сталбунова, В. Ільенка, М. Рогаль, Л. Карабчынская, Б. Антанэнка-Давыдовыч, Ю. Шэвэлёў і іншыя. == Глядзіце таксама == * [[Русіфікацыя]] * [[Русіфікацыя Ўкраіны]] * [[Расейцы ва Ўкраіне]] * [[Суржык]] * [[Мовы ва Ўкраіне]] * [[Расейская мова ў Беларусі]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Енциклопедія українознавства. У 10-х томах. / Головний редактор Володимир Кубійович. — Париж; Нью-Йорк: Молоде життя, 1954—1989 * Українська мова у XX сторіччі: історія лінгвоциду: документи і матеріали. / Упоряд.: Лариса Масенко, Віктор Кубайчук, Орися Демська-Кульчицька та ін. — Київ: Видавничий дім «Києво-Могилянська академія», 2005. — 399 с ISBN 966-518-314-1 [https://web.archive.org/web/20210809163042/http://movahistory.org.ua/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%83_%D0%A5%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%87%D1%87%D1%96:_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B4%D1%83 Зміст книжки.] [https://web.archive.org/web/20121113090811/http://lib.movahistory.org.ua/Uk_mova_Istoriya_ingvotsydu_2005+OCR+Zmist.djvu Djvu-файл книжки з текстовим шаром і навігацією]. * Зеленецкий К. О русском языке в Новороссийском крае. О. 1855; * Долопчев В. Опыт словаря неправильностей в русской разговорной речи (преимущественно в Южной России). О. 1886, друге вид. 1909; * Смаль-Стоцький Р. Українськ. мова в Соз. Україні. В. 1936; друге вид. Нью-Йорк&nbsp;— Торонто&nbsp;— Сідней&nbsp;— Париж 1969; * Tichyý F. Vývojsoučasného spisovného jazyka na Podkarpatské Rusi. Прага 1938; * Їжакевич (&nbsp;— Цілуйко) Г. Питання російсько-українських мовних зв’язків. К. 1954; * Гнатюк Г. Російсько-українськ. літ.-мовні зв’язки в другій пол. XVIII&nbsp;— першій четверті XIX ст. К. 1957; * ''Мирошник Д.'' Н.&nbsp;В.&nbsp;Гоголь. Его роль в укреплении русско-украинских языковых связей. X. 1959; * Славянское языковедение, библиографический указатель литературы, изданной в СССР с 1918 по 1960 гг., 1&nbsp;— 2 М. 1963; * Королевич Н., Сарана Ф. Слов. філологія в Україні (1958&nbsp;— 62), бібліографія. К. 1963; * Питання стилістики української мови в її взаємозв’язку з ін. слов. мовами. Тези доповідей міжвузівської наук. конференції. Чернівці 1963; * Республіканська наукова конференція з питань російсько-українських мовних зв’язків. Тези доповідей. XII. 1964. Луганське 1964; * Зв’язки української мови з рос. та ін. слов. мовами в 16&nbsp;— 19 ст, К. 1968; * Королевич Н. (й ін.). Слов. філологія в Україні (1963&nbsp;— 67), бібліографія, частина 1. Мовознавство. Фолкльористика. к. 1968; * Україно-рос. мовні зв’язки радянського часу. К. 1969; * Славянское языковедение, библиографический указатель литературы, изданной в СССР с 1961 по 1965 г., с дополнением за предыдущие годы. М. 1969; * Штець М. Літ. мова українців Закарпаття і Сх. Словаччини (після 1918). Братіслава 1969; * Shevelov G. Zum Problem des ukrainischen Anteils an der Bildung der russischen Schriftsprache Ende des 18 Jahrhunderts. Wiener slavistisohes Jahrbuch 16. 1970. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20131210160027/http://statistika.in.ua/mova2001/rosiyska Карта російської мови в Україні по населених пунктах] * [https://web.archive.org/web/20170731033237/http://www.ipiend.gov.ua/img/monograph/file/movna_sit_49.pdf МОВНА СИТУАЦІЯ В УКРАЇНІ: між конфліктом і консенсусом] * [https://web.archive.org/web/20110522141706/http://nbb.com.ua/news/960/5/ Аналіз мовної ситуації в Україні] на сайце руху [[Не будь байдужим (рух)|Не будь байдужим]] * [https://web.archive.org/web/20080531231753/http://www.analitik.org.ua/publications/joint/3dd2502a/3dd25952/ Белецкий М., Толпыго А. Национально-культурные и идеологические ориентации населения Украины // Полис. — Москва, 1998, № 4]{{ref-ru}} * [http://razumkov.org.ua/socpolls.php?cat_id=174 Соціологічні опитування Центру Разумкова, присвячені мовному питанню]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20101209145653/http://russiancourses.ho.ua/our_school.html ЦЕНТР СЛАВЯНСКИХ ЯЗЫКОВ] [[Катэгорыя:Мовы Ўкраіны]] 8yyr2lwa8r2tko04ls2oo1ceqyzm0li Булгарскія мовы 0 146753 2697794 2498064 2026-10-27T00:23:29Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697794 wikitext text/x-wiki {{Моўная група | назва = булгарская галіна | альтэрнатыўная назва = | народнасьць = [[цюрскія народы]] | рэгіён = ''гістарычна'' — [[Імпэрыя гунаў]], [[Вялікая Баўгарыя]], [[Першае Баўгарскае Царства]], [[Волская Булгарыя]],<br/>''цяпер'' — [[Чувашыя]] ([[Расея]]) | колькасьць носьбітаў = | колер сям’і = алтайская | сям’я = [[алтайскія мовы]] | мова1 = [[аварская мова (цюрская)|аварская]] †,<br/>[[булгарская мова|булгарская]] †,<br/>[[гунская мова|гунская]] †,<br/>[[хазарская мова|хазарская]] †,<br/>[[чуваская мова|чуваская]] мовы | мова2 = | мапа = | подпіс мапы = | мапа2 = | подпіс мапы2 = | памер мапы = | sil = | назва sil = | зацемка sil = | sil2-3 = | назва sil2-3 = | iso2, iso3 = xbo | iso5 = }} '''Булга́рскія мовы''' (таксама '''агу́рскія''', '''r-цю́рскія''') — група роднасных моваў у складзе [[цюрскія мовы|цюрскае моўнае сям'і]], меркавана можа зьяўляцца групай найстаражытнае фармацыі. Усе булгарскія мовы, апрача [[чуваская мова|чуваскай]], за цяперашнім часам зьяўляюцца [[мёртвая мова|мёртвымі]]. Гістарычна былі распаўсюджаныя ў такіх дзяржавах як Імпэрыя гунаў, Вялікая Баўгарыя, пазьней — таксама ў Першым Баўгарскім Царстве ды Волскай Булгарыі, сёньняшняя жывая мова-прадстаўнік гэтае моўнае групы — чуваская — мае распаўсюд галоўным чынам у рэспубліцы [[Чувашыя]], [[Расея]]. == Гісторыя і клясыфікацыя == Паводле шэрагу прыкметаў булгарскія мовы зьяўляюцца супрацьпастаўленымі астатнім цюрскім мовам. Напрыклад, савецкі лінгвіст і этнограф Мікалай Попе лічыў, што булгарскія мовы паводле сваёй клясыфікацыі зьяўляюцца пераходнымі ад цюрскіх да [[мангольскія мовы|мангольскіх]] моваў. Сучасныя зьвесткі пра генэзіс булгарскіх моваў грунтуюцца на фона-морфастатычнай (расейскі лінгвіст Алег Мудрак<ref>[http://сувары.рф/node/1202 ''Мудрак О. А.'' Развитие пратюркской системы фонем]</ref>) і лексыкастатычнай (расейскі лінгвіст Ана Дыбо<ref>{{Кніга|аўтар = Дыбо, A. B.|частка = |загаловак = Хронология тюркских языков и лингвистические контакты ранних тюрков.|арыгінал = |спасылка = http://altaica.narod.ru/LIBRARY/xronol_tu.pdf|адказны = |выданьне = |месца = М.|выдавецтва = Академия|год = 2004|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>) моўных клясыфікацыях. Аналіз абодвух набораў [[сьпіс Сўодэша|сьпісаў Сўодэша]] і ўсталяваньне адноснае храналёгіі генэалягічных дрэваў цюрскіх моваў на грунце лексыка-статыстычных зьвестак, праведзенае Дыбо, паказвае, што пачатак распаду [[цюрская прамова|цюрскае прамовы]] зьвязваецца з аддзяленьнем чуваскай мовы ад іншых (што звычайна вызначаецца як аддзяленьне булгарскае групы). На абедзьвюх дрэвах адпаведны першы вузел датуецца каля -30 — 0 гг. да н. э. На думку Дыбо, гэтая зьява беспасярэдне вынікае зь міграцыі часткі [[хуну]] (старажытны качавы народ, што насяляў стэп на поўнач ад [[Кітай|Кітаю]]) з захаду [[Манголія|Манголіі]] на захад, праз поўнач [[Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён|Сіньцзяну]] на поўдзень [[Казахстан]]у, да ракі Сырдар'я ў 56 р. да н.э. Як мяркуюць іншыя дасьледнікі, булгарская галіна аддзялілася ад агульнацюрскае протамовы ўжо ў 500 г. да н.э.<ref>Pter Golden, 'The Khazar Sacral Kingship' in Kathryn Von Reyerson, Theofanis George Stavrou,James Donald Tracy (eds.) ''Pre-modern Russia and its world:Essays in Honour of Thomas S. Noonan,'' Otto Harrassowitz Verlag, 2006 p.86.</ref> == Склад == Да булгарскіх моваў хутчэй за ўсё адносіліся мовы, на якіх размаўлялі ''анагуры'' — цюрская пляменная канфэдэрацыя, якая жыла ў V-X стст. у раёне [[Азоўскае мора|Азоўскага мора]] й Паўночнага Каўказу. Застаецца нявырашаным пытаньне таго, ці паходзіць чуваская мова ад адной са старажытнай мовы булгарскае групы, або паходзіць непасрэдна з булгарскае галіны<ref>Johanson, 1998</ref>. У склад булгарскае моўнае групы залічваюцца наступныя мовы: * [[хазарская мова|хазарская]] * [[булгарская мова|уласна булгарская]] * [[гунская мова|гунская]] * [[аварская мова (цюрская)|аварская]] * [[чуваская мова|чуваская]] Чуваская мова зьяўляецца сучаснай формай волска-камскай булгарскай мовы. == Асноўныя рысы == * '''[[Фанэтыка]]''': ** Захаваньне адрозьненьняў па даўжыні галосных гукаў (кароткія ды падоўжаныя); ** Арыгінальны вакалізм; ** Памякчэньне гукаў s, t у шэрагу пазыцыяў (у сучаснай чуваскай як шыпячыя рэфлексы); ** Ратацызм: пераход працюрскага r у булгарскае ŕ (для параўнаньня: булгарскаму -r- у астатніх цюрскіх мовах звычайна адпавядае -z-); ** Лямбдаізм: пераход працюрскага ł у булгарскае l (у закрытым складзе) або š (у адкрытым). У сучаснай чуваскай мове захоўваецца значная колькасьць [[этымалёгія|этымалягічных]] дублетаў; ** Захаваньне супрацьпастаўленьня ŕs ды ŕ, а таксама łč ды ł (у астатніх цюрскіх адбылося супадзеньне ŕs з ŕ, а łč — ł); ** Рэалізацыя (у залежнасьці ад пазыцыі) працюрскага -d- як -j- (захавалася ў сучаснай чуваскай, зьліваецца з галоснымі або пераходзіць у -v-) або -z- (таксама, мажліва, і -d-, верагодна ў хазарскай), пераход -z- у -r- (больш позьняе); ** Наяўнасьць цьвёрдага галоснага (унікальны нелябіялізаваны галосны гук задняга шэрагу; пазначаецца, напрыклад, як ''ӑ'' (у чуваскай) або ''ъ'' (баўгарская мова дунайскіх баўгараў)); *** '''У прыватнасьці ў чуваскай''': **** Супадзеньне i, ɨ, ü; **** Абвусьненьне a ў першым складзе; **** Аглушэньне пачатковых звонкіх гукаў; **** Азванчэньне слабых глухіх гукаў; **** Пераход q > x (узьнікла ўжо за часамі волска-камскай мовы); * '''[[Граматыка]]''': ** Адсутнасьць канчатку ''-lar'' множнага ліку (напрыклад, у сучаснай чуваскай ужываецца ''-sem'', дыялектнае — ''-sam''); ** Супадзеньне давальнага ды вінавальнага склонаў; ** Найбольш пасьлядоўнае адрозьніваньне асноваў на галосны (у тым ліку рэдукаваны ''ə'') ды зычны гукі, пры абмежаванасьці выкарыстаньня паказчыку прыцягвальнасьці ''sɨ''; ** Паказчыкі прыцягвальнасьці, што зьяўляюцца папярэднімі лічэбным. == Літаратура == * Н. Н. Поппе. О родственных отношениях чувашского и тюрко-татарских языков. Чебоксары, 1925. * Brook, Kevin Alan. 2004. "Tales about Jewish Khazars in the Byzantine Empire Resolve an Old Debate". ''Los Muestros'' No. 54, pp.&nbsp;27–29.[https://web.archive.org/web/20090330125615/http://www.sefarad.org/publication/lm/054/page27.html] * Brook, Kevin Alan. 2006. ''The Jews of Khazaria.'' Lanham, MD: Rowman & Littlefield Publishers, 2nd ed. (1999. Northvale, N.J.: Jason Aronson, 1st ed.[https://web.archive.org/web/20160303173822/http://tunkelfamilysite.com/khazaria.html] * Clark, Larry. 1998. "Chuvash." In: Johanson & Csató, pp.&nbsp;434–452. * Clauson, Gerard. 1972. ''An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish''. Oxford: Oxford University Press. * Décsy, Gyula. 1998. ''The Turkic protolanguage: A computational reconstruction''. Bloomington, IN: Eurolingua. * Dunlop, Douglas M. 1954. ''The History of the Jewish Khazars.'' Princeton, N.J.: Princeton University Press. * Gmyrya, L. 1995. ''Hun country at the Caspian Gate: Caspian Dagestan during the epoch of the Great Movement of Peoples''. Makhachkala: Dagestan Publishing. * Golb, Norman & Omeljan Pritsak. 1982. ''Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century.'' Ithaca: Cornell Univ. Press. * Golden, Peter B. 1980. ''Khazar Studies: An Historio-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars.'' Budapest: Akademia Kiado. * Golden, Peter B. 1998. "The Turkic peoples: A historical sketch." In: Johanson & Csató, pp.&nbsp;16–29. * Johanson, Lars & Éva Agnes Csató (ed.). 1998. ''The Turkic languages''. London: Routledge. * Johanson, Lars. 1998. "The history of Turkic." In: Johanson & Csató, pp.&nbsp;81–125.[https://web.archive.org/web/20110408063746/http://www.turkiclanguages.com/www/classification.html] * Johanson, Lars. 1998. "Turkic languages." In: ''Encyclopædia Britannica''. CD 98. Encyclopædia Britannica Online, 5 sept. 2007.[http://www.britannica.com/eb/article-80003/Turkic-languages] * Johanson, Lars. 2000. "Linguistic convergence in the Volga area." In: Gilbers, Dicky & Nerbonne, John & Jos Schaeken (ed.). ''Languages in contact''. Amsterdam & Atlanta: Rodopi. (Studies in Slavic and General linguistics 28.), pp.&nbsp;165–178.[https://web.archive.org/web/20090825115112/http://www3.germanistik.uni-halle.de/antos/dgfs98/abstracts/johanson.htm] * Johanson, Lars. 2007. Chuvash. ''Encyclopedia of Language and Linguistics''. Oxford: Elsevier. * Krueger, John. 1961. ''Chuvash Manual''. Bloomington: Indiana University Publications. * Liptak, Pal. 1983. ''Avars and Ancient Hungarians''. Budapest: Akademiai Kiado. * Maenchen-Helfen, Otto J. 1973. ''The world of the Huns: Studies in their history and culture''. Berkeley: University of California Press.[http://www.kroraina.com/huns/mh/] * Menges, K. H. 1968. ''The Turkic languages and peoples: An introduction to Turkic studies''. Wiesbaden: Harrassowitz. * Paasonen, Heikki. 1949. ''Gebräuche und Volksdichtung der Tschuwassen. Gesammelt von Heikki Paasonen. Herausgegeben von Eino Karahka und Martti Räsänen''. Helsinki: Suomalais-ugrilainen Seura (Suomalais-ugrilaisen Seuran toimituksia, vol. 94). * Pohl, Walter. 1988. ''Die Awaren: Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567 – 822 n. Chr.'' Munich: Verlag C. H. Beck. * Pritsak, Omeljan. 1982. "The Hunnic Language of the Attila Clan." ''Havard Ukrainian Studies'', vol. 6, pp.&nbsp;428–476. * Rashev, Rasho. 1992. "On the origin of the Proto-Bulgarians." In: ''Studia protobulgarica et mediaevalia europensia. In honour of Prof. V. Beshevliev''. Veliko Tarnovo, pp.&nbsp;23–33.[http://www.kroraina.com/bulgar/rashev.html] * Róna-Tas, András. 1996. "The migration and landtaking of the Magyars." ''The Hungarian Quarterly'', Vol. 37, No. 144, p.&nbsp;37–41. * Róna-Tas, András. 1998. "The reconstruction of Proto-Turkic and the genetic question." In: Johanson & Csató, pp.&nbsp;67–80. * Samoilovich, A. N. 1922. ''Some additions to the classification of the Turkic languages''. Petrograd.[http://s155239215.onlinehome.us/turkic/40_Language/LangClassificationEn.htm] * Schönig, Claus. 1997–1998. "A new attempt to classify the Turkic languages I-III." ''Turkic Languages'' 1:1.117–133, 1:2.262–277, 2:1.130–151. * Vajda, Edward J. 2000. Review of Décsy (1998). ''Language'' 76.473-474. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Цюрскія мовы}} [[Катэгорыя:Цюрскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Расеі]] [[Катэгорыя:Сярэднявечныя мовы]] lxaxqpw9lgija1h0v804eqk6n1g7whj Гутаркі ўдзельніка:SergeiSEE 3 162078 2697772 2693621 2026-10-26T19:15:42Z Нявідны 97186 2697772 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} —[[Удзельнік:Yaraslau Zubrytski|Yaraslau Zubrytski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Yaraslau Zubrytski|гутаркі]]) 18:03, 8 сьнежня 2014 (FET) == Францішак Скарына == Вітаю. Нутраныя спасылкі кшталту <code>[[</code>Мальдзіс А. І.<code>]]</code> не працуюць. Яны павінныя афармляцца як <code>[[</code>Адам Мальдзіс|Мальдзіс А. І.<code>]]</code>--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Liashko|гутаркі]]) 00:21, 4 лютага 2015 (MSK) == CEE Spring 2016 Survey == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] Hi, '''CEE Spring 2016''' participant! I am sorry for writing in English. The international organisers of the contest ask you to complete the survey about the contest. It is very short. It gives us a bit of statistics and helps make the next contest better. '''Please complete the survey here: https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45''' Best regards, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] via [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 16:28, 10 верасьня 2016 (MSK) <!-- Message sent by User:Base@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-participants&oldid=15897871 --> == Пяцісотгоднасьць == {{ВП:Праект:Тэматычны тыдзень/Пяцісотгоднасьць/Запрашэньне}} --<span style="text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;">[[Удзельнік:Renessaince|<b style="color:#0645ad"> Renessaince </b>]]</span> 17:45, 31 траўня 2017 (MSK) == Коскі паміж зноскамі == Вітаю! Дзякуй за даданьне зьвестак у артыкул [[Бабінавічы]]. Калі ласка, зьвярніце ўвагу, што ў Вікіпэдыі паміж зноскамі ня ставяць косак — ні ў нашым, ні ў іншых разьдзелах. Апроч таго, зноску не аддзяляюць ад асноўнага тэксту прабелам. Паглядзіце нашыя [[:Катэгорыя:Вікіпэдыя:Абраныя артыкулы|абраныя артыкулы]] (напрыклад, [[Агенцтва гарантаванага пакрыцьця банкаўскіх укладаў (дэпазытаў) фізычных асобаў]] або [[Траецкае прадмесьце]]). Гэта тлумачыцца меркаваньнямі ляканічнасьці: у адрозьненьне ад звычайнага тэксту ў вікі-артыкуле зноска падаецца ў выглядзе надрадковай гіпэрспасылкі, таму неяк вылучаць яе пунктуацыяй ня мае сэнсу. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Казімер Ляхновіч]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:42, 9 ліпеня 2017 (MSK) == [[Якаўлевічы (пасёлак)]] і [[Якаўлевічы (вёска)]] == Вы дадалі вялікую колькасьць інфармацыі ў артыкул пра пасёлак, у тым ліку зьвесткі пра насельніцтва, але я мяркую, што прынамсі частка гэтых зьвестак апісваюць вёску, бо паводле [http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/viciebskaja.htm перапісу насельніцтва 2009 году] ў вёсцы жыло 354 чалавекі, а ў пасёлку — 18 чалавек. Калі глядзець старыя мапы, то бачна, што пасёлак знаходзіцца на месцы былога маёнтку і як раней, так і цяпер мае ня надта вялікія памеры, у адрозьненьне ад вёскі, якая знаходзіцца на поўдзень ад былога маёнтку, таму прынамсі зьвесткі пра насельніцтва варта перанесьці ў артыкул пра вёску. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 16:42, 16 жніўня 2018 (MSK) == Добрыя артыкулы == Вітаю! Запрашаю ўзяць удзел у [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Слуцак|галасаваньні]] за наданьне артыкулу [[Слуцак]] статусу добрага артыкулу. На маю думку, ацэньваньне артыкулаў ёсьць вельмі важнай працэдурай, бо наданьне статусу добрага або абранага выдзяляе артыкулы ў сьпісе інтэрвікаў. Адпаведна, у выпадку вялікай колькасьці вэрсіяў пэўнага артыкула на розных мовах інтэрвіка нашага разьдзелу, увогуле, можа не адлюстроўвацца ў асноўным сьпісе. Аднак калі артыкул зьяўляецца добрым або абраным, то нашая інтэрвіка ''беларуская (тарашкевіца)'' абавязкова прысутнічае ў скарочаным сьпісе з адпаведнай зоркай — сіняй або залатой, што прыцягвае ўвагу чытачоў іншых радзьдзелаў. Таму ацэньваньне артыкулаў — гэта адзін з даволі эфэктыўных захадаў прыцягнуць больш чытачоў і, адпаведна, удзельнікаў у наш разьдзел. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 22:04, 4 лютага 2019 (MSK) == Запрашэньне == З нагоды прапановаў на [[Вікіпэдыя:Вікісустрэчы]] запрашаю адзначыцца на старонцы [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_User_Group_Belarus/be-tarask?uselang=be-tarask Суполкі ўдзельнікаў грамады Вікімэдыі ў Беларусі].--[[Удзельнік:W]] 11:44 9 лютага 2019 (MSK) == Віківясна-2019 == {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2019]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2019|Віківясьне-2019]]'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>[[ВП:ВікіВясна|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2019/Удзельнікі|сьпіс удзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 11:55 17 сакавіка 2019 (MSK) == Перанос артыкулаў == Зьвяртаю вашую ўвагу, што для пераносу артыкулаў ёсьць пункт мэню «Перанесьці» над артыкулам. Замена ж тэксту старонкі на іншы руйнуе сувязь з гісторыяй старонкі і парушае правілы Вікіпэдыі. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 22:10, 8 красавіка 2019 (MSK) == Месяц Аршанскай бітвы == {{ВП:Праект:Тэматычны тыдзень/Аршанская бітва/Запрашэньне}} --<span style="text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;">[[Удзельнік:Renessaince|<b style="color:#0645ad"> Renessaince </b>]]</span> 21:06, 11 жніўня 2019 (MSK) == Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey about your experience with {{SITENAME}} and Wikimedia. The purpose of this survey is to learn how well the Foundation is supporting your work on wiki and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(ceewps,act3) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 17:44, 6 верасьня 2019 (+03) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(cee_wps,act3)&oldid=19352611 --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.''' Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(ceewps,act3) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 18:12, 20 верасьня 2019 (+03) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(cee_wps,act3)&oldid=19395163 --> == [[Вікіпэдыя:Адміністрацыя#Удзельнік:Kazimier Lachnovič]] == Прывітаньне. Калі ласка, прыміце ўдзел у галасаваньні [[Вікіпэдыя:Адміністрацыя#Удзельнік:Kazimier Lachnovič]]. Як высьветлілася, згодна з правіламі Meta, для абраньня бюракрата патрэбныя ня менш за 15 галасоў. На дадзены момант мы маем толькі пяць галасоў. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 14:31, 2 кастрычніка 2019 (+03) == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, There are only a few weeks left to take the Community Insights Survey! We are 30% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! With this poll, the Wikimedia Foundation gathers feedback on how well we support your work on wiki. It only takes 15-25 minutes to complete, and it has a direct impact on the support we provide. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(ceewps,act3) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 22:50, 3 кастрычніка 2019 (+03) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(cee_wps,act3)&oldid=19433651 --> == Афармленьне бібліяграфіі == Вітаю! Хацеў бы падзякаваць за дапаўненьне сьпісаў літаратуры ў шматлікіх артыкулах, а таксама абмеркаваць некаторыя пытаньні афармленьня. У дакумэнтацыі [[:Шаблён:Кніга|шаблёну «Кніга»]] ёсьць наступныя рэкамэндацыі: 1) ''Спасылкі на крыніцы ў разьдзеле «Літаратура» варта афармляць у выглядзе маркіраванага сьпісу, спарадкаванага ў альфабэтным парадку: спачатку паводле прозьвішча першага аўтара, другога і г. д., потым паводле назвы кнігі, выдавецтва, году''; 2) ''Прозьвішча аўтара звычайна падаецца з ініцыялам імя (або ініцыяламі імя і імя па бацьку), які аддзяляецца непарыўным прагалам Прозьвішча&nbsp;І. (або Прозьвішча&nbsp;І.&nbsp;І.)''; 3) ''Загаловак кнігі цалкам. Падаецца як на вокладцы кнігі або як у адмысловым бібліяграфічным апісаньні ў пачатку або канцы кнігі (г. зн. без двукосьсяў, калі яны не зьяўляюцца часткай назвы)''. — Магчыма, ёсьць сэнс абмеркаваць і ўзгадніць гэтыя пункты дзеля агульнай уніфікацыі афармленьня сьпісаў літаратуры ў нашым разьдзеле, бо на бягучы момант нашыя падыходы, з усяго відаць, у гэтых пунктах разыходзяцца. Асобнае пытаньне — упарадкаваньне літаратуры на розных мовах, якое таксама можна абмеркаваць і дзе асабіста я ў сваім унёску арыентуюся на [[ВП:ІНШАМОЎ]], т.ё. у сьпісе літаратуры сьпярша зьмяшчаю ўсе беларускамоўныя крыніцы адным блёкам, далей — крыніцы на іншых мовах у парадку моваў у інтэрвіках да артыкулаў на кожнай мове асобным блёкам (у межах кожнага блёку свой альфабэтны парадак, бо кожная мова мае свой альфабэт). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 23:49, 22 студзеня 2020 (+03) : Дзякую за паразуменьне! --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 16:26, 28 студзеня 2020 (+03) == 38-я Вікісустрэча == Запрашаю заўтра ў чацьвер 27 лютага на Вікісустрэчу ў прасторы «Фалянстэр», што каля станцыі мэтро «Плошча Перамогі» ([[Вікіпэдыя:Вікісустрэчы#27_лютага,_Менск]]). Пачатак а 18:30. Адрас: вул. Зьм. Бядулі, д. 3, пам. 2н.--[[Удзельнік:W]] 12:04, 26 лютага 2020 (UTC+3) :Вітаю! Я не жыву ў Менску. ==Віківясна-2020== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020|Віківясьне-2020]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 10:53, 2 сакавіка 2020 (UTC+3) ==Нізкіз== Запрашаю падтрымаць вылучэньне артыкула ў добрыя ([[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Нізкіз]]).--[[Удзельнік:W]] 11:54, 22 красавіка 2020 (UTC+3) ==Вікі любіць Зямлю-2020== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WLE Austria Logo (no text).svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага фотаспаборніцтва</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 12:18, 30 траўня 2020 (UTC+3) ==Месяц беларускай літаратуры== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WP20Symbols PENANDPAPER.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяцы беларускай літаратуры]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''спаборніцтва</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяц беларускай літаратуры]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 15:35, 14 студзеня 2021 (UTC+3) ==Выклік Вікіпрагалу== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WikiGap.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне на «[[Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу|Выклік Вікіпрагалу]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу|Выкліку Вікіпрагалу]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 20:56, 1 сакавіка 2021 (UTC+3) ==Віківясна-2021== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:CEE Spring Logo vertical-t.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясьне-2021]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021/Удзельнікі|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 21:20, 16 сакавіка 2021 (UTC+3) ==Вікі любіць Зямлю-2021== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Wiki Loves Earth map marker.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне на «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021|Вікі любіць Зямлю]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага</br>спаборніцтва «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021|Вікі любіць Зямлю-2021]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі ласка, запішыцеся ў [[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021/Удзел|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 20:41, 30 траўня 2021 (UTC+3) ==[[Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]== Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]. Дапрацоўка і заўвагі вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 11:20, 20 сьнежня 2021 (UTC+3) == Юбілейны месяц == {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Беларусы. Biełarusy. Belarusians.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Юбілейны месяц]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Юбілейны месяц|Юбілейным месяцы]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Юбілейны месяц|Юбілейны месяц]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 18:30, 14 студзеня 2022 (UTC+3) == [[Брагін]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Брагін]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 16:35, 8 лютага 2022 (UTC+3) == [[Дзьмітры Піневіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Дзьмітры Піневіч]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:12, 8 сакавіка 2022 (UTC+3) ==Віківясна-2022== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022|Віківясьне-2022]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022/Удзел|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 10:28, 19 сакавіка 2022 (UTC+3) == [[Саюзная рашучасьць-2022]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Саюзная рашучасьць-2022]]. Дапаўненьне артыкула і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 18:34, 24 сакавіка 2022 (UTC+3) == [[Менская міжнародная кніжная выстава-кірмаш]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Менская міжнародная кніжная выстава-кірмаш]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 11:56, 21 красавіка 2022 (UTC+3) == [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 21:07, 3 чэрвеня 2022 (UTC+3) == [[Вузел Баранавічы]] == Вітаю! Як маецеся? Запрашаю падтрымаць вылучэньне артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Вузел Баранавічы]]. Дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 19:40, 30 чэрвеня 2022 (UTC+3) == [[Беларуская гандлёва-прамысловая палата]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларуская гандлёва-прамысловая палата]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:33, 17 ліпеня 2022 (UTC+3) == [[Бяседа]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Бяседа]]. Ягоная дапрацоўка і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 17:42, 8 жніўня 2022 (UTC+3) == [[Мясцовыя выбары ў Беларусі 2018 году]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Мясцовыя выбары ў Беларусі 2018 году]]. Яго дапаўненьне і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:22, 20 жніўня 2022 (UTC+3) == [[Заказьнікі Беларусі]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў абраныя сьпісы на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя сьпісы/Заказьнікі Беларусі]]. Дапрацоўка артыкула-сьпіса і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:57, 5 верасьня 2022 (UTC+3) == [[Юры Селівёрстаў]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкулы на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Юры Селівёрстаў]]. Дапрацоўка артыкула і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 20:05, 21 верасьня 2022 (UTC+3) == [[Інстытут мікрабіялёгіі]] == Вітаю! Як жыцьцё? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя, на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Інстытут мікрабіялёгіі]]. Яго дапаўненьне і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 9:50, 7 лістапада 2022 (UTC+3) == [[Азіяцкі банк разьвіцьця]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Азіяцкі банк разьвіцьця]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 9:54, 7 сьнежня 2022 (UTC+3) == Удзел у Вікісустрэчы ЦУЭ == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Cустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]] ад [[:m:Wikimedia Community User Group Belarus/be-tarask|Вікісуполкі Беларусі]], якая пройдзе [[:m:Wikimedia CEE Meeting 2023|15—17 верасьня]] ў Грузіі. Буду ўдзячны за падтрымку на [[Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 9:43, 19 красавіка 2023 (UTC+3) == [[Руслан Пархамовіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Руслан Пархамовіч]]. Дапаўненьне артыкула і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 13:50, 3 ліпеня 2023 (UTC+3) == [[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Месяц істотных артыкулаў|Месяц істотных артыкулаў]] == Вітаю! Як маецеся? Запрашаю да ўдзелу ў дапаўненьні і стварэньні артыкулаў у рамках «Месяца істотных артыкулаў», які пачнецца 12 жніўня да 19-годзьдзя Беларускай Вікіпэдыі. Артыкулы для будучага напісаньня магчыма загадзя абраць у [[Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Пашыраная вэрсія]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:37, 16 ліпеня 2023 (UTC+3) == [[Зьміцер Матусевіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Зьміцер Матусевіч]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 14:33, 30 ліпеня 2023 (UTC+3) == [[Захад-2021]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Захад-2021]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 9:36, 13 жніўня 2023 (UTC+3) == [[Банк міжнародных разьлікаў]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Банк міжнародных разьлікаў]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:20, 3 верасьня 2023 (UTC+3) == [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця]] == Вітаю! Як маецеся? Вялікі дзякуй за папярэднюю падтрымку. Буду ўдзячны і за падтрымку вылучэньня артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 19:31, 28 верасьня 2023 (UTC+3) == [[Вікіпэдыя:Галасаваньні/Правіла абраньня адмінаў]] == Вітаю! Як маецеся? Стварыў старонку галасаваньня наконт прапановы правіла пра 3-гадовы тэрмін абраньня адмінаў. Буду ўдзячны за падтрымку. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 19:14, 7 кастрычніка 2023 (UTC+3) == [[Беларуская АЭС]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку надзённага артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларуская АЭС]]. Таксама вітаюцца яго дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 20:18, 21 лістапада 2023 (UTC+3) == Вікісустрэча ЦУЭ-2024 == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Cустрэчу Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы-2024. Мяркую зрабіць прэзэнтацыю Беларускіх Вікікрыніцаў. Буду ўдзячны за падтрымку на [[Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча ЦУЭ-2024]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 22:16, 26 траўня 2024 (UTC+3) == [[Аэрафлёт]] == Вітаю! Як маецеся? Вылучыў у добрыя артыкул, які напісаў падчас Віківясны. Буду ўдзячны за яго падтрымку на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Аэрафлёт]], а таксама за вычытку і дапаўненьне. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 20:10, 5 чэрвеня 2024 (UTC+3) == Акторкі == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D1%8C_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96 Форум] і адказаць на выдаленьні допісаў. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:30, 21 чэрвеня 2024 (+03) == [[Беларускае оптыка-мэханічнае аб’яднаньне]] == Вітаю! Як маецеся? Заўважыў, што створаны мной артыкул вылучылі ў добрыя. Буду ўдзячны за падтрымку на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларускае оптыка-мэханічнае аб’яднаньне]]. Таксама вітаюцца дапаўненьне артыкула і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:59, 16 сакавіка 2025 (UTC+3) == [[Беларуска-латвійскія дачыненьні]] == Вітаю, Сяргей! Як маецеся? Вялікі дзякуй за ранейшую падтрымку. Вылучыў ў добрыя чарговы артыкул. Буду ўдзячны за яго падтрымку на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларуска-латвійскія дачыненьні]]. Таксама вітаюцца дапаўненьне артыкула і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:42, 23 красавіка 2025 (UTC+3) == Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы 2025 == Вітаю, Сяргей! Як маецеся? Зьбіраюся на Сустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]-2025, якая пройдзе ў верасьні ў Грэцыі. Буду ўдзячны за падтрымку маёй заяўкі на ўдзел у Вікісустрэчы на старонцы [[Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча ЦУЭ-2025]]. Усялякая падача 2-й заяўкі на ўдзел у Вікісустрэчы таксама вітаецца, бо для Беларусі вылучана 2 месцы. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 12:19, 12 траўня 2025 (UTC+3) == [[Казатампрам]] == Вітаю, Сяргей! Як маецеся? Стварыў вялікі артыкул да конкурсу «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2025|Віківясна-2025]]». Буду ўдзячны за падтрымку яго вылучэньня ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Казатампрам]]. Таксама вітаюцца дапаўненьне артыкула і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 12:23, 13 траўня 2025 (UTC+3) == Да галасаваньня == Прашу зайсьці на галасаваньне па пытаньні сьцягу [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B#Kazimier_Lachnovi%C4%8D бюракрата] [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 12:53, 14 траўня 2025 (+03) == [[Кэршкаўская атамная электрастанцыя]] == Вітаю, Сяргей! Як маецеся? Стварыў артыкул да конкурсу «Віківясна-2025». Буду ўдзячны за падтрымку яго вылучэньня ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Кэршкаўская атамная электрастанцыя]], а таксама за яго дапаўненьне і адпаведную прапанову. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 10:26, 29 траўня 2025 (UTC+3) == [[Вярхоўны штаб саюзных дзяржаваў у Эўропе]] == Вітаю, Сяргей! Як маецеся? Вылучыў у добрыя артыкул пра ўстанову, загадваць якой вылучаны беларус [[Алексус Грынкевіч]]. Буду ўдзячны за падтрымку на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Вярхоўны штаб саюзных дзяржаваў у Эўропе]]. Таксама вітаюцца вычытка і дапаўненьне, як і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:06, 27 чэрвеня 2025 (СКЧ+3) == [[Менскі маторны завод]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Менскі маторны завод]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 10:32, 15 ліпеня 2025 (СКЧ+3) == [[Расейская праваслаўная царква]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Расейская праваслаўная царква]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:35, 30 ліпеня 2025 (СКЧ+3) == [[Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. Адначасна віншую з 21-мі ўгодкамі заснаваньня [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускай Вікіпэдыі]] 12 жніўня 2004 году. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 14:11, 12 жніўня 2025 (СКЧ+3) == [[Гомельскі вагонабудаўнічы завод]] == Вітаю і віншую з 24-мі ўгодкамі [[Дзень Адраджэньня|Дня Адраджэньня]] незалежнасьці Беларусі 25 жніўня 1991 году! Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Гомельскі вагонабудаўнічы завод]]. Таксама вітаюцца яго вычытка і дапаўненьне, як і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 10:22, 25 жніўня 2025 (СКЧ+3) == [[Абмеркаваньне Вікіпэдыі:Галасаваньні/Шапка#Прыбіраньне ўнутранай супярэчнасьці]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку прапановы зьмяненьня правіла галасаваньняў. Таксама вітаюцца вашыя ўласныя довады і дапаўненьне. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:02, 5 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Міхаіл Бабіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Міхаіл Бабіч]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 16:50, 15 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Сьпіс гарадоў Беларусі]] == Прашу падтрымаць допіс на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя сьпісы/Сьпіс гарадоў Беларусі]]. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 16:33, 31 кастрычніка 2025 (+03) == [[Гараватка (трылёгія)]] == Вітаю! Прашу выказаць сваё меркаваньне наконт артыкулу, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Гараватка (трылёгія)]]. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Антон 740|гутаркі]]) 22:10, 6 сакавіка 2026 (+03) == [[Анатоль Фядосік]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Анатоль Фядосік]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 20:55, 28 верасьня 2026 (+03) == [[Ельня (заказьнік)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Ельня (заказьнік)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 22:15, 26 кастрычніка 2026 (+03) pszm5odfgym5l27bdnm584hmuv0yxzk Лагор 0 162446 2697776 1757149 2026-10-26T19:28:37Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Lahore?oldid=1381086015 2697776 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Лагор |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Лагору |Назва на мове краіны = لاہور |Код мовы назвы краіны = ur |Краіна = Пакістан |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Пакістану|Правінцыя]] |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Панджаб (Пакістан)|Панджаб]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Часавы пас = +5 |Тэлефонны код = 042 |Паштовы індэкс = 54000 |Шырата паўшар’е = |Шырата градусаў = 31 |Шырата хвілінаў = 32 |Шырата сэкундаў = 59 |Даўгата паўшар’е = |Даўгата градусаў = 74 |Даўгата хвілінаў = 20 |Даўгата сэкундаў = 37 }} '''Лаго́р''' ({{мова-ur|لاہور}}, {{мова-en|Lahore}}) — горад у [[Пакістан]]е, цэнтар правінцыі [[Панджаб (Пакістан)|Панджаб]]. Другая паводле колькасьці насельніцтва агламэрацыя ў Пакістане. Гэта найбуйнейшы горад, заселены народам [[Панджабцы|панджабцаў]], і важны гістарычны цэнтар Паўднёвай Азіі. Са сваёй гісторыяй, якая налічвае больш за тысячу гадоў, Лагор зьяўляецца культурным цэнтрам правінцыі Панджаб і ўсяго Пакістану. Гэта адзін з найбольш шчыльна заселеных гарадоў сьвету. Важны эканамічны, палітычны, транспартны, адукацыйны, забаўляльны цэнтар. Носіць мянушку «Горад садоў Маголаў» яшчэ з часоў [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў|Імпэрыі Вялікіх Маголаў]]. == Гісторыя == Бракуе дакладных зьвестак пра раньнюю гісторыю Лагору, і неадназначнасьць ягонага гістарычнага мінулага спарадзіла розныя тэорыі датычна ягонага заснаваньня і разьвіцьця{{Зноска|Neville|2006|Neville|xii}}. Гісторыкі [[Аляксандар Македонскі|Аляксандра Македонскага]] ня згадваюць аніякага гораду блізу сучаснага места падчас македонскага ўварваньня ў 326 годзе да н. э., што сьведчыць пра тое, што горад або яшчэ ня быў заснаваны або ня меў асаблівага значэньня{{Зноска|Latif|1892|Latif|352}}. [[Кляўдыюс Пталемэй|Пталемэй]] у сваёй працы ''«[[Геаграфія (Пталемэй)|Геаграфія]]»'' згадвае горад пад назвай Лябокля, які разьмешчаны ля рэкаў [[Чынаб]] і Раві ды мог быць старажытным Лагорам або ягоным закінутым папярэднікам<ref>{{кніга|аўтар=Charles Umpherston Aitchison|загаловак=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|выдавецтва=Genesis Publishing|год=2002|isbn=9788177551730}}</ref>. Кітайскі пілігрым [[Сюаньцзан]] пакінуў падрабязнае апісаньне вялікага і квітнеючага места, але не пакінуў ягоны назоў. Мажліва, гэта быў Лагор, бо падарожнік наведваў гэты рэгіён у 630 годзе н. э. падчас свайго падарожжа па [[Індыя|Індыі]]<ref name="bosworth" >{{кніга|аўтар=Bosworth, C. Edmund|спасылка=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&pg=PA305|загаловак=Historic Cities of the Islamic World|выдавецтва=Brill|isbn=978-9047423836}}</ref>. Першым дакумэнтам, у якім Лагор згадваецца пад сваёй назвай, быў твор ''«[[Гудуд аль-Алям|Межы сьвету]]»'', складзены ў 982 годзе<ref>{{кніга|спасылка=http://www.kroraina.com/hudud/|загаловак=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D.|месца=London|выдавецтва=Oxford University Press|год=1937}}</ref>. У ім Лагор апісваецца як горад з «уражлівымі храмамі, вялікімі рынкамі і велізарнымі садамі». [[Файл:Fort of Lahore.jpg|значак|зьлева|Лагорскі форт.]] Султан [[Магмуд Газнэві|Магмуд]] заваяваў Лагор паміж 1020 і 1027 гадамі, далучыўшы яго да [[Газнэвідзкая імпэрыя|Газнэвідзкай імпэрыі]]<ref name="bosworth"/>. У 1021 годзе ён прызначыў [[Малік Аяз|Маліка Аяза]] губэрнатарам гораду. Падчас кіраваньня султана [[Ібрагім Газнэві|Ібрагіма Газнэві]] Малік Аяз аднавіў і ізноў засяліў горад, які быў спустошаны па газнэвідзкім уварваньні. У час ягонага панаваньня кааліцыя індуісцкіх князёў беспасьпяхова брала Лагор у аблогу ў 1043–1044 гадах<ref name="bosworth"/>. Па падзеньні Газнэві ў 1163 годзе Лагор стаў адзінай сталіцай дзяржавы<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore|загаловак=Lahore|назва праекту=Encyclopædia Britannica|копія=https://web.archive.org/web/20150502052043/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore|дата копіі=02.05.2015}}</ref>. За заступніцтвам газнэвідзкіх уладароў у Лагор прыяжджалі паэты і навукоўцы зь іншых гарадоў імпэрыі<ref>{{кніга|аўтар=Ikram, S. M.|спасылка=https://archive.org/details/muslimcivilizati00ikra|загаловак=Muslim Civilization in India|месца=New York|выдавецтва=Columbia University Press}}</ref>. Горад ператварыўся ў культурны і навуковы цэнтар, асабліва вядомы сваёй паэзіяй<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm|загаловак=GC University Lahore|выдавецтва=Gcu.edu.pk|дата доступу=15.03.2011|копія=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm|дата копіі=08.09.2012}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn|спасылка=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&pg=PA149|загаловак=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|выдавецтва=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0}}</ref>. Па [[аблога Лагору (1186)|аблозе Лагору]] ў 1186 годзе гурыйскі кіраўнік [[Мугамад Гуры]] захапіў горад і паняволіў [[Хусраў Малік|Хусрава Маліка]]<ref name="bosworth"/>, чым паклаў канец газнэвідзкаму панаваньню ў Лагоры. Пасьля забойства Мугамада ў 1206 годзе Лагор стаў першай сталіцай мамлюцкай дынастыі, дзяржава якой пазьней стала вядомай як [[Дэлійскі султанат]]. Пагроза мангольскіх нашэсьцяў і палітычная нестабільнасьць у Лагоры змусілі наступных султанаў лічыць [[Дэлі]] больш бясьпечнай сталіцай для султанату<ref name="jackson" >{{кніга|аўтар=Jackson, Peter|спасылка=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA309|загаловак=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|выдавецтва=Cambridge University Press|isbn=0521543290}}</ref>. Аднак, хоць Дэлі разглядаўся як памежны апорны пункт дзяржавы, Лагор усё яшчэ ўважаўся за галоўны цэнтар ісламскай культуры ў паўночна-ўсходнім Панджабе<ref name="jackson"/>. [[Файл:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|значак|зьлева|Мячэт Вазыр-Хана на карціне [[Ўільям Карпэнтэр|Ўільяма Карпэнтэра]] 1866 году.]] У 1223 годзе, у хаўрусе зь мясцовымі хахэрамі, султан [[Харэзмаўская імпэрыя|Харэзмаўскай дзяржавы]] [[Джаляль ад-Дын Мангбурні]] захапіў Лагор пасьля таго, як быў вымушаны ўцякаць ад уварваньня [[Чынгісхан]]а з сваіх уладаньні<ref name="bosworth"/>. У 1266 годзе султан [[Гіяс-уд-дын Балбан|Балбан]] вярнуў Лагор пад свой кантроль, але ўжо ў 1287 годзе манголы зноў захапілі паўночны Панджаб<ref name="jackson"/>. Праз мангольскія нашэсьці рэгіён Лагору ператварыўся ў памежную зону, а ягоны адміністрацыйны цэнтар быў перанесены на поўдзень, у [[Дыпалпур]]<ref name="bosworth"/>. Аслаблены горад паступова страціў сваё значэньне і ў 1394 годзе быў ізноў захоплены правадыром хахэраў Шайхаем<ref>{{кніга|спасылка=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|загаловак=Imperial Gazetteer of India|том=16}}</ref>. Калі ў 1398 годзе мангольскі заваёўнік [[Тымур]] адабраў горад у Шайхая, ён ня стаў яго рабаваць, бо Лагор ужо ня быў заможным. Тымур перадаў кіраваньне рэгіёнам Лагору [[Хізр-хан]]у, губэрнатару Мултану, які пазьней, у 1414 годзе, заснаваў дынастыю Саідаў — чацьвертую дынастыю Дэлійскага султанату<ref>{{кніга|аўтар=Ahmed, Farooqui Salma|загаловак=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century|выдавецтва=Pearson India|isbn=9788131732021}}</ref>. У 1525 годзе [[Бабур]], заснавальнік [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў|Імпэрыі Вялікіх Маголаў]], захапіў і разрабаваў Лагор і Дыпалпур<ref name="bosworth"/><ref>{{кніга|аўтар=Iqtidar Alam Khan|спасылка=https://books.google.com/books?id=URluAAAAMAAJ|загаловак=Historical Dictionary of Medieval India|выдавецтва=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-5503-8}}</ref>. Пачынаючы з 1584 году, Лагор быў сталіцай Імпэрыі Вялікіх Маголаў, калі [[Акбар Вялікі|Акбар]] распачаў аднаўленьне разбуранай гарадзкой цытадэлі, заклаўшы асновы да адраджэньня Лагорскага форту. Акбар таксама аднавіў гарадзкія муры і пашырыў іх на ўсход ад базару Шаг-Алямі, улучыўшы ў межы гораду маланаселены раён Рара-Майдан. Да эпохі Акбара стасуюцца і найстарэйшыя з шматлікіх лагорскіх шляхецкіх маёнткаў. За часам кіраваньня імпэратара [[Джагангір]]а на пачатку XVII стагодзьдзя базары Лагору славіліся сваёй ажыўленасьцю. Тут гандлявала шмат замежнікаў, а гандлёвыя паліцы былі запоўненыя разнастайнымі таварамі. [[Брытанская Ост-Індзкая кампанія]] захапіла Лагор у лютым 1846 году, адабраўшы яго ў заняпалай [[Сыкхская дзяржава|Сыкхскай дзяржавы]], а ў 1848 годзе акупавала і астатнюю частку Панджабу. Пасьля паразы сыкхаў у [[бітва пры Гуджраце|бітве пры Гуджраце]] брытанскія войскі ў тым жа годзе афіцыйна пазбавілі ўлады магараджу Дуліпа Сынгга ў Лагоры. У 1849 годзе Панджаб быў афіцыйна далучаны да [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]]. Неўзабаве па [[Сыпайскае паўстаньне|Сыпайскім паўстаньні]] 1857 году брытанцы пабудавалі Лагорскі чыгуначны вакзал непадалёк ад Старога гораду. Вакзал быў спраектаваны ў выглядзе сярэднявечнага замка дзеля абароны ад магчымых новых паўстаньняў, таму меў тоўстыя муры, вежы і байніцы дзеля мажлівага ўсталяваньня тут гарматаў. Лагор адыграў важную ролю ў рухах за незалежнасьць як [[Індыя|Індыі]], гэтак і [[Пакістан]]у. Дэклярацыя незалежнасьці Індыі была высунутая [[Джавагарлал Нэру|Джавагарлалам Нэру]] і аднагалосна ўхваленая апоўначы 31 сьнежня 1929 году ў лагорскай залі Брэдлаў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.tribuneindia.com/1999/99jan27/head3.htm|загаловак=Republic Day|выдавецтва=The Tribune|дата доступу=15.03.2011|копія=https://web.archive.org/web/20150129021853/http://www.tribuneindia.com/1999/99jan27/head3.htm|дата копіі=29.01.2015}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Syad Muhammad|прозьвішча=Latif|спасылка=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ|загаловак=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities|выдавецтва=New Imperial Press|год=1892|ref=Latif}} * {{кніга|імя=Pran|прозьвішча=Neville|загаловак=Lahore: A Sentimental Journey|выдавецтва=Penguin Books|год=2006|isbn=978-0-14-306197-7|ref=Neville}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://lahore-mc.punjab.gov.pk Афіцыйны сайт]. [[Катэгорыя:Гарады Пакістану]] 134p80cqi3jmrwvltk7ow577b1k7e3o Бенька 0 165780 2697717 2476303 2026-10-26T12:23:35Z Jim 415 дапаўненьне 2697717 wikitext text/x-wiki {{Музыка |Імя = Бенька |Сапраўднае_імя = Сьвятлана Бень |Жанчына = так |Фота = |Памер_фота = |Апісаньне_фота = |Дата_нараджэньня = {{Нарадзілася|20|6|1973|1}} |Месца_нараджэньня = [[Віцебск]], [[Беларуская ССР]] |Дата_сьмерці = |Месца_сьмерці = |Гады = |Краіна = [[Беларусь]] |Нацыянальнасьць = |Прафэсіі = [[музыка]], [[кампазытар]]ка, [[паэт]]ка, [[рэжысэр]]ка |Інструмэнты = [[гармонік]], [[канцэрціна]] |Жанры = [[джаз]], [[францускі шансон]] |Псэўданімы = |Гурты = [[Серебряная свадьба]] |Супрацоўніцтва = |Лэйблы = |Узнагароды = |Сайт = }} '''Бенька''', сапр. '''''Сьвятла́на Ва́цлаваўна Бень''''' ({{Н}} 20 чэрвеня 1973, [[Віцебск]], [[Беларуская ССР]]) — беларуская музыка, сьпявачка, тэатральная рэжысэрка, паэтка. Лідэрка гурту «[[Серебряная свадьба]]». == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і мэдыцынскіх супрацоўнікаў<ref>{{Спасылка | дата публікацыі =01 лютага 2012 | выдавец = Логуновская, Евгения, Ultra-music.com | загаловак =Светлана Бень («Серебряная свадьба»): «Я для дочки слишком старомодная» | url =http://ultra-music.com/articles/homework/7237.html}}</ref>. Пастаноўшчыца некалькіх спэктакляў у віцебскім лялечным тэатры «Лялька». Рэжысэрка [[Беларускі дзяржаўны тэатар лялек|Беларускага дзяржаўнага тэатру лялек]] («Пэпі Доўгаяпанчоха», «Жудасны спадар Ау», «Хатні вожык», Vermes («Чарвякі») і іншыя)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|title=25 жанчын, без якіх не было б беларускай музыкі (+ аўдыё)|last=Будкін|first=Сяргей|date=2013-05-02|website=|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]|language=be|dead-url=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200404140113/https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|archivedate=2020-04-04|accessdate=2020-04-04|аўтар=Сяргей Будкін.}}</ref>. Стваральніца лялечнага тэатру «Картонка». З 2005 — лідэрка фрык-кабарэ-бэнду «Серебряная свадьба». Альбом «Сердечная мускулатура» (2011 год) атрымаў найвышэйшыя адзнакі экспэртаў [[Experty.by]]<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 27 красавіка 2011 | выдавец = Experty.by| загаловак = Светлана Бень («Серебряная Свадьба»): «У меня был восхитительный период увлечения „Гражданской Обороной“» | url = http://www.experty.by/content/svetlana-ben-serebryanaya-svadba-u-menya-byl-voskhititelnyi-period-uvlecheniya-grazhdanskoi-.html}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.stihi.ru/avtor/sbn Стихи.ру Бенька]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Беларускія сьпявачкі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебску]] 1u5uiofq9ojedwd9x33x026dgwuz2rd Генадзь Маскаль 0 170809 2697824 2675302 2026-10-27T09:10:22Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697824 wikitext text/x-wiki {{Артаграфія}} {{Палітык |імя = Генадзь Маскаль |выява = Hennadiy Moskal, June 5, 2014.jpg |памер = 200пкс |подпіс_пад_выявай = Генадзь Маскаль 5 чэрвеня 2014 году |пасада = Кіраўнік адміністрацыі [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкае вобласьці]] |пачатак_тэрміну = 15 ліпеня 2015 |канец_тэрміну = |прэзыдэнт = [[Пятро Парашэнка]] |прэм'ер-міністар = [[Арсень Яцанюк]] |папярэднік = |наступнік = |дата_нараджэньня = {{Нарадзіўся|11|12|1950|1}} |месца_нараджэньня = [[Задубраўка]], [[Застаўнеўскі раён|Застанаўскі раён]], [[Чарнавіцкая вобласьць]], [[Украінская ССР]], [[СССР]] |нацыянальнасьць = [[украінец]] |назва_палітычнай_арганізацыі = |партыя = |сужэнец = Арыса Лінская |дзеці = Ірына (дачка) |бацька = Генадзь Гайфулін |маці = Сьцяпанія Маскаль<ref name="polemika-126337">[https://web.archive.org/web/20150402094626/http://polemika.com.ua/article-126337.html Почему бдительный Геннадий Москаль скрывает свою настоящую фамилию и национальность?] // А. Шарій для «Полеміки»</ref> |род = |адукацыя = вышэйшая, юрыст |рэлігія = |подпіс = Hennadiy Moskal Signature 2014.png |узнагароды = }} '''Генадзь Генадзевіч Маскаль''' ({{мова-uk|Геннадій Геннадійович Москаль}}; нарадзіўся 11 сьнежня 1950 году, в. [[Задубраўка]], [[Застаўнеўскі раён|Застаўнаўскі раён]], [[Чарнавіцкая вобласьць]], [[Украінская ССР]]) — старшыня [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкай]] абласной дзяржаўнай адміністрацыі, украінскі палітык і юрыст, генэрал-лейтэнант міліцыі, кандыдат юрыдычных навук (2002), дацэнт (2005), Народны дэпутат Украіны ад партыі «Бацькаўшчына». У 2011—2013 гадах уваходзіў у склад палітычнай партыі «Фронт пераменаў», аднак пасьля яе зьліцьця з «Бацькаўшчынай» перайшоў зь іншымі аднапартыйцамі ў новую партыю, атрымаўшы месца ў палітычнай радзе «Бацькаўшчыны». З 2007 году Народны дэпутат Украіны VI і VII скліканьняў, зь сьнежня 2012 году першы намесьнік старшыні камітэту па пытаньнях барацьбы з арганізаванай злачыннасьцю і карупцыяй. Кіраўнік Луганскае абласное вайскова-цывільнае адміністрацыі з 5 сакавіка па 15 ліпеня 2015 году, з 15 ліпеня 2015 году — зноў старшыня Закарпацкае вобласьці. 25 жніўня 2014 году на закрытым пасяджэньні партыі «Бацькаўшчына» быў выключаны з партыі і ўсіх яе кіруючых органаў<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2014/08/25/7035718 «Батьківщина» відмовилася від Москаля] // Понеділок, 25 серпня 2014, 12:37</ref>. == Жыцьцяпіс == === Першыя рокі === Нарадзіўся 11 сьнежня 1950 году ў Паўночнай Букавіне ў вёсцы Задубраўка Застаўнаўскага раёну Чарнавіцкай вобласьці ў сям’і служачых. Бацька — [[татары]]н Генадзь Хадэявіч Гайфулін<ref>[https://web.archive.org/web/20160304140455/http://micto.cz/2013/09/11/chomu-pylnyj-hennadij-moskal-pryhovuje-svoje-spravzhnje-prizvysche-i-natsionalnist-dokumenty-video/ Чому пильний Геннадій Москаль приховує своє справжнє прізвище і національність? (ДОКУМЕНТИ, ВІДЕО)]</ref> (Гайфулін<ref>[https://web.archive.org/web/20150808225848/http://replyua.net.ua/izvestnye-lyudi/4160-genady-moskal.html Геннадий Москаль&nbsp;— самый обсуждаемый политик] {{ref-ru}}</ref>). Маці — Стэфанія Паўлаўна Маскаль. У 1970 юнак скончыў Чарнавіцкі тэхнікум чыгуначнага транспарту. У тым жа годзе, ва ўзросьце 20 гадоў, пачаў працаваць, стаўшым аглядальнікам вагонаў аддзела вагоннае гаспадаркі Цярнопальскага аддзяленьня Львоўскай чыгункі.У 1970—1972 праходзіў тэрміновую службу ў шэрагах войска [[СССР]]. === Кар’ера на дзяржаўнай службе === Пасьля дэмабілізацыі Маскаль вучыўся ў Львоўскай спэцыяльнай сярэдняй школе міліцыі МУС СССР, а з 1975 году пачаў працаваць у органах унутраных справаў. За гэты час Генадзь Генадзевіч зрабіў кар’еру ад інспэктара да намесьніка міністра ўнутраных справаў Украіны, генэрал-лейтэнанта міліцыі. Так у 1973—1978 гадах працаваў інспэктарам, старшым інспэктарам аддзела ўнутраных справаў Ленінскага РА УУС Чарнаўцоў, начальнікам аддзяленьня «А», начальнікам аддзела крымінальнага вышуку УУС Чарнавіцкага аблвыканкаму, першым намесьнікам начальніка УМВД у Чарнавіцкай вобласьці — начальнікам крымінальнай міліцыі і г. д. У 1976 годзе (па іншых зьвестках у 1981 годзе) Маскаль скончыў Кіеўскую вышэйшую школу міліцыі МУС СССР імя Фэлікса Дзяржынскага (цяпер Нацыянальная акадэмія ўнутраных справаў Украіны). У 1978—1982 гадах будучы генэрал працаваў старшым інспэктарам, начальнікам аддзела крымінальнага вышуку ўпраўленьня ўнутраных справаў Чарнавіцкага абласнога выканаўчага камітэту. У 1982 годзе (па іншых зьвестках у 1984 годзе), ва ўзросьце 31 году, ён скончыў Акадэмію МУС СССР Ордэна Працоўнага Чырвонага Сьцяга (цяпер Акадэмія кіраваньня МУС Расеі). Атрымаў кваліфікацыю правазнаўства. З 1995 па кастрычнік 1997 году займаў пасаду начальніка ўпраўленьня Міністэрства ўнутраных справаў Украіны ў Закарпацкай вобласьці. А ўжо з чэрвеня 2001 году быў прызначаны старшынём Закарпацкай абласной дзяржаўнай адміністрацыі. У 2002 годзе атрымаў навуковую ступень кандыдата юрыдычных навук, абараніўшы кандыдацкую дысэртацыю на тэму «Інстытут часовага генэрал-губэрнатара ва Ўкраіне ў канцы XIX — пачатку XX ст.» у Нацыянальным унівэрсытэце ўнутраных справаў Украіны. З 1 жніўня 2004 году ўзначаліў «Камісію па справах асоб, дэпартаваных па нацыянальнай прыкмеце», а таксама стаў кіраўніком «Міжведамаснай каардынацыйнае рады па пытаньнях супрацоўніцтва з украінскай дыяспарай». Зь лютага 2005 па 18 лістапада 2005 году — намесьнік міністра ўнутраных справаў Украіны і начальнік крымінальнай міліцыі. У той час Міністэрства ўнутраных справаў Украіны ўзначальваў Мікалай Белаконеў, які прапрацаваў на гэтай пасадзе да 3 лютага 2005 году. Маскаль сышоў у адстаўку ўжо пры іншым міністры, Юрыю Луцэнку. У той жа дзень ён быў прызначаны старшынём [[Луганская вобласьць|Луганскай]] абласной дзяржаўнай адміністрацыі, дзе ён прапрацаваў каля паўгоду. === Палітычная кар’ера === У ходзе пазачарговых выбараў у 2007 балятаваўся ў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду]] Украіны па сьпісах палітычнай партыі «Наша Украіна — Народная самаабарона» (№ 41 у сьпісе). На момант правядзеньня выбараў Маскаль быў беспартыйным і працаваў прэзыдэнтам юрыдычнай кампаніі «Праваабарона». Празь месяц пасьля абраньня ў Вярхоўную раду краіны Маскаль заняў пасаду першага намесьніка старшыні камітэта па пытаньнях барацьбы з арганізаванай злачыннасьцю і карупцыяй. Пасьля Парлямэнцкіх выбараў 2012 раптам трапіў у Вярхоўную Раду Ўкраіны па сьпісах партыі Ўсеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына» (№ 39 у сьпісе). === Асноўныя падзеі жыцьця === * У 1983—1986 працаваў намесьнікам начальніка аддзела ўнутраных справаў Ленінскага райвыканкаму гораду [[Чарнаўцы]]. * У 1986—1992 начальнік аддзела крымінальнага вышуку УУС Чарнавіцкага аблвыканкама. * У 1992—1995 — першы намесьнік начальніка ўпраўленьня — начальнік крымінальнай міліцыі УУС ў Чарнавіцкай вобласьці. * У 1997—2000 прызначаны на пасаду намесьніка Міністра ўнутраных справаў Украіны — начальнік Галоўнага ўпраўленьня МУС Украіны ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспубліцы Крым]], горад [[Сімфэропаль]]. * У 2000 быў прызначаны намесьнікам Міністра ўнутраных справаў Украіны — начальнік упраўленьня МУС Украіны ў [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўскай вобласьці]]. * З 2002 займаў пасаду старшыні Дзяржкамітэта Ўкраіны па справах нацыянальнасьцяў і міграцыі. * У 2006 балятаваўся ў Вярхоўную Раду па сьпісах выбарчага Блёка «Наша Украіна» пад № 327, але ў парлямянт ня трапіў (Блёк атрымаў у Вярхоўнай Радзе толькі 81 мандатаў). * Зь лістапада 2005 па 26 красавіку 2006<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=329/2006 Указ Президента України №&nbsp;329/2006 від 26 квітня 2006 «Про звільнення Г. Москаля з посади голови Луганської обласної державної адміністрації»]{{Недаступная спасылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Генадзь Маскаль займае пасаду старшыні Луганскай абласной дзяржаўнай адміністрацыі. * З 17 траўня 2006 г.<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=409/2006 Указ Президента України №&nbsp;409/2006 від 17 травня 2006 «Про призначення Г. Москаля Постійним Представником Президента України в Автономній Республіці Крим»]</ref> да 9 студзеня 2007 году<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1/2007 Указ Президента України №&nbsp;1/2007 від 9 січня 2007 «Про звільнення Г. Москаля з посади Постійного Представника Президента України в Автономній Республіці Крим»]</ref> — Пастаянны Прадстаўнік Прэзыдэнта Ўкраіны ў Аўтаномнай Рэспубліцы Крым * З 9 студзеня 2007<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=3/2007 Указ Президента України №&nbsp;3/2007 від 9 січня 2007 «Про призначення Г. Москаля заступником Голови Служби безпеки України»] {{Недаступная спасылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> па 11 красавіка 2007<ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=295/2007 Указ Президента України №&nbsp;295/2007 від 11 квітня 2007 «Про звільнення Г. Москаля з посади заступника Голови Служби безпеки України»]</ref> — намесьнік Старшыні Службы бясьпекі Ўкраіны. * Пасол Вярхоўнай Рады 6-га скліканьня з 23 лістапада 2007 году ад Блёка «Наша Ўкраіна — Народная самаабарона», № 41 у сьпісе. На час выбараў: прэзыдэнт юрыдычнай кампаніі «Праваабарона», беспартыйны. Член фракцыі Блёка «Наша Украіна — Народная самаабарона» (з 23 лістапада 2007 г.). Першы намесьнік старшыні Камітэта па пытаньнях барацьбы з арганізаванай злачыннасьцю і карупцыяй (з 26 сьнежня 2007 г.). * 29 сьнежня 2011 году ўступіў у партыю «Фронт Пераменаў». * 18 верасьня 2014 Прэзыдэнт [[Пятро Парашэнка]] прызначыў на пасаду старшыні Луганскай абласной дзяржаўнай адміністрацыі.<ref>{{Спасылка|url = http://ukranews.com/uk/news/lugansk/2014/09/18/136731 |загаловак = Порошенко призначив луганським губернатором Москаля |publisher = ukranews.com |date = 18 вересня 2014}}</ref> * З 15 ліпеня 2015 г. старшыня Закарпацкай абласной дзяржаўнай адміністрацыі<ref>{{Спасылка|url = http://www.radiosvoboda.org/content/news/27128615.html|загаловак = «Блок Порошенка»: Москаля призначили головою Закарпатської ОДА |publisher = Радіо Свобода |date = 15 липня 2015}}</ref>. == У працы == На пасадзе кіраўніка Луганскай ваенна-грамадзянскай адміністрацыі Маскаль забараніў продаж сьпіртных напояў на лініі баявога сутыкненьня, каб «засьцерагчы мірных жыхароў і ваеннаслужачых ад выпадкаў траўматызму і гібелі ў стане алькагольнага ап’яненьня»<ref>[https://web.archive.org/web/20150518071501/http://uapress.info/uk/news/show/73641 Москаль ввів низку обмежень у Луганській області.]</ref>. == Дзяржаўныя рангі == * Дзяржаўны служачы трэцяга рангу (26 студзеня 2006) <ref>[http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=68/2006 Указ Президента України №&nbsp;68/2006 від 26 січня 2006 року «Про присвоєння рангу державного службовця»]</ref> * Дзяржаўны служачы першага рангу (11 ліпеня 2006 году) == Узнагароды == * Ордэн: «За заслугі» I ступені (23 жніўня 2011 году), II ступені (2006), III ступені (2000) * Адзнака: «Іменная агнястрэльная зброя» (1999) * Вучонае званьне — дацэнт катэдры апэратыўна-вышуковай дзейнасьці. * Заслужаны юрыст Украіны (з 1997) * Ганаровая грамата Кабінэта Міністраў == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Маскаль, Генадзь}} [[Катэгорыя:Украінскія палітыкі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнай рады Ўкраіны 6-га скліканьня]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнай рады Ўкраіны 7-га скліканьня]] 6hofkcd0srf7lch4rag3atiuxtfs6oj Вялікае княства Рускае (1658—1659) 0 174702 2697804 2389235 2026-10-27T04:44:12Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697804 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Вялікае княства Рускае}} {{Краіна |Назва = Вялікае княства Рускае |НазваЎРоднымСклоне = Вялікага княства Рускага |НазваНаДзяржаўнайМове = Велике князівство Руське |Сьцяг = |Герб = Coat of arms of the Kievan Principality (10th–13th century; variant).svg |НацыянальныДэвіз = |ДзяржаўныГімн = |Месцазнаходжаньне = Rzeczpospolita Trojga Narodów w roku 1658.jpg |ПодпісПадВыявайМесцазнаходжаньня = Рэч Паспалітая трох народаў паводле [[Гадзяцкая дамова|Гадзяцкай угоды]] 1658 з вылучаным [[Вялікае княства Рускае|Вялікім княствам Рускім]] |АфіцыйнаяМова = [[Стараўкраінская мова]] |Сталіца = [[Кіеў]] |НайбуйнейшыГорад = |ТыпУраду = [[княства]] |ПасадыКіраўнікоў = [[Сьпіс украінскіх гетманаў і атаманаў|Гетман]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Іван Выгоўскі]] |Плошча = {{Каля}} 250 000 |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = |АдсотакВады = |ГодАцэнкіНасельніцтва = |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = |Насельніцтва = |ШчыльнасьцьНасельніцтва = |ЭтнічныСклад = |КанфэсійныСклад = |Пісьменнасьць = |ГодАцэнкіСУП = |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = |СУП = |СУПНаДушуНасельніцтва = |Валюта = |КодВалюты = |ЧасавыПас = |ЧасРозьніцаUTC = |ЧасавыПасУлетку = |ЧасРозьніцаUTCУлетку = |АўтамабільныЗнак = |ДамэнВерхнягаЎзроўню = |ТэлефонныКод = |Дадаткі = |ПапярэдняяДзяржава1 = Рэч Паспалітая |СьцягПапярэдняйДзяржавы1 = Chorągiew_królewska_króla_Zygmunta_III_Wazy.svg |ВыяваПапярэдняйДзяржавы1 = |ГодПачаткуІснаваньня = 1658 |ГодКанцаІснаваньня = 1659 |ПэрыядІснаваньня = |НаступнаяДзяржава1 = Рэч Паспалітая |СьцягНаступнайДзяржавы1 = Chorągiew_królewska_króla_Zygmunta_III_Wazy.svg |ВыяваНаступнайДзяржавы1 = |ПершаяПадзея = утварэньне шляхам [[Гадзяцкая унія|дамовы]] |ДатаПершайПадзеі = 16 верасьня 1658 |Падзея1 = стварэньне Масковіяй марыянэткавага ўраду [[Юры Хмяльніцкі|Юрыя Хмяльніцкага]] |ДатаПадзеі1 = жнівень 1659 }} '''Вялікае княства Рускае''' ({{Мова-uk|Велике Князівство Руське}}<ref name= "vkr">{{Спасылка|аўтар = О. І. Божко.|прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://cyclop.com.ua/content/view/988/58/1/11/|загаловак = Велике Князівство Руське|фармат = |назва праекту = Циклоп|выдавец = |дата доступу = 3 траўня 2016|мова = uk|камэнтар = }}</ref>, ВКР) — дзяржава на тэрыторыі цэнтральнай [[Украіна|Украіны]], якая існавала ў верасьні 1658—1659 роках. Паўстала шляхам падпісаньня [[Гадзяцкая унія|уніі]] паміж [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] і [[Гетманат|Запароскім войскам]], складалася з [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскага]], [[Брацлаўскае ваяводзтва|Брацлаўскага]] і [[Чарнігаўскае ваяводзтва|Чарнігаўскага ваяводзтваў]]. Пры ратыфікацыі дамовы [[Сойм Рэчы Паспалітай|Соймам]] Вялікае княства Рускае было выкрэсьленае<ref name="tja">{{Артыкул|аўтар = Т.Г. Таирова-Яковлева.|загаловак = Иван Выговский|арыгінал = |спасылка = |аўтар выданьня = |выданьне = Единорогъ. Материалы по военной истории Восточной Европы эпохи Средних веков и Раннего Нового времени|тып = |месца = {{М.}}|выдавецтва = |год = 2009|выпуск = 1|том = |нумар = |старонкі = |isbn = }}</ref>. == Падзеі == Аўтарам канцэпцыі Вялікага княства Рускага, а таксама ейным адзіным [[канцлер]]ам быў [[Юры Нямірыч]], які ў красавіку 1659 року выступіў з адпаведнаю прамоваю перад дэпутатамі [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойму]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Варшава|Варшаве]]. Паводле [[Гадзяцкая дамова|Гадзяцкай дамовы]] прадугледжвалася абмежаваньне ўнутрыпалітычнага сувэрэнітэту ВКР у складзе [[Рэч Паспалітая трох народаў|Рэчы Паспалітай трох народаў]], пазбаўленьне правоў на зьнешнюю палітыку, аднаўленьне існуючай да [[Паўстаньне Хмяльніцкага|Хмяльніччыны]] сыстэмы сацыяльна-эканамічных адносін. Спробы ўраду [[Іван Выгоўскі|Івана Выгоўскага]] ўвесну 1659 року дамагчыся ўлучэньня ў склад княства [[Валынскае ваяводзтва|Валынскага]], [[Падольскае ваяводзтва|Падольскага]] і [[Рускае ваяводзтва|Рускага ваяводзтваў]] не зазналі посьпеху. Пасьля абвяшчэньня Гадзяцкай угоды распачалася ўкраінска-расейская вайна, якая завяршылася перамогаю казакаў [[Бітва пад Канатопам|пад Канатопам]]. Тым ня меней, пасьля гэтага з актыўнай падтрымкай Масквы распачаўся казацкі рух супраць хаўрусу з Польшчаю, і ўвосені 1659 року новы гетман [[Юры Хмяльніцкі]] фактычна скасаваў угоду. == Глядзіце таксама == * [[Гадзяцкая унія]] * [[Рускае ваяводзтва]] * [[Рэч Паспалітая трох народаў]] * [[Чэрвенскія гароды]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Малы слоўнік гісторыі Ўкраіны}} * {{Кніга |аўтар = Piotr Kroll. |імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = Od ugody hadziackiej do Cudnowa. Kozaczyzna między Rzecząpospolitą a Moskwą w latach 1658—1660 |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Warszawa |выдавецтва = Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |год = 2008 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = 978-83-235-0496-2 |наклад = }} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/267470,1,jak-polska-ukraine-stracila.read Як Польшча страціла Ўкраіну] {{ref-pl}} * [https://web.archive.org/web/20100217013230/http://cyclop.com.ua/content/view/988/58/1/11/ Энцыкляпэдыя «Цыклёп»] {{ref-uk}} * [http://gazeta.ua/articles/history-newspaper/_velikim-knyazivstvom-ruskim-ukrayina-pobula-pivroku/254509 Вялікім Княствам Рускім Украіна пабыла паўгады] {{ref-uk}} [[Катэгорыя:Колішнія славянскія дзяржавы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Гетманшчына]] [[Катэгорыя:Рускія княствы]] [[Катэгорыя:Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] [[Катэгорыя:Колішнія вялікія княствы|Рускае (1658—1659)]] a8gyq7n9rr0wsm6acud2074076x1b35 Генэрал арміі Ўкраіны 0 192797 2697825 2362194 2026-10-27T09:30:17Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697825 wikitext text/x-wiki {{Артаграфія}} {{Вэртыкальныя выявы |разьмяшчэньне = right |памер выяваў = 100 |выява 1 = UA shoulder mark 22.svg |подпіс выявы 1 = <small>Наплечнік СВ узору 2016 г.</small> |выява 2 = UA OF10-GenArmy 2009.jpg |подпіс выявы 2 = <small>Парадны наплечнік 2009 г.</small> }} '''Генэра́л а́рміі Ўкраі́ны'''&nbsp;— найвышэйшае [[вайсковае званьне]] ва [[Узброеныя сілы Ўкраіны|ўзброеных сілах Украіны]]. [[Файл:Зірка генерала армії України.png|міні]] У дадатак да наплечнікаў гэтае званьне мае [[Зорка генэрала арміі Ўкраіны|адмысловую ўзнагароду]], якая была ўсталяваная {{дата|22|1|1994|1}} году загадам [[Прэзыдэнт Украіны|прэзыдэнта Ўкраіны]] №&nbsp;21/94 «Аб усталяваньні адмысловай узнагароды генэрала арміі Ўкраіны» й ёсьць перапрацоўкаю малое [[Маршальская Зорка#Маршальская Зорка «малога» тыпу|Маршальскае зоркі]] [[СССР]]<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=21/94 Указ прэзыдэнта Ўкраіны №&nbsp;21/94 ад 22 студзеня 1994 року «Аб усталяваньні адмысловай узнагароды ґенэрала арміі Ўкраіны»]</ref>. Званьне скасавана Законам Украіны 1 кастрычніка 2020 году<ref>https://web.archive.org/web/20201031105857/https://sprotyv.info/news/oficialno-v-ukraine-vvodyatsya-novye-voinskie-zvaniya</ref>. Званьню [[генэрал арміі|генэрала арміі]] [[Украіна|Ўкраіны]] адпавядаюць адмысловая званьні '''генэрал унутранае службы Ўкраіны''' ды '''генэрал службы грамадзянскае аховы Ўкраіны'''. == Генэралы арміі Ўкраіны == Званьне зацьверджанае Законам Украіны ад {{дата|25|3|1992|1}} году №&nbsp;2232-XII «Аб усеагульным вайсковым абавязку й вайсковай службе». {| align="center" class="wikitable" |bgcolor="#f4a460"|'''№''' |bgcolor="#f4a460"|'''Імя''' |bgcolor="#f4a460"|'''Дата прысваеньня''' |bgcolor="#f4a460"|'''№ Загаду''' |bgcolor="#f4a460"|'''Пасада на момант прысваеньня звантня''' |- |1 |[[Віталі Радзецкі]] |{{дата|30|11|1993|1}} |№&nbsp;567/93 |[[Сьпіс міністраў абароны Ўкраіны|Міністар абароны Ўкраіны]] (1993–1994) |- |2 |[[Валеры Губэнка]] |{{дата|25|1|1994|1}} |№&nbsp;27/94 |Камандавалы [[Дзяржаўная памежная служба Ўкраіны|памежных войскаў Украіны]] (1991–1995) |- |3 |[[Яўген Марчук]] |{{дата|23|3|1994|1}} |№&nbsp;111/94 |[[Старшыня Службы бясьпекі Ўкраіны]] (1991–1994) |- |4 |[[Аляксандар Кузьмук]] |{{дата|23|8|1998|1}} |№&nbsp;922/98 |[[Сьпіс міністраў абароны Ўкраіны|Міністар абароны Ўкраіны]] (1996–2001) |- |5 |[[Леанід Дэркач]] |{{дата|23|8|2000|1}} | |[[Старшыня Службы бясьпекі Ўкраіны]] (1998–2001) |- |6 |[[Уладзіцер Шкідчэнка]] |{{дата|23|8|2001|1}} |№&nbsp;735/2001 |[[Кіраўнік Генэральнага штабу (Украіна)|Кіраўнік Ґенэральнага штабу]]&nbsp;— першы намесьнік Міністра абароны Ўкраіны (1998–2001) |- |7 |[[Уладзімер Радчэнка]] |{{comment|200?|указ не апублікаваны}} | |[[Старшыня Службы бясьпекі Ўкраіны]] (2001–2003) |- |8 |[[Ігар Дрыжчаны]] |{{дата|30|11|2006|1}} |№&nbsp;1010/2006 |[[Старшыня Службы бясьпекі Ўкраіны]] (2005–2006) |- |9 |[[Сяргей Кірычэнка (генэрал арміі)|Кірычэнка Сяргей]] |{{дата|21|8|2007|1}} |№&nbsp;725/2007 |[[Кіраўнік Генэральнага штабу (Украіна)|Кіраўнік Ґенэральнага штабу]]&nbsp;— [[Галоўнакамандуючы Ўзброеных Сілаў Украіны]] (2005–2009) |- |10 |[[Мікола Літвін]] |{{дата|20|8|2008|1}} |№&nbsp;730/2008 |Старшыня [[Дзяржаўная памежная служба Ўкраіны|Дзяржаўнае памежнае службы Ўкраіны]] (з 2003 па 2014) |- |11 |[[Аляксандар Кіхтэнка]] |{{дата|20|8|2008|1}} |№&nbsp;734/2008 |Кіраўнік галоўнага кіраваньня&nbsp;— камандавалы ўнутраных войскаў Міністэрства ўнутраных справаў Украіны (з 2005) |- |12 |[[Мікола Маламуж]] |{{дата|28|11|2008|1}} |№&nbsp;1115/2008 |[[Служба зьнешняй выведкі Ўкраіны|Старшыня Службы зьнешняе выведкі Ўкраіны]] (з 2005) |- |13 |[[Іван Сьвіда]] |{{дата|15|2|2010|1}} |№&nbsp;175/2010 |[[Кіраўнік Генэральнага штабу (Украіна)|Кіраўнік Ґенэральнага штабу&nbsp;— Галоўнакамандуючы Ўзброеных Сілаў Украіны]] (2009–2010) |- |14 |[[Валеры Харашкоўскі]] |{{дата|12|8|2011|1}} |№&nbsp;815/2011 |[[Старшыня Службы бясьпекі Ўкраіны]] (з 11 сакавіка 2010&nbsp;р. па 18 студзеня 2012) |- |15 |[[Віктар Мужэнка]] |{{дата|14|10|2015|1}} |№&nbsp;581/2015 |[[Кіраўнік Генэральнага штабу (Украіна)|Кіраўнік Ґенэральнага штабу&nbsp;— Галоўнакамандуючы Ўзброеных Сілаў Украіны]] (з 2014) |- |16 |[[Сьцяпан Палтарак]] |{{дата|14|10|2015|1}} |№&nbsp;581/2015 |[[Міністар абароны Ўкраіны]] (з 2014) |- |17 |[[Васіль Грыцак]] |{{дата|25|3|2016|1}} |№&nbsp;111/2016 |[[Старшыня Службы бясьпекі Ўкраіны]] (з 2015) |- |18 |[[Віктар Назарэнка]] |{{дата|25|7|2017|1}} |№&nbsp;191/2017 |Старшыня [[Дзяржаўная памежная служба Ўкраіны|Дзяржаўнае памежнае службы Ўкраіны]] (з 23 кастрычніка 2014&nbsp;р. па 25 ліпеня 2017) |- |} == Генэралы ўнутранае службы Ўкраіны == Званьне ўсталяванае пастановаю [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўнае Рады Ўкраіны]] ад {{дата|22|4|1993|1}} г. № 3135-XII «Аб адмысловых званьнях, форменным адзеньне й [[знакі адрозьненьня|знаках адрозьненьня]] ў органах унутраных справаў Украіны» {| align="center" class="wikitable" |bgcolor="#f4a460"|'''№''' |bgcolor="#f4a460"|'''Імя''' |bgcolor="#f4a460"|'''Дата прысваеньня''' |bgcolor="#f4a460"|'''№ Загаду''' |bgcolor="#f4a460"|'''Пасада на момант прысваеньня званьня''' |- |1 |[[Андрэй Васілішын]] |{{дата|19|8|1993|1}}<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=317/93 Указ Президента України №&nbsp;317/93 від 19 серпня 1993 року «Про присвоєння спеціального звання Міністру внутрішніх справ України А.&nbsp;В.&nbsp;Василишину»]</ref> |№ 317/93 |[[Міністар унутраных справаў Украіны]] (1990—1994) |- |2 |[[Васіль Дурдынец]] |{{дата|21|8|1997|1}}<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=861/97 Указ Президента України №&nbsp;861/97 від 21 серпня 1997 року «Про присвоєння В. Дурдинцю спеціального звання»]</ref> |№ 861/97 |дырэктар [[Нацыянальнае бюро расьсьледваньняў Украіны|Нацыянальнага бюро расьсьледваньняў]] (1997—1999),<br/>[[Міністэрства Ўкраіны па пытаньнях надзвычайных сытуацыяў і па справах абароны насельніцтва ад наступстваў Чарнобыльскай катастрофы|Міністар Украіны па пытаньнях надзвычайных сытуацыяў]] і ў справах аховы насельніцтва ад наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскае катастрофы]] (1999–2002) |- |3 |[[Юры Краўчанка]] |{{дата|23|8|1998|1}}<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=923/98 Указ Президента України №&nbsp;923/98 від 23 серпня 1998 року «Про присвоєння Ю. Кравченку спеціального звання»]</ref> |№ 923/98 |[[Міністар унутраных справаў Украіны]] (1995—2001) |- |4 |[[Іван Гладуш]] |{{дата|20|8|2010|1}}<ref>[https://web.archive.org/web/20230414221516/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=847/2010 Указ Президента України №&nbsp;847/2010 від 20 серпня 2010 року «Про присвоєння спеціальних звань»]</ref> |№ 847/2010 |ґенэральны дырэктар Нацыянальнага музэю «Чарнобыль», Міністар унутраных справаў УССР (1982–1990) |- |5 |[[Віталі Захарчанка]] |{{дата|16|12|2011|1}}<ref>[http://www.president.gov.ua/documents/14284.html Указ Президента України №&nbsp;1162/2011 від 16 грудня 2011 року «Про присвоєння спеціального звання»]</ref> |№ 1162/2011 |[[Міністар унутраных справаў Украіны]] (2011—2014) |} == Генэралы службы грамадзянскае аховы Ўкраіны == Законам Украіны ад {{дата|24|6|2004|1}} г. № 1859-IV «Пра прававыя асновы грамадзянскае аховы» ўсталяванае званьне генэрала службы грамадзянскае аховы Ўкраіны. У адпаведнасьці з Кодэксам грамадзянскае аховы Ўкраіны ад {{дата|2|10|2012|1}} р. № 5403-VI (уступіў у сілу 2013 г.) назва званьне — генэрал службы грамадзянскае аховы. Дагэтуль [[Вайсковае званьне|званьне]] не прысвойвалася. {| class="wikipedia sortable" border="1" align="center" |- |width="30%" align="center"| ніжэй па рангу:<br />[[Генэрал-палкоўнік]] |width="35%" align="center"| <br />[[Файл:Emblem of the Ukrainian Ground Forces.svg|35пкс]] [[Файл:Emblem of the Ukrainian Air Force.svg|35пкс]]<br />'''''Генэрал арміі Ўкраіны''''' |width="30%" align="center"| вышэй па рангу:<br />няма |} == Глядзіце таксама == * [[Зорка генэрала арміі Ўкраіны]] * [[Дзяржаўны радца юстыцыі Ўкраіны]] * [[Генэрал арміі (СССР)]] * [[Генэрал арміі Расейскай Фэдэрацыі]] * [[Генэрал арміі ЗША]] * [[Генэрал арміяў ЗША]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20181012215939/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=2232-12 ЗАКОН УКРАЇНИ Про військовий обов'язок і військову службу] * [https://web.archive.org/web/20181012175415/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1053%2F2001 Про положення про проходження військової служби відповідними категоріями військовослужбовців] * [http://www.uniforminsignia.org/ International Encyclopedia of Uniform Insignia around the World]{{ref-en}} * [http://www.president.gov.ua/documents/10459.html Указ Президента України] * [http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=21/94 Указ Президента України №&nbsp;21/94 від 22 січня 1994 року «Про встановлення спеціальної відзнаки генерала армії України»] [[Катэгорыя:Украінскія званьні]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Ўкраіны]] szddf3t2w0lyj23v8jlq67unpzkdrpm Карэнтэн Талісо 0 195141 2697783 2624087 2026-10-26T21:09:14Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Corentin_Tolisso?oldid=1381486296 2697783 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Карэнтэ́н Талісо́''' ({{мова-fr|Corentin Tolisso}}; {{Н}} 3 жніўня 1994 году) — францускі футбаліст, паўабаронца ліёнскага клюбу «[[Алімпік Ліён|Алімпік]]» і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]]. Чэмпіён сьвету 2018 году. == Кар’ера == === Клюбная === Талісо прыяднаўся да акадэміі ліёнскага «[[Алімпік Ліён|Алімпіку]]» ў 2007 годзе ў веку 13 гадоў<ref name="Bundesliga" >{{спасылка|спасылка=https://www.bundesliga.com/en/news/Bundesliga/corentin-tolisso-10-things-bayern-munich-french-world-cup-winner-510120.jsp|загаловак=Corentin Tolisso: 10 things on Bayern Munich's French World Cup winner|выдавецтва=Bundesliga|дата доступу=09.08.2018}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Devin, Eric|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/jun/21/corentin-tolisso-lyon-bayern-munich-transfer-record-bundesliga|загаловак=Corentin Tolisso: the €41.5m player who broke Bayern Munich's transfer record|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=21.06.2017|дата доступу=06.12.2017}}</ref>. 10 жніўня 2013 году галоўны трэнэр [[Рэмі Гард]] даў Талісо дэбютаваць за клюб, выпусьціўшы яго на замену на 92-й хвіліне хатняга матчу [[Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе|Лігі 1]] супраць «[[Ніцца (футбольны клюб)|Ніццы]]», у якім ліёнцы перамаглі зь лікам 4:0. Аднак Талісо не пасьпеў нават дакрануцца да мяча, бо арбітар даў фінальны сьвісток празь некалькі сэкундаў<ref name="Bundesliga"/><ref>{{навіна|аўтар=Buzy, William (10 August 2013)|спасылка=https://www.lequipe.fr/Football/match/292567|загаловак=Lyon – Nice (4–0)|копія=https://web.archive.org/web/20130701170904/http://www.lequipe.fr/Football/match/292567|дата копіі=01.07.2013}}</ref>. У канцы кастрычніка 2013 году футбаліст падпісаў свой першы прафэсійны кантракт з клюбам, які быў разьлічаны да 2017 году<ref>{{навіна|спасылка=http://www.olweb.fr/fr/article/contrat-professionnel-pour-tolisso-63818.html|загаловак=Contrat Professionnel Pour Tolisso|дата публікацыі=30.10.2013}}</ref>. 9 сакавіка 2014 году ён загнаў свой першы гол на дарослым узроўні, што яшчэ дало камандзе выязную перамогу 2:1 над «[[Бардо (футбольны клюб)|Бардо]]» ў Лізе 1 дзякуючы голу ў даданы час. Большую частку сэзону Талісо выкарыстоўваўся як унівэрсальны гулец, то бок спачатку ён дзеяў на правым флянгу абароны замест [[Муамаду Дабо]], а пазьней перайшоў у цэнтар паўабароны пасьля траўмаў [[Яан Гуркюф|Яана Гуркюфа]] і [[Геіда Фафана|Геіды Фафаны]]<ref>{{навіна|аўтар=Maxences|спасылка=https://footbalistiquement.wordpress.com/2015/08/07/tolisso-plus-quun-couteau-suisse/|загаловак=Tolisso plus qu’n couteau Suisse|дата публікацыі=07.08.2015}}</ref>. Напрыканцы сэзону Талісо поруч з [[Набіль Фэкір|Набілем Фэкірам]] і [[Антоні Лопіш]]ам атрымаў палепшаны кантракт, падпісаўшы новую дамову з клюбам да 2020 году<ref>{{навіна|спасылка=http://www.olweb.fr/fr/article/nabil-fekir-corentin-tolisso-et-anthony-lopes-ont-prolonge-68386.html|загаловак=Nabil Fekir, Corentin Tolisso et Anthony Lopes ont Pronlonge!|дата публікацыі=08.07.2015}}</ref>. Ён працягнуў дэманстраваць выдатную форму ў наступным сэзоне, загнаўшы ў лізе пяць галоў і аддаўшы шэсьць галявых перадачаў. Ягоныя выступы прыцягнулі ўвагу шматлікіх эўрапейскіх клюбаў, і ў ліпені 2016 году «[[Напалі Нэапаль|Напалі]]» зрабіў прапанову па трансфэры гульца ў памеры 37,5 мільёна эўра. Тым ня менш, гулец застаўся ў камандзе. 2 кастрычніка 2016 году, калі асноўны капітан [[Максім Ганалён]] і віцэ-капітан [[Аляксандар Ляказэт]] былі траўмаваныя, Талісо атрымаў капітанскую повязь у матчы супраць «[[Сэнт-Эт’ен (футбольны клюб)|Сэнт-Эт’ену]]» ў рамках дэрбі Роны. [[Файл:Corentin Tolisso in May 2019.jpg|значак|зьлева|Талісо ў траўні 2019 году.]] 14 чэрвеня 2017 году «[[Баварыя Мюнхэн|Баварыя]]» афіцыйна аформіла пераход Талісо, падпісаўшы зь ім пяцігадовы кантракт. Пачатковая сума трансфэру склала 41,5 мільёнаў эўра, а магчымыя бонусы маглі павялічыць яе яшчэ на 6 мільёнаў эўра<ref>{{спасылка|спасылка=https://fcbayern.com/en/news/2017/06/press-release-fc-bayern-sign-corentin-tolisso|загаловак=FC Bayern sign Corentin Tolisso|выдавецтва=FC Bayern Munich|дата публікацыі=14.06.2017|дата доступу=14.06.2017}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/2017/jun/14/bayern-munich-sign-corentin-tolisso-from-lyon-in-35m-deal|загаловак=Bayern Munich sign Corentin Tolisso from Lyon in £35m deal|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=14.06.2017|дата доступу=14.06.2017}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.olweb.fr/fr/article/communique-transfert-de-corentin-tolisso-au-bayern-munich-31268.html|загаловак=Communiqué : Transfert de Corentin Tolisso au Bayern Munich — OLWeb.fr|выдавецтва=Olympique Lyon}}</ref>. 5 жніўня ён дэбютаваў за новы клюб, выйшаўшы ў матчы за [[Супэркубак Нямеччыны па футболе|Супэркубак Нямеччыны]] супраць дортмундзкай «[[Барусія Дортмунд|Барусіі]]». «Баварыя» перамагла ў сэрыі пэнальці і стала ўладальнікам трафэю<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.fourfourtwo.com/news/borussia-dortmund-2-bayern-munich-2-4-5-pens-boszs-boys-lead-twice-pay-penalty|загаловак=Borussia Dortmund 2 Bayern Munich 2 (4–5 pens): Bosz's boys lead twice but pay penalty|выдавецтва=Four Four Two|дата публікацыі=05.08.2017|дата доступу=06.08.2017}}</ref>. 18 жніўня француз правёў гол ужо ў сваім дэбютным матчы ў [[Бундэсьліга|Бундэсьлізе]], вызначыўшыся другім мячом «Баварыі» ў пераможнай сустрэчы зь лікам 3:1 над «[[Баер Левэркузэн|Баерам]]»<ref>{{спасылка|аўтар=Lovell, Mark|спасылка=http://kwese.espn.com/football/club/bayern-munich/132/blog/post/3182935/corentin-tolisso-opens-with-a-bang-as-sven-ulreich-bails-out-bayerns-defence|загаловак=Corentin Tolisso opens with a bang as Sven Ulreich bails out Bayern’s defence|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=19.08.2017|дата доступу=19.08.2017}}</ref>. Пасьля дэбютнага сэзону гульца напаткалі траўмы, у выніку чаго наступныя сэзоны ён быў больш футбалістам ратацыі. 1 ліпеня 2022 году ліёнцы пацьвердзілі вяртаньне Талісо ў клюб. Ён уклаў пяцігадовы кантракт з клюбам да 2027 году<ref>{{навіна|спасылка=https://www.ol.fr/fr/actualites/corentin-tolisso-de-retour-a-l-ol-jusqu-en-2027|загаловак=Corentin Tolisso de retour à l’OL jusqu’en 2027 !|выдавец=Olympique Lyonnais|дата публікацыі=01.07.2022}}</ref>. Напярэдадні [[Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе 2025—2026 гадоў|сэзону 2025—2026 гадоў]] спартовец быў прызначаны капітанам каманды пасьля сыходу Аляксандра Ляказэта<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/45744210/transfer-rumors-news-man-united-lyon-corentin-tolisso|загаловак=Transfer rumors, news: Man United linked with Lyon’s Tolisso|выдавецтва=ESPN|дата публікацыі=15.07.2025}}</ref>. === Міжнародная === Раней выступаючы за розныя юнацкія і моладзевыя зборныя краіны, Талісо ўпершыню атрымаў выклік у нацыянальную [[Мужчынская зборная Францыі па футболе|зборную Францыі]] на матчы супраць [[Мужчынская зборная Люксэмбургу па футболе|зборных Люксэмбургу]] і [[Мужчынская зборная Гішпаніі па футболе|Гішпаніі]] ў сакавіку 2017 году<ref>{{навіна|спасылка=https://sport24.lefigaro.fr/football/equipe-de-france/fil-info/mbappe-et-lemar-sont-la-pas-benzema-ni-lacazatte-850540|загаловак=Mbappé et Lemar sont là, pas Lacazette ni Benzema|дата публікацыі=16.03.2017}}</ref>. Запачаткаваў выступы ў складзе каманды 28 сакавіка 2017 году ў гульні супраць гішпанцаў, выйшаўшы ў стартавым складзе, але быў заменены [[Тама Лемар]]ам на 80-й хвіліне. 17 траўня 2018 году Талісо быў улучаны ў заяўку зборнай на [[чэмпіянат сьвету па футболе 2018 году|чэмпіянат сьвету 2018 году]] ў Расеі<ref>{{спасылка|аўтар=Charles, Andy|спасылка=https://www.skysports.com/football/news/12025/11376691/alexandre-lacazette-and-anthony-martial-on-standby-for-france-world-cup-squad-and-dimitri-payet-out|загаловак=Alexandre Lacazette and Anthony Martial on standby for France World Cup squad and Dimitri Payet out|выдавецтва=Sky Sports|дата публікацыі=17.05.2018|дата доступу=17.05.2018}}</ref>. У першым матчы групавога этапу супраць [[Мужчынская зборная Аўстраліі па футболе|зборнай Аўстраліі]] 16 чэрвеня ён адыграў першыя 78-м хвілінаў, пасьля чаго быў заменены<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.theguardian.com/football/live/2018/jun/16/france-v-australia-world-cup-2018-live|загаловак=France 2–1 Australia: World Cup 2018 – as it happened|выдавецтва=The Guardian|дата доступу=11.07.2018}}</ref>. 6 ліпеня ён зьявіўся ў стартавым складзе на чвэрцьфінальны матч супраць [[Мужчынская зборная Ўругваю па футболе|зборнай Уругваю]] і аддаў галявую перадачу на [[Антуан Грызман|Антуана Грызмана]], што дапамагло Францыі перамагчы зь лікам 2:0 і прабіцца ў паўфінал. 10 ліпеня ён выйшаў на замену замест [[Блез Мацюідзі|Блеза Мацюідзі]] на 86-й хвіліне ў паўфінальным матчы з [[Мужчынская зборная Бэльгіі па футболе|зборнай Бэльгіі]]. 15 ліпеня ён зноў замяніў Мацюідзі, зьявіўшыся на пляцоўцы на 73-й хвіліне фінальнага матчу, у якім французы перамаглі [[Мужчынская зборная Харватыі па футболе|зборную Харватыі]] зь лікам 4:2 і здабылі тытул чэмпіёнаў сьвету. == Дасягненьні == '''«Баварыя»''': * [[Чэмпіянат Нямеччыны па футболе|Чэмпіён Нямеччыны]]: 2018, 2019, 2020, 2021, 2022 * Уладальнік [[Кубак Нямеччыны па футболе|Кубка Нямеччыны]]: 2019, 2020 * Уладальнік [[Супэркубак Нямеччыны па футболе|Супэркубка Нямеччыны]]: 2017, 2018, 2020, 2021 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЭФА|Лігі чэмпіёнаў]]: 2020 * Уладальнік [[Супэркубак УЭФА|Супэркубка УЭФА]]: 2020 * Пераможца [[Клюбны чэмпіянат сьвету|клюбнага чэмпіянату сьвету]]: 2020 '''Францыя''': * Чэмпіён сьвету: [[Чэмпіянат сьвету па футболе 2018 году|2018]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйная група |назоў = Талісо ў складзе [[Зборная Францыі па футболе|зборнай Францыі]] на [[Чэмпіянат сьвету па футболе|чэмпіянатах сьвету]] і [[Чэмпіянат Эўропы па футболе|Эўропы]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Францыя}}; |Францыя на ЧС-2018 |Францыя на ЧЭ-2020 }} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Талісо, Карэнтэн}} [[Катэгорыя:Францускія футбалісты]] khvthqgbzjvwoza4gtz5avi7a22v2sr Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін 3 222293 2697767 2696265 2026-10-26T19:12:32Z Нявідны 97186 2697767 wikitext text/x-wiki {{Userbox |id = [[Файл:Replacement filing cabinet.svg|40px|none|Архіў]] |border-c = #aaaaaa |info-c = #f9f9f9 |info = Архіў абмеркаваньняў: * '''[[/Архіў 1|2007—2008]]''' * '''[[/Архіў 2|01.2009—06.2009]]''' * '''[[/Архіў 3|06.2009—2014]]''' * '''[[/Архіў 4|2018—2019]]''' }} == Зьнявага да праведзенага мерапрыемства == Вітаю. Навошта вы выдалілі артыкул [[Анн Ліндэ]]? Можна ж было проста паставіць шаблён "Да выдаленьня" і зразумець, што проста не было часу выправіць хібы, якія зрабілі пачаткоўцы? Гэткія дзеяньні ніяк ня робяць наш разьдзел больш прывабным!--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 11:38, 21 лютага 2020 (+03) : Вітаю. Артыкул [[Анн Ліндэ]] зьмяшчаў толькі тэкст «Анн Ліндэ». Ды адкуль назва Анн? Гэта ўжо па-беларуску? І пра якія яшчэ хібы вы кажыце? Таму мае дзеяньні якраз робяць наш разьдзел больш прывабным, бо я хутка выдаліў пусты артыкул з памылковай назвай. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 12:52, 21 лютага 2020 (+03) :: Калі б вы паставілі шаблён "Да выдаленьня", артыкул павісеў бы пару дзён, а за гэты час я пасьпеў бы перанесьці яго пад слушную назву (па-беларуску) і скапіяваць ("перакласьці") яго з афіцыйнага разьдзелу, але ж першым аўтарам застаўся бы ўдзельнік-пачатковец, які яго стварыў. Фармальна вы ўсё слушна зрабілі, але праігнаравалі маю просьбу не чапляцца да пачаткоўцаў, нягледзячы на тое, што я прасіў аб гэтым на форуме. І замест таго, каб усё гэта вам тлумачыць, ужо б зрабіў усё вышэйзгаданае, але цяпер ня ведаю, калі зноў буду мець час на Вікіпэдыю, таму артыкул можаце не аднаўляць.--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 13:16, 21 лютага 2020 (+03) ::: Няма аніякага сэнсу ў наяўнасьці толькі назвы «Анн Ліндэ» і зьместу «Анн Ліндэ». Тое, што я выдаліў гэтую інфармацыю немагчыма інтэрпрэтаваць як прыклад таго, што я чапляюся да пачаткоўцаў. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:38, 21 лютага 2020 (+03) == Меткі й апісаньні Вікізьвестак == Паводле [[d:Help:Label/be-tarask|Дапамога:Метка]] і [[d:Help:Description/be-tarask|Дапамога:Апісаньне]] меткі й апісаньні ня трэба пісаць зь вялікай літары, калі гэта ня ўласныя імёны. --<span style="text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;">[[Удзельнік:Renessaince|<b style="color:#0645ad"> Renessaince </b>]]</span> 07:53, 23 лютага 2020 (+03) : Добра. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:46, 23 лютага 2020 (+03) ==Віківясна-2020== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020|Віківясьне-2020]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 10:29, 2 сакавіка 2020 (UTC+3) == вёскі ўключаныя ў межы Горадні == Тут пішуць, што ў межы Горадні былі ўключаныя вёскі Зарыца ды Забалаць. У бе: пішуць аднак пра ўключаньні толькі часткаў гэтых вёсак. Ці можна праверыць, існуюць гэтыя вёскі далей або не? [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 17:47, 26 сакавіка 2020 (+03) : У гэтай ж тэме: якую мае цяперь назву [[:pl:Przysiółka]] і калі была ўключаная ў Горднію? [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 18:02, 26 сакавіка 2020 (+03) :: Калі арыентавацца на гэты [http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor04/text04831.htm ўказ], то вёскі цалкам уключаныя ў склад Горадні. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 18:12, 26 сакавіка 2020 (+03) ::: Ну менавіта ўжо прачытаў і разумею так, што першы пункт становіць пра падпарадкаваньня вёсак пад гарадзку ўладу (з тагачасных сельсаветаў). Але гэта не мусіць яшче азначаць, што вёскі цалкам ліквідаваныя. Згодна з пунктам 2, у межы гораду ўключаныя былі тэрыторыі вёсак, напрыклад з Зарыці 55,7751 га. Ну і тут цікава, ці да тага часу Зарыца імела менавіта 55,7751 га, што бы азначала што цалакам яе ўключылі, ці аднак напрыклад 57 га і гэта азначае, што не была цалкам ліквідаваныя, таму што ўключылі толькі частку? У ўказе няма фразы што існаваньне вёсак коньчыцьца. Калі пабачыў карту, найшоў Зарыцу ў мяжах гораду (большая частка), але такасама - ужо за мяжай, ў мяжах гарадзенскага раёну. А гэта б значыла, што вёска далей існуе, хаця шмат меньшая. [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 18:30, 26 сакавіка 2020 (+03) :::: Наўрад ці. Я думаю, што вёскі больш не існуе. Яна можа існаваць у межах Горадні, але гэта зусім іншыя адносіны. Я напрыклад ня чуў пра тое, каб у Беларусі існавалі гарады, у склад якіх уваходзілі сельскія населеныя пункты. Напрыклад у Расеі вёскі ўваходзілі ў склад Масквы. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 18:51, 26 сакавіка 2020 (+03) ::::: :) Калі будзе магчымасьць, праверыце калі ласка склады сельсаветаў бліз Горадні. Можа што та цікавага адкрыем. Пакуль [https://www.openstreetmap.org/relation/5640816#map=16/53.7544/23.8258 карта][[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 19:19, 26 сакавіка 2020 (+03) :::::: Калі пісаў, што ў указе пра Горадні не ўбачыў нічога пра ліквідацыі пункта, меў на ўвадзе штосьці такага як http://www.pravo.by/pdf/2008-38/2008-38(039-056).pdf#page=14 тут]]. [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 00:28, 28 сакавіка 2020 (+03) ::::::: Магчыма калі гаворка вядзецца пра вялікую колькасьць населеных пунктаў, то так ня пішуць. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 01:09, 28 сакавіка 2020 (+03) :::::::: Можа. Але думаю, што аднак бе: мае рацыю, калі пішуць у артыкуле пра путрышаўскі сельсавет: 24 красавіка 2008 года ў склад горада Гродна перададзены вёскі Астравок 2, Аульс, Грандзічы, Дзевятоўка, Кульбакі, Лапенкі, Малышчына, Падкрыжакі, Панямунь і часткі вёсак Дуброва, Забалаць, Зарыца і Чашчаўляны[5]. 1. У указе няма зьвестак пра ліквідаваньня вёсак, хаця праўда, гэта тычыцца таксама 9, які улучылі ў горад; 2. На карце можна найсьці існаваюшчія далей 4 апошнія вёскі; 3. На старонцы райісполкома, калі апісуюць путрышаўскі сельсавет, пішуць пра гэтыч 4 вёсак. 4. На бе і на ру ў артыкулах пра путрышаўскі сельсавет пішуць пра гэтыч 4 вёсак. 5. Хаця, што б нічога не забыць, http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm іх не вылічвае. Каб гэта ўзяць і падумаць, можа й тут памыліліся. [[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Bocianski|гутаркі]]) 03:40, 28 сакавіка 2020 (+03) == Комі мова у Комі (мова) == Здравствуйте. Зачем? [[Удмурцкая мова]], а не [[Удмурцкая (мова)]], [[Расейская мова]], а не [[Расейская (мова)]], [[Беларуская мова]], а не [[Беларуская (мова)]] и так далее и тому подобное. [[Удзельнік:Валко|Валко]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Валко|гутаркі]]) 17:39, 27 красавіка 2020 (+03) : Здравствуйте. Не знаю почему, но ваше личное решение до сих пор не отменено в Русской Википедии — [[ru:Википедия:К переименованию/8 декабря 2017#Коми (язык) → Коми язык]]. Я понимаю, что ваши споры уже навсегда прекратились в Русской Википедии — [[ru:Участник:Валко]], но это ещё не значит, что все ваши изыскания стоит переносить в этот раздел. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 01:54, 28 красавіка 2020 (+03) :: А источники посмотреть тяжело? [https://www.google.ru/search?tbm=bks&hl=ru&q=%22коми+язык%22] [https://books.google.ru/books?id=6rdMAQAAIAAJ&q=%22коми+язык%22&dq=%22коми+язык%22&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjLvZSsz8HYAhXI6CwKHanmBGgQ6AEILzAC] Конституция Республики Коми от 17 февраля 1994 г. (с изменениями и дополнениями)<br>Статья 67<br>Государственными языками Республики Коми являются '''коми и русский языки'''.<br>В Республике Коми гарантируется народам, проживающим на территории республики, право на сохранение родного языка, создание условий для его изучения и развития. [https://constitution.garant.ru/region/cons_komi/chapter/c7672a3a2e519cd7f61a089671f759ae/] А на всегда нет ничего, все всегда временно. [[Удзельнік:Валко|Валко]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Валко|гутаркі]]) 17:56, 28 красавіка 2020 (+03) : Я не вижу, что там написано что-то на беларуском языке. В беларуском языке есть свои нормы, как и в языке коми, так и в русском языке. Посмотрите например категорию [[:Катэгорыя:Фіна-вугорскія мовы]]. Может ещё возможен вариант [[Мова комі]], но это звучит как [[Мова беларусаў]]. Лично я никто, чтобы изменять нормы беларуского правописания. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 19:00, 28 красавіка 2020 (+03) :: Как хотите, делайте [[Мова комі]], но вы сами сказали, что это звучит как [[Мова беларусаў]]. Я не меняю белорусскую норму, я хотел как у всех, без скобок, зачем они? Комі (мова) [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Катэгорыя:Фіна-вугорскія_мовы решайте], нужны скобки или нет. Мне без разницы. Вы отменили, все на вашей совести. Свою правку, я объяснил. А вот на белорусском [https://books.google.ru/books?id=XmNgAAAAMAAJ&q=%22Комі+мова%22&dq=%22Комі+мова%22&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjFhLSBwovpAhWJ6KYKHbKCCWQQ6AEIPjAC] [https://books.google.ru/books?id=aMkPAQAAIAAJ&q=%22Комі+мова%22&dq=%22Комі+мова%22&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjFhLSBwovpAhWJ6KYKHbKCCWQQ6AEIRzAD] [https://books.google.ru/books?id=TT4RAQAAMAAJ&q=%22Комі+мова%22&dq=%22Комі+мова%22&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjFhLSBwovpAhWJ6KYKHbKCCWQQ6AEITzAE] [https://books.google.ru/books?id=pEAzAAAAIAAJ&q=%22Комі+мова%22&dq=%22Комі+мова%22&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjFhLSBwovpAhWJ6KYKHbKCCWQQ6AEIXzAG] Все. Удачи. [[Удзельнік:Валко|Валко]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Валко|гутаркі]]) 19:19, 28 красавіка 2020 (+03) ::: Первая ссылка — на украинском языке, последующие — интересные. При этом в БелЭн также упоминается «комі мова» (т. 8, с. 396). Убедили. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 23:41, 28 красавіка 2020 (+03) :::: Ну вот, хорошо, а то в начале ругаться стали. [[Комі-зыране]] в [[Комі (народ)]] будем переименовывать? [[Удзельнік:Валко|Валко]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Валко|гутаркі]]) 04:35, 29 красавіка 2020 (+03) ::::: Я не против. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:41, 29 красавіка 2020 (+03) :::::: Хорошо, я переименовал. [[Удзельнік:Валко|Валко]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Валко|гутаркі]]) 15:37, 29 красавіка 2020 (+03) ==[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]]== Запрашаю ўхваліць заяўку на грант для правядзеньня ў чэрвені фотаспаборніцтва ў Беларусі ([[:commons:Grants:Project/Rapid/User Group Belarus/Wiki Loves Earth Belarus_2020#Endorsements]]).--[[Удзельнік:W]] 7:30, 10 траўня 2020 (UTC+3) {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WLE Austria Logo (no text).svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага фотаспаборніцтва</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 13:04, 30 траўня 2020 (UTC+3) {{Запрашэньне ў Таварыства дзесяцігадовых}}--[[Удзельнік:W]] 21:43, 8 чэрвеня 2020 (UTC+3) == Крос-вікі-вандалізм == Добры дзень! Карыстальнік з IP 195.114.148.221, а таксама 195.114.146.102, 195.114.148.87, 195.114.146.60 і інш. вандальна рэдагуе артыкулы пра беларускую арабіцу ва ўсіх Вікіпедыях, да якіх мае досяг, уключаючы гэтую. Вы ўжо накладалі на яго часовае спагнаньне, цяпер Martin Urbanec заблякаваў яго і глябальна [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/195.114.148.221], але толькі з аднаго IP. Ці можна ўжо адкатваць яго праўкі, альбо лепей пачакаць? [[Удзельнік:Shelest1985|Shelest1985]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Shelest1985|гутаркі]]) 09:45, 3 верасьня 2020 (+03) (Рыгор Шэлест) : Добры дзень! Дзякуй за ўвагу. Я абараніў артыкул. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 11:16, 3 верасьня 2020 (+03) ===<<я не разумею вашыя "обговоре͡ння">>[https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%8D%D1%82&diff=2154549&oldid=2154326]=== Що конкретно ти, баране, не роз'умієшь?<br> <br> ¶ https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Абмеркаваньне:Беларускі_арабскі_альфабэт#https://arabica.fias.fr_was_removed<br> ¶ https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў&oldid=2154578#Seveleu-Dubrovnik_--_ЛІНҐВОФРІК<br> ¶ https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Seveleu-Dubrovnik&oldid=3689794#%D0%9E%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%96%D0%9D%D0%9E:_Seveleu-Dubrovnik_--_%D0%9B%D0%86%D0%9D%D2%90%D0%92%D0%9E%D0%A4%D0%A0%D0%86%D0%9A%5B1%5D<br> ¶¶¶ Я все розписав <i>більш ніж детально</i> <b>з посила͡ннями на ауторитетні ͡джерела</b>(себто це <u>набагато</u> більш вікіпедично ніж твоя ста͡ття на вікі, йолопе!). Те що ти не роз'умієшь, не є арґументом у на'уковому дис'путі: як-що навіть після всіх моих по'ясне͡ннь не роз'умієшь і вважаєшь мене за'анґажованою стороною, то треба питати в когось йншого. Можна звернутися безпочередньо до [[Удзельнік:Seveleu-Dubrovnik|Seveleu-Dubrovnik]]-а, e-mail: seveleu.dubrovnik@fias.fr Я за'про'понував ще звернутися до [[:crh:Qullanıcı:Don_Alessandro|Don Alessandro]] -- viн принаімні літери арабиці розрізняє... Але ні: [[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ЗАХИСТИВ<nowiki>[ ВАНДАЛІВ]</nowiki>. Тому-що <font color="red"><b>БАРАН</b></font><br> <br> <br> <br> <br> <br> По'ясни будь-ласка свои незроз'умілі антикон'структивні дії ось [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E&oldid=2154591#%D0%9B%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD_--_%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%90%D0%9B%5B5%5D тут]. == Пратэсты == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! Паглядзі, калі ласка, мо дадасі што тут: https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Форум/Вниманию_участников#Участник_DarDar_в_теме_Акции_протеста_в_Белоруссии_(2020)? Удзельнік усё лезе дадаваць зьвесткі ў абарону уладаў на падставе сумнеўных крыніцаў альбо сацсетак а-ля YouTube. І так яму тры розных удзельніка адкатвалі зьмены нядаўна: https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Акции_протеста_в_Белоруссии_(2020)&action=history. Па статыстыцы гэта нейкі прарасеец: https://en.wikipedia.org/wiki/Special:CentralAuth?target=DarDar. Праўкі толькі па-расейску. Да й праўкі ўсе «ў тэму»: https://ru.wikipedia.org/wiki/Служебная:Вклад/DarDar. -- [[user:pr12402|pr12402]]! == Gennady Shutov == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! Паглядзі, калі ласка, мо можаш закінуць артыкул пра [[Генадзь Шутаў|Генадзя Шутава]] на ангельскую Wiki (сам не магу, бо заблякавалі, а старонка Gennady Shutov у ніх ахоўваецца ад вандалізму, трэ рэгістрацыя). 👀 Тэкст можна ўзяць адсюль, я пераклаў: https://simple.wikipedia.org/wiki/User:Pr12402. Таксама расейцы напалі на артыкул па-расейску, спрабуюць выдаліць: https://ru.wikipedia.org/wiki/Шутов,_Геннадий, https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_удалению/12_сентября_2020#Шутов,_Геннадий. Трэ абарона ахвяры. Удалага дня! P.S. Яшчэ напісаў [[user:Raviaka Ruslan|Raviaka Ruslan]] і напішу JerzyKundrat на нармакаўке, мо дапамогуць. -- [[user:pr12402|pr12402]] == [[Беларускі арабскі альфабэт]] == Hello Ліцьвін, it seems the article [[Беларускі арабскі альфабэт]] needs to be protected again. --[[Удзельнік:Dandelo|Dandelo]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dandelo|гутаркі]]) 21:58, 14 верасьня 2020 (+03) == [[Цягнік]] == Вітаю. Зьвяртаюся да вас як да асноўнага аўтару артыкулу [[Цягнік]]: ці не жадаеце высунуць яго ў абраныя?--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 15:38, 12 лістапада 2020 (+03) : Вітаю. Можаце. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 15:42, 12 лістапада 2020 (+03) :: Добра, што вы ня супраць. Праўда, было б няблага, калі б гэта зрабілі вы, бо калі раптам спатрэбіцца дапрацоўка, у мяне дакладна ня будзе на гэта часу. Але асабіста я лічу, што артыкул ужо цягне на абраны (на тое ён і цягнік :) ).--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 18:33, 12 лістапада 2020 (+03) == Рознае == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_оценке_источников#Критика_решения_Европарламента -- трэ хуценька ўставіць 5 капеек https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Протесты_в_Белоруссии_(2020)&diff=110920347&oldid=110920254 (закінуў спасылку на усе 30+ Wiki, тэкст пра Пуціна на 5 Wiki, паўсюль за тыдзець ок, выдалілі толькі расейцы, таксама выдалілі James Shotter // Violent crackdown fails to silence Belarus protesters // Financial Times тут: https://ru.wikipedia.org/wiki/Обсуждение:Хронология_протестов_в_Белоруссии_(2020)#Чистка). Падтрымка расейскага прэзідэнту [[Уладзімер Пуцін|Уладзімера Пуціна]] на піку пратэстаў дапамагла Аляксандару Лукашэнку трымацца, і пасьля недоўгачасовага зацішша карныя сілы бясьпекі разгарнулі агрэсіўную кампанію па запалохваньню яго апанэнтаў<ref>{{Cite web|last=Shotter|first=James|date=2020-12-02|title=Violent crackdown fails to silence Belarus protesters|url=https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|url-access=subscription|url-status=live|archiveurl=https://archive.vn/QPuiD|archivedate=2020-12-02|accessdate=2020-12-05|author=James Shotter.|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Financial Times|Financial Times|be|Financial Times}}|language=en}}</ref>. Усяго найлепшага! Жадаю бясьпекі! P.S. https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_удалению/11_декабря_2020#Авторадио_(Белоруссия) і https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_удалению/9_декабря_2020#Александр_Помидоров -- [[user:pr12402|pr12402]] 11 сьнежня 2020 : Вітаю. : https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_оценке_источников#Критика_решения_Европарламента — падтрымаў, бо госдума — тое самае, што і парлямэнт Беларусі. : https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Протесты_в_Белоруссии_(2020)&diff=110920347&oldid=110920254 — тутака не магу нічога зрабіць. : https://ru.wikipedia.org/wiki/Обсуждение:Хронология_протестов_в_Белоруссии_(2020)#Чистка) — а што тутака? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 23:35, 11 сьнежня 2020 (+03) :: {{артыкул у іншым разьдзеле|Financial Times|Financial Times|be|Financial Times}} – глыба (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Reliable_sources/Perennial_sources#State-sponsored_fake_news_sites, https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Deprecated_sources). Нэўтральнае, аўтарытэтнае выданьне з гісторыяю, 50+ Wiki-старонак мае. Аналітыка James Shotter з Financial Times як вельмі важная крыніца. НЕ:НОВОСТИ. Аўтар піша з вышыні некалькі месяцаў. James Shotter таксама пісаў для Financial Times напачатку лета<ref>{{cite web |first1=James |last1=Shotter |first2=Max |last2=Seddon |date=23 June 2020 |title=Belarus's middle class begins to turn on Lukashenko |url= https://www.ft.com/content/47e9c455-b640-483e-8317-a301c87dc920 |publisher=[[Financial Times]]}}</ref>, так што не залётны аўтар, амаль ВП:ЭКПЕРТ. Ён піша, каму Пуцін адкрыта дапамагае. Можна заносіць у картку бакоў (гл. https://es.wikipedia.org/wiki/Protestas_en_Bielorrusia_de_2020, https://pt.wikipedia.org/wiki/Protestos_na_Bielorrússia_em_2020, https://it.wikipedia.org/wiki/Proteste_in_Bielorussia_del_2020, https://ro.wikipedia.org/wiki/Protestele_din_Belarus_din_2020 ды інш.). Як вынік усе карманныя СМІ Крамля (RIA, RT, Sputnik, Lenta й г.д.) павінны праходзіць як НЕ:АИ з адпаведнымі вынікамі (Па меньшае меткі [non-primary source needed]/афіляваныя крыніца, калі не адразу выдаляць усе запар, а таму што артыкулы вялікія, стаяць на скарачэньне, то трэ выдаляць такія крыніцы першымі, а зь імі й тэкст, які яны падмацоўваюць.). Я прагледзеў 5 дзён таму ўсе 30+ Wiki, што ёсьць. Парадавала пазыцыя вугорцаў (!), гішпанцаў, італьянцаў, партугальцаў, туркаў (!), румынаў, іншых. З EN Wiki зразумела, там OK, украінцы, вядома, ОК бяз спрэчак (няма нават старонкі абмеркаваньня). Перагібы толькі на RU. Бачыў, як на цябе наляталі з-за нібыта прадузятасьці праваабарончых арганізацыяў(, а тут чорным па беламу Financial Times піша, хто на якім баку. -- [[user:pr12402|pr12402]] 11 сьнежня 2020 ::: Вядома, што я падтрымліваю выдаленьне прапагандыстаў. Але, шчыра кажучы, я нават і ня ведаю чым я магу дапамагчы ў гэтай сытуацыі, бо ў Расейская Вікіпэдыі дадаюцца нават беларускія прапагандысцкія крыніцы (СБ, АТН і г.д.) і ніхто з гэты нічога ня можа зрабіць. [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?search=%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%83+%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%83%D0%BB+%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9+%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BA&title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA&go=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B8&ns0=1 Яскравы прыклад]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 01:51, 12 сьнежня 2020 (+03) :::: Маскальскі "Царьград" жа вось, напрыглад, забанілі па маёй ініцыятыве (https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_оценке_источников/Архив/2020/4#Авторитетность_Царьград_ТВ). Трэ спрачацца, хаця б трохі. Запрашаю кінуць 5 капеек сюды сюды: https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_оценке_источников#Побочный_вопрос_про_«News_Front» -- [[user:pr12402|pr12402]] 13 сьнежня 2020 ::::: Дзякуй за працу! Шчыра кажучы, я ўжо стаміўся спрачацца, але калі ня мы, то хто. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 01:21, 14 сьнежня 2020 (+03) == Thank you == Hi, dear Ліцьвін, and thank you for your message. You can find me on my [[:it:Utente:Rei Momo|Italian Wikipedia]]. See you soon. [[Удзельнік:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Rei Momo|гутаркі]]) 00:19, 13 сьнежня 2020 (+03) == Шутаў, Бандарэнка == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! Калі можна, пакінь нешта ў абарону Шутава (https://simple.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_deletion/Requests/2020/Hienadz_Shutau) і Бандарэнкі (https://simple.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Requests_for_deletion/Requests/2020/Raman_Bandarenka). Дзякуй! UPD. Тутака трэ дапамога таксама: https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Hienadz_Shutau -- [[user:pr12402|pr12402]], 14 сьнежня 2020 UPD 2. Адбілі Шутава на English, Бандарэнку на Simple, Тарайкоўскага на Simple (усех, магчыма, часова), Шутава на Simple выдалілі. Яшчэ ёсьць час хуценька падтрымамць Тарайкоўскага на English: https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Alexander_Taraikovsky -- [[user:pr12402|pr12402]], 5 студзеня 2021 == Вэлкам == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! https://ru.wikipedia.org/wiki/Обсуждение:А1_(провайдер), нехта разумны з BY зоны спэцыяльна пад левым IP (не 178.***.***.***) (https://guc.toolforge.org/?by=date&user=46.56.207.189) абараняе й так а-ля раклямны/раздуты артыкул. Я ўжо пісаў KastusK, ён узяў крытыку на варту (https://de.wikipedia.org/wiki/A1_Belarus). Ужо й так інфу пазакідваў на UK, BE, BE-X-OLD, EN: прэтэнзіі толькі на RU) -- [[user:pr12402|pr12402]], 17 сьнежня 2020 == Рознае 2 == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! Мяркую, можна паціху перакладаць накопленыя табою матэрыялы (пратэсты, храналёгія). Інфы дастаткова. Бачыў, нядаўна расееец-адмін заблякаваў (https://en.wikipedia.org/wiki/Special:CentralAuth?target=Sealle, толькі RU праўкі). Магчыма й надалей будуць рэпрэсіі, мо выдаляць старонку ўдзельніка( Та я ж храналёгія й так толькі па-расейку, так што нават пры жаданьні чытача некуды пераходзіць, каб пачытаць альтэрнатыву. Бывай здароў! P.S. https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Hienadz_Shutau&diff=next&oldid=994467377 І так ужо па Шутаву крыніцаў накідана першаякасных( -- [[user:pr12402|pr12402]], 21 сьнежня 2020 : Вітаю. Я яму напісаў. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 20:32, 21 сьнежня 2020 (+03) ==Месяц беларускай літаратуры== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WP20Symbols PENANDPAPER.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяцы беларускай літаратуры]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''спаборніцтва</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяц беларускай літаратуры]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 15:54, 14 студзеня 2021 (UTC+3) == Closer == Вітаю, [[user:Ліцьвін|Ліцьвін]]! Там нехта нават сумленны з адмінаў ёсьць (!). 👀 https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_оценке_источников#Предвзятость_Deutsche_Welle_в_белорусской_тематике https://en.wikipedia.org/wiki/Special:CentralAuth?target=Meteorych Трэ адным вокам сачыць, мо будзе дзе справа на ДД, топік-бан альбо яшчэ нешта. Усяго добрага! Шчыра жадаю бясьпекі. -- [[user:pr12402|pr12402]], 14 лютага 2021 ==Віківясна-2021== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:CEE Spring Logo vertical-t.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясьне-2021]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021/Удзельнікі|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 21:32, 16 сакавіка 2021 (UTC+3) == Віківясна 2021: Украіна == [[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] Добры дзень! Я хачу прапанаваць вам стварыць артыкулы пра Украіну з гэтага спісу на украинскую тематику https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Spring_2021/Structure/Ukraine ? Канчатковая версія спіса будзе вынесена на дзнях, але ўсе прапанаваныя зараз артыкулы важныя. Напрыклад, нашы асобы: паводле разлічаных траекторый Кандратюка, саветы паляцелі ў космас, і янкі таксама паляцелі на Месяц. Паповіч - першы спявак у космасе. Вароны правёў першую паспяховую трансплантацыю ўнутраных органаў у свеце, Стражэска ўпершыню апісаў сімптомы інфаркту міякарда, ледзь не галоўную прычыну смерці ў свеце. Турчын і Каваленка - трэнеры-рэкардсмены ў сваіх відах спорту. Крушэльніцкая спявала на роўных з Каруза, і "Solo Mie" - пра яе (хаця ў вас яна ёсць). Пулюй - адкрывальнік неонавага выпраменьвання і рэнтгенаўскіх прамянёў, якія былі скрадзены ў яго рэнтгенаўскімі прамянямі і атрымалі першую Нобелеўскую прэмію па фізіцы. Драгабыч - стваральнік геліяцэтрычнай сістэмы свету ў сярэднявечнай Еўропе, настаўнік Каперніка і рэктар знакамітай Балонскай вобласці, змагар супраць чумы, адзін з першых хірургаў і друкароў у Еўропе. Хаўкін і Забалотны - пераможцы эпідэмій. Кніга Аксаны Забужко ўваходзіць у лік лепшых кніг XXI стагоддзя https://tsn-ua.newsproxy.vip/ru/books/muzey-zabroshennyh-sekretov-oksany-zabuzhko-vklyucheno-v-reyting-luchshih-romanov-xxi- veka-1456539. html, Віннічук таксама з'яўляецца аўтарам еўрапейскіх бэстсэлераў. Далгоў і Беразоўскі - у залах славы, Харлан і Біладыд - лепшыя спартсмены года ў сваіх відах спорту ў свеце. Марчук у 2007 быў уключаны ў спіс 100 выдатных сучасных геніяў паводле брытанскай газеты The Daily Telegraph. <ref>{{Cite web | accessdate = 2015-11-18 | title = 100 лепшых жывых геніяў|url = http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1567544/Top-100-living-geniuses.html|publisher = Telegraph.co.uk}} </ref>. Танцамі яшчэ адной жывой легенды - Чапкіса - захапляліся Сталін і Сальвадор Далі, Аксана Лыніў - самы вядомы дырыжор свету, фільмы "Дом" і "Атлантыда" - пераможцы фестываляў. Барыс Патон узначальваў Акадэмію навук Украіны на працягу 58 гадоў, распрацоўваў метады зваркі сасудаў і шмат іншага. Увогуле трэба паглядзець, чаго з гэтага ў bgviki не хапае. З павагай,--[[Удзельнік:Yasnodark|Yasnodark]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Yasnodark|гутаркі]]) 18:20, 22 сакавіка 2021 (+03) == GFDL == Hi! I made a suggestion at [[Абмеркаваньне MediaWiki:Licenses]] but it is probably not a page that many users notice. Could you have a look or give me a link to a better page to make the suggestion? --[[Удзельнік:MGA73|MGA73]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MGA73|гутаркі]]) 20:54, 28 траўня 2021 (+03) : Hello. Write to the user [[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 00:05, 29 траўня 2021 (+03) ==Вікі любіць Зямлю-2021== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Wiki Loves Earth map marker.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне на «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021|Вікі любіць Зямлю]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага</br>спаборніцтва «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021|Вікі любіць Зямлю-2021]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі ласка, запішыцеся ў [[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021/Удзел|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 20:51, 30 траўня 2021 (UTC+3) == Прывітанне == Чаму я не магу дадаць фота на старонку з Ноччу расстраляных паэтаў? [[Удзельнік:Кастусь Тэнц|Кастусь Тэнц]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Кастусь Тэнц|гутаркі]]) 08:13, 11 жніўня 2021 (+03) : Ня ведаю. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:57, 11 жніўня 2021 (+03) == Аб Жэмойці == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Вікіпэдыя:Форум#Жэмойць—Летува Форум] і даць свой адказ. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:38, 27 кастрычніка 2021 (+03) ==[[Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]== Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]. Дапрацоўка і заўвагі вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 11:25, 20 сьнежня 2021 (UTC+3) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 21:10, 4 студзеня 2022 (+03) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(1)&oldid=22532492 --> == Thank you == As a gentle reminder, the ratification voting process for the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines revised enforcement guidelines] of the Universal Code of Conduct is about halfway through, and will be closing about 7 days from now. If you are interested, kindly [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines/Voting cast your vote here]. Best regards, [[Удзельнік:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Гутаркі ўдзельніка:AAkhmedova (WMF)|гутаркі]]) 01:09, 16 сакавіка 2022 (+03) == дадаць старонку для ELBO ў беларуская (тарашкевіца) == @[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] Прывітанне, паважаныя Ліцьвін! Ці можаце вы стварыць для мяне старонку для ELBO на беларуская мове (тарашкевіца) : https://be-tarask.m.wikipedia.org/ быць: https://be-tarask.m.wikipedia.org/ELBO, як я стварыў у беларуская Вікіпедыі Я быў бы вельмі рады, калі б вы стварылі яго для мяне, бо я не вельмі разумею гэтую версію па-беларуску дзякуй [[Удзельнік:SSHTALBI|SSHTALBI]] ([[Гутаркі ўдзельніка:SSHTALBI|гутаркі]]) 16:25, 28 красавіка 2022 (+03) == Аўкштота == Вітаю! Прашу паглядзець [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Аўкштота]]. [[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 15:56, 14 чэрвеня 2022 (+03) == [[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Месяц істотных артыкулаў|Месяц істотных артыкулаў]] == Вітаю! Як маецеся? Запрашаю да ўдзелу ў дапаўненьні і стварэньні артыкулаў у рамках «Месяца істотных артыкулаў», які пачнецца 12 жніўня да 19-годзьдзя Беларускай Вікіпэдыі. Артыкулы для будучага напісаньня магчыма загадзя абраць у [[Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Пашыраная вэрсія]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:45, 16 ліпеня 2023 (UTC+3) == [[Віленскі саміт 2023 году]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за абарону артыкула ад [[Вікіпэдыя:Вайна рэдагаваньняў]] пасьля трох адкатаў з боку апанэнта, да якога безвынікова зьвяртаўся ў абмеркаваньні і на старонцы гутарак. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 14:46, 2 жніўня 2023 (UTC+3) : Вітаю. Абараніў на 1 тыдзень. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 19:37, 2 жніўня 2023 (+03) ::Вялікі дзякуй за абарону. Толькі ці можна вярнуць [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Віленскі_саміт_2023_году&oldid=2420448 ранейшую] вэрсію, паводле апошняга дапаўненьня артыкула новымі крыніцамі. Забыўся вярнуць яе сам перад запытам.--[[Удзельнік:W]] 14:46, 2 жніўня 2023 (UTC+3) ::: Я абараняў артыкул з улікам патрабаваньняў правіла [[Вікіпэдыя:Кансэнсус#Выкарыстаньне старонак абмеркаваньняў]]: «Працэс пошуку кансэнсусу не патрабуе абавязковага выкарыстаньня старонак абмеркаваньняў, аднак калі гэта магчыма, то для вядзеньня дыскусіяў варта выкарыстоўваць менавіта гэтыя старонкі. Перад занясеньнем істотных рэдагаваньняў карысна зазірнуць на старонку абмеркаваньня артыкула, каб высьвятліць, ці не абмяркоўвалася гэтае пытаньне раней». Таму вятаньне [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Віленскі_саміт_2023_году&oldid=2420448 наступнай] вэрсіі артыкула будзе працягам вайны рэдагаваньняў, бо менавіта вы ўзьнялі спрэчнае пытаньне ў [[Абмеркаваньне:Віленскі саміт 2023 году]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 20:03, 2 жніўня 2023 (+03) ::::Даў тлумачэньне на старонцы [[Абмеркаваньне:Віленскі саміт 2023 году]]. Буду ўдзячны за разуменьне становішча з абмаскальваньнем беларускай навуковай тэрміналёгіі, якую праводзіць на Факультэце міжнародных адносін БДУ рэдактар часопіса з Расеі, як і за разуменьне адрозьненьня між беларускім скаротам (абрэвіятурай) АПАД і расейскай трансьлітарацыяй НАТО, якой ня месца ў беларускай мове, як савецкаму перажытку перакладаў з трэцяй мовы на беларускую з расейскай.--[[Удзельнік:W]] 22:34, 2 жніўня 2023 (UTC+3) == [[Беларуская АЭС]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку надзённага артыкула, які вы стварылі ў 2008 годзе. Вылучыў яго ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларуская АЭС]]. Таксама вітаюцца яго дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 20:46, 21 лістапада 2023 (UTC+3) == Сойм == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#%D0%9C%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F Форум]. З павагаю [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 12:16, 21 сьнежня 2023 (+03) . == [[Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]]. Таксама вітаюцца яго дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 16:31, 29 лютага 2024 (UTC+3) == Акторкі == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D1%8C_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96 Форум] і адказаць на выдаленьні допісаў. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:32, 21 чэрвеня 2024 (+03) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 16:07, 26 ліпеня 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == [[Бярэзінскі раён]] == Падкажыце, калі ласка, можа вы ведаеце, чаму [[Бярэзань]], але [[Бярэзінскі раён]]? [[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 12:43, 25 жніўня 2024 (+03) : Ад назвы Бярэ́зіна. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 13:44, 25 жніўня 2024 (+03) :: Ці правільна я зразумеў, што назва раёну ў гэтым выпадку паходзіць ад назвы ракі, а не ад назвы гораду? --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 14:00, 25 жніўня 2024 (+03) ::: А чаму назва Бярэ́зіна — гэта і ня назва гораду? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 14:39, 25 жніўня 2024 (+03) :::: Але такога варыянту назвы гораду няма ў артыкуле [[Бярэзань]]. Ці няма тады непасьлядоўнасьці, што назва раёну паходзіць ад формы назвы гораду, якая не зьяўляецца асноўнай? --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 16:22, 25 жніўня 2024 (+03) ::::: Магчыма і няма. Калі сапраўды няма, то можаце дадаць. ::::: Я не задаваўся гэтым пытаньнем. Калі вас гэтая тэма цікавіць, то можаце ўзьняць гэтае пытаньне. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 09:23, 26 жніўня 2024 (+03) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 15:09, 7 кастрычніка 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Альтэрнатыўная рэчаіснасьць ў артыкуле! == Вітаю! Хацеў ўзьняць такое пытаньне: ў артыкуле [[Беларусь]] вісіць бчб-сьцяг і Пагоня, а не сымбалі, якія фактычна выконваюць дзяржаўныя функцыі ў той Беларусі, якая ёсьць. Таксама ў артыкуле пазначана толькі беларуская мова ў якасьці дзяржаўнай, што не адпавядае рэальнасьці. Яшчэ прыклад: артыкул пра [[Сьвятая (гара)|найвышэйшую кропку Беларусі]] мае стары, так гістарычны, але стары назоў, а не афіцыйны. Таксама ў артыкулах падаюцца некаторыя ідэі як дакананы факт, калі насамрэч гэта так не ёсьць. Лічу, што вікіпэдыя мае адлюстроўваць рэчаіснасьць. І такія практыкі самаўпраўства шкодныя для гэтага моўнага разьдзелу вікіпэдыі. [[Удзельнік:Vasyl` Babych|Vasyl` Babych]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Vasyl` Babych|гутаркі]]) 15:15, 3 лютага 2025 (+03) : Вітаю. Я згодзен з вамі, што існуюць дзяржаўныя сымбалі Беларусі, якія павінны адлюстроўвацца ў артыкуле пра сучасную дзяржаву Беларусь. Таксама я супраць блякаваньняў за меркаваньні і скаргаў у дачыненьні да гэтай сытуацыі. Усе спорныя моманты трэба спакойна абмяркоўваць. Што тычыцца назвы гары, то маем правіла — [[Вікіпэдыя:Беларускія традыцыйныя гістарычныя назвы]]. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 11:45, 4 лютага 2025 (+03) == Блякаваньні == Разблякуйце таксама спадара @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], бо яго таксама не папярэджавалі перад блякаваньнем, калі ўжо спасылаецеся на пункт правілаў аб забароне блякаваньняў <span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 21:19, 6 лютага 2025 (+03) : Вітаю. Зрабіў. Ня ўсё адразу {{-)}} --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 21:36, 6 лютага 2025 (+03) == Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы 2025 == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Сустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]-2025, якая пройдзе ў верасьні ў Грэцыі. Буду ўдзячны за падтрымку маёй заяўкі на ўдзел у Вікісустрэчы на старонцы [[Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча ЦУЭ-2025]]. Усялякая падача 2-й заяўкі на ўдзел у Вікісустрэчы таксама вітаецца, бо для Беларусі вылучана 2 месцы. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 12:20, 12 траўня 2025 (UTC+3) == Да галасаваньня == Прашу зайсьці на галасаваньне па пытаньні сьцягу [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B#Kazimier_Lachnovi%C4%8D бюракрата] [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 12:49, 14 траўня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|гутаркі]]) 14:17, 29 траўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|гутаркі]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Зьняць абарону == Прашу зьняць абарону з [[Шаблён:Парнаграфія ў ЗША/Творы]] і [[Шаблён:Парнаграфія ў ЗША/Асобы]], бо немагчыма яго правіць і рабіць допісы. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 19:12, 31 ліпеня 2025 (+03) : Вітаю. Праверыў. Адпаведныя шаблёны ніколі не былі абароненыя, можаце іх правіць і рабіць допісы. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 21:50, 31 ліпеня 2025 (+03) == [[Беларуская праваслаўная царква]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за зьняцьцё перашкоды для пераносу паводле найбольш пашыранай у РПЦ і адзінай у Беларусі назвы ([[Вікіпэдыя:Запыты на перанос#Беларускі экзархат → Беларуская праваслаўная царква]]). З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 13:18, 3 жніўня 2025 (СКЧ+3) : Вітаю. Выдаліў перанакіраваньне з гісторыяй. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 17:13, 3 жніўня 2025 (+03) == [[Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. Адначасна віншую з 21-мі ўгодкамі заснаваньня [[Беларуская Вікіпэдыя|Беларускай Вікіпэдыі]] 12 жніўня 2004 году. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 14:33, 12 жніўня 2025 (СКЧ+3) == [[Гомельскі вагонабудаўнічы завод]] == Вітаю і віншую з 24-мі ўгодкамі [[Дзень Адраджэньня|Дня Адраджэньня]] незалежнасьці Беларусі 25 жніўня 1991 году! Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Гомельскі вагонабудаўнічы завод]]. Таксама вітаюцца яго вычытка і дапаўненьне, як і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 10:26, 25 жніўня 2025 (СКЧ+3) == Запыт на разблякаваньне == Вітаю! Застаюся адзіным, хто калі-небудзь на справе бараніў уведзенае вамі ў 2019 годзе зьмяненьне правіла галасаваньняў пры [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпэдыя:Галасаваньні/Правіла_абраньня_адмінаў&diff=prev&oldid=2445592 абмеркаваньні іншай прапановы 2023 году], пра што пісаў вам у Вікізьвестках. І вось няўдзячнасьць. Пры гэтым не патрабаваў ад вас за гэта ні падзякі, ні выбачэньня за адсутнасьць падтрымкі ўведзенага вамі ж правіла ў тым абмеркаваньні. Сёлета атрымаў падтрымку 3-х удзельнікаў у абмеркаваньні гэтага правіла ([[Абмеркаваньне Вікіпэдыі:Галасаваньні/Шапка#Прыбіраньне ўнутранай супярэчнасьці]]). На дзіва, вы бачыце абразу ў маёй пасьлядоўнасьці сьледаваньню правілу, а не ў яго парушэньні ў 2023 годзе вашым былым стаўленікам насуперак ранейшаму ўдаваньню падтрымкі на словах у 2019-м, якое і нарок лялечным тэатрам. Ніколі і нічым ні вам, ні камусьці іншаму не пагражаў. Наадварот папярэдзіў вас пра згаданую пагрозу, пра што і пісаў вам. Калі ласка, будзьце ўважлівымі да таго, што вам пішу. Спадзяюся на вашае разуменьне і выкананьне вашага ж абяцаньня пры абраньні адмінам не накладаць блякаваньня пры абмеркаваньні, а не вандалізьме супраць зьместу артыкулаў, асабліва калі тое абмеркаваньне тычыцца асабіста вас. Мяркую, што вы зазнавалі ад вашага папярэдніка на пасадзе тое самае непаразуменьне, якое зараз зазнаю сам, а цяпер вы абодва незаблякаваныя насуперак ранейшым непаразуменьням.—[[Удзельнік:W]] 16:43, 15 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Міхаіл Бабіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Міхаіл Бабіч]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 17:13, 15 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Дрыкаўка]] == Здаецца трэба выдаляць допіс [[Дрыкаўка]]? [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 19:36, 1 кастрычніка 2025 (+03) : Вітаю. Дзякуй за пільнасьць. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 21:05, 1 кастрычніка 2025 (+03) == Добрыя артыкулы == Вітаю! У сувязі з блакаваньнем удзельніка W у мяне паўстае пытаньне: а хто цяпер будзе дадаваць новыя артыкулы, якія затым атрымаюць статус, на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы]]? Напрыклад, хто падвядзе вынік наконт [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Міхаіл Бабіч|гэтага дзяяча​]]? Раней гэта рабіў удзельнік W, але ён заблакаваны. Хацелася бы пачуць адказ, спадаре [[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]]. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Антон 740|гутаркі]]) 00:16, 28 кастрычніка 2025 (+03) : Вітаю. Гэтае могуць рабіць іншыя ўдзельнікі. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 09:30, 28 кастрычніка 2025 (+03) == [[Сьпіс гарадоў Беларусі]] == Прашу падтрымаць допіс на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя сьпісы/Сьпіс гарадоў Беларусі]]. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 16:28, 31 кастрычніка 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Перанос == Прашу выдаліць старонкі-перанакіраваньні, як то [[Гронінген]] і гэтай далей, згаданыя на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%81#%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4)_%E2%86%92_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD старонцы запытаў на перанос], каб вызваліць месца для пераносу асноўных артыкулаў гэтых гарадоў. Я асабіста гэта не магу зрабіць праз тэхнічныя абмежаваньні, бо толькі адміністратары могуць рабіць выдаленьні. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 11:56, 7 сьнежня 2025 (+03) : Зрабіў. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 21:25, 7 сьнежня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 22:43, 7 сьнежня 2025 (+03) == Форум == Мне здаецца [[Вікіпэдыя:Форум]] трэба перанесьці ў архіў, бо ўжо 2026 год. Там ужо многа накапілася і яго трэба прыбраць у архіў. Тое з сама з [[Вікіпэдыя:Запыты]], на выдаленьне, перанос і г.д. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 21:04, 9 студзеня 2026 (+03) : Так, сапраўды, трэба. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 22:24, 9 студзеня 2026 (+03) == Дэкляматарскі конкурс 2026 году == У лютым 2026 году [[Фонд Тутака]] правядзе пяты [https://tutaka.org/be/drm_26/ Дэкляматарскі конкурс да дня роднае мовы]. Можа ўставіць на [[Галоўная старонка]] допіс у Актуальныя падзеі. Можа наступны допіс: [[Фонд Тутака]] ладзіць пяты Дэкляматарскі конкурс да [[Міжнародны дзень роднай мовы|Дня роднае мовы]]. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 18:50, 21 студзеня 2026 (+03) : Вітаю. Дадавайце. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 23:40, 21 студзеня 2026 (+03) ::Як дадаваць? Старонка ж абароненая! Трэба Вам гэта зрабіць. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 16:41, 25 студзеня 2026 (+03) == Пра абнаўленьне зьвестак == [[Удзельнік:Dymitr]] піша наступныя словы: цяпер, сёньня. Ці трэба пры пісаньні трэба пазьбягаць словаў: цяпер, зараз, на сёньня і г.д.? * [[Сяргей Канцавы]] На '''сёньня''' ўваходзіць у трэнэрскі штаб «[[Ніва Доўбізна|Нівы]]» з [[Доўбізна|Доўбізны]]. (замест на сёньня можа трэба па стане на 6 студзеня 2026 году) * [[Павал Яўсеенка]] '''Цяпер''' працуе трэнэрам «[[Ніва Доўбізна|Нівы]]» з [[Доўбізна|Доўбізны]]. (замест цяпер можа па стане на 6 студзеня 2026 году) * [[Дзьмітры Молаш]] На '''сёньня''' працуе галоўным трэнэрам клюбу [[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|«Тарпэда»-БелАЗ]]. (на сёньня, а можа па стане на 6 студзеня 2026 году) [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:21, 25 студзеня 2026 (+03) : Вітаю. У [[Вікіпэдыя:Культура мовы]] нічога пра гэтае не гаворыцца. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 22:18, 25 студзеня 2026 (+03) == Пра катэгорыю == Маецца [[:Катэгорыя:Дэйвід Лінч]]. Прашу яе далучыць да катэгорыі, якія ніжэй па-ангельску. На ангельскае Вікіпэдыі маюцца катэгорыі, але як іх па-беларуску пісаць? Напішыце Самі. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 18:26, 2 лютага 2026 (+03) : Вітаю. Няўжо з такім вялікім унёскам вы не маглі самі дадаць неабходныя катэгорыі? Я дадаў неабходныя катэгорыі, але не ствараў адсутныя. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 19:31, 2 лютага 2026 (+03) == Паклёп [[Удзельнік:Dymitr]] == Прашу дазволу на рэдагаваньне допісаў зробленых [[Удзельнік:Dymitr]] на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%9E%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0:%D0%AF%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%B0/%D0%A1%D1%85%D0%BE%D1%9E5#%D0%A1%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%AF%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87 Гутаркі], дзе слова "?????матэрыялы" асабіста замяню на слова "матэрыялы", бо яны абражаюць мяне. Тое да самае замяніць словы на словы "матэрыялы" на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#%D0%9A%D0%B0%D1%82%D1%8D%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D1%9E%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%B0 Катэгорыі ўдзельніка Ясамойла], бо яны мяне абражаюць і робяць правапарушальнікам. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 18:23, 19 лютага 2026 (+03) : Вітаю. Я бачу, што, на жаль, вы нічога не зразумелі. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 21:47, 19 лютага 2026 (+03) == [[Гараватка (трылёгія)]] == Вітаю! Прашу выказаць сваё меркаваньне наконт артыкулу, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Гараватка (трылёгія)]]. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Антон 740|гутаркі]]) 22:14, 6 сакавіка 2026 (+03) == [[Выдрыца (урочышча)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Выдрыца (урочышча)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 07:48, 31 жніўня 2026 (+03) == [[Анатоль Фядосік]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Анатоль Фядосік]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 20:51, 28 верасьня 2026 (+03) == О восстановлении статьи [[Барыс Пярчаткін]] == Здравствуйте. Стюард {{u|Johannnes89}} удалил эту статью как некорректный машинный перевод, но на самом деле этот перевод переработал {{u|Dymitr}}. Прошу Вас посмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если Вы сочтёте текст статьи переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Удзельнік:Asorev|Asorev]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Asorev|гутаркі]]) 08:34, 7 кастрычніка 2026 (+03) :Asorev forgot to mention that he copy+pasted AI generated translations of the same article to 100+ wikis without knowing the language and reviewing the AI output himself. The discussion on metawiki linked in my deletion summary proves that their AI model made obvious mistakes in at least some languages (example [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400]). That’s an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/] and the reason why I‘ve deleted the article across global sysop wikis. Of course local admins may restore the article if their AI text happens to be of good/acceptable quality in this wiki. Another user making minor edits to the article doesn’t mean that the other user reviewed the entire article, especially given that it wasn’t transparent to them that this is AI output which needs to be thoroughly checked. [[Удзельнік:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Johannnes89|гутаркі]]) 12:35, 7 кастрычніка 2026 (+03) ::By the way, after that steward deleted those 100+ articles, three of them were restored by local administrators — the articles in Afrikaans (afwiki), Tatar (ttwiki), and Bashkir (bawiki). [[Удзельнік:Asorev|Asorev]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Asorev|гутаркі]]) 20:59, 8 кастрычніка 2026 (+03) :::And at the same time admins from more than a dozen large wikis decided to delete the article as well (e.g. Arabic, Chinese, Italian...) [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q122828312&action=history&date-range-to=&tagfilter=client-automatic-update&offset=&limit=250] [[Удзельнік:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Johannnes89|гутаркі]]) 19:48, 9 кастрычніка 2026 (+03) == [[Ельня (заказьнік)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Ельня (заказьнік)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 22:12, 26 кастрычніка 2026 (+03) mdtmc9lmvezj1i1kiwqt5zswzcdb1ld Гутаркі ўдзельніка:Дамінік 3 227061 2697775 2693625 2026-10-26T19:16:58Z Нявідны 97186 2697775 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} ==Віківясна-2020== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020|Віківясьне-2020]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2020/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 19:29, 29 красавіка 2020 (UTC+3) ==Вікі любіць Зямлю-2020== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WLE Austria Logo (no text).svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага фотаспаборніцтва</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 13:01, 30 траўня 2020 (UTC+3) == [[Вікіпэдыя:Вікісустрэчы]] == Запрашаю на Вікісустрэчу 24 верасьня а 19:00 у «Зялёнай хакерскай прасторы». Адрас: [[Менск]], [[Савецкі раён (Менск)|Савецкі раён]], мікрараён Сельгаспасёлак, вул. Леаніда Бяды, д. 45.--[[Удзельнік:W]] 17:47, 12 верасьня 2020 (UTC+3) == [[:m:Wikimedia Community User Group Belarus/be-tarask|Вікісуполка Беларусі]] == Вітаю, Дамінік! Як маецеся? Запрашаю пазначыць свой удзел у Вікісуполцы Беларусі на старонцы ў [[Мэта-Вікі]], бо маеце «звыш 300 рэдагаваньняў у Вікіпраекце пад уліковым запісам, што існуе больш як 6 месяцаў» ([[:m:Wikimedia user groups/be-tarask]]). З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 20:19, 28 кастрычніка 2020 (UTC+3) == Хвойнікі == Вітаю! Як маецеся? Заклікаю, як [http://vs.aka-online.de/cgi-bin/wppagehiststat.pl асноўнага] аўтара, вылучыць у добрыя артыкул [[Хвойнікі]] ([[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы]]). Артыкул ёсьць 73-м паводле абсягу ў Беларускай Вікіпэдыі ([[Спэцыяльныя:Доўгія старонкі]]) і зь 17 жніўня перавышае памерам 100 кілябайт, таму «амаль пэўна мае быць падзеленым» ([[:en:Wikipedia:Article size#Size guideline]]). З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 17:34, 29 лістапада 2020 (UTC+3) ==Месяц беларускай літаратуры== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WP20Symbols PENANDPAPER.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяцы беларускай літаратуры]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''спаборніцтва</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяц беларускай літаратуры]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 15:51, 14 студзеня 2021 (UTC+3) ==Выклік Вікіпрагалу== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WikiGap.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне на «[[Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу|Выклік Вікіпрагалу]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу|Выкліку Вікіпрагалу]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 10:53, 2 сакавіка 2021 (UTC+3) ==Віківясна-2021== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:CEE Spring Logo vertical-t.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясьне-2021]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021/Удзельнікі|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 21:31, 16 сакавіка 2021 (UTC+3) ==Вікі любіць Зямлю-2021== {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Wiki Loves Earth map marker.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне на «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021|Вікі любіць Зямлю]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага</br>спаборніцтва «[[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021|Вікі любіць Зямлю-2021]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі ласка, запішыцеся ў [[Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю-2021/Удзел|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 20:50, 30 траўня 2021 (UTC+3) == Аб Жэмойці == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Вікіпэдыя:Форум#Жэмойць—Летува Форум] і даць свой адказ. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:43, 27 кастрычніка 2021 (+03) ==[[Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]== Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]. Дапрацоўка і заўвагі вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 11:04, 20 сьнежня 2021 (UTC+3) == [[Брагін]] == Вітаю! Як маецеся? Прапаную, як [http://vs.aka-online.de/cgi-bin/wppagehiststat.pl асноўнаму] аўтару, вылучыць артыкул у добрыя ([[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы]]). Артыкул ёсьць 48-м паводле абсягу ў Беларускай Вікіпэдыі ([[Спэцыяльныя:Доўгія старонкі]]) і зь 1 студзеня 2021 году перавышае памерам 100 кілябайт, таму «амаль пэўна мае быць падзеленым» ([[:en:Wikipedia:Article size#Size guideline]]). З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 19:57, 23 сьнежня 2021 (UTC+3) :Добрага здароўя. Як што ўважаеце артыкул годным, то й вылучайце, – калі ласка. Сам я далёкі ад гэткіх тэмаў-клопатаў. З павагай,--[[Удзельнік:Дамінік|Дамінік]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Дамінік|гутаркі]]) 06:02, 24 сьнежня 2021 (+03) ::Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Брагін]].--[[Удзельнік:W]] 16:24, 8 лютага 2022 (UTC+3) == Юбілейны месяц == {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Беларусы. Biełarusy. Belarusians.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Юбілейны месяц]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Юбілейны месяц|Юбілейным месяцы]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Юбілейны месяц|Юбілейны месяц]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 18:43, 14 студзеня 2022 (UTC+3) == [[Дзьмітры Піневіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Дзьмітры Піневіч]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:41, 8 сакавіка 2022 (UTC+3) ==Віківясна-2022== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022|Віківясьне-2022]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>«[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022/Удзел|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 10:48, 19 сакавіка 2022 (UTC+3) == [[Саюзная рашучасьць-2022]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Саюзная рашучасьць-2022]]. Дапаўненьне артыкула і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 18:21, 24 сакавіка 2022 (UTC+3) == [[Беларуская гандлёва-прамысловая палата]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларуская гандлёва-прамысловая палата]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:39, 17 ліпеня 2022 (UTC+3) == [[Мясцовыя выбары ў Беларусі 2018 году]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Мясцовыя выбары ў Беларусі 2018 году]]. Яго дапаўненьне і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:35, 20 жніўня 2022 (UTC+3) == [[Заказьнікі Беларусі]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў абраныя сьпісы на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя сьпісы/Заказьнікі Беларусі]]. Дапрацоўка артыкула-сьпіса і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 13:59, 5 верасьня 2022 (UTC+3) == Удзел у Вікісустрэчы ЦУЭ == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Cустрэчу [[:m:Wikimedia Central and Eastern Europe/be-tarask|Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]] ад [[:m:Wikimedia Community User Group Belarus/be-tarask|Вікісуполкі Беларусі]], якая пройдзе [[:m:Wikimedia CEE Meeting 2023|15—17 верасьня]] ў Грузіі. Буду ўдзячны за падтрымку на [[Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 9:46, 19 красавіка 2023 (UTC+3) == Галасаваньне наконт назвы артыкула == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за галасаваньне наконт пытаньня пра назву артыкула цягам 2-х тыдняў на старонцы [[Вікіпэдыя:Галасаваньні/Зьмена назвы Герб Беларусі (афіцыйны) на Герб расейскай акупацыйнай адміністрацыі ў Беларусі]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 19:46, 23 чэрвеня 2023 (UTC+3) == [[Руслан Пархамовіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Руслан Пархамовіч]]. Дапаўненьне артыкула і адпаведная прапанова таксама вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 13:55, 3 ліпеня 2023 (UTC+3) == [[Зьміцер Матусевіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Зьміцер Матусевіч]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 14:45, 30 ліпеня 2023 (UTC+3) == [[Захад-2021]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Захад-2021]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:18, 13 жніўня 2023 (UTC+3) == [[Банк міжнародных разьлікаў]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Банк міжнародных разьлікаў]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:39, 3 верасьня 2023 (UTC+3) == [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця]] == Вітаю! Як маецеся? Вялікі дзякуй за даўнейшую падтрымку. Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 19:59, 28 верасьня 2023 (UTC+3) == [[Вікіпэдыя:Галасаваньні/Правіла абраньня адмінаў]] == Вітаю! Як маецеся? Стварыў старонку галасаваньня наконт прапановы правіла пра 3-гадовы тэрмін абраньня адмінаў. Буду ўдзячны за падтрымку. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 19:23, 7 кастрычніка 2023 (UTC+3) == [[Беларуская АЭС]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку надзённага артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Беларуская АЭС]]. Таксама вітаюцца яго дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 20:34, 21 лістапада 2023 (UTC+3) == [[Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Рэспубліканскі фэстываль нацыянальных культураў]]. Таксама вітаюцца яго дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 16:29, 29 лютага 2024 (UTC+3) == Вікісустрэча ЦУЭ-2024 == Вітаю! Як маецеся? Зьбіраюся на Cустрэчу Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы-2024. Мяркую зрабіць прэзэнтацыю Беларускіх Вікікрыніцаў. Буду ўдзячны за падтрымку на [[Вікіпэдыя:Форум#Вікісустрэча ЦУЭ-2024]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 22:15, 26 траўня 2024 (UTC+3) == [[Кэршкаўская атамная электрастанцыя]] == Вітаю, Дамінік! Як маецеся? Стварыў артыкул да конкурсу «Віківясна-2025». Буду ўдзячны за падтрымку яго вылучэньня ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Кэршкаўская атамная электрастанцыя]], а таксама за яго дапаўненьне і адпаведную прапанову. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 10:31, 29 траўня 2025 (UTC+3) == [[Вярхоўны штаб саюзных дзяржаваў у Эўропе]] == Вітаю, Дамінік! Як маецеся? Вылучыў у добрыя артыкул пра ўстанову, загадваць якой вылучаны беларус [[Алексус Грынкевіч]]. Буду ўдзячны за падтрымку на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Вярхоўны штаб саюзных дзяржаваў у Эўропе]]. Таксама вітаюцца вычытка і дапаўненьне, як і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:07, 27 чэрвеня 2025 (СКЧ+3) == [[Менскі маторны завод]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Менскі маторны завод]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 10:31, 15 ліпеня 2025 (СКЧ+3) == [[Расейская праваслаўная царква]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Расейская праваслаўная царква]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:34, 30 ліпеня 2025 (СКЧ+3) == [[Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Асяродак вывучэньня Ўсходняй Эўропы]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 13:47, 12 жніўня 2025 (СКЧ+3) == [[Гомельскі вагонабудаўнічы завод]] == Вітаю і віншую з 24-мі ўгодкамі [[Дзень Адраджэньня|Дня Адраджэньня]] незалежнасьці Беларусі 25 жніўня 1991 году! Буду ўдзячны за падтрымку артыкула, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Гомельскі вагонабудаўнічы завод]]. Таксама вітаюцца яго вычытка і дапаўненьне, як і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 11:00, 25 жніўня 2025 (СКЧ+3) == [[Абмеркаваньне Вікіпэдыі:Галасаваньні/Шапка#Прыбіраньне ўнутранай супярэчнасьці]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку прапановы зьмяненьня правіла галасаваньняў. Таксама вітаюцца вашыя ўласныя довады і дапаўненьне. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:10, 5 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Міхаіл Бабіч]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Міхаіл Бабіч]]. Таксама вітаюцца яго вычытка, дапаўненьне і адпаведная прапанова. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 16:53, 15 верасьня 2025 (СКЧ+3) == [[Сьпіс гарадоў Беларусі]] == Прашу падтрымаць допіс на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя сьпісы/Сьпіс гарадоў Беларусі]]. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 16:32, 31 кастрычніка 2025 (+03) == [[Нароўшчына (Гомельская вобласьць)]] == Вітаю. Нараўшчызна — гэта польская форма беларускай назвы Нароўшчына. І навошта вы выдалілі з артыкула беларускую назву, якая пацьверджаная [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя даверу|аўтарытэтнай крыніцай]]? Што тычыцца спасылкі на даведнік Валянціны Лемцюговай, то якраз яна актыўна распачала працэс адмовы ад польскіх формаў беларускіх назваў на дзяржаўным узроўні. І пра гэтае прама гаворыцца ў яе даведніках. Больш таго, вы пайшлі супраць усяго і ўсіх, бо раней ужо шмат разоў абмяркоўвалі, што польскія формы беларускіх назваў больш нідзе не выкарыстоўваем, бо гэта ненатуральна для беларускай мовы. Тым больш гэта дзяржаўная палітыка — «[https://www.levonevski.net/pravo/razdel8/num1/8d12146.html Постановление] Комитета по земельным ресурсам, геодезии и картографии при Совете Министров Республики Беларусь от 28 декабря 2004 г. № 52 "Об утверждении Инструкции по передаче на русский язык наименований географических объектов Республики Беларусь"... 52. Полонизированная форма -шчызна заменяется исконно восточнославянской формой -шчына». -- [[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 22:00, 8 сьнежня 2025 (+03) І яшчэ з кнігі 2024 году — «РАДЗІМАЗНАЎСТВА», Васіль Шур: «Іменна ў той перыяд не ў вуснай, а найперш у пісьмовай мове замацаваліся паланізаваныя Брэст, Навагрудак, Гродна, Драгічын, Ліозна, Міёры, Шаркаўшчызна, Крулеўшчызна, Езёры, Вуля, Вулька і многія іншыя беларускія тапанімічныя назвы, змененыя ў шматлікіх выпадках па аналогіі з блізкімі па структуры польскімі тапонімамі... У вуснай жа мове, як зазначаў П. Шпілеўскі ў сярэдзіне XIX ст., падарожнічаючы па Міншчыне, «простонародье до сих пор называет Минск Менском».» І далей: «Пад уплывам польскай мовы ў працэсе неаднаразовых перакладаў набылі змененае гучанне і напісанне такія тапанімічныя назвы, як Бярэсце, Гародня, Наваградак, Дарагічын, Хвойнікі, Менск, Каралеўшчына, Шаркаўшчына, Сорыца, Турэц, Мёры, Лёзна, Воля і інш. У змененых варыянтах гэтыя назвы ў розныя часы можна было прачытаць і пачуць як Брэст, Бжэст, Бжэст-Літоўск, Брэст-над-Бугам, Гродна, Гарадзень, Гародня, Навагрудак, Драгічын, Хойнікі, Мінск, Мінск-Літоўскі, Крулеўшчызна, Шаркаўшчызна, Соржыца, Туржэц, Міёры, Ліёзна, Вуля. Так, у назвах, якія канчаюцца на -шчына (Лявонаўшчына, Васілёўшчына), у польскім іх варыянце дадаецца пры напісанні літара з, мяняецца таксама націск (ён пераходзіць на перадапошні склад). У беларускім варыянце на другім ці трэцім складзе: Пятроўшчына -» Петровшчызна. Тапонімы гэтай мадэлі на тэрыторыі сучаснай Беларусі надзвычай ужывальныя. Паводле падлікаў вучоных, такіх найменняў у нас болей за 1500. Польскі ж варыянт тапонімаў на -шчызна быў характэрны раней выключна для заходніх і паўночна-ўсходніх раёнаў рэспублікі. Як вызначана, мадэль на -шчызна атрымала пашырэнне на Беларусі толькі ў XVI ст., а беларускі суфікс -шчын у такіх назвах выступаў як прадуктыўны ўжо ў XV ст. Перайначванню яго на ўзор польскага -шчызн садзейнічала падабенства гэтых дзвюх марфем у суседніх мовах. Суфікс -шчызн у беларускіх назвах замацоўваўся звычайна праз пісьмовыя крыніцы пра Беларусь, напісаныя па-польску [Арашонкава, с. 127]. Назвы з гэтым суфіксам, як сведчаць даследчыкі, былі заўсёды чужымі для беларускага селяніна, які ў процілегласць адміністрацыі паслядоўна ўжываў назвы на -шчына». Таму, калі ласка, вярніце беларускую назву артыкулу і больш так ніколі не рабіце. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 22:31, 8 сьнежня 2025 (+03) == [[Гараватка (трылёгія)]] == Вітаю! Прашу выказаць сваё меркаваньне наконт артыкулу, які вылучыў у добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Гараватка (трылёгія)]]. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Антон 740|гутаркі]]) 22:09, 6 сакавіка 2026 (+03) == [[Анатоль Фядосік]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Анатоль Фядосік]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 20:58, 28 верасьня 2026 (+03) == [[Ельня (заказьнік)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Ельня (заказьнік)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 22:16, 26 кастрычніка 2026 (+03) fn1ttxekmtvqzmstkgjthj16jwa6ts6 Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene 3 230349 2697770 2693614 2026-10-26T19:14:36Z Нявідны 97186 2697770 wikitext text/x-wiki {{Удзельнік/Адкажу тут}} {{Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene/Архівы}} == Месяц беларускай літаратуры == {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WP20Symbols PENANDPAPER.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяцы беларускай літаратуры]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''спаборніцтва</br>"[[Вікіпэдыя:Праект:Тэматычны тыдзень/Беларуская літаратура|Месяц беларускай літаратуры]]"'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 15:32, 14 студзеня 2021 (UTC+3) == Спасылка на Вікісховішча == Добры дзень. А чаму вы масава прыбіраеце з сэкцыі «Вонкавыя спасылкі» спасылкі на адпаведныя да артыкулаў катэгорыі ў Вікісховішчы ([https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%8C%D1%86%D1%91%D0%BB_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8C%D0%B2%D1%8F%D1%86%D0%B5%D0%B9%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%96_(%D0%97%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D0%B5)&curid=23509&diff=2194289&oldid=2006502 прыклад]), калі паводле дзейных рэкамэндацыяў [[Вікіпэдыя:Пагадненьне па выкарыстаньні і аздабленьні стандартных разьдзелаў у канцы артыкула]], наадварот, ''У якасьці першай спасылкі ў сьпісе рэкамэндуецца зьмяшчаць спасылку на мэдыя-матэрыялы, датычныя тэмы, зьмешчаныя ў ВікіСховішчы''? --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 16:46, 3 лютага 2021 (+03) : Гэтая рэкамэндацыя ўжо састарэла. Некалькі месяцаў таму для ўсіх артыкулаў увялі падключэньне спасылкі на Вікісховішча, якая цяпер выводзіцца ў левым слупку мэню (сэкцыя «У іншых праектах»). --<span style="text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;">[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|<b style="color:#0645ad"> Taravyvan Adijene </b>]]</span> 16:49, 3 лютага 2021 (+03) :: Зразумела. Але лепей усё ж папярэдне рабіць якую абвестку на форуме (ня ўсе могуць адсочваць падобныя зьмены). --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 17:07, 3 лютага 2021 (+03) == Навігацыйная табліца == Добры дзень. Хацеў бы зьвянуць увагу на вынікі апошніх зьменаў у шаблёне [[Шаблён:Месты і мястэчкі гістарычнай Берасьцейшчыны|<nowiki>{{Месты і мястэчкі гістарычнай Берасьцейшчыны}}</nowiki>]], якія найлепш відаць на [[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|маёй старонцы]]. Таксама ня маю пэўнасьці ў тым, што стандартавы выгляд навігацыйных табліц варта рабіць разгорнутым (раней фактычным кансэнсусным варыянтам быў згорнуты выгляд). Здаецца, у большасьці іншых моўных разьдзелах стандартавым ёсьць згорнуты выгляд. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:28, 12 лютага 2021 (+03) : Добры. Прасьцей адкаціць, вярнуў. --<span style="text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;">[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|<b style="color:#0645ad"> Taravyvan Adijene </b>]]</span> 12:42, 12 лютага 2021 (+03) == Катэгорыя «Вясна» == Вітаю, [[user:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]]! Паглядзі, калі ласка, нам можна такую катэгорыю зрабіць (https://ru.wikipedia.org/wiki/Категория:Лица,_признанные_узниками_совести_правозащитным_центром_«Весна»)? Калі можна, то зрабі за мяне: я ня ведаю, як. Усяго добрага! Жадаю бясьпекі! — [[user:pr12402|pr12402]], 12 лютага 2021 * UPD. Мо яшчэ такую (https://be.wikipedia.org/wiki/Катэгорыя:Асобы,_прызнаныя_вязнямі_сумлення_арганізацыяй_Amnesty_International_у_Беларусі) таксама можна!? — [[user:pr12402|pr12402]], 14 лютага 2021 : Пустыя старонкі ствараць няможна. Кожная катэгорыя мусіць быць уключаная прынамсі ў адну вышэйшую. --<span style="text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;">[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|<b style="color:#0645ad"> Taravyvan Adijene </b>]]</span> 22:53, 14 лютага 2021 (+03) == Выклік Вікіпрагалу == {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WikiGap.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне на «[[Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу|Выклік Вікіпрагалу]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''</br>"[[Вікіпэдыя:Праект:Выклік Вікіпрагалу|Выкліку Вікіпрагалу]]"'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы. |} --[[Удзельнік:W]] 20:54, 1 сакавіка 2021 (UTC+3) == Віківясна-2021 == {| width="700" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:CEE Spring Logo vertical-t.svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясьне-2021]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніц і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>"[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]"'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2021/Удзельнікі|сьпіс удзельніц і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 21:16, 16 сакавіка 2021 (UTC+3) == Re:Скланеньне назоўнікаў зь лічэбнікамі == Dziękuję, postaram się stosować poprawnie [[Удзельнік:Pierre L&#39;iserois|Pierre L’iserois]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Pierre L&#39;iserois|гутаркі]]) 18:31, 26 чэрвеня 2021 (+03) == Аб Жэмойці == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Вікіпэдыя:Форум#Жэмойць—Летува Форум] і даць свой адказ. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:39, 27 кастрычніка 2021 (+03) == [[Модуль:Вікізьвесткі/дата]] == Зараз на частцы старонак сталі няправільна паказвацца шаблёны-карткі з-за адсутнасьці модуля [[Модуль:Карткі/dateCat|Карткі/dateCat]]. Напрыклад, на старонцы [[Максім Мірны]]. --[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jarash|гутаркі]]) 23:36, 28 кастрычніка 2021 (+03) : Дзякую. Пакуль вярнуў стары варыянт. --<span style="text-shadow:-1px 0 lightblue,0 1px lightblue,1px 0 lightblue,0 -1px lightblue;">[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|<b style="color:#0645ad"> Taravyvan Adijene </b>]]</span> 05:29, 29 кастрычніка 2021 (+03) == [[Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня артыкула ў добрыя на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Мясцовыя выбары ў Беларусі 2014 году]]. Дапрацоўка і заўвагі вітаюцца. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 11:24, 20 сьнежня 2021 (UTC+3) == Віківясна-2022 == {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:Logo original-t.png|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022|Віківясьне-2022]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага конкурсу</br>"[[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022|Віківясна Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы]]"'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[Вікіпэдыя:Праект:Віківясна-2022/Удзел|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 10:31, 19 сакавіка 2022 (UTC+3) : Няма сэнсу браць удзел, калі ў стваральнікаў артыкулаў працягнецца ранейшае стаўленьне: «я напішу абы-як, абы пахутчэй ды паболей, а нэгры хай пасьля выпраўляюць памылкі і даводзяць артыкулы да прыстойнага стану». Практыка ўчорашніх артыкулаў гэта пацьвярджае. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 07:55, 21 сакавіка 2022 (+03) == дадаць старонку для ELBO ў беларуская (тарашкевіца) == @[[Удзельнік:Taravyvan Adijene]] Прывітанне, паважаныя Taravyvan Adijene! Ці можаце вы стварыць для мяне старонку для ELBO на беларуская мове (тарашкевіца) : https://be-tarask.m.wikipedia.org/ быць: https://be-tarask.m.wikipedia.org/ELBO, як я стварыў у беларуская Вікіпедыі Я быў бы вельмі рады, калі б вы стварылі яго для мяне, бо я не вельмі разумею гэтую версію па-беларуску дзякуй [[Удзельнік:SSHTALBI|SSHTALBI]] ([[Гутаркі ўдзельніка:SSHTALBI|гутаркі]]) 22:51, 6 чэрвеня 2022 (+03) == [[Графства Галяндыя]] == Вітаю! Вы перанеслі старонку [[Графства Галяндыя]] у [[Галяндыя (графства)]]. Тады артыкул [[Каралеўства Галяндыя]] таксама трэба перанесці ў [[Галяндыя (каралеўства)]]? [[Удзельнік:Крывіч|Крывіч]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Крывіч|гутаркі]]) 20:44, 28 ліпеня 2022 (+03) : Вітаю. Паводле згаданага мной пры пераносе правіла [[ВП:ПНА#Агульныя|ВП:ПНА]]: „Калі назва адпавядае некалькім (розным) сэнсам, зьявам, аб’ектам <…> Назвы такіх старонак складаюцца з агульнай назвы плюс удакладненьне ў круглых дужках“. Такім чынам, маюць быць [[Галяндыя (графства)]], [[Галяндыя (каралеўства)]], [[Галяндыя (гістарычная вобласьць)]], [[Галяндыя (неадназначнасьць)]] і пад. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 08:22, 29 ліпеня 2022 (+03) == Хіба ў працы модуля == Вітаю. Выявілася, што ў нас маецца хіба ў працы модуля, які адказвае за фармаваньне месца нараджэньня. Як прыклад, на старонцы [[Стыў Гутэнбэрг]], дзе ўжываецца шаблён {{Ш|Кінэматаграфіст}}, можна пабачыць паведамленьне аб памылцы. Прашу паглядзець у чым там справа. <span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 09:14, 3 жніўня 2022 (+03) : Можа быць, удзельнік {{Вікіпэдыст|Red Winged Duck}} лепей дапаможа з гэтым. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 10:39, 4 жніўня 2022 (+03) : Адбой трывогі, абнавіў модулі. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 11:41, 4 жніўня 2022 (+03) == Запыт крыніцы [[Аб’яднаны пашыральны інтэрфэйс ушытага ПЗ]] == Вітаю! Як маецеся? У створаным Вамі артыкуле адсутнічае крыніца назвы па-беларуску. Просьба падаць [[Вікіпэдыя:Крыніцы, вартыя даверу]] на беларускай мове або выдаліць гэтую [[Вікіпэдыя:Недапушчальнасьць арыгінальных дасьледаваньняў]]. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 12:12, 18 жніўня 2022 (UTC+3) == Translation request == Hello. Can you create the article [[:be:Геаграфія Азербайджана]] in Belarusian Taraškievica Wikipedia? Yours sincerely, [[Удзельнік:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Multituberculata|гутаркі]]) 10:33, 17 лютага 2023 (+03) == Translation request == Hello. Can you create the article [[:ru:Лахер-Зе]], which is the third most powerful volcano in Europe after Campi Flegrei and Santorini, in Belarusian Taraškievica Wikipedia? Yours sincerely, [[Удзельнік:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Multituberculata|гутаркі]]) 11:29, 12 чэрвеня 2023 (+03) ==[[Віленскі саміт 2023 году]]== Вітаю! Як маецеся? Вялікі дзякуй за ваш унёсак у стварэньне катэгорыяў. Разам з тым, хацелася б, каб вы адмовіліся ад вандалізму супраць артыкула пра Віленскі саміт 2023 году. Выглядае, што нават пасьля [[Абмеркаваньне:Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] вы дагэтуль не зразумелі тэорыі перакладу і працягваеце навязваць расейскую школу перакладу ў Беларускай Вікіпэдыі. Калі ласка, пакуль вы не валодаеце перакладам на прафэсійным узроўні, карыстайцеся крыніцамі па-беларуску для довадаў у сваім меркаваньні, а не самачынным зьмяненьнем майго прафэсійнага перакладу, які раблю згодна зь беларускай школай перакладу зь першакрыніцы. З найлепшымі пажаданьнямі,--[[Удзельнік:W]] 10:35, 22 ліпеня 2023 (UTC+3) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 13 August 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/5&oldid=25451568 --> == артыкул пра эзатэрыку == Дабрадзень. Калі ласка, можаце мне трошкі дапамагчы? Я толькі пачынаю свой шлях у працы зь вікіпэдыяй і ў мяне ёсьць некалькі пытаньняў. Ці магу я якімсьці чынам зьвязацца з Вамі? а пакуль што ў мяне пытаньне: вы напісалі «прастаўляце інтэрвікі» – гэта што такое інтэрвікі? Шчыры дзякуй за адказ! Усяго лепшага. [[Удзельнік:Kkedds|Kkedds]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kkedds|гутаркі]]) 23:44, 17 лістапада 2023 (+03) : Так, можаце пісаць мне тут, зьвяртацца да ўсіх удзельнікаў на [[ВП:Ф|форуме]], на старонках абмеркаваньняў патрэбных артыкулаў ці ў [[ВП:Суполка|якіх-небудзь сацсетках]]. Пакінуў на вашай старонцы гутарак спасылкі на найперш патрэбныя старонкі даведак. : [[ВП:Інтэрвікі|Інтэрвікі]] на старонку „[[Эзатэрыка]]“ я ўжо прадставіў сам; яны дадаюцца ў ВікіЗьвестках і дазваляюць з нашага разьдзелу пераходзіць на іншамоўныя артыкулы адпаведнай тэматыкі. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 23:57, 17 лістапада 2023 (+03) == Сойм == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#%D0%9C%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F Форум]. З павагаю [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 12:11, 21 сьнежня 2023 (+03) . == Страўня == Чаму Сталоўка, брыдкае слова, чаму не Сталовая? Няўжо настолькі хочыцца трасяніць, няўжо хочыцца думаць, што толькі адно меркаваньне можа быць слушным? [[Удзельнік:Павал палешук|Павал палешук]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Павал палешук|гутаркі]]) 09:27, 11 сакавіка 2024 (+03) : Можна і «сталовая», пагатоў гэтае слова ў слоўніках сустракаецца часьцей ([https://slounik.org/search?dict=&search=%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F 14 артыкулаў]) супраць [https://slounik.org/search?dict=&search=%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0 9 «сталовак»]. Слова «страўня» [https://slounik.org/search?dict=&search=%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F слоўнікі ня ведаюць], таму і артыкулу такога быць ня можа. Шкада, што вам беларуская мова брыдкая, аднак для Вікіпэдыі гэта ня мае аніякага значэньня. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 09:50, 11 сакавіка 2024 (+03) ::Вельмі цудоўнае выхаваньне і вельмі добрае (ня)веданьне слоўнікаў. [[Удзельнік:Павал палешук|Павал палешук]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Павал палешук|гутаркі]]) 18:11, 11 сакавіка 2024 (+03) == -а/-у ў родным склоне == Добры дзень. Ці пэўна ў тарашкевіцы кажуць "(няма) году", а не "няма (года)"? Ці пэўна кажуць "(няма) прэзідэнту", "заводу" (нават пра месца, а не прадмет/жывёлінаў)? Можаце, калі ласка, прывесьці крыніцы? https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Пратэсты_ў_Беларусі_(2020—2022)&diff=prev&oldid=2516988 З паважаньнем, Іосіф [[Удзельнік:Niepodkoloryzowany|Niepodkoloryzowany]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Niepodkoloryzowany|гутаркі]]) 17:06, 3 чэрвеня 2024 (+03) : Вітаю. „падтрымка прэзідэнту Пуціна“ — адназначная памылка. Прыклады напісаньня „году“ ў родным склоне можна паглядзець у [http://knihi.com/storage/pravapis2005.html самім правапісе]. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 17:13, 3 чэрвеня 2024 (+03) ::Файна! Якраз шукаў такую добрую кампіляцыю правілаў. Буду чытаць ды перавучвацца, шчыра дзякую)) [[Удзельнік:Niepodkoloryzowany|Niepodkoloryzowany]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Niepodkoloryzowany|гутаркі]]) 17:20, 3 чэрвеня 2024 (+03) == коска пры тлумачальнай канструкцыі == Зноў дзень добры) Ці ўпэўнены вы, што не патрэбная фінальная коска ў тлумачальнай канструкцыі са словам "або"? [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Гарадзенская_дзяржаўная_настаўніцкая_вучэльня&diff=prev&oldid=2517109 спасылка] У расейскай вельмі падобная пунктуацыя, калі не ідэнтычная (наколькі ведаю), і там яна патрэбная: https://gramota.ru/uchebnik/pravila/poyasnitelnye-konstruktsii [[Удзельнік:Niepodkoloryzowany|Niepodkoloryzowany]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Niepodkoloryzowany|гутаркі]]) 15:42, 4 чэрвеня 2024 (+03) : Ня буду спрачацца. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 18:45, 4 чэрвеня 2024 (+03) ::Дабро, стаўлю яе) А словы "абучэньне" і "член" мне таксама не падабаюцца 👍 [[Удзельнік:Niepodkoloryzowany|Niepodkoloryzowany]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Niepodkoloryzowany|гутаркі]]) 20:55, 4 чэрвеня 2024 (+03) == канчатак "-ае" ў жаночым родзе; "В'Ольштын" == Вітаю! 1) Скажыце, калі ласка, ці ёсьць нейкі падручнік або добрая крыніца, у якой расьпісанае правіла пра "-ае" тыпу "стасункі ў Цэнтральн'''ае''' Эўропе"? [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Таварыства_Памост&diff=prev&oldid=2518341 ''спасылка на праўку''] 2) У [https://slounik.org/ слоўніках] не знайшоў гэтых словаў, ці яны пэўна існуюць? "''рыалізацыя''" (нават у Гугле няма; ёсьць "[https://slounik.org/search?dict=&search=рэялізацыя рэялізацыя]"), "''гэнак''" (гучыць як дыялектнае, але ня ўпэўнены), "''няўданы''" (вельмі польскае, nieudany, хм... ёсьць больш праверанае "[https://slounik.org/search?dict=&search=няўдалы няўдалы]"), "''надалейшы''" (2 вынікі ў Гугле, а ў слоўніках няма — падазрона). 3) Ці ёсьць правіла, згодна зь якім пішацца "'''В’'''Ольштын"? Цікавая рэч, вельмі хацелася б пачытаць, бо выглядае лагічна, але ніколі ня бачыў. [[Удзельнік:Niepodkoloryzowany|Niepodkoloryzowany]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Niepodkoloryzowany|гутаркі]]) 14:49, 9 чэрвеня 2024 (+03) : Гэта відавочныя памылкі, [[ВП:БР|праўце сьмела]]. Усяго не дагледзіш. Артыкул пачаткова ствараў ананім, магчыма, з Польшчы, паколькі гэта вузка польская тэматыка. Адсюль і такія тэрміны. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 19:44, 9 чэрвеня 2024 (+03) ::Дзякуй! 😄 Сёньня ж займуся)) [[Удзельнік:Niepodkoloryzowany|Niepodkoloryzowany]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Niepodkoloryzowany|гутаркі]]) 19:48, 9 чэрвеня 2024 (+03) == Акторкі == Прашу зайсьці на [https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D1%8D%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D1%8C_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96 Форум] і адказаць на выдаленні допісаў. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 17:24, 21 чэрвеня 2024 (+03) == Назвы Вікіпраектаў == Падкажыце, калі ласка, чаму вы ўжо працяглы час пішаце назвы кшталту Вікізьвесткі, Вікікрыніцы і іншыя зь вялікай літарай у сярэдзіне? Гэтага няма ў арыгінале (Wikidata, Wikisource), артыкулы ў Вікіпэдыі таксама пішуцца безь вялікай літары: [[Шаблён:Фундацыя Вікімэдыя]]. У БКП няма прыкладаў напісаньня складаных словаў зь вялікай літарай у сярэдзіне, то на чым грунтуецца вашае напісаньне? [[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 10:23, 2 ліпеня 2024 (+03) : Калі штосьці памылкова назваў, пераносьце. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 12:33, 2 ліпеня 2024 (+03) :: Ці можаце ўсё ж аргумэнтаваць сваё напісаньне такіх назваў? Бо вы працягваеце пісаць іх тым жа чынам. --[[Удзельнік:Red_Winged_Duck|Red_Winged_Duck]] 15:59, 29 лістапада 2024 (+03) ::: Звычка. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 18:04, 29 лістапада 2024 (+03) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 16:07, 26 ліпеня 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Прашу растлумачыць паводле якой крыніцы "Структураванае праграмаваньне" перайменавана ў "Структурнае праграмаваньне" == З ангельскай мовы Structured -> Структураваны, значыць УПАРАДКАВАНЫ код, які мае пэўную структуру. Структурнае праграмаваньне -> калька ад расейскага "структурное программирование" -> па ангельску было б structural, значыць код, які карыстаецца пэўнымі структурамі, што не зусім тое, што мае на ўвазе арыгінальны тэрмін. Таму карыстацца тэрмінам Структурнае праграмаваньне мае сэнс толькі калі, ён ужо адаптаваны ў мове (маюцца кнігі, старонкі ў інтэрнэце, дзе ён выкарыстоўваецца), але такіх на беларускай мове мне не вядома. [[Удзельнік:Хачапуры|Хачапуры]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Хачапуры|гутаркі]]) 17:25, 26 ліпеня 2024 (+03) == Шаблёны: Вікізьвесткі4, Wd, Вікізьвесткі й Wikidata == Вітаю. Чаму вы вырашылі выдаліць [[Шаблён:Wd]] і [[Модуль:Wd]], і пакінуць замест іх [[Шаблён:Вікізьвесткі4]] і [[Модуль:Вікізьвесткі4]]? Шаблён:Wd утрымлівае навейшую вэрсію кода з enwiki (тут бачна розьніца: https://pastebin.com/qJW1xwrn) і ўсё было падрыхтавана да выдаленьня састарэлага шаблёна й модуля. Таксама, назоў Вікізьвесткі4 ня вельмі ўдалы й не адпавядае прынятым у іншых вікі. Без прастаўленых мной інтэрвікі яе ўвогуле немагчыма было знайсьці. Перабор па імёнах не спрацуе, бо [[Шаблён:Вікізьвесткі3]] не існуе. Прапаноўваю абнавіць код модуля й шаблёну да апошняй вэрсіі зь enwiki й пачаць працу па ўніфікацыі назоваў унівэрсальных шаблёнаў у адпаведнысьці зь міжнародным падыходам: Шаблён:Вікізьвесткі4 -> Шаблён:Вікізьвесткі (а лепш [[Шаблён:Wikidata]], як усюды), Модуль:Вікізьвесткі4 -> Модуль:Wd (гл. інтэрвікі https://www.wikidata.org/wiki/Q8478926). Таксама, існуючы [[Шаблён:Вікізьвесткі]] (і перасылка з Шаблён:Wikidata) ня мае дакумэнтацыі й спасылак на аналягі ў іншых вікі, і таму ўвогуле не зразумела што гэта за шаблён, чаму ён займае такое важнае імя й працуе ня так, як аналягі з тым жа назовам. Ці ведаеце вы што-небудзь пра гэта? [[Удзельнік:Aestrum|Aestrum]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Aestrum|гутаркі]]) 12:28, 9 верасьня 2024 (+03) : [[Шаблён:Wd]] і [[Модуль:Wd]] дублююць ужо існыя [[Шаблён:Вікізьвесткі4]] і [[Модуль:Вікізьвесткі4]], таму ня мае сэнсу ствараць тое самае зь іншай назвай. Так пераносы ня робяцца. [[Шаблён:Вікізьвесткі4]] і ранейшы стан шаблёну [[Шаблён:Wd|Wd]] маюць ідэнтычны зьмест, таму не разумею, што вы маеце на ўвазе пад найноўшай вэрсіяй з enwiki. Зьмест модулю [[Модуль:Вікізьвесткі4|Вікізьвесткі4]] я літаральна днямі абнавіў з enwiki, ён цалкам ідэнтычны [[:en:Module:Wd]]. : Інтэрвікі ўсе паправіў, цяпер [[Шаблён:Вікізьвесткі4]] і [[Модуль:Вікізьвесткі4]] зьвязаныя з адпаведнымі старонкамі ва ўсіх іншых разьдзелах. Перанакіраваньне з [[Шаблён:Wd]] можна пакінуць, а лішні [[Модуль:Вікізьвесткі4]] выдаліць; ён цяпер не выкарыстоўваецца. : Назвы «Вікізьвесткі4» зьвязаныя з тым, што ранейшыя нумары былі занятыя. Як будуць называцца, неістотна, галоўнае каб не забыцца перайменаваць ўсе спасылкі. І ня ведаю, што такое «міжнародны падыход»: гэта беларуская Вікіпэдыя, таму тут шаблёны і модулі называюцца па-беларуску. --[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 12:39, 9 верасьня 2024 (+03) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 15:09, 7 кастрычніка 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Блякаваньне == На жаль, нягледзячы на ваш унёсак мушу заблякаваць вас на адчувальны для вас тэрмін, бо ня мушу трываць сыстэматычныя асабістыя абразы і тролінг з вашага боку. Падумайце над тым, што вам тут ніхто нічога ня вінны, у тым ліку трываць вашае сыстэматычнае ігнараваньне аргумэнтаў апанэнтаў, а таксама сэлектыўнае (двайныя стандарты) і, увогуле, неадэкватнае ўспрыманьне правіла [[Вікіпэдыя:Унікайце асабістых выпадаў]]. Умова разблякаваньня — вашая адмова ад асабістых выпадаў у мой адрас. [[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 12:17, 3 лютага 2025 (+03) Дзень добры. Наконт выказанай [[Special:diff/2601984|у гэтай рэпліцы]] заўвагі, што «[[:m:Requests for comment/Bureaucrat abuse of vote in Belarusian Classical Wikipedia|Зварот да Фундацыі]] пакуль плёну таксама ня даў», мушу зьвярнуць увагу на наступнае. Яшчэ год таму [[:m:Special:diff/26118040|быў атрыманы камэнтар на гэты конт ад кандыдата ў сцюарды]]. Калі коратка перадаць тое, што я зразумеў: 1) канфлікты ў лякальным праекце мусяць у першую чаргу вырашацца ў самім праекце; 2) RfC ня будзе разгледжаны, пакуль у ім мала камэнтараў іншых удзельнікаў. У зьвязку з гэтым, паколькі ў прыведзенай вышэй рэпліцы вы выказалі пажаданьне таго, каб RfC быў разьвязаны, то прапаную пакінуць у ім свой аргумэнтаваны камэнтар. Буду разглядаць гэта як разуменьне з вашага боку таго, што праблемы варта абмяркоўваць у адмыслова прызначаных для гэтага месцах і аргумэнтавана, і адпаведна як гатоўнасьць адмовіцца ад асабістых выпадаў на выпадковых старонках абмеркаваньняў — і ў такім выпадку буду прасіць зьняць блякаваньне.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Artsiom91|гутаркі]]) 11:43, 7 лютага 2025 (+03) :Бачачы апошнім часам блякаваньні і разблякаваньні, заўважыў, што ўсіх заблякавалі без папярэджаньняў, але адміністратараў разблякавалі адразу. Але чаму @[[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] не разблякоўваюць адразу, а просяць аб чымсьці, калі яго таксама аніхто перад блякаваньнем не папярэджваў? Мяркую тут парушанае правіла на забарону на ўжываньне блякаваньня. На маю думку, удзельнік мусіць быць неадкладна разблякаваны, а потым ужо ад яго штосьці трэба пытаць. <span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 22:58, 7 лютага 2025 (+03) ::@[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], хацеў бы ад вас пачуць адказ на маё пытаньне. <span style="text-shadow:grey 0.1em 0.15em 0.1em;">'''[[Удзельнік:Dymitr|<span style='color: red'>Dy</span><span style='color: green'>mi</span><span style='color: blue'>tr</span>]]'''</span> 23:04, 7 лютага 2025 (+03) ::: Быў неправы.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Artsiom91|гутаркі]]) 00:01, 8 лютага 2025 (+03) * Зьняў блякаваньне на просьбы іншых удзельнікаў. Блякаваць непрыемна, але цярпець сыстэматычны перасьлед (з улікам таго, што цярпеў ад падобнага перасьледу ў Вікісховішчы) яшчэ больш непрыемна. Спадзяюся, удзельнік спыніць перасьледаваць мяне, бо падобныя паводзіны (harassment) не талеруюцца ні ў адным праекце Вікіпэдыі. Як ужо пісаў, калі ўдзельнік хоча абмяркоўваць аргумэнтацыю, то калі ласка, але калі ўдзельнік будзе далей перасьледаваць [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%B1%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C&diff=prev&oldid=2592920], [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%B1%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C&diff=prev&oldid=2601984] або троліць [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%B1%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C&diff=prev&oldid=2592813], [https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%B1%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%BD%D0%B5:%D0%86%D1%88%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B7%D1%8C&diff=prev&oldid=2077868], то дзеля падтрыманьня нармальнай працоўнай атмасфэры давядзецца зноў ужываць захады. --[[Удзельнік:Kazimier Lachnovič|Kazimier Lachnovič]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kazimier Lachnovič|гутаркі]]) 23:47, 7 лютага 2025 (+03) == [[Абмеркаваньне Вікіпэдыі:Галасаваньні/Шапка#Прыбіраньне ўнутранай супярэчнасьці]] == Вітаю! Як маецеся? Буду ўдзячны за падтрымку прапановы зьмяненьня правіла галасаваньняў. Таксама вітаюцца вашыя ўласныя довады і дапаўненьне. З найлепшымі пажаданьнямі,—[[Удзельнік:W]] 9:12, 5 верасьня 2025 (СКЧ+3) == Менская група АБСЭ == Hello, Taravyvan Adijene. Can you update the article [[Менская група АБСЭ]] with new sources? It was dissolved on 1 September 2025, as a requisite of the peace agreement signed by Azerbaijan and Armenia on 8 August 2025. Yours sincerely, [[Спэцыяльныя:Унёсак/&#126;2025-53449-6|&#126;2025-53449-6]] ([[Гутаркі ўдзельніка:&#126;2025-53449-6|размова]]) 16:09, 6 верасьня 2025 (+03) == [[Сьпіс гарадоў Беларусі]] == Прашу падтрымаць допіс на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя сьпісы/Сьпіс гарадоў Беларусі]]. 16:40, 31 кастрычніка 2025 (+03) [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 16:40, 31 кастрычніка 2025 (+03) == Translation request == Hello, Taravyvan Adijene. Can you translate and upload the articles [[:be:Базардзюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Belarusian Taraškievica Wikipedia? Yours sincerely, [[Удзельнік:Kurcke|Kurcke]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Kurcke|гутаркі]]) 17:43, 5 сакавіка 2026 (+03) == Перайменаваньне артыкула == Вітаю! Прашу перайменаваць мой артукул https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BC_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0 з "Дом Кандратовіча" на "Дом Кантаровіча". Зрабіў памылку, спасылаючыся на артыкул з памылкай: https://problr.by/dom-kondratovicha.html [[Удзельнік:XHCKidx|xhckidx]] ([[Гутаркі ўдзельніка:XHCKidx|гутаркі]]) 20:33, 16 траўня 2026 (+03) == [[Выдрыца (урочышча)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Выдрыца (урочышча)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 07:52, 31 жніўня 2026 (+03) == [[Анатоль Фядосік]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Анатоль Фядосік]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 20:53, 28 верасьня 2026 (+03) == [[Ельня (заказьнік)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Ельня (заказьнік)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 22:14, 26 кастрычніка 2026 (+03) 9bm5fxdp1jc22lin82xtc4k94vpxkmk Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар дамініканаў (Дзярэчын) 0 248120 2697718 2551052 2026-10-26T12:28:06Z XHCKidx 11053 /* Галерэя */ 2697718 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Славутасьць |Тып = Помнік сакральнай архітэктуры |Назва = Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар дамініканаў |Арыгінальная назва = |Выява = Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (N. Orda, 21.05.1877).jpg |Подпіс выявы = Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар дамініканаў. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 21 траўня 1877 г. |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = [[Вёска]] |Месцазнаходжаньне = [[Дзярэчын]] |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = }} '''Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар дамініканаў''' — помнік архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў у [[Дзярэчын]]е. Знаходзіўся ў цэнтры [[мястэчка]], каля Рынку. Твор архітэктуры [[барока]]. Комплекс складаўся з мураваных касьцёла, кляштарнага корпусу, званіцы і брамы. У другой палове XIX ст. [[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|расейскія ўлады зруйнавалі касьцёл, браму і часткова званіцу]], а па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|савецкія ўлады зьнішчылі кляштарны корпус і рэшту званіцы]]. == Гісторыя == [[Файл:Dziarečyn, Sapieha. Дзярэчын, Сапега (N. Orda, 21.05.1877).jpg|значак|[[Палац Сапегаў (Дзярэчын)|Палац Сапегаў]] і кляштар. {{nowrap|[[Напалеон Орда|Н. Орда]]}}, 21 траўня 1877 г.]] === Вялікае Княства Літоўскае === У 1618 пісар слонімскі земскі Канстантын Палубінскі заснаваў у Дзярэчыне касьцёл і кляштар дамініканаў, пры якім адкрыліся школа, бібліятэка і шпіталь. Мураваны касьцёл збудавалі ў 1690 годзе. У 1741 годзе праводзілася рэканструкцыя касьцёла. У сярэдзіне XVIII ст. замест драўлянага збудавалі мураваны кляштарны корпус. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Па [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцім падзеле Рэчы Паспалітай]] (1795 год), калі Дзярэчын апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], касьцёл і кляштар працягвалі дзеяць. Аднак па здушэньні [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня]] (1830—1831) у 1832 годе расейскія ўлады гвалтоўна ліквідавалі кляштар дамініканаў, а па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня 1863—1864 гадоў]] зачынілі касьцёл, які згарэў у 1866 годзе. Неўзабаве [[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|касьцёл, браму і верхні ярус званіцы разабралі на цэглу]]. === Найноўшы час === Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|савецкія ўлады зьнішчылі кляштарны корпус і рэшту званіцы]]. == Архітэктура == === Касьцёл === Касьцёл — помнік архітэктуры [[барока]]. Гэта была 3-[[нэф]]авая бязьвежавая [[базыліка]]. Галоўны фасад падзяляўся [[пілястра]]мі на тры часткі і завяршаўся трыкутным [[франтон]]ам, над якім узвышалася 4-гранная [[купал]]ьная званіца. Роўнічныя бакавыя фасады рытмічна падзяляліся аркавымі аконнымі праёмамі. Усярэдзіне бакавыя нэфы падзяляліся на пяць капліцаў, дзьве зь якіх завяршаліся купаламі. Інтэр’ер аздабляўся фрэскавым росьпісам на біблійныя сюжэты, вылучаўся стукавымі алтарамі сьвятых Антонія, Тамаша Аквінскага, Вінцэнта і Анёлаў-Ахоўнікаў. Існавалі хоры, амбон, надмагільлі з скульптурнымі выявамі М. Сапегі і А. Палубінскага. === Кляштар === З правага боку да касьцёла далучаўся 2-павярховы кляштарны корпус складанай плянавальнай арганізацыі з рытмам прастакутных аконных праёмаў. === Званіца === Перад касьцёлам асобна стаяла высокая 2-ярусная [[Чацьвярык (збудаваньне)|чацьверыковая]] вежа-званіца пад фігурным купалам зь сьпічастым шпілем і курантамі<ref>{{Літаратура/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|к}} С. 414.</ref>. == Галерэя == <gallery widths=150 heights=150 caption="Гістарычныя здымкі" class="center"> Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1900).jpg|да 1901 г. Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1925).jpg|1925 г. Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (J. Bułhak, 1933).jpg|[[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1933 г. Dziarečyn, Daminikanski. Дзярэчын, Дамініканскі (1901-39).jpg|да 1939 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Dziarečyn, Daminikanski. Дзярэчын, Дамініканскі (1901-39) (2).jpg|да 1939 г. Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1901-39).jpg|да 1939 г. Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1901-39) (2).jpg|да 1939 г. Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1901-39) (3).jpg|да 1939 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1901-39) (4).jpg|да 1939 г. Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1901-39) (5).jpg|да 1939 г. Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1901-39) (6).jpg|да 1939 г. Dziarečyn, Rynak, Daminikanski. Дзярэчын, Рынак, Дамініканскі (1901-39) (7).jpg|да 1939 г. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Радзіма майго духу|6657|аб’ект|Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар дамініканаў у Дзярэчыне}} [[Катэгорыя:Дамініканскія кляштары Беларусі|Дзярэчын]] [[Катэгорыя:Дзярэчын]] [[Катэгорыя:Зьнішчаныя касьцёлы Беларусі]] ho0zq882ewtfk0hzdio6cweijtcrx43 Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынак (Вільня) 0 255155 2697782 2548226 2026-10-26T21:03:10Z Aboubacarkhoraa 76355 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Šv Mykolo bažnyčia.tif]] → [[File:Vilniaus Šv. arkangelo Mykolo bažnyčios fasadas.tiff]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · Clarified the name because it is a facade of the Church of St. Michael in Vilnius. 2697782 wikitext text/x-wiki {{Славутасьць |Тып = Помнік сакральнай архітэктуры |Назва = Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынак |Арыгінальная назва = |Выява = Church of St. Michael in Vilnius01(js).jpg |Подпіс выявы = Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынак |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Летува |Назва месцазнаходжаньня = [[Места]] |Месцазнаходжаньне = [[Вільня]] |Адрас = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Стан = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 40 |Шырата сэкундаў = 58 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 25 |Даўгата хвілінаў = 17 |Даўгата сэкундаў = 32 |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = }} '''Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынак''' — помнік архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў у [[Вільня|Вільні]]. Знаходзіцца ва ўсходняй частцы [[Старое Места (Вільня)|Старога Места]], на рагу вуліцаў Сьвятога Міхала і [[Бэрнардынская вуліца (Вільня)|Бэрнардынскай]]{{Заўвага|Афіцыйны адрас — ''Šv. Mykolo g. 9''}}. У будынках дзее Музэй касьцельнай спадчыны. Твор архітэктуры [[рэнэсанс]]у з элемэнтамі [[Гатычная архітэктура Вялікага Княства Літоўскага|готыкі]] і [[барока]]. Аб’ект Рэгістру культурных каштоўнасьцяў [[Летува|Летувы]]. Комплекс Віленскага [[бэрнардыны|бэрнардынскага]] [[кляштар]]у складаецца з касьцёла, званіцы, кляштарнага корпуса і гаспадарчых пабудоваў, аточаных мурам з брамай. Ад пачатку прызначаўся пад пахавальню роду [[Сапегі|Сапегаў]], тут заховаўся цудоўны [[абраз Маці Божай Сапежынскай]]. == Гісторыя == [[Файл:Maci Božaja Sapiežynskaja. Маці Божая Сапежынская (XVII).jpg|180px|значак|[[Маці Божая Сапежынская]]]] === Вялікае Княства Літоўскае === Кляштар бэрнардынак у Вільні заснавала ў 1495 годзе дачка віленскага ваяводы Г. Аляхновіч, якая стала ігуменьняй. Ад пачатку ён знаходзіўся на [[Зарэчча (Вільня)|Зарэччы]], а манашкі карысталіся [[Касьцёл Сьвятых Францішка і Бэрнарда і кляштар бэрнардынаў (Вільня)|касьцёлам бэрнардынаў]]. У 1594—1596 гадох [[Леў Сапега]] перарабіў свой палац пад кляштар, набыў дзеля яго некалькі дамоў і [[Пляц (дзялянка)|пляцаў]] і заснаваў касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла. Адзінай умовай фундацыі было: маліцца за [[Сьпіс польскіх манархаў|караля]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]], сэнат, усю краіну і за сям’ю фундатара. На кляштар, у якім налічвалася 24 манашкі, фундатар запісаў мястэчкі Стары і Белы (Новы) [[Лепель]] зь вёскамі Стаямі, Леплем, а таксама Белу, Бароўну, Залесьсе, Слабаду, Зорніцу, Зежлін, Пелевіж у [[Полацкае ваяводзтва|Полацкім ваяводзтве]] і [[Кежы]] ў [[Віленскае ваяводзтва|Віленскім]]. Канцлер падараваў у галоўны алтар касьцёла старажытны [[Абраз Маці Божай Сапежынскай|абраз Маці Божай («Мадонна Сапегаў»)]]. Касьцёл стаў пахавальняй роду [[Сапегі|Сапегаў]]: Льва Сапегі, яго жонак Дароты зь Фірлеяў і Альжбеты з Радзівілаў, сыноў Крыштапа і [[Ян Станіслаў Сапега|Яна Станіслава]] ды іншых. 29 красавіка 1596 году бэрнардынкі з працэсіяй перайшлі з Зарэчча ў новы кляштар. У 1625 годзе скончылася будаваньне касьцёла. За часамі [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) у 1655 годзе касьцёл і кляштар спалілі і разрабавалі маскоўскія захопнікі: зьнікла ўсё каштоўнае начыньне, а нябожчыкаў выкінулі з мэталічных трунаў. Па выгнаньні акупантаў гетман [[Павал Ян Сапега]] ў 1661 годзе аднавіў касьцёл, ігуменьня Канстанцыя Сакалінская перапахавала фундатара ў асобнай драўлянай труне, астатніх — у агульнай. 13 лютага 1670 году камісія біскупа прызнала абраз Маці Божай цудоўным, а 8 верасьня 1750 году адбылася яго каранацыя (цяпер знаходзіцца ў архікатэдральным касьцёле)<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 426.</ref>. У канцы XVII ст. збудавалі кляштарную званіцу ў стылі раньняга барока. У 1703 годзе да касьцёла прыбудавалі галерэю з [[Дарычны ордэр|дарычнымі]] калёнамі. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Па [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцім падзеле Рэчы Паспалітай]] (1795 год), калі Вільня апынуліся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], касьцёл і кляштар працягвалі дзеяць. Па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольанага паўстаньня]] (1863—1864) у 1864 годзе расейскія ўлады ліквідавалі кляштар, а ў 1885 годзе — зачынілі касьцёл. У 1905 годзе касьцёл вярнулі роду Сапегаў як фамільную пахавальню. У 1906—1912 гадох праводзілася яго рэстаўрацыя<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 427.</ref>. === Найноўшы час === У 1919 годзе ў кляштар вярнуліся сёстры-бэрнардынкі. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] ў касьцёле адпраўляў набажэнствы на [[Беларуская мова|беларускай мове]] ксёндз [[Адам Станкевіч]], арыштаваны савецкімі ўладамі ў 1944 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20210831202832/https://vilnia-by.com/files/Niezal_s.pdf Беларускія старонкі Вільні = Vilniaus gudų puslapiai]. — Вільня, 2012. С. 46.</ref>. У 1948 годзе савецкія ўлады зачынілі касьцёа. У 1968 годзе будынак касьцёла перадалі Музэю архітэктуры. У 1993 годзе кляштарны комплекс вярнулі каталікам, 18 кастрычніка 2009 году ў касьцёле адкрыўся Музэй касьцельнай спадчыны. == Архітэктура == Касьцёл — помнік [[рэнэсанс]]у з элемэнтамі [[Гатычная архітэктура Вялікага Княства Літоўскага|готыкі]] і [[барока]]. Гэта 1-[[нэф]]авая прастакутная ў пляне пабудова. Фасад з 6-граннымі вежамі з бакоў завяршаецца фігурным [[франтон]]ам. Усярэдзіне цыліндрычнае скляпеньне на распалубках аздабляецца ляпнымі ўзорамі накшталт гатычных [[нэрвюра]]ў. == Галерэя == === Гістарычная графіка === <gallery caption="Старая графіка" widths=150 heights=150 class="center"> Church of St. Michail, Vilnius Lithuania.jpg|XIX ст. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (XIX).jpg|XIX ст. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (XIX) (2).jpg|XIX ст. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (K. Vitkoŭski, 1898).jpg|К. Віткоўскі, 1898 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (W. Güthlen, 1915-18).jpg|В. Гютлен, 1915—1918 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (W. Güthlen, 1915-18) (2).jpg|В. Гютлен, 1915—1918 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (F. Krause, 1915-18).jpg|Ф. Краўзэ, 1915—1918 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Bohuš-Siestrancevič, 1918).jpg|С. Богуш-Сестранцэвіч, 1918 г. </gallery> === Гістарычныя здымкі === <gallery caption="Старыя здымкі" widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Čachovič, 1870-80).jpg|Ю. Чаховіч, 1870—1880 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Čachovič, 1870-80) (2).jpg|Ю. Чаховіч, 1870—1880 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Čachovič, 1870-80) (3).jpg|Ю. Чаховіч, 1870—1880 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Čachovič, 1870-80) (4).jpg|Ю. Чаховіч, 1870—1880 гг. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1895-1905).jpg|С. Флёры, 1895—1905 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1895-1905) (2).jpg|С. Флёры, 1895—1905 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1895-1905) (3).jpg|С. Флёры, 1895—1905 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1895-1905) (4).jpg|С. Флёры, 1895—1905 гг. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1896).jpg|С. Флёры, 1896 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1896) (2).jpg|С. Флёры, 1896 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1900).jpg|С. Флёры, каля 1900 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (U. Zahorski, 1902).jpg|С. Загорскі, 1902 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1905-10).jpg|С. Флёры, 1905—1910 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (1907).jpg|1907 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (1910).jpg|1910 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1913).jpg|[[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1913 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1914).jpg|Я. Булгак, 1914 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1914) (2).jpg|Я. Булгак, 1914 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1913-14) (2).jpg|Я. Булгак, да 1915 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1901-14).jpg|С. Флёры, да 1915 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1901-14) (2).jpg|С. Флёры, да 1915 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (1900-14).jpg|да 1915 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1918) (2).jpg|Я. Булгак, 1918 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1918) (3).jpg|Я. Булгак, 1918 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (H. Poddębski, 1937).jpg|Г. Паддэмбскі, 1937 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1938).jpg|Я. Булгак, 1938 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1919-39).jpg|Я. Булгак, да 1939 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (1921-39).jpg|да 1939 г. </gallery> === Сучасныя здымкі === <gallery caption="Сучасны стан" widths=150 heights=150 class="center"> Vilniaus Šv. arkangelo Mykolo bažnyčios fasadas.tiff|Агульны выгляд Church of St. Michael in Vilnius02(js).jpg|Галоўны фасад Vilniaus Šv. Mykolo bažnyčios interjeras - pagrindinė Bažnytinio paveldo muziejaus ekspozicinė erdvė.jpg|Інтэр’ер Tombstone for Leonas Sapiega01(js).jpg|Надмагільле Льва Сапегі </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Tombstone for Theodora Kristina Sapiega01(js).jpg|Надмагільле Тэадоры Крыстыны Сапегі Вільня. Касцёл Святога Міхала (03).jpg|Надмагільле Крыштапа Сапегі ChurchStMichaelVilnius10.jpg|Надмагільле Яна Станіслава Сапегі Procesijų galerija bažnyčios šventoriuje.jpg|Рэшткі галерэі </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} == Вонкавыя спасылкі == * {{radzima.org|5702|аб’ект|Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынак у Вільні}} [[Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы Вільні|Міхала]] [[Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы Вялікага Княства Літоўскага|Вільня]] g2u3hw2wngt8r3xo0adgb7flobnpun4 Пінскае паўстаньне (1648) 0 262372 2697805 2697709 2026-10-27T05:21:39Z Максим Синявец 100859 /* Перадумовы */ 2697805 wikitext text/x-wiki {{Артаграфія}} {{Узброены канфлікт |Назва = Пінскае паўстаньне |Частка = [[Казацка-сялянская вайна (1648—1651)|Казацка-сялянская вайна]] |Выява = |Подпіс да выявы = |Дата = 26 кастрычніка — 10 лістапада 1648 |Месца = [[Пінск]], [[Берасьцейскае ваяводзтва]] |Прычына = барацьба супраць існага палітычнага ладу |Вынік = здушэньне паўстаньня |Тэрытарыяльныя зьмены = |Супернік1 = |Супернік2 = |Камандуючыя1 = |Камандуючыя2 = |Сілы1 = |Сілы2 = |Страты1 = |Страты2 = |Агульныя страты = |Дадаткі = }} {{Бітвы паўстаньня Хмяльніцкага}} '''Пі́нскае паўста́ньне''' — паўстаньне ў часе [[Казацка-сялянская вайна (1648—1651)|казацка-сялянскай вайны]], якое адбывалася 26 кастрычніка — 10 лістапада 1648 року. == Перадумовы == Да сярэдзіны XVII ст.на беларускіх і ўкраінскіх землях Рэчы Паспалітай склалася цяжкая сацыяльна-палітычная сітуацыя, выкліканая крайнім абвастрэннем супярэчнасцяў паміж феадальнай элітай дзяржавы і гарадской і сельскай беднасцю. Значная частка насельніцтва была па – ранейшаму незадаволена разгортваннем і пашырэннем Контррэфармацыі, якая закранала не толькі пратэстанцкія канфесіі, але і праваслаўе-традыцыйнае веравызнанне ў «рускіх» землях Рэчы Паспалітай. Незадавальненне выклікала і настойлівая рэалізацыя рашэнняў Брэсцкай царкоўнай уніі 1596 года. Найбольш выбухны асяроддзем у дадзеных умовах аказалася запарожскае казацтва, ўзрослы ваенны патэнцыял якога быў не да канца запатрабаваны ў знешніх войнах. Кароль Уладзіслаў IV Ваза (1632-1648) разлічваў прыцягнуць казакоў для правядзення буйнамаштабнай вайны з Турцыяй і Крымскім ханствам. Аднак знатныя феадалы Рэчы Паспалітай баяліся ўзмацнення пазіцый ваяўнічай, але слаба кантраляванай казацкай масы, таму яны выступілі супраць праекта караля, абвінаваціўшы яго ў падрыхтоўцы дзяржаўнага перавароту. Незадаволенасць запарожцаў, якія разлічвалі атрымаць ад вайны выгоды матэрыяльнага і палітычнага характару, звярнулася супраць шляхты. На беларускіх землях у 1648-1651 гг.адначасова праходзілі два цесна звязаных паміж сабой працэсу: ўварванне атрадаў украінскіх казакоў і паўстанне мясцовага насельніцтва – сялян, мяшчан, шляхты (пераважна праваслаўнага веравызнання). Таму тэрмін "казацка-сялянская вайна" уяўляецца больш дарэчным, паколькі ў яго аснове ляжыць вызначэнне асноўнага зместу падзей, а не вузкая ацэнка іх характару. Нацыянальна-вызваленчы характар паўстання таксама адыграў вырашальную ролю. Для ўкраінцаў і беларусаў, якія пражывалі на ўскраінах вялікай дзяржавы, панаванне польскай шляхты азначала культурную і палітычную няроўнасць. У айчыннай гістарыяграфіі з пачатку 1990 – х гг.падзеі 1648-1651 гг. атрымалі назву «антыфеадальная вайна», якая замяніла ранейшае вызначэнне характару гэтых падзей, замацавалася ў савецкай гістарыяграфіі, - «вызваленчая вайна беларускага народа». Аднак тэрмін "антыфеадальная вайна", хоць і пазначыў асноўны характар вайны, не выявіў усёй складанасці і шматпланавасці падзей 1648-1651 гг. Тэрмін "антыфеадальная вайна" схаваў палітычныя супярэчнасці, якія выяўляліся ў форме міжканфесійнай барацьбы сярод прадстаўнікоў самога феадальнага лагера, а таксама тая акалічнасць, што, акрамя антыфеадальнага характару, падзеі на беларускіх землях мелі характар грамадзянскай вайны паміж часткай праваслаўнай («рускай») шляхты і асноўнай масай каталіцкай і кальвінісцкай («літвінскай») шляхты. Вайна 1648-1651 гг. мела таксама абарончы характар. Войска ВКЛ ваявала супраць Войска Запарожскага, якое, паводле Збароўскай дамовы 1649 г., фактычна ператварылася ў дзяржаўнае ўтварэнне, Аўтаномны рэгіён у складзе Польскага каралеўства. Пры самых розных меркаваннях, якія тычацца сутнасці гэтых падзей, даследчыкі, якія давалі ім ацэнку (Мікалай Кастамараў, Вацлаў Ластоўскі, Усевалад Ігнатоўскі, Лаўрэнцій Абецедарский, Васіль Мялешка, Адам Залескі) у адным згодныя паміж сабой: «кіруючай і накіроўвалай сілай», ужываючы сучасны тэрмін, маторам «бунту, паўстання, барацьбы, вайны» былі ўкраінскія казакі на чале з легендарным Багданам Хмяльніцкім. Афіцыйны пункт гледжання прычын вайны выказаў Лаўрэнцій Абецэдарскі. Адзначаючы, што " рэлігійная супрацьлегласць паміж народнымі масамі праваслаўнага веравызнання і іх прыгнятальнікамі, пераважна каталікамі, жорсткі нацыянальна-рэлігійны прыгнёт мас у многіх выпадках надавалі вызваленчай барацьбе рэлігійную афарбоўку», ён сцвярджаў, што барацьба казакоў і беларусаў, якія падтрымалі іх, «мела класавы характар». Больш канкрэтным выглядае меркаванне Вацлава Ластоўскага, які лічыў, што Хмяльніцкі «пастанавіў адпомсціць панам за сябе і за свой народ». Блізка да гэтага меркаванне Усевалада Ігнатоўскага:»з вялікай узброенай сілай ішоў Хмяльніцкі на помсту ў Польшчу, маючы на мэце выбіць з панскай няволі як казакоў, так і просты народ". Згодна з Кастамарава, Хмяльніцкі " вырашыў адпомсціць панам-ляхам вайной, не толькі за сваю крыўду, але за абразу веры рускай і за прыніжэньне народа рускага». Цікавыя высновы робіць Сучасны даследчык Васіль Мялешка. Ён аспрэчвае ранейшае меркаванне, што і казакі, і беларускія сяляне змагаліся супраць «польскіх паноў, за ўз'яднанне з Расеяй». На яго думку, барацьба ішла " не за змякчэнне феадальнага прыгнёту, паслабленне тых ці іншых павіннасцяў, самаўпраўства пануючага класа. У названыя гады мэтай іх барацьбы было знішчэнне шляхты, незалежна ад яе этнічнага паходжання, як галоўнага вінаватага бязлітаснага прыгнёту. Не было сярод палітычных мэтаў народнага руху і нацыянальнага вызвалення, яно мела ярка выражаны антыфеадальны характар». У гэтым відавочна супадзенне інтарэсаў казацкага і сялянскага рухаў. Пануючым меркаваннем на гэты конт мэтаў казакоў з'яўляецца наступнае: казакі прыйшлі ў Беларусь, каб дапамагчы тутэйшым сялянам і гарадской беднаце ў іх класавай барацьбе з польскімі панамі і каталіцкім і ўніяцкім духавенствам. Хмяльніцкі шукаў у Беларусі паплечнікаў у сваёй барацьбе. Турбавалі яго і значныя ваенныя сілы, якія мела тут Вялікае Княства Літоўскае: яны ўяўлялі сабой пагрозу для казакоў, і іх трэба было нейтралізаваць. Існуе яшчэ адно меркаванне адносна матываў» беларускага рэйду " казацкіх атрадаў. Гісторыкі, якія ў 1993 г.падрыхтавалі навучальны дапаможнік для вайскоўцаў «Гісторыя Беларусі», вылучаюць наступную версію: «Украінскі гетман і казацкая старшына мелі планы стварэння сваёй дзяржавы, у межы якой яны хацелі ўключыць і землі Паўднёва-Усходняй Беларусі. Хмяльніцкі яшчэ ў траўні 1648 г.пачаў засылаць у гэтыя раёны сваіх агітатараў, а затым і казацкія атрады для пачатку ваенных дзеянняў. Такім чынам, у паветах, якія былі найбольш патрэбныя казацкай старшыне, інспіравалася вызваленчы рух мясцовага насельніцтва». У сярэдзіне 1870-х гадоў ксёндз Антон Мошынскі знайшоў у архівах Пінскага дамініканскага кляштара рукапіс. Высветлілася, што манастырскі летапісец меў гэты рукапіс без пачатку, ад Пінскага земскага рэгента Васіля Трухмоўскага. Рукапіс меў назву»пра бунт горада Пінска і пра ўціхамірванне яго ў 1648 г.". Менавіта гэты дакумент з'яўляецца найбольш поўным сведчаннем пра падзеі, якія адбываліся ў горадзе той восенню. З яго вынікае, што ў той час Пінск «над ракою Піною з аднаго боку, якая на ўсход цячэ ад хутара Яго ласкі, ксяндза ўладыкі Пінскага, на захад да самага ляшча Ляшчынскага манастыра. якія знаходзяцца на ўсходзе сонца, густа быў забудаваны ў даўжыню з лішкам на паўмілі і меў ад многіх каралёў вялікія правы і вольнасці; колькасць дамоў у ім распасціралася да пяці або шасці тысяч». Па сведчанню рукапісу «усе без выключэння, знаходзячыся ў добрым стане, пры патуранні начальства, заганарыўшыся і грэбуючы спачатку начальствам, Яго ласкай каралём, ужо абраным (тут памылка: Ян Казімір змяніў памерлага Уладзіслава IV толькі 20 лістапада), Сенатам і князем, Яго ласкай панам канцлерам, сваім старастам (маецца на ўвазе Альбрэхт Станіслаў Радзівіл), нават правамі і вольнасцямі сваімі, аддалі горад бунтаўшчыкам казакам, таемна увёўшы іх у горад раней нашага войска, самі ўступілі казакамі ў змову, каб абараняць з імі горад да апошняй крайнасці і біць Ляхаў "». Такім чынам, казацка-сялянская вайна 1648-1651 гг.была накіравана супраць польскага панавання і імкнулася ўсталяваць уласны, самастойны дзяржаўны парадак. Ідэя стварэння незалежнай або аўтаномнай украінскай дзяржавы, магчыма, пад пратэктаратам Турцыі ці Расіі, знаходзіла водгук у многіх. Распаўсюджванне паўстання на землі ВКЛ, уключаючы Пінск, было натуральным следствам гэтага працэсу. == Хада падзеяў == 25 кастрычніка 1648 року [[лентвойт]] Іван Сулкоўскі, [[Бурмістар|бурмістры]], {{Не перакладзена|Ратман|ратманы|d|Q708492}}, {{Не перакладзена|Лаўнік|лаўнікі|d|Q9394050}} ды {{Не перакладзена|Цэхмайстар|цэхмістры|d|Q1840608}} змовіліся ўпусьціць у места казакоў палкоўніка {{Не перакладзена|Мацьвей Гладкі|Мацьвея Гладкага|d|Q3917831}}. У выніку зь Пінску пачалі ўцякаць каталіцкая шляхта і духавенства<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = Манифест ксендзов францисканцев пинских|загаловак = О бунте города Пинска и усмирении онаго|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = в университетской тип.|год = 1847|том = |старонкі = 37|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. 26 кастрычніка прадстаўнікі магістрату пачалі паўстаньне, адкрыўшы мескія брамы для [[Казакі|казакаў]]<ref name="гістарпомнік33">{{Кніга|аўтар = |частка = Исторический памятник о Пинске|загаловак = О бунте города Пинска и усмирении онаго|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = в университетской тип.|год = 1847|том = |старонкі = 33|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Увайшоўшы ў места, тыя пачалі грандыёзны пагром каталіцкага і жыдоўскага насельніцтва. Разам зь мяшчанамі яны таксама разрабавалі касьцёл ды фальваркі, што належалі [[Касьцёл Сьвятога Станіслава і калегіюм езуітаў (Пінск)|касьцёлу і калегіюму]]. На здушэньне паўстаньня напрыканцы кастрычніка рушыла войска ВКЛ пад кіраўніцтвам {{Не перакладзена|Рыгор Мірскі|Рыгора Мірскага|d|Q91375472}}, а ў [[Пінскі павет|Пінскім павеце]] пачала зьбірацца мясцовая шляхта пад кіраўніцтвам {{Не перакладзена|Войт пінскі|войта|d|Q107617777}} {{Не перакладзена|Лукаш Ельскі|Лукаша Ельскага|d|Q85994872}}. 5 лістапада Ельскі паспрабаваў авалодаць местам і без супраціву ўвайшоў у Пінск, дзе патрапіў у падрыхтаваныя пасткі<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = Исторический памятник о Пинске|загаловак = О бунте города Пинска и усмирении онаго|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = в университетской тип.|год = 1847|том = |старонкі = 32|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Адбыўся бой, у выніку якога шляхта адступіла на поўнач. Узрадаваныя перамогай паўстанцы склалі з казакамі ўгоду, паводле якой тыя абавязваліся не сыходзіць зь Пінску да Раства, кожны казак атрымліваў грашовае і харчовае забесьпячэньне, акрамя выплаты на ўвесь аддзел сумы 10 тысячаў злотых<ref name="гістарпомнік33" />. 7 лістапада пад Пінск падышла кавалерыя Рыгора Мірскага. 9 лістапада злучаныя сілы Мірскага і пінскай шляхты Лукаша Ельскага абстралялі места з гарматаў. Пінскі войт накіраваў ультыматум з патрабаваньнем здаць места. Пасьля адмовы пачаўся штурм<ref name="гістарпомнік34">{{Кніга|аўтар = |частка = Исторический памятник о Пинске|загаловак = О бунте города Пинска и усмирении онаго|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = в университетской тип.|год = 1847|том = |старонкі = 34|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>; шляхцічы ўварваліся ў горад, дзе сустрэлі адчайны супраціў месьцічаў і казакоў. Увечары спробы казакоў вырвацца зь места скончыліся беспасьпяхова. 10 лістапада места было канчаткова ўзятае<ref name="гістарпомнік34" />. == Вынікі == Паўстаньне было жорстка здушанае. Значна скарацілася насельніцтва места: паводле розных ацэнак, былі забітыя ад 3<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные археографическою комиссиею|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = СПб.|выдавецтва = в тип. П.А. Кулиша|год = 1861|том = 3|старонкі = 297|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> да 14 тыс.<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Pamiętniki Albrychta Stanisława X. Radziwiłła kanclerza W. Litowskiego. Wydane z rękopismu przez Edwarda Raczyńskiego|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Poznań|выдавецтва = U braci Scherków|год = 1889|том = II|старонкі = 351|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. чалавек з мэтай застрашыць іншыя месты. Гаспадарка была разбураная, у выніку чаго Пінскі павет стаў адным з трох у Рэчы Паспалітай, якім быў зьменшаны на 30% надзвычайны падатак, ухвалены {{Не перакладзена|Каранацыйны сойм (1649)|канстытуцыяй 1649 року|d|Q56329003}}. Разам з тып паўстаньне прымусіла ўлады пайсьці на саступкі. 12 студзеня 1650 року кароль [[Ян Казімер]] пацьвердзіў прывілей, які дазваляў адбудаваць цэрквы на месцы спаленых, у тым ліку ў Пінску<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = Actum in Curia Regia Varsauien|загаловак = Собрание древних грамот и актов городов Минской губернии, православных монастырей, церквей и по разным предметам|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Минск|выдавецтва = в губернской типографии|год = 1848|том = |старонкі = 252—253|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Пацьвярджаліся правы праваслаўнага духавенства<ref>{{Кніга|аўтар = |частка = Actum in Curia Regia Varsauien|загаловак = Собрание древних грамот и актов городов Минской губернии, православных монастырей, церквей и по разным предметам|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Минск|выдавецтва = в губернской типографии|год = 1848|том = |старонкі = 254|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Пінскае паўстаньне ёсьць найбольш яскравым з сэрыі мескіх паўстаньняў на беларускім Палесьсі ў XVII стагодзьдзі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул | аўтар = [[Станіслаў Чаропка|С. А. Чаропка]]. | загаловак = Пінскае паўстанне 1648 года | арыгінал = | спасылка = https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/29726/1/%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B0_%D0%9F%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5.pdf | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины | тып = | месца = | выдавецтва = | год = 2011 | выпуск = | том = | нумар = 5 (68) | старонкі = 145—149 | isbn = | issn = }} {{Накід}} {{Акцыі пратэсту ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Бітвы паўстаньня Хмяльніцкага]] [[Катэгорыя:Гісторыя Пінску]] [[Катэгорыя:Падзеі 1648 году]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага XVII стагодзьдзя]] [[Катэгорыя:Бітвы на Беларусі]] f1rh7qznhmki98ay5cupzcasf6j9beq Гарызонт (прадпрыемства) 0 262468 2697819 2697587 2026-10-27T08:30:06Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697819 wikitext text/x-wiki {{Каардынаты|53|54|50|паўночнае|27|34|5|усходняе|выяўленьне=загаловак}} {{Кампанія |назва = «Гарызонт» |лягатып = Logo horizont.png |выява = Завод Горизонт - panoramio.jpg |тып = [[адкрытае акцыйнае таварыства]] |лістынг = |дэвіз = |заснаваная = {{Дата пачатку|17|11|1950|1}} |заснавальнікі = [[Міністэрства мясцовай прамысловасьці БССР]] |уласьнікі = |краіна = [[Беларусь]] |разьмяшчэньне = [[Менск]] |адрас = [[Цэнтральны раён (Менск)|Цэнтральны раён]], [[Вуліца Куйбышава (Менск)|вул. Куйбышава]], д. 35 |ключавыя постаці = [[Юры Прадко]] ([[генэральны дырэктар]]) |галіна = [[прамысловасьць]] |прадукцыя = [[воданагравальнік]], [[мікрахвалёвая печ]], [[ноўтбук]], [[стэрылізатар]], [[тэлевізар]] |паслугі = [[забудова]], [[аналіз крыві]], [[прышчэпка]] |абарачэньне = |апэрацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = 5000 (2022 год) |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = «[[Берасьцейскі электралямпавы завод]]», «[[Мідэа-Гарызонт]]» |аўдытар = |сайт = [https://horizont.by/be/ horizont.by/be] }} '''«Гарызонт»''' — дзяржаўны прыборабудаўнічы [[холдынг]] Беларусі, заснаваны ў лістападзе 1950 году ў якасьці «Менскага радыёзаводу». На 2022 год налічваў 17 [[прадпрыемства]]ў, якія выраблялі побытавую і прамысловую [[Электроніка|электроніку]], [[плястык]] і аўтамабільныя вузлы, а таксама [[сьвяцільнік]]і. Шэраг прадпрыемстваў аказваў [[паслугі]] лекаваньня і адпачынку, перавозак і найму нерухомасьці. Налічваў звыш 5000 супрацоўнікаў, зь іх звыш 500 [[інжынэр]]аў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Холдынг|спасылка=https://horizont.by/be/company/|выдавец=ААТ «Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Асноўнымі вырабамі былі [[воданагравальнік]]і і [[Мікрахвалёвая печ|мікрахвалёвыя печы]], [[ноўтбук]]і і [[стэрылізатар]]ы, а таксама [[тэлевізар]]ы<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прадукты|спасылка=https://horizont.by/be/shop/|выдавец=ААТ «Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Раздробная сетка ў Беларусі ўлучала сеткі крамаў «Тэхна» і «[[Электрасіла]]», сталічныя [[Унівэрмаг|ўнівэрмагі]] «Беларусь» і «На Нямізе», а таксама інтэрнэт-краму «[[21 век]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзе купіць|спасылка=https://horizont.by/be/where/|выдавец=ААТ «Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Рамонтныя майстэрні дзейнічалі ў 9 гарадах краіны: у Менску і па 4 у [[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай]] і Менскай абласьцях — у [[Зьдзецел|Зьдзецелі]] і [[Ліда|Лідзе]], [[Наваградак|Наваградку]] і [[Смаргонь|Смаргоні]], а таксама ў [[Барысаў|Барысаве]] і [[Маладэчна|Маладэчне]], [[Нясьвіж]]ы і [[Стоўпцы|Стоўпцах]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Падтрымка|спасылка=https://horizont.by/be/support/|выдавец=ААТ «Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. == Будова == На 2022 год холдынг «Гарызонт» улучаў: * ''«Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»'' ([[Вуліца Куйбышава (Менск)|вул. Куйбышава]], д. 35)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://horizont-rnd.by/by/contacts/|выдавец=УП «Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Налічваў звыш 400 супрацоўнікаў. Заснаваны ў 1959 годзе ў якасьці спэцыяльнага [[Канструктарскае бюро|канструктарскага бюро]] ў выніку далучэньня «Менскага інструмэнтальнага заводу»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аб кампаніі|спасылка=https://horizont-rnd.by/by/about/|выдавец=УП «Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Вырабляў: ** самалётныя індыкатары «МФІ-66» і «-68»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Авіёніка|спасылка=https://horizont-rnd.by/by/avionics/|выдавец=УП «Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>; ** блёкі кантролю [[Гідраўліка|гідраўлікі]], рухавіка і сьпідомэтра кар'ерных [[самазвал]]аў «[[БелАЗ]]», бартавую сыстэму кантролю і кіраваньня «БСКК-01» для вузлоў [[Збожжаўборачны камбайн|збожжаўборачнага камбайна]], навігацыйна-аглядную сыстэму «СНТ-01» для [[спадарожнік]]авага месцавызначэньня [[самаход]]а, бартавую інфармацыйна-кіравальную сыстэму «БІКС» зь відэакамэрамі для выканаўчых прыладаў і сыстэму аўтамабільных відэа[[парктронік]]аў «СВА-1»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Бартавая электроніка|спасылка=https://horizont-rnd.by/by/onboard-electronics/|выдавец=УП «Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>; ** інтэрактыўна-чуйнікавую мультыдошку «ІТС-25-65Р», [[манітор]] «ДС» зь месцавызначэньнем для суправаджэньня пасажыраў грамадзкага транспарту, інфармацыйна-чуйнікавую стойку «Ростра», празрысты дысплэй «Гарызонт Крышталь 55К» і інтэрактыўны дысплэй «Гарызонт Крышталь 55К Смарт» для прагортваньня прэзэнтацыі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Мультумэдыя|спасылка=https://horizont-rnd.by/by/multimedia/|выдавец=УП «Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>; ** акустычную [[мішэнь]] для стралковай зброі, [[верталёт]]най і танкавай стральбы, сьвяцільні «ДДВ04» для пасажырскіх [[вагон]]аў, «ДДВ01» для міжвагонных пераходаў, «ДДВ09» для [[калідор]]аў у вагонах, «УСВ24» для дзьвярнога замка ў прыбіральні вагона, «ДДВ05-6х1,2» для кабіны машыніста, «ДДВ05-6х0,8» для чырвонага габарытнага [[ліхтар]]а вагона-[[Дрызіна|дрызіны]], «ДДВ04» для [[тамбур]]а электрацягнікоў і «ДДВ02» для [[Прыбіральня|прыбіральні]] ў вагоне, «ДДВ01-2» і «ДДВ01-18» для мясцовага і агульнага асьвятленьня ў купэ вагона<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прамысловая электроніка|спасылка=https://horizont-rnd.by/by/industrial-electronics/|выдавец=УП «Інстытут лічбавага тэлебачаньня Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''Завод электронікі і побытавай тэхнікі «Гарызонт»'' ([[Маскоўскі раён (Менск)|Маскоўскі раён]], мікрараён [[Пятроўшчына (Менск)|Пятроўшчына]], [[Завулак Кавалеўскай (Менск)|зав. Кавалеўскай]], д. 62)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://horizont.by/be/contact/|выдавец=ААТ «Гарызонт»|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаваны ў 1950 годзе ў якасьці «Менскага радыёзаводу». Выпускаў да 8000 смарт-[[тэлевізар]]аў у звышвысокім [[Разрозьненьне|разрозьненьні]] 8000 [[піксэл]]аў за [[Зьмена|зьмену]] на аснове [[Арганічны сьвятлодыёд|арганічных сьвятлодыёдаў]]. * ''«[[Мідэа]]-Гарызонт»'' (зав. Кавалеўскай, д. 52). Выпускаў да 1,5 млн [[Мікрахвалёвая печ|мікрахвалёвых печак]] за год<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Спажывецкая электроніка|спасылка=http://horizont-group.com/consumerelectronics|выдавец=Холдынг «Гарызонт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''«[[Менскае вытворчае аб'яднаньне вылічальнай тэхнікі]]»'' («МВАВТ»; вул. Прытыцкага, д. 62)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://mpovt.by/Контакты/|выдавец=ААТ «Менскае вытворчае аб'яднаньне вылічальнай тэхнікі»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаванае ў 1956 годзе ў якасьці «Менскага заводу [[ЭВМ|электронных вылічальных машынаў]]». Вырабляла блёкі для [[цяжкавік]]оў і [[камбайн]]аў, [[трактар]]оў і [[Кар'ерны самазвал|кар'ерных самазвалаў]], [[дамафон]]ы і [[тэлефон]]ы, інфармацыйныя [[таблё]] і мэдычныя [[Шафа|шафы]], а таксама касавыя апараты<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вырабы|спасылка=https://mpovt.by/Продукция/|выдавец=ААТ «Менскае вытворчае аб'яднаньне вылічальнай тэхнікі»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''Завод «[[Вымяральнік (прадпрыемства)|Вымяральнік]]»'' ([[Наваполацак]], Вымяральніцкі праезд, д. 4а)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://izmeritel.by/contacts.html|выдавец=ААТ «Вымяральнік»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Выпускаў аўтатрактарныя [[чуйнік]]і і індыкатары, сыстэмы кіраваньня і пераўтваральнікі напругі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аўтатрактарная электроніка|спасылка=https://izmeritel.by/products/avtotraktornaya-elektronika/|выдавец=ААТ «Вымяральнік»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>, [[кампутар]]ы «Сырыюс» для кіраваньня энэргаспажываньнем і кантралёры выдаткаў у газавай турбіне<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вырабы аўтаматыкі і тэлемэханікі|спасылка=https://izmeritel.by/products/izdelia-avtomatiki-i-telemechaniki/|выдавец=ААТ «Вымяральнік»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''Менскі завод «[[Тэрмапляст]]»'' ([[Вуліца Кнорына (Менск)|вул. Кнорына]], д. 50)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://oaotermoplast.by/contacts|выдавец=ААТ «Менскі завод «Тэрмапляст»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаваны ў 1944 годзе ў якасьці «Менскага [[тлен]]авага заводу». Вырабляў [[плястык]]авыя [[Скрыня|скрыні]] і латкі для харчаваньня, кармушкі для [[кураня]]таў і [[парася]]таў, паілкі для птушкі і кароваў, шчылінную [[Падлога|падлогу]] і [[кошык]]і, [[посуд]], [[зэдлік]]і і сталы<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вырабы|спасылка=https://oaotermoplast.by/produkciya|выдавец=ААТ «Менскі завод «Тэрмапляст»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''Завод «[[Беліт]]»'' ([[Паставы]], Вакзальная вул., д. 5)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://belit.by/contacts/|выдавец=УП «Завод «Беліт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаваны ў 1976 годзе ў якасьці завода радыёкампанэнтаў. Вырабляў [[рызьзё]] і ходнікавую [[Плітка|плітку]], мэталічныя [[кантэйнэр]]ы і [[Брама|брамы]], агароджу і рубільныя нажы, а таксама [[вацін]] (палатно) для [[Мэбля|мэблі]] і ўцяпленьня вопраткі і жытла<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вырабы|спасылка=https://belit.by/product/|выдавец=УП «Завод «Беліт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''«[[Берасьцейскі электралямпавы завод]]»'' ([[Берасьце]], Маскоўская вул., д. 204)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сувязь з намі|спасылка=https://brestlamp.by/contact-us/|выдавец=ААТ «Берасьцейскі электралямпавы завод»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаваны ў 1966 годзе. Вырабляў [[Сьвятлодыёдная лямпа|сьвятлодыёдныя лямпы]] і [[Лямпа напальваньня|лямпы напальваньня]], [[Натравая газаразрадная лямпа|натравыя газаразрадныя лямпы]] і кварцава-[[Галагенная лямпа|галагенныя лямпы]] для самаходаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вырабы|спасылка=https://brestlamp.by/prodykti/|выдавец=ААТ «Берасьцейскі электралямпавы завод»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''«Гарызонт-Белінвэст-Дэвэлапэр»'' ([[Чырвоная вуліца (Менск)|Чырвоная вул.]], д. 7). Заснаваны ў 2010 годзе. Аказваў паслугі найму камэрцыйнай нерухомасьці і будаўнічага [[мантаж]]у. Падлучаў тэлефонныя сеткі і ажыцьцяўляў аддзелачныя, сантэхнічныя і сьлясарныя працы. * ''«Гарызонтпраектбуд»''. Ажыцьцяўляў тэхнічны нагляд за будаўніцтвам і [[Забудова|забудову]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Забудова|спасылка=http://horizont-group.com/development|выдавец=Холдынг «Гарызонт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''«Гарызонт Рус»'' (Масква, Сакалова-Мяшчэрская вул., д. 29)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://www.horizont.tv/contacts/|выдавец=АТ «Гарызонт Рус»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаванае ў 2000 годзе. Гандлёвае прадстаўніцтва ў Расеі для пастаўкі побытавай электронікі. * ''«Гарызонт Лягістык»'' (зав. Кавалеўскай, д. 52). Заснаванае ў 2008 годзе. Ладзіла міжнародныя аўтамабільныя грузаперавозкі і аказвала складзкія паслугі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Паслугі|спасылка=http://horizont-group.com/services|выдавец=Холдынг «Гарызонт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''Мэдычны цэнтар «Гарызонт»'' ([[Вуліца Кісялёва (Менск)|вул. Кісялёва]], д. 12)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://horizont-med.by/kontakty/|выдавец=Мэдычны цэнтар «Гарызонт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. Заснаваны ў 1950-я гады. Рабіў [[Аналіз крыві|аналізы крыві]] і [[Прышчэпка|прышчэпкі]]. Ладзіў выезд лекараў на дом і меў дзённы стацыянар. Праводзіў [[ультрагук]]авое дасьледаваньне і рэнтгенадыягностыку, ручны [[масаж]] і дыхальны тэст на хэлікабактэрыю пры [[Язвавая хвароба|язвавай хваробе]] страўніка. Ладзіў хірургічныя апэрацыі і мэдычныя агляды кіроўцаў і абітурыентаў. Праводзіў лячэньне зубоў і кансультацыі лекараў для лячэньня [[зрок]]у і дыхальных шляхоў, сэрца і плоцевых органаў, нэрвовай і [[Эндакрынная сыстэма|эндакрыннай]] сыстэмаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Мэдычныя паслугі|спасылка=https://horizont-med.by/medicinskie-uslugi/|выдавец=Мэдычны цэнтар «Гарызонт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. * ''Сацыяльны комплекс «Гарызонта»''. Улучаў аздараўленыя [[летнік]]і «Гарызонт» на 1300 дзяцей у [[Радашкавічы|Радашкавічах]] (Маладэчанскі раён) і «Хваля» ў [[Волма (Смалявіцкі раён)|Волме]] ([[Смалявіцкі раён]]), «Сьвітанак» у [[Ждановічы (Менскі раён)|Ждановічах]] (Менскі раён) і працоўныя інтэрнаты ў Менску. Таксама дзейнічала 8 [[Дзіцячы сад|дзіцячых садкоў]] у Менску на 1500 месцаў: № 64, 103, 380, 404, 448, 460, 504 і 532<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Грамадзкая галіна|спасылка=http://horizont-group.com/socialresponsibility|выдавец=Холдынг «Гарызонт»|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. == Мінуўшчына == 17 лістапада 1950 году [[Міністэрства мясцовай прамысловасьці Беларускай ССР]] заснавала «Менскі радыёзавод». 3 чэрвеня 1957 году [[прадпрыемства]] перадалі Ўправе [[Прыборабудаваньне|прыборабудаваньня]] і мэталавырабаў [[Рада народнай гаспадаркі БССР|Рады народнай гаспадаркі БССР]]. У 1963 годзе «Менскі радыёзавод» падпарадкавалі [[Міністэрства радыёпрамысловасьці СССР|Міністэрству радыёпрамысловасьці СССР]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Менскі радыёзавод»|спасылка=https://fk.archives.gov.by/fond/106538/|выдавец=Фондавы каталёг дзяржаўных архіваў Беларусі|мова=ru|дата публікацыі=2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}}</ref>. [[Файл:Радиоприемник Верас РП-225.JPG|значак|250пкс|Радыёпрымач «Верас» 1990 году]] 10 жніўня 1972 году ўтварылі Вытворча-тэхнічнае аб'яднаньне «Гарызонт», у склад якога ўвайшлі «Завод радыё- і тэлевізійных [[футарал]]аў» («ЗРТФ»), заснаваны ў 1969 годзе, і спэцыяльнае [[канструктарскае бюро]]. На 1997 год [[вытворчае аб'яднаньне]] «Гарызонт» улучала аднайменны завод, завод «Альмагор», створаны ў 1992 годзе на аснове «ЗРТФ», навукова-вытворчы комплекс «Сыгнал», заснаваны ў 1989 годзе на аснове завода «Сэнсар», Навукова-дасьледчы інстытут [[Лічбавае тэлебачаньне|лічбавага тэлебачаньня]] і «Прадпрыемства кабэльнага і спадарожнікавага тэлебачаньня», далучаныя ў 1991 годзе, Гандлёвы дом «Гарызонт», заснаваны ў 1996 годзе, і завод «[[Беліт]]» у [[Паставы|Паставах]], далучаны ў 1992 годзе. На прадпрыемстве выраблялі [[тэлевізар]]ы і [[радыёпрымач]]ы, а таксама кабэльныя і спадарожнікавыя [[Тэлеантэна|тэлеантэны]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Уладзімер Сямашка]].|частка=«Гарызонт», вытворчае аб'яднаньне|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=1997|том=[https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.05.djvu 5: Гальцы — Дагон]|старонкі=[https://files.knihi.com/preview/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.05.djvu/76_996x9999.jpeg 76]|старонак=576|сэрыя=|isbn=985-11-0090-0|наклад=10 000}}</ref>. 22 сьнежня 2022 году «Гарызонт» распачаў продаж [[ноўтбук]]аў «Мак4» на 2-і дзень пасьля пачатку іх масавай вытворчасьці. Кіраўнік [[холдынг]]а «Гарызонт» [[Юры Прадко]] адзначыў, што ноўтбук распрацавалі на працэсары «[[Інтэл]] Кор» 11-га пакаленьня<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Гарызонт» пачаў масавы выпуск і продаж ноўтбукаў|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/daruchenne-prezidenta-vykanana-garyzont-pachau-masavy-vypusk-i-prodazh-noutbukau-123012-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=22 сьнежня 2022|копія=https://zviazda.by/be/news/20221222/1671717536-daruchenne-prezidenta-vykanana-garyzont-pachau-masavy-vypusk-i-prodazh|дата копіі=22 сьнежня 2022|дата доступу=24 сьнежня 2022}}</ref>. Узровень лякалізаваньня выпусканых ноўтбукаў склаў каля 30 %<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лукашэнка аб навуковых дасягненьнях у Беларусі: ня толькі для абароны, але і для мірнага жыцьця дастаткова ўсяго|спасылка=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-ab-navukovyh-dasjagnennjah-u-belarusi-ne-tolki-dlja-abarony-ale-i-dlja-mirnaga-zhytstsja-123830-2023/|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=20 студзеня 2023|дата доступу=21 студзеня 2023}}</ref>. ==Міжнародныя санкцыі== 27 траўня 2023 году Украіна ўвяла санкцыі супраць прадпрыемства<ref>{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/ukraine-sanktsii-rzhd-belorus/32430533.html|title=Украина ввела санкции против 51 человека и 220 юридических лиц. В списке структуры РЖД и 19 белорусских предприятий|work=[[Цяперашні Час (тэлеканал)|Настоящее время]]|date=2023-05-27|language=ru}}</ref>, у сьнежні 2023 году яно трапіла ў санкцыйны [[сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2023-12-05|title=Russia-related Designations; Belarus Designations; Issuance of Belarus General License|url=https://ofac.treasury.gov/recent-actions/20231205|url-status=live|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2023-12-06|website=|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref>. 24 лютага 2024 года да санкцый супраць прадпрыемства далучылася [[Аўстралія]]<ref>{{cite web|url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/9922/|title=Відкрите акціонерне товариство "Керуюча компанія холдингу «ГОРИЗОНТ»|work=НАЗК|language=uk}}</ref>, а у 2025 годзе — ЭЗ<ref>[https://myfin.by/article/rynki/es-prinal-19-j-paket-sankcij-protiv-rossii-zatragivaet-li-belarus-41265 ЕС принял новый пакет санкций: в списке есть белорусские банки и компании. Смотрим, какие]</ref>, Украіна<ref>[https://drs.nsdc.gov.ua/subjects Підсанкційні суб’єкти] {{Недаступная спасылка|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Швайцарыя<ref>{{Cite web |language=en |url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html |title=Searching for subjects of sanctions |url-status=live }}</ref> ды яшчэ некалькі краін<ref>{{cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/11/12/statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus-and-the-involvement-of-belarus-in-the-russian-aggression-against-ukraine-1/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus and the involvement of Belarus in the Russian aggression against Ukraine|publisher=[[Эўрапейская рада]]|language=en}}</ref>. == Кіраўнікі == * [[Уладзімер Сямашка]] (1996—2001) * [[Юры Прадко]] (на 2022 год) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Прэс-цэнтар|спасылка=https://horizont.by/be/press-center/|выдавец=ААТ «Гарызонт»|дата публікацыі=17 чэрвеня 2022|дата доступу=25 сьнежня 2022}} {{Накід:Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вытворцы электронікі]] [[Катэгорыя:Прамысловыя прадпрыемствы Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Менску]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1950 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў сьпісе СВГ]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]] 2dmjri0bowa9dmobs2n42eyj3jgzkf0 Шаблён:НХЛ/Табліца 10 264120 2697807 2697676 2026-10-27T07:56:52Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697807 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён |- | style="background:#ffffbf;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю |} === Заходняя канфэрэнцыя === ==== Ціхаакіянскі дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=EDM |каманда2=VGK |каманда3=SEA |каманда4=SJS |каманда5=CGY |каманда6=ANA |каманда7=LAK |каманда8=VAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=26 кастрычніка 2026 |перамогі_EDM=6 |АТперамогі_EDM=2 |АТпаразы_EDM=2 |паразы_EDM=2 |мз_EDM=52 |мп_EDM=43 |перамогі_VGK=6 |АТперамогі_VGK=2 |АТпаразы_VGK=1 |паразы_VGK=4 |мз_VGK=47 |мп_VGK=38 |перамогі_SEA=5 |АТперамогі_SEA=2 |АТпаразы_SEA=1 |паразы_SEA=4 |мз_SEA=45 |мп_SEA=42 |перамогі_SJS=1 |АТперамогі_SJS=5 |АТпаразы_SJS=1 |паразы_SJS=5 |мз_SJS=37 |мп_SJS=43 |перамогі_CGY=5 |АТперамогі_CGY=0 |АТпаразы_CGY=0 |паразы_CGY=6 |мз_CGY=28 |мп_CGY=41 |перамогі_ANA=4 |АТперамогі_ANA=1 |АТпаразы_ANA=0 |паразы_ANA=6 |мз_ANA=32 |мп_ANA=37 |перамогі_LAK=2 |АТперамогі_LAK=1 |АТпаразы_LAK=2 |паразы_LAK=5 |мз_LAK=27 |мп_LAK=35 |перамогі_VAN=1 |АТперамогі_VAN=1 |АТпаразы_VAN=1 |паразы_VAN=10 |мз_VAN=37 |мп_VAN=60 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_EDM=[[Эдмантан Ойлерз]] |назва_VGK=[[Вэгас Голдэн Найтс]] |назва_SEA=[[Сіетл Кракен]] |назва_SJS=[[Сан-Хасэ Шаркс]] |назва_CGY=[[Калгары Флэймз]] |назва_ANA=[[Анагайм Дакс]] |назва_LAK=[[Лос-Анджэлес Кінгс]] |назва_VAN=[[Ванкувэр Кэнакс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Цэнтральны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MIN |каманда2=UTA |каманда3=DAL |каманда4=COL |каманда5=NSH |каманда6=STL |каманда7=WPG |каманда8=CHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=26 кастрычніка 2026 |перамогі_MIN=8 |АТперамогі_MIN=0 |АТпаразы_MIN=2 |паразы_MIN=3 |мз_MIN=41 |мп_MIN=30 |перамогі_UTA=7 |АТперамогі_UTA=1 |АТпаразы_UTA=0 |паразы_UTA=4 |мз_UTA=46 |мп_UTA=40 |перамогі_DAL=4 |АТперамогі_DAL=3 |АТпаразы_DAL=1 |паразы_DAL=3 |мз_DAL=32 |мп_DAL=20 |перамогі_COL=6 |АТперамогі_COL=0 |АТпаразы_COL=1 |паразы_COL=5 |мз_COL=49 |мп_COL=40 |перамогі_NSH=4 |АТперамогі_NSH=0 |АТпаразы_NSH=4 |паразы_NSH=3 |мз_NSH=31 |мп_NSH=35 |перамогі_STL=5 |АТперамогі_STL=0 |АТпаразы_STL=1 |паразы_STL=5 |мз_STL=35 |мп_STL=35 |перамогі_WPG=4 |АТперамогі_WPG=0 |АТпаразы_WPG=3 |паразы_WPG=4 |мз_WPG=27 |мп_WPG=31 |перамогі_CHI=2 |АТперамогі_CHI=1 |АТпаразы_CHI=0 |паразы_CHI=8 |мз_CHI=24 |мп_CHI=43 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MIN=[[Мінэсота Ўайлд]] |назва_UTA=[[Юта Мамат]] |назва_DAL=[[Далас Старз]] |назва_COL=[[Каларада Эвэланш]] |назва_NSH=[[Нэшвіл Прэдатарз]] |назва_STL=[[Сэнт-Луіс Блюз]] |назва_WPG=[[Вініпэг Джэтс]] |назва_CHI=[[Чыкага Блэкгокс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> === Усходняя канфэрэнцыя === ==== Атлянтычны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BOS |каманда2=OTT |каманда3=TOR |каманда4=TBL |каманда5=MTL |каманда6=FLA |каманда7=DET |каманда8=BUF <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=26 кастрычніка 2026 |перамогі_BOS=8 |АТперамогі_BOS=1 |АТпаразы_BOS=1 |паразы_BOS=2 |мз_BOS=48 |мп_BOS=26 |перамогі_OTT=6 |АТперамогі_OTT=2 |АТпаразы_OTT=0 |паразы_OTT=4 |мз_OTT=38 |мп_OTT=34 |перамогі_TOR=6 |АТперамогі_TOR=1 |АТпаразы_TOR=2 |паразы_TOR=5 |мз_TOR=52 |мп_TOR=46 |перамогі_TBL=6 |АТперамогі_TBL=1 |АТпаразы_TBL=1 |паразы_TBL=3 |мз_TBL=38 |мп_TBL=34 |перамогі_MTL=3 |АТперамогі_MTL=3 |АТпаразы_MTL=2 |паразы_MTL=3 |мз_MTL=36 |мп_MTL=36 |перамогі_FLA=4 |АТперамогі_FLA=2 |АТпаразы_FLA=2 |паразы_FLA=4 |мз_FLA=34 |мп_FLA=36 |перамогі_DET=3 |АТперамогі_DET=2 |АТпаразы_DET=3 |паразы_DET=4 |мз_DET=33 |мп_DET=37 |перамогі_BUF=2 |АТперамогі_BUF=2 |АТпаразы_BUF=3 |паразы_BUF=4 |мз_BUF=31 |мп_BUF=41 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BOS=[[Бостан Бруінз]] |назва_OTT=[[Атава Сэнатарз]] |назва_TOR=[[Таронта Мэйпл Ліфс]] |назва_TBL=[[Тампа Бэй Лайтнінг]] |назва_MTL=[[Манрэаль Канадыенз]] |назва_FLA=[[Флорыда Пантэрз]] |назва_DET=[[Дэтройт Рэд Ўінгс]] |назва_BUF=[[Бафала Сэйбрз]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Сталічны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=CAR |каманда2=NYR |каманда3=NJD |каманда4=WSH |каманда5=NYI |каманда6=PIT |каманда7=PHI |каманда8=CBJ <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=26 кастрычніка 2026 |перамогі_CAR=8 |АТперамогі_CAR=1 |АТпаразы_CAR=2 |паразы_CAR=2 |мз_CAR=51 |мп_CAR=33 |перамогі_NYR=7 |АТперамогі_NYR=0 |АТпаразы_NYR=1 |паразы_NYR=6 |мз_NYR=44 |мп_NYR=42 |перамогі_NJD=5 |АТперамогі_NJD=2 |АТпаразы_NJD=0 |паразы_NJD=4 |мз_NJD=36 |мп_NJD=32 |перамогі_WSH=5 |АТперамогі_WSH=1 |АТпаразы_WSH=0 |паразы_WSH=4 |мз_WSH=34 |мп_WSH=32 |перамогі_NYI=5 |АТперамогі_NYI=0 |АТпаразы_NYI=2 |паразы_NYI=4 |мз_NYI=32 |мп_NYI=29 |перамогі_PIT=2 |АТперамогі_PIT=3 |АТпаразы_PIT=1 |паразы_PIT=6 |мз_PIT=40 |мп_PIT=40 |перамогі_PHI=3 |АТперамогі_PHI=0 |АТпаразы_PHI=3 |паразы_PHI=7 |мз_PHI=24 |мп_PHI=42 |перамогі_CBJ=1 |АТперамогі_CBJ=3 |АТпаразы_CBJ=0 |паразы_CBJ=5 |мз_CBJ=22 |мп_CBJ=30 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAR=[[Караліна Гарыкейнз]] |назва_NYR=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] |назва_NJD=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]] |назва_WSH=[[Вашынгтон Кэпіталз]] |назва_NYI=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] |назва_PIT=[[Пітсбург Пінгвінз]] |назва_PHI=[[Філадэлфія Флаерз]] |назва_CBJ=[[Каламбус Блю Джэкетс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> 9oqlpjaw12xbhxtf59timog51bm4dvl Вікіпэдыя:Форум 4 264523 2697730 2691815 2026-10-26T14:01:18Z MediaWiki message delivery 33392 /* Пераключэньне сэрвэраў — вашая вікі неўзабаве на кароткі час пяройдзе ў стан толькі для чытаньня */ новы разьдзел 2697730 wikitext text/x-wiki {{Вікіпэдыя:Мэню}} {{Вікіпэдыя:Форум/Шапка}}<!-- НЕ ВЫДАЛЯЙЦЕ ГЭТЫ РАДОК, ПІШЫЦЕ ПАД ІМ. Не забывайцеся на == Загаловак == --> == Зборная па футболе == З улікам, што па іншых відах спорту маем артыкулы зборных у фармаце [[Мужчынская зборная Аўстрыі па гандболе]], [[Жаночая зборная Італіі па валейболе]] і г. д., думаю, што дзеля ўніфікацыі артыкулаў пра футбол трэба таксама перанесьці (то бок [[Зборная Нямеччыны па футболе]] -> [[Мужчынская зборная Нямеччыны па футболе]]). Пры гэтым мяркую, што трэба захаваць перанакіраваньне. Артыкулы, датычныя мужчынскіх футбольных спаборніцтваў, прапаную пакінуць як ёсьць. Калі ня будзе пярэчаньняў, тады пачну пераносы ў найбліжэйшы час. --[[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 20:58, 23 ліпеня 2026 (+03) :З улікам адсутнасьці пярэчаньняў хутка пачну рабіць пераносы. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 19:00, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Вікіпэдыя:Даступнасьць]] == {{Верхняя зноска|[[Вікіпэдыя:Даступнасьць|'''Тэкст плянаванае рэкамэндацыі''']]}} Вітаю. Прапаную прыняць новую рэкамэндацыю, якая палепшыць даступнасьць старонак Вікіпэдыі. За аснову былі ўзятыя [[:en:Wikipedia:Manual of Style/Accessibility|ангельская]] й [[:ru:Википедия:Доступность|расейская]] вэрсіі, а таксама непасрэдна [https://www.w3.org/TR/WCAG22/ {{мова|en|Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.2}}]. Асноўныя прынцыпы даступнасьці вэб-кантэнту, якія прысутнічаюць у рэкамэндацыі, апісваюцца ніжэй: === Рэкамэндуецца === # Выкарыстоўваць даступны дызайн: #* Ужываць каляровыя схемы з высокім кантрастам, зручныя для людзей з дальтанізмам. #* Не выкарыстоўваць колер як адзіны спосаб перадачы інфармацыі. #* Выкарыстоўваць простую мову, пазьбягаць тэхнічнага жаргону. # Забясьпечваць тэкставыя альтэрнатывы для нетэкставага кантэнту: #* Дадаваць альтэрнатыўны тэкст {{код|alt}} і подпісы да большасьці выяваў. #* Дадаваць тэкставае апісаньне да любых дыяграмаў. # Ствараць лягічную й пасьлядоўную структуру: #* Выкарыстоўваць пасьлядоўныя й лягічныя загалоўкі разьдзелаў (ад другога да шостага ўзроўню). #* Ствараць правільна структураваныя табліцы, пазначаць загалоўкі. #* Не выкарыстоўваць табліцы для афармленьня (замест іх {{tag|div|а}}). #* Разьмяшчаць выявы й выносныя элемэнты ўнутры адпаведных разьдзелаў, а не паміж імі. # Забясьпечваць даступнасьць навігацыі й кантэнту: #* Ствараць зьместавыя апісаньні спасылак (пазьбягаць «націсьніце тут», «гэта»). #* Абазначаць любы іншамоўны тэкст шаблёнам {{Ш2|Мова|<тэг_мовы>|<іншамоўны_тэкст_>}} #* Для датаў і часу выкарыстоўваць шаблён {{ш|Дата}}, якія забясьпечваюць машыначатэльны фармат. #* Выкарыстоўваць шаблёны для дробаў (напрыклад, {{ш|Дроб}}), а ня сымбалі Юнікоду ({{!xt|½}}), якія дрэнна працуюць з скрынрыдэрамі. #* Пазьбягаць схаванага кантэнту, даступнага толькі пры навядзеньні курсору (напрыклад, усплывальных паказак безь вялікай патрэбы). # Правільна фарматаваць сьпісы: #* Не пакідаць пустыя радкі паміж элемэнтамі сьпісу. #* Для ўстаўкі абзацу ўнутры элемэнта сьпісу выкарыстоўваць спэцыяльны шаблён {{ш|pb}}, а не {{tag|br}}. #* Для стварэньня загалоўкаў сьпісаў выкарыстоўваць звычайныя загалоўкі, а ня кропку з коскай ({{код|;}}). # Забясьпечваць даступнасьць мэдыякантэнту: #* Анімацыі павінны доўжыцца ня больш за 5 сэкундаў альбо мець элемэнты кіраваньня. #* Відэа й аўдыя павінны мець субтытры. #* Пазьбягаць старонак з празьмернай колькасьцю выяваў (ня больш за 100). # Выкарыстоўваць стандартную й сэмантычную разьметку: #* Выкарыстоўваць вікі-разьметку ({{код|<nowiki>'' ''</nowiki>}}, {{код|<nowiki>''' '''</nowiki>}}) замест {{мова|en|HTML}}-тэгаў для тыпаграфічнага вылучэньня. #* Для зьмяненьня памеру шрыфту выкарыстоўваць спэцыяльныя шаблёны, а не {{мова|en|inline}}-стылі. #* Улічваць карыстальнікаў з абмежаванай падтрымкай {{Мова|en|CSS{{рыска}}JavaScript}} (не хаваць асноўны кантэнт у згорнутых блёках). === Аргумэнтацыя === # Першачарговая мэта&nbsp;— '''зрабіць кантэнт даступным для сьляпых і слабабачачых (тых, хто выкарыстоўвае скрынрыдэры), асобаў з дальтанізмам, парушэньнямі слыху, маторнымі й кагнітыўнымі асаблівасьцямі''', павялічыць юзабіліці для ўсіх карыстальнікаў. # Лягічная структура, якасныя подпісы да выяваў, высокі кантраст і зразумелыя спасылкі робяць Вікіпэдыю зручней для кожнага карыстальніка. # Стандартызаваная, чыстая разьметка забясьпечвае правільнае адлюстраваньне ў розных браўзэрах і на розных прыладах, а таксама дазваляе свабодна паўторна выкарыстоўваць кантэнт Вікіпэдыі. # Альтэрнатыўныя тэксты, правільныя загалоўкі й сэмантычная разьметка паляпшаюць разуменьне кантэнту пошукавымі сыстэмамі, што спрыяе лепшай індэксацыі й пошукавай аптымізацыі. —[[Удзельнік:0000~62835~P|0000~62835~P]] ([[Гутаркі ўдзельніка:0000~62835~P|гутаркі]]) 22:32, 2 лютага 2026 (+03) :{{За}}, але асабіста мне патрэбны некаторы час, каб падладзіцца да новых правілаў. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 01:22, 7 лютага 2026 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:56, 7 лютага 2026 (+03) : {{За}} – [[Удзельнік:Tomasz Bladyniec|Tomasz Bladyniec]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Tomasz Bladyniec|гутаркі]]) 15:44, 8 лютага 2026 (+03) === Вынік === Празь дзевяць дзён '''3''' «За», '''0''' «Супраць», [[Вікіпэдыя:Даступнасьць|рэкамэндацыя]] была прынятая. Дзякуй. —[[Удзельнік:0000~62835~P|0000~62835~P]] ([[Гутаркі ўдзельніка:0000~62835~P|гутаркі]]) 12:02, 11 лютага 2026 (+03) == Уласныя дасьледваньні ўдзельніка Peisatai == Вітаю! Некаторы час таму тут быў заблякаваны назаўсёды ўдзельнік Peisatai за ўласныя дасьледваньні. Тады ён цалкам пераключыўся на іншую беларускую вікіпэдыю, у якой апантана панапісваў горы ўсялякае лухты аб быццам паходжаньні беларускіх тапонімаў і прозьвішчаў. У 99% выпадкаў напісанае ім зьяўляецца ягонымі асабістымі выдумкамі. Нажаль, тамтэйшая супольнасьць пераважна абыякава ставіцца да дзейнасьці гэтага выдумшчыка і махляра. Больш падрабязна аб праблеме напісана тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Магчыма, камусьці гэта будзе цікава. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Için warum|гутаркі]]) 20:41, 29 студзеня 2026 (+03) == Абнаўленьне правілаў хуткага выдаленьня == {{Верхняя зноска|[[Вікіпэдыя:Крытэры хуткага выдаленьня/Праект|'''Абноўлены тэкст правіла''']]}} Вітаю. Прапаную абнавіць [[Вікіпэдыя:Крытэры хуткага выдаленьня|крытэры хуткага выдаленьня]] дзеля спрашчэньня працы, удакладненьня й пашырэньня крытэраў і абнаўленьня састарэлых зьвестак. У якасьці прыкладу для абнаўленьня крытэраў браліся [[:en:Wikipedia:Speedy deletion|ангельскі]] й [[:ru:Википедия:Критерии быстрого удаления|расейскі]] варыянты. Абнаўленьне паскорыць і спросьціць працу ўдзельнікаў і адміністратараў, удакладніць і ўпарадкуе правілы, актуалізуе правілы ў адпаведнасьці з сучаснымі тэндэнцыямі, палепшыць структуру й навігацыю; новыя пункты (старонкі-нападкі, відавочная рэкляма й спам, парушэньні аўтарскіх правоў, неякасны ШІ-кантэнт) дазволяць хутчэй выдаляць відавочна шкодныя старонкі. === Асноўныя зьмены зьмяшчаюць === * «касмэтычнае» абнаўленьне прэамбулы: *# дробныя зьмены афармленьня, *# бягучы разьдзел «Агульныя правілы» аб’яднаны з прэамбулай; * створаны новы разьдзел «Намэнклятура», які ўдакладняе выкарыстаньне абрэвіятураў; * створаны новы разьдзел «Запыт хуткага выдаленьня», у якім тлумачыцца як намінаваць старонкі ў розных прасторах назваў на выдаленьне; * разьдзел «Крытэры хуткага выдаленьня» выключаны, крытэры вынесеныя ў асобныя разьдзелы; :* кожны крытэр мае асобнае перанакіраваньне для спрашчэньня працы й абноўлены шаблён для капіяваньня; :* абноўлены праект шаблёну можна паглядзець [[Шаблён:Хутка выдаліць/пясочніца|тут]], параўнаць з існым [[Шаблён:Хутка выдаліць/тэсты|тут]]. * створаны новы разьдзел «Гісторыя», у якім зьмяшчаецца сьпіс састарэлых крытэраў; * у разьдзел «Глядзіце таксама» дададзены шаблён {{Ш|Дапамога}}. === Асноўныя зьмены ў крытэрах === * '''Агульныя:''' у А3 дададзеныя старонкі-містыфікацыі; А6 пашыраны, цяпер ён улучае ўсё старонкі, якія залежаць ад выдаленых; А7 пашыраны да нямэтавага выкарыстаньня ўсіх старонак; створаныя новыя пункты А8—12. * '''Артыкулы:''' АРТ6 выключаны, бо быў перанесены ў А10. * '''Перанакіраваньні:''' П1 выключаны, бо быў перанесены ў А6; П2 пашыраны да перанакіраваньняў паміж усімі прасторамі назваў. * '''Файлы:''' {{Нататка|бязь зьменаў}}. * '''Катэгорыі:''' {{Нататка|бязь зьменаў}}. * '''Шаблёны:''' створаны новы крытэр і новы пункт Ш1 для падстаронак шаблёнаў і модуляў, якія не выкарыстоўваюцца. * '''Старонкі ўдзельнікаў:''' У2 выключаны ў сувязі са зьменай мэханізмаў Вікіпэдыі; створаныя новыя пункты У3—4. === Ніжэй паказаныя больш падрабязныя прапанаваныя зьмены ў правілах === <div style="background: var(--background-color-neutral); padding: 8px; margin-top: 8px; color: var(--color-base);"><div style="padding: 0.5rem 1rem;"> * [[Вікіпэдыя:Крытэры хуткага выдаленьня/Праект|'''Абноўлены тэкст правіла.''']] * Простым тэкстам напісаныя пункты бязь зьменаў; * '''Тлустым'''&nbsp;— зьмененыя пункты; * <s>Закрэсьленым</s>&nbsp;— выключаныя пункты; * {{Нататка|(n)}}&nbsp;— новыя пункты. ---- {{Пачатак схаванага блёку | загаловак = Агульныя крытэры }} * А1. Няўцямны зьмест ''(бязь зьменаў)'' * А2. Тэсты ''(бязь зьменаў)'' * '''А3. Відавочны вандалізм і відавочныя містыфікацыі''' (было ''Вандалізм'') * А4. Ідэнтычная копія выдаленай раней старонкі ''(бязь зьменаў)'' * А5. На запыт адзінага аўтара ''(бязь зьменаў)'' * '''А6. Старонкі, якія залежаць ад ужо выдаленых старонак''' (было ''Старонкі абмеркаваньня ўжо выдаленых старонак'', {{Нататка|крытэр пашыраны: цяпер ён улучае ня толькі старонкі абмеркаваньня, але і ўсе старонкі, якія залежаць ад ужо выдаленых старонак}}, аб’яднаны з П1) * '''А7. Нямэтавае выкарыстаньне старонак''' (было ''Нямэтавае выкарыстаньне старонак абмеркаваньняў, шаблёнаў, катэгорыяў'', {{Нататка|крытэр пашыраны}}) * {{Нататка|(n)}} А8. Старонкі-нападкі (новы пункт для хуткага выдаленьня любых абразьлівых і небясьпечных старонак) * {{Нататка|(n)}} А9. Офісныя дзеяньні (новы пункт для апісаньня хуткіх выдаленьняў, якія выконваюцца Фундацыяй «Вікімэдыя») * {{Нататка|(n)}} А10. Відавочная рэкляма і відавочны спам (пункт ''АРТ6 (спам)'' пашыраны й перанесены ў катэгорыю А) * {{Нататка|(n)}} А11. Відавочнае парушэньне аўтарскіх правоў (новы пункт для выдаленьня відавочных парушэньняў [[ВП:АП]]) * {{Нататка|(n)}} А12. Неякасныя старонкі, згенэраваныя ШІ (новы пункт для нізкаякасных старонак, згенэраваных вялікімі LLM-мадэлямі, без праверкі чалавекам) {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку | загаловак = Артыкулы }} * АРТ1. Вельмі кароткія артыкулы бяз сэнсу альбо зь вельмі невялікім зьместам ''(бязь зьменаў)'' * АРТ2. Артыкулы не па-беларуску ці машынны пераклад ''(бязь зьменаў)'' * АРТ3. Артыкулы, якія складаюцца з адных спасылак ''(бязь зьменаў)'' * АРТ4. Артыкулы пра несумненна нязначныя рэчы ''(бязь зьменаў)'' * АРТ5. Артыкулы-дублікаты ''(бязь зьменаў)'' * <s>АРТ6. Спам</s> (пункт пашыраны й перанесены ў А10) {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку | загаловак = Перанакіраваньні }} * <s>П1. Перанакіраваньні на неісныя артыкулы</s> (аб’яднаны з А6) * '''П2. Перанакіраваньні паміж прасторамі назваў''' (было ''Перанакіраваньне на прастору «Ўдзельнік:»'', {{Нататка|пункт пашыраны да перанакіраваньняў паміж усімі прасторамі назваў}}) * П3. Памылковыя перанакіраваньні ''(бязь зьменаў)'' * П4. Перанакіраваньні паміж абмеркаваньнямі ''(бязь зьменаў)'' {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку | загаловак = Файлы }} {{Нататка|''бязь зьменаў''}} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку | загаловак = Катэгорыі }} {{Нататка|''бязь зьменаў''}} {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку | загаловак = Шаблёны }} {{Нататка|''новая катэгорыя крытэраў''}} * {{Нататка|(n)}} Ш1. Падстаронкі шаблёнаў, якія не выкарыстоўваюцца (новы пункт у новым крытэры для падстаронак шаблёнаў і модуляў, якія больш не выкарыстоўваецца ці ніколі не выкарыстоўваліся ўвогуле) {{Канец схаванага блёку}} {{Пачатак схаванага блёку | загаловак = Старонкі ўдзельнікаў }} * У1. Запыт уладальніка ''(бязь зьменаў)'' * <s>У2. Старонкі абмеркаваньняў ананімных удзельнікаў</s> (выключны, {{Нататка|з 4 лістапада 2025 году Беларуская Вікіпэдыя больш не выкарыстоўвае IP-адрасы ў якасьці імёнаў незарэгістраваных удзельнікаў, гл. [[:en:Wikipedia:Temporary accounts]]}}) * {{Нататка|(n)}} У3. Старонкі ўдзельнікаў, якіх не існуе (новы пункт для выдаленьня старонак удзельнікаў, якія не існуюць у беларускай Вікіпэдыі) * {{Нататка|(n)}} У4. Старонкі ўдзельнікаў, зьмест якіх ня мае дачыненьня да Вікіпэдыі (новы пункт для выдаленьня тых старонак у асабістай прасторы, зьмест якія ня мае ніякага дачыненьня да Вікіпэдыі) {{Канец схаванага блёку}} </div></div> —[[Удзельнік:0000~62835~P|0000~62835~P]] ([[Гутаркі ўдзельніка:0000~62835~P|гутаркі]]) 20:12, 6 студзеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. [[Удзельнік:Dymitr|Dymitr]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Dymitr|гутаркі]]) 21:55, 6 студзеня 2026 (+03) : Падтрымліваю. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 10:14, 7 студзеня 2026 (+03) :Таксама падтрымліваю гэта. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Антон 740|гутаркі]]) 22:46, 12 студзеня 2026 (+03) === Вынік === Праз 7 дзён '''3''' «За», '''0''' «Супраць»; [[Вікіпэдыя:Крытэры хуткага выдаленьня|правілы]] й [[Шаблён:Хутка выдаліць|шаблён]] былі абноўленыя. —[[Удзельнік:0000~62835~P|0000~62835~P]] ([[Гутаркі ўдзельніка:0000~62835~P|гутаркі]]) 23:36, 13 студзеня 2026 (+03) == [[ВП:КХВ]] 2 == Прашу адміністратараў ([[Удзельнік:Bocianski|Bocianski]], [[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]]) зьвярнуць увагу на катэгорую [[:Катэгорыя:Вікіпэдыя:Кандыдатуры на хуткае выдаленьне]] й выдаліць непатрэбныя старонкі. Вялікі дзякуй. —[[Удзельнік:0000~62835~P|0000~62835~P]] ([[Гутаркі ўдзельніка:0000~62835~P|гутаркі]]) 13:53, 2 студзеня 2026 (+03) : Застаўся толькі артыкул [[Падклет]], бо гэта распаўсюджаны тэрмін. Спадзяюся, што хтосьці дапоўніць. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 17:06, 2 студзеня 2026 (+03) :: Дзякуй вялікі. —[[Удзельнік:0000~62835~P|0000~62835~P]] ([[Гутаркі ўдзельніка:0000~62835~P|гутаркі]]) 17:38, 2 студзеня 2026 (+03) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 00:59, 24 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Прастаўляйце інтэрвікі == А што, у гэтым разьдзеле інтэрвікі ў новых артыкулах ужо прастаўляць ня трэба? [[Удзельнік:Taravyvan Adijene|Taravyvan Adijene]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Taravyvan Adijene|гутаркі]]) 12:13, 19 лютага 2026 (+03) == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|гутаркі]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Вікісустрэча ЦУЭ-2026 == Прывітаначкі, зьбіраюся на [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2026 Сустрэчу Вікімэдыі Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропы-2026], якая пройдзе 18-20 верасьня ў Румыніі. Маю досьвед папярэдняга ўдзелу ў Вікісустрэчы ЦУЭ ў [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Vitaly_Zdanevich_at_Wikimedia_CEE_Meeting_2024 2024] гаду у якасьці выступоўцы, быў у [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Vitaly_Zdanevich_at_Wikimedia_CEE_Meeting_2025 2025] таксама. Тут планую лекцыю пра [https://gitlab.com/vitaly_zdanevich_wikimedia свае праграмкі]. Гэта мой запыт з прошлага года https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/Вікіпэдыя:Форум/Архіў_20#Вікісустрэча_ЦУЭ-2025. Напісаў гэта для галасавання, стаўце падабайкі хто за мяне. [[Удзельнік:Vitaly Zdanevich|Vitaly Zdanevich]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Vitaly Zdanevich|гутаркі]]) 07:21, 24 траўня 2026 (+03) :Я ЗА! [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Rabbi Mendl|гутаркі]]) 18:51, 1 жніўня 2026 (+03) == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 траўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|гутаркі]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 15:24, 24 ліпеня 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:DreamRimmer@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == CEE Technical Village Pump == {{int:please-translate}} [[File:CEE Technical Village Pump.webm|300px|right|thumb|A short introduction to the CEE Technical Village Pump]] The '''[[:m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]]''' is a new space for Wikimedia contributors and communities across the CEE region to request technical help, exchange solutions, and get support from experienced contributors. To introduce the project and give a quick overview of how it works, we’ve prepared this short video. The page is currently available in English. We’d like to make it accessible to communities across the region in their local languages, and we’d appreciate your [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=page-Template%3ACEE+Technical+Village+Pump+header&language=en&action=page&filter=&action_source=translate_page help translating it]. Best regards, [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Гутаркі ўдзельніка:MediaWiki message delivery|гутаркі]]) 12:09, 26 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Вашая вікі неўзабаве пяройдзе ў стан толькі для чытаньня == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прачытаць гэтае паведамленьне іншай мовай]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фундацыя Вікімэдыя]] пераключыць рух між сваімі цэнтрамі зьвестак. Гэта забясьпечыць даступнасьць Вікіпэдыі і іншых праектаў Вікімэдыі ў онлайне нават у выпадку катастрофы. Увесь трафік будзе пераключаны '''{{#time:j xg|2026-09-23|be-tarask}}'''. Выпрабаваньне пачнецца а '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. На жаль, праз пэўныя абмежаваньні ў [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], пры пераключэньні ўсе рэдагаваньні мусяць спыніцца. Перапрашаем за нязручнасьці і прыкладаем усе намаганьні да іхняй мінімізацыі ў будучыні. За 30 хвілінаў да пачатку апэрацыі ва ўсіх віках зьявіцца абвестка пра гэта. Гэты банэр заставацьмецца бачным да канца апэрацыі. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''Цягам кароткага пэрыяду вы зможаце толькі чытаць, але не рэдагаваць усе вікі.''' * У {{#time:l j xg Y|2026-09-23|be-tarask}}, рэдагаваньне будзе недаступнае максымум на гадзіну. * Пры спробе рэдагаваньняў у гэты час вы пабачыце паведамленьне пра памылку. Мы спадзяемся, што рэдагаваньні ў гэтыя хвіліны ня будуць страчаныя, аднак гарантаваць гэтага ня можам. Калі вы бачыце паведамленьне пра памылку, пачакайце, калі ласка, пакуль усё не адновіцца. Пасьля гэтага вы зможаце захаваць сваё рэдагаваньне. Аднак на ўсялякі выпадак мы раім вам сьпярша стварыць копію вашых зьмяненьняў. ''Іншыя наступствы'': * Фонавыя задачы запаволяцца, а некаторыя могуць спыніцца. Чырвоныя спасылкі могуць абнаўляцца ня так хутка, як звычайна. Калі вы створыце артыкул, на які ўжо недзе існуе спасылка, спасылка застанецца чырвонаю даўжэй, чым звычайна. Некаторыя доўгатрывалыя сцэнары мусяць быць спыненыя. * Чакаем, што разгортваньне коду пройдзе як звычайна. Аднак у асобных выпадках пры патрэбе могуць адбывацца замарожваньні коду. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будзе недаступны цягам прыкладна 90 хвілінаў. Пры неабходнасьці гэтыя пляны могуць быць адкладзеныя. З [[wikitech:Switch_Datacenter|раскладам можна азнаёміцца на wikitech.wikimedia.org]]. Любыя зьмяненьні будуць прадстаўленыя ў раскладзе. '''Калі ласка, падзялецеся гэтай інфармацыяй з вашай супольнасьцю.'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 15:58, 15 верасьня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 18:16, 22 верасьня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> == Пераключэньне сэрвэраў — вашая вікі неўзабаве на кароткі час пяройдзе ў стан толькі для чытаньня == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прачытаць гэтае паведамленьне іншай мовай]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фундацыя Вікімэдыя]] пераключыць рух між сваімі цэнтрамі зьвестак. Гэта забясьпечыць даступнасьць Вікіпэдыі і іншых праектаў Вікімэдыі ў онлайне нават у выпадку катастрофы. Увесь трафік будзе пераключаны '''{{#time:j xg|2026-10-28|be-tarask}}'''. Выпрабаваньне пачнецца а '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]'''. На жаль, праз пэўныя абмежаваньні ў [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], пры пераключэньні ўсе рэдагаваньні мусяць спыніцца. Перапрашаем за нязручнасьці і прыкладаем усе намаганьні да іхняй мінімізацыі ў будучыні. За 30 хвілінаў да пачатку апэрацыі ва ўсіх віках зьявіцца абвестка пра гэта. Гэты банэр заставацьмецца бачным да канца апэрацыі. Можаце паўдзельнічаць у [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate перакладзе ці вычытваньні] тэксту гэтага банэра. '''Цягам кароткага пэрыяду вы зможаце толькі чытаць, але не рэдагаваць усе вікі.''' * У {{#time:l j xg Y|2026-10-28|be-tarask}}, рэдагаваньне будзе недаступнае максымум на гадзіну. * Пры спробе рэдагаваньняў у гэты час вы пабачыце паведамленьне пра памылку. Мы спадзяемся, што рэдагаваньні ў гэтыя хвіліны ня будуць страчаныя, аднак гарантаваць гэтага ня можам. Калі вы бачыце паведамленьне пра памылку, пачакайце, калі ласка, пакуль усё не адновіцца. Пасьля гэтага вы зможаце захаваць сваё рэдагаваньне. Аднак на ўсялякі выпадак мы раім вам сьпярша стварыць копію вашых зьмяненьняў. ''Іншыя наступствы'': * Фонавыя задачы запаволяцца, а некаторыя могуць спыніцца. Чырвоныя спасылкі могуць абнаўляцца ня так хутка, як звычайна. Калі вы створыце артыкул, на які ўжо недзе існуе спасылка, спасылка застанецца чырвонаю даўжэй, чым звычайна. Некаторыя доўгатрывалыя сцэнары мусяць быць спыненыя. * Чакаем, што разгортваньне коду пройдзе як звычайна. Аднак у асобных выпадках пры патрэбе могуць адбывацца замарожваньні коду. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будзе недаступны цягам прыкладна 90 хвілінаў. Пры неабходнасьці гэтыя пляны могуць быць адкладзеныя. З [[wikitech:Switch_Datacenter|раскладам можна азнаёміцца на wikitech.wikimedia.org]]. Любыя зьмяненьні будуць прадстаўленыя ў раскладзе. '''Калі ласка, падзялецеся гэтай інфармацыяй з вашай супольнасьцю.'''</div><section end="server-switch"/> [[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 17:01, 26 кастрычніка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> icydb2da1qjbhhlycx8w4dkppp0fgsb Шаблён:Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе/Табліца 10 272280 2697808 2697678 2026-10-27T07:56:53Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697808 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://ligue1.com/en/competitions/ligue1mcdonalds?tab=standings Ліга 1] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 27 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=PSG, REN, LIL, ASM, OL, PFC, LEN, OM, LOR, NIC, TFC, AUX, BRE, ANG, LMA, STR, TRO, LEH <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_PSG=5 | нічыі_PSG=2 |паразы_PSG=1 |мз_PSG=16 |мп_PSG=9 |перамогі_REN=5 | нічыі_REN=1 |паразы_REN=2 |мз_REN=18 |мп_REN=14 |перамогі_LIL=4 | нічыі_LIL=3 |паразы_LIL=1 |мз_LIL=11 |мп_LIL=6 |перамогі_ASM=4 | нічыі_ASM=3 |паразы_ASM=1 |мз_ASM=11 |мп_ASM=7 |перамогі_OL=4 | нічыі_OL=2 |паразы_OL=2 |мз_OL=13 |мп_OL=7 |перамогі_PFC=4 | нічыі_PFC=2 |паразы_PFC=2 |мз_PFC=13 |мп_PFC=9 |перамогі_LEN=4 | нічыі_LEN=1 |паразы_LEN=3 |мз_LEN=16 |мп_LEN=12 |перамогі_OM=4 | нічыі_OM=0 |паразы_OM=4 |мз_OM=18 |мп_OM=13 |перамогі_LOR=3 | нічыі_LOR=3 |паразы_LOR=2 |мз_LOR=7 |мп_LOR=6 |перамогі_NIC=3 | нічыі_NIC=2 |паразы_NIC=3 |мз_NIC=8 |мп_NIC=10 |перамогі_TFC=2 | нічыі_TFC=4 |паразы_TFC=2 |мз_TFC=12 |мп_TFC=11 |перамогі_AUX=3 | нічыі_AUX=1 |паразы_AUX=4 |мз_AUX=12 |мп_AUX=18 |перамогі_BRE=2 | нічыі_BRE=3 |паразы_BRE=3 |мз_BRE=14 |мп_BRE=12 |перамогі_ANG=2 | нічыі_ANG=2 |паразы_ANG=4 |мз_ANG=9 |мп_ANG=15 |перамогі_LMA=1 | нічыі_LMA=4 |паразы_LMA=3 |мз_LMA=11 |мп_LMA=16 |перамогі_STR=2 | нічыі_STR=1 |паразы_STR=5 |мз_STR=12 |мп_STR=18 |перамогі_TRO=1 | нічыі_TRO=2 |паразы_TRO=5 |мз_TRO=5 |мп_TRO=16 |перамогі_LEH=0 | нічыі_LEH=2 |паразы_LEH=6 |мз_LEH=8 |мп_LEH=15 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анжэ]] |назва_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэр]] |назва_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэст]] |назва_LEH = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаўр]] |назва_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|Лё-Ман]] |назва_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]] |назва_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]] |назва_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр’ен]] |назва_OL = [[Алімпік Ліён]] |назва_OM = [[Алімпік Марсэль]] |назва_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Манака]] |назва_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]] |назва_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]] |назва_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]] |назва_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Страсбург]] |назва_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тулюза]] |назва_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Труа]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CL3Q |вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO |вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Розьніца мячоў; 3) Пункты ў гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 5) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 6) Гасьцявыя забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 7) Забітыя мячы; 8) Гасьцявыя забітыя мячы; 9) Пункты сумленнай гульні. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=Пераходныя матчы |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Лігу 2 }}</onlyinclude> illhqshwn0d2tsv4vd8uyjnofvyi522 Шаблён:Ля Ліга чэмпіянату Гішпаніі па футболе/Табліца 10 272281 2697809 2697679 2026-10-27T07:56:54Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697809 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.laliga.com/en-GB/laliga-easports/standing Ля Ліга] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 26 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=BAR, ATM, RMA, BET, RSO, SEV, ALA, ATH, CEL, VIL, DEP, OSA, RAC, LEV, ELC, RAY, GET, ESP, VAL, MAL <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_BAR=9 | нічыі_BAR=0 |паразы_BAR=1 |мз_BAR=40 |мп_BAR=11 |перамогі_ATM=8 | нічыі_ATM=1 |паразы_ATM=1 |мз_ATM=20 |мп_ATM=8 |перамогі_RMA=8 | нічыі_RMA=0 |паразы_RMA=2 |мз_RMA=25 |мп_RMA=10 |перамогі_BET=6 | нічыі_BET=2 |паразы_BET=2 |мз_BET=16 |мп_BET=14 |перамогі_RSO=6 | нічыі_RSO=1 |паразы_RSO=3 |мз_RSO=19 |мп_RSO=18 |перамогі_SEV=5 | нічыі_SEV=2 |паразы_SEV=3 |мз_SEV=16 |мп_SEV=16 |перамогі_ALA=3 | нічыі_ALA=3 |паразы_ALA=4 |мз_ALA=14 |мп_ALA=11 |перамогі_ATH=3 | нічыі_ATH=3 |паразы_ATH=3 |мз_ATH=12 |мп_ATH=9 |перамогі_CEL=2 | нічыі_CEL=6 |паразы_CEL=2 |мз_CEL=10 |мп_CEL=7 |перамогі_VIL=3 | нічыі_VIL=3 |паразы_VIL=4 |мз_VIL=15 |мп_VIL=14 |перамогі_DEP=2 | нічыі_DEP=5 |паразы_DEP=3 |мз_DEP=13 |мп_DEP=13 |перамогі_OSA=3 | нічыі_OSA=2 |паразы_OSA=5 |мз_OSA=10 |мп_OSA=20 |перамогі_RAC=3 | нічыі_RAC=2 |паразы_RAC=5 |мз_RAC=15 |мп_RAC=26 |перамогі_LEV=2 | нічыі_LEV=4 |паразы_LEV=4 |мз_LEV=16 |мп_LEV=19 |перамогі_ELC=2 | нічыі_ELC=4 |паразы_ELC=4 |мз_ELC=14 |мп_ELC=17 |перамогі_RAY=2 | нічыі_RAY=3 |паразы_RAY=4 |мз_RAY=12 |мп_RAY=20 |перамогі_GET=2 | нічыі_GET=3 |паразы_GET=5 |мз_GET=5 |мп_GET=15 |перамогі_ESP=2 | нічыі_ESP=2 |паразы_ESP=6 |мз_ESP=12 |мп_ESP=14 |перамогі_VAL=1 | нічыі_VAL=3 |паразы_VAL=6 |мз_VAL=7 |мп_VAL=17 |перамогі_MAL=0 | нічыі_MAL=5 |паразы_MAL=5 |мз_MAL=7 |мп_MAL=19 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Алявэс]] |назва_ATH=[[Атлетык Більбао]] |назва_ATM=[[Атлетыка Мадрыд]] |назва_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]] |назва_CEL=[[Сэльта Віга|Сэльта]] |назва_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня]] |назва_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эльчэ]] |назва_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]] |назва_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]] |назва_LEV=[[Левантэ Валенсія|Левантэ]] |назва_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Маляга]] |назва_OSA=[[Асасуна Памплёна|Асасуна]] |назва_RAC=[[Расінг Сантандэр]] |назва_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё Вальекана]] |назва_RMA=[[Рэал Мадрыд]] |назва_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]] |назва_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільля]] |назва_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]] |назва_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CLLS |вынік4=CLLS |вынік5=ELLS |вынік6=ECLPO |вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Забітыя мячы; 6) Пункты сумленнай гульні. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Сэгунду }}</onlyinclude> amikw8v80vz0d71551m9se2uibnbb4l Шаблён:Ліга 1 чэмпіянату Францыі па футболе/ВынікіГульняў 10 272285 2697812 2697691 2026-10-27T07:56:57Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697812 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://ligue1.com/en/competitions/ligue1mcdonalds?tab=results Ліга 1] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= OL,OM,ANG,AUX,BRE,HAC,LMA,LIL,LEN,LOR,ASM,NIC,PSG,PFC,REN,STR,TRO,TFC |скарачэньне_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анж]] |скарачэньне_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэ]] |скарачэньне_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэ]] |скарачэньне_HAC = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаў]] |скарачэньне_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|ЛёМ]] |скарачэньне_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лян]] |скарачэньне_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліл]] |скарачэньне_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр]] |скарачэньне_OL = [[Алімпік Ліён|АЛі]] |скарачэньне_OM = [[Алімпік Марсэль|АМа]] |скарачэньне_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Мнк]] |скарачэньне_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніц]] |скарачэньне_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Прж]] |скарачэньне_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|ПCЖ]] |скарачэньне_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]] |скарачэньне_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Стр]] |скарачэньне_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тул]] |скарачэньне_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Тру]] |назва_ANG = [[Анжэ (футбольны клюб)|Анжэ]] |назва_AUX = [[Асэр (футбольны клюб)|Асэр]] |назва_BRE = [[Брэст (футбольны клюб)|Брэст]] |назва_HAC = [[Гаўр (футбольны клюб)|Гаўр]] |назва_LMA = [[Лё-Ман (футбольны клюб)|Лё-Ман]] |назва_LEN = [[Лянс (футбольны клюб)|Лянс]] |назва_LIL = [[Ліль (футбольны клюб)|Ліль]] |назва_LOR = [[Ляр’ен (футбольны клюб)|Ляр’ен]] |назва_OL = [[Алімпік Ліён]] |назва_OM = [[Алімпік Марсэль]] |назва_ASM = [[Манака (футбольны клюб)|Манака]] |назва_NIC = [[Ніцца (футбольны клюб)|Ніцца]] |назва_PFC = [[Парыж (футбольны клюб)|Парыж]] |назва_PSG = [[Пары Сэн-Жэрмэн Парыж|Пары Сэн-Жэрмэн]] |назва_REN = [[Рэн (футбольны клюб)|Рэн]] |назва_STR = [[Страсбург (футбольны клюб)|Страсбург]] |назва_TFC = [[Тулюза (футбольны клюб)|Тулюза]] |назва_TRO = [[Труа (футбольны клюб)|Труа]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 26 кастрычніка 2026 |матч_ANG_ASM= |матч_ANG_AUX= |матч_ANG_BRE= |матч_ANG_LEH= |матч_ANG_LEN= |матч_ANG_LIL=0:2 |матч_ANG_LMA= |матч_ANG_LOR=0:0 |матч_ANG_NIC= |матч_ANG_OL= |матч_ANG_OM=2:5 |матч_ANG_PFC= |матч_ANG_PSG= |матч_ANG_REN=1:2 |матч_ANG_STR= |матч_ANG_TFC= |матч_ANG_TRO=2:0 |матч_ASM_ANG= |матч_ASM_AUX= |матч_ASM_BRE= |матч_ASM_LEH= |матч_ASM_LEN=2:1 |матч_ASM_LIL=1:1 |матч_ASM_LMA= |матч_ASM_LOR= |матч_ASM_NIC= |матч_ASM_OL= |матч_ASM_OM=2:0 |матч_ASM_PFC= |матч_ASM_PSG= |матч_ASM_REN= |матч_ASM_STR= |матч_ASM_TFC=2:2 |матч_ASM_TRO= |матч_AUX_ANG=1:3 |матч_AUX_ASM= |матч_AUX_BRE=2:1 |матч_AUX_LEH= |матч_AUX_LEN= |матч_AUX_LIL= |матч_AUX_LMA=1:1 |матч_AUX_LOR= |матч_AUX_NIC=1:0 |матч_AUX_OL= |матч_AUX_OM= |матч_AUX_PFC= |матч_AUX_PSG= |матч_AUX_REN= |матч_AUX_STR= |матч_AUX_TFC= |матч_AUX_TRO= |матч_BRE_ANG=5:1 |матч_BRE_ASM= |матч_BRE_AUX= |матч_BRE_LEH= |матч_BRE_LEN= |матч_BRE_LIL= |матч_BRE_LMA= |матч_BRE_LOR= |матч_BRE_NIC=1:2 |матч_BRE_OL= |матч_BRE_OM= |матч_BRE_PFC= |матч_BRE_PSG=0:1 |матч_BRE_REN= |матч_BRE_STR= |матч_BRE_TFC=2:2 |матч_BRE_TRO= |матч_LEH_ANG=0:0 |матч_LEH_ASM=0:1 |матч_LEH_AUX=1:3 |матч_LEH_BRE=1:2 |матч_LEH_LEN= |матч_LEH_LIL= |матч_LEH_LMA= |матч_LEH_LOR= |матч_LEH_NIC= |матч_LEH_OL= |матч_LEH_OM= |матч_LEH_PFC= |матч_LEH_PSG= |матч_LEH_REN= |матч_LEH_STR= |матч_LEH_TFC= |матч_LEH_TRO= |матч_LEN_ANG= |матч_LEN_ASM= |матч_LEN_AUX=5:2 |матч_LEN_BRE= |матч_LEN_LEH= |матч_LEN_LIL= |матч_LEN_LMA= |матч_LEN_LOR=0:1 |матч_LEN_NIC= |матч_LEN_OL=2:1 |матч_LEN_OM= |матч_LEN_PFC=2:1 |матч_LEN_PSG= |матч_LEN_REN= |матч_LEN_STR= |матч_LEN_TFC= |матч_LEN_TRO= |матч_LIL_ANG= |матч_LIL_ASM= |матч_LIL_AUX= |матч_LIL_BRE=1:1 |матч_LIL_LEH=1:0 |матч_LIL_LEN= |матч_LIL_LMA= |матч_LIL_LOR= |матч_LIL_NIC= |матч_LIL_OL= |матч_LIL_OM= |матч_LIL_PFC= |матч_LIL_PSG=2:2 |матч_LIL_REN= |матч_LIL_STR= |матч_LIL_TFC= |матч_LIL_TRO=2:0 |матч_LMA_ANG= |матч_LMA_ASM= |матч_LMA_AUX= |матч_LMA_BRE=2:2 |матч_LMA_LEH= |матч_LMA_LEN=2:2 |матч_LMA_LIL= |матч_LMA_LOR=2:1 |матч_LMA_NIC= |матч_LMA_OL= |матч_LMA_OM= |матч_LMA_PFC= |матч_LMA_PSG= |матч_LMA_REN= |матч_LMA_STR= |матч_LMA_TFC=0:3 |матч_LMA_TRO= |матч_LOR_ANG= |матч_LOR_ASM=1:0 |матч_LOR_AUX= |матч_LOR_BRE= |матч_LOR_LEH= |матч_LOR_LEN= |матч_LOR_LIL= |матч_LOR_LMA= |матч_LOR_NIC= |матч_LOR_OL= |матч_LOR_OM= |матч_LOR_PFC=1:0 |матч_LOR_PSG= |матч_LOR_REN= |матч_LOR_STR= |матч_LOR_TFC=2:2 |матч_LOR_TRO=1:2 |матч_NIC_ANG= |матч_NIC_ASM= |матч_NIC_AUX= |матч_NIC_BRE= |матч_NIC_LEH= |матч_NIC_LEN= |матч_NIC_LIL=2:1 |матч_NIC_LMA=1:1 |матч_NIC_LOR=0:0 |матч_NIC_OL= |матч_NIC_OM= |матч_NIC_PFC= |матч_NIC_PSG= |матч_NIC_REN= |матч_NIC_STR=2:1 |матч_NIC_TFC= |матч_NIC_TRO= |матч_OL_ANG= |матч_OL_ASM= |матч_OL_AUX=3:1 |матч_OL_BRE= |матч_OL_LEH=1:1 |матч_OL_LEN= |матч_OL_LIL= |матч_OL_LMA= |матч_OL_LOR= |матч_OL_NIC=2:1 |матч_OL_OM= |матч_OL_PFC= |матч_OL_PSG= |матч_OL_REN=4:0 |матч_OL_STR= |матч_OL_TFC= |матч_OL_TRO= |матч_OM_ANG= |матч_OM_ASM= |матч_OM_AUX= |матч_OM_BRE= |матч_OM_LEH=4:3 |матч_OM_LEN= |матч_OM_LIL= |матч_OM_LMA= |матч_OM_LOR= |матч_OM_NIC= |матч_OM_OL= |матч_OM_PFC=2:3 |матч_OM_PSG=1:2 |матч_OM_REN= |матч_OM_STR=4:0 |матч_OM_TFC= |матч_OM_TRO= |матч_PFC_ANG= |матч_PFC_ASM= |матч_PFC_AUX= |матч_PFC_BRE= |матч_PFC_LEH= |матч_PFC_LEN= |матч_PFC_LIL= |матч_PFC_LMA= |матч_PFC_LOR= |матч_PFC_NIC=3:0 |матч_PFC_OL=0:0 |матч_PFC_OM= |матч_PFC_PSG= |матч_PFC_REN=4:3 |матч_PFC_STR=2:1 |матч_PFC_TFC= |матч_PFC_TRO= |матч_PSG_ANG= |матч_PSG_ASM=1:2 |матч_PSG_AUX= |матч_PSG_BRE= |матч_PSG_LEH= |матч_PSG_LEN= |матч_PSG_LIL= |матч_PSG_LMA=3:1 |матч_PSG_LOR= |матч_PSG_NIC= |матч_PSG_OL=2:0 |матч_PSG_OM= |матч_PSG_PFC= |матч_PSG_REN= |матч_PSG_STR= |матч_PSG_TFC= |матч_PSG_TRO= |матч_REN_ANG= |матч_REN_ASM= |матч_REN_AUX=4:1 |матч_REN_BRE= |матч_REN_LEH= |матч_REN_LEN= |матч_REN_LIL= |матч_REN_LMA=3:2 |матч_REN_LOR= |матч_REN_NIC= |матч_REN_OL= |матч_REN_OM=1:0 |матч_REN_PFC= |матч_REN_PSG=2:2 |матч_REN_STR=3:0 |матч_REN_TFC= |матч_REN_TRO= |матч_STR_ANG= |матч_STR_ASM=1:1 |матч_STR_AUX= |матч_STR_BRE= |матч_STR_LEH= |матч_STR_LEN=2:1 |матч_STR_LIL= |матч_STR_LMA= |матч_STR_LOR= |матч_STR_NIC= |матч_STR_OL= |матч_STR_OM= |матч_STR_PFC= |матч_STR_PSG=1:3 |матч_STR_REN= |матч_STR_TFC= |матч_STR_TRO= |матч_TFC_ANG= |матч_TFC_ASM= |матч_TFC_AUX= |матч_TFC_BRE= |матч_TFC_LEH=3:2 |матч_TFC_LEN= |матч_TFC_LIL=0:1 |матч_TFC_LMA= |матч_TFC_LOR= |матч_TFC_NIC= |матч_TFC_OL=0:2 |матч_TFC_OM= |матч_TFC_PFC= |матч_TFC_PSG= |матч_TFC_REN= |матч_TFC_STR= |матч_TFC_TRO=0:0 |матч_TRO_ANG= |матч_TRO_ASM= |матч_TRO_AUX= |матч_TRO_BRE= |матч_TRO_LEH= |матч_TRO_LEN=1:3 |матч_TRO_LIL= |матч_TRO_LMA= |матч_TRO_LOR= |матч_TRO_NIC= |матч_TRO_OL= |матч_TRO_OM=0:2 |матч_TRO_PFC=0:0 |матч_TRO_PSG= |матч_TRO_REN= |матч_TRO_STR=2:6 |матч_TRO_TFC= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} mamfpquj7pq7jr2gvpzfqo3zqrgvvxj Шаблён:Ля Ліга чэмпіянату Гішпаніі па футболе/ВынікіГульняў 10 272286 2697813 2697692 2026-10-27T07:56:58Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697813 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.laliga.com/en-ES/laliga-easports/results Ля Ліга] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ALA,OSA,ATH,ATM,BAR,BET,VAL,VIL,DEP,LEV,MAL,RAY,RAC,RMA,RSO,SEV,CEL,GET,ELC,ESP |скарачэньне_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Аля]] |скарачэньне_ATH=[[Атлетык Більбао|АтБ]] |скарачэньне_ATM=[[Атлетыка Мадрыд|АтМ]] |скарачэньне_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Бар]] |скарачэньне_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэт]] |скарачэньне_CEL=[[Сэльта Віга|Сэл]] |скарачэньне_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня|Дэп]] |скарачэньне_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эль]] |скарачэньне_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эсп]] |скарачэньне_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэт]] |скарачэньне_LEV=[[Левантэ Валенсія|Лев]] |скарачэньне_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Мал]] |скарачэньне_OSA=[[Асасуна Памплёна|Аса]] |скарачэньне_RAC=[[Расінг Сантандэр|Рас]] |скарачэньне_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё]] |скарачэньне_RMA=[[Рэал Мадрыд|РМд]] |скарачэньне_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|РС]] |скарачэньне_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэв]] |скарачэньне_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Вал]] |скарачэньне_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Віл]] |назва_ALA=[[Дэпартыва Алявэс Віторыя|Алявэс]] |назва_ATH=[[Атлетык Більбао]] |назва_ATM=[[Атлетыка Мадрыд]] |назва_BAR=[[Барсэлёна (футбольны клюб)|Барсэлёна]] |назва_BET=[[Рэал Бэтыс Сэвільля|Бэтыс]] |назва_CEL=[[Сэльта Віга|Сэльта]] |назва_DEP=[[Дэпартыва Ля-Каруньня|Дэпартыва]] |назва_ELC=[[Эльчэ (футбольны клюб)|Эльчэ]] |назва_ESP=[[Эспанёл Барсэлёна|Эспанёл]] |назва_GET=[[Хэтафэ (футбольны клюб)|Хэтафэ]] |назва_LEV=[[Левантэ Валенсія|Левантэ]] |назва_MAL=[[Маляга (футбольны клюб)|Маляга]] |назва_OSA=[[Асасуна Памплёна|Асасуна]] |назва_RAC=[[Расінг Сантандэр]] |назва_RAY=[[Раё Вальекана Мадрыд|Раё Вальекана]] |назва_RMA=[[Рэал Мадрыд]] |назва_RSO=[[Рэал Сасьедад Сан-Сэбастыян|Рэал Сасьедад]] |назва_SEV=[[Сэвільля (футбольны клюб)|Сэвільля]] |назва_VAL=[[Валенсія (футбольны клюб)|Валенсія]] |назва_VIL=[[Вільярэал (футбольны клюб)|Вільярэал]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 26 кастрычніка 2026 |матч_ALA_ATH= |матч_ALA_ATM=1:2 |матч_ALA_BAR= |матч_ALA_BET= |матч_ALA_CEL= |матч_ALA_DEP= |матч_ALA_ELC= |матч_ALA_ESP= |матч_ALA_GET=3:0 |матч_ALA_LEV= |матч_ALA_MAL=1:1 |матч_ALA_OSA=5:2 |матч_ALA_RAC= |матч_ALA_RAY= |матч_ALA_RMA= |матч_ALA_RSO= |матч_ALA_SEV= |матч_ALA_VAL=0:1 |матч_ALA_VIL=1:0 |матч_ATH_ALA=0:0 |матч_ATH_ATM=3:0 |матч_ATH_BAR= |матч_ATH_BET= |матч_ATH_CEL= |матч_ATH_DEP= |матч_ATH_ELC=1:1 |матч_ATH_ESP= |матч_ATH_GET=4:0 |матч_ATH_LEV= |матч_ATH_MAL= |матч_ATH_OSA= |матч_ATH_RAC= |матч_ATH_RAY= |матч_ATH_RMA= |матч_ATH_RSO= |матч_ATH_SEV=1:3 |матч_ATH_VAL= |матч_ATH_VIL= |матч_ATM_ALA= |матч_ATM_ATH= |матч_ATM_BAR= |матч_ATM_BET= |матч_ATM_CEL= |матч_ATM_DEP=1:0 |матч_ATM_ELC= |матч_ATM_ESP= |матч_ATM_GET= |матч_ATM_LEV= |матч_ATM_MAL=2:0 |матч_ATM_OSA=4:0 |матч_ATM_RAC= |матч_ATM_RAY= |матч_ATM_RMA=2:1 |матч_ATM_RSO= |матч_ATM_SEV= |матч_ATM_VAL= |матч_ATM_VIL=2:2 |матч_BAR_ALA= |матч_BAR_ATH=2:0 |матч_BAR_ATM= |матч_BAR_BET= |матч_BAR_CEL= |матч_BAR_DEP= |матч_BAR_ELC= |матч_BAR_ESP= |матч_BAR_GET=3:0 |матч_BAR_LEV= |матч_BAR_MAL= |матч_BAR_OSA= |матч_BAR_RAC=7:2 |матч_BAR_RAY=5:2 |матч_BAR_RMA=1:2 |матч_BAR_RSO= |матч_BAR_SEV= |матч_BAR_VAL= |матч_BAR_VIL= |матч_BET_ALA= |матч_BET_ATH= |матч_BET_ATM= |матч_BET_BAR=2:5 |матч_BET_CEL= |матч_BET_DEP= |матч_BET_ELC= |матч_BET_ESP= |матч_BET_GET=1:0 |матч_BET_LEV= |матч_BET_MAL= |матч_BET_OSA=5:2 |матч_BET_RAC= |матч_BET_RAY= |матч_BET_RMA=1:0 |матч_BET_RSO=1:0 |матч_BET_SEV= |матч_BET_VAL= |матч_BET_VIL= |матч_CEL_ALA=2:1 |матч_CEL_ATH=0:2 |матч_CEL_ATM= |матч_CEL_BAR= |матч_CEL_BET=0:0 |матч_CEL_DEP= |матч_CEL_ELC= |матч_CEL_ESP= |матч_CEL_GET= |матч_CEL_LEV= |матч_CEL_MAL=1:1 |матч_CEL_OSA=1:2 |матч_CEL_RAC=5:0 |матч_CEL_RAY= |матч_CEL_RMA= |матч_CEL_RSO= |матч_CEL_SEV= |матч_CEL_VAL= |матч_CEL_VIL= |матч_DEP_ALA= |матч_DEP_ATH= |матч_DEP_ATM= |матч_DEP_BAR= |матч_DEP_BET=1:1 |матч_DEP_CEL= |матч_DEP_ELC=1:1 |матч_DEP_ESP= |матч_DEP_GET= |матч_DEP_LEV=1:1 |матч_DEP_MAL= |матч_DEP_OSA= |матч_DEP_RAC= |матч_DEP_RAY= |матч_DEP_RMA= |матч_DEP_RSO= |матч_DEP_SEV=0:1 |матч_DEP_VAL=3:1 |матч_DEP_VIL= |матч_ELC_ALA= |матч_ELC_ATH= |матч_ELC_ATM= |матч_ELC_BAR=0:5 |матч_ELC_BET= |матч_ELC_CEL=0:0 |матч_ELC_DEP= |матч_ELC_ESP= |матч_ELC_GET= |матч_ELC_LEV= |матч_ELC_MAL= |матч_ELC_OSA= |матч_ELC_RAC= |матч_ELC_RAY= |матч_ELC_RMA=2:3 |матч_ELC_RSO=2:3 |матч_ELC_SEV= |матч_ELC_VAL= |матч_ELC_VIL= |матч_ESP_ALA= |матч_ESP_ATH= |матч_ESP_ATM=0:1 |матч_ESP_BAR= |матч_ESP_BET= |матч_ESP_CEL= |матч_ESP_DEP= |матч_ESP_ELC=1:3 |матч_ESP_GET= |матч_ESP_LEV=3:0 |матч_ESP_MAL= |матч_ESP_OSA= |матч_ESP_RAC= |матч_ESP_RAY= |матч_ESP_RMA=1:2 |матч_ESP_RSO= |матч_ESP_SEV=1:1 |матч_ESP_VAL= |матч_ESP_VIL= |матч_GET_ALA= |матч_GET_ATH= |матч_GET_ATM= |матч_GET_BAR= |матч_GET_BET= |матч_GET_CEL=1:1 |матч_GET_DEP=1:1 |матч_GET_ELC= |матч_GET_ESP= |матч_GET_LEV= |матч_GET_MAL=1:0 |матч_GET_OSA= |матч_GET_RAC=1:0 |матч_GET_RAY=1:1 |матч_GET_RMA= |матч_GET_RSO= |матч_GET_SEV= |матч_GET_VAL= |матч_GET_VIL= |матч_LEV_ALA= |матч_LEV_ATH=3:1 |матч_LEV_ATM= |матч_LEV_BAR=2:4 |матч_LEV_BET=5:2 |матч_LEV_CEL= |матч_LEV_DEP= |матч_LEV_ELC= |матч_LEV_ESP= |матч_LEV_GET= |матч_LEV_MAL= |матч_LEV_OSA= |матч_LEV_RAC= |матч_LEV_RAY= |матч_LEV_RMA= |матч_LEV_RSO= |матч_LEV_SEV=3:3 |матч_LEV_VAL= |матч_LEV_VIL= |матч_MAL_ALA= |матч_MAL_ATH= |матч_MAL_ATM= |матч_MAL_BAR= |матч_MAL_BET= |матч_MAL_CEL= |матч_MAL_DEP=1:1 |матч_MAL_ELC= |матч_MAL_ESP=1:1 |матч_MAL_GET= |матч_MAL_LEV=0:0 |матч_MAL_OSA= |матч_MAL_RAC= |матч_MAL_RAY= |матч_MAL_RMA= |матч_MAL_RSO=2:5 |матч_MAL_SEV= |матч_MAL_VAL= |матч_MAL_VIL=1:3 |матч_OSA_ALA= |матч_OSA_ATH= |матч_OSA_ATM= |матч_OSA_BAR= |матч_OSA_BET= |матч_OSA_CEL= |матч_OSA_DEP= |матч_OSA_ELC= |матч_OSA_ESP=0:2 |матч_OSA_GET=1:0 |матч_OSA_LEV=0:0 |матч_OSA_MAL= |матч_OSA_RAC=2:0 |матч_OSA_RAY=1:1 |матч_OSA_RMA= |матч_OSA_RSO= |матч_OSA_SEV= |матч_OSA_VAL= |матч_OSA_VIL= |матч_RAC_ALA=2:1 |матч_RAC_ATH= |матч_RAC_ATM= |матч_RAC_BAR= |матч_RAC_BET= |матч_RAC_CEL= |матч_RAC_DEP= |матч_RAC_ELC=3:2 |матч_RAC_ESP=2:1 |матч_RAC_GET= |матч_RAC_LEV= |матч_RAC_MAL= |матч_RAC_OSA= |матч_RAC_RAY= |матч_RAC_RMA= |матч_RAC_RSO= |матч_RAC_SEV= |матч_RAC_VAL=2:2 |матч_RAC_VIL=2:2 |матч_RAY_ALA=1:1 |матч_RAY_ATH=0:0 |матч_RAY_ATM= |матч_RAY_BAR= |матч_RAY_BET= |матч_RAY_CEL= |матч_RAY_DEP= |матч_RAY_ELC=0:3 |матч_RAY_ESP=2:1 |матч_RAY_GET= |матч_RAY_LEV= |матч_RAY_MAL= |матч_RAY_OSA= |матч_RAY_RAC=3:2 |матч_RAY_RMA= |матч_RAY_RSO= |матч_RAY_SEV= |матч_RAY_VAL= |матч_RAY_VIL= |матч_RMA_ALA= |матч_RMA_ATH= |матч_RMA_ATM= |матч_RMA_BAR= |матч_RMA_BET= |матч_RMA_CEL= |матч_RMA_DEP= |матч_RMA_ELC= |матч_RMA_ESP= |матч_RMA_GET= |матч_RMA_LEV= |матч_RMA_MAL=4:0 |матч_RMA_OSA= |матч_RMA_RAC= |матч_RMA_RAY=4:1 |матч_RMA_RSO=4:1 |матч_RMA_SEV=4:1 |матч_RMA_VAL= |матч_RMA_VIL=1:0 |матч_RSO_ALA= |матч_RSO_ATH= |матч_RSO_ATM=0:3 |матч_RSO_BAR= |матч_RSO_BET= |матч_RSO_CEL=0:0 |матч_RSO_DEP=3:2 |матч_RSO_ELC= |матч_RSO_ESP=2:1 |матч_RSO_GET= |матч_RSO_LEV=2:1 |матч_RSO_MAL= |матч_RSO_OSA= |матч_RSO_RAC= |матч_RSO_RAY= |матч_RSO_RMA= |матч_RSO_SEV= |матч_RSO_VAL= |матч_RSO_VIL= |матч_SEV_ALA= |матч_SEV_ATH= |матч_SEV_ATM=1:3 |матч_SEV_BAR=1:3 |матч_SEV_BET= |матч_SEV_CEL= |матч_SEV_DEP= |матч_SEV_ELC= |матч_SEV_ESP= |матч_SEV_GET= |матч_SEV_LEV= |матч_SEV_MAL= |матч_SEV_OSA=2:0 |матч_SEV_RAC= |матч_SEV_RAY=2:1 |матч_SEV_RMA= |матч_SEV_RSO= |матч_SEV_VAL=1:0 |матч_SEV_VIL= |матч_VAL_ALA= |матч_VAL_ATH=0:0 |матч_VAL_ATM= |матч_VAL_BAR=0:5 |матч_VAL_BET=0:1 |матч_VAL_CEL=0:0 |матч_VAL_DEP= |матч_VAL_ELC= |матч_VAL_ESP= |матч_VAL_GET= |матч_VAL_LEV= |матч_VAL_MAL= |матч_VAL_OSA= |матч_VAL_RAC= |матч_VAL_RAY= |матч_VAL_RMA= |матч_VAL_RSO=2:3 |матч_VAL_SEV= |матч_VAL_VIL=1:2 |матч_VIL_ALA= |матч_VIL_ATH= |матч_VIL_ATM= |матч_VIL_BAR= |матч_VIL_BET=1:2 |матч_VIL_CEL= |матч_VIL_DEP=2:3 |матч_VIL_ELC=0:0 |матч_VIL_ESP= |матч_VIL_GET= |матч_VIL_LEV=3:1 |матч_VIL_MAL= |матч_VIL_OSA= |матч_VIL_RAC= |матч_VIL_RAY= |матч_VIL_RMA= |матч_VIL_RSO= |матч_VIL_SEV= |матч_VIL_VAL= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} os8psunf2evy2m67drhop3bi0wo50x5 Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБамбардзіры 10 275286 2697816 2697686 2026-10-27T07:57:01Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697816 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| Г ! style="width:25пкс;"| А ! style="width:25пкс;"| Пункты ! style="width:25пкс;"| +/− |- |style="text-align:left;"| [[Конар Макдэйвід]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 12 || 8 || 26 || '''34''' || +16 |- |style="text-align:left;"| [[Леан Драйзайтль]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 12 || 12 || 12 || '''24''' || +12 |- |style="text-align:left;"| [[Кірыл Капрызаў]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 13 || 13 || 8 || '''21''' || +11 |- |style="text-align:left;"| [[Натан Макінан]] ||style="text-align:left;"| [[Каларада Эвэланш]] || 12 || 7 || 14 || '''21''' || +4 |- |style="text-align:left;"| [[Эван Бушар]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 12 || 7 || 14 || '''21''' || +17 |- |style="text-align:left;"| [[Остан Мэт’юз]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 14 || 9 || 11 || '''20''' || +6 |- |style="text-align:left;"| [[Вільям Нюляндэр]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 14 || 9 || 10 || '''19''' || -1 |- |style="text-align:left;"| [[Джэк Айкел]] ||style="text-align:left;"| [[Вэгас Голдэн Найтс]] || 13 || 6 || 13 || '''19''' || +8 |- |style="text-align:left;"| [[Сэбастыян Аха]] ||style="text-align:left;"| [[Караліна Гарыкейнз]] || 13 || 7 || 11 || '''18''' || +6 |- |style="text-align:left;"| [[Давід Пастрняк]] ||style="text-align:left;"| [[Бостан Бруінз]] || 12 || 7 || 10 || '''17''' || +7 |} <small>''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''</small> 7ni6bxnmgrvr5jnt8jmsqsxa0f8oap0 Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБрамнікі 10 275287 2697817 2697688 2026-10-27T07:57:07Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697817 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| ЧнЛ ! style="width:25пкс;"| ПШ ! style="width:25пкс;"| АК ! style="width:25пкс;"| Н% |- |style="text-align:left;"| [[Лінус Ульмарк]] ||style="text-align:left;"| [[Атава Сэнатарз]] || 8 || 450:04 || 10 || 172 || '''94,51''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэйк Отынджэр]] ||style="text-align:left;"| [[Далас Старз]] || 9 || 546:34 || 13 || 171 || '''92,93''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэйкаб Фаўлер]] ||style="text-align:left;"| [[Манрэаль Канадыенз]] || 6 || 369:28 || 11 || 134 || '''92,41''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэрэмі Сўэйман]] ||style="text-align:left;"| [[Бостан Бруінз]] || 9 || 545:47 || 20 || 229 || '''91,97''' |- |style="text-align:left;"| [[Ільля Сарокін]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] || 8 || 477:41 || 18 || 203 || '''91,86''' |- |style="text-align:left;"| [[Еспэр Вальстэт]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 11 || 663:55 || 23 || 259 || '''91,84''' |- |style="text-align:left;"| [[Джоэл Гофэр]] ||style="text-align:left;"| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 8 || 475:22 || 19 || 209 || '''91,67''' |- |style="text-align:left;"| [[Пётар Качаткоў]] ||style="text-align:left;"| [[Караліна Гарыкейнз]] || 7 || 422:41 || 12 || 131 || '''91,61''' |- |style="text-align:left;"| [[Дэвін Кулі]] ||style="text-align:left;"| [[Калгары Флэймз]] || 6 || 359:11 || 16 || 172 || '''91,49''' |- |style="text-align:left;"| [[Леэві Мэрыляйнэн]] ||style="text-align:left;"| [[Ванкувэр Кэнакс]] || 8 || 403:23 || 21 || 217 || '''91,18''' |} <small>''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''</small> 1aaap0lfyankhimezunn89979zstdvg Шаблён:Супэрліга чэмпіянату Партугаліі па футболе/Табліца 10 286831 2697810 2697683 2026-10-27T07:56:55Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697810 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.soccerway.com/portugal/liga-portugal/ Soccerway] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 26 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=POR, BEN, SCP, STC, FCA, AVF, GIL, ALV, BRA, MFC, FAM, AMA, VSC, MAR, CDN, CAS, RAV, EST <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_POR=9 | нічыі_POR=0 |паразы_POR=0 |мз_POR=21 |мп_POR=4 |перамогі_BEN=7 | нічыі_BEN=1 |паразы_BEN=1 |мз_BEN=26 |мп_BEN=8 |перамогі_SCP=5 | нічыі_SCP=3 |паразы_SCP=1 |мз_SCP=21 |мп_SCP=11 |перамогі_STC=5 | нічыі_STC=3 |паразы_STC=1 |мз_STC=13 |мп_STC=6 |перамогі_FCA=5 | нічыі_FCA=2 |паразы_FCA=2 |мз_FCA=12 |мп_FCA=7 |перамогі_AVF=5 | нічыі_AVF=2 |паразы_AVF=2 |мз_AVF=13 |мп_AVF=11 |перамогі_GIL=4 | нічыі_GIL=2 |паразы_GIL=3 |мз_GIL=8 |мп_GIL=7 |перамогі_ALV=3 | нічыі_ALV=2 |паразы_ALV=4 |мз_ALV=13 |мп_ALV=13 |перамогі_BRA=3 | нічыі_BRA=2 |паразы_BRA=4 |мз_BRA=9 |мп_BRA=11 |перамогі_MFC=3 | нічыі_MFC=2 |паразы_MFC=4 |мз_MFC=11 |мп_MFC=16 |перамогі_FAM=2 | нічыі_FAM=4 |паразы_FAM=3 |мз_FAM=14 |мп_FAM=11 |перамогі_AMA=2 | нічыі_AMA=4 |паразы_AMA=3 |мз_AMA=14 |мп_AMA=17 |перамогі_VSC=2 | нічыі_VSC=2 |паразы_VSC=5 |мз_VSC=10 |мп_VSC=10 |перамогі_MAR=2 | нічыі_MAR=2 |паразы_MAR=5 |мз_MAR=9 |мп_MAR=19 |перамогі_CDN=2 | нічыі_CDN=1 |паразы_CDN=6 |мз_CDN=10 |мп_CDN=18 |перамогі_CAS=2 | нічыі_CAS=1 |паразы_CAS=6 |мз_CAS=5 |мп_CAS=17 |перамогі_RAV=2 | нічыі_RAV=1 |паразы_RAV=6 |мз_RAV=8 |мп_RAV=21 |перамогі_EST=0 | нічыі_EST=2 |паразы_EST=7 |мз_EST=5 |мп_EST=15 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў]] |назва_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алвэрка]] |назва_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Арока]] |назва_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] |назва_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Брага]] |назва_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каза Пія]] |назва_EST=[[Эштарыл Прая|Эштарыл]] |назва_AMA=[[Эштрэла Амадора]] |назва_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фамалікан]] |назва_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл Вісэнці]] |назва_MAR=[[Марытыму Фуншал|Марытыму]] |назва_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Марэйрэнсі]] |назва_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Насьёнал]] |назва_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Порту]] |назва_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю Аві]] |назва_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Санта-Клара]] |назва_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спортынг]] |назва_VSC=[[Віторыя Гімарайнш]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CLLS |вынік3=CL3Q |вынік4=EL2Q |вынік5=ECL2Q |вынік16=RPO |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Лік перамог; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=Пераходныя матчы |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Лігу 2 }}</onlyinclude> hdrp0hzpphxvz81u0cj1vf2whxqb7km Шаблён:Супэрліга чэмпіянату Партугаліі па футболе/ВынікіГульняў 10 286832 2697814 2697696 2026-10-27T07:56:59Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697814 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.soccerway.com/portugal/liga-portugal/ Soccerway] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= AVF, ALV, FCA, BRA, BEN, VSC, GIL, CAS, MAR, MFC, CDN, POR, RAV, STC, SCP, FAM, EST, AMA |скарачэньне_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў|Ака]] |скарачэньне_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алв]] |скарачэньне_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Аро]] |скарачэньне_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэн]] |скарачэньне_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Бра]] |скарачэньне_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каз]] |скарачэньне_EST=[[Эштарыл Прая|Эшр]] |скарачэньне_AMA=[[Эштрэла Амадора|Эла]] |скарачэньне_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фам]] |скарачэньне_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл]] |скарачэньне_MAR=[[Марытыму Фуншал|Мрт]] |скарачэньне_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Мрр]] |скарачэньне_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Нас]] |скарачэньне_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Пор]] |скарачэньне_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю]] |скарачэньне_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Сан]] |скарачэньне_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спо]] |скарачэньне_CDT=[[Тандэла (футбольны клюб)|Тан]] |скарачэньне_VSC=[[Віторыя Гімарайнш|ВіГ]] |назва_AVF=[[Акадэміку дэ Візэў]] |назва_ALV=[[Алвэрка (футбольны клюб)|Алвэрка]] |назва_FCA=[[Арока (футбольны клюб)|Арока]] |назва_BEN=[[Бэнфіка Лісабон|Бэнфіка]] |назва_BRA=[[Брага (футбольны клюб)|Брага]] |назва_CAS=[[Каза Пія Лісабон|Каза Пія]] |назва_EST=[[Эштарыл Прая|Эштарыл]] |назва_AMA=[[Эштрэла Амадора]] |назва_FAM=[[Фамалікан Віла-Нова-дзі-Фамалікан|Фамалікан]] |назва_GIL=[[Жыл Вісэнці Барсэлуш|Жыл Вісэнці]] |назва_MAR=[[Марытыму Фуншал|Марытыму]] |назва_MFC=[[Марэйрэнсі Марэйра-дзі-Канэгуш|Марэйрэнсі]] |назва_CDN=[[Насьёнал Фуншал|Насьёнал]] |назва_POR=[[Порту (футбольны клюб)|Порту]] |назва_RAV=[[Рыю Аві Віла-ду-Кондзі|Рыю Аві]] |назва_STC=[[Санта-Клара Понта-Дэлгада|Санта-Клара]] |назва_SCP=[[Спортынг Лісабон|Спортынг]] |назва_VSC=[[Віторыя Гімарайнш]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 26 кастрычніка 2026 |матч_ALV_AMA=2:2 |матч_ALV_AVF= |матч_ALV_BEN= |матч_ALV_BRA=1:2 |матч_ALV_CAS= |матч_ALV_CDN= |матч_ALV_EST= |матч_ALV_FAM= |матч_ALV_FCA=0:1 |матч_ALV_GIL= |матч_ALV_MAR= |матч_ALV_MFC= |матч_ALV_POR= |матч_ALV_RAV=1:0 |матч_ALV_SCP= |матч_ALV_STC=1:1 |матч_ALV_VSC= |матч_AMA_ALV= |матч_AMA_AVF=0:2 |матч_AMA_BEN= |матч_AMA_BRA=2:1 |матч_AMA_CAS=0:2 |матч_AMA_CDN= |матч_AMA_EST= |матч_AMA_FAM=2:2 |матч_AMA_FCA= |матч_AMA_GIL= |матч_AMA_MAR= |матч_AMA_MFC= |матч_AMA_POR= |матч_AMA_RAV= |матч_AMA_SCP=2:2 |матч_AMA_STC= |матч_AMA_VSC= |матч_AVF_ALV= |матч_AVF_AMA= |матч_AVF_BEN= |матч_AVF_BRA= |матч_AVF_CAS= |матч_AVF_CDN= |матч_AVF_EST=2:1 |матч_AVF_FAM= |матч_AVF_FCA= |матч_AVF_GIL= |матч_AVF_MAR= |матч_AVF_MFC= |матч_AVF_POR=0:3 |матч_AVF_RAV= |матч_AVF_SCP= |матч_AVF_STC=0:1 |матч_AVF_VSC=2:1 |матч_BEN_ALV= |матч_BEN_AMA= |матч_BEN_AVF=2:2 |матч_BEN_BRA= |матч_BEN_CAS= |матч_BEN_CDN= |матч_BEN_EST=2:1 |матч_BEN_FAM= |матч_BEN_FCA= |матч_BEN_GIL=3:1 |матч_BEN_MAR= |матч_BEN_MFC= |матч_BEN_POR= |матч_BEN_RAV= |матч_BEN_SCP= |матч_BEN_STC= |матч_BEN_VSC=2:0 |матч_BRA_ALV= |матч_BRA_AMA= |матч_BRA_AVF= |матч_BRA_BEN= |матч_BRA_CAS= |матч_BRA_CDN= |матч_BRA_EST=1:0 |матч_BRA_FAM= |матч_BRA_FCA= |матч_BRA_GIL=1:2 |матч_BRA_MAR= |матч_BRA_MFC= |матч_BRA_POR= |матч_BRA_RAV= |матч_BRA_SCP=1:3 |матч_BRA_STC= |матч_BRA_VSC=1:0 |матч_CAS_ALV= |матч_CAS_AMA= |матч_CAS_AVF= |матч_CAS_BEN=0:7 |матч_CAS_BRA= |матч_CAS_CDN= |матч_CAS_EST= |матч_CAS_FAM= |матч_CAS_FCA= |матч_CAS_GIL= |матч_CAS_MAR= |матч_CAS_MFC=0:1 |матч_CAS_POR=1:4 |матч_CAS_RAV= |матч_CAS_SCP= |матч_CAS_STC=0:1 |матч_CAS_VSC= |матч_CDN_ALV=1:3 |матч_CDN_AMA=2:3 |матч_CDN_AVF= |матч_CDN_BEN= |матч_CDN_BRA=1:0 |матч_CDN_CAS= |матч_CDN_EST=2:0 |матч_CDN_FAM=0:4 |матч_CDN_FCA= |матч_CDN_GIL= |матч_CDN_MAR= |матч_CDN_MFC= |матч_CDN_POR= |матч_CDN_RAV= |матч_CDN_SCP= |матч_CDN_STC= |матч_CDN_VSC= |матч_EST_ALV= |матч_EST_AMA= |матч_EST_AVF= |матч_EST_BEN= |матч_EST_BRA= |матч_EST_CAS=1:2 |матч_EST_CDN= |матч_EST_FAM=1:1 |матч_EST_FCA=0:0 |матч_EST_GIL= |матч_EST_MAR= |матч_EST_MFC=1:3 |матч_EST_POR= |матч_EST_RAV=0:2 |матч_EST_SCP= |матч_EST_STC= |матч_EST_VSC= |матч_FAM_ALV=1:4 |матч_FAM_AMA= |матч_FAM_AVF= |матч_FAM_BEN= |матч_FAM_BRA= |матч_FAM_CAS= |матч_FAM_CDN= |матч_FAM_EST= |матч_FAM_FCA= |матч_FAM_GIL=0:0 |матч_FAM_MAR=1:2 |матч_FAM_MFC= |матч_FAM_POR= |матч_FAM_RAV= |матч_FAM_SCP=1:1 |матч_FAM_STC= |матч_FAM_VSC= |матч_FCA_ALV= |матч_FCA_AMA=1:0 |матч_FCA_AVF= |матч_FCA_BEN= |матч_FCA_BRA= |матч_FCA_CAS= |матч_FCA_CDN= |матч_FCA_EST= |матч_FCA_FAM= |матч_FCA_GIL= |матч_FCA_MAR=2:1 |матч_FCA_MFC=4:0 |матч_FCA_POR= |матч_FCA_RAV= |матч_FCA_SCP= |матч_FCA_STC=1:2 |матч_FCA_VSC= |матч_GIL_ALV= |матч_GIL_AMA= |матч_GIL_AVF=0:1 |матч_GIL_BEN= |матч_GIL_BRA= |матч_GIL_CAS=2:0 |матч_GIL_CDN= |матч_GIL_EST= |матч_GIL_FAM= |матч_GIL_FCA= |матч_GIL_MAR=1:1 |матч_GIL_MFC= |матч_GIL_POR=0:1 |матч_GIL_RAV=1:0 |матч_GIL_SCP= |матч_GIL_STC= |матч_GIL_VSC= |матч_MAR_ALV= |матч_MAR_AMA= |матч_MAR_AVF=2:2 |матч_MAR_BEN=0:3 |матч_MAR_BRA= |матч_MAR_CAS=1:0 |матч_MAR_CDN= |матч_MAR_EST= |матч_MAR_FAM= |матч_MAR_FCA= |матч_MAR_GIL= |матч_MAR_MFC= |матч_MAR_POR=1:2 |матч_MAR_RAV= |матч_MAR_SCP= |матч_MAR_STC= |матч_MAR_VSC= |матч_MFC_ALV= |матч_MFC_AMA= |матч_MFC_AVF= |матч_MFC_BEN=0:4 |матч_MFC_BRA=2:2 |матч_MFC_CAS= |матч_MFC_CDN= |матч_MFC_EST= |матч_MFC_FAM= |матч_MFC_FCA= |матч_MFC_GIL=0:1 |матч_MFC_MAR=3:1 |матч_MFC_POR= |матч_MFC_RAV= |матч_MFC_SCP= |матч_MFC_STC= |матч_MFC_VSC= |матч_POR_ALV=2:0 |матч_POR_AMA= |матч_POR_AVF= |матч_POR_BEN=3:1 |матч_POR_BRA= |матч_POR_CAS= |матч_POR_CDN= |матч_POR_EST= |матч_POR_FAM= |матч_POR_FCA=2:0 |матч_POR_GIL= |матч_POR_MAR= |матч_POR_MFC=2:1 |матч_POR_RAV= |матч_POR_SCP= |матч_POR_STC= |матч_POR_VSC= |матч_RAV_ALV= |матч_RAV_AMA=3:3 |матч_RAV_AVF= |матч_RAV_BEN= |матч_RAV_BRA= |матч_RAV_CAS= |матч_RAV_CDN=3:2 |матч_RAV_EST= |матч_RAV_FAM=0:4 |матч_RAV_FCA= |матч_RAV_GIL= |матч_RAV_MAR= |матч_RAV_MFC= |матч_RAV_POR=0:2 |матч_RAV_SCP=0:4 |матч_RAV_STC= |матч_RAV_VSC= |матч_SCP_ALV=3:1 |матч_SCP_AMA= |матч_SCP_AVF=1:2 |матч_SCP_BEN= |матч_SCP_BRA= |матч_SCP_CAS= |матч_SCP_CDN=2:0 |матч_SCP_EST= |матч_SCP_FAM= |матч_SCP_FCA=2:2 |матч_SCP_GIL= |матч_SCP_MAR= |матч_SCP_MFC= |матч_SCP_POR= |матч_SCP_RAV= |матч_SCP_STC= |матч_SCP_VSC=3:2 |матч_STC_ALV= |матч_STC_AMA= |матч_STC_AVF= |матч_STC_BEN=1:2 |матч_STC_BRA=0:0 |матч_STC_CAS= |матч_STC_CDN=2:2 |матч_STC_EST= |матч_STC_FAM=1:0 |матч_STC_FCA= |матч_STC_GIL= |матч_STC_MAR= |матч_STC_MFC= |матч_STC_POR= |матч_STC_RAV=4:0 |матч_STC_SCP= |матч_STC_VSC= |матч_VSC_ALV= |матч_VSC_AMA= |матч_VSC_AVF= |матч_VSC_BEN= |матч_VSC_BRA= |матч_VSC_CAS=0:0 |матч_VSC_CDN=1:0 |матч_VSC_EST= |матч_VSC_FAM= |матч_VSC_FCA=0:1 |матч_VSC_GIL= |матч_VSC_MAR=5:0 |матч_VSC_MFC=1:1 |матч_VSC_POR= |матч_VSC_RAV= |матч_VSC_SCP= |матч_VSC_STC= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} 3hsvw45c72kt91yaln8iuuxrf7fydst Вуліца Энгельса (Менск) 0 294238 2697719 2691530 2026-10-26T12:30:08Z XHCKidx 11053 XHCKidx перанёс старонку [[Дамініканская вуліца (Менск)]] у [[Вуліца Энгельса (Менск)]] паўзьверх перанакіраваньня 2691530 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Дамініканская вуліца}} {{Вуліца Менску | назва = Дамініканская | лацінка = Daminikanskaja | статус = вуліца | былыя назвы = Петрапаўлаўская, Валадарскага | фота = Miensk, Daminikanskaja. Менск, Дамініканская (J. Kuračynski, 1880-89).jpg | подпіс = Вуліца Дамініканская, 1880-я гг. | раён = Цэнтральны | гістарычны раён = [[Высокі Рынак]], [[Новае Места (Менск)|Новае Места]] | мэтро = [[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]], [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|Кастрычніцкая]] | аўтобус = 100 }} '''Вуліца Дамініка́нская''' (з 1922 году — ''Э́нгельса''{{Заўвага|Зьнішчэньне традыцыйнай гістарычнай тапаніміі — адзін з захадаў [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі гвалтоўнай русіфікацыі і дэнацыяналізацыі беларусаў]]}}) — [[вуліца]] ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, якая пачынаецца з [[Высокі Рынак|Высокага Рынку]] і ідзе да [[Ульянаўская вуліца (Менск)|Ўльянаўскай вуліцы]]. Дамінантай вуліцы быў збудаваны ў стылі барока [[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў]], помнік архітэктуры XVII стагодзьдзя, зруйнаваны [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|савецкімі]] ўладамі па [[Другая сусьветная вайна|другой сусьветнай вайне]]. == Гісторыя == У XVII стагодзьдзі атрымала назву Дамініканскай у гонар закладзенага на ёй [[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|кляштару ордэну дамініканаў]]. Таксама вуліца раней называлася Петрапаўлаўскай (да 1919 году), вуліцай Валадарскага (да 1922 году). == Апісаньне == Вуліца перасякаецца з вуліцай [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Менск)|Інтэрнацыянальнай]], [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэктам Незалежнасьці]], вуліцамі [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Карла Маркса]], [[Вуліца Кірава (Менск)|Магазыннай]] і [[Вуліца Ўльянаўская (Менск)|Ульянаўскай]]. Разам з праспэктам Незалежнасьці вуліца ўтварае [[Кастрычніцкая плошча (Менск)|Кастрычніцкую плошчу]]. Нумарацыя дамоў — ад плошчы Свабоды. На вуліцы разьмяшчаюцца [[Менскі абласны выканаўчы камітэт]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы]], [[кінатэатар «Піянэр» (Менск)|кінатэатар «Піянэр»]], [[Беларускі дзяржаўны тэатар лялек]], [[Беларускі рэспубліканскі тэатар юнага гледача]]. == Гістарычныя здымкі і графіка == <gallery widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Daminikanskaja. Менск, Дамініканская (J. Kuračynski, 1880-89).jpg Miensk, Daminikanskaja-Padhornaja. Менск, Дамініканская-Падгорная (1913).jpg Miensk, Daminikanskaja-Juraŭskaja. Менск, Дамініканская-Юраўская (1918).jpg Miensk, Daminikanskaja-Padhornaja. Менск, Дамініканская-Падгорная (1918) (1).jpg Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1899).jpg Miensk, Daminikanskaja-Zacharaŭskaja. Менск, Дамініканская-Захараўская (1938).jpg Miensk, Daminikanskaja-Zacharaŭskaja. Менск, Дамініканская-Захараўская (1904) (2).jpg Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1904-09).jpg Miensk, Vałockaja-Daminikanskaja. Менск, Валоцкая-Дамініканская (1925).jpg Miensk, Daminikanskaja, Šlachiecki. Менск, Дамініканская, Шляхецкі (R. Miranski, 1896-98).jpg </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі}} {{Менск}} {{Вуліцы Менску (Цэнтральны раён)}} {{Нкр}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] toxeeomfp1slmut5ivluh67hb09i672 2697721 2697719 2026-10-26T12:35:15Z XHCKidx 11053 2697721 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Дамініканская вуліца}} {{Вуліца Менску | назва = Дамініканская | лацінка = Daminikanskaja | статус = вуліца | былыя назвы = Петрапаўлаўская, Валадарскага | фота = Miensk, Daminikanskaja. Менск, Дамініканская (J. Kuračynski, 1880-89).jpg | подпіс = Вуліца Дамініканская, 1880-я гг. | раён = Цэнтральны | гістарычны раён = [[Высокі Рынак]], [[Новае Места (Менск)|Новае Места]] | мэтро = [[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]], [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|Кастрычніцкая]] | аўтобус = 100 }} '''Вуліца Э́нгельса''' (гістарычная назва — ''Дамініка́нская''{{Заўвага|Зьнішчэньне традыцыйнай гістарычнай тапаніміі — адзін з захадаў [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі гвалтоўнай русіфікацыі і дэнацыяналізацыі беларусаў]]}}) — [[вуліца]] ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, якая пачынаецца з [[Высокі Рынак|Высокага Рынку]] і ідзе да [[Ульянаўская вуліца (Менск)|Ўльянаўскай вуліцы]]. Дамінантай вуліцы быў збудаваны ў стылі барока [[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў]], помнік архітэктуры XVII стагодзьдзя, зруйнаваны [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|савецкімі]] ўладамі па [[Другая сусьветная вайна|другой сусьветнай вайне]]. == Гісторыя == У XVII стагодзьдзі атрымала назву Дамініканскай у гонар закладзенага на ёй [[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|кляштару ордэну дамініканаў]]. Таксама вуліца раней называлася Петрапаўлаўскай (да 1919 году), вуліцай Валадарскага (да 1922 году). == Апісаньне == Вуліца перасякаецца з вуліцай [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Менск)|Інтэрнацыянальнай]], [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэктам Незалежнасьці]], вуліцамі [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Карла Маркса]], [[Вуліца Кірава (Менск)|Магазыннай]] і [[Вуліца Ўльянаўская (Менск)|Ульянаўскай]]. Разам з праспэктам Незалежнасьці вуліца ўтварае [[Кастрычніцкая плошча (Менск)|Кастрычніцкую плошчу]]. Нумарацыя дамоў — ад плошчы Свабоды. На вуліцы разьмяшчаюцца [[Менскі абласны выканаўчы камітэт]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы]], [[кінатэатар «Піянэр» (Менск)|кінатэатар «Піянэр»]], [[Беларускі дзяржаўны тэатар лялек]], [[Беларускі рэспубліканскі тэатар юнага гледача]]. == Гістарычныя здымкі і графіка == <gallery widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Daminikanskaja. Менск, Дамініканская (J. Kuračynski, 1880-89).jpg Miensk, Daminikanskaja-Padhornaja. Менск, Дамініканская-Падгорная (1913).jpg Miensk, Daminikanskaja-Juraŭskaja. Менск, Дамініканская-Юраўская (1918).jpg Miensk, Daminikanskaja-Padhornaja. Менск, Дамініканская-Падгорная (1918) (1).jpg Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1899).jpg Miensk, Daminikanskaja-Zacharaŭskaja. Менск, Дамініканская-Захараўская (1938).jpg Miensk, Daminikanskaja-Zacharaŭskaja. Менск, Дамініканская-Захараўская (1904) (2).jpg Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1904-09).jpg Miensk, Vałockaja-Daminikanskaja. Менск, Валоцкая-Дамініканская (1925).jpg Miensk, Daminikanskaja, Šlachiecki. Менск, Дамініканская, Шляхецкі (R. Miranski, 1896-98).jpg </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі}} {{Менск}} {{Вуліцы Менску (Цэнтральны раён)}} {{Нкр}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] rj1v61llz7z704tgeh8hh1gy0pyzffw Гутаркі ўдзельніка:Dzejka 3 298863 2697769 2693613 2026-10-26T19:13:54Z Нявідны 97186 2697769 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} == [[Сьпіс гарадоў Беларусі]] == Прашу падтрымаць допіс на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў абраныя сьпісы/Сьпіс гарадоў Беларусі]]. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ясамойла|гутаркі]]) 16:50, 28 сьнежня 2025 (+03) == [[Выдрыца (урочышча)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Выдрыца (урочышча)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 07:50, 31 жніўня 2026 (+03) == [[Анатоль Фядосік]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Анатоль Фядосік]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 20:52, 28 верасьня 2026 (+03) == [[Ельня (заказьнік)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Ельня (заказьнік)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 22:13, 26 кастрычніка 2026 (+03) a6hr98lrzw0sd8hyorlspa63alqbaku Шаблён:Супэрліга чэмпіянату Турэччыны па футболе/Табліца 10 299270 2697811 2697687 2026-10-27T07:56:56Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697811 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.tff.org/default.aspx?pageID=198 Турэцкая футбольная фэдэрацыя] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 26 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=GAL, AME, TRA, BEŞ, FEN, KAS, KOC, ERZ, ÇOR, GÖZ, ALA, BAŞ, RİZ, KON, GAZ, GEN, SAM, EYÜ <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_GAL=7 | нічыі_GAL=1 |паразы_GAL=1 |мз_GAL=19 |мп_GAL=12 |перамогі_AME=6 | нічыі_AME=2 |паразы_AME=1 |мз_AME=20 |мп_AME=10 |перамогі_TRA=6 | нічыі_TRA=1 |паразы_TRA=2 |мз_TRA=22 |мп_TRA=8 |перамогі_BEŞ=6 | нічыі_BEŞ=0 |паразы_BEŞ=3 |мз_BEŞ=18 |мп_BEŞ=10 |перамогі_FEN=5 | нічыі_FEN=1 |паразы_FEN=3 |мз_FEN=23 |мп_FEN=8 |перамогі_KAS=4 | нічыі_KAS=4 |паразы_KAS=1 |мз_KAS=13 |мп_KAS=9 |перамогі_KOC=5 | нічыі_KOC=0 |паразы_KOC=4 |мз_KOC=11 |мп_KOC=9 |перамогі_ERZ=4 | нічыі_ERZ=2 |паразы_ERZ=3 |мз_ERZ=8 |мп_ERZ=12 |перамогі_ÇOR=4 | нічыі_ÇOR=1 |паразы_ÇOR=4 |мз_ÇOR=18 |мп_ÇOR=15 |перамогі_GÖZ=3 | нічыі_GÖZ=3 |паразы_GÖZ=3 |мз_GÖZ=19 |мп_GÖZ=16 |перамогі_ALA=3 | нічыі_ALA=3 |паразы_ALA=3 |мз_ALA=9 |мп_ALA=11 |перамогі_BAŞ=3 | нічыі_BAŞ=2 |паразы_BAŞ=4 |мз_BAŞ=12 |мп_BAŞ=14 |перамогі_RİZ=3 | нічыі_RİZ=1 |паразы_RİZ=5 |мз_RİZ=11 |мп_RİZ=15 |перамогі_KON=2 | нічыі_KON=2 |паразы_KON=5 |мз_KON=6 |мп_KON=9 |перамогі_GAZ=2 | нічыі_GAZ=2 |паразы_GAZ=5 |мз_GAZ=9 |мп_GAZ=15 |перамогі_GEN=2 | нічыі_GEN=2 |паразы_GEN=5 |мз_GEN=7 |мп_GEN=18 |перамогі_SAM=1 | нічыі_SAM=1 |паразы_SAM=7 |мз_SAM=8 |мп_SAM=21 |перамогі_EYÜ=1 | нічыі_EYÜ=0 |паразы_EYÜ=8 |мз_EYÜ=2 |мп_EYÜ=23 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Аланьяспор]] |назва_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэд]] |назва_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір]] |назва_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]] |назва_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чорум]] |назва_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрзурумспор]] |назва_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюпспор]] |назва_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] |назва_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]] |назва_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газыянтэп]] |назва_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёзтэпэ]] |назва_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Генчлербірлігі]] |назва_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Касымпаша]] |назва_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Каджаэліспор]] |назва_KON=[[Коньяспор Конья|Коньяспор]] |назва_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рызэспор]] |назва_SAM=[[Самсунспор Самсун|Самсунспор]] |назва_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS |вынік2=CL3Q |вынік3=EL2Q |вынік4=ECL2Q |вынік16=REL |вынік17=REL |вынік18=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_CL3Q=green2|тэкст_CL3Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Трэці кваліфікацыйны раўнд|Трэці кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELPO=blue1 |тэкст_ELPO=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Кваліфікацыйны раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі Эўропы]] |колер_EL2Q=blue2 |тэкст_EL2Q=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі Эўропы]] |колер_ECL2Q=yellow1 |тэкст_ECL2Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Другі кваліфікацыйны раўнд|Другі кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу }}</onlyinclude> e427cnro9rjpi0ha0xbwqcsu0cyg85f Шаблён:Супэрліга чэмпіянату Турэччыны па футболе/ВынікіГульняў 10 299271 2697815 2697699 2026-10-27T07:56:59Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697815 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.tff.org/default.aspx?pageID=198 Турэцкая футбольная фэдэрацыя] | стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ALA, AME, BEŞ, GAZ, GAL, GEN, GÖZ, BAŞ, KOC, KAS, KON, RİZ, SAM, TRA, FEN, ÇOR, ERZ, EYÜ |скарачэньне_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Ала]] |скарачэньне_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэ]] |скарачэньне_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір|ІсБ]] |скарачэньне_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэш]] |скарачэньне_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чор]] |скарачэньне_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрз]] |скарачэньне_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюп]] |скарачэньне_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэн]] |скарачэньне_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Гал]] |скарачэньне_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газ]] |скарачэньне_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёз]] |скарачэньне_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Ген]] |скарачэньне_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Кас]] |скарачэньне_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Кад]] |скарачэньне_KON=[[Коньяспор Конья|Кон]] |скарачэньне_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рыз]] |скарачэньне_SAM=[[Самсунспор Самсун|Сам]] |скарачэньне_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Тра]] |назва_ALA=[[Аланьяспор Аланья|Аланьяспор]] |назва_AME=[[Амэд Дыярбакыр|Амэд]] |назва_BAŞ=[[Істанбул Башакшэхір]] |назва_BEŞ=[[Бэшыкташ Стамбул|Бэшыкташ]] |назва_ÇOR=[[Чорум (футбольны клюб)|Чорум]] |назва_ERZ=[[Эрзурумспор Эрзурум|Эрзурумспор]] |назва_EYÜ=[[Эюпспор Стамбул|Эюпспор]] |назва_FEN=[[Фэнэрбахчэ Стамбул|Фэнэрбахчэ]] |назва_GAL=[[Галатасарай Стамбул|Галатасарай]] |назва_GAZ=[[Газыянтэп (футбольны клюб)|Газыянтэп]] |назва_GÖZ=[[Гёзтэпэ Ізьмір|Гёзтэпэ]] |назва_GEN=[[Генчлербірлігі Анкара|Генчлербірлігі]] |назва_KAS=[[Касымпаша Стамбул|Касымпаша]] |назва_KOC=[[Каджаэліспор Ізьміт|Каджаэліспор]] |назва_KON=[[Коньяспор Конья|Коньяспор]] |назва_RİZ=[[Рызэспор Рызэ|Рызэспор]] |назва_SAM=[[Самсунспор Самсун|Самсунспор]] |назва_TRA=[[Трабзанспор Трабзон|Трабзанспор]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 26 кастрычніка 2026 |матч_ALA_AME= |матч_ALA_BAŞ= |матч_ALA_BEŞ=1:0 |матч_ALA_ÇOR= |матч_ALA_ERZ=0:0 |матч_ALA_EYÜ= |матч_ALA_FEN= |матч_ALA_GAL= |матч_ALA_GAZ= |матч_ALA_GEN= |матч_ALA_GÖZ=2:2 |матч_ALA_KAS= |матч_ALA_KOC=1:2 |матч_ALA_KON= |матч_ALA_RİZ= |матч_ALA_SAM= |матч_ALA_TRA= |матч_AME_ALA= |матч_AME_BAŞ=5:0 |матч_AME_BEŞ=3:2 |матч_AME_ÇOR= |матч_AME_ERZ=3:0 |матч_AME_EYÜ= |матч_AME_FEN= |матч_AME_GAL= |матч_AME_GAZ= |матч_AME_GEN= |матч_AME_GÖZ= |матч_AME_KAS= |матч_AME_KOC= |матч_AME_KON=1:0 |матч_AME_RİZ= |матч_AME_SAM= |матч_AME_TRA=2:1 |матч_BAŞ_ALA= |матч_BAŞ_AME= |матч_BAŞ_BEŞ= |матч_BAŞ_ÇOR= |матч_BAŞ_ERZ= |матч_BAŞ_EYÜ= |матч_BAŞ_FEN= |матч_BAŞ_GAL=2:3 |матч_BAŞ_GAZ=2:1 |матч_BAŞ_GEN=4:0 |матч_BAŞ_GÖZ= |матч_BAŞ_KAS=1:1 |матч_BAŞ_KOC=2:0 |матч_BAŞ_KON= |матч_BAŞ_RİZ= |матч_BAŞ_SAM= |матч_BAŞ_TRA= |матч_BEŞ_ALA= |матч_BEŞ_AME= |матч_BEŞ_BAŞ=2:0 |матч_BEŞ_ÇOR=6:2 |матч_BEŞ_ERZ=3:0 |матч_BEŞ_EYÜ=1:0 |матч_BEŞ_FEN= |матч_BEŞ_GAL= |матч_BEŞ_GAZ= |матч_BEŞ_GEN= |матч_BEŞ_GÖZ= |матч_BEŞ_KAS= |матч_BEŞ_KOC=2:1 |матч_BEŞ_KON= |матч_BEŞ_RİZ= |матч_BEŞ_SAM= |матч_BEŞ_TRA= |матч_ÇOR_ALA=1:2 |матч_ÇOR_AME= |матч_ÇOR_BAŞ= |матч_ÇOR_BEŞ= |матч_ÇOR_ERZ= |матч_ÇOR_EYÜ=3:0 |матч_ÇOR_FEN= |матч_ÇOR_GAL= |матч_ÇOR_GAZ= |матч_ÇOR_GEN= |матч_ÇOR_GÖZ= |матч_ÇOR_KAS=0:1 |матч_ÇOR_KOC= |матч_ÇOR_KON= |матч_ÇOR_RİZ=2:1 |матч_ÇOR_SAM= |матч_ÇOR_TRA= |матч_ERZ_ALA= |матч_ERZ_AME= |матч_ERZ_BAŞ= |матч_ERZ_BEŞ= |матч_ERZ_ÇOR= |матч_ERZ_EYÜ=2:0 |матч_ERZ_FEN= |матч_ERZ_GAL=0:4 |матч_ERZ_GAZ= |матч_ERZ_GEN= |матч_ERZ_GÖZ= |матч_ERZ_KAS= |матч_ERZ_KOC= |матч_ERZ_KON=1:0 |матч_ERZ_RİZ= |матч_ERZ_SAM=1:0 |матч_ERZ_TRA= |матч_EYÜ_ALA=2:1 |матч_EYÜ_AME= |матч_EYÜ_BAŞ= |матч_EYÜ_BEŞ= |матч_EYÜ_ÇOR= |матч_EYÜ_ERZ= |матч_EYÜ_FEN= |матч_EYÜ_GAL= |матч_EYÜ_GAZ=0:1 |матч_EYÜ_GEN= |матч_EYÜ_GÖZ=0:4 |матч_EYÜ_KAS=0:1 |матч_EYÜ_KOC= |матч_EYÜ_KON= |матч_EYÜ_RİZ=0:2 |матч_EYÜ_SAM= |матч_EYÜ_TRA= |матч_FEN_ALA=3:0 |матч_FEN_AME= |матч_FEN_BAŞ= |матч_FEN_BEŞ=1:2 |матч_FEN_ÇOR= |матч_FEN_ERZ= |матч_FEN_EYÜ=8:0 |матч_FEN_GAL= |матч_FEN_GAZ= |матч_FEN_GEN= |матч_FEN_GÖZ= |матч_FEN_KAS= |матч_FEN_KOC= |матч_FEN_KON=4:2 |матч_FEN_RİZ= |матч_FEN_SAM= |матч_FEN_TRA= |матч_GAL_ALA= |матч_GAL_AME= |матч_GAL_BAŞ= |матч_GAL_BEŞ= |матч_GAL_ÇOR=2:2 |матч_GAL_ERZ= |матч_GAL_EYÜ= |матч_GAL_FEN=2:1 |матч_GAL_GAZ= |матч_GAL_GEN= |матч_GAL_GÖZ=3:2 |матч_GAL_KAS=3:1 |матч_GAL_KOC=1:0 |матч_GAL_KON= |матч_GAL_RİZ= |матч_GAL_SAM= |матч_GAL_TRA= |матч_GAZ_ALA=1:1 |матч_GAZ_AME= |матч_GAZ_BAŞ= |матч_GAZ_BEŞ= |матч_GAZ_ÇOR=0:3 |матч_GAZ_ERZ=1:3 |матч_GAZ_EYÜ= |матч_GAZ_FEN=0:0 |матч_GAZ_GAL= |матч_GAZ_GEN= |матч_GAZ_GÖZ= |матч_GAZ_KAS= |матч_GAZ_KOC= |матч_GAZ_KON= |матч_GAZ_RİZ=1:2 |матч_GAZ_SAM= |матч_GAZ_TRA= |матч_GEN_ALA= |матч_GEN_AME=2:2 |матч_GEN_BAŞ= |матч_GEN_BEŞ= |матч_GEN_ÇOR= |матч_GEN_ERZ=1:1 |матч_GEN_EYÜ= |матч_GEN_FEN=2:1 |матч_GEN_GAL=0:1 |матч_GEN_GAZ= |матч_GEN_GÖZ= |матч_GEN_KAS=1:2 |матч_GEN_KOC= |матч_GEN_KON= |матч_GEN_RİZ= |матч_GEN_SAM= |матч_GEN_TRA= |матч_GÖZ_ALA= |матч_GÖZ_AME= |матч_GÖZ_BAŞ= |матч_GÖZ_BEŞ= |матч_GÖZ_ÇOR=2:0 |матч_GÖZ_ERZ= |матч_GÖZ_EYÜ= |матч_GÖZ_FEN= |матч_GÖZ_GAL= |матч_GÖZ_GAZ=2:4 |матч_GÖZ_GEN=0:1 |матч_GÖZ_KAS= |матч_GÖZ_KOC= |матч_GÖZ_KON= |матч_GÖZ_RİZ=2:2 |матч_GÖZ_SAM= |матч_GÖZ_TRA= |матч_KAS_ALA= |матч_KAS_AME=2:2 |матч_KAS_BAŞ= |матч_KAS_BEŞ= |матч_KAS_ÇOR= |матч_KAS_ERZ= |матч_KAS_EYÜ= |матч_KAS_FEN= |матч_KAS_GAL= |матч_KAS_GAZ= |матч_KAS_GEN= |матч_KAS_GÖZ= |матч_KAS_KOC= |матч_KAS_KON=0:0 |матч_KAS_RİZ= |матч_KAS_SAM=4:1 |матч_KAS_TRA=1:1 |матч_KOC_ALA= |матч_KOC_AME=2:0 |матч_KOC_BAŞ= |матч_KOC_BEŞ= |матч_KOC_ÇOR= |матч_KOC_ERZ= |матч_KOC_EYÜ= |матч_KOC_FEN= |матч_KOC_GAL= |матч_KOC_GAZ=2:0 |матч_KOC_GEN= |матч_KOC_GÖZ=1:2 |матч_KOC_KAS= |матч_KOC_KON= |матч_KOC_RİZ= |матч_KOC_SAM=1:0 |матч_KOC_TRA= |матч_KON_ALA= |матч_KON_AME= |матч_KON_BAŞ=0:0 |матч_KON_BEŞ= |матч_KON_ÇOR= |матч_KON_ERZ= |матч_KON_EYÜ= |матч_KON_FEN= |матч_KON_GAL= |матч_KON_GAZ= |матч_KON_GEN=2:0 |матч_KON_GÖZ= |матч_KON_KAS= |матч_KON_KOC=1:2 |матч_KON_RİZ=0:1 |матч_KON_SAM= |матч_KON_TRA=1:0 |матч_RİZ_ALA=0:1 |матч_RİZ_AME= |матч_RİZ_BAŞ= |матч_RİZ_BEŞ= |матч_RİZ_ÇOR= |матч_RİZ_ERZ= |матч_RİZ_EYÜ= |матч_RİZ_FEN=0:3 |матч_RİZ_GAL= |матч_RİZ_GAZ= |матч_RİZ_GEN= |матч_RİZ_GÖZ= |матч_RİZ_KAS= |матч_RİZ_KOC= |матч_RİZ_KON= |матч_RİZ_SAM=0:2 |матч_RİZ_TRA=3:4 |матч_SAM_ALA= |матч_SAM_AME=1:2 |матч_SAM_BAŞ= |матч_SAM_BEŞ= |матч_SAM_ÇOR=1:5 |матч_SAM_ERZ= |матч_SAM_EYÜ= |матч_SAM_FEN=0:2 |матч_SAM_GAL= |матч_SAM_GAZ= |матч_SAM_GEN= |матч_SAM_GÖZ=3:3 |матч_SAM_KAS= |матч_SAM_KOC= |матч_SAM_KON= |матч_SAM_RİZ= |матч_SAM_TRA=0:3 |матч_TRA_ALA= |матч_TRA_AME= |матч_TRA_BAŞ=2:1 |матч_TRA_BEŞ=2:0 |матч_TRA_ÇOR= |матч_TRA_ERZ= |матч_TRA_EYÜ= |матч_TRA_FEN= |матч_TRA_GAL=4:0 |матч_TRA_GAZ= |матч_TRA_GEN=5:0 |матч_TRA_GÖZ= |матч_TRA_KAS= |матч_TRA_KOC= |матч_TRA_KON= |матч_TRA_RİZ= |матч_TRA_SAM= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} exs3w5y5y3cf5am48plrchw82tnxs60 Гутаркі ўдзельніка:Vitaŭt Žygimont - Witold Sigismund 3 302944 2697773 2693622 2026-10-26T19:16:04Z Нявідны 97186 2697773 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} == [[Анатоль Фядосік]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Анатоль Фядосік]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 20:55, 28 верасьня 2026 (+03) == [[Ельня (заказьнік)]] == Вітаю! Буду ўдзячны за падтрымку вылучэньня ў добрыя артыкула на старонцы [[Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Ельня (заказьнік)]]. Яго дапрацоўка і адпаведная прапанова вітаюцца. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 22:16, 26 кастрычніка 2026 (+03) n6gol76kyp9dloxwmnpn26n5szpy075 Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Ельня (заказьнік) 4 303676 2697777 2687602 2026-10-26T19:34:05Z SergeiSEE 38150 /* За */ 2697777 wikitext text/x-wiki __БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__ {{Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Падстаронка кандыдата|намінаваны = так}} == [[{{НАЗВА_ПАДСТАРОНКІ}}]] == Артыкул быў на рэцэнзаваньні. На маю думку дастойны статусу. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 07:40, 31 жніўня 2026 (+03) <small>У адпаведнай сэкцыі стаўце #, выказвайце сваё меркаваньне і падпісвайцеся.</small> == За == # {{За}}. Добры артыкул. --[[Удзельнік:SergeiSEE]] ([[Гутаркі ўдзельніка:SergeiSEE|гутаркі]]) 21:30, 26 кастрычніка 2026 (+02) == Супраць == == Дапрацоўкі == == Камэнтары == == Вынік == ikrmwohjku8cqnzn5qkekaojdhrn9zu 2697826 2697777 2026-10-27T10:29:18Z Jim 415 /* За */ 2697826 wikitext text/x-wiki __БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__ {{Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Падстаронка кандыдата|намінаваны = так}} == [[{{НАЗВА_ПАДСТАРОНКІ}}]] == Артыкул быў на рэцэнзаваньні. На маю думку дастойны статусу. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 07:40, 31 жніўня 2026 (+03) <small>У адпаведнай сэкцыі стаўце #, выказвайце сваё меркаваньне і падпісвайцеся.</small> == За == # {{За}}. Добры артыкул. --[[Удзельнік:SergeiSEE]] ([[Гутаркі ўдзельніка:SergeiSEE|гутаркі]]) 21:30, 26 кастрычніка 2026 (+02) # {{За}}. [[Удзельнік:Jim|Jim]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jim|гутаркі]]) 13:29, 27 кастрычніка 2026 (+03) == Супраць == == Дапрацоўкі == == Камэнтары == == Вынік == 48kva7sk9xhkxdurd0lxgtv5mycuneb Вуліца Кірава (Менск) 0 303746 2697726 2691115 2026-10-26T12:52:23Z XHCKidx 11053 2697726 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Кірава |былыя назвы = Магазынная (Універсітэцкая), Міхайлаўская (11 ліпеня) |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Kirava street (Minsk) p01.jpg |подпіс = Вуліца Кірава |раён = [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі]],[[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = |мэтро = [[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]], [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|Кастрычніцкая]], [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Magazynnaja }} '''Вуліца Кірава''' (''гістарычная назва'' — '''Магазынная''', '''Міхайлаўская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у ([[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] раёны), якая пачынаецца ад [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнае плошчы]] і ідзе да [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|вуліцы Янкі Купалы]]. Названая ў гонар савецкага дзяржаўнага і палітычнага дзеяча [[Сяргей Кіраў|Сяргея Кірава]]<ref>https://minsknews.by/kak-poyavilis-vorota-minska-i-s-godami-menyalas-ulicza-kirova/</ref>. Нумарацыя дамоў ідзе ад [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнае плошчы]] (ад [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскай]] вуліцы). Перасякае вуліцы: [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]], [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]], [[Вуліца Камсамольская (Менск)|Камсамольскую]], [[Вуліца Леніна (Менск)|Леніна]], [[Вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]], [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Чырвонаармейскую]]. Побач разьмешчаны станцыі мэтро [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]] і [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|Кастрычніцкая]]. На вуліцы разьмешчаныя: «[[Вароты Менска]]»<ref group=~>вул. Кірава, 1 і 2</ref>, [[Міністэрства гандлю Рэспублікі Беларусь]]<ref group=~>вул. Кірава, 8</ref>, [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчаваньня Рэспублікі Беларусь]]<ref group=~>вул. Кірава, 15</ref>, [[Дынама (стадыён, Менск)|стадыён «Дынама»]], Выканкам [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]]<ref group=~>вул. Кірава, 17 / вул. Камсамольская, 38</ref>, [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]<ref group=~>вул. Кірава, 14 / вул. Леніна, 19</ref>, дзяржаўнае інфармацыйнае агенцтва [[БЕЛТА]]<ref group=~>вул. Кірава, 26</ref>. == Гісторыя == Сваю гістарычную назву вуліца '''Магазынная''' атрымала ад размешчаных непадалёк правіянцкіх складоў (ад [[арабская мова|араб.]] '''مخزن''' ('''maḫzan''') — ''«склад», «сховішча»'')<ref>https://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/35/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD_'%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0'_%D0%BCi%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0_1804_%D0%B3..html</ref>. Сучасная вуліца '''Кірава''' складаецца з дзьвух раней самастойных вуліц: '''Міхайлаўскай''' (за савецкім часам была пераіменаваная ў вуліцу '''11 ліпеня'''), ішла ад вуліцы [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскай]] да [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]], і '''Магазыннай''' (пазьней — '''Унівэрсытэцкай'''), якая працягвалася ад [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]] да [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|вуліцы Янкі Купалы]]. [[22 сьнежня]] [[1934]] года перайменаваная ў гонар савецкага дзяржаўнага і палітычнага дзеяча [[Сяргей Кіраў|Сяргея Міронавіча Кірава]]. == Выбітныя збудаваньні == * [[Дом Козінай|Дом Козінай (гімназія Рэйман)]], Кірава, 5, 1890 г. * Міхайлаўскі сквэр (''Віленскі рынак'') * [[Дом Кастравіцкай]], 1911г, Стары адрас — Магазынная, 5 — рог ''Серпухаўскай і Магазыннай'' (зараз [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]], 26/ Кірава, 11) * [[Дынама (стадыён, Менск)|Стадыён "Дынама"]], 1934 год, Кірава, 8 * [[Crowne Plaza (Менск)|Гатэль "Беларусь"]], 1934 год, рог вуліц [[Вуліца Кірава (Менск)|Кірава]] і [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]] 13/23 * ''Габрэйская рэальная вучэльня Хайкіна'', 1912 год, Кірава, 21 (зараз - ''Суд Цэнтральнага раёну г. Менска'') * [[Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі (Менск)|Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі]] - узведзены ў канцы [[XIX стагодзьдзе|ХІХ стагодзьдзя]], Кірава, 29 == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Pryvakzalny-Vilenskaja. Менск, Прывакзальны-Віленская (1941-42).jpg|Пачатак вуліцы Кірава (тады - Міхайлаўскай) ад прывакзальнага пляцу, 1941-42 Miensk, Pryvakzalny-Vilenskaja. Менск, Прывакзальны-Віленская (1941-44).jpg|Пачатак вуліцы Міхайлаўскай ад прывакзальнага пляцу, 1943-44 Miensk, Vilenski Rynak, Rejman. Менск, Віленскі Рынак, Рэйман (1911) (2).jpg|Міхайлаўская вуліца, гімназія Рэйман, 1911 год Miensk, Vilenski Rynak, Rejman. Менск, Віленскі Рынак, Рэйман (1941-44).jpg|Міхайлаўская вуліца, гімназія Рэйман, 1941-44 гг. Miensk, Vilenski Rynak. Менск, Віленскі Рынак (1931-33).jpg|Міхайлаўская вуліца, Віленскі Рынак (зараз - Міхайлаўскі сквэр), 1931-33 гг. Miensk, Vilenski Rynak. Менск, Віленскі Рынак (1928).jpg|Міхайлаўская, Віленскі Рынак, 1928 год Miensk, Vilenski Rynak. Менск, Віленскі Рынак (1934).jpg|Крыты павільён на Віленскім Рынку, 1934 год Miensk, Universyteckaja-Łošyckaja. Менск, Унівэрсытэцкая-Лошыцкая (06.1943).jpg|Скрыжаваньне сучасных вуліц Сьвярдлова (Ігуменскай, Каломенскай) і Кірава (Магазыннай), 06. 1943 Miensk, Łošyckaja-Magazynnaja. Менск, Лошыцкая-Магазынная (1918).jpg|Скрыжаваньне вуліцы Магазыннай (Кірава) з Лошыцкай (Серпухаўскай, Валадарскага), [[Дом Кастравіцкай]], 1918 год Miensk, Magazynnaja, Chajkin. Менск, Магазынная, Хайкін (1913).jpg|Магазынная, вучэльня Хайкіна, 1913 год Miensk, Magazynnaja, Chajkin. Менск, Магазынная, Хайкін (1927).jpg|Габрэйская рэальная вучэльня Хайкіна, 1927 г. Miensk, Magazynnaja, Chajkin. Менск, Магазынная, Хайкін (1932).jpg|Магазынная (ужо Унівэрсітэцкая), вучэльня Хайкіна, 1932 год Miensk, Magazynnaja, Chajkin. Менск, Магазынная, Хайкін (1930-41).jpg|Магазынная (Унівэрсітэцкая), вучэльня Хайкіна, 1930-41 гг. Miensk, Magazynnaja-Franciškanskaja. Менск, Магазынная-Францішканская (1910-19).jpg|Скрыжаваньне Магазыннай (Кірава) з Францішканскай (Леніна/Ленінскай), 1910-19 гг. Miensk, Magazynnaja-Franciškanskaja. Менск, Магазынная-Францішканская (1925).jpg|Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі, 1925 г. Miensk, Magazynnaja-Franciškanskaja. Менск, Магазынная-Францішканская (1910-41).jpg|Магазынная-Францішканская, Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі, 1910-41 гг. Miensk, Franciškanskaja-Magazynnaja. Менск, Францішканская-Магазынная (1928-39).jpg|Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі, 1928-39 гг. Miensk, Kašarskaja-Magazynnaja. Менск, Кашарская-Магазынная (1913).jpg|Скрыжаваньне Магазыннай (Кірава) з Кашарскай (Чырвонаармейскай), гімназія Фалковіча, 1913 год Miensk, Magazynnaja-Nabiarežnaja. Менск, Магазынная-Набярэжная (05.1943).jpg|Канчатак вуліцы Магазыннай (Кірава) пры яе зліцьці з вуліцай Набярэжнай (Янкі Купалы), 05.1943 г. </gallery> <gallery caption=" Сучасныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="~"}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Менск)]] nqa9m3ldsymqptvp82rrxhpvl4pqryr 2697788 2697726 2026-10-26T21:59:45Z XHCKidx 11053 /* Галерэя */ 2697788 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Кірава |былыя назвы = Магазынная (Універсітэцкая), Міхайлаўская (11 ліпеня) |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Kirava street (Minsk) p01.jpg |подпіс = Вуліца Кірава |раён = [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі]],[[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = |мэтро = [[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]], [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|Кастрычніцкая]], [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Magazynnaja }} '''Вуліца Кірава''' (''гістарычная назва'' — '''Магазынная''', '''Міхайлаўская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у ([[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] раёны), якая пачынаецца ад [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнае плошчы]] і ідзе да [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|вуліцы Янкі Купалы]]. Названая ў гонар савецкага дзяржаўнага і палітычнага дзеяча [[Сяргей Кіраў|Сяргея Кірава]]<ref>https://minsknews.by/kak-poyavilis-vorota-minska-i-s-godami-menyalas-ulicza-kirova/</ref>. Нумарацыя дамоў ідзе ад [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнае плошчы]] (ад [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскай]] вуліцы). Перасякае вуліцы: [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]], [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]], [[Вуліца Камсамольская (Менск)|Камсамольскую]], [[Вуліца Леніна (Менск)|Леніна]], [[Вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]], [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Чырвонаармейскую]]. Побач разьмешчаны станцыі мэтро [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]] і [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|Кастрычніцкая]]. На вуліцы разьмешчаныя: «[[Вароты Менска]]»<ref group=~>вул. Кірава, 1 і 2</ref>, [[Міністэрства гандлю Рэспублікі Беларусь]]<ref group=~>вул. Кірава, 8</ref>, [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчаваньня Рэспублікі Беларусь]]<ref group=~>вул. Кірава, 15</ref>, [[Дынама (стадыён, Менск)|стадыён «Дынама»]], Выканкам [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]]<ref group=~>вул. Кірава, 17 / вул. Камсамольская, 38</ref>, [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]<ref group=~>вул. Кірава, 14 / вул. Леніна, 19</ref>, дзяржаўнае інфармацыйнае агенцтва [[БЕЛТА]]<ref group=~>вул. Кірава, 26</ref>. == Гісторыя == Сваю гістарычную назву вуліца '''Магазынная''' атрымала ад размешчаных непадалёк правіянцкіх складоў (ад [[арабская мова|араб.]] '''مخزن''' ('''maḫzan''') — ''«склад», «сховішча»'')<ref>https://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/35/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD_'%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0'_%D0%BCi%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0_1804_%D0%B3..html</ref>. Сучасная вуліца '''Кірава''' складаецца з дзьвух раней самастойных вуліц: '''Міхайлаўскай''' (за савецкім часам была пераіменаваная ў вуліцу '''11 ліпеня'''), ішла ад вуліцы [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскай]] да [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]], і '''Магазыннай''' (пазьней — '''Унівэрсытэцкай'''), якая працягвалася ад [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]] да [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|вуліцы Янкі Купалы]]. [[22 сьнежня]] [[1934]] года перайменаваная ў гонар савецкага дзяржаўнага і палітычнага дзеяча [[Сяргей Кіраў|Сяргея Міронавіча Кірава]]. == Выбітныя збудаваньні == * [[Дом Козінай|Дом Козінай (гімназія Рэйман)]], Кірава, 5, 1890 г. * Міхайлаўскі сквэр (''Віленскі рынак'') * [[Дом Кастравіцкай]], 1911г, Стары адрас — Магазынная, 5 — рог ''Серпухаўскай і Магазыннай'' (зараз [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]], 26/ Кірава, 11) * [[Дынама (стадыён, Менск)|Стадыён "Дынама"]], 1934 год, Кірава, 8 * [[Crowne Plaza (Менск)|Гатэль "Беларусь"]], 1934 год, рог вуліц [[Вуліца Кірава (Менск)|Кірава]] і [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]] 13/23 * ''Габрэйская рэальная вучэльня Хайкіна'', 1912 год, Кірава, 21 (зараз - ''Суд Цэнтральнага раёну г. Менска'') * [[Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі (Менск)|Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі]] - узведзены ў канцы [[XIX стагодзьдзе|ХІХ стагодзьдзя]], Кірава, 29 == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Pryvakzalny-Vilenskaja. Менск, Прывакзальны-Віленская (1941-42).jpg|Пачатак вуліцы Кірава (тады - Міхайлаўскай) ад прывакзальнага пляцу, 1941-42 Miensk, Pryvakzalny-Vilenskaja. Менск, Прывакзальны-Віленская (1941-44).jpg|Пачатак вуліцы Міхайлаўскай ад прывакзальнага пляцу, 1943-44 Miensk, Vilenski Rynak, Rejman. Менск, Віленскі Рынак, Рэйман (1911) (2).jpg|Міхайлаўская вуліца, гімназія Рэйман, 1911 год Miensk, Vilenski Rynak, Rejman. Менск, Віленскі Рынак, Рэйман (1941-44).jpg|Міхайлаўская вуліца, гімназія Рэйман, 1941-44 гг. Miensk, Vilenski Rynak. Менск, Віленскі Рынак (1931-33).jpg|Міхайлаўская вуліца, Віленскі Рынак (зараз - Міхайлаўскі сквэр), 1931-33 гг. Miensk, Vilenski Rynak. Менск, Віленскі Рынак (1928).jpg|Міхайлаўская, Віленскі Рынак, 1928 год Miensk, Vilenski Rynak. Менск, Віленскі Рынак (1934).jpg|Крыты павільён на Віленскім Рынку, 1934 год Miensk, Universyteckaja-Łošyckaja. Менск, Унівэрсытэцкая-Лошыцкая (06.1943).jpg|Скрыжаваньне сучасных вуліц Сьвярдлова (Ігуменскай, Каломенскай) і Кірава (Магазыннай), 06. 1943 Miensk, Łošyckaja-Magazynnaja. Менск, Лошыцкая-Магазынная (1918).jpg|Скрыжаваньне вуліцы Магазыннай (Кірава) з Лошыцкай (Серпухаўскай, Валадарскага), [[Дом Кастравіцкай]], 1918 год Miensk, Lachaŭka, Dynama. Менск, Ляхаўка, Дынама (1941-44).jpg|Кірава (Магазынная), тэррыторыя сучаснага стадыёну Дынама, 1941-44 гады (з боку вуліцы Ульянаўскай) Miensk, Magazynnaja, Chajkin. Менск, Магазынная, Хайкін (1913).jpg|Магазынная, вучэльня Хайкіна, 1913 год Miensk, Magazynnaja, Chajkin. Менск, Магазынная, Хайкін (1927).jpg|Габрэйская рэальная вучэльня Хайкіна, 1927 г. Miensk, Magazynnaja, Chajkin. Менск, Магазынная, Хайкін (1932).jpg|Магазынная (ужо Унівэрсітэцкая), вучэльня Хайкіна, 1932 год Miensk, Magazynnaja, Chajkin. Менск, Магазынная, Хайкін (1930-41).jpg|Магазынная (Унівэрсітэцкая), вучэльня Хайкіна, 1930-41 гг. Miensk, Magazynnaja-Franciškanskaja. Менск, Магазынная-Францішканская (1910-19).jpg|Скрыжаваньне Магазыннай (Кірава) з Францішканскай (Леніна/Ленінскай), 1910-19 гг. Miensk, Magazynnaja-Franciškanskaja. Менск, Магазынная-Францішканская (1925).jpg|Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі, 1925 г. Miensk, Magazynnaja-Franciškanskaja. Менск, Магазынная-Францішканская (1910-41).jpg|Магазынная-Францішканская, Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі, 1910-41 гг. Miensk, Franciškanskaja-Magazynnaja. Менск, Францішканская-Магазынная (1928-39).jpg|Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі, 1928-39 гг. Miensk, Kašarskaja-Magazynnaja. Менск, Кашарская-Магазынная (1913).jpg|Скрыжаваньне Магазыннай (Кірава) з Кашарскай (Чырвонаармейскай), гімназія Фалковіча, 1913 год Miensk, Magazynnaja-Nabiarežnaja. Менск, Магазынная-Набярэжная (05.1943).jpg|Канчатак вуліцы Магазыннай (Кірава) пры яе зліцьці з вуліцай Набярэжнай (Янкі Купалы), 05.1943 г. </gallery> <gallery caption=" Сучасныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="~"}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Менск)]] 7cngrwsxicikqm4czwmie6h9ryd6gas 2697789 2697788 2026-10-26T22:02:53Z XHCKidx 11053 /* Галерэя */ 2697789 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Кірава |былыя назвы = Магазынная (Універсітэцкая), Міхайлаўская (11 ліпеня) |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Kirava street (Minsk) p01.jpg |подпіс = Вуліца Кірава |раён = [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі]],[[Кастрыніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] |гістарычны раён = [[Новае Места (Менск)]] |даўжыня = |мэтро = [[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]], [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|Кастрычніцкая]], [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Magazynnaja }} '''Вуліца Кірава''' (''гістарычная назва'' — '''Магазынная''', '''Міхайлаўская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у ([[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі]] і [[Кастрычніцкі раён (Менск)|Кастрычніцкі]] раёны), якая пачынаецца ад [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнае плошчы]] і ідзе да [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|вуліцы Янкі Купалы]]. Названая ў гонар савецкага дзяржаўнага і палітычнага дзеяча [[Сяргей Кіраў|Сяргея Кірава]]<ref>https://minsknews.by/kak-poyavilis-vorota-minska-i-s-godami-menyalas-ulicza-kirova/</ref>. Нумарацыя дамоў ідзе ад [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнае плошчы]] (ад [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскай]] вуліцы). Перасякае вуліцы: [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]], [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]], [[Вуліца Камсамольская (Менск)|Камсамольскую]], [[Вуліца Леніна (Менск)|Леніна]], [[Вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]], [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Чырвонаармейскую]]. Побач разьмешчаны станцыі мэтро [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]] і [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|Кастрычніцкая]]. На вуліцы разьмешчаныя: «[[Вароты Менска]]»<ref group=~>вул. Кірава, 1 і 2</ref>, [[Міністэрства гандлю Рэспублікі Беларусь]]<ref group=~>вул. Кірава, 8</ref>, [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчаваньня Рэспублікі Беларусь]]<ref group=~>вул. Кірава, 15</ref>, [[Дынама (стадыён, Менск)|стадыён «Дынама»]], Выканкам [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў|СНД]]<ref group=~>вул. Кірава, 17 / вул. Камсамольская, 38</ref>, [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]<ref group=~>вул. Кірава, 14 / вул. Леніна, 19</ref>, дзяржаўнае інфармацыйнае агенцтва [[БЕЛТА]]<ref group=~>вул. Кірава, 26</ref>. == Гісторыя == Сваю гістарычную назву вуліца '''Магазынная''' атрымала ад размешчаных непадалёк правіянцкіх складоў (ад [[арабская мова|араб.]] '''مخزن''' ('''maḫzan''') — ''«склад», «сховішча»'')<ref>https://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/35/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD_'%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0'_%D0%BCi%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0_1804_%D0%B3..html</ref>. Сучасная вуліца '''Кірава''' складаецца з дзьвух раней самастойных вуліц: '''Міхайлаўскай''' (за савецкім часам была пераіменаваная ў вуліцу '''11 ліпеня'''), ішла ад вуліцы [[Вуліца Бабруйская (Менск)|Бабруйскай]] да [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]], і '''Магазыннай''' (пазьней — '''Унівэрсытэцкай'''), якая працягвалася ад [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]] да [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|вуліцы Янкі Купалы]]. [[22 сьнежня]] [[1934]] года перайменаваная ў гонар савецкага дзяржаўнага і палітычнага дзеяча [[Сяргей Кіраў|Сяргея Міронавіча Кірава]]. == Выбітныя збудаваньні == * [[Дом Козінай|Дом Козінай (гімназія Рэйман)]], Кірава, 5, 1890 г. * Міхайлаўскі сквэр (''Віленскі рынак'') * [[Дом Кастравіцкай]], 1911г, Стары адрас — Магазынная, 5 — рог ''Серпухаўскай і Магазыннай'' (зараз [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]], 26/ Кірава, 11) * [[Дынама (стадыён, Менск)|Стадыён "Дынама"]], 1934 год, Кірава, 8 * [[Crowne Plaza (Менск)|Гатэль "Беларусь"]], 1934 год, рог вуліц [[Вуліца Кірава (Менск)|Кірава]] і [[Вуліца Валадарскага (Менск)|Валадарскага]] 13/23 * ''Габрэйская рэальная вучэльня Хайкіна'', 1912 год, Кірава, 21 (зараз - ''Суд Цэнтральнага раёну г. Менска'') * [[Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі (Менск)|Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі]] - узведзены ў канцы [[XIX стагодзьдзе|ХІХ стагодзьдзя]], Кірава, 29 == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Pryvakzalny-Vilenskaja. Менск, Прывакзальны-Віленская (1941-42).jpg|Пачатак вуліцы Кірава (тады - Міхайлаўскай) ад прывакзальнага пляцу, 1941-42 Miensk, Pryvakzalny-Vilenskaja. Менск, Прывакзальны-Віленская (1941-44).jpg|Пачатак вуліцы Міхайлаўскай ад прывакзальнага пляцу, 1943-44 Miensk, Vilenski Rynak, Rejman. Менск, Віленскі Рынак, Рэйман (1911) (2).jpg|Міхайлаўская вуліца, гімназія Рэйман, 1911 год Miensk, Vilenski Rynak, Rejman. Менск, Віленскі Рынак, Рэйман (1941-44).jpg|Міхайлаўская вуліца, гімназія Рэйман, 1941-44 гг. Miensk, Vilenski Rynak. Менск, Віленскі Рынак (1931-33).jpg|Міхайлаўская вуліца, Віленскі Рынак (зараз - Міхайлаўскі сквэр), 1931-33 гг. Miensk, Vilenski Rynak. Менск, Віленскі Рынак (1928).jpg|Міхайлаўская, Віленскі Рынак, 1928 год Miensk, Vilenski Rynak. Менск, Віленскі Рынак (1934).jpg|Крыты павільён на Віленскім Рынку, 1934 год Miensk, Universyteckaja-Łošyckaja. Менск, Унівэрсытэцкая-Лошыцкая (06.1943).jpg|Скрыжаваньне сучасных вуліц Сьвярдлова (Ігуменскай, Каломенскай) і Кірава (Магазыннай), 06. 1943 Miensk, Łošyckaja-Magazynnaja. Менск, Лошыцкая-Магазынная (1918).jpg|Скрыжаваньне вуліцы Магазыннай (Кірава) з Лошыцкай (Серпухаўскай, Валадарскага), [[Дом Кастравіцкай]], 1918 год Miensk, Lachaŭka, Dynama. Менск, Ляхаўка, Дынама (1941-44).jpg|Кірава (Магазынная), тэррыторыя сучаснага стадыёну Дынама, 1941-44 гады (з боку вуліцы Ульянаўскай) Miensk, Magazynnaja, Chajkin. Менск, Магазынная, Хайкін (1913).jpg|Магазынная, вучэльня Хайкіна, 1913 год Miensk, Magazynnaja, Chajkin. Менск, Магазынная, Хайкін (1927).jpg|Габрэйская рэальная вучэльня Хайкіна, 1927 г. Miensk, Magazynnaja, Chajkin. Менск, Магазынная, Хайкін (1932).jpg|Магазынная (ужо Унівэрсітэцкая), вучэльня Хайкіна, 1932 год Miensk, Magazynnaja, Chajkin. Менск, Магазынная, Хайкін (1930-41).jpg|Магазынная (Унівэрсітэцкая), вучэльня Хайкіна, 1930-41 гг. Miensk, Magazynnaja-Franciškanskaja. Менск, Магазынная-Францішканская (1910-19).jpg|Скрыжаваньне Магазыннай (Кірава) з Францішканскай (Леніна/Ленінскай), 1910-19 гг. Miensk, Magazynnaja-Franciškanskaja. Менск, Магазынная-Францішканская (1925).jpg|Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі, 1925 г. Miensk, Magazynnaja-Franciškanskaja. Менск, Магазынная-Францішканская (1910-41).jpg|Магазынная-Францішканская, Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі, 1910-41 гг. Miensk, Franciškanskaja-Magazynnaja. Менск, Францішканская-Магазынная (1928-39).jpg|Будынак Упраўленьня Беларускай чыгункі, 1928-39 гг. Miensk, Kašarskaja-Magazynnaja. Менск, Кашарская-Магазынная (1913).jpg|Скрыжаваньне Магазыннай (Кірава) з Кашарскай (Чырвонаармейскай), гімназія Фалковіча, 1913 год Miensk, Magazynnaja-Nabiarežnaja. Менск, Магазынная-Набярэжная (05.1943).jpg|Канчатак вуліцы Магазыннай (Кірава) пры яе зліцьці з вуліцай Набярэжнай (Янкі Купалы), 05.1943 г. Miensk, Lachaŭka. Менск, Ляхаўка (1941).jpg|Кірава (Магазынная), аэрафотаздымак 1941 года </gallery> <gallery caption=" Сучасныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="~"}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Менск)]] tgmil074ixq3qk75gyurbzhjsflzvhu Прымэра дывізіё чэмпіянату Андоры па футболе 2026—2027 гадоў 0 303801 2697732 2689207 2026-10-26T15:08:04Z TheReallyThings 100508 /* Табліца */ 2697732 wikitext text/x-wiki '''Прымэра дывізіё 2026—2027 гадоў''' — 32-і розыгрыш [[Прымэра дывізіё чэмпіянату Андоры па футболе|Прымэра дывізіё]], найвышэйшага футбольнага дывізіёну Андоры, які пачаўся 5 верасьня 2026 году. == Клюбы == У турніры бяруць удзел дзесяць клюбаў, зь якіх восем былі ўдзельнікамі папярэдняга сэзону, а два клюбы прасунуліся з Сэгона дывізіё — «[[Каса-дэ-Партугаль Андора-ля-Вэльля|Каса-дэ-Партугаль]]» і «[[Спортынг Эскальдэс|Спортынг]]». Гэтыя клюбы замянілі «[[Уніё Эспартыва Санта-Калёма]]» і «[[Пас-дэ-ля-Каса Энкамп|Пас-дэ-ля-Касу]]». == Табліца == <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |абнаўленьне = 26 кастрычніка 2026 |крыніца = [https://www.soccerway.com/andorra/primera-divisio/ Soccerway] <!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў= SFC, INT, ORD, ACE, ESP, RAN, CAS, PEN, SPO, CAR <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CL1Q |вынік2=ECL1Q |вынік9=RPO |вынік10=REL <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_ACE=2 |нічыі_ACE=3 |паразы_ACE=1 |мз_ACE=12 |мп_ACE=8 <!-- Atlètic Club d'Escaldes--> |перамогі_ESP=2 |нічыі_ESP=2 |паразы_ESP=2 |мз_ESP=10 |мп_ESP=7 <!-- Esperança--> |перамогі_INT=4 |нічыі_INT=2 |паразы_INT=0 |мз_INT=17 |мп_INT=5 <!-- Inter Club d'Escaldes--> |перамогі_CAR=0 |нічыі_CAR=1 |паразы_CAR=5 |мз_CAR=4 |мп_CAR=15 <!-- Carroi--> |перамогі_ORD=4 |нічыі_ORD=0 |паразы_ORD=2 |мз_ORD=9 |мп_ORD=13 <!-- Ordino--> |перамогі_CAS=1 |нічыі_CAS=2 |паразы_CAS=3 |мз_CAS=7 |мп_CAS=13 <!-- Casa de Portugal--> |перамогі_PEN=1 |нічыі_PEN=2 |паразы_PEN=3 |мз_PEN=5 |мп_PEN=11 <!-- Penya Encarnada--> |перамогі_RAN=2 |нічыі_RAN=2 |паразы_RAN=2 |мз_RAN=7 |мп_RAN=7 <!-- FC Rànger's--> |перамогі_SFC=5 |нічыі_SFC=1 |паразы_SFC=0 |мз_SFC=20 |мп_SFC=3 <!-- FC Santa Coloma--> |перамогі_SPO=1 |нічыі_SPO=1 |паразы_SPO=4 |мз_SPO=5 |мп_SPO=14 <!-- Sporting Escaldes--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ACE=[[Атлетык Эскальдэс-Энгардань|Атлетык Эскальдэс]] |назва_CAR=[[Карой Андора-ля-Вэльля|Карой]] |назва_CAS=[[Каса-дэ-Партугаль Андора-ля-Вэльля|Каса-дэ-Партугаль]] |назва_ESP=[[Эспэранса Андора-ля-Вэльля|Эспэранса]] |назва_INT=[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]] |назва_ORD=[[Ардына (футбольны клюб)|Ардына]] |назва_PEN=[[Пэнья Энкарнада Андора-ля-Вэльля|Пэнья Энкарнада]] |назва_RAN=[[Ранжэрс Андора-ля-Вэльля|Ранжэрс]] |назва_SFC=[[Санта-Калёма (футбольны клюб)|Санта-Калёма]] |назва_SPO=[[Спортынг Эскальдэс]] <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Забітыя мячы ў гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CL1Q=green1|тэкст_CL1Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ECL1Q=yellow1 |тэкст_ECL1Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=Пераходныя матчы |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Сэгона дывізіё }}</onlyinclude> == Вынікі гульняў == {{#invoke:Спартовыя вынікі|main | крыніца = [https://www.soccerway.com/andorra/primera-divisio Soccerway] | абнаўленьне = 6 верасьня 2026 | стыль_матчаў = футбол | этапы = 2 |парадак_камандаў= ORD, ACE, INT, CAR, CAS, PEN, RAN, SFC, SPO, ESP |скарачэньне_ACE=[[Атлетык Эскальдэс-Энгардань|Атл]] |скарачэньне_CAR=[[Карой Андора-ля-Вэльля|Кар]] |скарачэньне_CAS=[[Каса-дэ-Партугаль Андора-ля-Вэльля|Кас]] |скарачэньне_ESP=[[Эспэранса Андора-ля-Вэльля|Эсп]] |скарачэньне_INT=[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інт]] |скарачэньне_ORD=[[Ардына (футбольны клюб)|Ард]] |скарачэньне_PEN=[[Пэнья Энкарнада Андора-ля-Вэльля|Пэн]] |скарачэньне_RAN=[[Ранжэрс Андора-ля-Вэльля|Ран]] |скарачэньне_SFC=[[Санта-Калёма (футбольны клюб)|Сан]] |скарачэньне_SPO=[[Спортынг Эскальдэс|Спо]] |назва_ACE=[[Атлетык Эскальдэс-Энгардань|Атлетык Эскальдэс]] |назва_CAR=[[Карой Андора-ля-Вэльля|Карой]] |назва_CAS=[[Каса-дэ-Партугаль Андора-ля-Вэльля|Каса-дэ-Партугаль]] |назва_ESP=[[Эспэранса Андора-ля-Вэльля|Эспэранса]] |назва_INT=[[Інтэр Эскальдэс-Энгардань|Інтэр Эскальдэс]] |назва_ORD=[[Ардына (футбольны клюб)|Ардына]] |назва_PEN=[[Пэнья Энкарнада Андора-ля-Вэльля|Пэнья Энкарнада]] |назва_RAN=[[Ранжэрс Андора-ля-Вэльля|Ранжэрс]] |назва_SFC=[[Санта-Калёма (футбольны клюб)|Санта-Калёма]] |назва_SPO={{nobr|[[Спортынг Эскальдэс]]}} |матч1_CAR_SFC=0–3 |матч1_ESP_INT=2–2 |матч1_CAS_RAN=1–1 |матч1_SPO_ORD=1–2 |матч1_PEN_ACE=1–1 }} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.faf.ad/ Афіцыйны сайт Футбольнай фэдэрацыі Андоры] {{Сэзоны Прымэра дывізіё чэмпіянату Андоры па футболе}} {{Эўрапейскі футбол у сэзоне 2026—2027 гадоў}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Андоры па футболе]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] [[Катэгорыя:2027 год у футболе]] 9hyo6pxwxevbrfuu62rgbghsj0otm8u Копцеўшчына (Корасьценскі раён) 0 304366 2697734 2697577 2026-10-26T16:29:22Z Дамінік 64057 2697734 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|зьлева|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў возны генэрал Дэміян Дзімітровіч у двары сяла Коптэўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, ўчыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] jy3u50gooqmh0i9vw6bo3mzqed5964j 2697735 2697734 2026-10-26T16:31:45Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697735 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|зьлева|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў возны генэрал Дэміян Дзімітровіч у двары сяла Коптэўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, ўчыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] gtkb7ilol4fk4tg71fnms5umn9qeafv 2697740 2697735 2026-10-26T16:40:52Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697740 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|зьлева|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў возны генэрал Дэміян Дзімітровіч у двары сяла Коптэўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, ўчыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 8txgr8s6caanswz1j0573iofmhm06za 2697741 2697740 2026-10-26T16:41:45Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697741 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|зьлева|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў возны генэрал Дэміян Дзімітровіч у двары сяла Коптэўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, ўчыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 987eawiwd1713g3g9sgkq6687847h0k 2697742 2697741 2026-10-26T16:43:33Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697742 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|зьлева|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў возны генэрал Дэміян Дзімітровіч у двары сяла Коп''тэ''ўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, ўчыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 4qmkqjjjgoewhoxewqs697rm9dko282 2697795 2697742 2026-10-27T00:48:24Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697795 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|зьлева|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў [[возны]] генэрал Дэміян Дзімітровіч у двары сяла Коп''тэ''ўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, ўчыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 7geaqmfc1yvhoizsh9zjc8n8tlhny4y 2697797 2697795 2026-10-27T00:51:44Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697797 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|зьлева|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў [[возны]] генэрал Дзяміян Дзімітровіч у двары сяла Коп''тэ''ўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, ўчыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваецца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 87l7knzyxo4adrar0v22h1as86x22it 2697799 2697797 2026-10-27T00:58:07Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697799 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|зьлева|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў [[возны]] генэрал Дзяміян Дзімітровіч у двары сяла Коп''тэ''ўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, ўчыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваюцца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] tthehr8ems1z6wkvz7hgvyipw770oak 2697830 2697799 2026-10-27T11:03:49Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697830 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|зьлева|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў [[возны]] генэрал Дзяміян Дзімітровіч у двары сяла Коп''тэ''ўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, учыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваюцца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] chzct5tf5sf87fi3o6lx0hvz87i4fu1 Шаблён:Выява дня/2026-11-18 10 304395 2697715 2026-10-26T12:16:12Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Horses grazing at Trunkol meadow, Jammu and Kashmir, India (crop).jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2697715 wikitext text/x-wiki Horses grazing at Trunkol meadow, Jammu and Kashmir, India (crop).jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> dyqctqcm8pite0p3qj11v89le4hisyl Самсонаўка 0 304396 2697716 2026-10-26T12:20:58Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Іншыя значэньні|Самсонаўка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Самсонаўка |Лацінка = Samsonaŭka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Самсонаўкі |Герб = |Сьцяг...“ 2697716 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Самсонаўка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Самсонаўка |Лацінка = Samsonaŭka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Самсонаўкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 5 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808060 |Выява = Samsonaŭka (03).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 51 |Шырата сэкундаў = 05 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 43 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Самсо́наўка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да 16 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Samsonaŭka}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] f8r288ts0r7ct5meebugts3ctbt9xlz Дамініканская вуліца (Менск) 0 304397 2697720 2026-10-26T12:30:09Z XHCKidx 11053 XHCKidx перанёс старонку [[Дамініканская вуліца (Менск)]] у [[Вуліца Энгельса (Менск)]] паўзьверх перанакіраваньня 2697720 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Вуліца Энгельса (Менск)]] nsw0caz4mg6qxicew0rs7tv4hbxb2jm Сінія Горы 0 304398 2697722 2026-10-26T12:45:03Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Населены пункт/Беларусь |Назва = Сінія Горы |Лацінка = Sinija Hory |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Сініх Гор |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата з...“ 2697722 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Сінія Горы |Лацінка = Sinija Hory |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Сініх Гор |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 45 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D0%93%D0%BE%D1%80%D1%8B Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808061 |Выява = Синие Горы.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 51 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 00 |Даўгата сэкундаў = 10 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Сі́нія Го́ры'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 434</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да 10 лютага 1977 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>Рашэньне выканкаму Менскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 лютага 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзыдыюма Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэньняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 9 (1527).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Samsonaŭka}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] 7zon5s2y5r25wwhttorbcdjhtyvsn5x Кавалёўка (хутар) 0 304399 2697728 2026-10-26T12:55:44Z Red Winged Duck 39 Red Winged Duck перанёс старонку [[Кавалёўка (хутар)]] у [[Кавалёўка (Астравецкі раён)]]: вёска: http://maps.by/viewate/15637 2697728 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Кавалёўка (Астравецкі раён)]] a1tg9c76wnhkn33amq363sawvjv6mw6 Ахтырскі раён 0 304400 2697737 2026-10-26T16:36:06Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Ахтырскі раён]] у [[Ахтырскі раён (1923—2020)]]: колішні раён 2697737 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Ахтырскі раён (1923—2020)]] st301u2n1df5cwl8co7y5ms7ddo71ja 2697739 2697737 2026-10-26T16:38:05Z Vlad5250 57182 Выдаленае перанакіраваньне на [[Ахтырскі раён (1923—2020)]] 2697739 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Ахтырскі раён | Арыгінальная назва = Охтирський район | Герб = Coat of Arms of Okhtyrka Raion.svg | Сьцяг = Flag of Okhtyrka Raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Ахтырка]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 19 ліпеня 2020 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 125 600 |Год перапісу = 2020 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 3196,6 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Akhtyrskiy rayon 2020.svg | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-5446 | Паштовыя індэксы = 42700—42768 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Ахтырскі раён''' ({{мова-uk|Охтирський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўдні [[Сумская вобласьць|Сумское вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Ахтырка]]. {{Сумская вобласьць}} {{Накід:Геаграфія Украіны}} [[Катэгорыя:Раёны Сумской вобласьці]] apksw1kigx4sdymtfs1jiq3n605ux5k Канатопскі раён 0 304401 2697744 2026-10-26T16:45:28Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Канатопскі раён]] у [[Канатопскі раён (1923—2020)]]: колішні раён 2697744 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Канатопскі раён (1923—2020)]] 1s9ho1sgk6z7d3puheujyrp3jq4mkq6 2697746 2697744 2026-10-26T16:49:05Z Vlad5250 57182 Выдаленае перанакіраваньне на [[Канатопскі раён (1923—2020)]] 2697746 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Канатопскі раён |Арыгінальная назва = Конотопський район |Герб = Coat of arms of Konotop Raion.svg |Сьцяг = Flag of Konotop Raion.svg |Краіна = [[Украіна]] |Гімн = |Статус = раён |Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] |Улучае = |Цэнтар = [[Канатоп (горад)|Канатоп]] |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |ДатаЎтварэньня = 19 ліпеня 2020 |Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = |АфіцыйныяМовы = украінская |Насельніцтва = 204 200 |Год перапісу = 2020 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = 5190,6 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Konotopskiy rayon 2020.svg |Памер мапы = 200 |Часавы пас = [[GMT]] +2 |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-5447 |Паштовыя індэксы = 41600—41681 |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Парамэтр1 = |Назва парамэтру 1 = |Дадаткі = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Канатопскі раён''' ({{мова-uk|Конотопський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтральнай частцы [[Сумская вобласьць|Сумское вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Канатоп (горад)|Канатоп]]. {{Сумская вобласьць}} {{Накід:Украіна}} [[Катэгорыя:Раёны Сумской вобласьці]] hhuls29r3yci4sqcocanavejj0qf56z Роменскі раён 0 304402 2697748 2026-10-26T16:51:43Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Роменскі раён]] у [[Роменскі раён (1930—2020)]]: колішні раён 2697748 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Роменскі раён (1930—2020)]] qx9n7zq2rm2fz24dh5rvqo16qj4xqq3 2697750 2697748 2026-10-26T16:56:02Z Vlad5250 57182 Выдаленае перанакіраваньне на [[Роменскі раён (1930—2020)]] 2697750 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Роменскі раён | Арыгінальная назва = Роменський район | Герб = Coat of arms of Romny Raion, Sumy Oblast.svg | Сьцяг = Flag of Romny Raion.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Ромны]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 19 ліпеня 2020 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 113 700 |Год перапісу = 2020 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 3882,7 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Romenskiy rayon 2020.svg | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-5448 | Паштовыя індэксы = 42000—42088 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Роменскі раён''' ({{мова-uk|Роменський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтральнай частцы [[Сумская вобласьць|Сумское вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Ромны]]. {{Накід:Украіна}} {{Сумская вобласьць}} [[Катэгорыя:Раёны Сумской вобласьці]] 2dfmpo4saw7pzrbe2ixpaw5t4kaj67q Сумскі раён 0 304403 2697752 2026-10-26T16:58:51Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Сумскі раён]] у [[Сумскі раён (1923—2020)]]: колішні раён 2697752 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Сумскі раён (1923—2020)]] 65yveukv4alqa2fomi9h4ucif9fe51r 2697754 2697752 2026-10-26T17:04:27Z Vlad5250 57182 Выдаленае перанакіраваньне на [[Сумскі раён (1923—2020)]] 2697754 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Сумскі раён | Арыгінальная назва = Сумський район | Герб = Coat of Arms of Sumy Raion.svg | Сьцяг = Flag of Sumyskyj district.png | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Сумы]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 19 ліпеня 2020 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 449 400 |Год перапісу = 2020 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 6499,4 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Sumskiy rayon 2020.svg | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-542 | Паштовыя індэксы = 42301—42356 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Сумскі́ раён''' ({{мова-uk|Сумський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на ўсходзе [[Сумская вобласьць|Сумское вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Сумы]]. {{Накід:Украіна}} {{Сумская вобласьць}} [[Катэгорыя:Раёны Сумской вобласьці]] cr01bgwcbax6rl3uyx66vx1tblmulay Шосткінскі раён 0 304404 2697756 2026-10-26T17:06:55Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Шосткінскі раён]] у [[Шосткінскі раён (1923—2020)]]: колішні раён 2697756 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Шосткінскі раён (1923—2020)]] phik1c0hl7tustvq0c5ynyk1bd4a4k7 2697758 2697756 2026-10-26T17:09:07Z Vlad5250 57182 Выдаленае перанакіраваньне на [[Шосткінскі раён (1923—2020)]] 2697758 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Шосткінскі раён | Арыгінальная назва = Шосткинський район | Герб = Coat of Arms of Shostka raion (2022).svg | Сьцяг = Flag of Shostka raion (2022).svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Сумская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Шостка]] | БуйныГорад = | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 19 ліпеня 2020 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 188 500 |Год перапісу = 2020 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 5072,3 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Shostkinskiy rayon 2020.svg | Памер мапы = 200 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-5449 | Паштовыя індэксы = 41100—41146 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Шосткінскі раён''' ({{мова-uk|Шосткинський район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная на поўначы [[Сумская вобласьць|Сумское вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Шостка]]. {{Накід:Украіна}} {{Сумская вобласьць}} [[Катэгорыя:Раёны Сумской вобласьці]] q8my0t28g3sgxipl3jin76ns4udeetw Гутаркі ўдзельніка:Максим Синявец 3 304405 2697760 2026-10-26T17:10:43Z Ліцьвін 847 Вітаем 2697760 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll Гутаркі ўдзельніка:TheReallyThings 3 304406 2697761 2026-10-26T17:12:06Z Ліцьвін 847 Вітаем 2697761 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll Імхатэп 0 304407 2697762 2026-10-26T17:34:41Z Dymitr 10914 крыніца — https://be.wikipedia.org/wiki/Імхатэп?oldid=4404718 2697762 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} [[Файл:Imhotep-Louvre.JPG|значак|Бажок Імхатэпа, які быў візырам фараона, жрацом і дойлідам. Бронза, [[Пталемэеўскі Эгіпет|пталемэеўскія часы]] (332—330 гады да н. э.)]] '''Імхатэп''' — выдатны [[Старажытны Эгіпет|старажытнаэгіпецкі]] дойлід часоў [[Старое царства (Старажытны Эгіпет)|Старога царства]], вярхоўны саноўнік [[Джосэр]]а — другога фараона III дынастыі (2630—2611 да н. э.), найвышэйшы жрэц [[Ра]] ў [[Геліёпаль (Старажытны Эгіпет)|Геліёпалі]]. Паданьні, якія ўзьніклі праз доўгі час па ягонай сьмерці, выяўляюць яго як выдатнага аўтара мудрых тэкстаў<ref>{{кніга|імя=D.|прозьвішча=Wildung|загаловак=Egyptian Saints: Deification in pharaonic Egypt|выдавецтва=New York University Press|год=1977|isbn=978-0-8147-9169-1}}</ref> і, у прыватнасьці, як лекара<ref>{{кніга|імя=William|прозьвішча=Osler|загаловак=The Evolution of Modern Medicine|выдавецтва=Kessinger|год=2004}}</ref><ref>{{кніга|імя=C. G.|прозьвішча=Musso|загаловак=Imhotep: The dean among the ancient Egyptian physicians|год=2005}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Willerson, J. T.; Teaff, R.|загаловак=Egyptian Contributions to Cardiovascular Medicine|выданьне=Texas Heart Institute Journal|старонкі=194|год=1995}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Highfield, Roger|спасылка=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3293164/How-Imhotep-gave-us-medicine.html|загаловак=How Imhotep gave us medicine|выдавец=The Telegraph|дата публікацыі=10.05.2007|копія=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3293164/How-Imhotep-gave-us-medicine.html|дата копіі=12.01.2022}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Herbowski, Leszek|загаловак=The maze of the cerebrospinal fluid discovery|выданьне=Anatomy Research International|том=2013|старонкі=5|год=2013|DOI=10.1155/2013/596027}}</ref>. Аніводзен з тэкстаў, што захаваўся з часоў ягонага жыцьця, ня згадвае пра гэтыя ролі, а цягам першых 1200 гадоў па ягонай сьмерці імя Імхатэп наагул анідзе ня згадвалася<ref>{{кніга|імя=E.|прозьвішча=Teeter|загаловак=Religion and Ritual in Ancient Egypt|год=2011}}</ref>. Аднак, пазьней пачаў шанавацца ў якасьці бога лекаваньня, а таксама ўважацца за першага вядомага ў сусьветнай гісторыі архітэктара і навукоўца. == Біяграфія == Імхатэп спраектаваў першую прыступкавую піраміду ў [[Сакара|Сакары]] ля [[Мэмфіс (Старажытны Эгіпет)|Мэмфісу]], а таксама комплекс архітэктурных збудаваньняў вакол піраміды. Імхатэп уважаецца за вынаходніка пірамідальнай архітэктурнай формы, бо ён прапанаваў надбудоўваць над каменнай мастабай (прастакутнім магільным збудаваньнем) фараона яшчэ 3 мастабы меншым памерам, ператварыўшы мастабу ў чатырохпрыступкавкую піраміду, а пазьней колькасьць прыступак піраміды была павялічаная да шасьці. У выніку яна дасягнула вышынёю 61 мэтар. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 [[Катэгорыя:Старажытнаэгіпецкія навукоўцы]] dseo5aivl1w465ynq5hr5xupi1us8lv Абмеркаваньне:Сураў 1 304408 2697780 2026-10-26T20:37:06Z ~2026-57231-14 100870 /* ещё значение */ новы разьдзел 2697780 wikitext text/x-wiki == ещё значение == Кіраўнік КЛУБА загадкавыя З'ЯВЫ Валагодскай вобласці, загінуў у 2011 [[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-57231-14|~2026-57231-14]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-57231-14|размова]]) 23:37, 26 кастрычніка 2026 (+03) d6o60c6go8s3aa6dquz8f19fzccd9bi 2697786 2697780 2026-10-26T21:26:22Z Dymitr 10914 выдаліць 2697786 wikitext text/x-wiki {{ХВ|А1}} == ещё значение == Кіраўнік КЛУБА загадкавыя З'ЯВЫ Валагодскай вобласці, загінуў у 2011 [[Спэцыяльныя:Унёсак/~2026-57231-14|~2026-57231-14]] ([[Гутаркі ўдзельніка:~2026-57231-14|размова]]) 23:37, 26 кастрычніка 2026 (+03) 0xjnt5a7nqn19jsorx4zemfmdcgy6wu Домінік Грэйф 0 304409 2697784 2026-10-26T21:20:02Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Dominik_Greif?oldid=1380504363 2697784 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Домінік Грэйф''' ({{мова-sk|Dominik Greif}}; {{Н}} 6 красавіка 1997 году) — славацкі футбаліст, брамнік клюбу «[[Алімпік Ліён|Алімпік]]» зь [[Ліён]]у і [[Мужчынская зборная Славаччыны па футболе|зборнай Славаччыны]]. == Кар’ера == === Клюбная === Пачаў кар’еру ў складзе браціслаўскага «[[Слован Браціслава|Словану]]» ў 2015 годзе. Замацаваўся ў якасьці першага брамніка ў [[Першая ліга чэмпіянату Славаччыны па футболе 2018—2019 гадоў|сэзоне 2018—2019 гадоў]]. 6 ліпеня 2021 году Грэйф далучыўся да гішпанскага клюбу «[[Мальёрка Пальма|Мальёрка]]», які толькі вярнуўся ў [[Ля Ліга|Ля Лігу]]. Футбаліст склаў пяцігадовы кантракт<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.rcdmallorca.es/en/content/news/news/dominik-greif-joins-rcd-mallorca|загаловак=Dominik Greif joins RCD Mallorca|выдавецтва=RCD Mallorca|дата публікацыі=06.07.2021|дата доступу=01.09.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210714130436/https://www.rcdmallorca.es/en/content/news/news/dominik-greif-joins-rcd-mallorca|дата копіі=14.07.2021}}</ref>. Неўзабаве пасьля прыбыцьця ён сутыкнуўся з шэрагам розных праблемаў з здароўем<ref>{{спасылка|спасылка=https://sport.aktuality.sk/c/11bqKwa/dominik-greif-som-rad-ze-som-sa-neobesil/|загаловак=Rozhovor Dominik Greif: Som rád, že som sa neobesil|выдавецтва=Aktuality.sk|дата публікацыі=28.12.2022|дата доступу=28.12.2022|копія=https://web.archive.org/web/20230103231701/https://sport.aktuality.sk/c/11bqKwa/dominik-greif-som-rad-ze-som-sa-neobesil/|дата копіі=03.01.2023}}</ref>, што ўскладніла ягоную адаптацыю. 18 жніўня 2025 году францускі клюб «[[Алімпік Ліён|Алімпік]]» зь Ліёну абвесьціў пра падпісаньне Грэйфа. Паводле паведамленьняў, пачатковая сума трансфэру склала 4 мільёны эўра з мажлівымі бонусамі<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.ol.fr/fr/actualites/dominik-greif-rejoint-l-olympique-lyonnais-jusqu-en-2029|загаловак=Dominik Greif rejoint l’Olympique Lyonnais jusqu’en 2029|выдавецтва=Olympique Lyonnais|дата доступу=19.08.2025}}</ref>. Кантракт быў разьлічаны да 2029 году. === Міжнародная === Хоць Грэйф лічыўся запасным брамнікам у нацыянальнай [[Мужчынская зборная Славаччыны па футболе|зборнай Славаччыны]]<ref>{{навіна|спасылка=https://www.webnoviny.sk/trener-hapal-vital-hracov-na-zraze-pred-uvodnymi-zapasmi-kvalifikacie-o-me-2020/|загаловак=Tréner Hapal vítal hráčov na zraze pred úvodnými zápasmi kvalifikácie o ME 2020|дата публікацыі=17.03.2019|копія=https://web.archive.org/web/20190529223432/https://www.webnoviny.sk/trener-hapal-vital-hracov-na-zraze-pred-uvodnymi-zapasmi-kvalifikacie-o-me-2020/|дата копіі=29.05.2019}}</ref>, упершыню выклік у галоўную каманду краіны ён атрымаў 25 траўня 2019 году ад галоўнага трэнэра [[Паўла Гапал|Паўла Гапала]]. Футбаліст задэбютаваў у складзе зборнай 7 чэрвеня 2019 году ў матчы супраць [[Мужчынская зборная Ярданіі па футболе|зборнай Ярданіі]]. == Дасягненьні == '''«Слован»''': * [[Чэмпіянат Славаччыны па футболе|Чэмпіён Славаччыны]]: 2019, 2020, 2021 * Уладальнік [[Кубак Славаччыны па футболе|Кубка Славаччыны]]: 2017, 2018, 2020, 2021 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Грэйф, Домінік}} [[Катэгорыя:Славацкія футбалісты]] 51osf3lziubnf2rai9368m5kovzvs7j Вуліца Ульянаўская (Менск) 0 304410 2697790 2026-10-26T22:32:57Z XHCKidx 11053 Створаная старонка са зьместам „__NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ульянаўская |былыя назвы = Гарбарная, Ільлінская |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (21).jpg |подпіс = Менск, вуліца Улья...“ 2697790 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ульянаўская |былыя назвы = Гарбарная, Ільлінская |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (21).jpg |подпіс = Менск, вуліца Ульянаўская |раён1 = Ленінскі |раён2 = |гістарычны раён = [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Harbarnaja }} '''Вуліца Ульянаўская''' (''гістарычная назва'' — '''Гарбарная''', '''Ільлінская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у у [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі]] раёне. Названа у гонар [[Уладзімер Ленін|Уладзімера Ільліча Леніна]] (сапраўднае прозьвішча - ''Ульянаў'')<ref>https://citydog.io/post/9-ulic-pereimenovat/</ref>. Пачынаецца ад скрыжаваньня з [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|вуліцай Чырвонаармейскай]], перасякае вуліцы [[Вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]], [[Вуліца Леніна (Менск)|Леніна]], праходзіць каля [[Плошча Аб’яднаных нацый (Менск)|плошчы Аб’яднаных нацый]], перасякае вуліцы [[Вуліца Кастрычніцкая (Менск)|Кастрычніцкую]], [[Вуліца Беларуская (Менск)|Беларускую]], [[Круглы завулак (Менск)|Круглы завулак]], [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]] і заканчваецца на [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнай плошчы]]. Даўжыня — 1300 м. Нумарацыя дамоў - ад вуліцы [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Чырвонаармейскай]]. На Ульянаўскай вуліцы размешчаны: [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], Менскае аддзяленьне Беларускае чыгункі, будынкі Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэту, 3-й гарадской клінічнай лякарні імя Я. У. Клумава і 6-й паліклінікі г. Менска. == Гісторыя == На пачатку [[XIX]] стагодзьдзя гэтая тэрыторыя знаходзілася за [[Земляны Вал|гарадскім земляным валам]]. Тут стаялі асобныя сядзібы і дамы, а ля сучаснага моста да вуліцы [[Вуліца Кастрычніцкая (Менск)|Кастрычніцкай]] цераз раку Сьвіслач працаваў вадзяны млын. На поўдзень размяшчалася працоўнае прадмесьце [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]] з драўлянай забудовай і прадпрыемствамі. У [[1922]] годзе вуліцу перайменавалі ва Ульянаўскую. Сучасны напрамак вуліца атрымала ў 1937 годзе. Тады знеслі старыя драўляныя пабудовы ў раёне вакзала і праклалі трамвайную лінію. У склад вуліцы ўвайшоў участак былой Гарбарнай вуліцы (звязанай са скурным рамяством - гарбарствам). Сучаснае архітэктурнае аблічча вуліца набыла ў перыяд аднаўлення [[Менск]]у пасля [[Нямецка-савецкая вайна|Вялікае Айчыннае вайны]]. У [[1949]]–[[1953]] гадах пры рэканструкцыі [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнае плошчы]] і цэнтральных магістраляў тут узвялі новыя капітальныя будынкі. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (1927).jpg|Менск, прадмесьце Ляхаўка, былая гарбарня Суціна, 1927 г. Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (1931).jpg|Менск, Ляхаўка, гарбары за працай, гарбарня Суціна, 1931 г. Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (13.08.1932).jpg|Менск, Ляхаўка, нацыялізаваная гарбарня Суціна, (13.08.1932) Miensk, Lachaŭskaja-Śvisłač. Менск, Ляхаўская-Сьвіслач (3.07.1941).jpg|Менск, Ляхаўская (Кастрычніцкая)-Гарбарная (Ульянаўская), узарваны мост цераз Сьвіслач, (3.07.1941) Miensk, Lachaŭka, Franciškanskaja-Harbarnaja. Менск, Ляхаўка, Францішканская-Гарбарная (1922-41).jpg|Скрыжаваньне былой Гарбарнай з Францішканскай (Леніна), 1922-41 гг. </gallery> <gallery caption=" Сучасныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Ulyanauskaya Street, Minsk.jpg|Пачатак вуліцы Ульянаўскай ад Чырвонаармейскай Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (13).jpg|Скрыжаваньне з Беларускай вуліцай Мінск. вул.Ульянаўская, 25 (01).jpg|Старая камяніца па Ульянаўскай, 25 Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (09).jpg|Старая камяніца па Ульянаўскай Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (06).jpg|Стары драўляны будынак па Ульянаўскай Sviardlova street (Minsk) p11.jpg|Скрыжаваньне Ульянаўскай са Сьярдлова Трамвай № 2 Вул. Ульянаўская (05).jpg|Трамвай № 2 па Ульянаўскай Конференция "Нарочь-ГИС-2014" - panoramio (8).jpg|Канец вуліцы Ульянаўскай ля Прывакзальнае плошчы </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Менск)]] lcr1g2k1y3magt3los2vxklsnpo6snj 2697792 2697790 2026-10-26T22:44:46Z XHCKidx 11053 /* Гісторыя */ 2697792 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ульянаўская |былыя назвы = Гарбарная, Ільлінская |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (21).jpg |подпіс = Менск, вуліца Ульянаўская |раён1 = Ленінскі |раён2 = |гістарычны раён = [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Harbarnaja }} '''Вуліца Ульянаўская''' (''гістарычная назва'' — '''Гарбарная''', '''Ільлінская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у у [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі]] раёне. Названа у гонар [[Уладзімер Ленін|Уладзімера Ільліча Леніна]] (сапраўднае прозьвішча - ''Ульянаў'')<ref>https://citydog.io/post/9-ulic-pereimenovat/</ref>. Пачынаецца ад скрыжаваньня з [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|вуліцай Чырвонаармейскай]], перасякае вуліцы [[Вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]], [[Вуліца Леніна (Менск)|Леніна]], праходзіць каля [[Плошча Аб’яднаных нацый (Менск)|плошчы Аб’яднаных нацый]], перасякае вуліцы [[Вуліца Кастрычніцкая (Менск)|Кастрычніцкую]], [[Вуліца Беларуская (Менск)|Беларускую]], [[Круглы завулак (Менск)|Круглы завулак]], [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]] і заканчваецца на [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнай плошчы]]. Даўжыня — 1300 м. Нумарацыя дамоў - ад вуліцы [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Чырвонаармейскай]]. На Ульянаўскай вуліцы размешчаны: [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], Менскае аддзяленьне Беларускае чыгункі, будынкі Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэту, 3-й гарадской клінічнай лякарні імя Я. У. Клумава і 6-й паліклінікі г. Менска. == Гісторыя == На пачатку [[XIX]] стагодзьдзя гэтая тэрыторыя знаходзілася за [[Земляны Вал|гарадскім земляным валам]]. Тут стаялі асобныя сядзібы і дамы, а ля сучаснага моста да вуліцы [[Вуліца Кастрычніцкая (Менск)|Кастрычніцкай]] цераз раку Сьвіслач працаваў вадзяны млын. На поўдзень размяшчалася працоўнае прадмесьце [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]] з драўлянай забудовай і прадпрыемствамі. У [[1922]] годзе вуліцу перайменавалі ва Ульянаўскую. Сучасны напрамак вуліца атрымала ў 1937 годзе. Тады знеслі старыя драўляныя пабудовы ў раёне вакзала і праклалі трамвайную лінію. У склад вуліцы ўвайшоў участак былой Гарбарнай вуліцы (звязанай са скурным рамяством - гарбарствам). Сучаснае архітэктурнае аблічча вуліца набыла ў перыяд аднаўлення [[Менск]]у пасля [[Нямецка-савецкая вайна|Вялікае Айчыннае вайны]]. У [[1949]]–[[1953]] гадах пры рэканструкцыі [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнае плошчы]] і цэнтральных магістраляў тут узвялі новыя капітальныя будынкі<ref>https://www.facebook.com/groups/minsk.interesting/posts/1087966676262065/</ref>. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (1927).jpg|Менск, прадмесьце Ляхаўка, былая гарбарня Суціна, 1927 г. Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (1931).jpg|Менск, Ляхаўка, гарбары за працай, гарбарня Суціна, 1931 г. Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (13.08.1932).jpg|Менск, Ляхаўка, нацыялізаваная гарбарня Суціна, (13.08.1932) Miensk, Lachaŭskaja-Śvisłač. Менск, Ляхаўская-Сьвіслач (3.07.1941).jpg|Менск, Ляхаўская (Кастрычніцкая)-Гарбарная (Ульянаўская), узарваны мост цераз Сьвіслач, (3.07.1941) Miensk, Lachaŭka, Franciškanskaja-Harbarnaja. Менск, Ляхаўка, Францішканская-Гарбарная (1922-41).jpg|Скрыжаваньне былой Гарбарнай з Францішканскай (Леніна), 1922-41 гг. </gallery> <gallery caption=" Сучасныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Ulyanauskaya Street, Minsk.jpg|Пачатак вуліцы Ульянаўскай ад Чырвонаармейскай Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (13).jpg|Скрыжаваньне з Беларускай вуліцай Мінск. вул.Ульянаўская, 25 (01).jpg|Старая камяніца па Ульянаўскай, 25 Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (09).jpg|Старая камяніца па Ульянаўскай Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (06).jpg|Стары драўляны будынак па Ульянаўскай Sviardlova street (Minsk) p11.jpg|Скрыжаваньне Ульянаўскай са Сьярдлова Трамвай № 2 Вул. Ульянаўская (05).jpg|Трамвай № 2 па Ульянаўскай Конференция "Нарочь-ГИС-2014" - panoramio (8).jpg|Канец вуліцы Ульянаўскай ля Прывакзальнае плошчы </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Менск)]] ky3oe6hjd9zl0h6zmwxovzu4ulwhixh Шаблён:Выява дня/2026-11-19 10 304411 2697827 2026-10-27T10:29:55Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Ankara asv2021-10 img17 Atakule.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2697827 wikitext text/x-wiki Ankara asv2021-10 img17 Atakule.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> izne6swm6hq9h6gwwuu2b8o6xvy33ho Слабодка (Смалявіцкі раён) 0 304412 2697828 2026-10-27T10:34:28Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Іншыя значэньні|Слабодка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Слабодка |Лацінка = Slabodka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Слабодкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн...“ 2697828 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Слабодка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Слабодка |Лацінка = Slabodka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Слабодкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 117 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808066 |Выява = Slabodka, Smaliavičy District 20190805 115540.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 47 |Шырата сэкундаў = 18 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 04 |Даўгата сэкундаў = 15 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Слабо́дка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 434</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Samsonaŭka}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] jbn3an0u85xciuh83g6y7novngxgshk 2697829 2697828 2026-10-27T11:00:20Z ~2026-56499-86 100792 2697829 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Слабодка}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Слабодка |Лацінка = Słabodka |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Слабодкі |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 117 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808066 |Выява = Slabodka, Smaliavičy District 20190805 115540.jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 47 |Шырата сэкундаў = 18 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 04 |Даўгата сэкундаў = 15 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Слабо́дка'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 434</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Samsonaŭka}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] 87hkk9c6v780h0v3rvc1ndkl6zzggg7