Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk Расейская мова 0 11059 2697838 2668633 2026-10-27T12:07:34Z ~2026-57298-00 100883 /* Назва */ 2697838 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|руская мова|рускай мовай}} {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Расейская мова |Назва мовы ў арыгінале = русский язык |Краіны ўжываньня = [[Расея|Расеі]];<br/>дыяспара іншых краінаў [[СССР]], [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]], [[Ізраіль|Ізраілю]], [[ЗША]], [[Канада|Канады]] |Рэгіён = першапачаткова — цэнтар эўрапейскае Расеі,<br/>цяпер — Расея, а таксама дыяспара краінаў былога СССР і краінаў Захаду |Клясыфікацыя = [[індаэўрапейскія мовы|Індаэўрапейская сям'я]] * [[балта-славянскія мовы|Балта-славянская галіна]] ? ** [[славянскія мовы|Славянская група]] *** [[усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская падгрупа]] **** '''Расейская мова''' |Афіцыйная мова ў = '''прызнаных краінах''': [[Расея]], [[Беларусь]],<br/>'''непрызнаных, дэ-факта існых''': ''[[Паўднёвая Асэтыя]]'' |Дапаможная мова ў = '''афіцыйны статус''': [[Казахстан]], [[Кыргыстан]], [[Таджыкістан]], ''[[Абхазія]]'', ''[[Прыднястроўе]]'',<br/>'''рэгіянальная''': [[Малдова]] ([[Гагавузія]], [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэньне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|Прыднястроўе]]), [[Румынія]] (некаторыя камуны жудэцаў Тулча й Канстанца), [[ЗША]] ([[Нью-Ёрк]]),<br/>'''арганізацыі''': [[ААН]], [[МАГАТЭ]], [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]], [[ЮНЭСКО]], [[САЗ]], [[СНД]], [[Эўразійская эканамічная супольнасьць]], [[АДКБ]], [[Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва]], [[АБСЭ]], [[Сакратарыят Дамовы аб Антарктыцы]], [[ISO]] |Рэгулюецца = Інстытутам расейскае мовы пры Расейскай акадэміі навук |Код па ISO 639-1 = ru |Код па ISO 639-2(B) = rus |Код па ISO 639-2(T) = rus |Код па SIL = |Выява = ISO 639 Icon ru.svg |Мапа = Russian_language_status_and_proficiency_in_the_World.svg |Подпіс да мапы = {{легенда|#000075|Краіны, дзе расейская мова мае афіцыйны статус}}{{легенда|#007575|Заўважная колькасьць расейскамоўнага насельніцтва}} |Шырыня мапы = 250пкс }} '''Расе́йская мо́ва''' (гістарычная '''маско́ўская мо́ва'''<ref name="evkl">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Беларуская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 300.</ref><ref name="Viacorka-1993">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Як беларусы называлі сябе і сваю мову ў розныя часы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 76.</ref><ref name="vt">[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] [https://web.archive.org/web/20090925052920/http://knihi.com/mova/dyplamat.html Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову] // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 12, 1974 г.</ref><ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Паверх бар’ераў: Маскоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Metriciana: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Т. 3 / рэдакцыйная калегія: [[Алег Дзярновіч|А. Дзярновіч]] (галоўны рэдактар) і інш. — {{Менск (Мінск)}}: Аддзел спецыяльных гістарычных навук [[Інстытут гісторыі|ІГ]] [[НАНБ]], 2004. С. 228—240.</ref>{{Заўвага|У беларускамоўнай лінгвістычнай літаратуры пачатку ХХ ст. — таксама ''расійская мова''}}; {{мова-ru|ру́сский язы́к|скарочана}}) — [[усходнеславянскія мовы|усходнеславянская мова]] [[славянскія мовы|славянскае галіны]] ў складзе [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай моўнай сям’і]]. Расейскую мову лічаць [[родная мова|роднай]] 170 мільёнаў чалавек, зь якіх каля 130 мільёнаў жыве ў [[Расея|Расеі]]. Расейская мова мае статус [[дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] ў Расеі, [[афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] у [[Казахстан]]е (побач з [[казаская мова|казаскай мовай]] у якасьці дзяржаўнай), [[Кыргыстан]]е (побач з [[кыргыская мова|кыргыскай мовай]] у якасьці дзяржаўнай). Расейская мова таксама мае статус афіцыйнай у непрызнаных утварэньнях [[Абхазія]], [[Паўднёвая Асэтыя]] і [[Прыднястроўе]], а таксама ў аўтаномнай [[Гагавузія|Гагавузіі]] ([[Малдова]]). У [[Беларусь|Беларусі]] часоў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскага]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] дзеля аднаўленьня [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі краіны]] з мэтай атрымаць падтрымку і грошы Расеі<ref name="NN-2020">[https://nn.by/?c=ar&i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2020 г.</ref> [[Аляксандар Лукашэнка]] [[дэ-факта]] надаў [[Расейская мова ў Беларусі|расейскай мове]] статус дзяржаўнай мовы (фармальна побач зь [[Беларуская мова|беларускай]], якая аднак, пачала дыскрымінавацца<ref>Гуштын А. [https://web.archive.org/web/20170217003642/http://naviny.by/rubrics/society/2015/05/13/ic_articles_116_188871 Рэферэндум-1995. Права на беларускую мову], NAVINY.BY, 13 траўня 2015 г.</ref>) на падставе афіцыйна агучаных вынікаў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]], які супярэчыў [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] і дзейнаму заканадаўству, адзначаўся парушэньнем законаў<ref name="Пастухоў-2021">{{артыкул||дата публікацыі=2021-03-12|загаловак=Канстытуцыя: шматкроць перапісаная і не дзеючая|год=2021|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|мова=be|нумар=10 (718)|старонкі=4|дата доступу=2021-03-20|аўтар=[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]], Пульша С.}}</ref> і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. == Назва == [[Файл:Linguam Moscoviticam. Языка Московского (1706).jpg|180px|значак|зьлева|«Уводзіны ў граматыку славянарасейскую або маскоўскую. Да ўжытку навучэнцам маскоўскай мовы» ([[Ільля Капіевіч]], 1706 г.)]] [[Файл:Ломоносов. Российская грамматика (1755).jpg|180px|значак|зьлева|Расейская граматыка [[Міхаіл Ламаносаў|Міхаіла Ламаносава]], 1755 г.]] [[Файл:Ломоносов. Российская грамматика. Российский язык (1755).jpg|180px|значак|зьлева|{{мова-ru|«Язык российский»|скарочана}} у граматыцы Ламаносава]] Расейская (у арыгінале — ''маскоўская'', ''маскавіцкая'') мова дакладна разьмяжоўвалася з [[Руская мова|рускай мовай]] (пад якой звычайна разумелі [[Старабеларуская мова|старабеларускую]]) у творах заходнеславянскіх і іншаславянскіх гісторыкаў і лінгвістаў прыкладна да сярэдзіны XVII стагодзьдзя, калі пачало адбывацца іх паступовае атаясамліваньне<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў ХІХ ст. // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 256.</ref>. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] расейскую мову называлі ''маскоўскай'' дзеля адрозьненьня ад рускай (старабеларускай) мовы<ref name="evkl"/><ref name="vt"/>{{Заўвага|Напрыклад, у інвэнтары [[Смаленск]]у 1654 году: «''<…> На браме Капыценскай гармата 5-фунтовая з надпісам Маскоўскім. Другая 6-фунтовая з надпісам Маскоўскім. <…> Шэсьць гармат пяціфунтовых з надпісам Маскоўскім''», таксама выразна адрозьніваў «рускую» ад «маскоўскай» і «польскай» моваў магілёўскі храніст другой паловы XVII ст. [[Трафім Сурта]]<ref>[[Ігар Марзалюк|Марзалюк І.]] Тэрміналогія этнічнай гісторыі Беларусі XIV—XVII стст.: набліжэнне да рэаліяў, Ці стварэнне новых міфаў? // Гістарычны альманах. № 9, 2003. С. 122.</ref>}}. Ва [[Украіна|Ўкраіне]] таксама адрозьнівалі [[Стараўкраінская мова|стараўкраінскую мову]] і старабеларускую (літоўскую) мовы ад маскоўскай — напрыклад, у падрыхтаваным у канцы XVII — пачатку XVIII ст. на паўднёвай Чарнігаўшчыне або на паўночнай Палтаўшчыне зборніку вершаў Кліменція Зіноўіва: «''О теслях або теж о плотника(х) по моско(в)скии(и): а о дейлидах [[Старабеларуская мова|по лито(в)ски(и)]]''»<ref name="Zaprudzki-2013-92">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 92.</ref>. Тым часам у самой [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]] пад «рускай» разумелі [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую мову]]<ref>Мойсієнко В. М. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Moisiienko_Viktor/Koho_nazyvaly_liudmy_ruskymy_na_Rusi_ta_na_postruskykh_heopolitychnykh_utvorenniakh.pdf?PHPSESSID=t7uvn9biuc6j74763r8s8taaf0 Кого називали «людьми руськими» на Русі та на поструських геополітичних утвореннях?] // Мовознавство. № 4? 2016. С. 30.</ref><ref>Успенский Б. А. Краткий очерк истории русского литературного языка (XI—XIX вв.). — М.: «Гнозис», 1994. [https://bookree.org/reader?file=1251407&pg=66 С. 65].</ref>, а не жывую або мясцовую пісьмовую мову<ref name="Zaprudzki-2007-257">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў ХІХ ст. // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 257.</ref>. За часамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] да 1830-х гадоў расейскую мову звычайна азначалі як {{мова-ru|российский язык|скарочана}}<ref name="Zaprudzki-2007-257"/>. Гэтая назва зьявілася ў XVII ст. і пашырылася ў XVIII ст., у тым ліку ў працы [[Міхаіл Ламаносаў|Міхаіла Ламаносава]] «Расейская граматыка» ({{мова-ru|«Российская грамматика»|скарочана}})<ref>Дуличенко А. Д. Введение в славянскую филологию. — 2-е изд., стер. — М.: «Флинта», 2014. С. 326—329.</ref>. Пазьней зьявілася яшчэ назва {{мова-ru|великорусский / великоросский язык|скарочана}} дзеля пазначэньня мовы расейцаў, якіх у Расейскай імпэрыі па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] пачалі называць {{мова-ru|великоруссы / великороссы|скарочана}}. На [[Запароская Сеч|Запарожскай Сечы]] ў XVII-XVIII стагоддзях існаваў Данскі курань, створаны добраахвотнікамі, якія паходзілі з Войска Данскога. Паводле сведчанняў замежных пасланнікаў, якія наведвалі Сеч з дыпламатычнымі місіямі, напрыклад Гіёма дэ Боплана, у Данскім курэне нараўне са стараўкраінскай мовай выкарыстоўвалася маскоўская мова. Паводле Рэестра Войска Запарожскага 1756 года Данскі курэнь, які з'яўляўся адным з 38 курэнне складнікаў войска Сечы, налічваў 205 казакоў. Пасля ліквідацыі запарожскага казацтва і перасялення часткі казакоў на Кубань у канцы XVIII стагоддзя ў дакументах Кубанскага войска згадваўся ўласны курань Данскі, назва якога атрымала ў спадчыну станіца Дзінская <ref>[https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=DOP&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Kureni_Zaporozki КУРЕНІ ЗАПОРОЗЬКІ 18 СТ.]</ref><ref>[https://mamayeva-sloboda.kyiv.ua/territory/kozatski-hresty/ Козацькі хрести]</ref><ref>[https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fhistory.org.ua%2FJournALL%2Fjournal%2F2001%2F1%2F9.pdf Стрижак О. С. До етногенезу та етномовної історії кубанців-чорноморців / Стрижак О. С. // Український історичний журнал. — 2001. — № 1. — с. 103—105]</ref><ref>Реєстр Війська Запорозького 1649 року : транслітерація тексту / НАН України, Археогр. коміс. [та ін.]; [підгот.: О. В. Тодійчук (голов. упоряд.) та ін. ; редкол.: Ф. П. Шевченко (відп. ред.) та ін.]. Київ: Наук. думка, 1995. 586</ref>. Беларускія словы ''Расея'' (да {{мова-ru|Россия, Великороссия|скарочана}}) і ''расейскі'' (да {{мова-ru|великорусский|скарочана}}) падае [[Беларуска-расійскі слоўнік Байкова і Некрашэвіча|Беларуска-расейскі слоўнік]] [[Мікола Байкоў|Міколы Байкова]] і [[Сьцяпан Некрашэвіч|Сьцяпана Некрашэвіча]] (1925 год). Гэты ж слоўнік да перакладу {{мова-ru|великорусский|скарочана}} прапануе таксама варыянты ''маскоўскі'' і ''маскальскі''. Раней назва ''расейская мова'' ўжывалася як асноўная ў газэце [[Наша Ніва]]<ref name="Viacorka-2019">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/29752180.html Расейская, маскоўская, руская? Як называць мову ўсходніх суседзяў], [[Радыё Свабода]], 5 лютага 2019 г.</ref>. Назвы ''Расея'' і ''расейскі'' — нарматыўныя ў сучаснай нармалізацыі [[Беларускі клясычны правапіс|Беларускага клясычнага правапісу]] (2005 год)<ref>{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)|к}} Пункт 33, з): ''расейскі (ад Расе[й|а])''</ref>. Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], словы ''Расея'', ''расейскі'', ''расеец'' не нясуць абражальнай [[Сэмантыка|сэмантыкі]] і, магчыма, прыйшлі ў беларускую мову з расейскіх дыялектаў (або ў выніку ўласных фанэтычных працэсаў — паводле той жа мадэлі, што і беларускія народныя формы імёнаў ''Аўдакея'' і ''Захвея'' / ''Сахвея'' ад ''Еўдакія'' і ''Сафія''<ref name="Viacorka-2019"/>), дзе лічыліся першаснымі, народнымі словамі ў адрозьненьне ад штучнай назвы ''Расія'' ({{мова-ru|Россия|скарочана}}), што пашыралася ў Масковіі з пачатку XVI ст. як слова высокага стылю беспасярэдне пад уплывам [[Грэцкая мова|грэцкай мовы]]<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|11к}} С. 114.</ref>. Форма ''Расея'' — заканамерная з пункту гледжаньня [[акцэнталёгія|акцэнталёгіі]]: ужываньне «е» замест «і» вызначаецца пазыцыяй націску (напрыклад, ''Карэ́я'', ''Гвіне́я'', ''Эрытрэ́я'', ''Дагаме́я'' ды іншыя) і яго замена на «і» ў расейскай літаратурнай мове, відаць, адбылася пад уплывам назваў эўрапейскіх краінаў (''А́нглія'', ''Галя́ндыя'', ''Швэ́цыя'' ды іншыя)<ref>Гліннік А. [https://by-mova.livejournal.com/1134398.html Расея або Расія?] // Роднае слова. № 9, 1993. С. 27.</ref>. == Альфабэт == [[Выява:Vyveska BINP.jpg|міні|Надпіс па-расейску бязь '''[[ёр]]а''']] Аснову [[альфабэт]]у расейскае мовы складае [[кірыліца]]. З часоў апошняе [[рэформа расейскай артаграфіі (1918)|рэформы]] расейскае артаграфіі ў 1918 годзе ў склад расейскага альфабэту ўваходзяць 33 літары. Зь іх 10 літараў выкарыстоўваюцца для перадачы галосных гукаў: '''а''', '''е''', '''ё''', '''и''', '''о''', '''у''', '''ы''', '''э''', '''ю''' і '''я''' (пры гэтым дадзеных літараў менш у параўнаньні з колькасьцю ўласна галосных). Астатнія 23 літары перадаюць зычныя гукі, пры гэтым літары '''ъ''' і '''ь''' выкарыстоўваюцца не для адлюстраваньня асобных самастойных гукаў, а ёсьць індыкатарамі цьвёрдасьці альбо мяккасьці наяўных зычных (''больш падрабязная інфармацыя ў артыкуле:'' [[расейская фанэтыка]]). {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#white; text-align:center" | style="width:3em" | А а | style="width:3em" | Б б | style="width:3em" | В в | style="width:3em" | Г г | style="width:3em" | Д д | style="width:3em" | Е е | style="width:3em" | Ё ё | style="width:3em" | Ж ж | style="width:3em" | З з | style="width:3em" | И и | style="width:3em" | Й й |- | К к | Л л | М м | Н н | О о | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф |- | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |} Такім чынам, большасьць літараў расейскага альфабэту супадае зь [[беларускі альфабэт|беларускім]], аднак ёсьць асаблівасьці. У расейскім альфабэце няма літараў '''Ў''' і '''І'''. Першая зусім адсутнічае ў расейскай мове. Другая абазначаецца літарай '''И'''. Гэтая літара раней існавала і ў беларускай мове, аднак у XX ст. яе перасталі выкарыстоўваць. У расейскім альфабэце існуюць літары, якіх няма ў беларускай &mdash; '''И''', '''Щ''', '''Ъ'''. Пасьля 1918 году літара '''Ъ''' была забаронена і не выкарыстоўвалася да 1960-х гадоў. Літара '''Щ''' выкарыстоўваецца для абазначэньня на пісьме гуку, падобнага на мяккі [ш'], які адсутнічае ў беларускай мове. З расейскае мовы '''Щ''' перадаецца на беларускую дзьвюма літарамі '''ШЧ'''. Напрыклад, расейскае слова '''''Благовещенск''''' перадаецца беларускім пісьмом [[Благавешчанск]]. Былі ў расейскае мове іншыя літары: '''І''', '''Ѣ''', '''Ѧ''', '''Ѯ''', '''Ѱ''', '''Ѳ''', '''Ѵ'''. Яны былі выведзеныя з карыстаньня ў 1918 годзе пасьля [[Кастрычніцкі пераварот|бальшавіцкага перавароту]]. == Правапіс == Артаграфія расейскае мовы мае досыць архаічны характар (не адлюстроўваюцца зьмены ненаціскных галосных, аглушэньне фінальных зычных, выпадзеньне зычных і г.д.), гісторыя якой працягваецца некалькі стагодзьдзяў, сама артаграфія ў асноўным засноўваецца на этымалягічным прынцыпе. Акрамя складу літараў, у часы савецкае ўлады расейская мова зьведала іншыя істотныя зьмены ў артаграфіі (напрыклад, скарачэньне ўжываньня злучка, прыбраньне кропак з [[абрэвіятура]]ў). У 1920—1930-я гг. у рамках усесавецкае палітыкі лацінізацыі моваў народаў СССР высоўваліся прапановы па пераводзе расейскага альфабэту на [[лацінскі альфабэт|лацінскую аснову]], але самі падобныя праекты існавалі яшчэ з часоў Расейскай імпэрыі. Зьмены ў артаграфіі й артаэпіі (прытым даволі значныя) працягваюцца й дагэтуль (зьмены тапонімаў, варыяцыйнасьць ужываньня націску, роду і г.д., засваеньне інтэрнацыяналізмаў). == Асноўныя рысы == Расейская мова належыць да [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскае]] сям’і моваў і на фоне моваў гэтае сям’і выяўляе асаблівую блізкасьць з мовамі славянскае галіны індаэўрапейскіх моваў, з прычыны чаго, а таксама праз агульнае паходжаньне з часоў [[праславянская мова|праславянскае]] мовы, усімі мовазнаўцамі лічыцца моваю славянскага паходжаньня. Агульнапрынята, што ў складзе славянскае галіны моваў расейская блізкая [[беларуская мова|беларускай]] ды [[украінская мова|ўкраінскай]], шляхам чаго расейская мова традыцыйна адносіцца да [[усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскае]] групы славянскіх моваў. Гісторыя расейскае мовы прасочваецца прынамсі з канца першага тысячагодзьдзя н.э., калі [[славяне|славянскія плямёны]] Ўсходняй Эўропы пачалі засяленьне сучасных паўднёва-заходніх рэгіёнаў Расеі. Праз пэўны час з праславянскае мовы вылучаецца сукупнасьць дыялектаў, на аснове якіх разьвіваецца літаратурная мова, вядомая ў лінгвістыцы й гістарыяграфіі пад тэрмінам ''[[старажытнаруская мова]]''. Размоўныя дыялекты Маскоўскага княства й некаторых іншых суседніх пазьней пачынаюць разьвіцьцё ў расейскую мову, у той час як прыкладна з [[13 стагодзьдзе|ХІІІ]] ст. на тэрыторыях ВКЛ атрымлівае разьвіцьцё ўласная народная мова й яе літаратурны стандарт (гл. ''[[старабеларуская мова]]''). === Лексыка === Кантакты мовы цэнтральнай Расеі з грэцкамоўнай літаратурай і суседнімі цюрскімі дзяржавамі становяцца прычынай узбагачэньня расейскае [[лексыка|лексыкі]] элінізмамі й цюркізмамі (якія часам пранікалі й на ўзровень карэннае лексыкі, але іх уплыў не зьяўляецца істотным). Незважаючы на частае асьвятленьне ў публіцыстыцы, а таксама гістарычныя кантакты, дзель запазычваньняў [[фіна-вугорскія мовы|фіна-вугорскага]] паходжаньня крайне маленькая й адносіцца перадусім да [[дыялектызм]]аў або да спэцыфічных культурных паняткаў (''тайга'', ''тундра''). З [[18 стагодзьдзе|XVIII]]—[[19 стагодзьдзе|ХІХ]] стагодзьдзяў у расейскую мову пранікае вялікая колькасьць галіцызмаў (францускія запазычваньні) і германізмаў (нямецкая), частасьць іх тагачаснага выкарыстаньня залежала ад функцыянальнага стылю мовы або адукаванасьці носьбіта. Вядомыя запазычваньні зь іншых славянскіх моваў, але іх уплыў адносіцца ў асноўным толькі да адпаведных культурных рэаліяў. Як і ў іншых шматлікіх славянскіх мовах, маюць ролю інтэрнацыяналізмы [[ангельская мова|ангельскага]], [[лаціна|лацінскага]] ды [[грэцкая мова|грэцкага]] паходжаньня. Урэшце, абсалютная большасьць лексыкі сучаснай расейскай мовы мае славянскую [[этымалёгія|этымалёгію]]. === Фанэтыка, фаналёгія === Гукавы лад расейскае мовы вылучаецца наяўнасьцю сынкопы (выпадзеньня) галосных, леніцыі (паслабленьне вымаўленьня зычнага) і апакопы (выпадзеньне будзь-якіх канчатковых гукаў ці спалучэньняў), што неўласьціва іншым усходнеславянскім мовам, дзе рэалізацыя галосных і зычных звычайна зьяўляецца адметна выразнай. Распаўсюджаны пераход не[[націск]]нога ''о'', ''а'' ды іншых шматлікіх галосных у шва ({{IPA|/ə/}}) або {{IPA|/і/}}, што таксама амаль не распаўсюджана ў іншых усходнеславянскіх. Як і ў іншых усходнеславянскіх, адзначаецца аглушэньне фінальных зычных і сэнсаадрозная роля паляталізацыі зычных (напрыклад, ''плот'', але ''плоть''). З прычыны архаічнасьці расейскай артаграфіі ўсе дадзеныя рысы, акрамя апошняга, не адлюстроўваюцца на пісьме (напрыклад, шва пазначааецца як ''о'' або ''а'' ў значэньні ад гісторыі паходжаньня кораню слова, прыкладам, ''молоко''). Ужо ў часы старажытнарускае мовы вядомыя пераходы некаторых групаў зычных, дакладней, зьмена іх становішча ў слове, што адбылося гэтак жа, як у будучых украінскай і беларускай мовах. === Марфалёгія, сынтаксіс === [[марфалёгія (лінгвістыка)|Марфалёгія]] блізкая іншым усходнеславянскім мовам, хоць не выпадае казаць пра іх абсалютную тоеснасьць. [[Сынтаксіс]] дэманструе значна большае падабенства. === Дыялекты === [[Файл:Dialects of Russian language-ru.png|thumb|right|Дыялекталягічная мапа расейскае мовы (у т.л. дыялекты захаду, што раней лічыліся дыялектамі беларускае мовы, а таксама дыялекты ўкраінскае мовы на поўдні). Жоўтыя, аранжавыя адценьні — паўднёвыя дыялекты, зялёныя — паўночныя, ружовыя — пераходныя. На мапе відно гістарычнае перамяшчэньне некаторых цэнтральных гаворак далей, на поўдзень і ўсход.]] Традыцыйна ў складзе расейскае мовы вылучаюць дзьве дыялектныя групы — паўднёвую й паўночную, якія драбяцца на дыялекты, дыялекты, у сваю чаргу, распадаюцца на асобныя гаворкі, арэал якіх абмежаваны групай вёсак ці паселішчаў. Да часоў існаваньня мовазнаўства ў [[СССР]] у русыстыцы панавалі нацыяналістычныя палажэньні, згодна зь якімі ўласна расейская мова складала г.зв. ''вялікарасейскую гаворку'' «расейскае мовы», сам жа тэрмін ''расейская мова'' ({{мова-ru|русскій языкъ|скарочана}}) меў на ўвазе ня толькі ўласна расейскую мову (''вялікарасейскую гаворку''), а таксама беларускую ды ўкраінскую мовы, якія ў асноўным з палітычных матываў зьніжаліся да статусу гаворак ''расейскае мовы'' (у шырокім панятку). Падобных канцэпцыяў таксама прытрымліваліся мовазнаўчыя школы заходніх краінаў, але з разьвіцьцём мовазнаўства й гістарыяграфіі ў большасьці даведзены яе адмоўны характар. З часоў разьвіцьця мовазнаўства ў СССР існавала тэндэнцыя вызначэньня межаў дыялектаў расейскае мовы з дыялектамі іншых усходнеславянскіх моваў на аснове выключна межаў саюзных рэспублік, БССР і УССР з РСФСР; дадзеная практыка захоўваецца й у сучасных расейскіх дасьледаваньнях па расейскай мове. У часы Расейскай імпэрыі дыялекты захаду й поўдня сучаснай Расеі практычна паўсюдна прызнаваліся ў якасьці беларускіх і ўкраінскіх дыялектаў (то бок, дыялекты Смаленшчыны, Браншчыны, Туду, Кубані і г.д.). У цяперашняй расейскай мовазнаўчай практыцы гэтыя дыялекты, як і ў часы СССР, лічацца ў якасьці дыялектаў расейскае мовы, ва Ўкраіне, краінах Захаду і (часам) у Беларусі — адпаведна ў якасьці дыялектаў беларускае ці ўкраінскае моваў. Дыялекты расейскае мовы, за выняткам дыялектаў беларускае мовы на захадзе Расеі й дыялектаў украінскае мовы на поўдні, умоўна дзеляцца на гаворкі раньняга й позьняга фармаваньня. Першыя ўключаюць у сябе дыялекты цэнтральнай Расеі, на аснове якіх спрадвеку фармавалася расейская мова, другія — дыялекты паўночнай Расеі, Каўказу, Сыбіры, Далёкага Ўсходу й дыяспары, якія фармаваліся па засяленьні этнічнымі расейцамі тых ці іншых тэрыторыяў. Усе дыялекты расейскае мовы зьяўляюцца ўзаемназразумелымі. Некаторыя гаворкі на захадзе й поўдні Расеі дэманструюць пэўныя пераходныя рысы між беларускай і ўкраінскай мовамі адпаведна. Літаратурная расейская мова заснаваная на гаворках цэнтральнае Расеі, якія належаць да паўднёвых дыялектаў. Асобным чынам вылучаюць таксама маўленьне жыхароў Масквы й Санкт-Пецярбургу, якія адрозьніваюцца галоўным чынам у лексыцы, радзей — у фанэтыцы. == Глядзіце таксама == * [[Расейская мова ў Беларусі]] * [[Расейская мова ва Ўкраіне]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * [[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Паверх бар’ераў: Маскоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Metriciana: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Т. 3 / рэдакцыйная калегія: [[Алег Дзярновіч|А. Дзярновіч]] (галоўны рэдактар) і інш. — {{Менск (Мінск)}}: Аддзел спецыяльных гістарычных навук [[Інстытут гісторыі|ІГ]] [[НАНБ]], 2004. С. 228—240. == Вонкавыя спасылкі == {{Interwiki|ru|расейскай|}} * [[Вінцук Вячорка]], [https://www.svaboda.org/a/29752180.html Расейская, маскоўская, руская? Як называць мову ўсходніх суседзяў], [[Радыё Свабода]], 5 лютага 2019 г. * [http://gramota.ru/ Даведкава-інфармацыйны партал «Грамота.ру», прысьвечаны расейскай мове (пры падтрымцы Міністэрства друку РФ)]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20070929062133/http://www.orfo.ru/online/?suid=261205Q4DBY9TWIWZHEB1711531&orfo_text=&x=12&y=10 Праверка артаграфіі — ОРФО online]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20081223003024/http://www.ln.mid.ru/ns-dgpch.nsf/0/432569ee00522d3c43256df9003b051c?OpenDocument Справаздача Міністэрства замежных справаў Расейскай Фэдэрацыя «Расейская мова ў сьвеце»]{{ref-ru}}, [[Масква]], [[2003]] год {{Славянскія мовы}} {{Афіцыйныя мовы ў Расеі}} [[Катэгорыя:Расейская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Расеі]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] odfqaw5lrb3qg8l6744aws30fn2r3xe 2697851 2697838 2026-10-27T14:43:51Z ~2026-56499-86 100792 /* Назва */ [[ВП:Вікіфікатар|вікіфікацыя]] 2697851 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|руская мова|рускай мовай}} {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Расейская мова |Назва мовы ў арыгінале = русский язык |Краіны ўжываньня = [[Расея|Расеі]];<br/>дыяспара іншых краінаў [[СССР]], [[Заходняя Эўропа|Заходняй Эўропы]], [[Ізраіль|Ізраілю]], [[ЗША]], [[Канада|Канады]] |Рэгіён = першапачаткова — цэнтар эўрапейскае Расеі,<br/>цяпер — Расея, а таксама дыяспара краінаў былога СССР і краінаў Захаду |Клясыфікацыя = [[індаэўрапейскія мовы|Індаэўрапейская сям'я]] * [[балта-славянскія мовы|Балта-славянская галіна]] ? ** [[славянскія мовы|Славянская група]] *** [[усходнеславянскія мовы|Усходнеславянская падгрупа]] **** '''Расейская мова''' |Афіцыйная мова ў = '''прызнаных краінах''': [[Расея]], [[Беларусь]],<br/>'''непрызнаных, дэ-факта існых''': ''[[Паўднёвая Асэтыя]]'' |Дапаможная мова ў = '''афіцыйны статус''': [[Казахстан]], [[Кыргыстан]], [[Таджыкістан]], ''[[Абхазія]]'', ''[[Прыднястроўе]]'',<br/>'''рэгіянальная''': [[Малдова]] ([[Гагавузія]], [[Аўтаномнае тэрытарыяльнае ўтварэньне з асаблівым прававым статусам Прыднястроўе|Прыднястроўе]]), [[Румынія]] (некаторыя камуны жудэцаў Тулча й Канстанца), [[ЗША]] ([[Нью-Ёрк]]),<br/>'''арганізацыі''': [[ААН]], [[МАГАТЭ]], [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]], [[ЮНЭСКО]], [[САЗ]], [[СНД]], [[Эўразійская эканамічная супольнасьць]], [[АДКБ]], [[Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва]], [[АБСЭ]], [[Сакратарыят Дамовы аб Антарктыцы]], [[ISO]] |Рэгулюецца = Інстытутам расейскае мовы пры Расейскай акадэміі навук |Код па ISO 639-1 = ru |Код па ISO 639-2(B) = rus |Код па ISO 639-2(T) = rus |Код па SIL = |Выява = ISO 639 Icon ru.svg |Мапа = Russian_language_status_and_proficiency_in_the_World.svg |Подпіс да мапы = {{легенда|#000075|Краіны, дзе расейская мова мае афіцыйны статус}}{{легенда|#007575|Заўважная колькасьць расейскамоўнага насельніцтва}} |Шырыня мапы = 250пкс }} '''Расе́йская мо́ва''' (гістарычная '''маско́ўская мо́ва'''<ref name="evkl">[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Беларуская мова // {{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 300.</ref><ref name="Viacorka-1993">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Як беларусы называлі сябе і сваю мову ў розныя часы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 76.</ref><ref name="vt">[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] [https://web.archive.org/web/20090925052920/http://knihi.com/mova/dyplamat.html Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову] // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 12, 1974 г.</ref><ref>[[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Паверх бар’ераў: Маскоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Metriciana: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Т. 3 / рэдакцыйная калегія: [[Алег Дзярновіч|А. Дзярновіч]] (галоўны рэдактар) і інш. — {{Менск (Мінск)}}: Аддзел спецыяльных гістарычных навук [[Інстытут гісторыі|ІГ]] [[НАНБ]], 2004. С. 228—240.</ref>{{Заўвага|У беларускамоўнай лінгвістычнай літаратуры пачатку ХХ ст. — таксама ''расійская мова''}}; {{мова-ru|ру́сский язы́к|скарочана}}) — [[усходнеславянскія мовы|усходнеславянская мова]] [[славянскія мовы|славянскае галіны]] ў складзе [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскай моўнай сям’і]]. Расейскую мову лічаць [[родная мова|роднай]] 170 мільёнаў чалавек, зь якіх каля 130 мільёнаў жыве ў [[Расея|Расеі]]. Расейская мова мае статус [[дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] ў Расеі, [[афіцыйная мова|афіцыйнай мовай]] у [[Казахстан]]е (побач з [[казаская мова|казаскай мовай]] у якасьці дзяржаўнай), [[Кыргыстан]]е (побач з [[кыргыская мова|кыргыскай мовай]] у якасьці дзяржаўнай). Расейская мова таксама мае статус афіцыйнай у непрызнаных утварэньнях [[Абхазія]], [[Паўднёвая Асэтыя]] і [[Прыднястроўе]], а таксама ў аўтаномнай [[Гагавузія|Гагавузіі]] ([[Малдова]]). У [[Беларусь|Беларусі]] часоў [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскага]] [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] дзеля аднаўленьня [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі краіны]] з мэтай атрымаць падтрымку і грошы Расеі<ref name="NN-2020">[https://nn.by/?c=ar&i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2020 г.</ref> [[Аляксандар Лукашэнка]] [[дэ-факта]] надаў [[Расейская мова ў Беларусі|расейскай мове]] статус дзяржаўнай мовы (фармальна побач зь [[Беларуская мова|беларускай]], якая аднак, пачала дыскрымінавацца<ref>Гуштын А. [https://web.archive.org/web/20170217003642/http://naviny.by/rubrics/society/2015/05/13/ic_articles_116_188871 Рэферэндум-1995. Права на беларускую мову], NAVINY.BY, 13 траўня 2015 г.</ref>) на падставе афіцыйна агучаных вынікаў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 1995 году]], які супярэчыў [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] і дзейнаму заканадаўству, адзначаўся парушэньнем законаў<ref name="Пастухоў-2021">{{артыкул||дата публікацыі=2021-03-12|загаловак=Канстытуцыя: шматкроць перапісаная і не дзеючая|год=2021|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|мова=be|нумар=10 (718)|старонкі=4|дата доступу=2021-03-20|аўтар=[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]], Пульша С.}}</ref> і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. == Назва == [[Файл:Linguam Moscoviticam. Языка Московского (1706).jpg|180px|значак|зьлева|«Уводзіны ў граматыку славянарасейскую або маскоўскую. Да ўжытку навучэнцам маскоўскай мовы» ([[Ільля Капіевіч]], 1706 г.)]] [[Файл:Ломоносов. Российская грамматика (1755).jpg|180px|значак|зьлева|Расейская граматыка [[Міхаіл Ламаносаў|Міхаіла Ламаносава]], 1755 г.]] [[Файл:Ломоносов. Российская грамматика. Российский язык (1755).jpg|180px|значак|зьлева|{{мова-ru|«Язык российский»|скарочана}} у граматыцы Ламаносава]] Расейская (у арыгінале — ''маскоўская'', ''маскавіцкая'') мова дакладна разьмяжоўвалася з [[Руская мова|рускай мовай]] (пад якой звычайна разумелі [[Старабеларуская мова|старабеларускую]]) у творах заходнеславянскіх і іншаславянскіх гісторыкаў і лінгвістаў прыкладна да сярэдзіны XVII стагодзьдзя, калі пачало адбывацца іх паступовае атаясамліваньне<ref>[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў ХІХ ст. // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 256.</ref>. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] расейскую мову называлі ''маскоўскай'' дзеля адрозьненьня ад рускай (старабеларускай) мовы<ref name="evkl"/><ref name="vt"/>{{Заўвага|Напрыклад, у інвэнтары [[Смаленск]]у 1654 году: «''<…> На браме Капыценскай гармата 5-фунтовая з надпісам Маскоўскім. Другая 6-фунтовая з надпісам Маскоўскім. <…> Шэсьць гармат пяціфунтовых з надпісам Маскоўскім''», таксама выразна адрозьніваў «рускую» ад «маскоўскай» і «польскай» моваў магілёўскі храніст другой паловы XVII ст. [[Трафім Сурта]]<ref>[[Ігар Марзалюк|Марзалюк І.]] Тэрміналогія этнічнай гісторыі Беларусі XIV—XVII стст.: набліжэнне да рэаліяў, Ці стварэнне новых міфаў? // Гістарычны альманах. № 9, 2003. С. 122.</ref>}}. Ва [[Украіна|Ўкраіне]] таксама адрозьнівалі [[Стараўкраінская мова|стараўкраінскую мову]] і старабеларускую (літоўскую) мовы ад маскоўскай — напрыклад, у падрыхтаваным у канцы XVII — пачатку XVIII ст. на паўднёвай Чарнігаўшчыне або на паўночнай Палтаўшчыне зборніку вершаў Кліменція Зіноўіва: «''О теслях або теж о плотника(х) по моско(в)скии(и): а о дейлидах [[Старабеларуская мова|по лито(в)ски(и)]]''»<ref name="Zaprudzki-2013-92">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудскі С.]] [https://web.archive.org/web/20211211192815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/57376/1/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_81-111.pdf Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў пачатку ХІХ ст.] // Беларуская мова і мовазнаўства: ХІХ стагоддзе / пад агул. Рэд. М. Прыгодзіча. — {{Менск (Мінск)}}: БДУ, 2013. С. 92.</ref>. Тым часам у самой [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]] пад «рускай» разумелі [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую мову]]<ref>Мойсієнко В. М. [https://shron1.chtyvo.org.ua/Moisiienko_Viktor/Koho_nazyvaly_liudmy_ruskymy_na_Rusi_ta_na_postruskykh_heopolitychnykh_utvorenniakh.pdf?PHPSESSID=t7uvn9biuc6j74763r8s8taaf0 Кого називали «людьми руськими» на Русі та на поструських геополітичних утвореннях?] // Мовознавство. № 4? 2016. С. 30.</ref><ref>Успенский Б. А. Краткий очерк истории русского литературного языка (XI—XIX вв.). — М.: «Гнозис», 1994. [https://bookree.org/reader?file=1251407&pg=66 С. 65].</ref>, а не жывую або мясцовую пісьмовую мову<ref name="Zaprudzki-2007-257">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў ХІХ ст. // Беларусь і беларусы ў прасторы і часе. — {{Менск (Мінск)}}, 2007. С. 257.</ref>. За часамі [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] да 1830-х гадоў расейскую мову звычайна азначалі як {{мова-ru|российский язык|скарочана}}<ref name="Zaprudzki-2007-257"/>. Гэтая назва зьявілася ў XVII ст. і пашырылася ў XVIII ст., у тым ліку ў працы [[Міхаіл Ламаносаў|Міхаіла Ламаносава]] «Расейская граматыка» ({{мова-ru|«Российская грамматика»|скарочана}})<ref>Дуличенко А. Д. Введение в славянскую филологию. — 2-е изд., стер. — М.: «Флинта», 2014. С. 326—329.</ref>. Пазьней зьявілася яшчэ назва {{мова-ru|великорусский / великоросский язык|скарочана}} дзеля пазначэньня мовы расейцаў, якіх у Расейскай імпэрыі па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелах Рэчы Паспалітай]] пачалі называць {{мова-ru|великоруссы / великороссы|скарочана}}. Сваім парадкам, на [[Запароская Сеч|Запароскай Сечы]] ў XVII—XVIII стагодзьдзях існаваў Данскі курэнь, створаны добраахвотнікамі, якія паходзілі з Войска Данскога. Паводле сьведчаньняў замежных пасланьнікаў, якія наведвалі Сеч з дыпламатычнымі місіямі, напрыклад Гіёма дэ Боплана, у Данскім курэні нароўні з стараўкраінскай мовай выкарыстоўвалася ''маскоўская мова''. Паводле Рэестру Войска Запароскага 1756 году Данскі курэнь, які быў адным з 38 курэняў-складнікаў войска Сечы, налічваў 205 казакоў. Па ліквідацыі запароскага казацтва і перасяленьні часткі казакоў на Кубань у канцы XVIII стагодзьдзя ў дакумэнтах Кубанскага войска згадваўся ўласны курэнь Данскі, назва якога атрымала ў спадчыну станіца Дзінская<ref>[https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=DOP&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Kureni_Zaporozki КУРЕНІ ЗАПОРОЗЬКІ 18 СТ.]</ref><ref>[https://mamayeva-sloboda.kyiv.ua/territory/kozatski-hresty/ Козацькі хрести]</ref><ref>[https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fhistory.org.ua%2FJournALL%2Fjournal%2F2001%2F1%2F9.pdf Стрижак О. С. До етногенезу та етномовної історії кубанців-чорноморців / Стрижак О. С. // Український історичний журнал. — 2001. — № 1. — с. 103—105]</ref><ref>Реєстр Війська Запорозького 1649 року : транслітерація тексту / НАН України, Археогр. коміс. [та ін.]; [підгот.: О. В. Тодійчук (голов. упоряд.) та ін. ; редкол.: Ф. П. Шевченко (відп. ред.) та ін.]. Київ: Наук. думка, 1995. 586</ref>. Беларускія словы ''Расея'' (да {{мова-ru|Россия, Великороссия|скарочана}}) і ''расейскі'' (да {{мова-ru|великорусский|скарочана}}) падае [[Беларуска-расійскі слоўнік Байкова і Некрашэвіча|Беларуска-расейскі слоўнік]] [[Мікола Байкоў|Міколы Байкова]] і [[Сьцяпан Некрашэвіч|Сьцяпана Некрашэвіча]] (1925 год). Гэты ж слоўнік да перакладу {{мова-ru|великорусский|скарочана}} прапануе таксама варыянты ''маскоўскі'' і ''маскальскі''. Раней назва ''расейская мова'' ўжывалася як асноўная ў газэце [[Наша Ніва]]<ref name="Viacorka-2019">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/29752180.html Расейская, маскоўская, руская? Як называць мову ўсходніх суседзяў], [[Радыё Свабода]], 5 лютага 2019 г.</ref>. Назвы ''Расея'' і ''расейскі'' — нарматыўныя ў сучаснай нармалізацыі [[Беларускі клясычны правапіс|Беларускага клясычнага правапісу]] (2005 год)<ref>{{Літаратура/Беларускі клясычны правапіс (2005)|к}} Пункт 33, з): ''расейскі (ад Расе[й|а])''</ref>. Паводле [[Этымалягічны слоўнік беларускай мовы|Этымалягічнага слоўніка беларускай мовы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], словы ''Расея'', ''расейскі'', ''расеец'' не нясуць абражальнай [[Сэмантыка|сэмантыкі]] і, магчыма, прыйшлі ў беларускую мову з расейскіх дыялектаў (або ў выніку ўласных фанэтычных працэсаў — паводле той жа мадэлі, што і беларускія народныя формы імёнаў ''Аўдакея'' і ''Захвея'' / ''Сахвея'' ад ''Еўдакія'' і ''Сафія''<ref name="Viacorka-2019"/>), дзе лічыліся першаснымі, народнымі словамі ў адрозьненьне ад штучнай назвы ''Расія'' ({{мова-ru|Россия|скарочана}}), што пашыралася ў Масковіі з пачатку XVI ст. як слова высокага стылю беспасярэдне пад уплывам [[Грэцкая мова|грэцкай мовы]]<ref>{{Літаратура/ЭСБМ|11к}} С. 114.</ref>. Форма ''Расея'' — заканамерная з пункту гледжаньня [[акцэнталёгія|акцэнталёгіі]]: ужываньне «е» замест «і» вызначаецца пазыцыяй націску (напрыклад, ''Карэ́я'', ''Гвіне́я'', ''Эрытрэ́я'', ''Дагаме́я'' ды іншыя) і яго замена на «і» ў расейскай літаратурнай мове, відаць, адбылася пад уплывам назваў эўрапейскіх краінаў (''А́нглія'', ''Галя́ндыя'', ''Швэ́цыя'' ды іншыя)<ref>Гліннік А. [https://by-mova.livejournal.com/1134398.html Расея або Расія?] // Роднае слова. № 9, 1993. С. 27.</ref>. == Альфабэт == [[Выява:Vyveska BINP.jpg|міні|Надпіс па-расейску бязь '''[[ёр]]а''']] Аснову [[альфабэт]]у расейскае мовы складае [[кірыліца]]. З часоў апошняе [[рэформа расейскай артаграфіі (1918)|рэформы]] расейскае артаграфіі ў 1918 годзе ў склад расейскага альфабэту ўваходзяць 33 літары. Зь іх 10 літараў выкарыстоўваюцца для перадачы галосных гукаў: '''а''', '''е''', '''ё''', '''и''', '''о''', '''у''', '''ы''', '''э''', '''ю''' і '''я''' (пры гэтым дадзеных літараў менш у параўнаньні з колькасьцю ўласна галосных). Астатнія 23 літары перадаюць зычныя гукі, пры гэтым літары '''ъ''' і '''ь''' выкарыстоўваюцца не для адлюстраваньня асобных самастойных гукаў, а ёсьць індыкатарамі цьвёрдасьці альбо мяккасьці наяўных зычных (''больш падрабязная інфармацыя ў артыкуле:'' [[расейская фанэтыка]]). {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#white; text-align:center" | style="width:3em" | А а | style="width:3em" | Б б | style="width:3em" | В в | style="width:3em" | Г г | style="width:3em" | Д д | style="width:3em" | Е е | style="width:3em" | Ё ё | style="width:3em" | Ж ж | style="width:3em" | З з | style="width:3em" | И и | style="width:3em" | Й й |- | К к | Л л | М м | Н н | О о | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф |- | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |} Такім чынам, большасьць літараў расейскага альфабэту супадае зь [[беларускі альфабэт|беларускім]], аднак ёсьць асаблівасьці. У расейскім альфабэце няма літараў '''Ў''' і '''І'''. Першая зусім адсутнічае ў расейскай мове. Другая абазначаецца літарай '''И'''. Гэтая літара раней існавала і ў беларускай мове, аднак у XX ст. яе перасталі выкарыстоўваць. У расейскім альфабэце існуюць літары, якіх няма ў беларускай &mdash; '''И''', '''Щ''', '''Ъ'''. Пасьля 1918 году літара '''Ъ''' была забаронена і не выкарыстоўвалася да 1960-х гадоў. Літара '''Щ''' выкарыстоўваецца для абазначэньня на пісьме гуку, падобнага на мяккі [ш'], які адсутнічае ў беларускай мове. З расейскае мовы '''Щ''' перадаецца на беларускую дзьвюма літарамі '''ШЧ'''. Напрыклад, расейскае слова '''''Благовещенск''''' перадаецца беларускім пісьмом [[Благавешчанск]]. Былі ў расейскае мове іншыя літары: '''І''', '''Ѣ''', '''Ѧ''', '''Ѯ''', '''Ѱ''', '''Ѳ''', '''Ѵ'''. Яны былі выведзеныя з карыстаньня ў 1918 годзе пасьля [[Кастрычніцкі пераварот|бальшавіцкага перавароту]]. == Правапіс == Артаграфія расейскае мовы мае досыць архаічны характар (не адлюстроўваюцца зьмены ненаціскных галосных, аглушэньне фінальных зычных, выпадзеньне зычных і г.д.), гісторыя якой працягваецца некалькі стагодзьдзяў, сама артаграфія ў асноўным засноўваецца на этымалягічным прынцыпе. Акрамя складу літараў, у часы савецкае ўлады расейская мова зьведала іншыя істотныя зьмены ў артаграфіі (напрыклад, скарачэньне ўжываньня злучка, прыбраньне кропак з [[абрэвіятура]]ў). У 1920—1930-я гг. у рамках усесавецкае палітыкі лацінізацыі моваў народаў СССР высоўваліся прапановы па пераводзе расейскага альфабэту на [[лацінскі альфабэт|лацінскую аснову]], але самі падобныя праекты існавалі яшчэ з часоў Расейскай імпэрыі. Зьмены ў артаграфіі й артаэпіі (прытым даволі значныя) працягваюцца й дагэтуль (зьмены тапонімаў, варыяцыйнасьць ужываньня націску, роду і г.д., засваеньне інтэрнацыяналізмаў). == Асноўныя рысы == Расейская мова належыць да [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскае]] сям’і моваў і на фоне моваў гэтае сям’і выяўляе асаблівую блізкасьць з мовамі славянскае галіны індаэўрапейскіх моваў, з прычыны чаго, а таксама праз агульнае паходжаньне з часоў [[праславянская мова|праславянскае]] мовы, усімі мовазнаўцамі лічыцца моваю славянскага паходжаньня. Агульнапрынята, што ў складзе славянскае галіны моваў расейская блізкая [[беларуская мова|беларускай]] ды [[украінская мова|ўкраінскай]], шляхам чаго расейская мова традыцыйна адносіцца да [[усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскае]] групы славянскіх моваў. Гісторыя расейскае мовы прасочваецца прынамсі з канца першага тысячагодзьдзя н.э., калі [[славяне|славянскія плямёны]] Ўсходняй Эўропы пачалі засяленьне сучасных паўднёва-заходніх рэгіёнаў Расеі. Праз пэўны час з праславянскае мовы вылучаецца сукупнасьць дыялектаў, на аснове якіх разьвіваецца літаратурная мова, вядомая ў лінгвістыцы й гістарыяграфіі пад тэрмінам ''[[старажытнаруская мова]]''. Размоўныя дыялекты Маскоўскага княства й некаторых іншых суседніх пазьней пачынаюць разьвіцьцё ў расейскую мову, у той час як прыкладна з [[13 стагодзьдзе|ХІІІ]] ст. на тэрыторыях ВКЛ атрымлівае разьвіцьцё ўласная народная мова й яе літаратурны стандарт (гл. ''[[старабеларуская мова]]''). === Лексыка === Кантакты мовы цэнтральнай Расеі з грэцкамоўнай літаратурай і суседнімі цюрскімі дзяржавамі становяцца прычынай узбагачэньня расейскае [[лексыка|лексыкі]] элінізмамі й цюркізмамі (якія часам пранікалі й на ўзровень карэннае лексыкі, але іх уплыў не зьяўляецца істотным). Незважаючы на частае асьвятленьне ў публіцыстыцы, а таксама гістарычныя кантакты, дзель запазычваньняў [[фіна-вугорскія мовы|фіна-вугорскага]] паходжаньня крайне маленькая й адносіцца перадусім да [[дыялектызм]]аў або да спэцыфічных культурных паняткаў (''тайга'', ''тундра''). З [[18 стагодзьдзе|XVIII]]—[[19 стагодзьдзе|ХІХ]] стагодзьдзяў у расейскую мову пранікае вялікая колькасьць галіцызмаў (францускія запазычваньні) і германізмаў (нямецкая), частасьць іх тагачаснага выкарыстаньня залежала ад функцыянальнага стылю мовы або адукаванасьці носьбіта. Вядомыя запазычваньні зь іншых славянскіх моваў, але іх уплыў адносіцца ў асноўным толькі да адпаведных культурных рэаліяў. Як і ў іншых шматлікіх славянскіх мовах, маюць ролю інтэрнацыяналізмы [[ангельская мова|ангельскага]], [[лаціна|лацінскага]] ды [[грэцкая мова|грэцкага]] паходжаньня. Урэшце, абсалютная большасьць лексыкі сучаснай расейскай мовы мае славянскую [[этымалёгія|этымалёгію]]. === Фанэтыка, фаналёгія === Гукавы лад расейскае мовы вылучаецца наяўнасьцю сынкопы (выпадзеньня) галосных, леніцыі (паслабленьне вымаўленьня зычнага) і апакопы (выпадзеньне будзь-якіх канчатковых гукаў ці спалучэньняў), што неўласьціва іншым усходнеславянскім мовам, дзе рэалізацыя галосных і зычных звычайна зьяўляецца адметна выразнай. Распаўсюджаны пераход не[[націск]]нога ''о'', ''а'' ды іншых шматлікіх галосных у шва ({{IPA|/ə/}}) або {{IPA|/і/}}, што таксама амаль не распаўсюджана ў іншых усходнеславянскіх. Як і ў іншых усходнеславянскіх, адзначаецца аглушэньне фінальных зычных і сэнсаадрозная роля паляталізацыі зычных (напрыклад, ''плот'', але ''плоть''). З прычыны архаічнасьці расейскай артаграфіі ўсе дадзеныя рысы, акрамя апошняга, не адлюстроўваюцца на пісьме (напрыклад, шва пазначааецца як ''о'' або ''а'' ў значэньні ад гісторыі паходжаньня кораню слова, прыкладам, ''молоко''). Ужо ў часы старажытнарускае мовы вядомыя пераходы некаторых групаў зычных, дакладней, зьмена іх становішча ў слове, што адбылося гэтак жа, як у будучых украінскай і беларускай мовах. === Марфалёгія, сынтаксіс === [[марфалёгія (лінгвістыка)|Марфалёгія]] блізкая іншым усходнеславянскім мовам, хоць не выпадае казаць пра іх абсалютную тоеснасьць. [[Сынтаксіс]] дэманструе значна большае падабенства. === Дыялекты === [[Файл:Dialects of Russian language-ru.png|thumb|right|Дыялекталягічная мапа расейскае мовы (у т.л. дыялекты захаду, што раней лічыліся дыялектамі беларускае мовы, а таксама дыялекты ўкраінскае мовы на поўдні). Жоўтыя, аранжавыя адценьні — паўднёвыя дыялекты, зялёныя — паўночныя, ружовыя — пераходныя. На мапе відно гістарычнае перамяшчэньне некаторых цэнтральных гаворак далей, на поўдзень і ўсход.]] Традыцыйна ў складзе расейскае мовы вылучаюць дзьве дыялектныя групы — паўднёвую й паўночную, якія драбяцца на дыялекты, дыялекты, у сваю чаргу, распадаюцца на асобныя гаворкі, арэал якіх абмежаваны групай вёсак ці паселішчаў. Да часоў існаваньня мовазнаўства ў [[СССР]] у русыстыцы панавалі нацыяналістычныя палажэньні, згодна зь якімі ўласна расейская мова складала г.зв. ''вялікарасейскую гаворку'' «расейскае мовы», сам жа тэрмін ''расейская мова'' ({{мова-ru|русскій языкъ|скарочана}}) меў на ўвазе ня толькі ўласна расейскую мову (''вялікарасейскую гаворку''), а таксама беларускую ды ўкраінскую мовы, якія ў асноўным з палітычных матываў зьніжаліся да статусу гаворак ''расейскае мовы'' (у шырокім панятку). Падобных канцэпцыяў таксама прытрымліваліся мовазнаўчыя школы заходніх краінаў, але з разьвіцьцём мовазнаўства й гістарыяграфіі ў большасьці даведзены яе адмоўны характар. З часоў разьвіцьця мовазнаўства ў СССР існавала тэндэнцыя вызначэньня межаў дыялектаў расейскае мовы з дыялектамі іншых усходнеславянскіх моваў на аснове выключна межаў саюзных рэспублік, БССР і УССР з РСФСР; дадзеная практыка захоўваецца й у сучасных расейскіх дасьледаваньнях па расейскай мове. У часы Расейскай імпэрыі дыялекты захаду й поўдня сучаснай Расеі практычна паўсюдна прызнаваліся ў якасьці беларускіх і ўкраінскіх дыялектаў (то бок, дыялекты Смаленшчыны, Браншчыны, Туду, Кубані і г.д.). У цяперашняй расейскай мовазнаўчай практыцы гэтыя дыялекты, як і ў часы СССР, лічацца ў якасьці дыялектаў расейскае мовы, ва Ўкраіне, краінах Захаду і (часам) у Беларусі — адпаведна ў якасьці дыялектаў беларускае ці ўкраінскае моваў. Дыялекты расейскае мовы, за выняткам дыялектаў беларускае мовы на захадзе Расеі й дыялектаў украінскае мовы на поўдні, умоўна дзеляцца на гаворкі раньняга й позьняга фармаваньня. Першыя ўключаюць у сябе дыялекты цэнтральнай Расеі, на аснове якіх спрадвеку фармавалася расейская мова, другія — дыялекты паўночнай Расеі, Каўказу, Сыбіры, Далёкага Ўсходу й дыяспары, якія фармаваліся па засяленьні этнічнымі расейцамі тых ці іншых тэрыторыяў. Усе дыялекты расейскае мовы зьяўляюцца ўзаемназразумелымі. Некаторыя гаворкі на захадзе й поўдні Расеі дэманструюць пэўныя пераходныя рысы між беларускай і ўкраінскай мовамі адпаведна. Літаратурная расейская мова заснаваная на гаворках цэнтральнае Расеі, якія належаць да паўднёвых дыялектаў. Асобным чынам вылучаюць таксама маўленьне жыхароў Масквы й Санкт-Пецярбургу, якія адрозьніваюцца галоўным чынам у лексыцы, радзей — у фанэтыцы. == Глядзіце таксама == * [[Расейская мова ў Беларусі]] * [[Расейская мова ва Ўкраіне]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * [[Уладзімер Сьвяжынскі|Свяжынскі У.]] Паверх бар’ераў: Маскоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Metriciana: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. Т. 3 / рэдакцыйная калегія: [[Алег Дзярновіч|А. Дзярновіч]] (галоўны рэдактар) і інш. — {{Менск (Мінск)}}: Аддзел спецыяльных гістарычных навук [[Інстытут гісторыі|ІГ]] [[НАНБ]], 2004. С. 228—240. == Вонкавыя спасылкі == {{Interwiki|ru|расейскай|}} * [[Вінцук Вячорка]], [https://www.svaboda.org/a/29752180.html Расейская, маскоўская, руская? Як называць мову ўсходніх суседзяў], [[Радыё Свабода]], 5 лютага 2019 г. * [http://gramota.ru/ Даведкава-інфармацыйны партал «Грамота.ру», прысьвечаны расейскай мове (пры падтрымцы Міністэрства друку РФ)]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20070929062133/http://www.orfo.ru/online/?suid=261205Q4DBY9TWIWZHEB1711531&orfo_text=&x=12&y=10 Праверка артаграфіі — ОРФО online]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20081223003024/http://www.ln.mid.ru/ns-dgpch.nsf/0/432569ee00522d3c43256df9003b051c?OpenDocument Справаздача Міністэрства замежных справаў Расейскай Фэдэрацыя «Расейская мова ў сьвеце»]{{ref-ru}}, [[Масква]], [[2003]] год {{Славянскія мовы}} {{Афіцыйныя мовы ў Расеі}} [[Катэгорыя:Расейская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Расеі]] [[Катэгорыя:Мовы Беларусі]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] ouc43tg9b0mxt6nun9m1fsrmz4ohmai Кабул 0 15288 2697890 2398160 2026-10-28T07:13:56Z Dymitr 10914 стыль 2697890 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Кабул |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Кабулу |Назва на мове краіны = |Код мовы назвы краіны = |Краіна = Аўганістан |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 2 стагодзьдзе |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Правінцыя |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Кабул (правінцыя)|Кабул]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = Мэр |Кіраўнік = |Плошча = 275 |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = +4:30 |Летні час = |Сьпіс тэлефонных кодаў = |Тэлефонны код = |Паштовы індэкс = |Паштовыя індэксы = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 34 |Шырата хвілінаў = 31 |Шырата сэкундаў = 59 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 69 |Даўгата хвілінаў = 9 |Даўгата сэкундаў = 58 |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} [[Файл:Kabul City.jpg|значак|Сучасны Кабул.]] '''Кабу́л''' ({{мова-fa|کابل}}) — [[сталіца]] і самы вялікі горад [[Аўганістан]]у, вядомы ў старажытнасьці як ''Артаспана'' ці ''Кабура''. Разьмяшчаецца на рацэ [[Кабул (рака)|Кабул]], налічвае 2 536 300 жахыроў (2009), якія належаць да розных культур і нацыянальнасьцяў (найбольш [[пуштуны|пуштунаў]], [[таджыкі|таджыкаў]] і [[хазарэйцы|хазарэйцаў]]). Горад разьмяшчаецца на вышыні 1808 мэтраў над узроўнем [[мора]]. Упершыню горад узгадваецца ў пачатку II стагодзьдзя. Пад час [[арабы|арабскіх]] заваяваньняў быў падначалены халіфу Муравіі І. У IX стагодзьдзі быў заваяваны [[Сафарыды|Сафарыдамі]]. У XIII стагодзьдзі зруйнаваны [[Чынгісхан]]ам. Пры [[Бабур]]ы Кабул стаў сталіцай [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў|дзяржавы Вялікіх Маголаў]]. З 1747 году — у складзе [[Дуранійская дзяржава|Дуранійскай дзяржавы]], з 1773 году становіцца яе сталіцай. Пасьля яе распаду стаў цэнтрам аўганскай дзяржавы. Пад час аўганскіх войнаў [[ангельцы]] захапілі Кабул, але вымушаныя былі яго пакінуць у 1842 годзе ў выніку паўстаньня. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Сталіцы Азіі}} [[Катэгорыя:Гарады Аўганістану]] [[Катэгорыя:Сталіцы Азіі]] g98ou6w5hwcv615jooo7pwj6sxtpwrc Кандагар 0 15335 2697889 1902254 2026-10-28T07:11:23Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]] 2697889 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт}} '''Кандага́р''' ({{мова-fa|قندهار}}) — [[горад]] у паўднёвым [[Аўганістан]]е, [[сталіца]] правінцыі [[Кандагар (правінцыя)|Кандагар]], разьмяшчаецца на рацэ [[Хелманд]]. Колькасьць жыхароў гораду складае каля 316 000 чалавек (2002 год), у той час калі насельніцтва ўсёй правінцыі складае 886 000 чалавек. Кандагар — другі па велічыні горад Аўганістану і зьяўляецца галоўным [[гандаль|гандлёвым]] цэнтрам — асабліва [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] прадукцыі. У горадзе ёсьць таксама міжнародны [[аэрапорт]]. Разгорнутая дарожная сетка ў спалучэньні з выгадным геаграфічным становішчам спрашчае эканамічныя сувязі зь іншымі галоўнымі гарадамі рэгіёну: [[Кабул]]ам і [[Газьні]] на ўсходзе, [[Герат]]ам на захадзе і [[Пакістан|пакістанскім]] горадам [[Квета]] на захадзе. Разам з [[Пэшавар]]ам, Кандагар ёсьць галоўным горадам [[пуштуны|пуштунаў]]. == Вонкавыя спасылкі == * [http://kandahar.gov.af/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Гарады Аўганістану]] 2mg5o4o4r976w3x1x3nj2pmspslknsj Джордж Вашынгтон 0 19868 2697870 2697626 2026-10-27T18:24:48Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/George_Washington?oldid=1381875691 2697870 wikitext text/x-wiki {{Палітык}} '''Джордж Вашынґтон''' ({{мова-en|George Washington}}, 22 лютага 1732 — 14 сьнежня 1799) — адзін з айцоў-заснавальнікаў ЗША. Прывёў [[Кантынэнтальная армія|кантынэнтальную армію]] да перамогі над Вялікабрытаніяй пад час [[Вайна за незалежнасьць Злучаных Штатаў Амэрыкі|вайны за Незалежнасьць]] (1775—1783). У 1789 годзе быў абраны першым [[Сьпіс прэзыдэнтаў ЗША|прэзыдэнтам Злучаных Штатаў Амэрыкі]]. Ён стварыў моцны, добра фінансаваны нацыянальны ўрад, застаючыся нэўтральным у вострым суперніцтве, якое ўзьнікла ў ягоным кабінэце паміж [[Томас Джэфэрсан|Томасам Джэфэрсанам]] і [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандрам Гамільтанам]]. Вашынгтон усталяваў трывалы прэцэдэнт для пасады прэзыдэнта, улучна з традыцыямі рэспубліканізму, мірнай перадачай улады, ужываньнем тытулу «спадар прэзыдэнт» і традыцыяй двух тэрмінаў. == Юнацтва й пачатак ваеннай кар’еры == Джордж Вашынгтон нарадзіўся 22 лютага 1732 у [[Вірджынія|Вірджыніі]]. Першы сын Аўгусьціна Вашынгтона і яго другой жонкі, Мэры Бол Вашынгтон. Дзяцінства і юнацтва ён правёў у сьціплых умовах, атрымаў павярхоўную школьную адукацыю. У 11 гадоў страціў свайго бацьку, уладальніка тытунёвай плянтацыі. Яго выхоўваў браценік Лоўрэнс, пасьля сьмерці якога ён пераняў у 1752 маёнтак Маўнт Вэрнон пад Александрыяй. З 1748 дапамагаў барону Фэрфаксу. У 21 год Вашынгтон стаў Брыгадзірам Муляроў у братэрстве [[масонства|масонаў]]. У 1754 Вашынтгон удзельнічаў у баях з францускімі войскамі каля форта [[Дзюкэн]], патрапіў у палон, калі абараняў форт [[Нэсэсіці]] ([[Пэнсыльванія]]). Французы адпусьцілі Вашынгтона і яго атрад з воінскімі ўшанаваньнямі, пасьля чаго ён звольніўся са службы. Але ў наступным годзе Вашынгтон ізноў уступіў у каляніяльнае апалчэньне ў званьні падпалкоўніка. У новай ваеннай экспэдыцыі да форта Д’юкэн ён камандаваў адступам апалчэнцаў пасьля таго, як французы і іх саюзьнікі-індзейцы ўстроілі ім засаду і забілі камандзіра атрада ангельскага генэрала Брэдака. У тым баі загінула больш за палову ангельскіх апалчэнцаў. Вашынгтон выявіў асабістую адвагу і вывяў з акружэньня ўсіх, хто застаўся ў жывых. За гэты подзьвіг ён удастоіўся званьня палкоўніка і быў прызначаны камандзірам вірджынскага апалчэньня. У траўні 1756 году, калі ў Эўропе пачалася [[Сямігадовая вайна]] і [[Ангельшчына]] сутыкнулася ў той вайне з [[Францыя]]й, палкоўнік Джордж Вашынгтон ачоліў абарону заходняй мяжы штату [[Вірджынія]] ад французаў. У 1759 годзе ён выйшаў у адстаўку і заняўся грамадзкай дзейнасьцю. Перад гэтым ён паспрабаваў уступіць у шэрагі рэгулярнага брытанскага войска, але атрымаў адмову. Неўзабаве яго абралі дэпутатам заканадаўчага збору штату Вірджынія, 1-га і 2-га Кантынэнтальных кангрэсаў. == Шлюб і дзеці == [[Файл:Martha Dandridge Custis.jpg|значак|зьлева|Марта Кастыч Дэндрыдж.]] Джорджа Вашынгтона і [[Марта Вашынгтон|Марту Кастыс Дэндрыдж]] пазнаёмілі сябры Марты. Джордж прапанаваў руку й сэрца празь некалькі тыдняў пасьля знаёмства. Яны ажаніліся 6 студзеня 1759, калі ім было па 27 гадоў. Джордж і Марта сталі жыць у доме бацькоў Марты, які называўся Белым Домам. Пасьля гэтае імя дадуць рэзыдэнцыі прэзыдэнта ЗША. Гэта быў другі шлюб Марты. Яе першы муж, Дэніел Парк Кастыс, памёр у 1757. Джордж ніколі ня меў сваіх дзяцей, але ён усынавіў чатырох дзяцей Марты. У Марты й Джорджа было сем унукаў. == Амэрыканская рэвалюцыя == На [[Другі Кантынэнтальны Кангрэс]] (красавік 1775) Вашынгтон прыйшоў у ваеннай форме, кажучы гэтым, што ён ужо падрыхтаваны да вайны. Яго аўтарытэт, ваенны вопыт, харызма, рэпутацыя шчырага патрыёта паспрыялі на падтрымку паўднёвых штатаў, асабліва Вірджыніі. Кангрэс стварыў [[Кантынэнтальная Армія|Кантынэнтальную Армію]] 14 чэрвеня. Празь некаторы час Вашынгтон стаў галоўнакамандуючым, узяў адказнасьць за камандаваньне амэрыканскімі сіламі. У арміі адчуваўся катастрафічны недахоп [[порах]]у, таму Вашынгтон шукаў іншыя крыніцы. [[Францыя]] й рэйды на ангельскія арсэналы часткова дапамагалі. 17 сакавіка 1776 году Кантынэнтальнае войска (20 тысячаў чалавек, 6 тысячаў апалчэнцаў) атрымала першую важную перамогу — пры аблозе гораду [[Бостан]]у. Вашынгтон вымусіў 7-тысячны ангельскі гарнізон, якім камандаваў каралеўскі генэрал [[Ўільям Гоў]], эвакуявацца морам з Бостану. [[Файл:Portrait of George Washington-transparent.png|значак|зьлева|Партрэт Джорджа Вашынгтона.]] Аднак затым усьлед ішла няўдалая спроба Кантынэнтальнага войска абараніць ад ангельцаў горад [[Нью-Ёрк]]. Лёнданскі ўрад загадаў генэралу Ўільяму Гоў пакончыць з рэвалюцыяй у амэрыканскіх калёніях і паслала яму ў падмацаваньне войска і эскадру пад камандаваньнем яго брата адмірала [[Рычард Гоў|Рычарда Гоў]]. У ліпені 1776 году на [[Стэйтэн-Айлэнд]] высадзіўся брытанскі 32-тысячны дэсант. Генэрал Джордж Вашынгтон арганізаваў абарону [[Лонг-Айлэнд]]у і [[Мангэтан]]у, але не хапала і людзей, і прыладаў, і баяпрыпасаў. Ангельцы пайшлі ў наступ і разьбілі праціўніка. [[Файл:Washington Crossing the Delaware by Emanuel Leutze, MMA-NYC, 1851.jpg|значак|Армія Вашынгтона перапраўляецца праз раку.]] Неўзабаве Вашынгтону прыйшлося, пераправіўшыся праз раку [[Дэлавэр]], адступіць у [[Пэнсыльванія|Пэнсыльванію]]. Пасьля Кантынэнтальны кангрэс зьбёг зь [[Філадэлфія|Філадэлфіі]] ў паўночны горад [[Балтымар]]. Да таго часу амэрыканскае войска налічвала ўсяго тры тысячы чалавек. Ангельскі генэрал Ўільям Гоў меў у сваім распараджэньні 34-тысячнае войска. Пасьля здабытай перамогі ў Нью-Ёрку ён рашыў дачакацца вясны, каб канчаткова разграміць амэрыканскіх мяцежнікаў. Аднак не прыняў у разьлік рашучасьць і ініцыятыўнасьць галоўнакамандуючага Кантынэнтальнага войска. У калядную ноч 1776 году Джордж Вашынгтон ажыцьцявіў сваю найболей вядомую баявую апэрацыю. Пяройдучы зьмёрзлую раку Дэлавэр, зь мінімальнымі стратамі ўзяў у палон 900 салдат і афіцэраў каралеўскага войска. Затым у [[Прынстан]]е былі захопленыя склады. Гэтыя перамогі ня толькі паднялі баявы дух Кантынэнтальнага войска, але і прыцягнулі ў яе добраахвотнікаў, якія жадалі са зброяй у руках адстойваць незалежнасьць калёніяў ад брытанскіх войскаў. Вашынгтон рашыў правесьці рэарганізацыю даручанага яму войска, усьведамляючы, што пакуль немагчыма перамагчы ангельцаў у палявой бітве. Час жа працаваў на амэрыканцаў, паколькі зацяжная вайна ў калёніях вымотвала ваенную сілу Вялікабрытаніі, у якой былі немалыя праблемы і ў іншых частках сьвету. Абапіраючыся на рэвалюцыйны запал амэрыканцаў, Джордж Вашынгтон здолеў у кароткія тэрміны стварыць рэгулярнае і баяздольнае войска, якое цяпер пасьпяхова дзейнічала супраць ангельцаў сумесна з партызанскімі атрадамі. Галоўнакамандуючы прыняў меры для абароны гораду [[Філадэлфія]] і прадухіліў уварваньне каралеўскіх войскаў з [[Канада|Канады]]. 17 кастрычніка 1777 году пад горадам [[Саратога]] амэрыканскія паўстанцы атрымалі над праціўнікам пераканаўчую перамогу. [[Файл:Surrender of Lord Cornwallis.jpg|значак|зьлева|Перамога Вашынгтона ў Ёрктаўне.]] Каб стварыць сапраўды рэгулярнае войска, яго галоўнакамандуючы са згоды ўрада Злучаных Штатаў і кангрэсмэнаў запрасіў вайскоўцаў з Эўропы. Джордж Вашынгтон кіраваў баявымі дзеяньнямі пры блякадзе межаў штату Нью-Ёрк, занятага ангельцамі. Ён па-ранейшаму лічыў галоўным захаваньне створанай ім рэгулярнага войска на бліжэйшую будучыню, паколькі ў Эўропе насьпявала вайна паміж Францыяй і Ангельшчынай. Вашынгтон не памыліўся ў сваіх разьліках. Сапраўды, улетку 1778 году [[Францыя]] абвесьціла вайну Вялікабрытаніі і стала больш актыўна падтрымліваць амэрыканскіх паўстанцаў. У чэрвені 1779 прыкладу Францыі рушыла ўсьлед [[Гішпанія]]. 20 чэрвеня 1778 году адбылася [[Манмуцкая бітва]]. Амэрыканскімі войскамі камандаваў генэрал Лі, які ў крытычны момант загадаў адступіць, што выклікала замяшаньне ў шэрагах амэрыканскага войска. Тады Джордж Вашынгтон асабіста натхніў і згуртаваў сваё войска, і ў выніку гэтага амэрыканцы перамаглі. Генэрал Лі быў з ганьбай звольнены з войска. У гэты час у шэрагах амэрыканскага войска пачаліся мецяжы, выкліканыя абясцэньваньнем кантынэнтальных грошай і цяжкасьцямі з забесьпячэньнем правіянтам. Усяго адбылося шэсьць мецяжоў, якія былі хутка падушаныя ваеннай сілай. Адной з галоўных была перамога ў Ёрктаўне. [[Файл:General George Washington Resigning his Commission.jpg|значак|Вашынгтон ідзе ў адстаўку.]] 19 кастрычніка 1781 году Джордж Вашынгтон прыняў ад лорда [[Карнуоліс]]а капітуляцыю брытанскага каралеўскага войска. 30 лістапада 1782 была складзеная [[Парыская дамова]], па якой прызнавалася незалежнасьць Злучаных Штатаў і аб’яўлялася аб заканчэньні ваенных дзеяньняў паміж ЗША і Вялікабрытаніяй. 23 лістапада наступнага году брытанскае войска эвакуяваліся зь [[Нью-Ёрк]]у. У горад уступілі войскі Джорджа Вашынгтона. Адстаўка Вашынгтона была кароткай. Яму прапанавалі прыняць удзел у [[Канстытуцыйны Канвэнт|Канстытуцыйным Канвэнце]] летам 1787 году ў Філядэлфіі, дзе ён быў аднагалосна абраны прэзыдэнтам Канвэнцыі. Пасьля гэтага 13 штатаў прагаласавалі за [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыю]] й аднагалосна абралі прэзыдэнтам ЗША Вашынгтона. == На пасадзе прэзыдэнта == === Першы тэрмін === Інаўгурацыя Вашынгтона на пасаду прэзыдэнта адбылася 30 красавіка 1789 году. Палітык даў прэзыдэнцкую прысягу ў [[Фэдэрал-хол|Фэдэральнай залі]] ў [[Нью-Ёрк]]у{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|4}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|550—551}}. Ягоны экіпаж суправаджалі атрады міліцыі і вайсковы аркестар, а за ім у інаўгурацыйнай працэсіі ехалі дзяржаўныя дзеячы і замежныя дыпляматы, а агульная колькасьць гледачоў дасягала 10 тысячаў чалавек{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|566—567}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|448}}. Прысягу прымаў [[Робэрт Лівінгстан]], выкарыстоўваючы [[Біблія|Біблію]], якую надалі [[масонства|масоны]]{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|4}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|568}}. [[Файл:Federal hall02.jpg|значак|зьлева|[[Фэдэрал-хол|Фэдэральная заля]] ў [[Нью-Ёрк]]у, дзе ладзілася інаўгурацыя Вашынгтона.]] Вашынгтон прачытаў прамову ў залі [[Сэнат ЗША|Сэнату]], у якой зьвярнуўся з просьбай, каб «Усемагутны Бог (…) асьвяціла свабоды і шчасьце народу ЗША»{{Зноска|Randall|1997|Randall|448}}{{Зноска|Alden|1996|Alden|236}}. Хоць ён хацеў служыць без заробку, [[Кангрэс ЗША|Кангрэс]] настаяў на тым, каб ён атрымліваў плату<ref name="anb" >{{артыкул|аўтар=McDonald, Forrest|загаловак=Washington, George|выданьне=American National Biography|год=02.2000|DOI=10.1093/anb/9780198606697.article.0200332}}</ref>, прызначыўшы яму 25 тысячаў даляраў на год{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|552}}. Дзеля параўнаньня, віцэ-прэзыдэнт тады атрымліваў 5 тысячаў даляраў на год. Вашынгтон пісаў [[Джэймз Мэдысан|Джэймзу Мэдысану]], што хоча быць узорам для наступнікаў, таму шчыра жадаў, каб усе было ўкладзена на правільных прынцыпах{{Зноска|Unger|2013|Unger|76}}. З гэтае прычыны ён выступаў супраць велічных тытулаў, прапанаваных Сэнатам, такіх як «Ягоная Вялікасьць» і «Ягоная Высокасьць Прэзыдэнт», аддаючы перавагу простаму звароту «спадар Прэзыдэнт»{{Зноска|Bartoloni-Tuazon|2014|Bartoloni-Tuazon|1}}{{Зноска|Bartoloni-Tuazon|2014|Bartoloni-Tuazon|9}}{{Зноска|Unger|2013|Unger|80}}. Да ягоных прэзыдэнцкіх інавацыяў належалі інаўгурацыйнае пасланьне, звароты да Кангрэсу і кабінэтная форма арганізацыі выканаўчай улады{{Зноска|Unger|2013|Unger|236—237}}. Ён таксама прызначыў першых судзьдзяў [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўнага суда]] краіны{{Зноска|Banner|2024|Banner|13}}. [[Файл:George Washington Gibbs-Channing-Avery portrait.png|значак|Інаўгурацыйны партрэт Вашынгтона блізу 1795 году.]] Вашынгтон быў здольным адміністратарам і добра заўважаў таленты і характары людзей{{Зноска|Ellis2004|2004|Ellis|197—198}}{{Зноска|Unger|2013|Unger|236—237}}. Старая [[Канфэдэрацыйны час|Канфэдэрацыя]] ня мела дастатковых паўнамоцтваў дзеля выкананьня сваіх функцыяў, бо ёй бракавала моцнага кіраўніцтва, выканаўчай улады, яна валодала толькі невялікім чыноўніцкім апаратам, мела вялікі дзяржаўны доўг, абясцэненыя папяровыя грошы і не валодала правам прасоўваць падаткі{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|5}}. У 1789 годзе Кангрэс стварыў выканаўчыя дэпартамэнты, у тым ліку Дзяржаўны дэпартамэнт, Вайсковы дэпартамэнт і Дэпартамэнт скарбу. Вашынгтон прызначыў [[Эдмунд Рэндалф|Эдмунда Рэндалфа]] генэральным пракурорам, [[Сэм’юэл Осгуд|Сэм’юэла Осгуда]] генэральным паштмайстрам, [[Томас Джэфэрсан|Томаса Джэфэрсана]] дзяржаўным сакратаром, [[Гэнры Нокс]]а вайсковым сакратаром, а [[Аляксандар Гамільтан|Аляксандра Гамільтана]] сакратаром скарбу. Кабінэт Вашынгтона стаў дарадчым органам, хоць [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыя]] гэтага не прадугледжвала{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|281—282}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|4—5}}{{Зноска|Chervinsky|2020|Chervinsky|4—5}}. Вашынгтон абмяжоўваў абмеркаваньні ў кабінэце толькі тымі пытаньнямі, якія сам абіраў, і чакаў ад кіраўнікоў дэпартамэнтаў паслухмянага выкананьня сваіх пастановаў{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|5}}. Ён стрымана карыстаўся правам вэта, уважаючы, што пакідае свой подпіс пад многімі законапраектамі, зь якімі ягонае меркаваньне магло не супадаць{{Зноска|Ellis1999|1999|Ellis|133}}. Вашынгтон выступаў супраць палітычнай фракцыйнасьці і заставаўся беспартыйным цягам усяго свайго прэзыдэнцтва{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|696—698}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|478}}. Ён прыхільна ставіўся да фэдэралісцкай формы дзяржаўнага кіраваньня. Найбліжэйшыя дарадцы Вашынгтона ўтварылі два лягеры, што стала прадвесьцем да ўзьнікненьня Першай партыйнай сыстэмы. Гамільтан стварыў [[Фэдэралісцкая партыя|Фэдэралісцкую партыю]], каб умацаваць дзяржаўны крэдыт і пабудаваць эканамічна магутную нацыю. Джэфэрсан выступіў супраць праграмы Гамільтана і заснаваў [[Дэмакратычна-рэспубліканская партыя|Джэфэрсанаўскіх рэспубліканцаў]]. Вашынгтон падтрымліваў палітычны курс Гамільтана, і ўрэшце ён быў рэалізаваны, але гэта выклікала вострыя палітычныя спрэчкі ў апараце{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|7}}. Да іншых важных уласна дзяржаўных пытаньняў падчас першага прэзыдэнцкага тэрміну Вашынгтона належалі плянаваньне сталай нацыянальнай сталіцы{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|150—157}}, прыняцьце некалькіх канстытуцыйных паправак, у тым ліку [[Біль аб правах (ЗША)|Біля аб правах]]{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|198—206}}{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|213—220}}, а таксама працяглыя дыскусіі вакол рабства{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|198—206}}{{Зноска|Bordewich|2016|Bordewich|213—220}} і пашырэньня на землі карэнных народаў Амэрыкі{{Зноска|GenoveseLandry|2021|Genovese & Landry|34—38}}. Вашынгтон абвесьціў 26 лістапада 1789 году [[Дзень Падзякі|днём Падзякі]], каб садзейнічаць умацаваньню нацыянальнага адзінства{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|585}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|609}}{{Зноска|Henriques|2006|Henriques|65}}{{Зноска|NovakNovak|2007|Novak & Novak|144—146}}. === Другі тэрмін === [[Файл:Gwashington.jpeg|значак|зьлева|Вашынгтон у 1797 годзе.]] Спачатку Вашынгтон плянаваў пайсьці ў адстаўку па заканчэньні свайго першага тэрміну, бо быў стомлены дзяржаўнай службай і меў праблемы са здароўем. Пасьля таго як яму давялося сутыкнуцца з унутранымі сваркамі ў сваім кабінэце і з партыйнай крытыкай, ён выказваў энтузіязму наконт другога тэрміну, а [[Марта Вашынгтон]] таксама не жадала, каб ён зноў балятаваўся{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|674—675}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|678}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|362}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|484}}. Акрамя таго, ягоны пляменьнік [[Джордж Аўгустын Вашынгтон]], які кіраваў Маўнт-Вэрнанам у ягоную адсутнасьць, быў цяжка хворы, што яшчэ больш узмацняла жаданьне Вашынгтона адысьці ад справаў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|687}}. Аднак многія настойвалі, каб ён балятаваўся ізноў. Джэймз Мэдысан папярэджваў, што ягоны адыход толькі пагоршыць небясьпечны палітычны раскол паміж кабінэтам і Палатай прадстаўнікоў. Томас Джэфэрсан таксама прасіў яго не сыходзіць, абяцаючы спыніць свае нападкі на Гамільтана{{Зноска|Ferling2010|2010|Ferling|421}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|482}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|675}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|678}}. Аляксандар Гамільтан сьцьвярджаў, што адсутнасьць Вашынгтона будзе «ўспрымацца як найвялікшае зло для краіны»{{Зноска|Chernow2005|2005|Chernow|403}}. Калі набліжаліся [[Прэзыдэнцкія выбары ў ЗША 1792 году|прэзыдэнцкія выбары 1792 году]], Вашынгтон пагадзіўся вылучыць сваю кандыдатуру{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|10}}. 13 лютага 1793 году [[Калегія выбарнікаў]] аднагалосна пераабрала Вашынгтона прэзыдэнтам, а [[Джон Адамз]] быў паўторна абраны віцэ-прэзыдэнтам, атрымаўшы 77 галасоў супраць 50{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|10}}. 4 сакавіка 1793 году Вашынгтон даў прысягу перад судзьдзём [[Ўільям Кушынг|Ўільямам Кушынгам]] у [[Кангрэс-хол (Філадэлфія)|Кангрэс-холе]] ў [[Філадэлфія|Філадэлфіі]]{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|687}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|10–11}}. 22 красавіка 1793 году, пасьля пачатку [[Францускія рэвалюцыйныя войны|Францускіх рэвалюцыйных войнаў]], Вашынгтон агалосіў аб нэўтралітэце, у якім абвесьціў аб няўдзеле ЗША ў гэтых справах. Ён спрабаваў ладзіць сяброўскую і нэўтральную палітыку ў дачыненьні да розных бакоў гэтай вайны, адначасна з гэтым папярэджваючы амэрыканцаў унікаць далучэньня да канфлікту{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|299}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|304}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|308–311}}{{Зноска|Banning|1974|Banning|2}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|11–12}}. Хоць Вашынгтон прызнаў рэвалюцыйны ўрад [[Францыя|Францыі]], у рэшце рэшт ён запатрабаваў адкліканьня францускага прадстаўніка ў ЗША [[Эдмон-Шарль Жэнэ|Эдмона-Шарля Жэнэ]]{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|12–13}}. Жэнэ быў крыніцай дыпляматычных праблемаў і адкрыта варожа ставіўся да палітыкі нэўтралітэту Вашынгтона. Ён дамогся выкарыстаньня чатырох амэрыканскіх караблёў у якасьці прыватных суднаў дзеля нападаў на гішпанскія сілы ў [[Флорыда|Флорыдзе]], а таксама арганізоўваў атрады міліцыі дзеля дзеяў супраць брытанскіх уладаньняў. Аднак ягоныя намаганьні ня здолелі ўцягнуць ЗША ў вайну{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|692}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|12}}. [[Файл:Gwstatue waterford.jpg|значак|Статуя Вашынгтона, усталяваная ва [[Ўотфорд (Пэнсыльванія)|Ўотфордзе]] штату [[Пэнсыльванія|Пэнсыльваніі]].]] Падчас свайго другога прэзыдэнцкага тэрміну Вашынгтон сутыкнуўся з двума буйнымі ўнутранымі канфліктамі. Першым было [[Паўстаньне празь віскі]], якое адбылося ў Пэнсыльваніі і ўсчалася супраць падатку на алькагольныя напоі. Вашынгтон мабілізаваў апалчэньне і асабіста ачоліў экспэдыцыю супраць паўстанцаў, здушыўшы мяцеж<ref name="anb"/>{{Зноска|Ellis2004|2004|Ellis|225}}. Другім канфліктам была [[Паўночна-Заходняя індзейская вайна]], якая вялася паміж белымі пасяленцамі і карэннымі народамі Амэрыкі, якіх падтрымлівалі брытанцы, апошнія разьмяшчаліся ў фортах, якія яны адмовіліся пакінуць пасьля [[Вайна за незалежнасьць ЗША|Вайны за незалежнасьць]]<ref name="anb"/>{{Зноска|Benn|1993|Benn|17}}. У 1794 годзе амэрыканскія войскі разьбілі сілы карэнных народаў у [[бітва пры Фолен-Тымбэрз|бітве пры Фолен-Тымбэрз]], фактычна паклаўшы канец гэтаму канфлікту<ref name="anb"/>. [[Файл:United States quarter, obverse, 2004.png|значак|зьлева|Выява палітыка на памятнай манэце 2004 году.]] Гамільтан распрацаваў [[дагавор Джэя|дамову Джэя]], каб нармалізаваць гандлёвыя дачыненьні зь [[Вялікабрытанія]]й, каб дамагчыся вываду брытанцаў з заходніх фартоў, а таксама разьвязаць пытаньне фінансавых даўгоў, што засталіся па рэвалюцыі{{Зноска|ElkinsMcKitrick|1995|Elkins & McKitrick|ч. 9}}. Старшыня Вярхоўнага суда [[Джон Джэй]] прадстаўляў пазыцыю Вашынгтона і падпісаў дамову 19 лістапада 1794 году. Вашынгтон падтрымаў яе, бо яна дазваляла пазьбегнуць вайны{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|730}}, хоць ён быў незадаволены тым, што многія палажэньні былі выгадныя перадусім Вялікабрытаніі{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|340}}. Ён мабілізаваў грамадзкую падтрымку і дамогся ратыфікацыі дамовы{{Зноска|Estes2000|2000|Estes|409–420}}{{Зноска|Estes2001|2001|Estes|127}}, але пры гэтым сутыкнуўся з грамадзкай крытыкай і вострымі палітычнымі спрэчкамі<ref name="anb"/>{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|344}}. Пасьля таго як брытанцы пакінулі свае форты вакол [[Вялікія азёры|Вялікіх азёраў]], прапанаванае разьмежаваньне паміж [[Канада]]й і ЗША было перададзенае на арбітражны разгляд. Былі ўрэгуляваныя шматлікія даўгі, што паходзілі яшчэ з дарэвалюцыйнага часу, а брытанцы адкрылі [[Брытанская Вэст-Індыя|Брытанскую Вэст-Індыю]] для амэрыканскіх купцоў. Пагадненьне забясьпечыла мір зь Вялікабрытаніяй і на дзесяцігодзьдзе падтрывала гандаль. Аднак Джэфэрсан сьцьвярджаў, што яно раззлавала Францыю і «хутчэй наблізіла вайну, чым прадухіліла яе»{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|343}}. Пазьней гэтая ацэнка часткова пацьвердзілася, бо па складаньні дамовы дачыненьні з Францыяй пагоршыліся, і [[Дырэкторыя (Францыя)|Француская дырэкторыя]] дазволіла захоп амэрыканскіх суднаў усяго за два дні да заканчэньня прэзыдэнцкага тэрміну Вашынгтона{{Зноска|Akers|2002|Akers|27}}. Наступны прэзыдэнт, Джон Адамз, атрымаў у спадчыну пагрозу магчымай вайны{{Зноска|Grizzard|2005|Grizzard|263}}{{Зноска|Lengel2005|2005|Lengel|357}}. Справы з [[Гішпанія]]й былі больш пасьпяховымі. [[Томас Пінкні]] ў 1795 годзе склаў [[дагавор Сан-Лярэнса|дамову Сан-Лярэнса]], якая вызначыла мяжу паміж ЗША і гішпанскімі ўладаньнямі, а таксама гарантавала амэрыканцам права вольнай навігацыі па рацэ [[Місысыпі (рака)|Місысыпі]]<ref name="anb"/>{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|55}}. 31 ліпеня 1793 году Джэфэрсан пайшоў у адстаўку з кабінэту{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|13}}. Гамільтан пакінуў сваю пасаду ў студзені 1795 году, і яго замяніў [[Олівэр Ўолкат (малодшы)|Олівэр Ўолкат-малодшы]]. Стасункі Вашынгтона з вайсковым сакратаром Гэнры Ноксам пагоршыліся праз чуткі, што Нокс атрымліваў выгаду ад кантрактаў на будаўніцтва амэрыканскіх фрэгатаў, замоўленых нібыта дзеля барацьбы зь піратамі паводле Марскога акту 1794 году. У выніку Нокс быў вымушаны пайсьці ў адстаўку{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|713}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|726–727}}{{Зноска|Cooke|2002|Cooke|15}}. У апошнія месяцы свайго прэзыдэнцтва Вашынгтон быў атакаваны з боку палітычных праціўнікаў і партыйнай прэсы, якая абвінавачвала яго ў празьмерных амбіцыях і прагнасьці. З часам ён пачаў успрымаць прэсу як сілу, якая расколвае нацыю{{Зноска|Randall|1997|Randall|491–492}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|752–754}}. Вашынгтон таксама выступіў супраць патрабаваньняў Кангрэсу атрымаць дакумэнты, павязаныя з дамовай Джэя. Ён сьцьвярджаў, што гэтыя матэрыялы «ня маюць дачыненьня ані да якой мэты, якая ўваходзіць у кампэтэнцыю [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў]], акрамя працэдуры імпічмэнту, якая ў рэзалюцыі ня згадваецца»<ref name="anb"/>. === Разьвітальны зварот === [[Файл:Washington's Farewell Address.jpg|значак|Вашынгтонавы ''«[[Разьвітальны зварот Джорджа Вашынгтона|Разьвітальны зварот]]»'' у газэце [[Pennsylvania Packet|American Daily Advertiser]].]] Напрыканцы свайго другога тэрміну Вашынгтон пайшоў у адстаўку. Ён быў расчараваны асабістымі закідамі ў свой адрас і хацеў забясьпечыць мажлівасьць арганізацыі сапраўды канкурэнтных прэзыдэнцкіх выбараў. Ён не лічыў сябе зьвязаным абмежаваньнем у два тэрміны, але ягоны адыход стварыў важны палітычны прэцэдэнт{{Зноска|Peabody|2001|Peabody|440–446}}. У траўні 1792 году, рыхтуючыся да сыходу з пасады, Вашынгтон даручыў Джэймзу Мэдысану падрыхтаваць разьвітальны зварот, першы варыянт якога адразу атрымаў назву ''«[[Разьвітальны зварот Джорджа Вашынгтона|Разьвітальны зварот]]»''{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|46–47}}. У траўні 1796 году Вашынгтон перадаў рукапіс Аляксандру Гамільтану, які істотна яго перапрацаваў, пасьля чаго Вашынгтон зрабіў канчатковыя праўкі{{Зноска|Flexner1972|1972|Flexner|292}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|752–753}}{{Зноска|Hayes|2017|Hayes|4744}}. 19 верасьня 1796 году газэта [[Pennsylvania Packet|American Daily Advertiser]], якая належала Дэйвіду Клейпулу, апублікавала гэты зварот{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|754}}{{Зноска|Avlon|2017|Avlon|89–90}}. Вашынгтон падкрэсьліваў, што нацыянальная тоеснасьць мае першачарговае значэньне, і заяўляў, што «назва АМЭРЫКАНЕЦ (…) заўсёды павінна ўзвышаць справядлівы гонар патрыятызму»{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|755}}{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|55–56}}. Ён папярэджваў пра небясьпекі палітычных партыяў і пра шкоду ад зьмяшэньня замежных хаўрусаў з унутранымі справамі дзяржавы{{Зноска|Randall|1997|Randall|492}}{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|48}}{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|72}}. Вашынгтон раіў падтрымліваць сяброўскія стасункі і гандаль з усімі народамі, але ўстрымлівацца ад удзелу ў эўрапейскіх войнах{{Зноска|FishmanPedersonRozell|2001|Fishman, Pederson & Rozell|119–120}}{{Зноска|GreggSpalding|1999|Gregg & Spalding|199–216}}. Ён таксама падкрэсьліваў важнасьць рэлігіі, сьцьвярджаючы, што «рэлігія і маральнасьць ёсьць незаменнымі апірышчамі» для рэспублікі{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|133}}. Напрыканцы свайго звароту ён разважаў пра ўласную спадчыну: «Я горача малю Ўсемагутнага Бога адвярнуць або зьмякчыць тое зло, да якога могуць прывесьці мае ненаўмысныя памылкі. Я таксама нясу з сабою надзею, што мая краіна аніколі ня кіне ставіцца да іх з паблажлівасьцю і што, пасьля сарака пяці гадоў майго жыцьця, адданага служэньню ёй з сумленным руплівым імкненьнем, недахопы маіх абмежаваных здольнасьцяў будуць адданыя забыцьцю, як і я сам неўзабаве адыду ў прыстанак спачыну»{{Зноска|Avlon|2017|Avlon|280}}. Пасьля першай публікацыі многія рэспубліканцы, у тым ліку Джэймз Мэдысан, раскрытыкавалі гэты зварот і назвалі яго антыфранцускім палітычным дакумэнтам. Сам Мэдысан лічыў, што Вашынгтон занадта моцна схіляўся на бок Вялікабрытаніі{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|143}}. У 1972 годзе дасьледнік Вашынгтона Джэймз Флекснэр адзначыў, што «Разьвітальны зварот» атрымаў такую ж высокую ацэнку, як [[Дэклярацыя незалежнасьці ЗША]] Томаса Джэфэрсана і [[Гетысбэрская прамова]] [[Абрагам Лінкальн|Абрагама Лінкальна]]{{Зноска|Flexner1972|1972|Flexner|292}}{{Зноска|SpaldingGarrity|1996|Spalding & Garrity|142}}. У 2010 годзе Чэрнаў назваў ''«Разьвітальны зварот»'' адным з найбольш уплывовых выказваньняў пра [[рэспубліканізм]]{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|752–754}}. == Апошнія гады == === Па адстаўцы === Калі Вашынгтон вярнуўся ў [[Маўнт-Вэрнан]] у сакавіку 1797 году, ён прысьвяціў сябе сваім бізнэсовым справам, хоць ягоныя плянтацыйныя гаспадаркі прыносілі толькі нязначны прыбытак{{Зноска|Ragsdale|2021|Ragsdale|5–6}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|53}}. Амаль усё ягонае багацьце было ўвасобленае ў зямлі і рабах, а не ў наяўных грошах. Каб павялічыць свае прыбыткі, Вашынгтон збудаваў вінакурню дзеля вытворчасьці віскі, выкарыстоўваючы працу сваіх паняволеных работнікаў{{Зноска|Hirschfeld|1997|Hirschfeld|44–45}}{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|351}}. [[Файл:Mount Vernon with the Washington family on the terrace, by Benjamin Henry Latrobe.jpg|значак|зьлева|Маёнтак Вашынгтонаў у Маўнт-Вэрнане.]] Ён таксама займаўся спэкуляцыяй зямлёю, купляючы надзелы дзеля стымуляваньня забудовы вакол новай сталіцы краіны — [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтона]], названай у ягоны гонар у 1791 годзе, якая знаходзілася крыху вышэй па рацэ [[Патомак]] ад Маўнт-Вэрнану. Ён прадаваў зямельныя надзелы ў сталіцы асобнымі дзялянкамі інвэстарам сярэдняй дастачы, а не буйнымі тэрыторыямі буйным інвэстарам, бо лічыў, што першыя будуць больш схільныя ўкладаць сродкі ў разьвіцьцё гэтых тэрыторыяў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|663}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|704–705}}. Вашынгтон таксама валодаў вялікімі землямі на захадзе (у рэгіёне П’емонт), якія прыносілі мала прыбытку, і ён безвынікова спрабаваў іх прадаць{{Зноска|Ellis2004|2004|Ellis|255–261}}. На момант сваёй сьмерці ў 1799 годзе ён меў права ўласнасьці больш чым на 23 тысячаў гектараў зямлі на тэрыторыі [[Вірджынія|Вірджыніі]], [[Агаё]], [[Мэрылэнд]]у, [[Пэнсыльванія|Пэнсыльваніі]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрку]], [[Кентукі]] і Паўночна-Заходняй тэрыторыі{{Зноска|Lengel2015|2015|Lengel|246}}. На пэнсіі Вашынгтон стаў яшчэ больш перакананым фэдэралістам. Ён адкрыта падтрымліваў [[Акты аб замежніках і крамольных выказваньнях]] і пераканаў фэдэраліста [[Джон Маршал|Джона Маршала]] балятавацца ў Кангрэс, каб аслабіць уплыў джэфэрсанаўцаў у Вірджыніі{{Зноска|Flexner1974|1974|Flexner|386}}. Калі ў 1798 годзе францускія капэры пачалі захопліваць амэрыканскія караблі, а дачыненьні паміж дзьвюма краінамі пагоршыліся і прывялі да шэтак званай [[Квазівайна|Квазівайны]], Вашынгтон напісаў вайсковаму сакратару [[Джэймз Макгэнры|Джэймзу Макгэнры]], прапануючы арганізаваць войска{{Зноска|Randall|1997|Randall|497}}. 4 ліпеня 1798 году Адамз прызначыў яго на пасаду лейтэнант-генэрала і вайскавода арміямі ЗША{{Зноска|Flexner1974|1974|Flexner|376–377}}{{Зноска|Bell|1992|Bell|64}}. Вашынгтон займаў гэтую пасаду з 13 ліпеня 1798 году і да сваёй сьмерці праз 17 месяцаў{{Зноска|Bell|1992|Bell|64}}. Ён браў удзел у плянаваньні вайсковых дзеяў, але даручыў беспасярэдняе кіраўніцтва войскам Аляксандру Гамільтану. За ўвесь гэты час аніводная замежная армія не ўварвалася ў ЗША, таму Вашынгтон гэтак і ня браў на сябе камандваньне ў палявых умовах{{Зноска|Kohn|1975|Kohn|225–242}}{{Зноска|Grizzard|2005|Grizzard|264}}. === Сьмерць === [[Файл:Life of George Washington, Deathbed.jpg|значак|«Вашынгтон на сьмяротным ложы» 1851 году працы [[Джуніюс Брутус Стэрнз|Джуніюса Брутуса Стэрнза]].]] 12 сьнежня 1799 году Вашынгтон цягам пяці гадзінаў конна аглядаў свае гаспадаркі ў дрэннае надвор’е. Пасьля гэтага ён абедаў з гасьцямі, нават не пераапрануўшы мокрай вопраткі{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806}}. На наступны дзень яму забалела горла, але ён усё яшчэ пачуваўся дастаткова добра, каб пазначаць дрэвы, прызначаныя для высечкі{{Зноска|Ferling2010|2010|Ferling|505}}. Рана раніцаю яшчэ празь дзень ён прачнуўся з моцным запаленьнем горла і цяжкасьцямі з дыханьнем. Паколькі [[кровапусканьне]] ў той час было звычайнай мэдычнай практыкай, таму ён загадаў кіраўніку сваёй гаспадаркі Джорджу Роўлінзу выпусьціць амаль паўлітры крыві. Сям’я выклікала лекараў [[Джэймз Крэйк|Джэймза Крэйка]], [[Густавус Рычард Браўн|Густавуса Рычарда Браўна]] і [[Элайша Дык|Элайшу Дыка]]{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806–810}}. Спачатку Браўн меркаваў, што Вашынгтон пакутуе ад [[пэрытанзылярны абсцэс|пэрытанзылярнага абсцэсу]], а Дык лічыў, што гаворка ідзе пра больш сур’ёзнае «моцнае запаленьне абалонак горла»{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806–807}}{{Зноска|Flexner1974|1974|Flexner|399}}. Лекары працягнулі крывяпуск, у выніку якога было выдалена блізу пяці пінтаў крыві, але стан Вашынгтона толькі пагаршаўся. Дык прапанаваў зрабіць [[трахеастамія|трахеастамію]], аднак астатнія мэдыкі не былі знаёмыя з гэтай працэдурай і не падтрымалі яе{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806–810}}. Паводле ўспамінаў, Вашынгтон памёр паміж 10-й і 11-й гадзінай вечара 14 сьнежня 1799 году, а Марта Вашынгтон сядзела ля ягонага ложка. Ягонымі апошнімі словамі былі: «Усё добра»{{Зноска|Flexner1974|1974|Flexner|401–402}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|808–809}}. Дыягназ хваробы Вашынгтона і беспасярэдняя прычына ягонай сьмерці да гэтага часу застаюцца прадметам дыскусіяў. У апублікаваным справаздачным дакумэнце Крэйка і Браўна сьцьвярджалася, што ягоныя сымптомы адпавядалі стану, які тады выкарыстоўваўся дзеля абазначэньня цяжкага запаленьня верхняй часткі дыхальных шляхоў, у тым ліку пэрытанзылярнага абсцэсу. Абвінавачаньні ў мэдычнай нядбаласьці не сьціхаюць яшчэ з моманту сьмерці Вашынгтона{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|806–810}}. Большасьць сучасных аўтараў-мэдыкаў прыйшлі да высновы, што ён, верагодна, памёр ад цяжкага [[эпіглятыт]]у, а стан было прэзыдэнта пагоршыўся ў выніку прызначанага лекаваньня. Яно ўлучала шматразовыя дозы [[хлярыд ртуці(I)|калямэля]] (моцнага паслабляльнага сродку) і маштабнае кровапусканьне, што, верагодна, прывяло да [[гіпавалемія|гіпавалемічнага шоку]]. === Пахаваньне === [[Файл:Tomb of George Washington - interior 02 - Mount Vernon.jpg|значак|зьлева|Саркафагі Джорджа (справа) і Марты Вашынгтон ля ўваходу ў іхняй пахавальні ў Маўнт-Вэрнане.]] Вашынгтон баяўся быць пахаваным жыўцом, таму на сьмяротным ложы загадаў свайму асабістаму сакратару [[Тобіяс Лір|Тобіясу Ліру]] чакаць тры дні перад пахаваньнем{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|808}}. Пахаваньне Вашынгтона адбылося 18 сьнежня 1799 году, праз чатыры дні па ягонай сьмерці, у Маўнт-Вэрнане. Жалобную працэсію ачолілі конныя і пешыя вайсковыя падразьдзяленьні, а шэсьць палкоўнікаў несьлі труну. Пахавальная цырымонія ў Маўнт-Вэрнане была перадусім абмежаваная колам сям’і і сяброў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|808–810}}. Вялебны Томас Дэйвіс зладзіў кароткую пахавальную службу, пасьля якой адбылася цырымонія, арганізаваная сябрамі масонскай лёжы Вашынгтона, бо сам Вашынгтон быў масонам з 1752 году{{Зноска|Randall|1997|Randall|67}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|27}}{{Зноска|Tabbert|2022|Tabbert|196–197}}. Вестка пра ягоную сьмерць распаўсюджвалася павольна, але калі яна дасягала іншых рэгіёнаў, у цэрквах білі ў званы, а многія прадпрыемствы спынялі працу{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|810–811}}. У буйных гарадах краіны адбыліся жалобныя шэсьці ў ягоную памяць. Марта Вашынгтон спаліла сваю перапіску з мужам дзеля захаваньня прыватнасьці, аднак вядома, што пяць лістоў паміж імі ўсё ж захаваліся{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|814}}. Вашынгтон быў пахаваны ў сямейным склепе роду Вашынгтонаў у Маўнт-Вэрнане 18 сьнежня 1799 году. У сваім тэстамэнце ён пакінуў указаньні наконт будаўніцтва новага пахавальнага склепу{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|810–811}}. Яго ўзьвялі ў 1831 годзе, пасьля таго як незадаволены былы работнік маёнтку паспрабаваў выкрасьці тое, што ён лічыў чэрапам Вашынгтона{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|59}}{{Зноска|Costello|2021|Costello|77–78}}. У 1832 годзе сумесны камітэт Кангрэсу абмяркоўваў магчымасьць пераносу парэшткаў першага прэзыдэнта з Маўнт-Вэрнана ў крыпту ў [[Капітоліюм (Вашынгтон)|Капітоліюм]]. Аднак на Поўдні гэтая ідэя сустрэла моцнае супраціў, які ўзмацніўся ўсё большым расколам паміж Поўначчу і Поўднем. Многія баяліся, што парэшткі Вашынгтона могуць апынуцца, паводле словаў прадстаўніка [[Ўайлі Томпсан]]а, «на беразе, чужым для ягонай роднай зямлі», калі краіна будзе падзеленая. У выніку ягоныя парэшткі засталіся ў Маўнт-Вэрнане{{Зноска|Boorstin|2010|Boorstin|349–350}}. 7 кастрычніка 1837 году ўсё што засталося ад палітыка, што ўсё яшчэ хавалася ў сваёй першапачатковай алавянай труне, было зьмешчаныя ў мармуровы саркафаг, спраектаваны Ўільямам Стрыклэндам і выраблены Джонам Стратэрзам{{Зноска|Costello|2021|Costello|182}}. == Перакананьні == === Наконт рабства === За час жыцьця Вашынгтона ў Маўнт-Вэрнане жылі і працавалі прынамсі 577 паняволеных людзей<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mountvernon.org/george-washington/slavery/the-growth-of-mount-vernons-enslaved-community/|загаловак=The Growth of Mount Vernon’s Enslaved Community|выдавецтва=Mount Vernon Ladies' Association}}</ref>{{Зноска|Morgan2000|2000|Morgan|279}}{{Зноска|Ellis2004|2004|Ellis|45}}. Частку зь іх ён атрымаў у спадчыну, кантроль над 84 удовінымі рабамі перайшоў да яго пасьля шлюбу з [[Марта Вашынгтон|Мартай Вашынгтон]], а паміж 1752 і 1773 гадамі ён набыў як мінімум яшчэ 71 раба{{Зноска|Morgan2000|2000|Morgan|279–280}}{{Зноска|Morgan2005|2005|Morgan|405}}{{Зноска|Morgan2005|2005|Morgan|407}}{{Зноска|Hirschfeld|1997|Hirschfeld|12}}. Пачынаючы з 1786 году, ён таксама арандаваў рабоў згодна з пагадненьнем з уладаром суседняга маёнтка, а ў 1799 годзе колькасьць гэтых найманых рабоў дасягала 40 чалавек{{Зноска|Hirschfeld|1997|Hirschfeld|19}}. [[Файл:Junius Brutus Stearns - George Washington as Farmer at Mount Vernon.jpg|значак|Партрэт 1851 году пэндзля Джуніюса Брутуса Стэрнза, на якім адлюстравана ідэалізаваная вэрсія працы на Вашынгтонавай плянтацыі<ref>{{спасылка|спасылка=https://encyclopediavirginia.org/farm-scene/|загаловак=Washington as a Farmer at Mount Vernon|выдавецтва=Encyclopedia Virginia|копія=https://web.archive.org/web/20260307212014/https://encyclopediavirginia.org/farm-scene/|дата копіі=03.2026}}</ref>.]] Рабства было глыбока ўкаранёнае ў эканамічную і грамадзкую структуру калёніі [[Вірджынія (калёнія)|Вірджынія]]{{Зноска|Henriques|2006|Henriques|146}}{{Зноска|WillcoxArnstein|1988|Willcox & Arnstein|41–42}}. Да [[Вайна за незалежнасьць ЗША|вайны за незалежнасьць]] погляды Вашынгтона на рабства агулам адпавядалі поглядам большасьці вірджынскіх плянтатараў таго часу, бо ягоным галоўным інтарэсам заставаўся рабскі ўнёсак у эканамічнае жыцьцё плянтацыі{{Зноска|Twohig|2001|Twohig|116}}. Аднак з 1760-х гадоў Вашынгтон пачаў паступова зьмяняць сваё стаўленьне да зьявы. Першыя сумневы ўзьніклі пасьля таго, як ён перайшоў ад вырошчваньня тытуню да вырошчваньня збожжа. Гэта адбілася на больш дарагім утрыманьнем лішка рабоў і прымусіла задумацца над эканамічнай мэтазгоднасьцю ўсёй сыстэмы{{Зноска|Morgan2005|2005|Morgan|413}}. У лісьце да [[Ланд Вашынгтон|Ланда Вашынгтона]] ад 1778 году ён адкрыта выказаў жаданьне «пазбавіцца ад нэграў»{{Зноска|Morgan2005|2005|Morgan|416—417}}. Ягонае ўсё больш глыбокае расчараваньне інстытутам рабства ўзмацнялася ўплывам прынцыпаў [[Амэрыканская рэвалюцыя|Амэрыканскай рэвалюцыі]] і думкамі ягоных сябраў-рэвалюцыянэраў, як то Ляфаэта і Гамільтана{{Зноска|Twohig|2001|Twohig|121}}{{Зноска|Morgan2005|2005|Morgan|426}}. Большасьць гісторыкаў пагаджаецца, што рэвалюцыя мела вырашальны ўплыў на эвалюцыю поглядаў Вашынгтона{{Зноска|Furstenberg|2011|Furstenberg|260}}. Як піша Кенэт Морган, пасьля 1783 году Вашынгтон пачаў значна часьцей, хоць і толькі прыватна, выказваць выяўленыя ім супярэчнасьці датычна праблемы рабства{{Зноска|Morgan2000|2000|Morgan|299}}. Будучы прэзыдэнтам, ён трымаў публічнае маўчаньне адносна гэтуе тэмы, бо лічыў яе пытаньнем, здольным раскалоць нацыю і падарваць адзінства дзяржавы{{Зноска|Ellis2004|2004|Ellis|202}}{{Зноска|Twohig|2001|Twohig|126}}. Ён маральна падтрымаў прапанову Ляфаэта набыць зямлю і вызваліць рабоў для працы на ёй, але сам адмовіўся браць удзел у такога кшталту экспэрымэнце. У 1785 годзе Вашынгтон у прыватным парадку выказваў падтрымку вызваленьню рабоў вядомым мэтадысцкім дзеячам [[Томас Коўк|Томасу Коўку]] і [[Фрэнсіс Асбэры|Фрэнсісу Асбэры]], але адмовіўся падпісаць іхную пэтыцыю{{Зноска|Morgan2000|2000|Morgan|292}}. У асабістай перапісцы наступнага году ён выразна заявіў пра сваё жаданьне пабачыць скасаваньне рабства шляхам паступовых заканадаўчых захадаў, што адпавядала прапановам асноўных антырабаўладальніцкіх працаў, якія паблікаваліся ў 1780-х гадах{{Зноска|Morgan2005|2005|Morgan|418–419}}{{Зноска|Furstenberg|2011|Furstenberg|273–274}}{{Зноска|Furstenberg|2011|Furstenberg|284–285}}. Вашынгтон вызваліў 123 або 124 паняволеных чалавек, што было вельмі незвычайнай зьявай сярод буйных рабаўладальнікаў Вірджыніі ў эпоху рэвалюцыі{{Зноска|Morgan2005|2005|Morgan|1404–405}}{{Зноска|Wiencek|2003|Wiencek|352–35}}{{Зноска|Hirschfeld|1997|Hirschfeld|20}}. Аднак, не зважаючы на гэта, ён працягваў залежыць ад працы рабоў дзеля ўтрыманьня гаспадаркі ў сваім маёнтку{{Зноска|Twohig|2001|Twohig|122–123}}{{Зноска|Morgan2000|2000|Morgan|283}}{{Зноска|Morgan2000|2000|Morgan|289}}. На падставе асабістых дакумэнтаў і сьведчаньняў сучасьнікаў можна зрабіць выснову, што Вашынгтон паступова выпрацаваў асьцярожную прыхільнасьць да абаліцыянізму, якая знайшла сваё канчатковае ўвасабленьне ў ягоным тэстамэнце. У ім ён даваў волю свайму шматгадоваму камэрдынэру Білі Лі, а таксама загадваў вызваліць усіх рабоў, якія належылі яму асабіста, па сьмерці Марты Вашынгтон{{Зноска|Hirschfeld|1997|Hirschfeld|3}}{{Зноска|Hirschfeld|1997|Hirschfeld|108}}{{Зноска|Hirschfeld|1997|Hirschfeld|209}}{{Зноска|Morgan2000|2000|Morgan|29}}. 1 студзеня 1801 году, праз год пасьля сьмерці Джорджа Вашынгтона, Марта Вашынгтон падпісала распараджэньне аб вызваленьні ягоных рабоў. Многія зь іх неахвотна пакідалі маёнтак, а іншыя адмаўляліся разлучацца з мужамі, жонкамі або дзецьмі, якія ўсё яшчэ заставаліся ў няволі бо мелі статус удовіных рабоў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|802}}. Згодна з указаньнямі Вашынгтона, пакінутых у тэстамэнце, да пачатку 1830-х гадоў з адмыслова вылучаных сродкаў забясьпечваліся харчаваньнем і вопраткай маладыя, старыя і нямоглыя былыя рабы{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|815}}<ref name="anb" />. === Рэлігійныя погляды === [[Файл:George Washington, freemason 02796u originalFXD.jpg|значак|зьлева|Вашынгтон як масон.]] Вашынгтон быў ахрышчаны немаўлём у красавіку 1732 году і быў адданым [[англіканства|англіканінам]]{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|6}}{{Зноска|Morrison|2009|Morrison|136}}{{Зноска|Alden|1996|Alden|2, 26}}{{Зноска|Randall|1997|Randall|17}}. Больш за дваццаць гадоў ён служыў царкоўным старастам і нагляднікам за царкоўнай маёмасьцю ў парафіях Фэрфаксу і Трура ў Вірджыніі{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|130}}{{Зноска|Thompson|2008|Thompson|40}}. Ён прыватна маліўся і штодзённа чытаў Біблію, а таксама публічна заахвочваў іншых да малітвы{{Зноска|Frazer|2012|Frazer|198–199}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|119}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|132}}{{Зноска|Vicchio|2019|Vicchio|27}}{{Зноска|NovakNovak|2007|Novak & Novak|xvi}}. Магчыма, да рэвалюцыі ён рэгулярна браў [[таінства|сакрамэнт]], але пасьля яе гэтага больш не рабіў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|131}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|470}}{{Зноска|Holmes|2006|Holmes|62}}{{Зноска|Frazer|2012|Frazer|201–203}}. Вашынгтон звычайна гаварыў пра Бога ў духу амэрыканскага [[Эпоха Асьветніцтва|Асьветніцтва]], выкарыстоўваючы такія назвы, як Провід, Усемагутны і Боскі Творца{{Зноска|Randall|1997|Randall|67}}{{Зноска|Vicchio|2019|Vicchio|101}}. Ён верыў у боскую сілу, якая назірае за палямі бітваў, уплывае на вынікі войнаў, абараняе ягонае жыцьцё і бярэ ўдзел у амэрыканскай палітыцы, у тым ліку ў стварэньні ЗША{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|131}}{{Зноска|NovakNovak|2007|Novak & Novak|152}}. На думку Чэрнава, Вашынгтон пазьбягаў эвангелічнага хрысьціянства, праповедзяў пра пекла і боскае пакараньне, а таксама ўсяго, што магло бы выглядаць як дэманстрацыя ўласнай пабожнасьці. Паводле Чэрнава, ён аніколі не выкарыстоўваў сваю рэлігію ў партыйных мэтах або ў афіцыйнай дзейнасьці{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|131–132}}. У той жа час Вашынгтон часта цытаваў або пераказваў Біблію сваімі словамі і нярэдка спасылаўся на англіканскую ''«[[Кніга супольных малітваў|Кнігу супольных малітваў]]»''{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|131–132}}{{Зноска|Morrison|2009|Morrison|136}}. Будучы прэзыдэнтам, Вашынгтон прызнаваў асноўныя рэлігійныя плыні краіны, выступаў з прамовамі ў падтрымку рэлігійнай талерантнасьці і быў праціўнікам усталяваньня адзінай дзяржаўнай рэлігіі{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|131}}{{Зноска|Vicchio|2019|Vicchio|60}}. Ён успрымаў многія ідэі, каштоўнасьці і спосабы мысьленьня эпохі Асьветніцтва[298], але пры гэтым не выяўляў пагарды да арганізаванага хрысьціянства і ягонага духавенства{{Зноска|Wood|2001|Wood|313}}. [[Масонства]] было шырокай зьявай у канцы XVIII стагодзьдзя{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|132}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|500}}{{Зноска|Morrison|2009|Morrison|136}}{{Зноска|Stavish|2007|Stavish|XIX, XXI}}{{Зноска|Tabbert|2022|Tabbert|2–3}}. Пры гэтым амэрыканскія масонскія лёжы не падзялялі антыклерыкальных поглядаў, характэрных для некаторых эўрапейскіх лёжаў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|27}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|704}}. У верасьні 1752 году ў [[Фрэдэрыксбэрг (Вірджынія)|Фрэдэрыксбэргу]] была заснаваная [[масонская лёжа]], а праз два месяцы, у веку 20 гадоў, Вашынгтон быў залічаны ў ейныя шэрагі як адзін зь першых вучняў. Цягам наступнага году ён прайшоў усе неабходныя ступені і стаў майстрам-масонам{{Зноска|Randall|1997|Randall|67}}{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|27}}. У 1777 годзе яго рэкамэндавалі на пасаду Вялікага майстра новазакладзенай Вялікай лёжы Вірджыніі. Крыніцы разыходзяцца ў тым, ці ён сам адмовіўся ад гэтае пасады, ці яму яе ўрэшце не прапанавалі афіцыйна, але гэтую пасаду ён урэшце не заняў{{Зноска|Tabbert|2022|Tabbert|58–59}}. У 1788—1789 гадах Вашынгтон быў статутным майстрам Александрыйскай масонскай лёжы № 22{{Зноска|Tabbert|2022|Tabbert|103}}. == Спадчына == Вашынгтон уважаецца за адную з найбольш уплывовых постацяў у амэрыканскай гісторыі<ref>{{артыкул|аўтар=Frail, T.A.|спасылка=https://www.smithsonianmag.com/smithsonianmag/meet-100-most-significant-americans-all-time-180953341/|загаловак=Meet the 100 Most Significant Americans of All Time|выданьне=Smithsonian|год=11.2014}}</ref>. Губэрнатар Вірджыніі [[Гэнры Лі III]] у сваёй жалобнай прамове назваў яго «першым у вайне, першым у міры і першым у сэрцах сваіх суайчыньнікаў»<ref name="anb"/>. Апытаньні грамадзкай думкі на сталай аснове ставяць Вашынгтона ў лік найвышэй ацэненых прэзыдэнтаў ЗША{{Зноска|MurrayBlessing|1994|Murray & Blessing|7–9}}{{Зноска|MurrayBlessing|1994|Murray & Blessing|15}}<ref>{{спасылка|спасылка=https://scri.siena.edu/2019/02/13/sienas-6th-presidential-expert-poll-1982-2018/|загаловак=Siena’s 6th Presidential Expert Poll 1982–2018|выдавецтва=Siena College Research Institute|дата публікацыі=02.2019}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/?personid=39784|загаловак=George Washington|выдавецтва=C-SPAN}}</ref>. [[Файл:Mount Rushmore detail view (100MP).jpg|значак|Мэмарыял на гары Рашмар.]] Вашынгтон стаў міжнародным сымбалем вызваленьня і нацыяналізму як лідэр першай пасьпяховай рэвалюцыі супраць каляніяльнай імпэрыі{{Зноска|Cunliffe|1958|Cunliffe|24–26}}. У 1879 годзе Кангрэс абвесьціў Дзень нараджэньня Вашынгтона фэдэральным сьвятам{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|4}}. У 1976 годзе, падчас сьвяткаваньня двухсотгодзьдзя Злучаных Штатаў Амэрыкі, яму пасьмяротна было нададзенае званьне генэрала арміяў ЗША. Прэзыдэнт [[Джэралд Рудалф Форд|Джэралд Форд]] заявіў, што Вашынгтон будзе «першым сярод усіх афіцэраў арміі, як мінулых, гэтак і сучасных»{{Зноска|Bell|1992|Bell|52}}{{Зноска|Bell|1992|Bell|66}}<ref>{{спасылка|спасылка=https://history.army.mil/html/faq/5star.html|загаловак=How Many U.S. Army Five-star Generals Have There Been and Who Were They?|выдавецтва=U.S. Army Center of Military History}}</ref>. 13 сакавіка 1978 году войска афіцыйна падвысіла Вашынгтона ў гэтым званьні. [[Файл:Washington Monument 2022.jpg|значак|зьлева|[[Манумэнт Вашынгтону]].]] У 1809 годзе [[Мэйсан Лок Ўімз]] напісаў [[агіяграфія|агіяграфічную]] біяграфію, каб ушанаваць памяць Вашынгтона{{Зноска|Weems|1918|Weems|22}}. Паводле Чэрнава, Ўімз імкнуўся ачалавечыць Вашынгтона, натхніць грамадзтва на патрыятызм і маральнасьць, а таксама стварыць трывалыя міты, у тым ліку гісторыю пра тое, як Вашынгтон нібыта адмовіўся хлусіць пра пашкоджаньне вішнёвага дрэва свайго бацькі{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|813–814}}{{Зноска|Levy|2013|Levy|6}}{{Зноска|Levy|2013|Levy|217}}{{Зноска|Weems|1918|Weems|22}}<ref>{{навіна|аўтар=Delbanco, Andrew|спасылка=https://www.nytimes.com/1999/07/04/books/bookend-life-literature-and-the-pursuit-of-happiness.html|загаловак=Life, Literature and the Pursuit of Happiness|выдавец=The New York Times|дата публікацыі=07.1999}}</ref>. Апавяданьні Ўімза дагэтуль не былі ані канчаткова пацьверджаныя, ані зьняпраўджаныя{{Зноска|Levy|2013|Levy|6}}. У XXI стагодзьдзі рэпутацыя Вашынгтона была прадметам больш крытычнага пераасэнсаваньня. Гісторык Джон Фэрлінг адзначае, што Вашынгтон застаецца адзіным заснавальнікам дзяржавы і прэзыдэнтам, якога калі-небудзь называлі «богападобным», і падкрэсьлівае, што ягоны характар быў прадметам найбольш пільнай увагі з боку гісторыкаў{{Зноска|Ferling2009|2009|Ferling|xviii–xix}}. Гісторык Дэйвід Гакет Фішэр вызначыў асноўныя рысы характару Вашынгтона як «сумленнасьць, самадысцыпліну, мужнасьць, абсалютную шчырасьць, цьвёрдасьць і рашучасьць, але таксама памяркоўнасьць, прыстойнасьць і павагу да іншых»{{Зноска|Fischer|2004|Fischer|446}}. Спадчына Вашынгтона ў адносінах да карэнных народаў Амэрыкі ацэньваецца неадназначна. Чэрнаў сьцьвярджае, што Вашынгтон заўсёды намагаўся быць бесстароннім у стасунках з карэннымі народамі, спадзеючыся, што яны адмовяцца ад качавога паляўнічага ладу жыцьця і прыстасуюцца да аседлага земляробства на ўзор прыбылых эўрапейскіх пасяленцаў. Ён таксама адзначае, што Вашынгтон аніколі адкрыта не выступаў за канфіскацыю племянных земляў або прымусовае перасяленьне плямёнаў{{Зноска|Chernow2010|2010|Chernow|666}}. Наадварот, Колін Кэлаўэй пісаў, што «Вашынгтон усё жыцьцё быў апантаны атрыманьнем індзейскіх земляў, як для сябе, гэтак і для сваёй краіны, і ініцыяваў палітыку ды кампаніі, якія мелі разбуральныя наступствы для індзейскіх земляў»{{Зноска|Calloway|2018|Calloway|38}}. Нароўні зь іншымі бацькамі-заснавальнікамі ЗША, Вашынгтон быў крытыкаваны за тое, што валодаў паняволенымі людзьмі. Хоць ён і выказваў жаданьне пабачыць скасаваньне рабства праз заканадаўства, сам ён не ініцыяваў і не падтрымліваў канкрэтных захадаў для ліквідацыі практыкі рабаўтрыманьня. Гэта прывяло да заклікаў прыбраць ягонае імя з грамадзкіх будынкаў і дэмантаваць ягоныя помнікі ў грамадзкай прасторы<ref>{{артыкул|аўтар=Hirsh, Michael|спасылка=https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/|загаловак=If Americans Grappled Honestly With Their History, Would Any Monuments Be Left Standing|выданьне=Foreign Policy|год=06.2020|копія=https://web.archive.org/web/20210818064704/https://foreignpolicy.com/2020/06/24/america-statues-monuments-washington-jefferson/|дата копіі=08.2021}}</ref>{{Зноска|Morgan2005|2005|Morgan|419}}{{Зноска|Morgan2005|2005|Morgan|422}}. Прэзыдэнцкая бібліятэка Вашынгтона месьціцца ў Маўнт-Вэрнане<ref>{{спасылка|аўтар=Peralta, Eyder|спасылка=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/09/27/226957591/200-years-later-george-washington-gets-a-presidential-library|загаловак=200 Years Later, George Washington Gets a Presidential Library|выдавецтва=NPR|дата публікацыі=09.2013}}</ref>, які цяпер мае статус [[Нацыянальны гістарычны помнік ЗША|Нацыянальнай гістарычнай славутасьці]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nps.gov/places/mount-vernon-place-historic-district.htm|загаловак=Mount Vernon Place Historic District|выдавецтва=National Park Service}}</ref>. Ягоныя асабістыя аркушы і дакумэнты захоўваюцца ў [[Бібліятэка Кангрэсу|Бібліятэцы Кангрэсу]]{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|56}}. === Помнікі і мэмарыялы === [[Файл:Obverse of the series 2021 $1 Federal Reserve Note.jpg|значак|Банкнота наміналам у адзін даляр з выявай Джорджа Вашынгтона.]] Шматлікія мясьціны і помнікі былі названыя ў гонар Вашынгтона, у тым ліку сталіца краіны места [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)|Вашынгтон]], а таксама штат [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]]<ref>{{спасылка|аўтар=Perry, Warren|спасылка=https://npg.si.edu/blog/george-washington-first-face-america|загаловак=George Washington: The First Face of America|выдавецтва=National Portrait Gallery|дата публікацыі=02.2013}}</ref>. 21 лютага 1885 году быў урачыста адкрыты [[Манумэнт Вашынгтону]], які ўяўляе сабою мармуровы абэліск вышынёю 169 мэтраў, разьмешчаны на [[Нацыянальная алея|Нацыянальнай алеі]] ў Вашынгтоне<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nps.gov/wamo/index.htm|загаловак=Washington Monument|выдавецтва=National Park Service}}</ref>{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|62}}. Вашынгтон таксама ўваходзіць у лік чатырох прэзыдэнтаў, высечаных на грандыёзнай скульптурнай кампазыцыі «Сьвятыні дэмакратыі» працы [[Гутзан Борглум|Гутзана Борглума]] на гары [[Рашмар]] у Паўднёвай Дакоце{{Зноска|Nowlan|2014|Nowlan|62}}<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.nps.gov/moru/index.htm|загаловак=Mount Rushmore National Memorial|выдавецтва=National Park Service}}</ref>. Там жа выбітыя твары [[Тэадор Рузвэлт|Тэадора Рузвэлта]], [[Томас Джэфэрсан|Томаса Джэфэрсана]] і [[Абрагам Лінкальн|Абрагама Лінкальна]]. Адкрыты ў 1931 годзе мост Джорджа Вашынгтона злучае [[Нью-Ёрк]] і [[Нью-Джэрзі]]{{Зноска|Rockland|2020|Rockland|71}}. У гонар Вашынгтона названы таксама многія сярэднія школы і ўнівэрсытэты, у тым ліку [[Унівэрсытэт імя Джорджа Вашынгтона|Ўнівэрсытэт імя Джорджа Вашынгтона]] і [[Вашынгтонскі ўнівэрсытэт у Сэнт-Луісе|Вашынгтонскі ўнівэрсытэт]] у [[Сэнт-Луіс]]е<ref>{{спасылка|спасылка=https://library.gwu.edu/scrc/university-archives/gw-history/a-brief-history-of-gw|загаловак=A Brief History of GW|выдавецтва=GW Libraries}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://wustl.edu/about/history-traditions/|загаловак=History and Traditions|выдавецтва=Washington University in St. Louis|копія=https://web.archive.org/web/20200408184414/https://wustl.edu/about/history-traditions/}}</ref>. Таксама ўсталяваны мэмарыял Джорджа Вашынгтона ў Александрыі. Вашынгтон намаляваны на сучасных грашовых знаках ЗША, у тым ліку на аднадаляравай банкноце, прэзыдэнцкай манэце наміналам у адзін даляр і 25-цэнтавай манэце<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.usmint.gov/learn/history/historical-documents/history-of-presidents-on-our-coins|загаловак=The History of Presidents on Our Coins|выдавецтва=United States Mint|дата публікацыі=07.2006}}</ref>. У 1847 годзе Вашынгтон зьявіўся на першай паштовай марцы краіны, а ў далейшым быў намаляваны на большай колькасьці амэрыканскіх паштовых марак, чым любая іншая асоба{{Зноска|West|2014|West|8}}. У 1984 годзе быў выпушчаны сэрыял ''«Джордж Вашынгтон»'', а праз два гады быў выдадзены чарговы сэрыял ''«Джордж Вашынгтон: Каваньне нацыі»''. У 2026 годзе студыя [[Angel Studios]] зьняла драматычны фільм ''«[[Малады Вашынгтон]]»'', заснаваны на падзеях раньняга жыцьця Вашынгтона ў 1753—1755 гадах. У фільме здымаліся [[Марыя-Луіза Паркер]] і [[Келсі Грэмэр]]<ref>{{спасылка|аўтар=Gomez, Dessi|спасылка=https://deadline.com/2025/08/kelsey-grammer-young-washington-film-1236501324/|загаловак=Kelsey Grammer Joins 'Young Washington' Film From Wonder Project And Angel Studios|выдавецтва=Deadline Hollywood|дата публікацыі=08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250829171813/https://deadline.com/2025/08/kelsey-grammer-young-washington-film-1236501324/|дата копіі=08.2025}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Calnan, Ellie|спасылка=https://www.screendaily.com/news/2025-film-and-high-end-tv-productions-shooting-in-the-uk-and-ireland-latest-updates/5200306.article|загаловак=2025 Film and High-end TV Productions Shooting in the UK and Ireland: Latest Updates|выдавецтва=Screen Daily|дата публікацыі=08.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251004075225/https://www.screendaily.com/news/2025-film-and-high-end-tv-productions-shooting-in-the-uk-and-ireland-latest-updates/5200306.article|дата копіі=10.2025}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Ritman, Alex|спасылка=https://variety.com/2025/film/global/mary-louise-parker-mia-rodgers-jonno-davis-young-washington-1236509045/|загаловак=Mary-Louise Parker, Mia Rodgers and 'Better Man' Star Jonno Davies Join 'Young Washington' Biopic as First Look Revealed (EXCLUSIVE)|выдавецтва=Variety|дата публікацыі=09.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250905140223/https://variety.com/2025/film/global/mary-louise-parker-mia-rodgers-jonno-davis-young-washington-1236509045/|дата копіі=09.2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|3}} == Літаратура == * {{кніга|імя=John|прозьвішча=Avlon|спасылка=https://books.google.com/books?id=UGXUDQAAQBAJ|загаловак=Washington’s Farewell: The Founding Father’s Warning to Future Generations|выдавецтва=Simon & Schuster|год=2017|isbn=9781476746463|ref=Avlon}} * {{кніга|імя=Charles W.|прозьвішча=Akers|загаловак=The Presidents: A Reference History|выдавецтва=Scribner|год=2002|старонкі=23–38|isbn=9780684312262|ref=Akers}} * {{кніга|імя=John R.|прозьвішча=Alden|спасылка=https://archive.org/details/georgewashington00alde|загаловак=George Washington: A Biography|выдавецтва=Louisiana State University Press|год=1996|isbn=9780807121269|ref=Alden}} * {{кніга|імя=Stuart|прозьвішча=Banner|загаловак=The Most Powerful Court in the World: A History of the Supreme Court of the United States|выдавецтва=Oxford University Press|старонкі=6–36|год=2024|isbn=9780197780350|ref=Banner}} * {{кніга|імя=Lance|прозьвішча=Banning|спасылка=https://archive.org/details/responsesofpresi00wood|загаловак=Responses of the Presidents to Charges of Misconduct|выдавецтва=Delacorte Press|год=1974|isbn=9780440059233|ref=Banning}} * {{кніга|імя=Kathleen|прозьвішча=Bartoloni-Tuazon|загаловак=For Fear of an Elective King: George Washington and the Presidential Title Controversy of 1789|выдавецтва=Cornell University Press|год=2014|isbn=9780801452987|ref=Bartoloni-Tuazon}} * {{кніга|імя=William Gardner|прозьвішча=Bell|спасылка=https://books.google.com/books?id=1cDYW2YxLfkC|загаловак=Commanding Generals and Chiefs of Staff, 1775–2005: Portraits & Biographical Sketches of the United States Army’s Senior Officer|выдавецтва=Center of Military History, United States Army|год=1992|isbn=9780160359125|ref=Bell}} * {{кніга|імя=Carl|прозьвішча=Benn|загаловак=Historic Fort York, 1793–1993|выдавецтва=Dundurn|год=1993|isbn=9780920474792|ref=Benn}} * {{кніга|імя=Daniel J.|прозьвішча=Boorstin|спасылка=https://books.google.com/books?id=YXVMTJMf9ZAC|загаловак=The Americans: The National Experience|выдавецтва=Vintage Books|год=2010|isbn=9780307756473|ref=Boorstin}} * {{кніга|імя=Fergus M.|прозьвішча=Bordewich|загаловак=The First Congress|выдавецтва=Simon & Schuster|год=2016|isbn=9781451691931|ref=Bordewich}} * {{кніга|імя=Colin G.|прозьвішча=Calloway|спасылка=https://books.google.com/books?id=YyJLDwAAQBAJ|загаловак=The Indian World of George Washington: The First President, the First Americans, and the Birth of the Nation|выдавецтва=Oxford University Press|год=2018|isbn=9780190652166|ref=Calloway}} * {{кніга|імя=Ron|прозьвішча=Chernow|спасылка=https://books.google.com/books?id=4z5eL5SGjEoC|загаловак=Alexander Hamilton|выдавецтва=Penguin Press|год=2005|isbn=9781101200858|ref=Chernow2005}} * {{кніга|імя=Ron|прозьвішча=Chernow|спасылка=https://archive.org/details/washingtonlife0000cher|загаловак=Washington: A Life|выдавецтва=Penguin Press|год=2010|isbn=9781594202667|ref=Chernow2010}} * {{кніга|імя=Lindsay|прозьвішча=Chervinsky|загаловак=The Cabinet: George Washington and the Creation of an American Institution|год=2020|выдавецтва=Belknap Press|isbn=9780674986480|ref=Chervinsky}} * {{кніга|імя=Jacob E.|прозьвішча=Cooke|загаловак=The Presidents: A Reference History|выдавецтва=Scribner|год=2002|старонкі=1–21|isbn=9780684312262|ref=Cooke}} * {{кніга|імя=Matthew|прозьвішча=Costello|загаловак=The Property of the Nation: George Washington’s Tomb, Mount Vernon, and the Memory of the First President|выдавецтва=University Press of Kansas|год=2021|isbn=9780700633364|ref=Costello}} * {{кніга|імя=Marcus|прозьвішча=Cunliffe|спасылка=https://archive.org/details/isbn_9780316164344|загаловак=George Washington: Man and Monument|выдавецтва=Little, Brown|год=1958|isbn=9780316164344|ref=Cunliffe}} * {{кніга|аўтар=Elkins, Stanley M.; McKitrick, Eric|спасылка=https://archive.org/details/ageoffederalism00elki|загаловак=The Age of Federalism|выдавецтва=Oxford University Press|год=1995|isbn=9780195093810|ref=ElkinsMcKitrick}} * {{кніга|імя=Joseph J.|прозьвішча=Ellis|спасылка=https://archive.org/details/hisexcellencygeo0000elli|загаловак=His Excellency: George Washington|выдавецтва=Alfred A. Knopf|год=2004|isbn=9781400040315|ref=Ellis2004}} * {{кніга|імя=Richard J.|прозьвішча=Ellis|спасылка=https://archive.org/details/foundingamerican0000unse|загаловак=Founding the American Presidency|выдавецтва=Rowman & Littlefield|год=1999|isbn=9780847694990|ref=Ellis1999}} * {{артыкул|аўтар=Estes, Todd|загаловак=Shaping the Politics of Public Opinion: Federalists and the Jay Treaty Debate|выданьне=Journal of the Early Republic|том=20|нумар=3|старонкі=393—422|год=2000|DOI=10.2307/3125063ref=Estes2000}} * {{артыкул|аўтар=Estes, Todd|загаловак=The Art of Presidential Leadership: George Washington and the Jay Treaty|выданьне=The Virginia Magazine of History and Biography|том=109|нумар=2|старонкі=127—158|год=2001|ref=Estes2001}} * {{кніга|імя=John E.|прозьвішча=Ferling|спасылка=https://archive.org/details/ascentofgeorgewa0000ferl|загаловак=The Ascent of George Washington: The Hidden Political Genius of an American Icon|выдавецтва=Bloomsbury Press|год=2009|isbn=9781608191826|ref=Ferling2009}} * {{кніга|імя=John E.|прозьвішча=Ferling|спасылка=https://books.google.com/books?id=yHRbR8snrfoC|загаловак=The First of Men: A Life of George Washington|выдавецтва=Oxford University Press|год=2010|isbn=9780199752751|ref=Ferling2010}} * {{кніга|імя=David Hackett|прозьвішча=Fischer|спасылка=https://books.google.com/books?id=Oreq1YztDcQC|загаловак=Washington’s Crossing|выдавецтва=Oxford University Press|год=2004|isbn=9780195170344|ref=Fischer}} * {{кніга|аўтар=Fishman, Ethan M.; Pederson, William D.; Rozell, Mark J.|спасылка=https://books.google.com/books?id=HFkZ5RBeuKoC|загаловак=George Washington: Foundation of Presidential Leadership and Character|выдавецтва=Praeger|год=2001|isbn=9780275968687|ref=FishmanPedersonRozell}} * {{кніга|імя=James Thomas|прозьвішча=Flexner|спасылка=https://books.google.com/books?id=bToqSwAACAAJ|загаловак=George Washington: Anguish and Farewell (1793–1799)|выдавецтва=Little, Brown|год=1972|isbn=9780316286022|ref=Flexner1972}} * {{кніга|імя=James Thomas|прозьвішча=Flexner|загаловак=Washington: The Indispensable Man|выдавецтва=Little, Brown|год=1974|isbn=9780316286053|ref=Flexner1974}} * {{кніга|імя=Gregg L.|прозьвішча=Frazer|загаловак=The Religious Beliefs of America’s Founders: Reason, Revelation, and Revolution|выдавецтва=University Press of Kansas|год=2012|isbn=9780700618453|ref=Frazer}} * {{артыкул|аўтар=Furstenberg, François|загаловак=Atlantic Slavery, Atlantic Freedom: George Washington, Slavery, and Transatlantic Abolitionist Networks|выданьне=The William and Mary Quarterly|том=68|старонкі=247—286|год=2011|DOI=10.5309/willmaryquar.68.2.0247|ref=Furstenberg}} * {{кніга|аўтар=Genovese, Michael; Landry, Alysa|загаловак=US Presidents and the Destruction of the Native American Nations|выдавецтва=Palgrave Macmillan|год=2021|isbn=9783030835736|ref=GenoveseLandry}} * {{кніга|аўтар=Gregg, Gary L.; Spalding, Matthew|загаловак=Patriot Sage: George Washington and the American Political Tradition|выдавецтва=ISI Books|год=1999|isbn=9781882926381|ref=GreggSpalding}} * {{кніга|імя=Frank E. Jr.|прозьвішча=Grizzard|загаловак=George!: A Guide to All Things Washington|выдавецтва=Mariner|год=2005|isbn=9780976823889|ref=Grizzard}} * {{кніга|імя=Kevin J.|прозьвішча=Hayes|загаловак=George Washington, A Life in Books|выдавецтва=Oxford University Press|год=2017|isbn=9780190456672|ref=Hayes}} * {{кніга|імя=Peter R.|прозьвішча=Henriques|спасылка=https://books.google.com/books?id=IuQHciwgYzUC|загаловак=Realistic Visionary: A Portrait of George Washington|выдавецтва=University Press of Virginia|год=2006|isbn=9780813927411|ref=Henriques}} * {{кніга|імя=Fritz|прозьвішча=Hirschfeld|спасылка=https://archive.org/details/georgewashington00hirs|загаловак=George Washington and Slavery: A Documentary Portrayal|выдавецтва=University of Missouri Press|год=1997|isbn=9780826211354|ref=Hirschfeld}} * {{кніга|імя=David|прозьвішча=Holmes|загаловак=The Faiths of the Founding Fathers|выдавецтва=Oxford University Press|год=2006|isbn=9780199740963|ref=Holmes}} * {{кніга|імя=Richard H.|прозьвішча=Kohn|спасылка=https://archive.org/details/eagleswordfed00kohn|загаловак=Eagle and Sword: The Federalists and the Creation of the Military Establishment in America, 1783–1802|выдавецтва=Free Press|год=1975|isbn=9780029175514|ref=Kohn}} * {{кніга|імя=Edward G.|прозьвішча=Lengel|спасылка=https://archive.org/details/generalgeorgewas00leng|загаловак=General George Washington: A Military Life|выдавецтва=Random House|год=2005|isbn=9781400060818|ref=Lengel2005}} * {{кніга|імя=Edward G.|прозьвішча=Lengel|загаловак=First Entrepreneur: How George Washington Built His—and the Nation's—Prosperity|выдавецтва=Da Capo Press|год=2015|isbn=9780306823473|ref=Lengel2015}} * {{кніга|імя=Philip|прозьвішча=Levy|спасылка=https://books.google.com/books?id=Dbh0XeajrOMC|загаловак=Where the Cherry Tree Grew: The Story of Ferry Farm, George Washington’s Boyhood Home|выдавецтва=Macmillan|год=2013|isbn=9781250023148|ref=Levy}} * {{артыкул|аўтар=Morgan, Kenneth|загаловак=George Washington and the Problem of Slavery|выданьне=Journal of American Studies|том=34|старонкі=279—301|год=2000|DOI=10.1017/S0021875899006398|ref=Morgan2000}} * {{артыкул|аўтар=Morgan, Philip D.|загаловак='To Get Quit of Negroes': George Washington and Slavery|выданьне=Journal of American Studies|том=39|старонкі=403—429|год=2005|DOI=10.1017/S0021875805000599|ref=Morgan2005}} * {{кніга|імя=Jeffery H.|прозьвішча=Morrison|спасылка=https://books.google.com/books?id=f3vfS_uxvrQC|загаловак=The Political Philosophy of George Washington|выдавецтва=Johns Hopkins University Press|год=2009|isbn=9780801891090|ref=Morrison}} * {{кніга|аўтар=Murray, Robert K.; Blessing, Tim H.|загаловак=Greatness in the White House: Rating the Presidents, from Washington Through Ronald Reagan|выдавецтва=Pennsylvania State University Press|год=1994|isbn=9780271010892|ref=MurrayBlessing}} * {{кніга|аўтар=Novak, Michael; Novak, Jana|спасылка=https://archive.org/details/washingtonsgodre00nova/page/n5/mode/2up|загаловак=Washington’s God: Religion, Liberty, and the Father of Our Country|выдавецтва=Basic Books|год=2007|isbn=9780465051267|ref=NovakNovak}} * {{кніга|імя=Robert A.|прозьвішча=Nowlan|спасылка=https://books.google.com/books?id=MlNWU1e9ppUC|загаловак=The American Presidents, Washington to Tyler: What They Did, What They Said, What Was Said About Them, with Full Source Notes|выдавецтва=McFarland|год=2014|isbn=9781476601182|ref=Nowlan}} * {{артыкул|аўтар=Peabody, Bruce G.|загаловак=George Washington, Presidential Term Limits, and the Problem of Reluctant Political Leadership|выданьне=Presidential Studies Quarterly|том=31|нумар=3|старонкі=439—453|год=2001|DOI=10.1111/j.0360-4918.2001.00180.x|ref=Peabody}} * {{кніга|імя=Bruce|прозьвішча=Ragsdale|загаловак=Washington at the Plow: The Founding Father and the Question of Slavery|выдавецтва=Harvard University Press|год=2021|isbn=9780674246386|ref=Ragsdale}} * {{кніга|імя=Willard Sterne|прозьвішча=Randall|спасылка=https://archive.org/details/georgewashington00rand|загаловак=George Washington: A Life|выдавецтва=Henry Holt|год=1997|isbn=9780805027792|ref=Randall}} * {{кніга|імя=Michael|прозьвішча=Rockland|загаловак=The George Washington Bridge: Poetry in Steel|выдавецтва=Rutgers University Press|год=2020|isbn=9780813594644|ref=Rockland}} * {{кніга|аўтар=Spalding, Matthew; Garrity, Patrick J.|спасылка=https://archive.org/details/sacredunionofcit00spal|загаловак=A Sacred Union of Citizens: George Washington’s Farewell Address and the American Character|выдавецтва=Rowman & Littlefield|год=1996|isbn=9780847682621|ref=SpaldingGarrity}} * {{кніга|імя=Mark|прозьвішча=Stavish|спасылка=https://books.google.com/books?id=QZQK6as71lsC|загаловак=Freemasonry: Rituals, Symbols & History of the Secret Society|выдавецтва=Llewellyn Publications|год=2007|isbn=9780738711485|ref=Stavish}} * {{кніга|імя=Mark|прозьвішча=Tabbert|загаловак=A Deserving Brother: George Washington and Freemasonry|выдавецтва=University of Virginia Press|год=2022|isbn=9780813947228|ref=Tabbert}} * {{кніга|імя=Mary|прозьвішча=Thompson|спасылка=https://muse.jhu.edu/book/22742|загаловак="In The Hands of a Good Providence": Religion in the Life of George Washington|выдавецтва=University of Virginia Press|год=2008|isbn=9780813927633|ref=Thompson}} * {{кніга|імя=Dorothy|прозьвішча=Twohig|загаловак=George Washington Reconsidered|выдавецтва=University Press of Virginia|год=2001|старонкі=114–138|isbn=9780813920054|ref=Twohig}} * {{кніга|імя=Harlow Giles|прозьвішча=Unger|спасылка=https://archive.org/details/mrpresidentgeorg0000unge|загаловак="Mr. President": George Washington and the Making of the Nation’s Highest Office|выдавецтва=Da Capo Press|год=2013|isbn=9780306822414|ref=Unger}} * {{кніга|імя=Stephen|прозьвішча=Vicchio|загаловак=George Washington’s Religion|выдавецтва=Wipf & Stock|год=2019|isbn=9781532688393|ref=Vicchio}} * {{кніга|імя=Mason Locke|прозьвішча=Weems|спасылка=https://archive.org/details/historyoflifede00weem|загаловак=A History of the Life and Death, Virtues and Exploits of General George Washington, with Curious Anecdotes, Equally Honourable to Himself and Exemplary to His Young Countrymen|выдавецтва=J.B. Lippincott|год=1918|ref=Weems}} * {{кніга|імя=Christopher|прозьвішча=West|загаловак=A History of America in Thirty-Six Postage Stamps|выдавецтва=Picador|год=2014|isbn=9781250043689|ref=West}} * {{кніга|імя=Henry|прозьвішча=Wiencek|загаловак=An Imperfect God: George Washington, His Slaves, and the Creation of America|выдавецтва=Farrar, Straus and Giroux|год=2003|isbn=9780374175269|ref=Wiencek}} * {{кніга|аўтар=Willcox, William B.; Arnstein, Walter L.|загаловак=The Age of Aristocracy 1688 to 1830|выдавецтва=D.C. Heath and Company|год=1988|isbn=9780669134230|ref=WillcoxArnstein}} * {{кніга|імя=Gordon S.|прозьвішча=Wood|спасылка=https://books.google.com/books?id=L0qGWo_NGlAC|загаловак=George Washington Reconsidered|выдавецтва=University Press of Virginia|год=2001|isbn=9780813920054|ref=Wood}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/4659 Працы Вашынгтона]. Праект Гутэнбэрг. {{Прэзыдэнты ЗША}} {{Заля славы вялікіх амэрыканцаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Вашынгтон, Джордж}} [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Прэзыдэнты ЗША]] bo6f0g0s7b8tlq8rjgy7fda7pthf78z Сухумі 0 21580 2697872 2686000 2026-10-27T20:34:24Z Summershell67 98737 /* */ 2697872 wikitext text/x-wiki {{НП/Грузія |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 43 |Шырата хвілінаў = 00 |Шырата сэкундаў = 13 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 41 |Даўгата хвілінаў = 01 |Даўгата сэкундаў = 09 |Герб=Coat of Arms of Sukhumi.svg|Сьцяг=Flag of Sukhumi.svg{{!}}border}} '''Суху́мі''', '''Суху́м''' ({{мова-ru|Сухуми, Сухум}}; {{мова-ka|სოხუმი}}; {{мова-ab|Аҟəа}}) — сталіца [[Абхазія|Абхазіі]]. Горад на ўзьбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Падчас [[Грузія|Грузінска]]-[[Абхазія|абхаскага]] канфлікту ў пачатку 1990-х быў пашкоджаны. Насельніцтва — 43 700 чалавек (2003). == Гісторыя == Гісторыя гораду налічвае больш за 2500 гадоў. Гэта адзін з найстаражытнейшых гарадоў сьвету. На месцы гораду да VI стагодзьдзя да н. э. была грэцкая калёнія ''Дыяскурыя'' (названая ў гонар братоў Дыяскураў), якая потым належала [[Пантыйскае царства|Пантыйскаму царству]]. [[Тапонім]] «Аку» сустракаецца ў грэцкім надпісе на залатых манэтах калхідзкай чаканкі (III—II стагодзьдзі да н. э.) і супастаўляецца з абхаскай назвай гораду — Акуа. Пазьней на гэтым месцы была пабудавана рымская крэпасьць ''Сэбастаполіс''. З 736 году паселішча вядома пад назвай ''Цхум'' (ад абхаскай назвы «Гума») у складзе [[Абхаскае царства|Абхаскага царства]]. У сярэднявеччы — горад ''Цхумі'' ў складзе [[Грузінскае царства|Грузінскага царства]], з другой паловы XVI стагодзьдзя — пад уладай [[Турэччына|туркаў]]: у 1724 пабудавана турэцкая крэпасьць ''Сухум-Кале'' на Чорным моры. Ад канца XVIII стагодзьдзя да 1808 і з 1864 — сталіца Абхазіі. У 1810 далучаны да [[Расея|Расеі]], статус гораду атрымаў у 1848. Пасьля скасаваньня [[Абхаскае княства|Абхаскага княства]] ў 1864 — цэнтар Сухумскага вайсковага аддзелу (вобласьці) у падпарадкаваньні [[Кутаісі|Кутаіскага]] [[генэрал-губэрнатар]]а, з 1866 — Сухумскай акругі Кутаіскай [[губэрня|губэрні]]. Пасьля [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкага перавароту]] 1917 году, горад і ўвогуле Абхазія, былі заглынуты ў хаос [[Расейская грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]]. Недаўгавечнае [[бальшавізм|бальшавіцкае]] кіраваньне было спынена ў траўні 1918 і Сухум быў уключаны ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Грузія|Дэмакратычную Рэспубліку Грузія]] як рэзыдэнцыя аўтаномнай Народнай Рады Абхазіі і штаб-кватэра Грузінскага генэрал-губэрнатара. [[Чырвоная Армія]] і мясцовыя рэвалюцыянэры адваявалі горад у грузінскіх войскаў 4 сакавіка 1921, і абвясьцілі [[Савецкі Саюз|Савецкую]] ўладу. Сухум быў сталіцай [[Абхаская ССР|Абхаскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] злучанай з [[Грузінская ССР|Грузінскай ССР]] ад 1921 да 1931, калі ён стаў сталіцай Абхаскай Аўтаномнай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ў рамках Грузінскай ССР. У 1989 Сухум меў 110 000 жыхароў і быў аднім з самых пасьпяховых гарадоў Грузіі. Тут знаходзіліся шматлікія курортныя лецішчы Савецкіх лідэраў. У 1989—1993 Сухум быў цэнтрам Грузінска-абхаскага канфлікту, які зруйнаваў большую частку гораду. Падчас Абхаскай аблогі Сухума (1992—1993), горад і яго навакольлі зьведалі амаль што штодзённыя паветраныя ўдары і артабстрэлы, са шматлікімі ахвярамі сярод цывільнага насельніцтва. 27 верасьня 1993 бітва за Сухум была скончана масавай кампаніяй па [[Этнічная чыстка грузінаў у Абхазіі|этнічнай чыстцы]] супраць грузінскага насельніцтва, якое складала бальшыню ([[Сухумская разьня]]), у тым ліку былі забіты чальцы Абхаскага ўраду ([[Жыўлі Шартава]], [[Рауль Эшба]] і г. д.) і мэр Сухума [[Гурам Габіскірыя]]. Нягледзячы на тое, што горад быў часткова адноўлены, ён дагэтуль перажывае наступствы вайны, і не ўзнавіў сваю папярэднюю этнічную разнастайнасьць (да 1992 тут ужывалася 9 розных моваў). === Назва гораду === У пэрыяд турэцкіх і арабскіх заваяваньняў (сярэднявечча), у сілу асаблівасьцяў фанэтыкі цюрскіх і арабскіх моваў, не прымаючых наяўнасьці пасьлядоўных зычных (ЦХ), адсутнасьці гуку «Ц» і яго пераход у гук «С», імя гораду паступова зьмяняецца — ''Цхум → Схум → Сухум'' (Сухум-кале («кале» — крэпасьць (цюрск.)). Усталяваньне ўплыву ў рэгіёне [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] выклікала ўсталяваньне русыфікаваных назваў — Сухум, Батум. Абхаская назва гораду «Акуа» выкарыстоўваецца пасьля прыходу Савецкай улады, і не пераходзіць абхаскага моўнага арэала. Са жніўня 1936, пасьля ўключэньня Абхазіі ў склад Грузінскай ССР у 1931, насіў афіцыйную назву ''Сухумі''. 4 сьнежня 1992 на сэсіі Вярхоўнай Рады Рэспублікі Абхазія была адноўлена назва гораду '''Сухум'''. == Гарады-пабрацімы == * [[Тыраспаль]] ([[Прыднястроўе]]) * [[Цхінвалі]] ([[Паўднёвая Асэтыя]]) * [[Падольск (Маскоўская вобласьць)|Падольск]] ([[Расея]]) == Асобы == * [[Фазіль Іскандэр]] — літаратар == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080704064421/http://fotki.com/cyxymu Фатаздымкі Сухумі]{{ref-ru}} * [http://cyxymu.livejournal.com ЖЖ пра Сухумі]{{ref-ru}} * [http://www.museum.com.ua/en/istor/sev-vost/dioskur/dioskur.htm Старажытныя манэты Дыяскурыі]{{ref-en}} {{Гарады Грузіі}} [[Катэгорыя:Гарады Абхазіі]] [[Катэгорыя:Гарады Грузіі]] [[Катэгорыя:Сухумі| ]] [[Катэгорыя:Гарады-порты Чорнага мора]] [[Катэгорыя:Грэцкія калёніі ў Калхідзе]] 9next48rjlyius7ktnos2bo55s0dowv Вікіпэдыя:На стварэньне 4 41993 2697906 2623070 2026-10-28T09:27:43Z Dymitr 10914 /* Краіназнаўства */ абнаўленьне зьвестак 2697906 wikitext text/x-wiki __БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__ {{Панэль індэксу ўнутраных матэрыялаў}} {{Артыкулы на стварэньне}} === Краіназнаўства === * '''Кантынэнты і часткі сьвету''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сьпіс карыбскіх астравоў|||List of Caribbean islands}} * '''Гарады''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Агмэдабад|||Ahmedabad}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Дар-эс-Саляам|||Dar es Salaam}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Пунэ|||Pune}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Сапара|||Sapporo}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Сурат|||Surat}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Цяньцьзінь|||Tianjin}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Чунцін|||Chongqing}} * '''Вёскі/мястэчкі:''' {{Артыкул у іншым разьдзеле|Луцішча (Магілёўская вобласьць)|Луцішча|ru|Лутище (Могилёвская область)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вязьзе (Магілёўская вобласьць)|Вязьзе|ru|Вязье (Осиповичский район)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Дараганава||ru|Дараганово (Могилёвская область)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Карытнае||be|Аграгарадок Карытнае}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Лапічы (вёска, Магілёўская вобласьць)|Лапічы|ru|Лапичи (Могилёвская область)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Забалацьце (Асіповіцкі раён)|Забалацьце|ru|Заболотье (Осиповичский район)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Восава (Гарбацэвіцкі сельсавет)|Восава|be|Вёска Восава, Бабруйскі раён}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Кавалі (Магілёўская вобласьць)|Кавалі|ru|Ковали (Бобруйский район)}}{{*}}[[Слабодка (Бабруйскі раён)|Слабодка]] * '''Водныя аб’екты''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ван (возера)|Ван||Lake Van}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вініпэг (возера)|Вініпэг||Lake Winnipeg}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вялікае Мядзьведжае возера|||Great Bear Lake}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вялікае Нявольніцкае возера|||Great Slave Lake}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Зондзкая пратока|||Sunda Strait}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Калыма|||Kolyma River}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Карэйская пратока|||Korea Strait}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ляохэ|||Liao River}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Мазамбіцкая пратока|||Mozambique Channel}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Малацкая пратока|||Strait of Malacca}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Мора Лабрадор|||Labrador Sea}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Полцкая пратока|||Palk Strait}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Пратока Торэса|||Torres Strait}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Рыё-Грандэ|||Rio Grande}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Саймаа|||Saimaa}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Салуін|||Salween River}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Саргасава мора|||Sargasso Sea}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Тыморскае мора|||Timor Sea}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Урмія (возера)|Урмія||Lake Urmia}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Чжуцьзян|||Pearl River (China)}} * '''Народы:''' {{Артыкул у іншым разьдзеле|Флямандцы|||Flemish people}} * '''Прырода:''' {{Артыкул у іншым разьдзеле|мусоны|||Monsoon}}, {{Артыкул у іншым разьдзеле|Арбарэтум у Врагавіцах|||Arboretum Vrahovice}} * '''Іншае:''' [[Экалёгія Беларусі]] * [[Вікіпэдыя:На стварэньне/Эўропа]] === Гісторыя === * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Барыс Скосыраў||uk|Борис Скосирев}} * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бітва народаў||ru|Битва народов}} * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бітва пад Ватэрлёо|||Battle of Waterloo}} * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Гарапа|||Harappa}} * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Індзкая цывілізацыя|||Indus Valley Civilization}} * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Каралеўства Андора||ru|Королевство Андорра}} * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Магенджа-Дара|||Mohenjo-daro}} * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Прыгоньніцтва|||Serfdom}} * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Хаўрусьнікі ў Першай сусьветнай вайне|||Allies of World War I}} ==== Гісторыя Беларусі ==== * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бітва пад Вільняй||pl|Bitwa o Wilno (1655)}} * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Літоўская шляхта|||Lithuanian nobility}} * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пагоня Польская||pl|Pogonia}} * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пагоня Татарская||uk|Погоня Татарська}} * [[Палітычны крызіс у Беларусі (1995—1996)]] * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Казацка-сялянская вайна 1648—1654 гадоў|Паўстаньне Хмяльніцкага|d|Q641479}} * [[Рубяжэвіцкая воласьць]] * [[Сожаўская культура]] === Палітыка === * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Неграмадзяне (Латвія)|||Non-citizens (Latvia)}} * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Неграмадзяне (Эстонія)||ru|Неграждане (Эстония)}} === Культура й грамадзтва === * '''Вольны час і ўцеха''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Беларуская вясна||uk|Білоруська весна}} * '''ВНУ''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Манрэальскі ўнівэрсытэт|||Université de Montréal}} * '''Іншае''': [[Мундзір]] ({{Артыкул у іншым разьдзеле|уніформа|||Uniform}}} === Псыхалёгія === * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Біхевіярызм|||Behaviorism}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Гештальт-псыхалёгія|||Gestalt psychology}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Эрык Леннард Бэрн|||Eric Berne}} === Рэлігія й міталёгія === * '''Рэлігія''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Нанак|||Guru Nanak}} * '''Міталёгія''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Каляда (міталёгія)|Каляда|ru|Коляда (мифология)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вялес||ru|Велес}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Палявік||ru|Полевой (мифология)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ваўкалак||uk|Вовкулака}} === Мастацтва === * '''Мастацтва''': [[Баталізм]]{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Рэалізм (мастацтва)|Рэалізм||Realism (arts)}} * '''Літаратура''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Джалаладын Румі|||Rumi}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Мэры Ўолстанкрафт|||Mary Wollstonecraft}} * '''Тэатар''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Катарсыс||ru|Катарсис}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Тэатар абсурду||ru|Театр абсурда}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Лялечны тэатар||ru|Кукольный театр}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Пантаміма||ru|Пантомима}} * '''Музыка''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ой, пры лужку, пры лужку||ru|Ой, при лужку, при лужке}}<sup>,([[:uk:Ой при лузі, при лужку|uk]])</sup>{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Інструмэнтальная музыка||ru|Инструментальная музыка}}{{*}}[[Divina Enema]]{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Клявішныя||ru|Клавишные музыкальные инструменты}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Kara|||Kara (band)}}<sup>,([[:simple:Kara|simple]])</sup>{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Alice Cooper|||Alice Cooper (band)}} * '''Кінэматограф''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Прыбыцьцё цягніка на вакзал Ля-Сьёта||ru|Прибытие поезда на вокзал Ла-Сьота}} * '''Архітэктура''': [[Архітэктура Беларусі]]{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Манумэнт нэўтралітэту||ru|Монумент нейтралитета}} === Кнігі === * [[Расейска-беларускі слоўнік Байкова і Некрашэвіча]] === Спорт === * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Антычныя Алімпійскія гульні|||Ancient Olympic Games}} === Асобы === * '''Акторы й акторкі''': ** [[Анатоль Жук]] (20.05.1949 — 19.11.2009) — актор Тэатру юнага гледача<ref>[http://budzma.org/teatr/pamyaci-anatolya-zhuka.html]</ref> ** [[Валянціна Крыкава]] (нар. у 1930) — беларуская артыстка балету і пэдагог, Народная артыстка Беларусі<ref>[http://dancelib.ru/baletenc/item/f00/s01/e0001455/index.shtml]</ref> * '''Пісьменьнікі''': [[Зянон Пяткевіч]], [[Часлаў Пяткевіч]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|Хасэ Рысаль||ru|Рисаль, Хосе}} * '''Мастакі''': ** [[Андрэй Вярэніч]] (нар. у 1961) — беларускі мастак-авангардыст, выкладчык, сябра Міжнароднай Фэдэрацыі мастакоў UNESCO ** {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ігар Цішын||be|Ігар Мікалаевіч Цішын}} (нар. у 1958) — беларускі мастак-неаэкспрэсіяніст, скончыў БДАМ, член Беларускага саюзу мастакоў, жыве ў Бэльгіі. * '''Навукоўцы''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Джон Далтан|||John Dalton}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ібрагім Мутафэрыка||ru|Ибрахим Мутеферрика}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Рычард Фэйнман|||Richard Feynman}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Джабір ібн Хаян|||Jābir ibn Hayyān}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Людміла Шахоцька||ru|Шахотько, Людмила Петровна}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Шэнь Ко|||Shen Kuo}} ** {{Артыкул у іншым разьдзеле|Руслан Скрыньнікаў||ru|Скрынников, Руслан Григорьевич}} ** [[Анатоль Камяк]] (нар. у 1932) — беларускі фізык<ref>[http://www.bsu.by/ru/main.aspx?guid=136201]</ref> * '''Кампазытары''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фэла Куці|||Fela Kuti}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Раві Шанкар|||Ravi Shankar}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Д’юк Элінгтан|||Duke Ellington}} * '''Спартоўцы''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Філіп Каку|||Phillip Cocu}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Джэсі Оўэнз|||Jesse Owens}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Джэкі Робінсан|||Jackie Robinson}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэйб Рут|||Babe Ruth}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Алекс Фэргюсан|||Alex Ferguson}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Лаўра Асадаўскайтэ|||Laura Asadauskaitė}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Сюнсуке Накамура|||Shunsuke Nakamura}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Маката Хасэбэ|||Makoto Hasebe}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ясухіта Энда|||Yasuhito Endō}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ацута Уціда|||Atsuto Uchida}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёсікацу Кавагуці|||Yoshikatsu Kawaguchi}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Маркус Туліё Танака|||Marcus Tulio Tanaka}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Эйдзі Кавасіма|||Eiji Kawashima}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Мая Ёсіда|||Maya Yoshida}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёсіта Акуба|||Yoshito Ōkubo}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Юдзі Накадзава|||Yuji Nakazawa}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Дайсуке Мацуі|||Daisuke Matsui}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзюньіці Інамота|||Junichi Inamoto}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ясуюкі Кона|||Yasuyuki Konno}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Такесі Акада|||Takeshi Okada}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Юкі Абэ|||Yuki Abe}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Сэйга Нарадзакі|||Seigo Narazaki}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Кейдзі Тамада|||Keiji Tamada}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Кісё Яно|||Kisho Yano}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Даікі Івамаса|||Daiki Iwamasa}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Такаюкі Марымата|||Takayuki Morimoto}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Юіці Камана|||Yūichi Komano}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Кенга Накамура|||Kengo Nakamura}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Гатаку Сакаі|||Gōtoku Sakai}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Масахіка Іноха|||Masahiko Inoha}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Такуя Хонда|||Takuya Honda}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Таданары Лі|||Tadanari Lee}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Рыёіці Маэда|||Ryoichi Maeda}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Хадымэ Хасагаі|||Hajime Hosogai}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёсуке Касівагі|||Yōsuke Kashiwagi}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Хірокі Сакаі|||Hiroki Sakai}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзюнга Фудзімота|||Jungo Fujimoto}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Сюсаку Нісікава|||Shusaku Nishikawa}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Сюіці Гонда|||Shūichi Gonda}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Рыёта Марывакі|||Ryota Moriwaki}}{{*}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Яіціра Какітані|||Yoichiro Kakitani}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Масата Марысіге|||Masato Morishige}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёсінары Муто|||Yoshinori Muto}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Міцуру Нагата|||Mitsuru Nagata}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Хотару Ямагуці|||Hotaru Yamaguchi}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Косуке Ота|||Kosuke Ota}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Цукаса Сіётані|||Tsukasa Shiotani}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Тасіхіра Аояма|||Toshihiro Aoyama}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Гаку Сібасакі|||Gaku Shibasaki}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Масаакі Хігасігуці|||Masaaki Higashiguchi}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Манабу Сайта|||Manabu Saitō}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ю Кабаясі|||Yu Kobayashi (footballer)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ген Сёдзі|||Gen Shoji}} ** [[Валер Бабук]] (нар. у 1956), заслужаны трэнэр Беларусі (гіравы спорт, армрэстлінг, паўэрліфтынг) * '''Палітычныя дзеячы''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пэрыкл|||Pericles}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Арыель Шарон|||Ariel Sharon}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Фэрдынанд II (імпэратар Сьвятой Рымскай імпэрыі)|Фэрдынанд II||Ferdinand II, Holy Roman Emperor}} ** [[Васіль Новікаў]] (нар. у 1946) — сакратар ЦК Партыі камуністаў Беларускай, віцэ-сьпікер Вярхоўнага Савету 13 скліканьня<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&news=34126]</ref> * '''Філёзафы''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Шанкара|||Adi Shankara}} * '''Іншыя''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Міхаіл Барышнікаў|||Mikhail Baryshnikov}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Зыгмунт Шчаткоўскі||pl|Zygmunt Szczotkowski}} ** {{Артыкул у іншым разьдзеле|Пётар Марцаў||ru|Марцев, Пётр Павлович}} ** [[Быть Или]] (Бэлі Ілі) — блогер, аглядальнік і даследчык расійскай палітычнай апазіцыі. Аўтар канала https://www.youtube.com/channel/UCIpvyH9GKI54X1Ww2BDnEgg ** [[Людміла Царанкова|Людміла Пятроўна Царанкова]] (нар. у 1930) — беларуская сьпявачка, Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.bdg.by/news/society/1116.html]</ref> ** {{Артыкул у іншым разьдзеле|Дані Родрык||en|Dani Rodrik}} ** {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзіслаў Борзабагаты||be|Уладзіслаў Канстанцінавіч Борзабагаты}} ** [[Георгі Маміконаў]] (нар. у 1945), расейскі музыка, лідэр гурта «[[Доктор Ватсон]]»<ref>[http://www.peoples.ru/art/music/pop/georgy_mamikonov/]</ref> ** {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ральф Лорэн||en|Ralph Lauren}} ** [[Аляксандар Кабанаў]]<ref>{{Cite web|title=Блогер, будаўнік, мае чорны пояс у каратэ. Хто такі Аляксандар Кабанаў, якога будуць судзіць за масавыя беспарадкі|url=https://baj.by/be/analytics/bloger-budaunik-mae-chorny-poyas-u-karate-hto-taki-alyaksandar-kabanau-yakoga-buduc-sudzic|accessdate=2021-02-21|publisher=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|language=be}}</ref> === Навука === * '''Эканоміка''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Цяжкая прамысловасьць|||Heavy industry}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Чыкаская школа эканомікі|||Chicago school of economics}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Манэтарызм|||Monetarism}} * '''Геаграфія''': {{Ш|Мора}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Культурная геаграфія|||Cultural geography}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Грамадзкае месца||ru|Общественное место}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Транспартная геаграфія|||Transportation geography}}{{*}}[[Індустрыяльная геаграфія]] (гл. [[Эканамічная геаграфія]]){{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Сельскагаспадарчая геаграфія|||Agricultural geography}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Усясьветны гандаль|||International trade}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Дзяржаўная мяжа|||Border}} (таксама [[мяжа]], [[граніца]]){{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Моўная геаграфія|||Language geography}} (таксама [[лінгвістычная геаграфія]], [[лінгвагеаграфія]]){{*}}[[Эўтрофныя азёры]]<ref name="ЭПБ">{{Літаратура/Энцыкляпэдыя прыроды Беларусі}}</ref> ** '''{{Артыкул у іншым разьдзеле|Геамарфалёгія|||Geomorphology}}''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Схіл||ru|Склон}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Западзіна||ru|Впадина}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Тэраса (геамарфалёгія)|||Terrace (geology)}}{{*}}[[Азёрная чаша]]<ref name="ЭПБ"/> ** '''Геалёгія''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Абразія (геалёгія)||ru|Абразия (геология)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Эрозія (геалёгія)||ru|Эрозия (геология)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Геалягічная эпоха||ru|Геологическая эпоха}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Галацэн||ru|Голоцен}} * '''Фізыка''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|RFID|||Radio-frequency identification}} * '''Матэматыка''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Поле (альгебра)|||Field (mathematics)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Скончанае поле|||Finite field}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Тэорыя Галюа|||Galois theory}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Група (матэматыка)|||Group (mathematics)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Разьвязальная група|||Solvable group}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Скончаная група|||Finite group}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Фрактал|||Fractal}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Кальцо (альгебра)|||Ring (mathematics)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Камутатыўная апэрацыя|||Commutative property}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Асацыятыўнасьць|||Associative property}} * '''Геалёгія''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Геалёгія карысных выкапняў|||Economic geology}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Тэктоніка|||Tectonics}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Магматызм|||Magmatism}} * '''Біялёгія''': [[Абводная кішка]]{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Заапсыхалёгія||ru|Зоопсихология}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вірусалёгія|||Virology}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Біямэтрыя|||Biometrics}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Антылёпа|||Antelope}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Бэгемот|||Hippopotamus}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Лянівец|||Sloth}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Малпа|||Monkey}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Хамэлеон|||Chameleon}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Юргіня|||Dahlia}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Глядыёлюс|||Gladiolus}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Браткі|||Viola (plant)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вольха||ru|Ольха}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Баклажан|||Eggplant}} * '''Сельская гаспадарка''': [[Збожжавыя расьліны]] * '''Іншае''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Крыптааналіз|||Cryptanalysis}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Матэрыялазнаўства|||Materials science}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Сырыюс|||Sirius}} === Тэхніка і тэхналёгіі === * '''Транспарт''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|S-Bahn|||S-Bahn}} * '''Інфарматыка''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Закон Мура|||Moore's law}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Прэмія Т’юрынга|||Turing Award}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Тэст Т’юрынга|||Turing test}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Паўната паводле Т’юрынга|||Turing completeness}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Тэарэма Найквіста — Шэнона|||Nyquist–Shannon sampling theorem}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Інфармацыйная энтрапія|||Entropy (information theory)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Ланцуг Маркава|||Markov chain}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Тэорыя складанасьці вылічэньняў|||Computational complexity theory}} * '''Касманаўтыка''': [[Тэадаліт]] * '''Вайсковая тэхніка''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|С-300|||S-300 (missile)}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Балістычная ракета|||Ballistic missile}} * '''Фотатэхніка''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|SLR|||Digital single-lens reflex camera}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Камэра-абскура|||Camera obscura}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Фокусная адлегласьць|||Focal length}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Кроп-фактар|||Crop factor}} * '''Электроніка''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Фотадыёд|||Photodiode}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Дыёд Шоткі|||Schottky diode}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Вадкакрысталічны дысплэй|||Liquid-crystal display}} * '''Радыётэхніка''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Гукаўзмацняльнік|||Audio power amplifier}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Электронны ўзмацняльнік|||Amplifier}} (таксама проста [[Узмацняльнік]]) * '''Радыёсувязь''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|EDGE|||Enhanced Data Rates for GSM Evolution}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|CDMA|||Code division multiple access}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|UMTS|||Universal Mobile Telecommunications System}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Мабільная радыёсувязь|||Mobile telephony}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|WAP|||Wireless Application Protocol}} * '''Тэлебачаньне''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Тэлетэкст|||Teletext}} * '''Рухавікі''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Радны рухавік|||Straight engine}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Радны чатырохцыліндравы рухавік|||Inline-four engine}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Радны шасьціцаліндравы рухавік|||Straight-six engine}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|VR6-рухавік|||VR6 engine}}{{*}}{{Артыкул у іншым разьдзеле|Поршневы рухавік унутранага згараньня|||Reciprocating engine}} * '''Іншае''': {{Артыкул у іншым разьдзеле|Відэакасэта|||Videotape}} === Парталы === * [[Партал:Беларусь/Напісаньне]] * [[Партал:Кіеў/Напісаньне]] * [[Партал:Менск/Напісаньне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} pr560rqlq0ictb4unpnsx44yzkgck9b Кашары 0 47912 2697847 2682998 2026-10-27T13:36:06Z XHCKidx 11053 /* Гісторыя */ 2697847 wikitext text/x-wiki {{Славутасьць |Тып = Гістарычная мясцовасьць |Назва = Кашарскае прадмесьце |Лацінка = Kašarskaje pradmieście |Выява = Вул. Першамайская.jpg |Подпіс выявы = Гістарычная забудова на рагу [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Кашарскай]] і [[Вуліца Першамайская (Менск)|Вясёлай]]. Адсюль пачынаецца прадмесьце Кашары |Статус = Ахоўная зона |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = [[Места]] |Месцазнаходжаньне = [[Менск]] |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = XVIII ст. |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Стан = |Шырата паўшар’е = |Шырата градусаў = |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = |Даўгата градусаў = |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Сайт = }} '''Кашары, Кашарскае [[прадмесьце]]''' — гістарычная мясцовасьць [[Менск]]у, разьмешчаная ў паўднёва-ўсходняй частцы [[места]], з трох бакоў аточаная ракой [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслаччу]]. На паўднёвы захад ад Кашараў пачынаецца [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]], на поўнач — цэнтральнае [[Новае Места]], на паўночны ўсход — [[Стромкі Бераг]], на паўднёвы ўсход — [[Архірэйская Слабодка]], на поўдзень — [[Тры Карчмы]]<ref name="m-2">{{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)|к}} C. 196—197.</ref><ref name="m-3">{{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)|к}} C. 550—551.</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Kašary, Dobryja Myśli. Кашары, Добрыя Мысьлі (1901-17).jpg|значак|Заводы Якабсона і Ліфшыца ў Кашарах і [[Добрыя Мысьлі|Добрых Мысьлях]]]] Актыўнае засяленьне гэтай мясцовасьці пачалося ў канцы XVIII — пачатку XIX стагодзьдзяў, адразу па заснаваньні Новага Места. Першымі пабудовамі былі старыя кашары (казармы) менскага гарнізону — адсюль пайшла і назва прадмесьця<ref>{{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)|к}} С. 227.</ref>. У пачатку XX ст. прадмесьце ўваходзіла ў [[першая паліцэйская частка Менску|першую паліцэйскую частку места]] і ўлучала Кашарскі пляц, Вакольную вуліцу, а таксама часткова [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Кашарскую (цяпер Чырвонаармейская)]], [[Вуліца Янкі Купалы (Менск)|Ягораўскую (Янкі Купалы)]] і [[Вуліца Кастрычніцкая (Менск)|Ніжняляхаўскую (Кастрычніцкую)]] вуліцы<ref>Сацукевіч І. Тапанімія вуліцы і плошчаў Менска ў ХІХ — пачатку ХХ стст. // «Беларускі калегіюм», 4 чэрвеня 2008 р.</ref><ref>{{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)|к}}</ref>. На Кашарскім пляцы праводзілася муштраваньне войскаў, спартовыя гульні, скачкі на конях, цыркавыя імпрэзы. Пляц вылучащся антысанітарыяй і адсутнасьцю ўпарадкаваньня<ref>{{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)|к}} С. 110.</ref>. Улетку 1913 року на ёй прайшоў першы ў Менску [[футбол]]ьны матч, у якім гімназісты места выйгралі ў службоўцаў зь лікам 3:0<ref>{{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)|к}} С. 200.</ref>. [[Файл:Miensk, Kašarskaja. Менск, Кашарская (1927).jpg|значак|Кашарская вуліца, каля 1930 р.]] 30 траўня 1925 року на Кашарскім пляцы адкрыўся [[іпадром]] імя Будзёнага. 15 траўня 1934 року на Менскам іпадроме прайшлі вялікія спаборніцтвы, на якіх прысутнічаў сам [[Сямён Будзёны|Будзёны]]. Адзначыўся іпадром і падзеямі, якія не мелі дачыненьня да спорту. 16 ліпеня 1944 року ў вызваленым месьце на тэрыторыі іпадрома адбыўся мітынг. У ім удзельнічалі месьцічы, партызаны, дэлегацыі ваяроў Чырвонай арміі на чале з камандуючым 3–м Беларускім фронтам Чарняхоўскім. На мітынгу выступіў 1-й сакратар ЦК КП(б)Б Панамарэнка. Потым адбыўся гістарычны партызанскі парад з колькасьцю ўдзельнікаў больш за 30 тысячаў. Імпрэза трансьлявалася па радыё, здымалася на кінастужку. У 1945—1946 роках на тэрыторыі іпадрома прайшлі адкрытыя судовыя працэсы над нацыскімі ваеннымі злачынцамі<ref>Ружечка А., Ванкович А. Ход конем [http://tv.sb.by/sport/article/khod-konem-3.html] // «[[Советская Белоруссия]]», 02.08.2008.</ref>. На беразе [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслачы]], на мяжы з прадмесьцем [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўкай]] (у раёне цяперашняга рэстарана «Старое рэчышча») некалі месьцілася старажытнае паганскае [[капішча]], якое, паводле зьвестак этнографаў, дзейнічала ажно да пачатку ХХ ст. Культавы камень «Дзед», альбо «Старац», цяпер захоўваецца ў менскім [[Музэй валуноў|Музэі валуноў]], а тэрыторыю самога капішча ў 1994 року ўнесьлі ў [[Дзяржаўны сьпіс гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі]]<ref>Костич Т. Менское капище — памятник языческой культуры [https://web.archive.org/web/20080920121343/http://knihi.com/kastounasci/01/30.html] // Каштоўнасці мінуўшчыны. Зборнік 1: Праблемы зберажэння гісторыка-культурнай спадчыны Менска, 1998.</ref>. У наш час тапонім Кашары ніяк не пазначаецца на мапе Менску. Пра існаваньне колішняга прадмесьця ўскосна намапінае цяперашні [[Казарменны завулак (Менск)|Казарменны завулак]] (гістарычны ''Кашарскі''). == Старыя адрасы == [[Файл:Miensk, Kašarski. Менск, Кашарскі (1936-39).jpg|значак|Завод на Кашарах, да 1941 р.]] *''Вакольная, 8.'' Машынабудаўнічы кацельны завод Г. Янішэўскага. Вырас з кавальска-сьлясарнай і чыгуналіцейнай майстэрні, заснаванай у 1901 року прадпрымальнікам Шышлам. У 1908 року тут усталявалі рухавік магутнасьцю 12 конскіх сілаў. Выпускалася абсталяваньне для вінакурных, рэктыфікацыйных, крухмальных заводаў, для млыноў і лесапілак. У 1913 року на заводзе ўжо стаялі 2 рухавікі агульнай магутнасьцю 36 конскіх сілаў, працавала 120 чалавек. Ажыцьцяўлялася вытворчасьць паравых машынаў, турбінаў, нафтавых і газагенэратарных рухавікоў, помпаў, трансмісіяў. У 1921 року завод рэарганізавалі ў сельскагаспадарчыя майстэрні. Знаходзіўся ў раёне сучаснага станкабудаўнічага заводу імя Кірава. *''Вакольная, 9.'' Машынабудаўнічы і чыгуна-меднамэталургічны завод (Кашарскі). Найбольшы ў дарэвалюцыйнай [[Беларусь|Беларусі]]. Заснаваны на базе невялікай кузьні прадпрымальнікам Н. Якабсонам у 1881 року на Кашарскім пляцы (адсюль і назва). Выраблялася абсталяваньне для млыноў, вінакурных прадпрыемстваў, чыгуначныя буксы, тармазныя калодкі і кастылі. Да 1891 року тут засвоілі выпуск земляробчых прыладаў, абсталяваньня для [[гута (прадпрыемства)|гутаў]], лесапілак, гарбарных заводаў, пажарных помпаў, да 1900 року — паравых машынаў, чыгуначных і медных адліваў. У канцы 1900 року суполка «Якабсон і К» аб’ядналася з гандлёвым домам Г. Ліфшыца, які валодаў машынабудаўнічым (Вакзальным) заводам. Завод меў цэхі: ліцейны (1890) сьлясарна-такарны, кавальскі, зборны (1893), сталярны (1901) і майстэрню вырабу пячнога абсталяваньня (1908 рок). Да 1910 року пачалася вытворчасьць айчаннага абсталяваньня для цагельняў, фанэравых і дрожджавых заводаў, што раней куплялася за мяжой. Геаграфія збыту прадукцыі ахоплівала ня толькі абшары Беларусі, але таксама і [[Сыбір]]. Да 1913 року два заводы суполкі стварылі адзіны вытворчы комплекс з колькасьцю працоўных 350 чалавек і магутнасьцю рухавікоў 100 конскіх сілаў. У 1934 року на базе прадпрыемства ўзьнік станкабудаўнічы завод імя Кірава (Чырвонаармейская, 21). == Галерэя == <center><gallery caption="Кашары даваенныя" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Kašarski. Менск, Кашарскі (1936-39).jpg|Менск, Кашарскі пляц, 1936-39 гады Miensk, Śvisłač-Kašary. Менск, Сьвіслач-Кашары (I. Rabinovič, 04.1939).jpg|Менск, рака Сьвіслач і Кашары (аўтар - І. Рабіновіч, 04.1939) Miensk, Kašarski. Менск, Кашарскі (17.09.1939).jpg|Менск, Кашарскі станкабудаўнічы завод у Кашарах (зараз завод імя Кірава), 17.09.1939 Miensk, Kašarski. Менск, Кашарскі (11-12.07.1936).jpg|Менск, Кашарскі пляц і Іпадром (11-12.07.1936) Miensk, Kašarski. Менск, Кашарскі (07.1944).jpg|Менск, Кашарскі пляц і парад партызанаў, (07.1944) Miensk, Śvisłač-Kašary. Менск, Сьвіслач-Кашары (1941-44).jpg|Сьвіслач і Кашарскі пляц Miensk, Śvisłač-Kašary. Менск, Сьвіслач-Кашары (1941-44) (3).jpg|Мост церазь Сьвіслач Miensk, Śvisłač-Kašary. Менск, Сьвіслач-Кашары (1941-44) (2).jpg|Налева — іпадром </gallery></center> <center><gallery caption="Кашары, сучасныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Chyrvonaarmeyskaya 2.jpg|Спуск па вуліцы Кашарскай да прадмесьця Кашараў, 2012 год Kašary, Miensk. Кашары, Менск (2020).jpg|Кашарская паўвыспа і гатэль Пекін, 2020 год Kašary, Miensk. Кашары, Менск (2020) 06.jpg|Кашарскае прадмесце ў Менску, 2020 год Kašary, Miensk. Кашары, Менск (2020) 08.jpg|Кашары, Менск, 2020 год Kašary, Miensk. Кашары, Менск (2020) 20.jpg|Кашары, Менск, 2020 год Kašary, Miensk. Кашары, Менск (2020) 11.jpg|Кашары, Менск, 2020 год Kašary, Miensk. Кашары, Менск (2020) 13.jpg|Кашары, Менск, 2020 год Kašary, Miensk. Кашары, Менск (2020) 14.jpg|Кашары, Менск, 2020 год </gallery></center> == Крыніцы == {{зноскі|1=2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гісторыя Менску (2006)}} * {{Літаратура/Памяць/Менск|1}} * {{Літаратура/Менск: Старонкі жыцьця дарэвалюцыйнага гораду (1994)}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1903/index.html План губернского города Минска (1903)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1800-2004/index.html Формирование территории Минска (1800—2004)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} * [http://minchanin.esmasoft.com/maps/1898/index.html План губернского города Минска (1898)], [http://minchanin.esmasoft.com Бібліятэка Менчука]{{ref-ru}} {{Гістарычныя раёны Менску}} {{Менск}} [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны Менску]] qq5w495yopdjk83ux81ux5lezjcgzta Аксана Фёдарава 0 48038 2697860 2678606 2026-10-27T16:47:21Z ~2026-57235-95 100890 /* Біяграфія */ 2697860 wikitext text/x-wiki {{Фотамадэль | Імя = Аксана Фёдарава | Ключ = | Фота = Оксана Фёдорова 2017.jpg | Апісаньне_фота = | Псэўданімы = | Сучаснае_імя = | Нараджэньне = {{Нарадзілася|17|12|1977|1}} | Адкуль = [[Пскоў]], [[Расея]] | Рост = 178 см<ref name="km.ru">http://www.km.ru/file/index.asp?data=18.09.2007+17:20:00&archive=on</ref> | Вага = | Грудзі = 88 см<ref name="km.ru"/> | Стан = 64 см<ref name="km.ru"/> | Сьцёгны = 93 см<ref name="km.ru"/> | Валасы = | Вочы = | Нацыянальнасьць = | Сайт = [http://www.oksana-fedorova.ru/ www.oksana-fedorova.ru] }} '''Акса́на Гена́дзеўна Фёдарава''' (нарадзілася [[17 сьнежня]] [[1977]], [[Пскоў]], [[Расея]]) — [[Расея|расейская]] [[фотамадэль]], тэлевядучая. Пераможца конкурсаў «[[Міс Расея]]» (2001) і «[[Міс Сусьвет]]» (2002). == Біяграфія == Аксана Фёдарава нарадзілася [[17 сьнежня]] [[1977]] году ў [[Пскоў|Пскове]]. У [[1997]] годзе скончыла з залатым мэдалём Пскоўскую школу міліцыі. У тым жа годзе паступіла ў Санкт-Пецярбурскі ўнівэрсытэт МУС РФ на факультэт кіраўнікоў гарадзкіх і раённых органаў унутраных справаў. У [[2000]] годзе скончыла з адзнакай унівэрсытэт і прапрацавала некалькі месяцаў дазнаўцам у [[Лінейны аддзел унутраных справаў|ЛАУС]] аэрапорта «[[Пулкава]]». У [[1999]] годзе перамагла ў конкурсе «[[Міс Санкт-Пецярбург]]». У [[2001]] годзе стала пераможцай конкурсу «[[Міс Расея]]», у [[2002]] годзе — конкурсу «[[Міс Сусьвет]]», які праходзіў у [[Пуэрта-Рыка]]. Праз чатыры месяцы пазбаўленая званьня ў сувязі зь нежаданьнем выконваць абавязкі пераможцы. Званьне перайшло [[Жусьцін Пасэк]] з [[Панама|Панамы]]. У [[2002]]—[[2005]] гадах прымала ўдзел у выбарчых кампаніях [[Расейская партыя Жыцьця|Расейскай партыі Жыцьця]]. З траўня [[2006]] году зьяўляецца партнэрам Дзіцячага фонду ААН ([[ЮНІСЭФ]]) у Расеі. Вядучая праграмы для дзяцей «[[Дабранач, маляняты!]]» на расейскім тэлебачаньні. Здымалася ў тэлесэрыяле «[[Не нарадзіся прыгожай]]», «[[Рэальныя пацаны]]». Нядаўна дэбютавала ў якасьці пісьменьніцы. Выдавецтва «[[Эксмо]]» выпусьціла першую кнігу Аксаны Фёдаравай «Формула стылю»: парады і рэкамэндацыі па пытаньнях прыгажосьці і стылю. Кніга ўтрымоўвае таксама аўтабіяграфічныя ўстаўкі і фатаграфіі з асабістага архіва Аксаны. У крамах зьявіцца ў сярэдзіне-канцы верасьня [[2008]]. Таксама плянуецца яшчэ ня меней 2-х кніг па пытаньнях макіяжа, іміджу і іншага. Маёр міліцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20070310052044/http://www.trud.ru/trud.php?id=200612142322201 Оксана Федорова: $ 150 тысяч — мой самый большой гонорар // Труд. — № 232. — 2006.]{{ref-ru}}</ref>, кандыдат юрыдычных навук. Дактарант факультэта падрыхтоўкі навуковых і навукова-пэдагагічных кадраў Санкт-Пецярбурскага ўнівэрсытэту МУС. З [[2007]] году пражывае з мамай у [[Масква|Маскве]]. == Сям'я == Маці — Алена Аляксееўна. Бацька сышоў зь сям’і, калі Аксана была дзіцём. Пасталеўшы, Аксана спрабавала знайсьці бацьку, але ён ужо да таго часу памёр. Дзед па матчынай лініі — вайсковец у адстаўцы, памёр у [[2007]] годзе. {{Пачатак блёку}} {{Адзінка блёку |папярэднік = [[Дэніс Кіньёнэс]] |назва = [[Міс Сусьвет]] |гады = [[2002]]<br />''(Пазбаўленая званьня)'' |наступнік = [[Хусьцін Пасэк]] }} {{Канец блёку}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Oxana Fedorova}} * [http://www.oksana-fedorova.ru/ Сайт Аксаны Фёдаравай] {{ref-ru}} * Аксана Фёдарава: $150 тысячаў — мой самы вялікі ганарар (інтэрвію) // [http://www.trud.ru/issue/article.php?id=200612142322201 «Труд». — 2006. — №&nbsp;232. — 14 декабря. — С.&nbsp;1].— 04.09.2008. {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Фёдарава, Аксана}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 сьнежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пскове]] [[Катэгорыя:Міс Расея]] [[Катэгорыя:Расейскія тэлевядучыя]] [[Катэгорыя:Расейскія фотамадэлі]] [[Катэгорыя:Пераможцы конкурсу Міс Сусьвет]] 2nhoywzb2szpowbzaujpl0f749xm71o Аляксандар Коршунаў 0 48667 2697850 2477900 2026-10-27T14:21:23Z Kahakai-writes 100888 2697850 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Коршунаў}} '''Алякса́ндар Фамі́ч Ко́ршунаў''' (4 сакавіка 1924, вёска [[Палішына]], [[Горацкі раён]] — 12 ліпеня 1991) — беларускі літаратуразнавец. Інвалід [[ВАВ|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Біяграфія == У 1950 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт]]. З 1954 году працаваў у Інстытуце літаратуры [[АН Беларусі]]. Дасьледаваў беларускую старажытную літаратуру, вывучаў творчасьць [[Францішак Скарына|Францішка Скарыны]], [[Сымон Будны|Сымона Буднага]], [[Васіль Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]], царкоўна-палемічную і мэмуарную літаратуру XVI—XVII стагодзьдзяў. Ляўрэат [[Дзяржаўная прэмія Беларусі імя Якуба Коласа|Дзяржаўнай прэміі Беларусі імя Якуба Коласа]] 1980 [[год|року]] за ўдзел у двухтомным дасьледаваньні «Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры» і «Гісторыя беларускай савецкай літаратуры». == Бібліяграфія == * {{Кніга|аўтар =Аляксандар Коршунаў.| частка = |загаловак = Помнікі старажытнай беларускай пісьменнасьці. |арыгінал = |спасылка = |адказны =[[Юльян Пшыркоў|Ю. Пшыркоў]]|выданьне = |месца = Менск |выдавецтва =Навука і тэхніка |год =1975 |том = |старонкі = |старонак =245 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} == Літаратура == * {{Літаратура/Памяць/Менск|1}} * Ліўшыц Уладзімір. Ён лёгка адчуваў сябе сярод стагоддзяў // Раскопкі вакол горацкага «Парнаса». Літаратуразнаўчыя нарысы — Горкі: аддзел культуры Горацкага райвыканкама, 2001. — С. 179—183. {{ISBN|985-6120-44-6}} * Памяць. Гіст.-дакум. хроніка. Горацкі раён. — Мн.: 1996. С. 556. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20190729180703/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Culture/r6p17.html Пісьменьнікі — ураджэнцы краю. Край Магілёўскі] {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Коршунаў, Аляксандар}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Горацкім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Памерлі 12 ліпеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1991 годзе]] c1o0kjl8bc7iwpil0hpnuhh7p7x6xtr Мікалай Нікольскі 0 48776 2697849 1966495 2026-10-27T14:21:03Z Kahakai-writes 100888 2697849 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mikola Tarasikaŭ Portrait of N. M. Nikolski.jpg|міні|240пкс|{{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай Тарасікаў||be|Мікалай Лукіч Тарасікаў}} «Партрэт акадэміка М. М. Нікольскага»]] '''Мікала́й Міха́йлавіч Ніко́льскі''' ({{Нарадзіўся|13|11|1877}}, [[Масква]] — {{Памёр|19|11|1959}}) — беларускі гісторык, усходазнавец. Акадэмік АН БССР (1931), чалец-карэспандэнт АН [[СССР]] (1946). Доктар гістарычных навук (1934). Заслужаны дзеяч навукі [[БССР]] (1938). У 1900 годзе скончыў [[Маскоўскі ўнівэрсытэт]]. Працаваў у Смаленскім унівэрсытэце, а з 1922 году ў [[БДУ|Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце]]. Узначальваў сэктар этнаграфіі і фальклёру Інстытуту гісторыі АН БССР, а ў 1937—1953 гадах дырэктар гэтага інстытуту. Свае працы прысьвяціў пытаньням гісторыі рэлігіі і царквы, Старажытнага ўсходу, этнаграфіі і фальклёру Беларусі. Дасьледаваў [[менск]]ія старажытнасьці. == Літаратура == * {{Літаратура/Памяць/Менск|1}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Нікольскі, Мікалай}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]] [[Катэгорыя:Беларускія крытыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратуразнаўцы]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук БССР]] bnrd37qy9ka8muy87elbfehx6z5suq6 Шаблён:Прытокі Нёману 10 57824 2697835 2697831 2026-10-27T12:02:40Z Jim 415 артаграфія 2697835 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва_шаблёну = Прытокі Нёману |назва = Прытокі [[Нёман]]у (ад [[выток ракі|вытоку]] да [[вусьце|вусьця]]) |выява = [[Файл:NemunasTiesLiskiava.jpg|100пкс|Нёман]] |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Рака}}; |кляса_карткі = hlist |стыль_групаў = width: 140px; |стыль_сьпісаў = text-align: left; |група_інфармацыі1 = На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] |сьпіс1 = * [[Лоша (прыток Нёмана)|Лоша]] (л) * [[Баранаўка (рака)|Баранаўка]] (л) * [[Тур’я (левы прыток Нёмана)|Тур’я]] (л) * [[Альхоўка (басэйн Нёмана)|Альхоўка]] (п) * [[Залужанка]] (л) * [[Сула (рака)|Сула]] (п) * [[Вуша (прыток Нёмана)|Вуша]] (л) * [[Сэрвач (прыток Нёмана)|Сэрвач]] (л) * [[Бойная]] (п) * [[Валоўка]] (л) * [[Вуса (прыток Нёмана, Наваградзкі раён)|Вуса]] (п) * [[Бярэзіна (басэйн Нёмана)|Бярэзіна]] (п) * [[Альшанка (прыток Нёмана)|Альшанка]] (п) * [[Бярозка (прыток Нёмана)|Бярозка]] (л) * [[Пліса (басэйн Нёмана)|Пліса]] (л) * [[Дудлянка]] (п) * [[Гаўя (басэйн Нёмана)|Гаўя]] (п) * [[Налібоўка]] (л) * [[Дзітва]] (п) * [[Астроўна (рака)|Астроўна]] (л) * [[Ізва]] (л) * [[Еленка (басэйн Нёмана)|Еленка]] (п) * [[Моўчадзь (рака)|Моўчадзь]] (л) * [[Залатая Рэчка]] (п) * [[Лебяда (рака)|Лебяда]] (п) * [[Тур’я (правы прыток Нёмана)|Тур’я]] (п) * [[Шчара]] (л) * [[Ельня (басэйн Нёмана)|Ельня]] (п) * [[Зальвянка]] (л) * [[Рось (рака)|Рось]] (л) * [[Дубніца (рака)|Дубніца]] (п) * [[Сьвіслач (басэйн Нёмана)|Сьвіслач]] (л) * [[Котра]] (п) * [[Горніца (рака)|Горніца]] (л) * [[Гараднічанка]] (п) * [[Ласосна (рака)|Ласосна]] (л) * [[Гажанка]] (п) * [[Аўгустоўскі канал]] (л) * [[Чорная Ганча]] (л) |група_інфармацыі2 = На тэрыторыі [[Летува|Летувы]] |сьпіс2 = * [[Белая Ганча]] (л) * [[Мерачанка]] (п) * [[Вэркнэ]] (п) * [[Стрэва]] (п) * [[Вяльля]] (п) * [[Нявежа (Летува)|Нявежа]] (п) * [[Дубіса]] (п) * [[Мітва]] (п) * [[Юра (рака)|Юра]] (п) * [[Геге]] (п) * [[Мінія]] (п) |група_інфармацыі3 = На тэрыторыі [[Расея|Расеі]] |сьпіс3 = }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Навігацыя:Геаграфія]]</noinclude> 7kfi0hrftuhkexv8uec64eacqx3nfen Белнафтахім 0 71217 2697875 2616800 2026-10-27T21:02:30Z Rotondus 11902 /* Санкцыі */ вычытка 2697875 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = Белнафтахім |лягатып = 2025 Белнафтахім эмблема.png |тып = [[урад]]авы [[канцэрн]] |лістынг на біржы = |дэвіз = |заснаваная = {{Дата пачатку|17|4|1997|1}} |заснавальнікі = |разьмяшчэньне = [[Менск]], [[Праспэкт Дзяржынскага (Менск)|прасп. Дзяржынскага]], д. 73 |ключавыя фігуры = Ільля Ікан |галіна = [[хімічная прамысловасьць]] |прадукцыя = [[нафта]], [[паліва]], [[угнаеньне]], [[валакно]], [[ніць]], [[плястмаса]] |абарачэньне = |апэрацыйны прыбытак = {{Рост}}4 314 мільярдаў рублёў (студзень—ліпень 2008; 2 015 мільёнаў $) |чысты прыбытак = {{Рост}}3 095 мільярдаў [[Беларускі рубель|рублёў]] (студзень—ліпень 2008<ref>{{Спасылка | аўтар = Натальля Кароткая| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 21 верасьня 2008| url = http://by.belapan.by/archive/2008/09/21/255211_255228/| загаловак = Прадпрыемствамі «Белнафтахіму» ў студзені—ліпені атрымана чыстага прыбытку ў 3,8 разу больш, чым за аналягічны леташні пэрыяд| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[БелаПАН]]| дата = 18 сакавіка 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref>; 1 446 млн [[Амэрыканскі даляр|$]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2008| загаловак = Зьвесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2008 год| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]| дата = 18 сакавіка 2011 | мова = | камэнтар = Паводле сярэдняе за студзень—ліпень 2008 году цаны (2140,88) набыцьця даляра за рублі на валютным рынку}}</ref>) |лік супрацоўнікаў = 120 тысячаў (2007 год)<ref>Юры Ліхтаровіч. [http://www2.polskieradio.pl/zagranica/ua/news/print.aspx?id=52577 Белнафтахім уваходзіць на польскі рынак]{{Недаступная спасылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Беларуская рэдакцыя Польскага Радыё|Польскае радыё для замежжа]]. 17 траўня 2007. Дата доступу: 17 сакавіка 2011.</ref> |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = «[[Беларуснафта]]», «[[Беларуськалій]]», «[[Белшына]]», «[[Нафтан (завод)|Нафтан]]» |аўдытар = |сайт = [http://www.belneftekhim.by www.belneftekhim.by] }} '''Белнафтахім''' — [[Рэспубліка Беларусь|беларускі дзяржаўны]] [[канцэрн]] па [[Нафта|нафце]] і [[Хімічная прамысловасьць|хіміі]]. Найбуйнейшы прамысловы комплекс Беларусі, на долю якога прыпадае больш за 30% прамысловай вытворчасьці краіны<ref>{{Спасылка | аўтар = Ганна Кот| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 3 сакавіка 2011| url = http://news.belta.by/by/print?id=615558| загаловак = «Белнафтахім» зацвердзіў новыя адпускныя цэны на нафтапрадукты| фармат = | назва праекту = Эканоміка| выдавец = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]| дата = 17 сакавіка 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Зь лістападу 2024 году пасаду старшыні займае Ільля Ікан<ref>{{cite web|url=https://reform.news/lukashenko-zajavil-o-problemah-na-belaruskalii|title=Лукашенко заявил о проблемах на «Беларуськалии»|work={{Артыкул у іншым разьдзеле|Reform.news||be}}|date=2024-11-04|language=ru}}</ref>. Канцэрн створаны 17 красавіка 1997 году празь зьліцьцё канцэрна «[[Белнафтапрадукт]]» і Беларускага канцэрна па вытворчасьці хімічнай і нафтахімічнай прадукцыі<ref name="канцэрн">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 5 сьнежня 2007| url = http://www.levonevski.net/pravo/razdel5/num7/5d7135.html| загаловак = Пастанова Рады міністраў Рэспублікі Беларусь ад 17 красавіка 1997 г. № 359 «Аб стварэньні Беларускага дзяржаўнага канцэрна па нафце і хіміі»| фармат = | назва праекту = | выдавец = Сайт Валерыя Леванеўскага| дата = 17 сакавіка 2011 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. Аб’ядноўвае прадпрыемствы і арганізацыі па здабычы, перапрацоўцы і транспартоўцы нафты, забесьпячэньню нафтапрадуктамі, хіміі і нафтахіміі, шэраг навуковых, праектна-канструктарскіх, будаўнічых, рамонтных і пуска-наладачных арганізацыяў, а таксама шырокую тавараправодную сетку на замежных рынках. Канцэрн вырабляе больш за 500 відаў нафтахімічнай і хімічнай прадукцыі<ref>{{cite web|url=http://www.belneftekhim.by/ru/about |title=О концерне |publisher=Белнафтахім |language=ru |accessdate=2021-09-21}}</ref>. == Даччыныя прадпрыемствы == У склад канцэрну, акрамя 6-ці [[Вобласьць|абласных]] і 30-ці мясцовых [[Даччынае прадпрыемства|даччыных прадпрыемстваў]] пастаўкі [[нафтапрадукт]]аў, уваходзяць прадпрыемствы ў: *[[Гарадзенская вобласьць|Гарадзенскай вобласьці]]: «[[Гарадзенскі інстытут азотнай прамысловасьці]]» («ГІАП»), «[[Гарадзенскі мэханічны завод]]», «[[Горадня Азот]]», «[[Горадня Хімвалакно]]»; *[[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]: «[[Беларуснафта]]» ([[Гомель]]), «[[Гомельскі хімічны завод]]», «[[Гомельтранснафта Сяброўства]]», «[[Захаднафтагеафізыка]]» (Гомель), «[[Рэчыцанафтамаш]]», «[[Сьветлагорск Хімвалакно]]», «[[Сэйсматэхніка]]» (Гомель), «[[Транснафтадыягностыка]]» (Гомель), «Чырвоны кастрычнік» ([[Рэчыца]]); *[[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]: «[[Белнафтахімпраект]]» ([[Наваполацак]], [[Полацкі раён]]), «[[Наваполацактранснафта Сяброўства]]», «Наваполацкая рамонтна-будаўніча-мантажная ўправа» («НРБМУ»), «[[Нафтан (завод)|Нафтан]]» (Наваполацак), «[[Палімір]]» (Наваполацак), «[[Плястпалімер]]» (Наваполацак), «[[Полацак-Шкловалакно]]»; *[[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай вобласьці]]: «[[Белхімаўтаматыка]]» ([[Магілёў]]), «[[Белшына]]» ([[Бабруйск]]), «[[Магілёўхімвалакно]]»; *[[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]: «[[Барысаўскі завод плястмасавых вырабаў]]», «[[Беларуськалій]]» ([[Салігорск]]); *[[Менск]]у: «[[Аргнафтахім]]», «[[Крыён]]», «[[Нафтахімпраект]]», «[[Хімрамонт]]»<ref name="канцэрн"/>. == Санкцыі == У 2007 годзе супраць «Белнафтахіму» былі ўведзеныя санкцыі з боку [[ЗША]]<ref>{{cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/a/7/28944.pdf |title=Response to Belarus on US Sanctions on Belneftekhim |publisher=United States Mission to the OSCE |дата публікацыі=2007-11-15 |дата=2021-09-21 |language=en }}</ref>. Амэрыканскім кампаніям было забаронена супрацоўнічаць з канцэрнам, усе актывы «Белнафтахіму» ў ЗША былі замарожаныя. Мэтаю ўключэньня ў санкцыйны [[сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў]] быў ціск на [[рэжым Лукашэнкі]]. З 2015 па 2021 год санкцыі супраць «Белнафтахіму» былі прыпыненыя<ref>{{cite web|author=Robin Emmott|title=EU, U.S. temporarily ease some sanctions on Belarus|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-eu-sanctions-idUSKCN0SN0Y820151029|publisher=[[Reuters]]|date=2015-10-29|accessdate=2021-09-21|language=en}}</ref><ref name="treasury"/>. Даччыная кампанія «Белнафтахіму» «BNK Ltd.» у чэрвені 2021 году была ўнесена ў санкцый сьпіс [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], паколькі існавала абгрунтаванае падазрэньне, што кампанія кантралюецца [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандарам Лукашэнкам]], які нясе адказнасьць за сур’ёзныя парушэньні [[Правы чалавека ў Беларусі|правоў чалавека ў Беларусі]]<ref>{{Cite web|date=2021-06-21|title=UK joins US, EU, Canada in fresh sanctions on Belarus|url=https://www.livemint.com/news/world/uk-joins-us-eu-canada-in-fresh-sanctions-on-belarus-11624290821610.html|url-status=live|archiveurl=https://archive.ph/gek8c|archivedate=2021-07-25|accessdate=2021-07-25|work={{артыкул у іншым разьдзеле|Франс Прэс|Франс Прэс|uk|Франс Прес}}|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|mint (газэта)|mint|en|Mint (newspaper)}}|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>. 9 жніўня 2021 году ў санкцыйны сьпіс ЗША быў уключаны генеральны дырэктар «Белнафтахіму» Андрэй Рыбакоў<ref name="treasury">{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archivedate=2021-08-09|accessdate=2021-08-10|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Zerkalo.io|Zerkalo.io|be|Zerkalo.io}}|language=ru}}</ref>. У 2022 годзе санкцыі супраць «Белнафтахіму» ўвялі [[Канада]] і [[Украіна]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230415204032/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/445/ Білоруський державний концерн із нафти та хімії, концерн "Білнафтохім"]</ref>. У жніўні 2023 году «Белнафтахім» патрапіў пад [[Чорны сьпіс Эўразьвязу|санкцыі]] [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]]<ref>{{cite web|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць лукашэнкаўскай Беларусі. Што і хто ў новым пакеце?|url=https://novychas.online/palityka/es-uvjou-novyja-sankcyi-suprac-lukaszenkauskaj-bel|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|date=2023-08-03|language=be}}</ref>. У тым жа месяцы да гэтых санкцый далучыліся [[Швайцарыя]]<ref>{{cite web|url=https://www.admin.ch/gov/en/start/documentation/media-releases.msg-id-97566.html|title=Ukraine: Switzerland implements new sanctions against Belarus|date=2023-08-30|work={{iw|Фэдэральная рада Швайцарыі||uk|Федеральна рада Швейцарії}}|language=en}}</ref>, [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]], [[Альбанія]], [[Украіна]], [[Босьнія і Герцагавіна]], [[Ісьляндыя]], [[Ліхтэнштайн]] і [[Нарвэгія]]<ref>{{cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/08/21/statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus-and-the-involvement-of-belarus-in-the-russian-aggression-against-ukrain/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus and the involvement of Belarus in the Russian aggression against Ukraine|date=2023-08-21|work=[[Рада Эўрапейскага зьвязу]]|language=en}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20100202020608/http://belneftekhim.by/ Афіцыйны сайт]{{ref-ru}} * [http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&id=442 Сьветлагорская хімія дарасла да прыватнай]{{Недаступная спасылка|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Беларускія АЗС}} [[Катэгорыя:Беларускія хімічныя кампаніі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі]] [[Катэгорыя:Белнафтахім]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Красавік 1997 году]] [[Катэгорыя:1997 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў сьпісе СВГ]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]] nygx3ptk0p2jij71g54jyf3z36snsfj Вадзім Гігін 0 72756 2697876 2548202 2026-10-27T21:03:27Z Rotondus 11902 /* Міжнародныя санкцыі */ вычытка 2697876 wikitext text/x-wiki {{Палітык |імя = Вадзім Францавіч Гігін |выява = |памер = |подпіс_пад_выявай = |пасада = Кіраўнік Менскай гарадзкой арганізацыі [[БРСМ]] |пачатак_тэрміну = 2006 |канец_тэрміну = 2008 |прэзыдэнт = [[Аляксандар Лукашэнка]] |прэм’ер-міністар = |папярэднік = |наступнік = |пасада2 = |пачатак_тэрміну2 = |канец_тэрміну2 = |папярэднік2 = |наступнік2 = |прэм’ер-міністар2 = |прэзыдэнт2 = |дата_нараджэньня = {{Нарадзіўся|21|10|1977|1}} |месца_нараджэньня = [[Менск]], [[Беларусь]] |дата_сьмерці = |месца_сьмерці = |назва_палітычнай_арганізацыі = <!-- Рух, Аб’яднаньне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчаньні — «Партыя» --> |партыя = |сужэнец = |дзеці = |бацька = |маці = |род = |адукацыя = гістарычны факультэт [[БДУ]] |рэлігія = |подпіс = |узнагароды = {{Мэдаль Францішка Скарыны}} [[Мэдаль Францішка Скарыны]] (2012) |Commons = |камэнтар = }} '''Вадзі́м Францавіч Гі́гін<ref name="EU2012" />''' (нар. 21 кастрычніка 1977 году) — [[Прапаганда ў Беларусі|прапагандыст]] [[рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ў [[Беларусь|Беларусі]], праварадыкальны прарасейскі публіцыст, тэлевядоўца, дэкан факультэту філязофіі і сацыяльных навукаў [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту]]. Кандыдат гістарычных навук. == Біяграфія == Скончыў гістарычны факультэт [[БДУ]], працаваў у прэс-службе [[Генэральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|генэральнай пракуратуры]] (падначалены [[Юры Азаронак|Юрыя Азаронка]]). Выкладаў гісторую ў некалькіх менскіх ВНУ. У 2006—2008 гадах быў першым сакратаром Менскай гарадзкой арганізацыі [[БРСМ]]. З 2008 па 2016 гг. быў галоўным рэдактарам часопісу «[[Беларуская думка]]». 10 лістапада 2017 году адзначыў на «круглым стале» ў газэце [[Адміністрацыя прэзыдэнта Беларусі|Адміністрацыі прэзыдэнта Беларусі]]: «калі я прыйшоў рэдактарам у «Беларускую думку» ў 2007 годзе, то мы ўвялі такую практыку: за беларускамоўныя матэрыялы плацілі ганарары на 10 % большыя»<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Людміла Рублеўская]].|загаловак=Жывая спадчына (Лёс беларускай мовы павінен стаць агульным клопатам для ўсяго грамадзтва)|спасылка=https://www.sb.by/articles/zhyvaya-spadchyna.html|выданьне=[[Беларусь сёньня]]|тып=газэта|год=11 лістапада 2017|нумар=[https://www.sb.by/archive/11112017/ 25353]|старонкі=|issn=1991-2978}}</ref>. Кіраўніцтва Беларусі ў 2012 годзе ўручыла В. Гігіну [[Мэдаль Францішка Скарыны]]<ref>[https://web.archive.org/web/20211026085632/https://euroradio.fm/report/prapagandyst-vadzim-gigin-atrymaw-medal-skaryny-88798 Прапагандыст Вадзім Гігін атрымаў медаль Скарыны] — [[Эўрарадыё]], 06/01/2012</ref>, а ў 2021 — мэдаль «За працоўныя заслугі»<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100351&p1=1&p5=0 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 17 верасня 2021 г. № 351 «Аб узнагароджанні»]</ref>. Вёў ток-шоў «Дело принципа» на тэлеканале [[Агульнанацыянальнае тэлебачаньне|АНТ]]. У чэрвені 2023 году быў прызначаны дырэктарам [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]<ref>{{cite web|url=https://nv-online.info/vadima-gigina-otpravili-v-biblioteku.html|title=Вадима Гигина отправили в библиотеку|date=2023-06-06|language=ru|work=[[Народная Воля]]}}</ref>. У 2024 годзе стаў дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{cite web|url=https://reform.news/sergeenko-marzaljuk-shevcov-shpakovskij-barsukov-gigin-kogo-eshhe-pustili-v-palatku|title=Сергеенко, Марзалюк, Шевцов, Шпаковский, Барсуков, Гигин — кого еще пустили в «палатку»|work={{артыкул у іншым разьдзеле|Reform.by||be}}|date=2024-02-26|language=ru}}</ref>. == Міжнародныя санкцыі == У пачатку 2011 году Гігін разам зь некалькімі іншымі галоўнымі рэдактарамі і ўплывовымі журналістамі беларускіх афіцыйных СМІ быў уключаны ў [[Чорны сьпіс Эўразьвязу]] як адзін з адказных за [[прапаганда|прапагандысцкае]] суправаджэньне [[Падзеі ў Беларусі пасьля прэзыдэнцкіх выбараў 2010 году|рэпрэсій супраць дэманстрантаў і актывістаў апазыцыі]] пасьля прэзыдэнцкіх выбараў 2010 г.<ref>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archivedate=2017-10-22|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|language=be|publisher=[[Наша Ніва|Наша Ніва]]|date=2011-10-11}}</ref>. Галоўны рэдактар «Белорускай думкі» ў рашэньні {{артыкул у іншым разьдзеле|Эўрапейская рада|Эўрапейскай рады|be|Еўрапейскі савет}} ад 15 кастрычніка 2012 году быў названы адным з самых уплывовых дзеячаў на ніве [[Прапаганда ў Беларусі|прапаганды ў Беларусі]], што падтрымаў і апраўдаў рэпрэсіі супраць супраць [[Грамадзянская супольнасьць|грамадзянскай супольнасьці]] й {{артыкул у іншым разьдзеле|Беларуская дэмакратычная апазыцыя|дэмакратычнай апазыцыі|be|Беларуская дэмакратычная апазіцыя}}, якія сыстэматычна асьвятляюцца ў нэгатыўнай і зьневажальнай форме з выкарыстаньнем фальсыфікаванай інфармацыі<ref name="EU2012">.[http://eur-lex.europa.eu/eli/dec/2012/642/oj Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus], {{артыкул у іншым разьдзеле|EUR-Lex|EUR-Lex|en|EUR-Lex}}, 2012</ref>. Але забарона ўезд у ЭЗ была зьнятая ў 2016 годзе. У кастрычніку 2022 года санкцыі супраць Гігіна ўвяла Украіна<ref>{{cite web|url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/24520/|title=Гігін Вадим Францевич|language=uk|work=Національне агентство з питань запобігання корупції}}</ref>. У жніўні 2023 года Гігін зноў патрапіў пад [[Чорны сьпіс Эўразьвязу|санкцыі]] [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]]<ref>{{cite web|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць лукашэнкаўскай Беларусі. Што і хто ў новым пакеце?|url=https://novychas.online/palityka/es-uvjou-novyja-sankcyi-suprac-lukaszenkauskaj-bel|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|date=2023-08-03|language=be}}</ref>. У тым жа месяцы да гэтых санкцый далучыліся [[Швайцарыя]]<ref>{{cite web|url=https://www.admin.ch/gov/en/start/documentation/media-releases.msg-id-97566.html|title=Ukraine: Switzerland implements new sanctions against Belarus|date=2023-08-30|work={{iw|Фэдэральная рада Швайцарыі||uk|Федеральна рада Швейцарії}}|language=en}}</ref>, [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]], [[Альбанія]], [[Украіна]], [[Босьнія і Герцагавіна]], [[Ісьляндыя]], [[Ліхтэнштайн]] і [[Нарвэгія]]<ref>{{cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/08/21/statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus-and-the-involvement-of-belarus-in-the-russian-aggression-against-ukrain/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus and the involvement of Belarus in the Russian aggression against Ukraine|date=2023-08-21|work=[[Рада Эўрапейскага зьвязу]]|language=en}}</ref>. == Прапагандысцкая дзейнасьць, крытыка == Крытыкуецца за скрайняе [[Русафілія|русафільства]]<ref>[http://www.arche.by/by/page/ideas/654 Інтэрв’ю]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Андрэа Рыгоні]] «[[Беларуская думка|Беларускай думцы]]» // [[Arche]], 27 чэрвеня 2009 г.</ref>. Неаднаразова публікаваўся ў нацыяналістычных расейскіх рэсурсах і ўдзельнічаў у мерапрыемствах праварадыкальнай прорасейскай, у тым ліку антысэміцкай, накіраванасьці<ref>Галоўны рэдактар часопісу «Беларуская думка» рэспэктабэльны Вадзім Гігін на пачатку кар’еры [https://web.archive.org/web/20101012060429/http://www.rusprav.org/2008/May/SolonevichByDushenov.html%20 ўдзельнічаў] у адных канфэрэнцыях з чарнасоценцамі, мэты якіх апісваліся так: «необходим тотальный демонтаж жидовской демократии, как отвратительной, жестокой и циничной формы геноцида русского народа (…) В значительной степени США — это колония Израиля, управляемая извне международной жидовской мафией. Значит, если мы хотим выжить, нам в России надо освободиться от той жидовской диктатуры, которая мешает Русскому народу возродить своё былое духовное и державное величие. И начать надо с разрушения её духовных основ — основ русофобии и христо бокрчества. То есть с гласного, публичного и детального разоблачения талмудического иудаизма — этой религии ненависти, источника еврейского религиозного фашизма и нацизма, одной из худших, жесточайших форм сатанизма». Канец цытаты. — [https://nn.by/?c=ar&i=189179 Белы легіён: дык дзе экстрэмізм?] — [[Наша Ніва]], 16.04.2017</ref><ref>[https://nn.by/?c=ar&i=177754 Дэкан факультэта філасофіі БДУ браў удзел у святкаванні «Дня народзінаў» чарнасоценскага сайта] — [[Наша Ніва]], 23.09.2016</ref>, а таксама публічна апраўдваў дзеяньні Расеі падчас [[Крымскі крызіс (2014)|акупацыі і анэксіі Крыму]]<ref name=nchas>[[Дзяніс Івашын]]. [https://novychas.by/palityka/rasijskija-dyskusijnyja-kluby-pravadniki-russ Праваднікі «русского мира». Частка 3] — [[Новы Час]], 20-07-2020</ref>. Займаўся дыскрэдытацыяй і ачарненьнем беларускіх нацыянальных сымбаляў і дзеячоў беларускай дыяспары<ref>[https://sb.by/articles/korichnevaya-ten-bchb-geroev.html Компетентный вторник: эксперты о формах и методах противостояния героизации нацизма] [Кампэтэнтны аўторак: экспэрты пра формы і мэтады супрацьстаяньня гераізацыі нацызму] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 1 чэрвеня 2021 г. (на расейскай мове)</ref>. Абвінавачваўся ў распальваньні міжканфэсійнай варожасьці за фільм пра [[Берасьцейская унія|Берасьцейскую унію]] (паказаны 21 чэрвеня 2008 году на [[Першы нацыянальны канал|Першым нацыянальным канале]] як частка цыклю «Летапіс часоў»), аўтарам ідэі і сцэнару якога выступіў. Беларускія вернікі накіравалі калектыўныя лісты да кіраўніцтва Першага нацыянальнага каналу Белтэлерадыёкампаніі і Ўпаўнаважанага па справах рэлігіяў і нацыянальнасьцяў пры Савеце міністраў Рэспублікі Беларусь. Паводле зваротаў вернікаў, у фільме ''«пад выглядам гістарычных фактаў гледачу прапаноўваліся далёкія ад гістарычнай праўды міфы і ідэалагічныя штампы савецкіх часоў пра гісторыю Ўніяцкай царквы і яе дзейнасьць»''.<ref>[[Ігар Бараноўскі]]. [http://carkva-gazeta.org/data/58/index.php?id=14 Прыкры фільм пра Унію]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Царква (газэта)|Царква]]. № 3 (58), 2008 г.</ref> === Публічныя выказваньні === Вядомая ягоная заява датычна беларуска-расейскіх дачыненьняў:<ref>[https://web.archive.org/web/20100211112452/http://www.1tv.ru/sp/si%3D5691%26fi%3D1575 Судите сами: Великая и Белая, Первый канал, 18 июня 2009 г.]</ref> {{Цытата|Наш кіраўнік дзяржавы і ўвогуле большасьць грамадзянаў нашай краіны так лічаць: па сутнасьці, мы адзін народ – ня проста адна сям'я, а адзін народ. {{арыгінал|ru|Наш глава государства и, в общем-то, большинство граждан нашей страны так считают: по сути, мы один народ — не просто одна семья, а один народ.}}|Судите сами: Великая и Белая, Первый канал, 18 июня 2009 г.}} На пасадзе кіраўніка менскага БРСМ здабыў сабе вядомасьць<ref>Панкавец З. [https://web.archive.org/web/20090604075813/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=15073 Новы рэдактар «Беларускай думкі» захапляецца Мураўёвым-Вешальнікам] // [[Наша Ніва]], 15 лютага 2008 г.</ref> заявай пра сымпатыі да [[Міхаіл Мураўёў|Мураўёва-вешальніка]] ў інтэрвію газэце «Знамя юности»: {{Цытата|Можа, некалькі нестандартны выбар, але мне заўсёды імпанаваў віленскі генэрал-губэрнатар Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў, які больш вядомы тым, што здушыў паўстаньне 1863 года. Але я добра вывучыў яго біяграфію. Гэта выбітны чалавек, адміністратар, кіраўнік, які можа служыць прыкладам для любога дзяржаўнага дзеяча. {{арыгінал|ru|Может, несколько нестандартный выбор, но мне всегда импонировал виленский генерал-губернатор Михаил Николаевич Муравьев, который больше известен тем, что подавил восстание 1863 года. Но я хорошо изучил его биографию. Это удивительный человек, администратор, управленец, который может служить примером для любого государственного деятеля.}} }} Таксама вядомы сваімі сьцьвярджэньнямі пра барацьбу беларусаў супраць [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].<ref>Алесь Канюціч. [http://old2.svabodaby.net/index.php?id=3&sub=123 Бээрэсэмавец з валянцінкай. Альбо Вадзім Гігін супраць ВКЛ]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, SvabodaBY.net</ref> У прыватнасьці, на пытаньне журналіста «[[Зьвязда|Зьвязды]]» пра надзённыя для яго праблемы даў наступны адказ: {{Цытата|Напрыклад, некаторыя тэндэнцыі ідэалізацыі перыяду існавання Вялікага княства Літоўскага. Я лічу, што ідэалізацыя і нават міфалагізацыя дадзенага гістарычнага перыяду можа прывесці да пэўнага перакосу нашай ідэалагічнай канцэпцыі. ВКЛ не было беларускай дзяржавай са сваёй ідэалогіяй. Не ўсё там было проста, не ў такім добрым становішчы знаходзіўся тады беларускі народ. Беларусы на працягу стагоддзяў вялі барацьбу супраць княства Літоўскага. Маё стаўленне да тагачасных падзей вельмі крытычнае, і я не магу сказаць, што гэта адзін з найлепшых перыядаў у гісторыі Беларусі. Свой погляд нікому не навязваю, таму прапаную на старонках часопіса дыскусію па тэме.}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Артыкул|аўтар=Вадзім Гігін|загаловак=У пошуках самаідэнтычнасьці|арыгінал=|спасылка=http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_69458.pdf|мова =|адказны=|аўтар выданьня=|выданьне=[[Беларуская думка]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2010|выпуск=|том=|нумар=8|старонкі=100-105|isbn=|issn=0023-3102}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гігін, Вадзім}} {{Сьпіс беларускіх службоўцаў, у стаўленьні якіх былі ўведзеныя санкцыі ЭЗ}} [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэту БДУ]] [[Катэгорыя:Беларускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Беларускія прапагандысты]] [[Катэгорыя:Беларускае тэлебачаньне]] [[Катэгорыя:Беларускія тэлевядучыя]] [[Катэгорыя:Сябры Беларускага рэспубліканскага саюзу моладзі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Генэральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дэканы БДУ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га скліканьня]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя мэдалём Францішка Скарыны]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя мэдалём За працоўныя заслугі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]] rxjd77trgsnutgtqgr8w40c3drhchm3 Андгра-Прадэш 0 85110 2697904 2400395 2026-10-28T09:25:02Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак, абнаўленьне зьвестак 2697904 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Андгра-Прадэш |Назва ў родным склоне = Андгра-Прадэш |Арыгінальная назва = {{мова-te|ఆంధ్ర ప్రదేశ్|скарочана}},<br/>{{мова-en||скарочана}} Andhra Pradesh |Герб = |Сьцяг = |Краіна = [[Індыя]] |Гімн = |Статус = [[штат (тэрыторыя)|штат]] |Уваходзіць у = |Улучае = 28 акругаў |Цэнтар = [[Амраваці]] |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |ДатаЎтварэньня = |Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = Губэрнатар |Кіраўнік2 = прэзыдэнцкае кіраваньне |Назва пасады кіраўніка2 = Галоўны міністар |АфіцыйныяМовы = [[тэлугу]] |Насельніцтва = |Год перапісу = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = 5 |Шчыльнасьць = 310 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = 275 045 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = 4 |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = India Seemandhra locator map.svg |Памер мапы = 240 |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = +5:30 |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Катэгорыя ў Commons = Andhra Pradesh |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Сайт = http://www.ap.gov.in/Pages/PortalHome.aspx |Дадаткі = |Колер фону парамэтраў = {{Колер|Індыя}} |Колер фону герб-сьцяг = }} '''А́ндгра-Прадэ́ш''' ({{мова-en|Andhra Pradesh}}, {{мова-te|''ఆంధ్ర ప్రదేశ్''}}) — штат на паўднёвым усходзе [[Індыя|Індыі]]. Мяжуе са штатамі [[Арыса]] на паўночным усходзе, [[Тамілнад]] на поўдні і [[Карнатака]] на захадзе, абмываецца [[Бэнгальская затока|Бэнгальскай затокай]] на ўсходзе. Адміністрацыйны цэнтар — [[Амраваці]]. Як і большасьць штатаў Індыі, утвораны ў 1950—1970-х гг. пры падзеле былых правінцыяў Брытанскай Індыі ў межах кампаніі па рэарганізацыі штатаў, мэтаю якой было стварэньне новых штатаў або зьмена межаў старых на моўнай прыкмеце. Асноўнае насельніцтва штату — народ тэлугу, які размаўляе на аднайменнай мове. 2 чэрвеня 2014 году паўночны захад штату вылучаны ў якасьці асобнага штату, стаўшы 29-м штатам Індыі пад назваю ''[[Тэлангана]]'' (літ. «зямля тэлугу»). У склад новаўтворанага штату трапіў у тым ліку адміністрацыйны былы цэнтар Андгра-Прадэш места [[Гайдарабад (Індыя)|Гайдарабад]], аднак яшчэ пэўны час выконваў функцыю адміністрацыйнага цэнтру адразу абодвух штатаў у часы пераходнага пэрыяду. Па вылучэньні новага штату Андгра-Прадэш страціў мяжу са штатамі [[Магараштра]] й [[Чгатысгарг]]. <center><gallery caption="" widths=150 heights=150 perrow="4"> Файл:Andhra Pradesh and Telangana.png|Андгра-Прадэш да 2 чэрвеня 2014 году. Белым — штат Тэлангана, вылучаны з Андгра-Прадэш 2 чэрвеня. </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140615041318/http://www.aponline.gov.in/apportal/index.asp Урад Андгра-Прадэш] * [http://www.whatisindia.com/issues/andhrapr/index.html Інфармацыя пра Андгра-Прадэш на партале The Indian Analyst] {{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Індыі}} {{Накід:Геаграфія Індыі}} [[Катэгорыя:Андгра-Прадэш| ]] 9vpaxgq1tuoz4reb77g1me2keoasuod Пшанаі 0 86641 2697909 2575897 2026-10-28T11:50:04Z Jim 415 дапаўненьне 2697909 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Пшанаі |Лацінка = Pšanai |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Пшанаёў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскі]] |Сельсавет = [[Жабінкаўскі сельсавет|Жабінкаўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 88 |Год падліку колькасьці = 2010 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 225102 |СААТА = |Выява = Pshanai.jpg |Апісаньне выявы = Уезд у вёску з боку магістралі {{Таблічка-eu|30}} |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 9 |Шырата сэкундаў = 55 |Даўгата градусаў = 23 |Даўгата хвілінаў = 56 |Даўгата сэкундаў = 38 |Пазыцыя подпісу на мапе = справа |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пшанаі́'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 127.</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Мухавец|Мухаўцу]]. Уваходзяць у склад [[Жабінкаўскі сельсавет|Жабінкаўскага сельсавету]] [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскага раёну]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 3 км ад [[Жабінка|Жабінкі]] і за 2,5 км ад [[аўтамагістраль М1|аўтамагістралі М1]] {{Таблічка-eu|30}}. == Насельніцтва == * 1999 год — 91 чалавек * 2010 год — 88 чалавек === Ураджэнцы === * [[Яўген Завулічны]]  — беларускі, савецкі навуковец, прафесар, доктар тэхнічных навук <ref>Третий том универсального издания «Республика Беларусь: энциклопедия» (издательство «Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі», 2007 год) (ISBN 9851103829), подготовленный под общей редакцией Г. П. Пашкова. С. 634 {{Ref-ru}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Жабінкаўскі сельсавет}} {{Жабінкаўскі раён}} [[Катэгорыя:Жабінкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жабінкаўскага раёну]] aczj2ee6ldat9klebvwzap211i6tnj6 Дарніцкі раён 0 88509 2697854 2024807 2026-10-27T15:14:36Z Zadorenko V 100569 2697854 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}}'''Да́рніцкі раён''' ({{мова-uk|Дарницький район}}) — адміністрацыйны раён [[Кіеў|Кіева]]. Плошча раёну складае 134 км². Насельніцтва раёну складае 285 тысячаў чалавек. {{Раёны Кіева}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Кіева]] s97dxswtw2cton34fcfrko790omqo4u Дзясьнянскі раён (Кіеў) 0 88655 2697853 2024973 2026-10-27T15:14:06Z Zadorenko V 100569 2697853 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Дзясьня́нскі раё́н''' ({{мова-uk|Деснянський район}}) — адміністрацыйны раён [[Кіеў|Кіева]]. Плошча раёну складае 14,8 км². Насельніцтва раёну складае 345 тысячаў чалавек. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{Раёны Кіева}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Кіева]] ogfpjfn74f1f6rayu8tfr3xlghnfpu6 Шаўчэнкаўскі раён (Кіеў) 0 88656 2697855 2030302 2026-10-27T15:15:03Z Zadorenko V 100569 2697855 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}}'''Шаўчэ́нкаўскі раён''' ({{мова-uk|Шевченківський район}}) — адміністрацыйны раён [[Кіеў|Кіева]]. Плошча раёну складае 270 км². Насельніцтва раёну складае 233 тысячы чалавек. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{Раёны Кіева}} [[Катэгорыя:Шаўчэнкаўскі раён (Кіеў)| ]] euz7q0x4mmed9ccjppsszh9o7ab1tbk Абалонскі раён (Кіеў) 0 88657 2697859 2020866 2026-10-27T15:16:53Z Zadorenko V 100569 2697859 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}}'''Абало́нскі раён''' ({{мова-uk|Оболонський район}}) — адміністрацыйны раён [[Кіеў|Кіева]]. Плошча раёну складае 110,2 км². Насельніцтва раёну складае 306 тысячаў чалавек. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{Раёны Кіева}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Кіева]] p09twp4ekchegvv6re4wbw116xtn53g Падольскі раён (Кіеў) 0 88658 2697858 2376970 2026-10-27T15:16:21Z Zadorenko V 100569 2697858 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}}'''Падо́льскі раён''' ({{мова-uk|Подільський район}}) — адміністрацыйны раён [[Кіеў|Кіева]]. Плошча раёну складае 34,04 км². Насельніцтва раёну складае 180 тысячаў чалавек. На 2023 год у мікрараёне [[Куранёўка (Кіеў)|Куранёўка]] дзейнічаў «[[Кіеўскі вітамінны завод]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Накід:Геаграфія}} {{Раёны Кіева}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Кіева]] azi6mcxiqbvljjqor15jl7akj1w2576 Сьвятошынскі раён 0 88660 2697856 2029664 2026-10-27T15:15:29Z Zadorenko V 100569 2697856 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}}'''Сьвято́шынскі раён''' ({{мова-uk|Святошинський район}}) — адміністрацыйны раён [[Кіеў|Кіева]]. Плошча раёну складае 110 км². Насельніцтва раёну складае 318 тысячаў чалавек. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{Раёны Кіева}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Кіева]] 99gmfhy8gz4u42pflsdyd28qeapo8qf Пячэрскі раён 0 88661 2697857 2641934 2026-10-27T15:16:03Z Zadorenko V 100569 2697857 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}}'''Пячэ́рскі раён''' ({{мова-uk|Печерський район}}) — адміністрацыйны раён [[Кіеў|Кіева]]. Плошча раёну складае 27 км². Насельніцтва раёну складае 126 тысячаў чалавек. == Галерэя == <gallery class="center"> Mariinsky Palace.jpg House with Chimaeras RU.JPG| National Bank of Ukraine.jpg| Kiev Cabinet of Ministers.jpg| </gallery> == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} {{Раёны Кіева}} [[Катэгорыя:Пячэрскі раён| ]] kftigwiio8vbhb58ui5bd0jihilryky Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы/Сьпіс істотных артыкулаў паводле памеру 4 91685 2697879 2697787 2026-10-27T21:11:43Z DymitrBot 56484 робат: абнаўленьне зьвестак 2697879 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Уступ|27.10.2026 21:11 UTC|45,09|45,18|+0,09}}</noinclude> # [[Электрычны ток]] (<span style="color: #909090;">2579 сымб. → </span>3611 сымб.) # [[Дыхальная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2641 сымб. → </span>3697 сымб.) # [[Харчовая соль]] (<span style="color: #909090;">2714 сымб. → </span>3800 сымб.) # [[Сэрца]] (<span style="color: #909090;">2738 сымб. → </span>3833 сымб.) # [[Тэатар]] (<span style="color: #909090;">2739 сымб. → </span>3835 сымб.) # [[Гук]] (<span style="color: #909090;">2750 сымб. → </span>3850 сымб.) # [[Кут]] (<span style="color: #909090;">2775 сымб. → </span>3885 сымб.) # [[Мір]] (<span style="color: #909090;">2801 сымб. → </span>3921 сымб.) # [[Любоў]] (<span style="color: #909090;">2804 сымб. → </span>3926 сымб.) # [[Страўнікава-кішачны тракт]] (<span style="color: #909090;">2806 сымб. → </span>3928 сымб.) # [[Сьвятло]] (<span style="color: #909090;">2809 сымб. → </span>3933 сымб.) # [[Піраміда (архітэктура)]] (<span style="color: #909090;">2814 сымб. → </span>3940 сымб.) # [[Горная парода]] (<span style="color: #909090;">2824 сымб. → </span>3954 сымб.) # [[Фотасынтэз]] (<span style="color: #909090;">2833 сымб. → </span>3966 сымб.) # [[Граматыка]] (<span style="color: #909090;">2858 сымб. → </span>4001 сымб.) # [[Крывяносная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2873 сымб. → </span>4022 сымб.) # [[Свабода волі]] (<span style="color: #909090;">2890 сымб. → </span>4046 сымб.) # [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">2919 сымб. → </span>4087 сымб.) # [[Вірус]] (<span style="color: #909090;">2923 сымб. → </span>4092 сымб.) # [[Джаз]] (<span style="color: #909090;">2925 сымб. → </span>4095 сымб.) # [[Сіла (фізычная велічыня)]] (<span style="color: #909090;">2932 сымб. → </span>4105 сымб.) # [[Цэнтральны працэсар]] (<span style="color: #909090;">2941 сымб. → </span>4117 сымб.) # [[Тэрарызм]] (<span style="color: #909090;">2945 сымб. → </span>4123 сымб.) # [[Опэра]] (<span style="color: #909090;">2973 сымб. → </span>4162 сымб.) # [[Пандэмія]] (<span style="color: #909090;">2976 сымб. → </span>4166 сымб.) # [[Комікс]] (<span style="color: #909090;">2978 сымб. → </span>4169 сымб.) # [[Камэта]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Землятрус]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Фанэма]] (<span style="color: #909090;">3031 сымб. → </span>4243 сымб.) # [[Мова праграмаваньня]] (<span style="color: #909090;">3032 сымб. → </span>4245 сымб.) # [[Статыстыка]] (<span style="color: #909090;">3034 сымб. → </span>4248 сымб.) # [[Печань]] (<span style="color: #909090;">3037 сымб. → </span>4252 сымб.) # [[Электронная музыка]] (<span style="color: #909090;">3064 сымб. → </span>4290 сымб.) # [[Хуткасьць]] (<span style="color: #909090;">3079 сымб. → </span>4311 сымб.) # [[Мовазнаўства]] (<span style="color: #909090;">3127 сымб. → </span>4378 сымб.) # [[Прапаганда]] (<span style="color: #909090;">3142 сымб. → </span>4399 сымб.) # [[Журналістыка]] (<span style="color: #909090;">3145 сымб. → </span>4403 сымб.) # [[Плуг]] (<span style="color: #909090;">3146 сымб. → </span>4404 сымб.) # [[Баявыя мастацтвы]] (<span style="color: #909090;">3148 сымб. → </span>4407 сымб.) # [[Джайнізм]] (<span style="color: #909090;">3158 сымб. → </span>4421 сымб.) # [[Літар]] (<span style="color: #909090;">3176 сымб. → </span>4446 сымб.) # [[Антыбіётык]] (<span style="color: #909090;">3186 сымб. → </span>4460 сымб.) # [[Паводка]] (<span style="color: #909090;">3187 сымб. → </span>4462 сымб.) # [[Эпоха Асьветніцтва]] (<span style="color: #909090;">3197 сымб. → </span>4476 сымб.) # [[Дзяленьне ядра]] (<span style="color: #909090;">3201 сымб. → </span>4481 сымб.) # [[Хвароба]] (<span style="color: #909090;">3205 сымб. → </span>4487 сымб.) # [[Пісьменства]] (<span style="color: #909090;">3206 сымб. → </span>4488 сымб.) # [[Свойскі конь]] (<span style="color: #909090;">3209 сымб. → </span>4493 сымб.) # [[Малюскі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Солі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Мода]] (<span style="color: #909090;">3214 сымб. → </span>4500 сымб.) # [[Вымярэньне]] (<span style="color: #909090;">3218 сымб. → </span>4505 сымб.) # [[Рэпрадукцыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3232 сымб. → </span>4525 сымб.) # [[Тэктоніка пліт]] (<span style="color: #909090;">3261 сымб. → </span>4565 сымб.) # [[Лягарытм]] (<span style="color: #909090;">3278 сымб. → </span>4589 сымб.) # [[Сымэтрыя]] (<span style="color: #909090;">3280 сымб. → </span>4592 сымб.) # [[Бог]] (<span style="color: #909090;">3291 сымб. → </span>4607 сымб.) # [[Склад]] (<span style="color: #909090;">3295 сымб. → </span>4613 сымб.) # [[Шыізм]] (<span style="color: #909090;">3298 сымб. → </span>4617 сымб.) # [[Сымфонія]] (<span style="color: #909090;">3322 сымб. → </span>4651 сымб.) # [[Тэорыя лікаў]] (<span style="color: #909090;">3347 сымб. → </span>4686 сымб.) # [[Жывёлы]] (<span style="color: #909090;">3349 сымб. → </span>4689 сымб.) # [[Скульптура]] (<span style="color: #909090;">3353 сымб. → </span>4694 сымб.) # [[Жанчына]] (<span style="color: #909090;">3354 сымб. → </span>4696 сымб.) # [[Флямэнка]] (<span style="color: #909090;">3367 сымб. → </span>4714 сымб.) # [[Псыхалёгія]] (<span style="color: #909090;">3373 сымб. → </span>4722 сымб.) # [[Гадзіньнік]] (<span style="color: #909090;">3376 сымб. → </span>4726 сымб.) # [[Эпістэмалёгія]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Страваваньне]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Гастраэнтэрыт]] (<span style="color: #909090;">3385 сымб. → </span>4739 сымб.) # [[Флейта]] (<span style="color: #909090;">3389 сымб. → </span>4745 сымб.) # [[Сьлепата]] (<span style="color: #909090;">3394 сымб. → </span>4752 сымб.) # [[Біялягічная клясыфікацыя]] (<span style="color: #909090;">3410 сымб. → </span>4774 сымб.) # [[Павукі]] (<span style="color: #909090;">3411 сымб. → </span>4775 сымб.) # [[Біятэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">3424 сымб. → </span>4794 сымб.) # [[Рыс]] (<span style="color: #909090;">3438 сымб. → </span>4813 сымб.) # [[Арка]] (<span style="color: #909090;">3441 сымб. → </span>4817 сымб.) # [[Магніт]] (<span style="color: #909090;">3470 сымб. → </span>4858 сымб.) # [[Жалезны век]] (<span style="color: #909090;">3479 сымб. → </span>4871 сымб.) # [[Біяхімія]] (<span style="color: #909090;">3482 сымб. → </span>4875 сымб.) # [[Інфармацыя]] (<span style="color: #909090;">3495 сымб. → </span>4893 сымб.) # [[Паўзуны]] (<span style="color: #909090;">3496 сымб. → </span>4894 сымб.) # [[Камунізм]] (<span style="color: #909090;">3506 сымб. → </span>4908 сымб.) # [[Сунізм]] (<span style="color: #909090;">3510 сымб. → </span>4914 сымб.) # [[Этыка]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Закон захаваньня энэргіі]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Кветка]] (<span style="color: #909090;">3524 сымб. → </span>4934 сымб.) # [[Чалавек]] (<span style="color: #909090;">3526 сымб. → </span>4936 сымб.) # [[Эвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">3534 сымб. → </span>4948 сымб.) # [[Сталь]] (<span style="color: #909090;">3537 сымб. → </span>4952 сымб.) # [[Інфармацыйныя тэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3542 сымб. → </span>4959 сымб.) # [[Паўправаднік]] (<span style="color: #909090;">3556 сымб. → </span>4978 сымб.) # [[Агульная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">3563 сымб. → </span>4988 сымб.) # [[Нэматоды]] (<span style="color: #909090;">3565 сымб. → </span>4991 сымб.) # [[Мёд]] (<span style="color: #909090;">3570 сымб. → </span>4998 сымб.) # [[Вікінгі]] (<span style="color: #909090;">3576 сымб. → </span>5006 сымб.) # [[Раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">3583 сымб. → </span>5016 сымб.) # [[Вусякі]] (<span style="color: #909090;">3591 сымб. → </span>5027 сымб.) # [[Драўніна]] (<span style="color: #909090;">3598 сымб. → </span>5037 сымб.) # [[Шлюб]] (<span style="color: #909090;">3603 сымб. → </span>5044 сымб.) # [[Джэймз Прэскат Джоўль]] (<span style="color: #909090;">3614 сымб. → </span>5060 сымб.) # [[Монатэізм]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Цунамі]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Мора]] (<span style="color: #909090;">3630 сымб. → </span>5082 сымб.) # [[Тэарэма Пітагора]] (<span style="color: #909090;">3634 сымб. → </span>5088 сымб.) # [[Тоўстая кішка]] (<span style="color: #909090;">3642 сымб. → </span>5099 сымб.) # [[Аўстралія і Акіянія]] (<span style="color: #909090;">3650 сымб. → </span>5110 сымб.) # [[Моцнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">3658 сымб. → </span>5121 сымб.) # [[Паскарэньне]] (<span style="color: #909090;">3671 сымб. → </span>5139 сымб.) # [[СНІД]] (<span style="color: #909090;">3676 сымб. → </span>5146 сымб.) # [[Барабан]] (<span style="color: #909090;">3680 сымб. → </span>5152 сымб.) # [[Манархія]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Вялікая кітайская сьцяна]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Умар ібн аль-Хатаб]] (<span style="color: #909090;">3698 сымб. → </span>5177 сымб.) # [[Нанатэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3707 сымб. → </span>5190 сымб.) # [[Нос]] (<span style="color: #909090;">3728 сымб. → </span>5219 сымб.) # [[Дыёд]] (<span style="color: #909090;">3747 сымб. → </span>5246 сымб.) # [[Чорнае мора]] (<span style="color: #909090;">3748 сымб. → </span>5247 сымб.) # [[Акулы]] (<span style="color: #909090;">3757 сымб. → </span>5260 сымб.) # [[Дэзоксырыбануклійная кісьля]] (<span style="color: #909090;">3760 сымб. → </span>5264 сымб.) # [[Эндакрынная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3778 сымб. → </span>5289 сымб.) # [[Мангольская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">3783 сымб. → </span>5296 сымб.) # [[Ідэалёгія]] (<span style="color: #909090;">3790 сымб. → </span>5306 сымб.) # [[Фізыялёгія дыханьня]] (<span style="color: #909090;">3792 сымб. → </span>5309 сымб.) # [[Ганчарства]] (<span style="color: #909090;">3800 сымб. → </span>5320 сымб.) # [[Арганізм]] (<span style="color: #909090;">3814 сымб. → </span>5340 сымб.) # [[Газ]] (<span style="color: #909090;">3824 сымб. → </span>5354 сымб.) # [[Фізычная хімія]] (<span style="color: #909090;">3826 сымб. → </span>5356 сымб.) # [[Частасьць]] (<span style="color: #909090;">3827 сымб. → </span>5358 сымб.) # [[Расьліны]] (<span style="color: #909090;">3828 сымб. → </span>5359 сымб.) # [[Абрам]] (<span style="color: #909090;">3830 сымб. → </span>5362 сымб.) # [[Раман]] (<span style="color: #909090;">3838 сымб. → </span>5373 сымб.) # [[Грамадзянская вайна]] (<span style="color: #909090;">3848 сымб. → </span>5387 сымб.) # [[Паўднёва-Кітайскае мора]] (<span style="color: #909090;">3850 сымб. → </span>5390 сымб.) # [[Цяжарнасьць чалавека]] (<span style="color: #909090;">3859 сымб. → </span>5403 сымб.) # [[Хмара]] (<span style="color: #909090;">3861 сымб. → </span>5405 сымб.) # [[Юдаізм]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Цьвёрдае цела]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Каляндар]] (<span style="color: #909090;">3878 сымб. → </span>5429 сымб.) # [[Проза]] (<span style="color: #909090;">3885 сымб. → </span>5439 сымб.) # [[Веды]] (<span style="color: #909090;">3892 сымб. → </span>5449 сымб.) # [[Прамысловасьць]] (<span style="color: #909090;">3901 сымб. → </span>5461 сымб.) # [[Глухата]] (<span style="color: #909090;">3910 сымб. → </span>5474 сымб.) # [[Галаўны мозаг]] (<span style="color: #909090;">3920 сымб. → </span>5488 сымб.) # [[Выбуховае рэчыва]] (<span style="color: #909090;">3930 сымб. → </span>5502 сымб.) # [[Яблык]] (<span style="color: #909090;">3935 сымб. → </span>5509 сымб.) # [[Дзюдо]] (<span style="color: #909090;">3944 сымб. → </span>5522 сымб.) # [[Ісьціна]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Рэальнасьць]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Вялікі бар’ерны рыф]] (<span style="color: #909090;">3974 сымб. → </span>5564 сымб.) # [[Халодная вайна]] (<span style="color: #909090;">3978 сымб. → </span>5569 сымб.) # [[Самба]] (<span style="color: #909090;">3993 сымб. → </span>5590 сымб.) # [[Прыручэньне]] (<span style="color: #909090;">3999 сымб. → </span>5599 сымб.) # [[Водарасьці]] (<span style="color: #909090;">4004 сымб. → </span>5606 сымб.) # [[Лацінская мова]] (<span style="color: #909090;">4007 сымб. → </span>5610 сымб.) # [[Сьмяротная кара]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Грызуны]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Агонь]] (<span style="color: #909090;">4050 сымб. → </span>5670 сымб.) # [[Бясконцасьць]] (<span style="color: #909090;">4062 сымб. → </span>5687 сымб.) # [[Цывілізацыя]] (<span style="color: #909090;">4067 сымб. → </span>5694 сымб.) # [[Кўамэ Нкрума]] (<span style="color: #909090;">4078 сымб. → </span>5709 сымб.) # [[Функцыя (матэматыка)]] (<span style="color: #909090;">4081 сымб. → </span>5713 сымб.) # [[Інфаркт міякарда]] (<span style="color: #909090;">4107 сымб. → </span>5750 сымб.) # [[Дымны порах]] (<span style="color: #909090;">4129 сымб. → </span>5781 сымб.) # [[Права]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Кругазварот вады]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Рок-музыка]] (<span style="color: #909090;">4132 сымб. → </span>5785 сымб.) # [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] (<span style="color: #909090;">4146 сымб. → </span>5804 сымб.) # [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">4156 сымб. → </span>5818 сымб.) # [[Матэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">4160 сымб. → </span>5824 сымб.) # [[Тэорыя мностваў]] (<span style="color: #909090;">4162 сымб. → </span>5827 сымб.) # [[Скура]] (<span style="color: #909090;">4175 сымб. → </span>5845 сымб.) # [[Грып]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Квантавая мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Клясычная мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4198 сымб. → </span>5877 сымб.) # [[Трансфарматар]] (<span style="color: #909090;">4212 сымб. → </span>5897 сымб.) # [[Сат’яджыт Рай]] (<span style="color: #909090;">4217 сымб. → </span>5904 сымб.) # [[Антанін Леапольд Дворжак]] (<span style="color: #909090;">4227 сымб. → </span>5918 сымб.) # [[Гара]] (<span style="color: #909090;">4228 сымб. → </span>5919 сымб.) # [[Фэрмэнты]] (<span style="color: #909090;">4252 сымб. → </span>5953 сымб.) # [[Плоць]] (<span style="color: #909090;">4266 сымб. → </span>5972 сымб.) # [[Кандэнсатар]] (<span style="color: #909090;">4275 сымб. → </span>5985 сымб.) # [[Мастацтва вайны]] (<span style="color: #909090;">4278 сымб. → </span>5989 сымб.) # [[Вайна]] (<span style="color: #909090;">4281 сымб. → </span>5993 сымб.) # [[Аснова (хімія)]] (<span style="color: #909090;">4287 сымб. → </span>6002 сымб.) # [[Шкілет]] (<span style="color: #909090;">4288 сымб. → </span>6003 сымб.) # [[Срэбра]] (<span style="color: #909090;">4307 сымб. → </span>6030 сымб.) # [[Неарганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Вялікая дэпрэсія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Акіян]] (<span style="color: #909090;">4326 сымб. → </span>6056 сымб.) # [[Кітайскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">4334 сымб. → </span>6068 сымб.) # [[Даасізм]] (<span style="color: #909090;">4343 сымб. → </span>6080 сымб.) # [[Сысуны]] (<span style="color: #909090;">4345 сымб. → </span>6083 сымб.) # [[Зносіны]] (<span style="color: #909090;">4364 сымб. → </span>6110 сымб.) # [[Янцзы]] (<span style="color: #909090;">4369 сымб. → </span>6117 сымб.) # [[Бактэрыі]] (<span style="color: #909090;">4370 сымб. → </span>6118 сымб.) # [[Затаўка]] (<span style="color: #909090;">4374 сымб. → </span>6124 сымб.) # [[Рэгі]] (<span style="color: #909090;">4377 сымб. → </span>6128 сымб.) # [[Камплексны лік]] (<span style="color: #909090;">4383 сымб. → </span>6136 сымб.) # [[Кампутар]] (<span style="color: #909090;">4392 сымб. → </span>6149 сымб.) # [[Музыка]] (<span style="color: #909090;">4394 сымб. → </span>6152 сымб.) # [[Нэкропаль Гізы]] (<span style="color: #909090;">4402 сымб. → </span>6163 сымб.) # [[Эмоцыя]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Конга (рака)]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Партугальская мова]] (<span style="color: #909090;">4425 сымб. → </span>6195 сымб.) # [[Апартэід]] (<span style="color: #909090;">4429 сымб. → </span>6201 сымб.) # [[Грыгарыянскі каляндар]] (<span style="color: #909090;">4435 сымб. → </span>6209 сымб.) # [[Шумэр]] (<span style="color: #909090;">4436 сымб. → </span>6210 сымб.) # [[Камары]] (<span style="color: #909090;">4440 сымб. → </span>6216 сымб.) # [[Імунная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">4443 сымб. → </span>6220 сымб.) # [[Арганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Алмаз]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Пальная зброя]] (<span style="color: #909090;">4454 сымб. → </span>6236 сымб.) # [[Тонкая кішка]] (<span style="color: #909090;">4462 сымб. → </span>6247 сымб.) # [[Час]] (<span style="color: #909090;">4463 сымб. → </span>6248 сымб.) # [[Плошча]] (<span style="color: #909090;">4468 сымб. → </span>6255 сымб.) # [[Зьмеі]] (<span style="color: #909090;">4473 сымб. → </span>6262 сымб.) # [[Шпуля індуктыўнасьці]] (<span style="color: #909090;">4531 сымб. → </span>6343 сымб.) # [[Вуза]] (<span style="color: #909090;">4533 сымб. → </span>6346 сымб.) # [[Кампутарная гульня]] (<span style="color: #909090;">4535 сымб. → </span>6349 сымб.) # [[Віды пад пагрозай выміраньня]] (<span style="color: #909090;">4538 сымб. → </span>6353 сымб.) # [[Глябалізацыя]] (<span style="color: #909090;">4545 сымб. → </span>6363 сымб.) # [[Палітыка]] (<span style="color: #909090;">4557 сымб. → </span>6380 сымб.) # [[Аповесьць пра Гэндзі]] (<span style="color: #909090;">4561 сымб. → </span>6385 сымб.) # [[Кот]] (<span style="color: #909090;">4575 сымб. → </span>6405 сымб.) # [[Літаратура]] (<span style="color: #909090;">4579 сымб. → </span>6411 сымб.) # [[Ёган Гутэнбэрг]] (<span style="color: #909090;">4586 сымб. → </span>6420 сымб.) # [[Паэзія]] (<span style="color: #909090;">4588 сымб. → </span>6423 сымб.) # [[Цынь Шыхуандзі]] (<span style="color: #909090;">4606 сымб. → </span>6448 сымб.) # [[Мастацкая выдумка]] (<span style="color: #909090;">4610 сымб. → </span>6454 сымб.) # [[Поліяміеліт]] (<span style="color: #909090;">4611 сымб. → </span>6455 сымб.) # [[Кантынэнт]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Вялікія азёры]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Мультыплікацыя]] (<span style="color: #909090;">4638 сымб. → </span>6493 сымб.) # [[Сэкунда]] (<span style="color: #909090;">4643 сымб. → </span>6500 сымб.) # [[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">4649 сымб. → </span>6509 сымб.) # [[Зброя]] (<span style="color: #909090;">4681 сымб. → </span>6553 сымб.) # [[Мэтабалізм]] (<span style="color: #909090;">4707 сымб. → </span>6590 сымб.) # [[Падводная лодка]] (<span style="color: #909090;">4719 сымб. → </span>6607 сымб.) # [[Вікторыя (возера)]] (<span style="color: #909090;">4735 сымб. → </span>6629 сымб.) # [[Арэхі]] (<span style="color: #909090;">4741 сымб. → </span>6637 сымб.) # [[Матэматычны аналіз]] (<span style="color: #909090;">4742 сымб. → </span>6639 сымб.) # [[Сельская гаспадарка]] (<span style="color: #909090;">4745 сымб. → </span>6643 сымб.) # [[Батаніка]] (<span style="color: #909090;">4759 сымб. → </span>6663 сымб.) # [[Кніга]] (<span style="color: #909090;">4771 сымб. → </span>6679 сымб.) # [[Праграмнае забесьпячэньне]] (<span style="color: #909090;">4787 сымб. → </span>6702 сымб.) # [[Міталёгія]] (<span style="color: #909090;">4802 сымб. → </span>6723 сымб.) # [[Гольф]] (<span style="color: #909090;">4804 сымб. → </span>6726 сымб.) # [[Мінэрал]] (<span style="color: #909090;">4807 сымб. → </span>6730 сымб.) # [[Сьмерць]] (<span style="color: #909090;">4812 сымб. → </span>6737 сымб.) # [[Мурашкі (вусякі)]] (<span style="color: #909090;">4834 сымб. → </span>6768 сымб.) # [[Мэнструацыя]] (<span style="color: #909090;">4842 сымб. → </span>6779 сымб.) # [[Геамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">4845 сымб. → </span>6783 сымб.) # [[Розум]] (<span style="color: #909090;">4859 сымб. → </span>6803 сымб.) # [[Слова]] (<span style="color: #909090;">4862 сымб. → </span>6807 сымб.) # [[Археі]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Папера]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Грамадзтва]] (<span style="color: #909090;">4899 сымб. → </span>6859 сымб.) # [[Гародніна]] (<span style="color: #909090;">4911 сымб. → </span>6875 сымб.) # [[Інваліднасьць]] (<span style="color: #909090;">4919 сымб. → </span>6887 сымб.) # [[Леў Талстой]] (<span style="color: #909090;">4935 сымб. → </span>6909 сымб.) # [[Каляніялізм]] (<span style="color: #909090;">4936 сымб. → </span>6910 сымб.) # [[Мова]] (<span style="color: #909090;">4942 сымб. → </span>6919 сымб.) # [[Сьнег]] (<span style="color: #909090;">4950 сымб. → </span>6930 сымб.) # [[Цына]] (<span style="color: #909090;">4971 сымб. → </span>6959 сымб.) # [[Мая]] (<span style="color: #909090;">4978 сымб. → </span>6969 сымб.) # [[Статуя Свабоды]] (<span style="color: #909090;">5024 сымб. → </span>7034 сымб.) # [[Фэмінізм]] (<span style="color: #909090;">5031 сымб. → </span>7043 сымб.) # [[Паўднёвы полюс]] (<span style="color: #909090;">5049 сымб. → </span>7069 сымб.) # [[Вулькан]] (<span style="color: #909090;">5075 сымб. → </span>7105 сымб.) # [[Ячмень звычайны]] (<span style="color: #909090;">5080 сымб. → </span>7112 сымб.) # [[Часавы пас]] (<span style="color: #909090;">5083 сымб. → </span>7116 сымб.) # [[Віхраслуп]] (<span style="color: #909090;">5111 сымб. → </span>7155 сымб.) # [[Міжземнае мора]] (<span style="color: #909090;">5117 сымб. → </span>7164 сымб.) # [[Дыктатура]] (<span style="color: #909090;">5124 сымб. → </span>7174 сымб.) # [[Плястмаса]] (<span style="color: #909090;">5129 сымб. → </span>7181 сымб.) # [[Лёгіка]] (<span style="color: #909090;">5135 сымб. → </span>7189 сымб.) # [[Нагарджуна]] (<span style="color: #909090;">5145 сымб. → </span>7203 сымб.) # [[Джавагарлал Нэру]] (<span style="color: #909090;">5147 сымб. → </span>7206 сымб.) # [[Расізм]] (<span style="color: #909090;">5158 сымб. → </span>7221 сымб.) # [[Пісьменнасьць]] (<span style="color: #909090;">5165 сымб. → </span>7231 сымб.) # [[Кола]] (<span style="color: #909090;">5174 сымб. → </span>7244 сымб.) # [[Ганг]] (<span style="color: #909090;">5182 сымб. → </span>7255 сымб.) # [[Сьвіньня]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Місысыпі (рака)]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Вэнэрычныя хваробы]] (<span style="color: #909090;">5238 сымб. → </span>7333 сымб.) # [[Сэнсорная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">5263 сымб. → </span>7368 сымб.) # [[Вінаград (ягада)]] (<span style="color: #909090;">5273 сымб. → </span>7382 сымб.) # [[Лінейная альгебра]] (<span style="color: #909090;">5289 сымб. → </span>7405 сымб.) # [[Альпы]] (<span style="color: #909090;">5309 сымб. → </span>7433 сымб.) # [[Газэта]] (<span style="color: #909090;">5314 сымб. → </span>7440 сымб.) # [[Брагмагупта]] (<span style="color: #909090;">5321 сымб. → </span>7449 сымб.) # [[Сусьветнае павуціньне]] (<span style="color: #909090;">5322 сымб. → </span>7451 сымб.) # [[Вежа]] (<span style="color: #909090;">5341 сымб. → </span>7477 сымб.) # [[Акбар Вялікі]] (<span style="color: #909090;">5363 сымб. → </span>7508 сымб.) # [[Маса]] (<span style="color: #909090;">5376 сымб. → </span>7526 сымб.) # [[Матэматыка]] (<span style="color: #909090;">5397 сымб. → </span>7556 сымб.) # [[Лекі]] (<span style="color: #909090;">5414 сымб. → </span>7580 сымб.) # [[Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">5454 сымб. → </span>7636 сымб.) # [[Тамаш Аквінскі]] (<span style="color: #909090;">5475 сымб. → </span>7665 сымб.) # [[Вакцына]] (<span style="color: #909090;">5478 сымб. → </span>7669 сымб.) # [[Штучны інтэлект]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Галакост]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Індуізм]] (<span style="color: #909090;">5490 сымб. → </span>7686 сымб.) # [[Эль Ніньнё]] (<span style="color: #909090;">5541 сымб. → </span>7757 сымб.) # [[Плод]] (<span style="color: #909090;">5563 сымб. → </span>7788 сымб.) # [[Прыматы]] (<span style="color: #909090;">5568 сымб. → </span>7795 сымб.) # [[Пчолы]] (<span style="color: #909090;">5589 сымб. → </span>7825 сымб.) # [[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">5610 сымб. → </span>7854 сымб.) # [[Бібліятэка]] (<span style="color: #909090;">5654 сымб. → </span>7916 сымб.) # [[Лес]] (<span style="color: #909090;">5725 сымб. → </span>8015 сымб.) # [[Імпэрыя Гупта]] (<span style="color: #909090;">5785 сымб. → </span>8099 сымб.) # [[Хімічнае злучэньне]] (<span style="color: #909090;">5797 сымб. → </span>8116 сымб.) # [[Сыкхізм]] (<span style="color: #909090;">5807 сымб. → </span>8130 сымб.) # [[Каліграфія]] (<span style="color: #909090;">5854 сымб. → </span>8196 сымб.) # [[Мэталюргія]] (<span style="color: #909090;">5861 сымб. → </span>8205 сымб.) # [[Мужчына]] (<span style="color: #909090;">5864 сымб. → </span>8210 сымб.) # [[Нацыяналізм]] (<span style="color: #909090;">5886 сымб. → </span>8240 сымб.) # [[Жывапіс]] (<span style="color: #909090;">5913 сымб. → </span>8278 сымб.) # [[Пустэльня]] (<span style="color: #909090;">5938 сымб. → </span>8313 сымб.) # [[Інтэрнэт]] (<span style="color: #909090;">5942 сымб. → </span>8319 сымб.) # [[Хімічны элемэнт]] (<span style="color: #909090;">5999 сымб. → </span>8399 сымб.) # [[Балтыйскае мора]] (<span style="color: #909090;">6006 сымб. → </span>8408 сымб.) # [[Надвор’е]] (<span style="color: #909090;">6046 сымб. → </span>8464 сымб.) # [[Радыё]] (<span style="color: #909090;">6065 сымб. → </span>8491 сымб.) # [[Арабскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">6075 сымб. → </span>8505 сымб.) # [[Смак]] (<span style="color: #909090;">6079 сымб. → </span>8511 сымб.) # [[Капіталізм]] (<span style="color: #909090;">6097 сымб. → </span>8536 сымб.) # [[Абрагам Лінкальн]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Кулямёт]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]] (<span style="color: #909090;">6126 сымб. → </span>8576 сымб.) # [[Санскрыт]] (<span style="color: #909090;">6136 сымб. → </span>8590 сымб.) # [[Гармоны]] (<span style="color: #909090;">6157 сымб. → </span>8620 сымб.) # [[Грыбы]] (<span style="color: #909090;">6182 сымб. → </span>8655 сымб.) # [[Марксізм]] (<span style="color: #909090;">6188 сымб. → </span>8663 сымб.) # [[Арабская мова]] (<span style="color: #909090;">6215 сымб. → </span>8701 сымб.) # [[Парасілавая ўстаноўка]] (<span style="color: #909090;">6231 сымб. → </span>8723 сымб.) # [[Медзь]] (<span style="color: #909090;">6239 сымб. → </span>8735 сымб.) # [[Фрыдрых Ніцшэ]] (<span style="color: #909090;">6244 сымб. → </span>8742 сымб.) # [[Паводзіны]] (<span style="color: #909090;">6252 сымб. → </span>8753 сымб.) # [[Нэрва]] (<span style="color: #909090;">6322 сымб. → </span>8851 сымб.) # [[Авечка]] (<span style="color: #909090;">6324 сымб. → </span>8854 сымб.) # [[Чарлз Дарвін]] (<span style="color: #909090;">6328 сымб. → </span>8859 сымб.) # [[Чжу Сі]] (<span style="color: #909090;">6353 сымб. → </span>8894 сымб.) # [[Амэрыканскі даляр]] (<span style="color: #909090;">6370 сымб. → </span>8918 сымб.) # [[Лібэралізм]] (<span style="color: #909090;">6416 сымб. → </span>8982 сымб.) # [[Плаціна]] (<span style="color: #909090;">6444 сымб. → </span>9022 сымб.) # [[Лікавы аналіз]] (<span style="color: #909090;">6454 сымб. → </span>9036 сымб.) # [[Содні]] (<span style="color: #909090;">6457 сымб. → </span>9040 сымб.) # [[Імпэрыя інкаў]] (<span style="color: #909090;">6482 сымб. → </span>9075 сымб.) # [[Валюта]] (<span style="color: #909090;">6500 сымб. → </span>9100 сымб.) # [[Клясычная музыка]] (<span style="color: #909090;">6501 сымб. → </span>9101 сымб.) # [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">6513 сымб. → </span>9118 сымб.) # [[Недаяданьне]] (<span style="color: #909090;">6523 сымб. → </span>9132 сымб.) # [[Люі Пастэр]] (<span style="color: #909090;">6548 сымб. → </span>9167 сымб.) # [[Цацка]] (<span style="color: #909090;">6555 сымб. → </span>9177 сымб.) # [[Грошы]] (<span style="color: #909090;">6574 сымб. → </span>9204 сымб.) # [[Скрыпка]] (<span style="color: #909090;">6590 сымб. → </span>9226 сымб.) # [[Марк Твэн]] (<span style="color: #909090;">6599 сымб. → </span>9239 сымб.) # [[Лао-Цзы]] (<span style="color: #909090;">6656 сымб. → </span>9318 сымб.) # [[Брытанская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">6680 сымб. → </span>9352 сымб.) # [[Жалеза]] (<span style="color: #909090;">6721 сымб. → </span>9409 сымб.) # [[Хуанхэ]] (<span style="color: #909090;">6741 сымб. → </span>9437 сымб.) # [[Збожжа]] (<span style="color: #909090;">6784 сымб. → </span>9498 сымб.) # [[Тытунь]] (<span style="color: #909090;">6801 сымб. → </span>9521 сымб.) # [[Атлусьценьне]] (<span style="color: #909090;">6834 сымб. → </span>9568 сымб.) # [[Сафокл]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Падатак]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Беднасьць]] (<span style="color: #909090;">6879 сымб. → </span>9631 сымб.) # [[Песьня]] (<span style="color: #909090;">6914 сымб. → </span>9680 сымб.) # [[Вэнэра]] (<span style="color: #909090;">6917 сымб. → </span>9684 сымб.) # [[Рэзыстар]] (<span style="color: #909090;">6922 сымб. → </span>9691 сымб.) # [[Кроў]] (<span style="color: #909090;">6957 сымб. → </span>9740 сымб.) # [[Мяса]] (<span style="color: #909090;">6975 сымб. → </span>9765 сымб.) # [[Аднаўляльная энэргія]] (<span style="color: #909090;">7015 сымб. → </span>9821 сымб.) # [[Культура]] (<span style="color: #909090;">7031 сымб. → </span>9843 сымб.) # [[Лік]] (<span style="color: #909090;">7045 сымб. → </span>9863 сымб.) # [[Іліяда]] (<span style="color: #909090;">7087 сымб. → </span>9922 сымб.) # [[Гіндустані]] (<span style="color: #909090;">7143 сымб. → </span>10000 сымб.) # [[Амазонка]] (<span style="color: #909090;">7199 сымб. → </span>10079 сымб.) # [[Млечны Шлях]] (<span style="color: #909090;">7218 сымб. → </span>10105 сымб.) # [[Жытло]] (<span style="color: #909090;">7225 сымб. → </span>10115 сымб.) # [[Дынастыя Хань]] (<span style="color: #909090;">7227 сымб. → </span>10118 сымб.) # [[Дзіця]] (<span style="color: #909090;">7242 сымб. → </span>10139 сымб.) # [[Панамскі канал]] (<span style="color: #909090;">7261 сымб. → </span>10165 сымб.) # [[Марка Полё]] (<span style="color: #909090;">7267 сымб. → </span>10174 сымб.) # [[Сабака]] (<span style="color: #909090;">7271 сымб. → </span>10179 сымб.) # [[Мэтал]] (<span style="color: #909090;">7278 сымб. → </span>10189 сымб.) # [[Дагістарычны час]] (<span style="color: #909090;">7301 сымб. → </span>10221 сымб.) # [[Інсульт]] (<span style="color: #909090;">7307 сымб. → </span>10230 сымб.) # [[Сярэднявечча]] (<span style="color: #909090;">7309 сымб. → </span>10233 сымб.) # [[Цукровы дыябэт]] (<span style="color: #909090;">7319 сымб. → </span>10247 сымб.) # [[Канфуцыянства]] (<span style="color: #909090;">7323 сымб. → </span>10252 сымб.) # [[Нагіб Махфуз]] (<span style="color: #909090;">7346 сымб. → </span>10284 сымб.) # [[Дыпляматыя]] (<span style="color: #909090;">7373 сымб. → </span>10322 сымб.) # [[Рака]] (<span style="color: #909090;">7391 сымб. → </span>10347 сымб.) # [[Нэрвовая сыстэма]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Птушкі]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Дынастыя Цын]] (<span style="color: #909090;">7420 сымб. → </span>10388 сымб.) # [[Ангкор-Ват]] (<span style="color: #909090;">7421 сымб. → </span>10389 сымб.) # [[Меч]] (<span style="color: #909090;">7425 сымб. → </span>10395 сымб.) # [[Псыхічны разлад]] (<span style="color: #909090;">7457 сымб. → </span>10440 сымб.) # [[Цьвёрды дыск]] (<span style="color: #909090;">7473 сымб. → </span>10462 сымб.) # [[Вярблюд]] (<span style="color: #909090;">7485 сымб. → </span>10479 сымб.) # [[Стыхійнае бедзтва]] (<span style="color: #909090;">7498 сымб. → </span>10497 сымб.) # [[Залежнасьць]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Аналітычная хімія]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Геаграфія]] (<span style="color: #909090;">7541 сымб. → </span>10557 сымб.) # [[Карл Лінэй]] (<span style="color: #909090;">7550 сымб. → </span>10570 сымб.) # [[Байкал]] (<span style="color: #909090;">7559 сымб. → </span>10583 сымб.) # [[Канстытуцыя]] (<span style="color: #909090;">7562 сымб. → </span>10587 сымб.) # [[Душа]] (<span style="color: #909090;">7583 сымб. → </span>10616 сымб.) # [[Паветранае судна]] (<span style="color: #909090;">7590 сымб. → </span>10626 сымб.) # [[Правы чалавека]] (<span style="color: #909090;">7596 сымб. → </span>10634 сымб.) # [[Выкапнёвае паліва]] (<span style="color: #909090;">7634 сымб. → </span>10688 сымб.) # [[Трыганамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">7659 сымб. → </span>10723 сымб.) # [[Эпас пра Гільгамэша]] (<span style="color: #909090;">7663 сымб. → </span>10728 сымб.) # [[Імануіл Кант]] (<span style="color: #909090;">7665 сымб. → </span>10731 сымб.) # [[Руаль Амундсэн]] (<span style="color: #909090;">7682 сымб. → </span>10755 сымб.) # [[Каталіцкая Царква]] (<span style="color: #909090;">7689 сымб. → </span>10765 сымб.) # [[Джон Лок]] (<span style="color: #909090;">7691 сымб. → </span>10767 сымб.) # [[Вакуўм]] (<span style="color: #909090;">7714 сымб. → </span>10800 сымб.) # [[Сорга двухколернае]] (<span style="color: #909090;">7716 сымб. → </span>10802 сымб.) # [[Плаваньне]] (<span style="color: #909090;">7718 сымб. → </span>10805 сымб.) # [[Пратысты]] (<span style="color: #909090;">7723 сымб. → </span>10812 сымб.) # [[Стэнлі Кубрык]] (<span style="color: #909090;">7741 сымб. → </span>10837 сымб.) # [[Карл Вялікі]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Філязофія]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Транзыстар]] (<span style="color: #909090;">7816 сымб. → </span>10942 сымб.) # [[Ёзэф Гайдн]] (<span style="color: #909090;">7818 сымб. → </span>10945 сымб.) # [[Сацыялізм]] (<span style="color: #909090;">7846 сымб. → </span>10984 сымб.) # [[Атлянтычны акіян]] (<span style="color: #909090;">7850 сымб. → </span>10990 сымб.) # [[Адраджэньне]] (<span style="color: #909090;">7856 сымб. → </span>10998 сымб.) # [[Канфуцый]] (<span style="color: #909090;">7858 сымб. → </span>11001 сымб.) # [[Бэйсбол]] (<span style="color: #909090;">7868 сымб. → </span>11015 сымб.) # [[Галубовыя]] (<span style="color: #909090;">7879 сымб. → </span>11031 сымб.) # [[Гравітацыя]] (<span style="color: #909090;">7881 сымб. → </span>11033 сымб.) # [[Людвіг Вітгенштайн]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Вадкасьць]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Сыстэма каардынат]] (<span style="color: #909090;">7898 сымб. → </span>11057 сымб.) # [[Труба]] (<span style="color: #909090;">7905 сымб. → </span>11067 сымб.) # [[Вуха]] (<span style="color: #909090;">7922 сымб. → </span>11091 сымб.) # [[Радыяактыўнасьць]] (<span style="color: #909090;">7928 сымб. → </span>11099 сымб.) # [[Ціхі акіян]] (<span style="color: #909090;">7960 сымб. → </span>11144 сымб.) # [[Сыма Цянь]] (<span style="color: #909090;">7967 сымб. → </span>11154 сымб.) # [[Алюмін]] (<span style="color: #909090;">7971 сымб. → </span>11159 сымб.) # [[Арабская ліга]] (<span style="color: #909090;">7982 сымб. → </span>11175 сымб.) # [[Астэроід]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Гімалаі]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Месяц (спадарожнік)]] (<span style="color: #909090;">7996 сымб. → </span>11194 сымб.) # [[Пнэўманія]] (<span style="color: #909090;">7997 сымб. → </span>11196 сымб.) # [[Земнаводныя]] (<span style="color: #909090;">8000 сымб. → </span>11200 сымб.) # [[Марыя Складоўская-Кюры]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Хлеб]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Кукуруза]] (<span style="color: #909090;">8040 сымб. → </span>11256 сымб.) # [[Макс Плянк]] (<span style="color: #909090;">8043 сымб. → </span>11260 сымб.) # [[Мастацтва]] (<span style="color: #909090;">8045 сымб. → </span>11263 сымб.) # [[Мэтар]] (<span style="color: #909090;">8089 сымб. → </span>11325 сымб.) # [[Азот]] (<span style="color: #909090;">8102 сымб. → </span>11343 сымб.) # [[Горад]] (<span style="color: #909090;">8123 сымб. → </span>11372 сымб.) # [[Абвадненьне]] (<span style="color: #909090;">8130 сымб. → </span>11382 сымб.) # [[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)]] (<span style="color: #909090;">8131 сымб. → </span>11383 сымб.) # [[Адзеньне]] (<span style="color: #909090;">8137 сымб. → </span>11392 сымб.) # [[Фэрнан Магелан]] (<span style="color: #909090;">8148 сымб. → </span>11407 сымб.) # [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8155 сымб. → </span>11417 сымб.) # [[Плянэта]] (<span style="color: #909090;">8167 сымб. → </span>11434 сымб.) # [[Шруба]] (<span style="color: #909090;">8169 сымб. → </span>11437 сымб.) # [[Ўінстан Чэрчыль]] (<span style="color: #909090;">8171 сымб. → </span>11439 сымб.) # [[Юры Гагарын]] (<span style="color: #909090;">8189 сымб. → </span>11465 сымб.) # [[Кітападобныя]] (<span style="color: #909090;">8203 сымб. → </span>11484 сымб.) # [[Інд]] (<span style="color: #909090;">8224 сымб. → </span>11514 сымб.) # [[Тымур]] (<span style="color: #909090;">8229 сымб. → </span>11521 сымб.) # [[Касьмічны палёт]] (<span style="color: #909090;">8239 сымб. → </span>11535 сымб.) # [[Пшаніца]] (<span style="color: #909090;">8295 сымб. → </span>11613 сымб.) # [[Блюз]] (<span style="color: #909090;">8321 сымб. → </span>11649 сымб.) # [[Дождж]] (<span style="color: #909090;">8324 сымб. → </span>11654 сымб.) # [[Размнажэньне]] (<span style="color: #909090;">8326 сымб. → </span>11656 сымб.) # [[Фундамэнталізм]] (<span style="color: #909090;">8338 сымб. → </span>11673 сымб.) # [[Экалёгія]] (<span style="color: #909090;">8344 сымб. → </span>11682 сымб.) # [[Адукацыя]] (<span style="color: #909090;">8356 сымб. → </span>11698 сымб.) # [[Фрыда Калё]] (<span style="color: #909090;">8357 сымб. → </span>11700 сымб.) # [[Чэ Гевара]] (<span style="color: #909090;">8379 сымб. → </span>11731 сымб.) # [[Японская мова]] (<span style="color: #909090;">8412 сымб. → </span>11777 сымб.) # [[Самагубства]] (<span style="color: #909090;">8420 сымб. → </span>11788 сымб.) # [[Фартэпіяна]] (<span style="color: #909090;">8451 сымб. → </span>11831 сымб.) # [[Тым Бэрнэрз-Лі]] (<span style="color: #909090;">8463 сымб. → </span>11848 сымб.) # [[Гішпанская мова]] (<span style="color: #909090;">8480 сымб. → </span>11872 сымб.) # [[Гай Юліюс Цэзар]] (<span style="color: #909090;">8496 сымб. → </span>11894 сымб.) # [[Арытмэтыка]] (<span style="color: #909090;">8513 сымб. → </span>11918 сымб.) # [[Партэнон]] (<span style="color: #909090;">8531 сымб. → </span>11943 сымб.) # [[Свойскі бык]] (<span style="color: #909090;">8538 сымб. → </span>11953 сымб.) # [[Франц Шубэрт]] (<span style="color: #909090;">8543 сымб. → </span>11960 сымб.) # [[Гэнры Форд]] (<span style="color: #909090;">8544 сымб. → </span>11962 сымб.) # [[Слабое ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8549 сымб. → </span>11969 сымб.) # [[Ніл Армстранг]] (<span style="color: #909090;">8589 сымб. → </span>12025 сымб.) # [[Плятон]] (<span style="color: #909090;">8594 сымб. → </span>12032 сымб.) # [[Кіляграм]] (<span style="color: #909090;">8604 сымб. → </span>12046 сымб.) # [[Імавернасьць]] (<span style="color: #909090;">8611 сымб. → </span>12055 сымб.) # [[Мікалай Капэрнік]] (<span style="color: #909090;">8631 сымб. → </span>12083 сымб.) # [[Іслам]] (<span style="color: #909090;">8632 сымб. → </span>12085 сымб.) # [[Рыхард Вагнэр]] (<span style="color: #909090;">8641 сымб. → </span>12097 сымб.) # [[Іўрыт]] (<span style="color: #909090;">8645 сымб. → </span>12103 сымб.) # [[Трапічны цыклён]] (<span style="color: #909090;">8646 сымб. → </span>12104 сымб.) # [[Грэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">8648 сымб. → </span>12107 сымб.) # [[Палітычная партыя]] (<span style="color: #909090;">8656 сымб. → </span>12118 сымб.) # [[Паўночны полюс]] (<span style="color: #909090;">8660 сымб. → </span>12124 сымб.) # [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] (<span style="color: #909090;">8678 сымб. → </span>12149 сымб.) # [[Гітара]] (<span style="color: #909090;">8705 сымб. → </span>12187 сымб.) # [[Бавоўна]] (<span style="color: #909090;">8713 сымб. → </span>12198 сымб.) # [[Каменны век]] (<span style="color: #909090;">8723 сымб. → </span>12212 сымб.) # [[Нэльсан Мандэла]] (<span style="color: #909090;">8746 сымб. → </span>12244 сымб.) # [[Рабства]] (<span style="color: #909090;">8753 сымб. → </span>12254 сымб.) # [[Тэмпэратура]] (<span style="color: #909090;">8756 сымб. → </span>12258 сымб.) # [[Сынан]] (<span style="color: #909090;">8765 сымб. → </span>12271 сымб.) # [[Джэймз Кларк Максўэл]] (<span style="color: #909090;">8784 сымб. → </span>12298 сымб.) # [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] (<span style="color: #909090;">8793 сымб. → </span>12310 сымб.) # [[Брусэльскі сталічны рэгіён]] (<span style="color: #909090;">8816 сымб. → </span>12342 сымб.) # [[Эрнан Картэс]] (<span style="color: #909090;">8835 сымб. → </span>12369 сымб.) # [[Садружнасьць нацыяў]] (<span style="color: #909090;">8836 сымб. → </span>12370 сымб.) # [[Вуглярод]] (<span style="color: #909090;">8841 сымб. → </span>12377 сымб.) # [[Магабгарата]] (<span style="color: #909090;">8852 сымб. → </span>12393 сымб.) # [[Арыстотэль]] (<span style="color: #909090;">8881 сымб. → </span>12433 сымб.) # [[Шакаляд]] (<span style="color: #909090;">8922 сымб. → </span>12491 сымб.) # [[Ядзерная энэргетыка]] (<span style="color: #909090;">8967 сымб. → </span>12554 сымб.) # [[Адам Сьміт]] (<span style="color: #909090;">9003 сымб. → </span>12604 сымб.) # [[Фатаграфія]] (<span style="color: #909090;">9024 сымб. → </span>12634 сымб.) # [[Вайна ў Віетнаме]] (<span style="color: #909090;">9038 сымб. → </span>12653 сымб.) # [[Эндзі Ўоргал]] (<span style="color: #909090;">9061 сымб. → </span>12685 сымб.) # [[Спорт]] (<span style="color: #909090;">9069 сымб. → </span>12697 сымб.) # [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">9071 сымб. → </span>12699 сымб.) # [[Эвэрэст]] (<span style="color: #909090;">9072 сымб. → </span>12701 сымб.) # [[Чанак’я]] (<span style="color: #909090;">9081 сымб. → </span>12713 сымб.) # [[Інгмар Бэргман]] (<span style="color: #909090;">9082 сымб. → </span>12715 сымб.) # [[Гульня]] (<span style="color: #909090;">9090 сымб. → </span>12726 сымб.) # [[Кава]] (<span style="color: #909090;">9102 сымб. → </span>12743 сымб.) # [[Дэмакратыя]] (<span style="color: #909090;">9109 сымб. → </span>12753 сымб.) # [[Вялікі выбух]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Від (біялёгія)]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Віно]] (<span style="color: #909090;">9217 сымб. → </span>12904 сымб.) # [[Мэсапатамія]] (<span style="color: #909090;">9226 сымб. → </span>12916 сымб.) # [[Марсэль Пруст]] (<span style="color: #909090;">9231 сымб. → </span>12923 сымб.) # [[Волга]] (<span style="color: #909090;">9235 сымб. → </span>12929 сымб.) # [[Рафаэль]] (<span style="color: #909090;">9238 сымб. → </span>12933 сымб.) # [[Джэймз Джойс]] (<span style="color: #909090;">9245 сымб. → </span>12943 сымб.) # [[Сярэдні Ўсход]] (<span style="color: #909090;">9254 сымб. → </span>12956 сымб.) # [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Культурная соя]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Сымон Балівар]] (<span style="color: #909090;">9310 сымб. → </span>13034 сымб.) # [[Суставаногія]] (<span style="color: #909090;">9338 сымб. → </span>13073 сымб.) # [[Архітэктура]] (<span style="color: #909090;">9364 сымб. → </span>13110 сымб.) # [[Прырода]] (<span style="color: #909090;">9389 сымб. → </span>13145 сымб.) # [[Нямецкая мова]] (<span style="color: #909090;">9412 сымб. → </span>13177 сымб.) # [[Малекула]] (<span style="color: #909090;">9427 сымб. → </span>13198 сымб.) # [[Кітайская мова]] (<span style="color: #909090;">9429 сымб. → </span>13201 сымб.) # [[Мысьленьне]] (<span style="color: #909090;">9494 сымб. → </span>13292 сымб.) # [[Тэлефон]] (<span style="color: #909090;">9497 сымб. → </span>13296 сымб.) # [[Зыгмунд Фройд]] (<span style="color: #909090;">9511 сымб. → </span>13315 сымб.) # [[Хорхэ Люіс Борхэс]] (<span style="color: #909090;">9540 сымб. → </span>13356 сымб.) # [[Ровар]] (<span style="color: #909090;">9581 сымб. → </span>13413 сымб.) # [[Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">9597 сымб. → </span>13436 сымб.) # [[Крыжовыя паходы]] (<span style="color: #909090;">9601 сымб. → </span>13441 сымб.) # [[Вінцэнт ван Гог]] (<span style="color: #909090;">9657 сымб. → </span>13520 сымб.) # [[Саладын]] (<span style="color: #909090;">9738 сымб. → </span>13633 сымб.) # [[Паўднёвы акіян]] (<span style="color: #909090;">9750 сымб. → </span>13650 сымб.) # [[Бэнгальская мова]] (<span style="color: #909090;">9802 сымб. → </span>13723 сымб.) # [[Джэфры Чосэр]] (<span style="color: #909090;">9808 сымб. → </span>13731 сымб.) # [[Сяргей Эйзэнштэйн]] (<span style="color: #909090;">9864 сымб. → </span>13810 сымб.) # [[Франц Кафка]] (<span style="color: #909090;">9878 сымб. → </span>13829 сымб.) # [[Агрэгатны стан]] (<span style="color: #909090;">9887 сымб. → </span>13842 сымб.) # [[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]] (<span style="color: #909090;">9900 сымб. → </span>13860 сымб.) # [[Рыбы]] (<span style="color: #909090;">9925 сымб. → </span>13895 сымб.) # [[Матэматычны доказ]] (<span style="color: #909090;">10026 сымб. → </span>14036 сымб.) # [[Фізыка]] (<span style="color: #909090;">10030 сымб. → </span>14042 сымб.) # [[Абу Нувас]] (<span style="color: #909090;">10066 сымб. → </span>14092 сымб.) # [[Нобэлеўская прэмія]] (<span style="color: #909090;">10075 сымб. → </span>14105 сымб.) # [[Суэцкі канал]] (<span style="color: #909090;">10076 сымб. → </span>14106 сымб.) # [[Астраномія]] (<span style="color: #909090;">10084 сымб. → </span>14118 сымб.) # [[Ота фон Бісмарк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Друк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Джэймз Кук]] (<span style="color: #909090;">10147 сымб. → </span>14206 сымб.) # [[Кісьля]] (<span style="color: #909090;">10184 сымб. → </span>14258 сымб.) # [[Рэгбі]] (<span style="color: #909090;">10189 сымб. → </span>14265 сымб.) # [[Вадарод]] (<span style="color: #909090;">10203 сымб. → </span>14284 сымб.) # [[Міжнародны Суд ААН]] (<span style="color: #909090;">10225 сымб. → </span>14315 сымб.) # [[Дыега Вэляскес]] (<span style="color: #909090;">10226 сымб. → </span>14316 сымб.) # [[Магнітнае поле]] (<span style="color: #909090;">10279 сымб. → </span>14391 сымб.) # [[Дзяржава]] (<span style="color: #909090;">10318 сымб. → </span>14445 сымб.) # [[Цукар]] (<span style="color: #909090;">10319 сымб. → </span>14447 сымб.) # [[Кірыліца]] (<span style="color: #909090;">10322 сымб. → </span>14451 сымб.) # [[Год]] (<span style="color: #909090;">10331 сымб. → </span>14463 сымб.) # [[Луіс Армстранг]] (<span style="color: #909090;">10365 сымб. → </span>14511 сымб.) # [[Натуральная воспа]] (<span style="color: #909090;">10367 сымб. → </span>14514 сымб.) # [[Прыгажосьць]] (<span style="color: #909090;">10392 сымб. → </span>14549 сымб.) # [[Капітал]] (<span style="color: #909090;">10408 сымб. → </span>14571 сымб.) # [[Сакрат]] (<span style="color: #909090;">10419 сымб. → </span>14587 сымб.) # [[Хімія]] (<span style="color: #909090;">10431 сымб. → </span>14603 сымб.) # [[Атам]] (<span style="color: #909090;">10461 сымб. → </span>14645 сымб.) # [[Акіра Курасава]] (<span style="color: #909090;">10496 сымб. → </span>14694 сымб.) # [[Анархізм]] (<span style="color: #909090;">10515 сымб. → </span>14721 сымб.) # [[Кацусіка Хакусай]] (<span style="color: #909090;">10558 сымб. → </span>14781 сымб.) # [[Этаноль]] (<span style="color: #909090;">10559 сымб. → </span>14783 сымб.) # [[Карл Маркс]] (<span style="color: #909090;">10598 сымб. → </span>14837 сымб.) # [[Аборт]] (<span style="color: #909090;">10611 сымб. → </span>14855 сымб.) # [[Галілео Галілей]] (<span style="color: #909090;">10621 сымб. → </span>14869 сымб.) # [[Плязма]] (<span style="color: #909090;">10644 сымб. → </span>14902 сымб.) # [[Анды]] (<span style="color: #909090;">10647 сымб. → </span>14906 сымб.) # [[Эпілепсія]] (<span style="color: #909090;">10786 сымб. → </span>15100 сымб.) # [[Купал]] (<span style="color: #909090;">10798 сымб. → </span>15117 сымб.) # [[Калідаса]] (<span style="color: #909090;">10825 сымб. → </span>15155 сымб.) # [[Сям’я]] (<span style="color: #909090;">10881 сымб. → </span>15233 сымб.) # [[Ігар Стравінскі]] (<span style="color: #909090;">10894 сымб. → </span>15252 сымб.) # [[Нігер (рака)]] (<span style="color: #909090;">10900 сымб. → </span>15260 сымб.) # [[Альбрэхт Дурэр]] (<span style="color: #909090;">10974 сымб. → </span>15364 сымб.) # [[Альгарытм]] (<span style="color: #909090;">11008 сымб. → </span>15411 сымб.) # [[Шагнамэ]] (<span style="color: #909090;">11037 сымб. → </span>15452 сымб.) # [[Золата]] (<span style="color: #909090;">11063 сымб. → </span>15488 сымб.) # [[Ніл]] (<span style="color: #909090;">11093 сымб. → </span>15530 сымб.) # [[Галаўны боль]] (<span style="color: #909090;">11142 сымб. → </span>15599 сымб.) # [[Тэлебачаньне]] (<span style="color: #909090;">11150 сымб. → </span>15610 сымб.) # [[Робат]] (<span style="color: #909090;">11199 сымб. → </span>15679 сымб.) # [[Карэйская мова]] (<span style="color: #909090;">11208 сымб. → </span>15691 сымб.) # [[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]] (<span style="color: #909090;">11227 сымб. → </span>15718 сымб.) # [[Вока]] (<span style="color: #909090;">11331 сымб. → </span>15863 сымб.) # [[Нэптун]] (<span style="color: #909090;">11374 сымб. → </span>15924 сымб.) # [[Пі]] (<span style="color: #909090;">11387 сымб. → </span>15942 сымб.) # [[Гафіз]] (<span style="color: #909090;">11411 сымб. → </span>15975 сымб.) # [[Навука]] (<span style="color: #909090;">11432 сымб. → </span>16005 сымб.) # [[Габрыель Гарсія Маркес]] (<span style="color: #909090;">11502 сымб. → </span>16103 сымб.) # [[Фашызм]] (<span style="color: #909090;">11544 сымб. → </span>16162 сымб.) # [[Магатма Гандзі]] (<span style="color: #909090;">11560 сымб. → </span>16184 сымб.) # [[Вецер]] (<span style="color: #909090;">11636 сымб. → </span>16290 сымб.) # [[Гарбата]] (<span style="color: #909090;">11651 сымб. → </span>16311 сымб.) # [[Лёгкая атлетыка]] (<span style="color: #909090;">11693 сымб. → </span>16370 сымб.) # [[Сухоты]] (<span style="color: #909090;">11702 сымб. → </span>16383 сымб.) # [[Гален]] (<span style="color: #909090;">11707 сымб. → </span>16390 сымб.) # [[Курыца]] (<span style="color: #909090;">11730 сымб. → </span>16422 сымб.) # [[Энэргія]] (<span style="color: #909090;">11758 сымб. → </span>16461 сымб.) # [[Тэрмадынаміка]] (<span style="color: #909090;">11776 сымб. → </span>16486 сымб.) # [[Давід Гільбэрт]] (<span style="color: #909090;">11812 сымб. → </span>16537 сымб.) # [[Сок]] (<span style="color: #909090;">11844 сымб. → </span>16582 сымб.) # [[Аль-Газалі]] (<span style="color: #909090;">11866 сымб. → </span>16612 сымб.) # [[Эўклід]] (<span style="color: #909090;">11886 сымб. → </span>16640 сымб.) # [[Пэрсыдзкая мова]] (<span style="color: #909090;">11919 сымб. → </span>16687 сымб.) # [[Рухавік унутранага згараньня]] (<span style="color: #909090;">11996 сымб. → </span>16794 сымб.) # [[Мэрылін Манро]] (<span style="color: #909090;">12114 сымб. → </span>16960 сымб.) # [[Чарлі Чаплін]] (<span style="color: #909090;">12124 сымб. → </span>16974 сымб.) # [[Нікалё Мак’явэльлі]] (<span style="color: #909090;">12142 сымб. → </span>16999 сымб.) # [[Паўднёвая Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">12164 сымб. → </span>17030 сымб.) # [[Альгебра]] (<span style="color: #909090;">12219 сымб. → </span>17107 сымб.) # [[Сонца]] (<span style="color: #909090;">12265 сымб. → </span>17171 сымб.) # [[Крыкет]] (<span style="color: #909090;">12284 сымб. → </span>17198 сымб.) # [[Кароткія нарды]] (<span style="color: #909090;">12291 сымб. → </span>17207 сымб.) # [[Майсей]] (<span style="color: #909090;">12376 сымб. → </span>17326 сымб.) # [[Імпэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">12465 сымб. → </span>17451 сымб.) # [[Малако]] (<span style="color: #909090;">12487 сымб. → </span>17482 сымб.) # [[Франсіска Гоя]] (<span style="color: #909090;">12578 сымб. → </span>17609 сымб.) # [[Атэізм]] (<span style="color: #909090;">12579 сымб. → </span>17611 сымб.) # [[Сулейман I]] (<span style="color: #909090;">12584 сымб. → </span>17618 сымб.) # [[Джэймз Ўат]] (<span style="color: #909090;">12618 сымб. → </span>17665 сымб.) # [[Геалёгія]] (<span style="color: #909090;">12624 сымб. → </span>17674 сымб.) # [[Эўра]] (<span style="color: #909090;">12800 сымб. → </span>17920 сымб.) # [[Адольф Гітлер]] (<span style="color: #909090;">12845 сымб. → </span>17983 сымб.) # [[Эрнэст Рэзэрфорд]] (<span style="color: #909090;">12937 сымб. → </span>18112 сымб.) # [[Урад]] (<span style="color: #909090;">12983 сымб. → </span>18176 сымб.) # [[Суахілі]] (<span style="color: #909090;">13063 сымб. → </span>18288 сымб.) # [[Жыцьцё]] (<span style="color: #909090;">13101 сымб. → </span>18341 сымб.) # [[Танец]] (<span style="color: #909090;">13142 сымб. → </span>18399 сымб.) # [[Малійская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">13178 сымб. → </span>18449 сымб.) # [[Зорка]] (<span style="color: #909090;">13336 сымб. → </span>18670 сымб.) # [[Людвіг ван Бэтговэн]] (<span style="color: #909090;">13344 сымб. → </span>18682 сымб.) # [[Рэлігія]] (<span style="color: #909090;">13404 сымб. → </span>18766 сымб.) # [[Готфрыд Ляйбніц]] (<span style="color: #909090;">13468 сымб. → </span>18855 сымб.) # [[Чарлз Дыкенз]] (<span style="color: #909090;">13484 сымб. → </span>18878 сымб.) # [[Азартная гульня]] (<span style="color: #909090;">13642 сымб. → </span>19099 сымб.) # [[Арктычны акіян]] (<span style="color: #909090;">13705 сымб. → </span>19187 сымб.) # [[Электронная пошта]] (<span style="color: #909090;">13806 сымб. → </span>19328 сымб.) # [[Томас Эдысан]] (<span style="color: #909090;">13856 сымб. → </span>19398 сымб.) # [[Мацуо Басё]] (<span style="color: #909090;">13925 сымб. → </span>19495 сымб.) # [[Уладзімер Ленін]] (<span style="color: #909090;">13932 сымб. → </span>19505 сымб.) # [[Колер]] (<span style="color: #909090;">13969 сымб. → </span>19557 сымб.) # [[Рак (захворваньне)]] (<span style="color: #909090;">14078 сымб. → </span>19709 сымб.) # [[Зямля]] (<span style="color: #909090;">14086 сымб. → </span>19720 сымб.) # [[Хвароба Альцгаймэра]] (<span style="color: #909090;">14220 сымб. → </span>19908 сымб.) # [[Жан-Поль Сартр]] (<span style="color: #909090;">14400 сымб. → </span>20160 сымб.) # [[Гіп-гоп]] (<span style="color: #909090;">14505 сымб. → </span>20307 сымб.) # [[Шкло]] (<span style="color: #909090;">14564 сымб. → </span>20390 сымб.) # [[Роза Люксэмбург]] (<span style="color: #909090;">14625 сымб. → </span>20475 сымб.) # [[Дунай]] (<span style="color: #909090;">14708 сымб. → </span>20591 сымб.) # [[Яганэс Брамс]] (<span style="color: #909090;">14858 сымб. → </span>20801 сымб.) # [[Машына]] (<span style="color: #909090;">14935 сымб. → </span>20909 сымб.) # [[Лё Карбюзье]] (<span style="color: #909090;">14959 сымб. → </span>20943 сымб.) # [[Ацтэкі]] (<span style="color: #909090;">15037 сымб. → </span>21052 сымб.) # [[Аўгустын]] (<span style="color: #909090;">15160 сымб. → </span>21224 сымб.) # [[Ібн Хальдун]] (<span style="color: #909090;">15234 сымб. → </span>21328 сымб.) # [[Ібн Батута]] (<span style="color: #909090;">15332 сымб. → </span>21465 сымб.) # [[Лацінскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">15342 сымб. → </span>21479 сымб.) # [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]] (<span style="color: #909090;">15393 сымб. → </span>21550 сымб.) # [[Рэстаўрацыя Мэйдзі]] (<span style="color: #909090;">15402 сымб. → </span>21563 сымб.) # [[Біблія]] (<span style="color: #909090;">15408 сымб. → </span>21571 сымб.) # [[Альфрэд Гічкок]] (<span style="color: #909090;">15429 сымб. → </span>21601 сымб.) # [[Тысяча і адна ноч]] (<span style="color: #909090;">15461 сымб. → </span>21645 сымб.) # [[ГЭС Тры цясьніны]] (<span style="color: #909090;">15488 сымб. → </span>21683 сымб.) # [[Сыр]] (<span style="color: #909090;">15506 сымб. → </span>21708 сымб.) # [[Ізраіль]] (<span style="color: #909090;">15645 сымб. → </span>21903 сымб.) # [[Грэцкі альфабэт]] (<span style="color: #909090;">15742 сымб. → </span>22039 сымб.) # [[Марлен Дытрых]] (<span style="color: #909090;">15875 сымб. → </span>22225 сымб.) # [[Ўолт Дыснэй]] (<span style="color: #909090;">16007 сымб. → </span>22410 сымб.) # [[Міжнародны валютны фонд]] (<span style="color: #909090;">16011 сымб. → </span>22415 сымб.) # [[Канал]] (<span style="color: #909090;">16091 сымб. → </span>22527 сымб.) # [[Леанарда да Вінчы]] (<span style="color: #909090;">16107 сымб. → </span>22550 сымб.) # [[Пераклад]] (<span style="color: #909090;">16161 сымб. → </span>22625 сымб.) # [[Джордж Байран]] (<span style="color: #909090;">16192 сымб. → </span>22669 сымб.) # [[Фёдар Дастаеўскі]] (<span style="color: #909090;">16314 сымб. → </span>22840 сымб.) # [[Фэдэрыка Фэліні]] (<span style="color: #909090;">16351 сымб. → </span>22891 сымб.) # [[Асманская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">16367 сымб. → </span>22914 сымб.) # [[Карыбскае мора]] (<span style="color: #909090;">16429 сымб. → </span>23001 сымб.) # [[Паўночнае мора]] (<span style="color: #909090;">16492 сымб. → </span>23089 сымб.) # [[Індыйскі акіян]] (<span style="color: #909090;">16554 сымб. → </span>23176 сымб.) # [[Клімат]] (<span style="color: #909090;">16615 сымб. → </span>23261 сымб.) # [[Цытрус]] (<span style="color: #909090;">16682 сымб. → </span>23355 сымб.) # [[Райн]] (<span style="color: #909090;">16764 сымб. → </span>23470 сымб.) # [[Ядзерная зброя]] (<span style="color: #909090;">16838 сымб. → </span>23573 сымб.) # [[Электрычнасьць]] (<span style="color: #909090;">16905 сымб. → </span>23667 сымб.) # [[Аль-Харэзьмі]] (<span style="color: #909090;">17459 сымб. → </span>24443 сымб.) # [[Жанна д’Арк]] (<span style="color: #909090;">17572 сымб. → </span>24601 сымб.) # [[Шарль дэ Голь]] (<span style="color: #909090;">17630 сымб. → </span>24682 сымб.) # [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (<span style="color: #909090;">17788 сымб. → </span>24903 сымб.) # [[Інжынэрная справа]] (<span style="color: #909090;">18103 сымб. → </span>25344 сымб.) # [[Сахара]] (<span style="color: #909090;">18181 сымб. → </span>25453 сымб.) # [[Мартын Гайдэгер]] (<span style="color: #909090;">18263 сымб. → </span>25568 сымб.) # [[Афрыканскі зьвяз]] (<span style="color: #909090;">18283 сымб. → </span>25596 сымб.) # [[Дыскрымінацыя]] (<span style="color: #909090;">18460 сымб. → </span>25844 сымб.) # [[Макс Вэбэр]] (<span style="color: #909090;">18464 сымб. → </span>25850 сымб.) # [[Вугляводы]] (<span style="color: #909090;">18492 сымб. → </span>25889 сымб.) # [[Аўстралія]] (<span style="color: #909090;">18599 сымб. → </span>26039 сымб.) # [[Этыёпія]] (<span style="color: #909090;">18988 сымб. → </span>26583 сымб.) # [[Ежа]] (<span style="color: #909090;">18991 сымб. → </span>26587 сымб.) # [[Базыліка Сьвятога Пятра]] (<span style="color: #909090;">19006 сымб. → </span>26608 сымб.) # [[Майкл Фарадэй]] (<span style="color: #909090;">19100 сымб. → </span>26740 сымб.) # [[Здароўе]] (<span style="color: #909090;">19381 сымб. → </span>27133 сымб.) # [[Танзанія]] (<span style="color: #909090;">19438 сымб. → </span>27213 сымб.) # [[Анры Матыс]] (<span style="color: #909090;">19497 сымб. → </span>27296 сымб.) # [[Куба]] (<span style="color: #909090;">19812 сымб. → </span>27737 сымб.) # [[Політэізм]] (<span style="color: #909090;">19829 сымб. → </span>27761 сымб.) # [[Кіліманджара]] (<span style="color: #909090;">19863 сымб. → </span>27808 сымб.) # [[Сусьвет]] (<span style="color: #909090;">19910 сымб. → </span>27874 сымб.) # [[Ум Кульсум]] (<span style="color: #909090;">19912 сымб. → </span>27877 сымб.) # [[Дантэ Аліг’еры]] (<span style="color: #909090;">19924 сымб. → </span>27894 сымб.) # [[Віетнам]] (<span style="color: #909090;">20101 сымб. → </span>28141 сымб.) # [[Халіфат Абасыдаў]] (<span style="color: #909090;">20271 сымб. → </span>28379 сымб.) # [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] (<span style="color: #909090;">20336 сымб. → </span>28470 сымб.) # [[Сунь Ятсэн]] (<span style="color: #909090;">20641 сымб. → </span>28897 сымб.) # [[Касьпійскае мора]] (<span style="color: #909090;">20710 сымб. → </span>28994 сымб.) # [[Тэніс]] (<span style="color: #909090;">20780 сымб. → </span>29092 сымб.) # [[Людовік XIV]] (<span style="color: #909090;">20795 сымб. → </span>29113 сымб.) # [[Банглядэш]] (<span style="color: #909090;">20877 сымб. → </span>29228 сымб.) # [[Ёсіф Сталін]] (<span style="color: #909090;">20994 сымб. → </span>29392 сымб.) # [[Бангкок]] (<span style="color: #909090;">21000 сымб. → </span>29400 сымб.) # [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (<span style="color: #909090;">21115 сымб. → </span>29561 сымб.) # [[Гамэр]] (<span style="color: #909090;">21357 сымб. → </span>29900 сымб.) # [[Армія]] (<span style="color: #909090;">21550 сымб. → </span>30170 сымб.) # [[Ёган Вольфганг фон Гётэ]] (<span style="color: #909090;">21557 сымб. → </span>30180 сымб.) # [[Стаматалёгія]] (<span style="color: #909090;">21592 сымб. → </span>30229 сымб.) # [[Жак Карт’е]] (<span style="color: #909090;">21603 сымб. → </span>30244 сымб.) # [[Ашока]] (<span style="color: #909090;">21736 сымб. → </span>30430 сымб.) # [[Гаўтама Буда]] (<span style="color: #909090;">21745 сымб. → </span>30443 сымб.) # [[Алан Т’юрынг]] (<span style="color: #909090;">21755 сымб. → </span>30457 сымб.) # [[Апэрацыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">21834 сымб. → </span>30568 сымб.) # [[Паблё Пікаса]] (<span style="color: #909090;">21867 сымб. → </span>30614 сымб.) # [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]] (<span style="color: #909090;">21896 сымб. → </span>30654 сымб.) # [[Польшча]] (<span style="color: #909090;">21919 сымб. → </span>30687 сымб.) # [[Джакама Пучыні]] (<span style="color: #909090;">21956 сымб. → </span>30738 сымб.) # [[Го]] (<span style="color: #909090;">21968 сымб. → </span>30755 сымб.) # [[Сонечная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">22052 сымб. → </span>30873 сымб.) # [[Малярыя]] (<span style="color: #909090;">22062 сымб. → </span>30887 сымб.) # [[Сынгапур]] (<span style="color: #909090;">22088 сымб. → </span>30923 сымб.) # [[Француская рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">22107 сымб. → </span>30950 сымб.) # [[Леанард Ойлер]] (<span style="color: #909090;">22121 сымб. → </span>30969 сымб.) # [[Ерусалім]] (<span style="color: #909090;">22149 сымб. → </span>31009 сымб.) # [[Дыназаўр]] (<span style="color: #909090;">22169 сымб. → </span>31037 сымб.) # [[Вэргіліюс]] (<span style="color: #909090;">22172 сымб. → </span>31041 сымб.) # [[Галяктыка]] (<span style="color: #909090;">22175 сымб. → </span>31045 сымб.) # [[Фрыдэрык Шапэн]] (<span style="color: #909090;">22185 сымб. → </span>31059 сымб.) # [[Энцыкляпэдыя]] (<span style="color: #909090;">22190 сымб. → </span>31066 сымб.) # [[Віктор Юго]] (<span style="color: #909090;">22210 сымб. → </span>31094 сымб.) # [[Сымона дэ Бавуар]] (<span style="color: #909090;">22217 сымб. → </span>31104 сымб.) # [[Джон Мэйнард Кейнз]] (<span style="color: #909090;">22221 сымб. → </span>31109 сымб.) # [[Турэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">22292 сымб. → </span>31209 сымб.) # [[Лізавета I]] (<span style="color: #909090;">22302 сымб. → </span>31223 сымб.) # [[Сатурн]] (<span style="color: #909090;">22305 сымб. → </span>31227 сымб.) # [[Канстантын I Вялікі]] (<span style="color: #909090;">22327 сымб. → </span>31258 сымб.) # [[Танк]] (<span style="color: #909090;">22331 сымб. → </span>31263 сымб.) # [[Хрысьціянства]] (<span style="color: #909090;">22341 сымб. → </span>31277 сымб.) # [[Авідыюс]] (<span style="color: #909090;">22343 сымб. → </span>31280 сымб.) # [[Піва]] (<span style="color: #909090;">22409 сымб. → </span>31373 сымб.) # [[Дынастыя Тан]] (<span style="color: #909090;">22412 сымб. → </span>31377 сымб.) # [[Сыднэй]] (<span style="color: #909090;">22417 сымб. → </span>31384 сымб.) # [[Уран]] (<span style="color: #909090;">22492 сымб. → </span>31489 сымб.) # [[Мэркурый]] (<span style="color: #909090;">22525 сымб. → </span>31535 сымб.) # [[Транспарт]] (<span style="color: #909090;">22582 сымб. → </span>31615 сымб.) # [[Француская мова]] (<span style="color: #909090;">22619 сымб. → </span>31667 сымб.) # [[Міжнародная сыстэма СІ]] (<span style="color: #909090;">22646 сымб. → </span>31704 сымб.) # [[Багдад]] (<span style="color: #909090;">22656 сымб. → </span>31718 сымб.) # [[Мухамад]] (<span style="color: #909090;">22663 сымб. → </span>31728 сымб.) # [[Сэул]] (<span style="color: #909090;">22722 сымб. → </span>31811 сымб.) # [[Ёган Кеплер]] (<span style="color: #909090;">22737 сымб. → </span>31832 сымб.) # [[Дака]] (<span style="color: #909090;">22750 сымб. → </span>31850 сымб.) # [[Лі Бо]] (<span style="color: #909090;">22869 сымб. → </span>32017 сымб.) # [[Архімэд]] (<span style="color: #909090;">22871 сымб. → </span>32019 сымб.) # [[Юпітэр]] (<span style="color: #909090;">22884 сымб. → </span>32038 сымб.) # [[Карачы]] (<span style="color: #909090;">22885 сымб. → </span>32039 сымб.) # [[Рэнэ Дэкарт]] (<span style="color: #909090;">22940 сымб. → </span>32116 сымб.) # [[Карл Фрыдрых Гаўс]] (<span style="color: #909090;">22961 сымб. → </span>32145 сымб.) # [[Мартын Лютэр Кінг]] (<span style="color: #909090;">23001 сымб. → </span>32201 сымб.) # [[Авіцэна]] (<span style="color: #909090;">23049 сымб. → </span>32269 сымб.) # [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]] (<span style="color: #909090;">23062 сымб. → </span>32287 сымб.) # [[Мікелянджэлё]] (<span style="color: #909090;">23076 сымб. → </span>32306 сымб.) # [[Эканоміка]] (<span style="color: #909090;">23094 сымб. → </span>32332 сымб.) # [[Фільм]] (<span style="color: #909090;">23103 сымб. → </span>32344 сымб.) # [[Мартын Лютэр]] (<span style="color: #909090;">23104 сымб. → </span>32346 сымб.) # [[Ліпіды]] (<span style="color: #909090;">23138 сымб. → </span>32393 сымб.) # [[Антарктыда]] (<span style="color: #909090;">23198 сымб. → </span>32477 сымб.) # [[Сінтаізм]] (<span style="color: #909090;">23205 сымб. → </span>32487 сымб.) # [[Мігель Сэрвантэс]] (<span style="color: #909090;">23240 сымб. → </span>32536 сымб.) # [[Старажытны Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">23268 сымб. → </span>32575 сымб.) # [[Анатомія]] (<span style="color: #909090;">23291 сымб. → </span>32607 сымб.) # [[Эрвін Шрэдынгер]] (<span style="color: #909090;">23320 сымб. → </span>32648 сымб.) # [[Антон Чэхаў]] (<span style="color: #909090;">23323 сымб. → </span>32652 сымб.) # [[Бізантыйская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">23333 сымб. → </span>32666 сымб.) # [[Тайлянд]] (<span style="color: #909090;">23339 сымб. → </span>32675 сымб.) # [[Калката]] (<span style="color: #909090;">23430 сымб. → </span>32802 сымб.) # [[Багата]] (<span style="color: #909090;">23542 сымб. → </span>32959 сымб.) # [[Мумбаі]] (<span style="color: #909090;">23559 сымб. → </span>32983 сымб.) # [[Дынастыя Мін]] (<span style="color: #909090;">23576 сымб. → </span>33006 сымб.) # [[Мальер]] (<span style="color: #909090;">23651 сымб. → </span>33111 сымб.) # [[Мэксыка]] (<span style="color: #909090;">23685 сымб. → </span>33159 сымб.) # [[Аргентына]] (<span style="color: #909090;">23702 сымб. → </span>33183 сымб.) # [[Дамаск]] (<span style="color: #909090;">23736 сымб. → </span>33230 сымб.) # [[Рэінкарнацыя]] (<span style="color: #909090;">23764 сымб. → </span>33270 сымб.) # [[Дэлі]] (<span style="color: #909090;">23819 сымб. → </span>33347 сымб.) # [[Пэкін]] (<span style="color: #909090;">23821 сымб. → </span>33349 сымб.) # [[Саудаўская Арабія]] (<span style="color: #909090;">23841 сымб. → </span>33377 сымб.) # [[Старажытная Грэцыя]] (<span style="color: #909090;">23982 сымб. → </span>33575 сымб.) # [[Мост]] (<span style="color: #909090;">24055 сымб. → </span>33677 сымб.) # [[Найробі]] (<span style="color: #909090;">24069 сымб. → </span>33697 сымб.) # [[Рыю-дэ-Жанэйру]] (<span style="color: #909090;">24100 сымб. → </span>33740 сымб.) # [[Ісак Ньютан]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Вальтэр]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Ўільям Шэксьпір]] (<span style="color: #909090;">24192 сымб. → </span>33869 сымб.) # [[Сальвадор Далі]] (<span style="color: #909090;">24254 сымб. → </span>33956 сымб.) # [[Бронзавы век]] (<span style="color: #909090;">24265 сымб. → </span>33971 сымб.) # [[Іран]] (<span style="color: #909090;">24270 сымб. → </span>33978 сымб.) # [[Турэччына]] (<span style="color: #909090;">24329 сымб. → </span>34061 сымб.) # [[Банан (плод)]] (<span style="color: #909090;">24344 сымб. → </span>34082 сымб.) # [[Мэхіка]] (<span style="color: #909090;">24407 сымб. → </span>34170 сымб.) # [[Будызм]] (<span style="color: #909090;">24434 сымб. → </span>34208 сымб.) # [[Электроніка]] (<span style="color: #909090;">24482 сымб. → </span>34275 сымб.) # [[Скалістыя горы]] (<span style="color: #909090;">24495 сымб. → </span>34293 сымб.) # [[Чжэн Хэ]] (<span style="color: #909090;">24644 сымб. → </span>34502 сымб.) # [[Пратэстанцтва]] (<span style="color: #909090;">24675 сымб. → </span>34545 сымб.) # [[Эўропа]] (<span style="color: #909090;">24678 сымб. → </span>34549 сымб.) # [[Тадж Магал]] (<span style="color: #909090;">24684 сымб. → </span>34558 сымб.) # [[Дзьмітры Мендзялееў]] (<span style="color: #909090;">24712 сымб. → </span>34597 сымб.) # [[Дрэва]] (<span style="color: #909090;">24747 сымб. → </span>34646 сымб.) # [[Бялкі]] (<span style="color: #909090;">24801 сымб. → </span>34721 сымб.) # [[Гандаль]] (<span style="color: #909090;">24824 сымб. → </span>34754 сымб.) # [[Арабска-ізраільскі канфлікт]] (<span style="color: #909090;">24850 сымб. → </span>34790 сымб.) # [[Джакарта]] (<span style="color: #909090;">24858 сымб. → </span>34801 сымб.) # [[Індыя]] (<span style="color: #909090;">25070 сымб. → </span>35098 сымб.) # [[Нігерыя]] (<span style="color: #909090;">25083 сымб. → </span>35116 сымб.) # [[Мэка]] (<span style="color: #909090;">25191 сымб. → </span>35267 сымб.) # [[Расейская мова]] (<span style="color: #909090;">25227 сымб. → </span>35318 сымб.) # [[Ангельская мова]] (<span style="color: #909090;">25312 сымб. → </span>35437 сымб.) # [[Біялёгія]] (<span style="color: #909090;">25344 сымб. → </span>35482 сымб.) # [[Кітай]] (<span style="color: #909090;">25413 сымб. → </span>35578 сымб.) # [[Карабель]] (<span style="color: #909090;">25428 сымб. → </span>35599 сымб.) # [[Зараастрызм]] (<span style="color: #909090;">25469 сымб. → </span>35657 сымб.) # [[Тлен]] (<span style="color: #909090;">25602 сымб. → </span>35843 сымб.) # [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">25629 сымб. → </span>35881 сымб.) # [[Аўганістан]] (<span style="color: #909090;">25734 сымб. → </span>36028 сымб.) # [[Марс]] (<span style="color: #909090;">25780 сымб. → </span>36092 сымб.) # [[Ватыкан]] (<span style="color: #909090;">25872 сымб. → </span>36221 сымб.) # [[Першая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">26005 сымб. → </span>36407 сымб.) # [[Антоніё Вівальдзі]] (<span style="color: #909090;">26242 сымб. → </span>36739 сымб.) # [[Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">26258 сымб. → </span>36761 сымб.) # [[Тэгеран]] (<span style="color: #909090;">26438 сымб. → </span>37013 сымб.) # [[Аўтамабіль]] (<span style="color: #909090;">26557 сымб. → </span>37180 сымб.) # [[Хуткасьць сьвятла]] (<span style="color: #909090;">26663 сымб. → </span>37328 сымб.) # [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] (<span style="color: #909090;">26975 сымб. → </span>37765 сымб.) # [[Лагас]] (<span style="color: #909090;">27063 сымб. → </span>37888 сымб.) # [[Судан]] (<span style="color: #909090;">27075 сымб. → </span>37905 сымб.) # [[Вашку да Гама]] (<span style="color: #909090;">27835 сымб. → </span>38969 сымб.) # [[Жан-Жак Русо]] (<span style="color: #909090;">28096 сымб. → </span>39334 сымб.) # [[Мустафа Кемаль Ататурк]] (<span style="color: #909090;">28159 сымб. → </span>39423 сымб.) # [[Японія]] (<span style="color: #909090;">29092 сымб. → </span>40729 сымб.) # [[Нацысцкая Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">29151 сымб. → </span>40811 сымб.) # [[Паўночная Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">29314 сымб. → </span>41040 сымб.) # [[Тэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">29652 сымб. → </span>41513 сымб.) # [[Эўрапейскі Зьвяз]] (<span style="color: #909090;">30051 сымб. → </span>42071 сымб.) # [[Вада]] (<span style="color: #909090;">30372 сымб. → </span>42521 сымб.) # [[Швайцарыя]] (<span style="color: #909090;">30660 сымб. → </span>42924 сымб.) # [[Баскетбол]] (<span style="color: #909090;">30786 сымб. → </span>43100 сымб.) # [[Ірак]] (<span style="color: #909090;">30866 сымб. → </span>43212 сымб.) # [[Сара Бэрнар]] (<span style="color: #909090;">31434 сымб. → </span>44008 сымб.) # [[Энрыка Фэрмі]] (<span style="color: #909090;">31649 сымб. → </span>44309 сымб.) # [[Застуда]] (<span style="color: #909090;">31856 сымб. → </span>44598 сымб.) # [[The Beatles]] (<span style="color: #909090;">31882 сымб. → </span>44635 сымб.) # [[Атэны]] (<span style="color: #909090;">31914 сымб. → </span>44680 сымб.) # [[Мэдыцына]] (<span style="color: #909090;">31921 сымб. → </span>44689 сымб.) # [[Кансэрватызм]] (<span style="color: #909090;">32008 сымб. → </span>44811 сымб.) # [[Пётар Чайкоўскі]] (<span style="color: #909090;">32079 сымб. → </span>44911 сымб.) # [[Гішпанія]] (<span style="color: #909090;">32166 сымб. → </span>45032 сымб.) # [[Цягліцы]] (<span style="color: #909090;">32174 сымб. → </span>45044 сымб.) # [[Санкт-Пецярбург]] (<span style="color: #909090;">32285 сымб. → </span>45199 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] (<span style="color: #909090;">33118 сымб. → </span>46365 сымб.) # [[Чынгісхан]] (<span style="color: #909090;">33122 сымб. → </span>46371 сымб.) # [[Азія]] (<span style="color: #909090;">33253 сымб. → </span>46554 сымб.) # [[Дыялектыка]] (<span style="color: #909090;">33477 сымб. → </span>46868 сымб.) # [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] (<span style="color: #909090;">33873 сымб. → </span>47422 сымб.) # [[Эйфэлева вежа]] (<span style="color: #909090;">34681 сымб. → </span>48553 сымб.) # [[Аляксандар Пушкін]] (<span style="color: #909090;">34752 сымб. → </span>48653 сымб.) # [[Афрыка]] (<span style="color: #909090;">35098 сымб. → </span>49137 сымб.) # [[Бульба]] (<span style="color: #909090;">35480 сымб. → </span>49672 сымб.) # [[Масква]] (<span style="color: #909090;">35575 сымб. → </span>49805 сымб.) # [[Кір II]] (<span style="color: #909090;">35642 сымб. → </span>49899 сымб.) # [[Джэйн Остын]] (<span style="color: #909090;">35786 сымб. → </span>50100 сымб.) # [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]] (<span style="color: #909090;">36226 сымб. → </span>50716 сымб.) # [[Ісус Хрыстос]] (<span style="color: #909090;">36531 сымб. → </span>51143 сымб.) # [[Нікола Тэсла]] (<span style="color: #909090;">36583 сымб. → </span>51216 сымб.) # [[Стамбул]] (<span style="color: #909090;">36643 сымб. → </span>51300 сымб.) # [[Ганконг]] (<span style="color: #909090;">37507 сымб. → </span>52510 сымб.) # [[Кіншаса]] (<span style="color: #909090;">37538 сымб. → </span>52553 сымб.) # [[Глябальнае пацяпленьне]] (<span style="color: #909090;">38115 сымб. → </span>53361 сымб.) # [[Ёган Сэбастыян Бах]] (<span style="color: #909090;">38796 сымб. → </span>54314 сымб.) # [[Альбэрт Айнштайн]] (<span style="color: #909090;">38873 сымб. → </span>54422 сымб.) # [[Калізэй]] (<span style="color: #909090;">38896 сымб. → </span>54454 сымб.) # [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (<span style="color: #909090;">39963 сымб. → </span>55948 сымб.) # [[Гісторыя]] (<span style="color: #909090;">41456 сымб. → </span>58038 сымб.) # [[Алімпійскія гульні]] (<span style="color: #909090;">41477 сымб. → </span>58068 сымб.) # [[Сусьветны банк]] (<span style="color: #909090;">41676 сымб. → </span>58346 сымб.) # [[Рабіндранат Тагор]] (<span style="color: #909090;">42841 сымб. → </span>59977 сымб.) # [[Рэмбрант]] (<span style="color: #909090;">44500 сымб. → </span>62300 сымб.) # [[Мао Дзэ-дун]] (<span style="color: #909090;">44938 сымб. → </span>62913 сымб.) # [[Расея]] (<span style="color: #909090;">45417 сымб. → </span>63584 сымб.) # [[Канада]] (<span style="color: #909090;">46191 сымб. → </span>64667 сымб.) # [[Вена]] (<span style="color: #909090;">46921 сымб. → </span>65689 сымб.) # [[Фрэнк Лойд Райт]] (<span style="color: #909090;">48046 сымб. → </span>67264 сымб.) # [[Хрыстафор Калюмб]] (<span style="color: #909090;">51150 сымб. → </span>71610 сымб.) # [[Футбол]] (<span style="color: #909090;">52261 сымб. → </span>73165 сымб.) # [[Шахматы]] (<span style="color: #909090;">53026 сымб. → </span>74236 сымб.) # [[Рэфармацыя]] (<span style="color: #909090;">53434 сымб. → </span>74808 сымб.) # [[Джузэпэ Вэрдзі]] (<span style="color: #909090;">53442 сымб. → </span>74819 сымб.) # [[Аўстрыя]] (<span style="color: #909090;">53739 сымб. → </span>75235 сымб.) # [[Бэрлін]] (<span style="color: #909090;">54100 сымб. → </span>75740 сымб.) # [[Шанхай]] (<span style="color: #909090;">54669 сымб. → </span>76537 сымб.) # [[Лос-Анджэлес]] (<span style="color: #909090;">56649 сымб. → </span>79309 сымб.) # [[Дубай]] (<span style="color: #909090;">56689 сымб. → </span>79365 сымб.) # [[Альжыр]] (<span style="color: #909090;">56691 сымб. → </span>79367 сымб.) # [[Амстэрдам]] (<span style="color: #909090;">57140 сымб. → </span>79996 сымб.) # [[Густаў Малер]] (<span style="color: #909090;">58733 сымб. → </span>82226 сымб.) # [[Сан-Паўлу]] (<span style="color: #909090;">59025 сымб. → </span>82635 сымб.) # [[Нідэрлянды]] (<span style="color: #909090;">60735 сымб. → </span>85029 сымб.) # [[Франклін Дэлана Рузвэлт]] (<span style="color: #909090;">61252 сымб. → </span>85753 сымб.) # [[Кейптаўн]] (<span style="color: #909090;">61579 сымб. → </span>86211 сымб.) # [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]] (<span style="color: #909090;">62400 сымб. → </span>87360 сымб.) # [[Аляксандар Македонскі]] (<span style="color: #909090;">63243 сымб. → </span>88540 сымб.) # [[Токіё]] (<span style="color: #909090;">65839 сымб. → </span>92175 сымб.) # [[Мадрыд]] (<span style="color: #909090;">66665 сымб. → </span>93331 сымб.) # [[Джордж Вашынгтон]] (<span style="color: #909090;">69278 сымб. → </span>96989 сымб.) # [[Каір]] (<span style="color: #909090;">69375 сымб. → </span>97125 сымб.) # [[Італія]] (<span style="color: #909090;">71393 сымб. → </span>99950 сымб.) # [[Пётар I]] (<span style="color: #909090;">73835 сымб. → </span>103369 сымб.) # [[Украіна]] (<span style="color: #909090;">74158 сымб. → </span>103821 сымб.) # [[Другая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">74840 сымб. → </span>104776 сымб.) # [[Рым]] (<span style="color: #909090;">79729 сымб. → </span>111621 сымб.) # [[Напалеон I Банапарт]] (<span style="color: #909090;">80984 сымб. → </span>113378 сымб.) # [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (<span style="color: #909090;">80994 сымб. → </span>113392 сымб.) # [[Актавіян Аўгуст]] (<span style="color: #909090;">83740 сымб. → </span>117236 сымб.) # [[Буэнас-Айрэс]] (<span style="color: #909090;">85028 сымб. → </span>119039 сымб.) # [[Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">90307 сымб. → </span>126430 сымб.) # [[Партугалія]] (<span style="color: #909090;">92483 сымб. → </span>129476 сымб.) # [[Лёндан]] (<span style="color: #909090;">92546 сымб. → </span>129564 сымб.) # [[Парыж]] (<span style="color: #909090;">92614 сымб. → </span>129660 сымб.) # [[Калюмбія]] (<span style="color: #909090;">93460 сымб. → </span>130844 сымб.) # [[Пакістан]] (<span style="color: #909090;">96918 сымб. → </span>135685 сымб.) # [[Рэспубліка Карэя]] (<span style="color: #909090;">98362 сымб. → </span>137707 сымб.) # [[Вялікабрытанія]] (<span style="color: #909090;">102110 сымб. → </span>142954 сымб.) # [[Цягнік]] (<span style="color: #909090;">102352 сымб. → </span>143293 сымб.) # [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)]] (<span style="color: #909090;">103706 сымб. → </span>145188 сымб.) # [[Сьпірт]] (<span style="color: #909090;">109326 сымб. → </span>153056 сымб.) # [[Нью-Ёрк]] (<span style="color: #909090;">110237 сымб. → </span>154332 сымб.) # [[Бразылія]] (<span style="color: #909090;">111143 сымб. → </span>155600 сымб.) # [[Чорная дзірка]] (<span style="color: #909090;">117112 сымб. → </span>163957 сымб.) # [[Майкл Джэксан]] (<span style="color: #909090;">121672 сымб. → </span>170341 сымб.) # [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] (<span style="color: #909090;">123314 сымб. → </span>172640 сымб.) # [[Францыя]] (<span style="color: #909090;">125799 сымб. → </span>176119 сымб.) # [[Філіпіны]] (<span style="color: #909090;">128250 сымб. → </span>179550 сымб.) # [[Інданэзія]] (<span style="color: #909090;">152534 сымб. → </span>213548 сымб.) # [[Пітэр Паўль Рубэнс]] (<span style="color: #909090;">154183 сымб. → </span>215856 сымб.) # [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">162588 сымб. → </span>227623 сымб.) c4sgq014tpm26soh4e11k8hpjm4157p Гіндустані 0 93400 2697903 2667768 2026-10-28T09:20:26Z Dymitr 10914 /* Урду */ выпраўленьне спасылак 2697903 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову | Назва мовы = Гіндустані | Назва мовы ў арыгінале = हिन्दुस्तानी, ہندوستانی | Краіны ўжываньня = [[Індыя]], [[Пакістан]], [[Фіджы]], [[Гаяна]], [[Малайзія]], [[Сурынам]], [[Трынідад і Табага]] | Рэгіён = [[Паўднёвая Азія]], [[Акіянія]], [[Карыбскі басэйн]] | Колькасьць карыстальнікаў = родны для 481 мільёнаў, 908 млн усяго | Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы|Індаэўрапейская]]<br /> &nbsp;[[Індаарыйская група]]<br /> &nbsp;&nbsp;Цэнтральгая падгрупа<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Гіндустані''' | Афіцыйная мова ў = | Дапаможная мова ў = | Рэгулюецца = | Код па ISO 639-1 = hi, ur | Код па ISO 639-2(B) = hin, urd | Код па ISO 639-3 = hin, urd, hif (Фіджы), hns (Карыбскі басэйн) | Выява = | Шырыня выявы = 250пкс }} '''Гіндуста́ні''' ({{мова-hi|हिन्दुस्तानी}}, {{IAST|Hindustānī}}, {{мова-ur|ہندوستانی}}) — агульная назва групы [[ідыём]]аў, якія зьяўляюцца часткай клястэру заходняга гіндзі. Гэтыя ідыёмы распаўсюджаныя ў [[Індыя|Індыі]], [[Пакістан]]е і некаторых іншых краінах. Хоць гутарковыя формы гэтых моваў амаль неадрозныя адна ад адной<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/619612/Urdu-language Urdu language] Britannica.com.</ref>, і нягледзячы нават на тое, што іхныя афіцыйныя граматычныя стандарты практычна аднолькавыя, яны ўсё ж адрозьніваюцца паводле літаратурных прыёмаў, а таксама навуковых і тэхнічных тэрмінаў: [[урду]] мае больш моцны [[пэрсыдзкая мова|пэрсыдзкі]] ўплыў, у той час як [[гіндзі]] захоўвае ўплыў блізкароднаснага [[індаарыйскія мовы|індаарыйскага]] [[санскрыт|санскрыту]]<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=-xzljvnQ1vAC&pg=PA175&lpg=PA175&dq=hindi+in+perso-arabic+script+india#v=onepage&q=&f=false Students' Britannica: India: Select essays] працы Дэйла Гойбэрга і Інду Рамчандані</ref>. Да падзелу Індыі тэрміны «гіндустані», «урду» і «гіндзі» былі сынонімамі<ref>Hindustani B2. Oxford English Dictionary. Oxford University Press. 2nd ed. 1989.</ref>. Тэрмін гіндустані выкарыстоўваецца для абазначэння лінгва-франка Індыі і Пакістану, мовы [[балівуд]]зкіх фільмаў, а таксама асабліва далёкіх разнавіднасьцяў гіндзі, як то фіджыйскага гіндустані і карыбскага гіндустані (якія, зрэшты, адносяцца да розных клястэраў індаарыйскіх моваў). == Афіцыйны статус == [[Файл:South asia.jpg|значак|зьлева|Рэгістры гіндустані ёсьць дзяржаўнымі мовамі [[Індыя|Індыі]] ([[гіндзі]]) і [[Пакістан]]у ([[урду]]).]] Да 1947 году гіндустані быў афіцыйна прызнаны брытанскім раджам. Аднак у паваенны час тэрмін «гіндустані» страціў папулярнасьць і не атрымаў афіцыйнага прызнаньня з боку ўрадаў [[Індыя|Індыі]] або [[Пакістан]]у. Замест гэтага афіцыйнымі прызнаюцца стандартызаваныя формы гіндустані, як то [[гіндзі]] і [[урду]]. === Гіндзі === Згодна з канстытуцыяй Індыі гіндзі абвяшчаецца афіцыйнай мовай фэдэральнага ўраду. У той жа час, вызначаным тэкстам фэдэральных законаў уважаецца [[ангельская мова]], то бок судовыя працэсы ў найвышэйшых апэляцыйных судах мусяць рабіцца па-ангельску. На ўзроўні штатаў гіндзі ёсьць адной з афіцыйных моваў у 10 з 29 індыйскіх штатаў і трох тэрыторыяў зьвязу, а менавіта [[Бігар]], [[Чгатысгарг]], [[Гар’яна]], [[Гімачал-Прадэш]], [[Джгаркганд]], [[Мадг’я-Прадэш]], [[Раджастган]], [[Утаракганд]], [[Утар-Прадэш]] і [[Заходняя Бэнгалія]]. Тэрыторыі зьвязу, якія маюць гіндзі ў якасьці афіцыйнай мовы, улучаюць [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]], [[Дадра і Нагаргавэлі]], а таксама [[Дэлі]]. У астатніх штатах гіндзі не мае статус афіцыйнай мовы. У такіх штатах, як [[Тамілнад]] і [[Карнатака]], вывучэнне гіндзі ня ёсьць абавязковым у праграме навучаньня штату. Тым ня менш, існуе мажлівасьць вывучаць гіндзі ў якасьці другой або трэцяй мовы. У многіх іншых штатах вывучэньне гіндзі звычайна абавязковае. Пры гэтым у школьнай праграме дзьвюма першымі мовамі ў такіх штатах ёсьць афіцыйная мова штату і ангельская, але інтэнсіўнасьць вывучэньня гіндзі ў праграме кожнага штату значна вар’іруецца<ref>[https://web.archive.org/web/20060620100111/http://education.nic.in/natpol_new.asp «National Policy on Education»]. Government of India.</ref>. === Урду === [[Урду]] ўважаецца нацыянальнай мовай [[Пакістан]]у, падзяляючы статус афіцыйнай мовы поруч з ангельскай мовай. Не зважаючы на тое, што многія пакістанцы не гавораць ангельскаю, а роднай мовай большасьці насельніцтва ўсё ж такі ёсьць [[панджабі]], урду служыць лінгва-франка краіны. У Індыі ўрду ёсьць адной з моваў, прызнаных у восьмым дадатку да канстытуцыі Індыі, і таксама афіцыйнай мовай у такіх штатах, як то Джгаркганд, Бігар, [[Тэлангана]], Утар-Прадэш, Заходняя Бэнгалія, а таксама на тэрыторыях зьвязу ў Дэлі і [[Джаму і Кашмір (тэрыторыя зьвязу)|Джаму і Кашмір]]. Зважаючы на тое, што ўрадавая школьная сыстэма ў большасьці іншых штатаў робіць акцэнт на стандартным гіндзі, ва ўнівэрсытэтах гарадоў Лакгнаў, [[Алігарх (горад)|Алігарх]] і [[Гайдарабад (Індыя)|Гайдарабад]], на урду размаўляюць і вывучаюць яго. == Пісьмо == [[Файл:Surahi in samrup rachna calligraphy.jpg|значак|Слова «Збан» напісанае ў двух розных пісьмах — [[дэванагары]] і [[насталік]], якія выкарыстоўваюцца для [[гіндзі]] і [[урду]].]] Гістарычна гіндустані пісалі альфабэтам [[кайтгі]], [[дэванагары]] і [[урду (альфабэт)|урду]]<ref>Pollock, Sheldon (2003). [https://books.google.com/books?id=xowUxYhv0QgC&pg=RA1-PA912 «Literary Cultures in History: Reconstructions from South Asia»]. University of California Press. — С. 912. — ISBN 978-0-520-22821-4.</ref>. Кайтгі і дэванагары дапасуецца да [[індыйскае пісьмо|індыйскага пісьма]], якія відавочна паходзяць зь [[Індыя|Індыі]], у той час як альфабэт урду ёсьць вытворным ад пэрсыдзка-арабскага пісьма з [[каліграфія|каліграфічным]] почыркам [[насталік]]. Сёньня гіндустані працягваюць пісаць альфабэтам урду ў [[Пакістан]]е. У Індыі гіндзі афіцыйна пішацца на дэванагары, а урду з альфабэтам урду, у той ступені, што гэтыя стандарты часткова вызначаюцца іх пісьмом. Аднак у папулярных выданьнях у Індыі урду таксама пішацца дэванагары, зь невялікімі зьменамі, каб сфармаваць уласна дэванагары-урду альфабэт, які б існаваў з дэванагары-гіндзі альфабэтам. Праз [[ангелізацыя|ангелізацыю]] ў Паўднёвай Азіі і міжнароднага выкарыстаньня [[лацінскі альфабэт|лацінскага альфабэту]], гіндустані часам можа пісацца лацінскім пісьмом. Гэтая адаптацыя мае назву раманізаваны урду альбо раманізаваны гіндзі, у залежнасьці ад выкарыстанага пэўнай мовы. Паколькі урду і гіндзі ўзаемазразумелыя ў вуснай форме, раманізаваныя вэрсіі гэтых моваў, у адрозьненьне ад дэванагары гіндзі і урду ў альфабэце насталік, таксама ў большасьці выпадкаў узаемазразумелыя. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130601231148/http://www.hamariboli.com/ Hamari Boli (Hindustani)] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20060615203847/http://indolink.com/Poetry/ Паэзія на гіндустані] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20110719045055/http://adaniel.tripod.com/hindustani.htm Гісторыя гіндустані] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20091027110507/http://geocities.com/sikmirza/arabic/hindustani.html FAQ па гіндустані] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Індаарыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] pftyj4z911ityvsilgimpnovtxuh4rh Гальбэрштат 0 101361 2697865 2697806 2026-10-27T16:58:12Z Lesnas ättling 11208 /* Асобы */ артаграфія 2697865 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Гальбэрштат |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Гальбэрштату |Назва на мове краіны = Halberstadt |Код мовы назвы краіны = de |Краіна = Нямеччына |Герб = DE-ST 15-0-85-135 Halberstadt COA.svg |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Зямля |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Саксонія-Ангальт]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = |Від адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Назва адміністрацыйнай адзінкі 3 = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = 82.22 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 119 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 42794 |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Часавы пас = +1 |Летні час = +2 |Сьпіс тэлефонных кодаў = |Тэлефонны код = 03941 |Паштовы індэкс = 38820 |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Выява = Halberstadt Rathaus Roland Martinikirche.jpg |Апісаньне выявы = Ратуша са статуяй [[Ролянд]]а і касьцёл Сьвятога Марціна |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = 45 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 11 |Даўгата хвілінаў = 2 |Даўгата сэкундаў = 48 |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = http://www.halberstadt.de/ }} '''Гальбэрштат''' ({{мова-de|Halberstadt}}) — горад на ўсходзе [[Нямеччына|Нямеччыны]], у зямлі [[Саксонія-Ангальт]]. Насельніцтва на 31 сьнежня 2009 году — 42 794 чалавекі. Вядомы з 804 году. == Славутасьці == Гістрычны цэнтар гораду, у т. л. Саборны пляц з Саборам (1240 год — канец XV стагодзьдзя) і касьцёлам Божай Маці; касьцёл Сьв. Марціна; былы біскупскі палац Пэтэрсгоф і інш. Музэй прыроды Гайнэанум, вядомы сваёй калекцыяй птушак; музэй Гляймгаўс (адзін з найстарэйшых літаратурных музэяў Нямеччыны); Музэй скарбаў сабору і інш. У гарадзкой частцы Шахдорф Штробэк ({{мова-de|Schachdorf Ströbeck}}, літаральна «Шахматная вёска Штробэк», якая да 1 студзеня 2010 сапраўды была асобнай вёскай) адбываецца тэтралізаваная гульня «Жывымі шахматамі», дзе людзі выконваюць ролі шахматных фігураў (падобная гульня адбываецца й у некаторых іншых гарадах [[Эўропа|Эўропы]], напрыклад, у [[Італія|італьянскай]] [[Маростыка|Маростыцы]]). == Асобы == * [[Альбрэхт фон Гальбэртштат]] (каля 1200) — паэт * [[Мартын Борман]] (1900—1945) — нямецкі (нацысцкі) палітык == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20091214090957/http://www.halberstadt.de/ Афіцыйны сайт гораду] {{Саксонія-Ангальт}} [[Катэгорыя:Гарады Саксоніі-Ангальт]] 5lz3fpue9h2du6kdt2qh5vk1pa21maa Гісторыя Пінску 0 116093 2697886 2562684 2026-10-28T06:46:38Z ~2026-57196-73 100899 /* Вялікае Княства Літоўскае */ 2697886 wikitext text/x-wiki '''[[Пінск]]''' — [[Магдэбурскае права|магдэбурскае]] [[места]], цэнтар [[Пінскі павет|гістарычнага рэгіёну]], старажытны замак [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У наш час мае неафіцыйны статус сталіцы [[Палесьсе|Палесься]], тут налічваецца 44 гістарычна-культурныя каштоўнасьці, у тым ліку комплексы кляштараў [[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Пінск)|францішканаў з касьцёлам Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі]] і [[Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынаў (Пінск)|бэрнардынаў з касьцёлам Сьвятога Міхала Арханёла]], [[Касьцёл Сьвятога Станіслава і калегіюм езуітаў (Пінск)|калегіюм езуітаў]], [[Касьцёл Сьвятога Караля Барамэя і кляштар камуністаў (Пінск)|касьцёл Сьвятога Караля Барамэя]], [[Палац Бутрымовічаў (Пінск)|палац Бутрымовічаў]] і прыдарожная капліца, помнікі архітэктуры [[барока]] і [[клясыцызм]]у XVII—XVIII стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся [[Каралінскі замак|замак Вішнявецкіх]], [[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|зруйнаваны расейскімі ўладамі]], а таксама [[Курган Міндоўга]], касьцёлы [[Касьцёл Сьвятога Станіслава і калегіюм езуітаў (Пінск)|Сьвятога Станіслава]] ([[віленскае барока]]) і [[Касьцёл Сьвятога Дамініка і кляштар дамініканаў (Пінск)|Сьвятога Дамініка]] (барока), [[Вялікая сынагога (Пінск)|Вялікая сынагога]] ([[рэнэсанс]]) і капліца на Рынку, помнікі архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў, [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зьнішчаныя савецкімі ўладамі]]. == Тураўскае і Пінскае княствы == Першы пісьмовы ўпамін пра Пінск («''Пінеск''») зьмяшчаецца ў «[[Аповесьць мінулых часоў|Аповесьці мінулых часоў]]» і датуецца 1097 годам<ref name="pinskhistory">{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі = |url = http://www.pinsk-history.ru/index.php?option=com_flexicontent&view=items&cid=78:history&id=205:2010-12-11-16-29-16&Itemid=34 |загаловак = Згадкі пра Пінск у летапісе|фармат = |назва праекту = [http://www.pinsk-history.ru/ Гісторыя Пінску] |выдавец = |дата = 14 кастрычніка 2011 |мова =ru |камэнтар =}}</ref>. Узьнікненьне [[замак|гораду]] ў XI ст. пацьвярджаюць археалягічныя зьвесткі. Да XII ст. ён уваходзіў у склад [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]]. У 1174 годзе Пінск стаў сталіцай [[Пінскае княства|удзельнага княства]]. У летапісах упамінаюцца князі пінскія: [[Яраслаў (князь пінскі)|Яраслаў]] (1183 год) і [[Яраполк (князь пінскі)|Яраполк]] (1190 год). На той час горад меў гандлёвыя зьвязкі з [[Валынь]]ню, Сярэднім Падняпроўем і Паўночным Прычарнамор’ем<ref name="pinskhistory" />. У XIII ст. Пінск стаў цэнтрам [[Пінска-Тураўская япархія|Пінска-Тураўскай япархіі]]<ref name="evkl">{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 432.</ref>. Пад 1263 годам упершыню ўпамінаецца царква пры манастыры ў прадмесьці Лешчы — рэлігійным і асьветніцкім цэнтры Піншчыны. == Вялікае Княства Літоўскае == {{Падвойная выява|справа|Fiodar Pinski, Pahonia. Фёдар Пінскі, Пагоня (1515).jpg|110|Pinsk. Пінск (XVII).png|106|Пячаткі князя пінскага Фёдара (XVI ст.) і мескага магістрату (XVII ст.)}} [[Файл:Žygimont Kiejstutavič. Жыгімонт Кейстутавіч (XIX).jpg|140px|значак|зьлева|[[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонт I]]]] У пачатку XIV ст. Пінскае княства далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Неўзабаве ў самім месьце збудавалі замак. З 1320 году тут княжыў [[Нарымонт]], які ў 1348 годзе загінуў у бітве з крыжакамі. У 1396 годзе будучы [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонт I Кейстутавіч]] заснаваў у Пінску касьцёл [[Францішканы|францішканаў]]<ref>[[Аляксандар Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]] Пінскі кляштар францысканцаў // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 436.</ref>. На 1471 год у месьце валадарыла княгіня Марыя — удава [[Сямён Алелькавіч|Сямёна Алелькавіча]], які вёў свой род ад [[Гедзімін|Ґедзімін]]а. Вялікая колькасьць яе дароўных грамат дазваляюць спасылацца на першыя пісьмовыя ўпаміны вёсак Піншчыны<ref>{{Літаратура/ЭГБ|5к}} С. 508.</ref>. У 1521 годзе вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] перадаў Пінск сваёй жонцы вялікай княгіні [[Бона Сфорца|Боне]], якая пачала актыўна праводзіць аграрныя пераўтварэньні на [[Палесьсе|Палесьсі]]. У 1527 годзе сьцены [[Пінскі замак|Пінскага замка]] спынілі апошні набег татараў на Літву. З 1539 году места стала цэнтрам [[Пінскае староства|староства]]. У сярэдзіне XVI ст. у Пінску было 27 вуліцаў і 800 двароў, а таксама магутная сыстэма ўмацаваньняў<ref name="evkl"/>. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў места стала сталіцай [[Пінскі павет|павету]] [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскага ваяводзтва]]. 12 студзеня 1581 году [[Сьпіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Стэфан Баторы]] надаў Пінску [[Магдэбурскае права]] (пацьвярджалася ў 1589, 1633, 1650, 1785 гадох) і герб: ''«у чырвоным полі шчыта залаты лук са стралой і нацягнутай цецівой»''<ref>{{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў|к}}</ref>. Неўзабаве тут збудавалі ратушу. [[Файл:Pinščyna. Піншчына (1886).jpg|значак|Гістарычная Піншчына]] [[Файл:Michał Servacy Višniaviecki. Міхал Сэрвацы Вішнявецкі (1750) (2).jpg|140пкс|значак|зьлева|[[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|М. С. Вішнявецкі]]]] Па складаньні [[Берасьцейская унія|Берасьцейскай уніі]] (1596 год) утварылася [[Тураўска-Пінская грэка-каталіцкая япархія]]. У 1636—1675 гадох у месьце збудавалі мураваныя езуіцкія касьцёл і калегіюм<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 435.</ref>. У 1648 годзе на [[Запарожжа|Запарожжы]] пачалося [[паўстаньне Хмяльніцкага]], якое набыла характар рэлігійнай вайны. Хваляваньні дайшлі і да Пінску, але іхных удзельнікаў разам з казакамі разьбіў [[Гетман польны літоўскі|гетман польны]] [[Януш Радзівіл]]. У сярэдзіне XVII ст. места было важным цэнтрам гандлю, тут праходзіў шлях з [[Балтыя|Балтыі]] да паўднёвых местаў [[Карона Польскага каралеўства|Каралеўства Польскага]]. Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Пінску і ваколіцаў [[Ліцьвіны|ліцьвінамі]]: «''[старец] Иона (литвин из Пинска)''» (1624 год)<ref>Малороссийское влияние на великорусскую церковную жизнь. Т. 1. — Казань, 1914. [https://books.google.by/books?id=ySYUAQAAMAAJ&pg=PA31&dq=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A+%D0%B8%D0%B7%D1%8A+%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwiSzP2fmqv6AhUCX_EDHbejDHwQ6AF6BAgEEAI#v=onepage&q=%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%8A%20%D0%B8%D0%B7%D1%8A%20%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0&f=false С. 31].</ref>, паводле пінскай варыяцыі старажытнай народнай песьні — «''два літвіны із [[Дзівін|Дывін]] прынесьлі гаршчык батвін''»<ref>Zienkiewicz R. Piosenki gminne ludu pińskiego. — Kowno, 1851. [https://books.google.by/books?id=4NZbAAAAcAAJ&pg=PA8&dq=%22dwa+Litwiny%22&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrr-iq2vH5AhVuhv0HHXouAHUQ6AF6BAgGEAI#v=onepage&q=litwiny&f=false S. 8].</ref>. У [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) 5 кастрычніка 1655 году маскоўскі ваявода Валконскі заняў Пінск, разрабаваў яго і спаліў разам з навакольнымі слабодамі<ref name="ehb">[[Юлія Гаева|Гаева Ю.]], [[Пётар Лысенка|Лысенка П.]] Пінск // {{Літаратура/ЭГБ|5к}} С. 495.</ref>. Пазьней у 1660—1664 гадох места неаднаразова трымала аблогу казацкіх і маскоўскіх загонаў, якія 25 чэрвеня 1660 году зноў узялі яго штурмам<ref name="evkl"/>. У 1705 годзе князь [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі]] і ягоная жонка Кацярына заснавалі ў Пінску [[Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынаў (Пінск)|кляштар бэрнардынаў]] (праіснаваў да 1832 году). У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] ў 1706 годзе кароль [[Швэцыя|Швэцыі]] [[Карл XII]] заняў места, разрабаваў і спаліў яго. Разбурэньні спазнаў і бастыённы замак у прадмесьці [[Каралін (прадмесьце)|Караліне]], збудаваны сьпярша для [[Маршалак вялікі літоўскі|маршалка вялікага]] і перададзены пазьней князям [[Вішнявецкія|Вішнявецкім]]. У 1710 годзе ў Пінску, [[Парахонск]]у, [[Плешчыцы (Берасьцейская вобласьць)|Плешчыцах]], [[Марозавічы (Пінскі раён)|Марозавічах]], [[Лапаціна (Берасьцейская вобласьць)|Лапаціне]], [[Калбы|Калбах]] спыняўся [[Васіль Тацішчаў]] — аўтар пяцітомавай «Гісторыі Расейскай», навуковец, дыплямат, асьветнік, падарожнік, дзяржаўны дзяяч XVIII стагодзьдзя. Таго ж году на Піншчыне на загад маскоўскага гаспадара [[Пётар I|Пятра I]] ён зладзіў вытворчасьць 30 гарматаў і 7 суднаў. У 1729—1746 гадох пры Пінскім езуіцкім калегіюме працавала друкарня. У 1750—1782 гадох на паўночна-ўсходняй ускраіне прадмесьця Караліна манахі-[[камуністы]] збудавалі [[Касьцёл Сьвятога Караля Барамэя і кляштар камуністаў (Пінск)|мураваны касьцёл]], вядомы цяпер пад тытулам Караля Барамэя. У 1784 годзе ў Пінску спыняўся кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які быў на цырымоніі закладкі [[Палац Бутрымовічаў (Пінск)|Палаца Бутрымовічаў]] і наведаў таксама вёскі Лапаціна, [[Горнава (Берасьцейская вобласьць)|Горнава]] і [[Альбрэхтова]]. У 1787 годзе пачалося будаваньне мураванага касьцёла пры кляштары дамініканаў. 1 ліпеня 1791 году распачала працу Пінская генэральная кангрэгацыя, мэтай якой зьяўлялася ўтварэньне аўтакефальнай праваслаўнай царквы Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага. Аднак другі і трэці падзелы Рэчы Паспалітай не дазволілі зьдзейсьніцца гэтым плянам<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 434.</ref>. == Пад уладай Расейскай імпэрыі == [[Файл:Pinsk, Stary Rynak, Katedra-Jezuicki. Пінск, Стары Рынак, Катэдра-Езуіцкі (XIX).jpg|значак|Рынак. Касьцёл і калегіюм езуітаў]] [[Файл:Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas). Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас) (1908) (2).jpg|140пкс|зьлева|значак|[[Якуб Колас]]]] У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Пінск апынуўся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе з 1795 году атрымаў статус павятовага места [[Менскае намесьніцтва|Менскага намесьніцтва]]. У 1804 годзе на землях зямяніна Рыдзеўскага знайшлі [[Пінскі манэтны скарб|вялікі манэтны скарб]]. У [[вайна 1812 году|расейска-францускую вайну]] расейскі аддзел палкоўніка Жавахава разьбіў у Пінску аддзел французаў і ўзяў у якасьці трафэю гарматы<ref name="pinskhistory5">[https://web.archive.org/web/20020715100114/http://pinskhistory.by.ru/Book/1812.html Вайна 1812 году на Піншчыне]{{ref-ru}}</ref>. За часамі [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня]] (1830—1831) у 1831 годзе каля вёскі [[Невель (вёска)|Невелю]] расейскія карныя войскі разьбілі пінскіх паўстанцаў пад кіраўніцтвам [[Цітус Пуслоўскі|Цітуса Пуслоўскага]]. У сярэдзіне XIX ст. Пінск стаў буйным цэнтрам гандлю, тут працавалі 2 гарбарні, завод апрацоўкі медзі, піваварня, тытунёвая фабрыка. млын. У 1857 годзе ў месьце адкрылася гімназія, пераўтвораная ў 1878 годзе ў рэальную вучэльню. У 1858 годзе побач зь Лешчанскім манастыром заклалі Пінскі мескі парк. За часамі [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] (1863—1864) 12 і 13 ліпеня 1863 году паўстанцы аддзелу [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]] панесьлі цяжкія страты пад Пінскам. У 1865 годзе муж і жонка Фляросы заснавалі ў Пінску лякарню. У 1882 годзе празь места прайшла паўднёвая лінія [[Палескія чыгункі|Палескіх чыгунак]]<ref name="ehb"/>. У 1885 годзе пачалі працу суднарамонтны і мэханічны завод, у 1892 годзе — запалкавая фабрыка «Прагрэс — Вулькан». У 1892 годзе аўстра-вугорскі інвэстар Гальпэрын збудаваў у Пінску запалкавую фабрыку «Прагрэс — Вулькан». У пачатку ХХ ст. у Пінску было 5 лякарняў, 3 аптэкі, 3 царквы, мужчынскі манастыр, 2 касьцёлы, 2 сынагогі, паштова-тэлеграфная кантора, турэмны замак, 22 фабрыкі і заводы з 1100 працоўнымі; станцыя Палескай чыгункі, суднаходзтва па Прыпяці. Апрача грузавой прыстані, існавала параходная пасажырская зь лініямі Пінск — [[Кіеў]], Пінск — [[Любяшоў]] і Пінск — [[Целяханы]]. У месьце працавалі Азоўска-Данскі камэрцыйны банк, рэстарацыя, тэатар, рэальная вучэльня, жаночая гімназія, 6 прыходзкіх школаў, 2 пачатковыя вучэльні, 2 прыватныя гімназіі, 3 прыватныя пачатковыя навучальныя ўстановы, мужчынская духоўная вучэльня, кнігарні, фатаграфіі, крамы і розныя адміністрацыйныя ўстановы<ref name="cel">Целеш, В. Гарады Беларусі на старых паштоўках. — Менск: Беларусь, 2001. С. 209.</ref>. У сакавіку 1904 году ў Пінску зьявілася тэлефонная сетка (на 1910 год яе паслугамі карысталіся 196 абанэнтаў). У 1906—1909 гадох у месьце дзеяла правінцыйнае кола [[Польскае таварыства Асьвета (Менск)|Польскага таварыства «Асьвета» ў Менску]], якое займалася арганізацыяй лекцыяў пра польскую літаратуру і слоўніцтва, што паводле рапартаў расейскай паліцыі, «''выклікала ўзрост польскай нацыянальнай сьвядомасьці''» у Пінску. У 1908 годзе кола зьвярнулася з просьбай атрымаць дазвол адчыніць польскую бібліятэку, але расейскія ўлады адмовілі<ref>{{Літаратура/Паміж надзеяй і непакоем (2007)|к}} S. 34—48.</ref>. У 1910—1916 гадох у Пінску, паводле зборніка «Папярэдні сьпіс пэрыядычных выданьняў Расеі 1901—1916 гадоў», выдаваліся «Пінскі лісток», «Пінскі голас», «Тэлеграмы», «Аб’яднаньне». У лістападзе 1911 году ў месьце пачаліся першыя сэансы [[кінэматограф]]у. У 1912—1914 гадох тут жыў і працаваў народны паэт Беларусі [[Якуб Колас]]. У [[Першая сусьветная вайна|Першую сусьветную вайну]] 15 верасьня 1915 году Пінск занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. 20 лістапада 1917 году адбылося абвяшчэньне [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінскай Народнай Рэспублікі]] з прэтэнзіяй у тым ліку на Пінск, які знаходзіўся пад кантролем Нямецкай імпэрыі. 27 студзеня (9 лютага) 1918 году ў Берасьці падпісалі мір паміж Нямеччынай і Аўстрыяй з аднаго боку, і УНР з другога, паводле якога УНР вызнавалася зь Пінскам у сваім складзе. 3 сакавіка 1918 году ў Берасьці немцы падпісалі Берасьцейскі мір з бальшавікамі, паводле якога Савецкая Расея прызнавала УНР і ўсе ўмовы папярэдняга нямецка-ўкраінскага міру, то бок Савецкая Расея прызнавала Пінск у складзе УНР. Зь лютага-сакавіка 1918 году Нямеччына дазволіла УНР ствараць органы і арганізацыі ў Пінску пад сваім кантролем. == Найноўшы час == 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Пінск абвяшчаўся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У месьце прызначылі павятовага старшыню БНР, а жыхары Бродніцкай, Жабчыцкай, Лемяшэвіцкай і Марочанскай воласьцяў Пінскага павету атрымалі Пасьведчаньні [[Народны Сакратарыят БНР|Народнага Сакратарыяту БНР]]<ref>{{Літаратура/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. Тэрыторыя Палесься ад Берасьця да Гомля стала прадметам перамоваў БНР і УНР<ref>Лебедзева В. [https://web.archive.org/web/20081119070727/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/15/15art_lebiedzieva.htm Дыпламатычная місія БНР у перамовах з Украінай (1918 г.)] // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne. Nr. 15.</ref>. 12 чэрвеня 1918 году адбылося падпісаньне савецка-ўкраінскага замірэньня, аднак пытаньне межаў там не разглядалася. Канчатковы мір паміж РСФСР і УНР ніколі ня быў падпісаны. 9 лістапада 1918 году Нямеччына выйшла з вайны. У Пінску па гэтым знаходзіліся толькі ўкраінскія войскі. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП (б) Беларусі Пінск абвяшчаўся часткай [[БССР|Беларускай ССР]], дзе ён стаў цэнтрам павету («падраёну») Берасьцейскага раёну<ref name="at">{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. 25 студзеня 1919 году места занялі бальшавікі. 27 лютага 1919 году ўтварылася Літоўска-Беларуская ССР зь Пінскам у сваім складзе. 5 сакавіка 1919 году адбылася бітва за Пінск паміж Палескай групай войска [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] і бальшавікамі, у выніку якой палякі здабылі места, а таксама цягнікі, вайсковыя склады, калёну пантонаў і ўзялі ў палон некалькі дзясяткаў жаўнераў<ref>Wyszczelski L. Wojna polsko-rosyjska 1919—1920. Wyd. 1. — Warszawa: Bellona, 2010. S. 65.</ref>. 7 чэрвеня 1919 году места ўвайшло ў склад Пінскага павету Берасьцейскай акругі Грамадзкай управы Ўсходніх земляў — часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі<ref>Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41.</ref>. У жніўні 1920 году Пінск зноў занялі бальшавікі, якія ўтрымлівалі места да 26 верасьня 1920 году. Згодна з [[Рыская мірная дамова|Рыскай мірнай дамовай 1921 году]] Пінск апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам павету [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]]. 7 верасьня 1921 году здарыўся вялікі пажар: агонь зьнішчыў практычна ўсю цэнтральную частку места. У 1924 годзе ў Пінску заснавалі краязнаўчы музэй (адкрыўся ў 1926 годзе). У 1936 годзе ў мескім парку «Лешча» прайшла вялікая сельскагаспадарчая выстава, напярэдадні якой выйшаў «Informator m. Pinska», даведнік пра тагачаснае места<ref name="pinskhistory7">[https://web.archive.org/web/20030608071052/http://pinskhistory.by.ru/fotogallery/Informator%201936/index.html Informator m. Pinska. Rok 1936.]</ref>. Тэрыторыю места двойчы павялічвалі: у 1929<ref>[https://web.archive.org/web/20160308035434/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19290350319 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 kwietnia 1929 r. o rozszerzeniu granic gminy miejskiej Pińsk w powiecie pińskim, województwie poleskiem (Dz. U. Nr 35 poz. 319)] {{ref-pl}}</ref> і 1939 гадох<ref>[https://web.archive.org/web/20170118071342/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19390230149 Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 20 marca 1939 r. o zmianie granic miasta Pińska w powiecie pińskim, województwie poleskim (Dz. U. Nr 23 poz. 149)] {{ref-pl}}</ref>. У міжваенны час, нягледзячы на супрацьдзеяньне польскіх уладаў, Пінск стаў цэнтрам [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальна-вызвольнага руху]] на Палесьсі: на мяжы 1920—1930-х гадоў тут дзеялі павятовы камітэт [[БСРГ]], гурток [[ТБШ]], павятовы сакратарыят [[Беларускі сялянска-работніцкі пасольскі клюб|БСРПК «Змаганьне»]], філія [[БКБ|Беларускага каапэратыўнага банку]]<ref>Горны А. С., Ільін А. Л. Пінскі аддзел Беларускага кааператыўнага банка ў Вільні (1926–1932 гг.): утварэнне і дзейнасць // Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. № 1 (94), 2016.</ref><ref>Горны А. Рэгіянальныя структуры беларускага нацыянальнага pyxy ў Заходняй Беларусі (1921—1939 гг.) // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. № 6, 2021. С. 19.</ref>. У 1931 годзе ў [[Пінская каталіцкая сэмінарыя|Пінскай каталіцкай сэмінарыі]] прайшла шматмоўная канфэрэнцыя, прысьвечаная вялікаму князю [[Вітаўт]]у, дзе па [[Летувіская мова|летувіскім]] рэфэраце зачыталі рэфэрат па-беларуску: «Характэрыстыка Вітаўта і яго заслугі для краю». Па беларускім рэфэраце хор адсьпяваў беларускую песьню на чатыры галасы «Дзе чутны мовы нашай гукі», па чым аддэклямавалі верш [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «О край родны, край прыгожы». Адзначаецца, што між многімі сьцягамі ў залі лунаў [[Беларусы|беларускі]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны]] [[Бел-чырвона-белы сьцяг]]<ref>Chryścijanskaja Dumka. Nr. 1, 1931.</ref>. У 1939 годзе Пінск увайшоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], у кастрычніку таго ж году савецкія карныя органы расстралялі або вывезьлі ў [[Катынь (вёска)|Катынь]] больш за 500 палякаў і беларусаў. [[Васіль Корж]] і ягоныя паплечнікі з [[НКВД]] бралі ўдзел у забойстве людзей. 4 сьнежня 1939 году места стала цэнтрам [[Пінская вобласьць|Пінскай вобласьці]] (існавала да 1 жніўня 1954 году). У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 4 ліпеня 1941 да 14 ліпеня 1944 году Пінск знаходзіўся пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. 18 студзеня 1943 году салдаты [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] у час узброенага выступу вызвалілі зь мясцовай турмы некалькіх партызанаў<ref>Königsberg W. [http://historia.wp.pl/title,Brawurowa-akcja-Ponurego-i-Czarki-Wyzwolenie-wiezienia-w-Pinsku,wid,16371647,wiadomosc.html Brawurowa akcja «Ponurego» i «Czarki». Wyzwolenie więzienia w Pińsku ]{{ref-pl}}, Wirtualna Polska, 30.01.2014.</ref>. 10 жніўня 1946 году пачаўся рух на першым аўтобусным маршруце. У 1953 годзе ў Пінску ўсталявалі першыя чатыры тэлефоны-аўтаматы. У 1956 годзе [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|савецкія ўлады злачынна зьнішчылі помнікі архітэктуры]] — Касьцёл Сьвятога Станіслава ў стылі [[віленскае барока|віленскага барока]], ансамбль гістарычнага Рынку з гандлёвымі радамі, а таксама Вялікую сынагогу ў стылі [[рэнэсанс]]у. У 1960 годзе пачалося будаваньне аўтамабільнай трасы Пінск — Столін, у 1965 годзе — камбінату верхняга трыкатажу, вядомага цяпер як [[Палесьсе (прадпрыемства)|ААТ «Палесьсе»]]. 17 студзеня 1987 году ў Пінску адкрыўся новы будынак аўтавакзалу, 5 красавіка таго ж году да новага Пінскага порту прычаліла першае судна. 7 лістапада 1989 году ў месьце адкрыўся новы будынак Цэнтральнай [[бібліятэка|бібліятэкі]]. 15 жніўня 1992 году выйшла першая тэлепраграма пінскага тэлеканалу «Вараг». У 2007 годзе ў часе рэканструкцыі цэнтральнага пляцу выявілі пахаваньні, датаваныя прыкладна XVII стагодзьдзем. 19 красавіка 19 красавіка 2010 году Пінск узгагародзілі вымпэлам «За мужнасьць і стойкасьць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P31000189 УКАЗ ПРЭЗІДЭНТА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 19 красавіка 2010 г. № 189 Аб узнагароджанні некаторых населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»]{{Недаступная спасылка|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Галерэя == === Гістарычная графіка === <gallery caption="Старая графіка места" widths="150" heights="150" class="center"> Pinsk, Pina. Пінск, Піна (V. Dmachoŭski, 1847).jpg|Пераправа празь Піну. {{nowrap|[[Вінцэнт Дмахоўскі|В. Дмахоўскі]]}}, 1847 г. Pinsk, Pina, Jezuicki. Пінск, Піна, Езуіцкі (1860).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Станіслава і калегіюм езуітаў (Пінск)|Касьцёл і калегіюм езуітаў]], 1860 г. Pinsk, Albrechtaŭskaja. Пінск, Альбрэхтаўская (A. Skirmunt, 1868).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Караля Барамэя і кляштар камуністаў (Пінск)|Касьцёл камуністаў]]. {{nowrap|А. Скірмунт}}, 1860 г. Pinsk, Listoŭskaja, Franciškanski. Пінск, Лістоўская, Францішканскі (A. Skirmunt, 1861).jpg|[[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Пінск)|Кляштар францішканаў]]. А. Скірмунт, 1861 г. </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Pinsk, Pina. Пінск, Піна (1863).jpg|Панарама места з боку Піны, 1863 г. Pinsk, Pina. Пінск, Піна (1882).jpg|Панарама места з боку Піны, 1882 г. Pinsk, Pina-Stolinskaja, Jezuicki. Пінск, Піна-Столінская, Езуіцкі (1886).jpg|Касьцёл і калегіюм езуітаў, 1882 г. Pinsk, Pina. Пінск, Піна (1897).jpg|На Набярэжнай, 1897 г. </gallery> === Работы [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] === <gallery caption="Работы Напалеона Орды, 2-я палова XIX ст." widths="150" heights="150" class="center"> Pinsk, Pina-Stolinskaja. Пінск, Піна-Столінская (N. Orda, 18.10.1868).jpg|Панарама з боку Піны Pinsk, Listoŭskaja, Franciškanski. Пінск, Лістоўская, Францішканскі (N. Orda, 1871).jpg|[[Касьцёл Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар францішканаў (Пінск)|Кляштар францішканаў]] Pinsk, Karalin. Пінск, Каралін (N. Orda, 1875).jpg|Прадмесьце Каралін. [[Каралінскі замак|Замак Вішнявецкіх]] Pinski zamak. Пінскі замак (N. Orda, 1868).jpg|Замак Вішнявецкіх </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Pinsk, Karalin. Пінск, Каралін (N. Orda, 15.11.1868).jpg|Замак Вішнявецкіх Pinski zamak. Пінскі замак (N. Orda, 1868) (2).jpg|Замак Вішнявецкіх Pinsk, Lešča. Пінск, Лешча (N. Orda, 1875).jpg|Прадмесьце Лешча. Манастыр Pinsk, Pina-Lešča, Bazylanski. Пінск, Піна-Лешча, Базылянскі (N. Orda, 1868).jpg|Лешчанскі манастыр </gallery> === Гістарычныя здымкі === <gallery caption="Места на старых здымках" widths="150" heights="150" class="center"> Pinsk, Pina-Franciškanskaja. Пінск, Піна-Францішканская (H. Poddębski, 1936) (3).jpg|Панарама з боку Піны Pinsk, Katedra. Пінск, Катэдра (1930-39) (2).jpg|[[Касьцёл Сьвятога Станіслава і калегіюм езуітаў (Пінск)|Касьцёл Сьвятога Станіслава]] з боку Набярэжнай Pinsk, Rynak, Kaplica. Пінск, Рынак, Капліца (1929).jpg|Капліца на Рынку Pinsk, Daminikanski. Пінск, Дамініканскі (1919-39).jpg|Вуліца Дамініканская. [[Касьцёл Сьвятога Дамініка і кляштар дамініканаў (Пінск)|Касьцёл Сьвятога Дамініка]] </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Pinsk, Kamunistaŭski. Пінск, Камуністаўскі (1901-39) (2).jpg|Вуліца Альбрэхтаўская. [[Касьцёл Сьвятога Караля Барамэя і кляштар камуністаў (Пінск)|Касьцёл Сьвятога Караля Барамэя]] Pinsk, Akružnaja, Vialikaja synagoga. Пінск, Акружная, Вялікая сынагога (S. Rakoŭski, 1917).jpg|[[Вялікая сынагога (Пінск)|Сынагога Вялікая]] Pinsk, Łahišynskaja-Rynak. Пінск, Лагішынская-Рынак (1930-39).jpg|Гістарычны цэнтар Pinsk, Čyhunačnaja. Пінск, Чыгуначная (U. Dmoŭski, 1930-39).jpg|Чыгуначная станцыя </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|12}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} * Гісторыя Пінска. Ад старажытнасці да сучаснасці: да 915-й гадавіны з першага летапіснага ўпамінання / А. Літвін [і інш.]. — {{Менск (Мінск)}}: «Вышэйшая школа», 2012. — 711 с.: каляр. іл. * {{Літаратура/Памяць/Пінск}} * {{Літаратура/Геральдыка беларускіх местаў}} * {{Літаратура/ЭГБ|5}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8}} * Лозицкий А. И. Пинск в XVI столетии. — Минск: Наука и техника, 1994. — 53 с. * Наш Пинск исторический. — Пинск: «Пинск-900», 1997. — 48 с. [[Катэгорыя:Гісторыя Пінску| ]] jf5eddc51dakv7n8l8naqu4xm78er8t Дынама (стадыён, Менск) 0 137001 2697846 2688433 2026-10-27T13:29:00Z XHCKidx 11053 /* Архітэктура */ 2697846 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Дынама Менск (неадназначнасьць)}} {{Стадыён |назва = «Дынама» |выява = |горад = Менск |адрас = вул. Кірава, 8 |пабудаваны = 1934 |адкрыты = 12 чэрвеня 1934 |умяшчальнасьць = 22 000 |каманда = [[Зборная Беларусі па футболе]] |габарыты = 108х70 |Краіна = Беларусь |Шырата паўшар'е = паўночнае |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 53 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата паўшар'е = усходняе |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 33 |Даўгата сэкундаў = 36 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = }} «'''Дына́ма'''» — [[стадыён]] у [[Менск]]у па вуліцы [[Вуліца Кірава (Менск)|Кірава, 8]]. Уважаецца за галоўную лёгкаатлетычную арэну Беларусі, дзе ладзіцца чэмпіянат краіны ў гэтым відзе спорту. Месьціцца на вуліцы Кірава, 8. Умяшчальнасьць стадыёну складае 22 000 чалавек. Стадыён быў афіцыйна адкрыты 12 чэрвеня 1934 году, рэканструяваны ў 1939 годзе, разбураны падчас Другой сусьветнай вайны, адноўлены ў 1954 годзе. Належаў Менскаму абласному савету фізкультурна-спартовага таварыства «Дынама». На стадыёне «Дынама» праходзілі футбольныя матчы падчас [[Летнія Алімпійскія гульні 1980 году|летніх Алімпійскіх гульняў 1980 году]]. Ад 2012 да 2018 гады прайшоў праз глыбокую рэканструкцыю. == Гісторыя == Стадыён быў афіцыйна адкрыты 12 чэрвеня 1934 году. Уласьнікам арэны быў Менскі абласны савет фізкультурна-спартовага таварыства «Дынама». Першапачаткова трыбуны ўмяшчалі 10 тысячаў чалавек. Стадыён хутка стаў самым наведвальным спартовым аб’ектам БССР, і неўзабаве паўстала патрэба ў павелічэньні ягонай умяшчальнасьці. Таму ў 1937—1939 гадах была зробленая першая рэканструкцыя, у выніку якой колькасьць месцаў для гледачоў былаа павялічана на 12 тысяч чалавек. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px" caption="Стадыён у 1930-х гадах" > Miensk, Lachaŭka, Dynama. Менск, Ляхаўка, Дынама (1936).jpg|1936 Miensk, Lachaŭka, Dynama. Менск, Ляхаўка, Дынама (1935).jpg|1935 Miensk, Lachaŭka, Dynama. Менск, Ляхаўка, Дынама (1936) (3).jpg|1936 </gallery> [[Файл:Miensk, Lachaŭka, Dynama. Менск, Ляхаўка, Дынама (23.08.1943).jpg|значак|зьлева|Фінальны забег на 75 мэтраў сярод жанчынаў на чэмпіянаце па лёгкай атлетыцы, які ладзіўся за часам нямецкай акупацыі, 24 жніўня 1943 году.]] [[Файл:Miensk, Lachaŭka, Dynama. Менск, Ляхаўка, Дынама (05.1941).jpg|значак|Праект уваходнай групы, травень 1941.]] Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] стадыён быў разбураны — захаваліся толькі рэшткі трыбунаў. Астатнія спартовыя збудаваньні былі цалкам зьнішчаныя. Аднаўленьне стадыёна па вайне пачалося ў 1946 годзе. Першы футбольны матч на «Дынама» быў згуляны 12 чэрвеня 1948 году, аднак будаўніцтва вялося яшчэ да 1954 году. Над праектам працавалі архітэктары [[В. Вальфензон]], [[М. Колі]], [[М. Парусьнікаў]], [[С. Сатунц]], [[Е. Шаркова]] і [[М. Шміт]]. Па заканчэньні будаўніцтва трыбуны спартовай арэны ўмяшчалі 35 тысяч гледачоў. У 1978—1980 гадах напярэдадні [[летнія Алімпійскія гульні 1980 году|ХХII летніх Алімпійскіх гульняў]] стадыён быў рэканструяваны акурат дзеля правядзеньня матчаў адборачнага футбольнага турніру Алімпіяды. Аўтарамі гэтага праекту былі архітэктары [[С. Баткоўскі]], [[М. Гаўхфельд]], [[Л. Гельфанд]], [[Ю. Спясіўцаў]]<ref name="ЗП"/>, скульптар [[В. Занковіч]]. Да галоўнага старту чатырохгодзьдзя на «Дынама» былі ўсталяваныя новае табло і асьвятляльныя мачты, надбудаваны другі ўзровень трыбунаў (умяшчальнасьць павялічаная да 50 тысячаў), абсталяваныя лёжы для прэсы і спэцыяльнае памяшканьне для допінг-кантролю. У 1999 годзе на трыбунах былі ўсталяваныя плястыкавыя сядзеньні, у выніку чаго колькасьць месцаў для гледачоў скарацілася да 34 тысячаў гледачоў. === Рэканструкцыя 2000-х гадоў === [[Файл:Minsk, Belarus - panoramio (16).jpg|значак|зьлева|Стадыён да рэканструкцыі.]] [[Выява:Dynamo Minsk stadium. October 2012. Main view, Pic.05.JPG|значак|Стадыён да рэканструкцыі.]] У 2012 годзе ўлады гораду абвесьцілі міжнародны конкурс на найлепшы архітэктурны праект [[рэканструкцыя|рэканструкцыі]] стадыёна. У тэндэры бралі ўдзел спачатку вугорская кампанія «Грабаплян», а затым нямецкая кампанія GMP International GmbH. Не зважаючы на перамогу ў конкурсе нямецкай кампаніі, [[Менскі гарадзкі выканаўчы камітэт]] адмовіўся ад прапанаванага праекту праз высокага кошту ягонай рэалізацыі. 16 траўня 2014 году [[Прэзыдэнт Беларусі]] [[Аляксандар Лукашэнка]] падпісаў Указ № 220 «Аб рэканструкцыі комплексу аб’ектаў стадыёна „Дынама“ ў г. Менску». Замоўцам была вызначаная [[Управа капітальнага будаўніцтва Менгарвыканкаму|ўправа капітальнага будаўніцтва Менгарвыканкаму]], генэральнай праектнай арганізацыяй — прадпрыемства «[[Менскпраект]]» (галоўны архітэктар праекту [[Аляксандар Елісееў]]<ref name="tribuna">{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/peretrem/1855892.html |title=«Футбол — это просто дополнительная опция». Архитектор, который придумал новый облик стадиона «Динамо» |access-date=7 сакавіка 2020 |archive-date=1 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401220049/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/peretrem/1855892.html |url-status=dead }}</ref>). Фінансаваньне ажыцьцяўлялася за кошт сродкаў бюджэту сталіцы. [[Файл:Decommissioned Tram tracks at three-way Junction in Minsk 5 May 2016.jpg|міні|зьлева|Рэканструкцыя стадыёна ў 2016 годзе.]] Пазьней улады гораду прапанавалі перабудаваць стадыён «Дынама» ў Нацыянальны алімпійскі стадыён. Было пастаноўлена зрабіць лёгкаатлетычную арэну з мажлівасьцю арганізацыі на ёй футбольных матчаў. Рэканструкцыя прадугледжвала захаваньне гістарычнага аблічча стадыёна і скарачэньне ўмяшчальнасьці да 22 тысячаў. Агульная колькасьць гледачоў улучала лёжу ганаровых гасьцей больш чым на 600 чалавек. Значна пашыраныя плошчы для работы спартовых журналістаў: для прадстаўнікоў СМІ адводзілася 800 месцаў на трыбунах і 200 у галоўным прэсавым цэнтры. Сучасны выгляд стадыёна быў нададзены дзякуючы стрэшцы з пакрыцьцём з алюмінавых прафіляваных лістоў, а таксама зашклёная частка фасада заходняй трыбуны. Старыя асьвятляльныя мачты арэны былі замененыя на новыя. Пад стрэшкай былі ўсталяваныя дадатковыя пражэктары і гукавая сыстэма. Зробленая мадэрнізацыя сыстэмы вадкаснага падагрэву поля, зьявіліся два новыя мультымэдыйныя табло. На стадыёне ўпершыню ў краіне была ўкаранёная сыстэма «старт-фініш», якая дазваляла за лічаныя сэкунды фіксаваць [[фальстарт]], рабіць [[фатафініш]], вымяраць дакладную адлегласьць, на якую паляцела спартовая прылада ў спаборніцтвах па кіданьні. Лёгкаатлетычнае ядро спартовай арэны ўлучала ў сябе дзевяць бегавых дарожак, сэктары для скачкоў у даўжыню, у вышыню, з шастом і патройнага скачку, для штурханьня ядра, кіданьня дзіды, дыска і молата, яма для бегу стыпль-чэз. Газон на футбольным полі застаўся натуральным, а памеры поля былі ўсталяваныя ў 105×68 мэтраў. Вялікая ўвага пры распрацоўцы праекту была нададзеная пытаньням бясьпекі. На тэрыторыі аб’екта разьмешчана каля чатырохсот відэакамэраў. Дзьве тысячы квадратных мэтраў у падтрыбунных памяшканьнях вылучаныя пад камэрцыйныя мэты. Для заўзятараў і наведвальнікаў былі прадугледжаныя 64 месцы на падземнай паркоўцы і 229 на тэрыторыі побач з арэнай. Па пэрымэтры трыбунаў стадыёна разьмешчаныя пункты грамадзкага харчаваньня. === Сучаснасьць === [[Файл:Belarus — San Marino (UEFA Nations League 08.09.2018), Беларусь — Сан-Марино (Лига наций УЕФА 08.09.2018).jpg|значак|Матч Беларусь — Сан-Марына, верасень 2018 году.]] Адкрыцьцё спартовай арэны па рэканструкцыі адбылося 21 чэрвеня 2018 году. Ва ўрачыстай цырымоніі ўзялі ўдзел Аляксандар Лукашэнка і прэзыдэнт [[Міжнародная асацыяцыя лёгкаатлетычных фэдэрацыяў|Міжнароднай асацыяцыі лёгкаатлетычных фэдэрацыяў]]. Нацыянальнаму алімпійскаму стадыёну «Дынама» была нададзеная чацьвертая катэгорыя УЭФА і першая кляса ад IAAF. На пэўны час да адкрыцьця Нацыянальнага футбольнага стадыёна ў 2025 годзе «Дынама» сталася галоўнай спартовай арэнай Менску, якая выкарыстоўвалася для матчаў з удзелам [[Зборная Беларусі па футболе|зборнай Беларусі па футболе]] і футбольнага клюбу [[Дынама Менск (футбольны клюб)|«Дынама» Менск]], а таксама тут ладзіліся фіналы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі па футболе]]. З 21 па 30 чэрвеня 2019 году на стадыёне «Дынама» ладзіліся [[Эўрапейскія гульні 2019 году|II Эўрапейскія гульні]]. == Архітэктура == [[Файл:Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (04).jpg|значак|зьлева|Стадыён па рэканструкцыі, аркады з боку Шльянаўскай вуліцы былі захаваныя.]] [[Файл:Мінск. У час Еўрагульняў (80).jpg|значак|Уваходная аркада з агароджай.]] Спартовы комплекс разам з паркавай зонай разьмешчаны на 2 [[тэраса]]х плошчай 12 [[га]]. Па рэканструкцыі 1978—1980 гадоў стадыён улучаў вялікую спартовую арэну, [[валейбол]]ьную і [[баскетбол]]ьную пляцоўкі, а таксама месца для [[гарадкі (гульня)|гульні ў гарадкі]], [[тэнісныя корты]]. Стадыён меў асобны будынак стралковага [[цір]]а з тэхнічна абсталяванымі агнявымі рубяжамі. Тэрыторыя стадыёна была абнесеная [[агароджа]]й [[Мастацкае ліцьцё|мастацкага чыгуннага ліцьця]]. Галоўны ўваход аформлены ў выглядзе статнай [[Аркада (архітэктура)|аркады]] [[Карынцкі ордэр|карынцкага ордэру]] (архіт. [[М. Баршч]]). У 1980 годзе з боку [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|вул. Ульянаўскай]] паўстаў другі парадны ўваход. Паводле ягонай восі разьмешчана скульптурная група «Бег» (скульптар [[В. Занковіч]]). [[Асьвятляльная мачта|Асьвятляльныя мачты]] разьмешчаныя звонку паводле пэрымэтру трыбунаў<ref name="ЗП"/>. Авальнае ў пляне спартовае ядро ([[футбольнае поле]], 8 [[бегавая дарожка|бегавых дарожак]], сэктар для скачкоў і кіданьня) аточанае [[трыбуна]]мі, якія зьмяшчалі больш за 50 тысячаў гледачоў. Большая іхняя частка ў выглядзе сэгмэнтнага [[амфітэатр]]у разьмешчаная на натуральным земляным адхоне. Галоўны архітэктурны акцэнт трыбунаў — павільён-лёжа з боку галоўнага ўваходу. Пад трыбунамі разьмяшчаліся залы для [[Лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыкі]], [[барацьба|барацьбы]], [[бокс]]у, лёгкаатлетычны цэнтар з мацоўнямі<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Менск|113|Стадыён «Дынама»}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|712Г000069}} * [https://web.archive.org/web/20201020195018/https://stadium-dinamo.by/ Афіцыйны сайт]. * [https://web.archive.org/web/20170815234521/http://minsk-old-new.com/minsk-2792.htm Гісторыя стадыёну Дынама] {{Менск}} [[Катэгорыя:Футбольныя стадыёны]] [[Катэгорыя:Стадыёны Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаваньні Менску]] [[Катэгорыя:Футбольныя стадыёны Менску]] 4ra5o68lyf3z60amvv1x2o8emuubi37 Хайбэр-Пахтунхва 0 141984 2697888 2030349 2026-10-28T07:09:24Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2697888 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Хайбэр-Пахтунхва |Назва ў родным склоне = правінцыі Хайбэр-Пахтунхва |Арыгінальная назва = На [[урду|ўрду]]: خیبر پختونخوا , {{мова-en||скарочана}} Khyber Pakhtunkhwa |Герб = Coat of arms of Khyber Pakhtunkhwa.svg |Сьцяг = |Краіна = [[Пакістан]] |Гімн = |Статус = правінцыя |Уваходзіць у = |Улучае = раёны (дыстрыкты) |Цэнтар = [[Пэшавар]] |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |ДатаЎтварэньня = |Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = Губэрнатар |Кіраўнік2 = |Назва пасады кіраўніка2 = |АфіцыйныяМовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = 74 521 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Khyber Pakhtunkhwa in Pakistan (claims hatched).svg |Памер мапы = 240 |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Часавы пас = +5 |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = |Парамэтар1 = |Назва парамэтру 1 = |Сайт = http://khyberpakhtunkhwa.gov.pk/ |Дадаткі = |Колер фону парамэтраў = {{Колер|Пакістан}} |Колер фону герб-сьцяг = }} '''Хайбэ́р-Пахтунхва́''' ({{мова-ur|خیبر پختونخوا}}, {{мова-en|Khyber Pakhtunkhwa}}) — правінцыя ў паўночна-заходняй частцы [[Пакістан]]у, раней таксама вядомая як '''Паўночна-Заходняя Памежная'''. == Геаграфія == Правінцыя знаходзіцца на паўночным захадзе краіны. На поўдні мяжуе з правінцыяй [[Бэлуджыстан (Пакістан)|Бэлуджыстан]], на паўднёвым усходзе — з правінцыяй [[Панджаб (Пакістан)|Панджаб]] і [[Сталічная тэрыторыя Ісламабаду|Сталічнай тэрыторыяй Ісламабаду]], на ўсходзе — з [[Азад Кашмір]]ам, на паўночным усходзе — з [[Гілгіт-Балтыстан]]ам, на захадзе ды паўднёвым захадзе — з [[Фэдэральна кіраваныя пляменныя тэрыторыі|Фэдэральна кіраванымі пляменнымі тэрыторыямі]], на поўначы й паўночным захадзе праходзіць мяжа з [[Аўганістан]]ам. На тэрыторыі правінцыі працякаюць рэкі Бара, Гамал, Гару, Дор, Жоб, Кабул, Кунар, Курам, Панджгора, Сіран, Сўат, Чытрал. Плошча правінцыі складае 74 521 км². == Адміністрацыйнае ўладкаваньне == У склад правінцыі ўваходзяць раёны (дыстрыкты). [[Файл:NWFP FATA.svg|міні|279пкс|{{легенда|#007F00|Дыстрыкты правінцыі Хайбэр-Пахтунхва}}]] == Дэмаграфія == Колькасьць насельніцтва складае прыкладна 20 215 000 чалавек. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://khyberpakhtunkhwa.gov.pk/ Government of Khyber Pakhtunkhwa — Official Web Portal] {{Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Пакістану}} [[Катэгорыя:Хайбэр-Пахтунхва| ]] mdq6lc3myis4ae4thf6csmnbeeknwmr Грэка-рымская барацьба 0 142838 2697908 2274711 2026-10-28T09:51:20Z Ziv 89155 ([[c:GR|GR]]) [[File:GrecoRomanWrestling2.jpg]] → [[File:Vladimir Chamula and Jeff Beddard at the 2000 World Military Wrestling Championships.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 2697908 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vladimir Chamula and Jeff Beddard at the 2000 World Military Wrestling Championships.jpg|значак|Грэка-рымская барацьба]] '''Грэка-ры́мская барацьба́''' (клясычная барацьба, француская барацьба, спартовая барацьба грэка-рымскага стылю) — эўрапейскі від адзінаборства, у якім спартовец павінен, з дапамогай вызначанага арсэналу тэхнічных дзеяньняў (прыёмаў), вывесьці суперніка з раўнавагі й прыціснуць лапаткамі да дывана. У грэка-рымскай барацьбе, у адрозьненьне ад [[Вольная барацьба|вольнай]], забароненыя тэхнічныя дзеяньні нагамі (зачэпы, падножкі, падсечкі) і захопы ног рукамі. Клясычная барацьба нарадзілася ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] й атрымала разьвіцьцё ў [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]], а сучасны від грэка-рымскай барацьбы сфармаваўся ў [[Францыя|Францыі]] ў першай палове XIX стагодзьдзя. З 1896 году грэка-рымская барацьба ўваходзіць у праграму [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]], з 1898 году праводзяцца чэмпіянаты Эўропы, з 1904 году — чэмпіянаты сьвету. У Міжнароднай фэдэрацыі барацьбы — [[Міжнародная фэдэрацыя аб’яднаных стыляў барацьбы|ФІЛА]] (FILA; заснаваная ў 1912 годзе) знаходзіцца звыш 120 краінаў (1997 год). [[Катэгорыя:Віды спорту]] etlvsnmaiumm2efmh4kh2h5hpzuo12n Расейская мова ва Ўкраіне 0 143388 2697833 2697832 2026-10-27T11:59:03Z ~2026-57298-00 100883 /* Гісторыя */ 2697833 wikitext text/x-wiki '''Расейская мова ва Ўкраіне''' — другая паводле ўжыванасьці мова ва [[Украіна|Ўкраіне]], пасьля [[украінская мова|ўкраінскае мовы]]. Паводле афіцыйных зьвестак Усеўкраінскага перапісу насельніцтва 2001 году<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/ Всеукраїнський перепис населення 2001]</ref>, [[расейская мова|расейскую мову]] назвалі роднай 14 млн 273 тыс. [[Грамадзянства Ўкраіны|грамадзянаў Украіны]], або 29,6% [[насельніцтва Ўкраіны|насельніцтва краіны]]. Зь іх этнічныя [[расейцы]] складаюць 56%, у гэтым ліку астатнія адсоткі склалі прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў. Украінская мова пераважае ў Заходняй Украіне, у цэнтральных ды паўночна-ўсходніх рэгіёнах краіны, расейская — у [[Данбас]]е, [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыме]] ды на поўдні<ref name="uabooks.info">https://web.archive.org/web/20130620131040/http://uabooks.info/ua/book_market/analytics/?pid=2386</ref>. Пасьля прыняцьця закону [[Вадзім Калесьнічэнка|Калесьнічэнкі]]-[[Сяргей Ківалаў|Ківалава]] «Аб асновах дзяржаўнае моўнае палітыкі» расейская стала [[рэгіянальная мова|рэгіянальнай мовай]] у шэрагу [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украіны|вобласьцяў]] Украіны. У [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспубліцы Крым]] згодна з Канстытуцыяй Аўтаномнай Рэспублікі Крым з 1999 року ёй таксама нададзены шэраг функцыяў<ref>[https://web.archive.org/web/20070928160115/http://www.crimea.ru/article_info_big16041.htm Конституція АР Крим]</ref>. Сукупнасьць шматлікіх пытаньняў, зьвязаных з ужыткам ды выкарыстаньнем расейскае мовы ва Ўкраіне, а таксама з гісторыяй яе ўзьнікненьня й разьвіцьця на ўкраінскіх тэрыторыях, тлумачацца гісторыкамі, мовазнаўцамі і палітолягамі па-рознаму. Гэтыя асаблівасьці зьвязаныя з шэрагам аспэктаў [[гісторыя Ўкраіны|гісторыі]] й [[культура Ўкраіны|культуры]] Ўкраіны, якія асьвятляліся ў розныя гістарычныя пэрыяды з пункту гледжаньня рознабаковых палітычных ідэалёгіяў, а таксама з той акалічнасьцю, што пытаньне расейскай мовы ва Ўкраіне шырока выкарыстоўваецца як прадмэт сучаснае палітычнае барацьбы. Расейская мова ва Ўкраіне па-рознаму асьвятляецца рознымі палітычнымі сіламі Ўкраіны ды Расеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="Цвілюк">'' Цвілюк С. А.'' Українізація України. Тернистий шлях національно-культурного відродження доби сталінізму. «Маяк», Одеса, 2004 ISBN 996-587-115-3</ref><ref name="Кучма">''Кучма Л.'' [[Україна — не Росія (кніга)]], «Час», Москва, 2003 ISBN 5-94117-075-0</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя расейскай мовы ва Ўкраіне|Русіфікацыя|Русіфікацыя Ўкраіны}} === Пранікненьне === [[Файл:46-101-1254 Lviv Pidvalna 13 001.jpg|міні|230пкс|Помнік [[Іван Фёдараў|Iвану Фёдараву]] ў цэнтры Львова]] Некаторыя з украінскіх дасьледнікаў ставяць пытаньне аб мажлівым узьнікненьні [[аканьне|акаючых]] формаў у гаворках {{Артыкул у іншым разьдзеле|Чарнігаўшчына|Чарнігаўшчыны|uk|Чернігівщина}} пад уплывам [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскае дзяржавы]], у складзе якой зямля знаходзілася ў часы 1503—1618 гадоў. На [[Запароская Сеч|Запарожскай Сечы]] ў XVII-XVIII стагоддзях існаваў Данскі курань, створаны добраахвотнікамі, якія паходзілі з Войска Данскога. У казацкіх летапісах сярод вядомых асоб, якія служылі ў курэне ў 1688 годзе згадваўся ўдзельнік Паўстання Хмяльніцкага Макарый Данскі. Паводле Рэестра Войска Запарожскага 1756 года Данскі курэнь, які з'яўляўся адным з 38 курэнне складнікаў войска Сечы, налічваў 205 казакоў. Пасля ліквідацыі запарожскага казацтва і перасялення часткі казакоў на Кубань у канцы XVIII стагоддзя ў дакументах Кубанскага войска згадваўся ўласны курань Данскі, назва якога атрымала ў спадчыну станіца Дзінская <ref>[https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=DOP&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Kureni_Zaporozki КУРЕНІ ЗАПОРОЗЬКІ 18 СТ.]</ref><ref>[https://mamayeva-sloboda.kyiv.ua/territory/kozatski-hresty/ Козацькі хрести]</ref><ref>[https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fhistory.org.ua%2FJournALL%2Fjournal%2F2001%2F1%2F9.pdf Стрижак О. С. До етногенезу та етномовної історії кубанців-чорноморців / Стрижак О. С. // Український історичний журнал. — 2001. — № 1. — с. 103—105]</ref><ref>Реєстр Війська Запорозького 1649 року : транслітерація тексту / НАН України, Археогр. коміс. [та ін.]; [підгот.: О. В. Тодійчук (голов. упоряд.) та ін. ; редкол.: Ф. П. Шевченко (відп. ред.) та ін.]. Київ: Наук. думка, 1995. 586</ref>.   Узьнікненьне першых істотных расейскіх паселішчаў ва Ўкраіне (поўнач Чарнігаўшчыны) прыпадае на другую палову XVII ст. ([[стараверы]]), адкуль хваля расьсяленьня ў XVIII—XIX стагодзьдзях распаўсюджвалася ў [[Правабярэжная Ўкраіна|Правабярэжную Ўкраіну]] ды поўдзень Украіны. У 1723 годзе на землях Войска Запарожскага Нізавага стараабраднікамі з вёскі Знаменскае Арлоўскай губерні была заснавана вёска Знаменка Другая ад якой атрымаў сваю назву заснаваны пазней горад [[Знаменка (горад)|Знаменка]] <ref>[https://vk.kr.ua/putivnyk/tourist-objects/historical/8756-vd-znamenki-pochatku-xviii-stolttya-do-suchasnoyi-znamyanki-drugoyi.html Від Знаменки початку XVIII століття до сучасної Знам’янки Другої]</ref>. Іншая хваля калянізацыі расейскімі стараверамі займала абшар ад Паўночнае [[Дабруджа|Дабруджы]] й Паўднёвае [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] да [[Букавіна|Букавіны]], калі ў 1770-х гадох «[[Ігнат Някрасаў|някрасаўцы]]» канчаткова пасяліліся ў вусьці [[Дунай|Дунаю]], адкуль іх вэрбавалі аўстрыйскія ўлады ў 1780-х гадох для пасяленьня на [[Букавіна|Букавіну]] ды [[Хоцін]]шчыну (вёскі Белая Крыніца, Белавусаўка, Ліпаваны — іх гаворкі дасьледавалі В. Сталбунова й У. Кузьняцоў). З нагоды выразнае й акрэсьленае [[канфэсія|канфэсійнае]] адасобленасьці расейскіх старавераў ад украінцаў, іх гаворкі (пераважна паўднёварасейскія, радзей — сярэднерасейскія) у малым аб’ёме зазналі ўплыў з боку [[украінская мова|ўкраінскае мовы]] (перадусім у [[лексыка|лексыцы]]). У 1817 годзе, падарожнічаючы Ўкраінай, расейскі князь Іван Даўгарукаў паказваў на тое, што мясцовае насельніцтва не разумее расейскую мову: {{Цытата|[[Палтава|Здесь (у Палтаве)]] я уже почиталъ себя в чужихъ краях, по самой простой, но для меня достаточной причине: я пересталъ понимать языкъ народный; сомной обыватель говорилъ, отвѣчалъ на мой вопросъ, но не совсѣмъ разумѣлъ меня, а я изъ пяти его словъ требовалъ тремъ переводу. Не станемъ входить в лабиринтъ подробныхъ и тонкихъ рассужденій; дадимъ волю простому понятію, и тогда многіе, думаю, согласятся со мною, что где перестаетъ нам быть вразумительно наречіе народа, тамъ и границы нашей родины, а по-моему, даже и отечества<ref>[http://www.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/kiev_old/2010_2/11-Melzyn-133-141.pdf Максим МЕЛЬЦИН. ІСТОРИЧНІ ПОСТАТІ. ПАМЯТНЫЕ МЕСТА УКРАИНЫ В МЕМУАРАХ И ПУТЕВЫХ ЗАМЕТКАХ кн. И.М. ДОЛГОРУКОВА: знаменитое и лично значимое. С. - 135.]</ref>.}} Калянізацыйныя хвалі расейскіх пасяленцаў у рэгіён [[Харкаў|Харкава]] ды [[Варонеж]]у (украінскія пасяленцы сустрэліся зь імі на гэтай тэрыторыі прыкладна ў XVII ст.), поўдню Ўкраіны (напрыканцы XVIII ст. і напачатку XIX ст. — стараверы, прыгонныя сяляне, пераведзеныя расейскімі абшарнікамі на больш прыбытковыя глебы, вайсковыя [[кантаністы]], уцекачы) — зазналі на сабе (апроч буйных суцэльных арэалаў) у цэлым [[культурная асыміляцыя|асыміляцыю]] з боку [[украінцы|ўкраінскага]] сельскага насельніцтва навакольных мясьцінаў; разам з гэтым [[стэп]] ды [[Слабажаншчына|слабажанскія]] гаворкі ўкраінскае мовы ў рознай ступені цярпелі ўплыў расейскае мовы. Больш суцэльныя арэалы распаўсюджаньня гаворак расейскае мовы захоўваліся ў паўднёвай Бэсарабіі (перасяленцы з [[Арол (горад)|Арлоўскага]] й [[Курск]]ага рэгіёнаў), паўночнай частцы [[Адэса|Адэскага]] рэгіёну, некаторых іншых рэгіёнах. == Русіфікацыя ды яе ўплыў на ўкраінскую мову == {{Асноўны артыкул|Русіфікацыя}} Русіфікаваныя гаворкі гарадзкіх нізоў, прыгарадаў ды працоўных паселішчаў рэгіёнаў Данбасу й [[Дняпро (горад)|Дняпра]] ўзьніклі праз русіфікацыю мясцовага ўкраінскага элемэнту ды пастаяннага прытоку расейцаў, якія прыбывалі сюды для працы, ствараючы дробнаўрадавы, рамесны, купецкі й рабочы пласты. Расейскія гаворкі вялікіх местаў, якія маглі быць насычанымі [[арго|аргатызмамі]] ды [[слэнг]]ам, набылі асаблівае пашырэньне па [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкім перавароце]], утрымоўвалі сваю расейскамоўную форму, у прыватнасьці з нагоды пастаяннага сэзоннага флюктуацыйнага прытоку яе носьбітаў. Гэты моўны [[суржык]] характарызуюць некаторыя паўднёва-ўкраінскія супольнасьці, прыкладам вымаўленьне традыцыйнага ўкраінскага фрыкатыўнага гука [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/ɣ/]] (пазначаецца літарай ''г''; гук уласьцівы таксама й беларускай мове) у процівагу расейскаму выбухному гуку [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/g/]] (ва ўкраінскай мове, а таксама ў [[клясычны правапіс беларускай мовы|клясычным правапісе]] беларускае мовы пазначаецца літарай ґ, у [[лацінка|лацінцы]] — g), вымаўленьне [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/ɔ/]], [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/ɛ/]], [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/j/]] са спарадычным аканьнем, вымаўленьне ''э'', ''’э'', ''йэ'' у пазыцыі этымалягічнага [[Яць|''ѣ'']], зацьвярдзелыя ''р'' ды губныя ў канцы слова, [[ёт]]аваная рэалізацыя спалучэньняў накшталт ''вя'', ''бя'', ''пя'', цьвёрдыя ''ч'', ''шч'' (блізкая аналёгія — у [[трасянка|трасянцы]]), украінская міжслоўная фанэтыка ды націск, кіраваньне дзеясловаў ды прыметнікаў, а таксама бытавыя лексычныя ўкраінізмы й неадрозьніваньне прэдыкатыўных ад атрыбутыўных формаў прыметніка. [[Файл:PEREPUS 1897.jpg|міні|230пкс|Пашырэньне ўкраінскае, расейскае ды іншых моваў на сёньняшняй тэрыторыі Ўкраіны згодна зь перапісамі 1897—1910 гадоў.]] Украінскі правінцыйны варыянт расейскае мовы выкарыстоўваўся раней сярод абшарнікаў і правінцыйнай інтэлігенцыі, пазьней у асяродзьдзі партыйных чыноўнікаў і тэхнічнай інтэлігенцыі ў выніку русіфікацыйнага ціску й [[моўная палітыка|моўнае палітыкі]], што была скіраваная на бадай што расейска-ўкраінскі моўны [[білінгвізм]] тых асобаў, што ня могуць ці не жадаюць адразу перайсьці на расейскую мову. Той мэце служыла адпаведная папуляцыйная палітыка (з адпраўленьнем украінцаў на сэзонную працу па-за [[УССР|ЎССР]] і адпраўкай ва Ўкраіну расейцаў і замежнікаў, якія былі вымушаныя выкарыстоўваць расейскую мову) і такая ж моўная палітыка (у структуру ўкраінскае літаратурнае мовы замацоўваліся толькі элемэнты, тоесныя з расейскімі, пераадольваюцца адрозьненьні, патураньне расейска-ўкраінскаму суржыку мескіх нізоў ды працоўных). Законамі 1869 ды 1886 гадоў [[Расейская імпэрыя|расейскі]] ўрад ажно да рэвалюцыі выплочваў грашовую надбаўку дзяржаўным службоўцам немясцовага паходжаньня на Правабярэжжы для яго русіфікацыі (афіцыйна — для дэпалянізацыі), прывабіўшы такім шляхам значную колькасьць расейцаў; такая ж палітыка праводзілася й Расейскай праваслаўнай царквою. Украінскі правінцыйны варыянт літаратурнае расейскае мовы мае праявы галоўным чынам у вымаўленьні як і ў рознай насычанасьці (у залежнасьці ад расейскамоўнае культуры асобы) асобнымі рысамі мескага ўкраінска-расейскага суржыку. У [[Галічына|Галічыне]] й на Букавіне (у XIX ст.) ды [[Закарпацьце|Закарпацьці]] (ажно па 1945 г.) распаўсюджвалася праз прэсу й выданьні масквафільскага лягеру (пераважна сярод часткі духавенства і, радзей, сьвецкай інтэлігенцыі) асобная форма літаратурна-моўнага «[[язычые|язычыя]]»: архаізаваная сумесь украінскіх ды расейскіх царкоўнаславянізмаў з украінскім вымаўленьнем і абавязковым [[этымалёгія|этымалягічным]] [[правапіс]]ам. == Сучаснасьць == === Грамадзтва === [[Файл:Discrimination of Ukrainian language.jpg|міні|230пкс|''Дзяўчынка, пасунься, ты мяне прыціскаеш!'' Карыкатура на становішча расейскае й украінскае моваў ва Ўкраіне.]] [[Файл:Meeting in Kharkov.jpg|міні|230пкс|Чальцы русафільскай арганізацыі выказваюць сваю падтрымку рашэньню Харкаўскае мескае рады зрабіць расейскую афіцыйнаю на мясцовым узроўні.]] [[Файл:IspeakRussian.jpg|міні|230пкс|Расейскамоўныя актывісты зьбіраюць подпісы на падтрымку ўвядзеньня расейскае мовы як рэгіянальнае ў Адэсе, 2007 год.]] [[Файл:Russianlang2001ua.PNG|міні|230пкс|Расейская мова як родная мова насельніцтва паводле перапісу 2001 году.]] Паводле зьвестак Усеўкраінскага перапісу насельніцтва Ўкраіны ў 2001 годзе, ва Ўкраіне пражывала блізу 8 000 000 расейцаў (17,3% ад агульнага складу насельніцтва краіны). Адсоткавая дзеля аднамоўных расейцаў, якія карыстаюцца толькі расейскай мовай, складае ад 80 да 85%<ref>[https://web.archive.org/web/20071124125111/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/ Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20101130221837/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року]</ref><ref>[http://www.obozrevatel.com/news/2007/3/23/162212.htm Мовний баланс: сухі факти проти крикливих політиканів.]</ref>. Паводле афіцыйных зьвестак гэтага перапісу<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/ Всеукраїнський перепис населення 2001]</ref>, расейскую мову назвалі роднай 14 273 000 грамадзянаў Украіны, або 29,6% насельніцтва краіны. Зь іх этнічныя расейцы складаюць 56%, тады як рэшта — прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/language/ Мовний склад населення України за даними перепису 2001 року]</ref><ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/ Національний склад населення України за даними перепису 2001 року]</ref>: * 5545 тыс. [[украінцы|украінцаў]], * 172 тыс. [[беларусы ва Ўкраіне|беларусаў]], * 86 тыс. [[габрэі|габрэяў]], * 81 тыс. [[грэкі|грэкаў]], * 62 тыс. [[баўгары|баўгараў]], * 46 тыс. [[малдаване|малдаванаў]], * 43 тыс. [[татары|татараў]], * 43 тыс. [[армяне|армянаў]], * 22 тыс. [[палякі|палякаў]], * 21 тыс. [[немцы|немцаў]], * 15 тыс. [[крымскія татары|крымскіх татараў]]. Расейцы Ўкраіны карыстаюцца ўсімі правамі грамадзянаў і маюць усе сродкі для разьвіцьця расейскае культуры й мовы. Так ва Ўкраіне існуюць 14 дзяржаўных [[тэатар|тэатраў]], музэй расейскага мастацтва ў [[Кіеў|Кіеве]], існуюць расейскія дзіцячыя садкі, школы. У адсоткавым дачыненьні колькасьць расейскіх школаў ва Ўкраіне пераўзыходзіць адсотак грамадзянаў расейскае нацыянальнасьці (такое становішча расейскай мовы ва Ўкраіне значна адрозьніваецца ад становішча ўкраінскае мовы ў Расеі, дзе на каля 4 мільёны грамадзянаў Расеі ўкраінскае нацыянальнасьці не існуе ніводнае ўкраінамоўнае школы, тэатру, вышэйшае навучальнае ўстановы<ref>[https://web.archive.org/web/20070519054819/http://www.kngu.org/KongrUkr/Communit/ObzhRuss.htm Конгрес національних громад України]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081205071800/http://kobza.com.ua/content/view/2292/87/ Українська мова та освіта в Російській Федерації]</ref>). Носьбіты расейскае мовы досыць камфортна адчуваюць сябе ва Ўкраіне. Так паводле зьвестак апытаньняў у Кіеве паводле моўнае прыкметы дыскрымінацыю зазналі толькі 11,9% апытаных носьбітаў расейскае мовы, у той час як носьбіты ўкраінскае мовы ў Кіеве зазналі значна большы ўзровень дыскрымінацыі на моўным грунце — 54,8% апытаных<ref>[http://exlibris.org.ua/swirz/r02.html Костянтин Свіржецький. Захистимо російську мову!]</ref>. === Кнігавыданьне і СМІ === Паводле зьвестак Кніжнае палаты, станам на 15 чэрвеня 2009 году на ўкраінскай мове ў краіне было выдадзена 6457 кніжных найменваньняў тыражом 11 170 000 экзэмпляраў, на расейскай — 2460 кніжных найменваньняў тыражом 8 341 000 экзэмпляраў. Паводле зьвестак Міністэрства юстыцыі, на жнівень 2009 году ва Ўкраіне зарэгістравана 25 933 украінамоўных, 3659 расейскамоўных ды 17 690 украіна-расейскамоўных [[газэта]]ў ды [[часопіс]]аў. У падпісным каталёгу «Роспечати» за 2008 год прапаноўваюцца да падпіскі 125 украінскіх газэтаў і часопісаў (пераважна навуковыя часопісы). Рэестар расейскае прэсы складае 150 старонак у каталёгу выданьняў замежных краінаў у другім паўгодзьдзі 2009 году. === Адукацыя === Згодна з апытаньнем, у 1998 годзе 47,2% апытаных лічылі, што расейская мова павінная выкладацца ў тым жа аб’ёме, што й украінская; 28,1% — у меншым за ўкраінскую, але ў большым за іншыя замежныя; 16,8% (у асноўным засяроджаныя ў Заходняй Украіне) лічылі, што расейская павінная выкладацца ня ў большым аб’ёме за іншыя замежныя мовы<ref name="Белецкий">[https://web.archive.org/web/20080531231753/http://www.analitik.org.ua/publications/joint/3dd2502a/3dd25952/ М. Белецкий, А. Толпыго «Национально-культурные и идеологические ориентации населения Украины» {{ref-ru}}]</ref>. Паводле зьвестак Міністэрства адукацыі і навукі, ва Ўкраіне адсочваецца тэндэнцыя да зьмяншэньня колькасьці навучальных установаў з расейскай мовай навучаньня. Гэтаму спрыяюць незалежнасьць Украіны, зацьверджаньне дзяржаўнага статусу ўкраінскае мовы, а таксама самасьвядомасьць ўкраінцаў. У 2008/2009 навучальным годзе ва Ўкраіне функцыянавала 20 045 агульнаадукацыйных навучальных установаў, у якіх навучалася 4 438 383 вучні. У тым ліку * 1 199 агульнаадукацыйных навучальных установаў — з навучаньнем на расейскай мове: у іх атрымліваюць адукацыю 403 719 вучняў. * 1 628 школаў — з навучаньнем на ўкраінскай ды расейскай мовах (на расейскай мове навучаюцца 368 594 вучні). Працуюць таксама школы з навучаньнем на трох мовах (украінскай, расейскай ды крымска-татарскай; на ўкраінскай, расейскай ды румынскай; на ўкраінскай, расейскай ды баўгарскай; на ўкраінскай, расейскай ды малдаўскай). Агулам, у агульнаадукацыйных навучальных установах Украіны на расейскай мове навучаюцца 779 423 вучні. Апроч таго, расейскую мову як прадмэт вывучаюць 1 292 518 вучняў, а як факультатыў або ў гурткох — 165 544 вучні. Такім чынам, колькасьць расейскіх школаў ва Ўкраіне складае 5,9% ад іх агульнае колькасьці (для параўнаньня, у 1991/1992 годзе іх было 3 364, што складала 15,9% ад іх агульнае колькасьці). Ва Ўкраіне функцыянуе 919 прафэсійна-тэхнічных установаў. У 35 установах выкладаньне ўсіх прадмэтаў праводзіцца на расейскай мове. Колькасьць вучняў, якія навучаюцца на расейскай мове, складае 51,4 тыс. асобаў, або 12,5% ад агульнае колькасьці вучняў. Усе прадмэты выкладаюцца на расейскай мове ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспубліцы Крым]] — у 29 прафэсійна-тэхнічных навучальных установах, а ў [[Севастопаль|Севастопалі]] — у 6 такіх установах. Часткова на расейскай мове выкладаюцца прадмэты ў некаторых установах Днепрапятроўскай, Данецкай, Запароскай, Луганскай, Адэскай, Харкаўскай абласьцей. Вышэйшыя навучальныя ўстановы, якія прапаноўваюць атрыманьне адукацыі на расейскай мове, знаходзяцца ў асноўным у [[Луганск]]у, [[Данецк]]у, [[Харкаў|Харкаве]], [[Дняпро (горад)|Дняпры]], [[Адэса|Адэсе]] ды Аўтаномнай Рэспубліцы Крым. У 2008/2009 годзе колькасьць студэнтаў установаў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, якія навучаюцца на расейскай мове, складала 45 907 (для параўнаньня: у 1999/2000 годзе іх было 123 560), а колькасьць студэнтаў установаў трэцяга-чацьвёртага ўзроўняў акрэдытацыі, якія навучаюцца на расейскай мове, складала 280 767 (для параўнаньня, у 1999/2000 годзе іх было 395 605). То бок у гэтым навучальным годзе на расейскай мове навучаліся 326 674 студэнты. Адзін з варыянтаў іх працаўладкаваньня — [[пэдагогіка]]. Зараз пэдагогаў для школаў з расейскай мовай выкладаньня рыхтуюць 12 вышэйшых навучальных установаў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі ды 34 вышэйшых навучальных установы трэцяга-чацьвёртага ўзроўняў акрэдытацыі<ref>[https://web.archive.org/web/20090827005102/http://www.dt.ua/3000/3050/66878/ Дзеркало тижня № 30 (758) 15 — 21 серпня 2009. Українська діаспора: менталітет «в екзилі»? Автор: Ірина Кириченко]</ref>. Па стане на 2024 год, колькасць устаноў агульнай сярэдняй адукацыі (ЗЗСО) скарацілася на 2,3% у параўнанні са звесткамі за 2022/2023 год. У 12352 школах навучаўся 3867801 навучэнец (з улікам дзяцей, якія за мяжой, але працягваюць вучыцца дыстанцыйна). Колькасць ЗЗСО, у якіх навучанне праходзіць выключна на ўкраінскай мове, у 2023 годзе склала 12155 — 98,4%. Акрамя таго, на ўкраінскай навучаецца 3834708 навучэнцаў — 99,1%. 447 школьнікаў (0,01%) працягваюць вучыцца на расейскай мове на ўзроўні з дзяржаўнай. У 2022/2023 навучальным годзе такіх было 1362. У 2022 годзе колькасць навучэнцаў, якія вывучалі расейскую мову ў школах, зменшылася ў больш чым у 100 разоў: з 454,8 тысяч у верасні 2021 года да каля 4 тысяч па стане на 1 верасня 2022 года. У 2023/2024 годзе колькасць школьнікаў, якія вывучаюць расейскую мову як асобны прадмет, скарацілася яшчэ ў 5 разоў — да 768. Расейскую мову працягваюць выкладаць у 3 школах Украіны<ref name=":0">{{Cite web|url=https://life.pravda.com.ua/society/rosiysku-movu-v-ukrajini-vivchayut-menshe-nizh-800-uchniv-zvit-movnogo-ombudsmena-301344/|title=У деяких школах України досі вивчають російську як окремий предмет: звіт мовного омбудсмена|lang=uk|website=Українська правда. Життя|access-date=2024-06-23}}</ref>. === Тэрытарыяльная дыфэрэнцыяцыя === [[Файл:Ukraine_census_2001_Ukrainian.svg|міні|230пкс|Украінская мова як родная ва Ўкраіне па абласьцях паводле перапісу 2001 году.]] [[Файл:Ukraine census 2001 Russian.svg|міні|230пкс|Расейская мова як родная ва Ўкраіне па абласьцях паводле перапісу 2001 году.]] Згодна са зьвесткамі [[Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялёгіі|Кіеўскага міжнароднага інстытуту сацыялёгіі]], (2004) пераважна расейскую мову выкарыстоўвае для зносінаў абсалютная большасьць насельніцтва паўднёвых і ўсходніх рэгіёнаў<ref name="portret">[https://web.archive.org/web/20150403101945/http://www.analitik.org.ua/researches/archives/3dee44d0/41ecef0cad01e/ Портрет электоратов Ющенко и Януковича]</ref>: * [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]] — 97% * [[Адэская вобласьць]] — 85% * [[Данецкая вобласьць]] — 93% * [[Днепрапятроўская вобласьць]] — 72% * [[Запароская вобласьць]] — 81% * [[Луганская вобласьць]] — 89% * [[Мікалаеўская вобласьць]] — 66% * [[Харкаўская вобласьць]] — 74% Стаўленьне да статусу расейскае мовы значна адрозьніваецца па рэгіёнах Украіны<ref name="Bel_3">[https://web.archive.org/web/20080531231753/http://www.analitik.org.ua/publications/joint/3dd2502a/3dd25952/ М. Белецкий, А. Толпыго: «Национально-культурные и идеологические ориентации населения Украины»]</ref>. Што датычыцца прыхільнікаў зьніжэньня статусу расейскае мовы, то больш за палову рэспандэнтаў, якія выступаюць за выключэньне расейскае мовы з афіцыйных зносінаў, жыве ў адным субрэгіёне: [[Галічына|Галічыне]]. Адпаведна ў ёй частка супраціўнікаў расейскае мовы складае 51%, тады як у наступнай за ёю [[Валынь|Валыні]] іх утрая менш — 17%<ref name="Bel_3" />. '''Жаданая дзяржаўная палітыка ў дачыненьні да расейскае мовы залежна ад рэгіёну (на 1998)''' {| class="wikitable sortable" |- ! Жаданая палітыка !! Захад{{Заўвага|Да рэгіёну Захад улучаныя Галічына (Тэрнопальская, Івана-Франкоўская ды Львоўская вобласьці) і Валынь (Валынская ды Роўненская вобласьці).}} !! Усход{{Заўвага|Да рэгіёну Ўсход улучаныя Луганская ды Данецкая вобласьці.}} !! Украіна ў цэлым |- | Прыбраць з афіцыйнае сфэры || 34,6% || 2,2% || 10,2% |- | Рэгіянальны статус || 39,8% || 35,1% || 35,4% |- | Дзяржаўны статус || 25,6% || 62,7% || 48,6% |} Паводле апытаньняў 2008 году, каля траціны грамадзянаў лічаць мэтазгодным увядзеньне другое дзяржаўнае мовы, у той час як большасьць — дзьве траціны, або 60,9% апытаных выступаюць за захаваньне толькі за ўкраінскаю мовай статусу дзяржаўнай<ref>[https://web.archive.org/web/20080618062856/http://newsru.ua/ukraine/16apr2008/zamovu.html Відповідно до опитувань, дві третини українців «за» єдину державну мову — українську]</ref>. === Украінскі варыянт расейскае літаратурнае мовы === Некаторыя ўкраінскія русісты лічаць, што на тэрыторыі незалежнай Украіны зараз адбываецца адасабленьне самабытнае ўкраінскае літаратурнае нормы расейскае мовы<ref>[https://web.archive.org/web/20130626191905/http://www.nr2.ru/crimea/228133.html NR2.RU: Украинские филологи изобретают в Крыму «украинский вариант русского литературного языка». 09.04.09. Крым.]</ref>. === Палітычны ўплыў === [[Файл:Wahlkreise ukraine 2006 eng.png|міні|230пкс|Вынікі парлямэнцкіх выбараў 2006 году]] [[Файл:RussianUseRu.PNG|міні|230пкс|Пашыранасьць расейскае мовы паводле рэгіёнаў Украіны (2003)]] Вынікі парлямэнцкіх выбараў паказваюць высокую сувязь электаральных перавагаў з мовай, якая дамінуе ў тым ці іншым рэгіёне<ref name="portret" /> за выключэньнем Кіева. Тую ж залежнасьць паказваюць і прэзыдэнцкія выбары. Напрыклад, [[Віктар Януковіч]] у трэцім туры атрымаў больш за палову галасоў менавіта ў тых абласьцях Украіны, дзе распаўсюджаная расейская мова<ref name="portret" />: Данецкая (93%), Луганская (92%), Днепрапятроўская (63%), Харкаўская (68%), АР Крым (81%), Адэская (68%), Запароская (70%), Мікалаеўская (70%), Хэрсонская (52%). Усяго ў гэтых абласьцях ён атрымаў ''81% усіх сваіх галасоў''<ref name="Kiev">Вынятак з гэтае залежнасьці прадстаўляе места Кіеў: нягледзячы на дамінаваньне расейскае мовы, большасьць выбарцаў тут галасавалі за [[Віктар Юшчанка|Віктара Юшчанка]].</ref>. Вобласьці зь пераважнай падтрымкай Януковіча адрозьніваюцца высокай дзеляй расейскамоўных людзей, якія пражываюць у кожнай зь іх. Нават калі дзеля расейцаў паводле самаідэнтыфікацыі ў вобласьці ня вельмі вялікая, як, напрыклад, у Адэскай ці Днепрапятроўскай вобласьцях (11% ды 16% адпаведна), то частка расейскамоўных у кожнай з гэтых вобласьцяў перавышае дзьве траціны. Дэталёвае дасьледаваньне наконт уплыву мовы размоваў на электаральныя перавагі выбарцаў правёў [[Кіеўскі цэнтар палітычных дасьледаваньняў і канфлікталёгіі|Кіеўскі «Цэнтар палітычных дасьледаваньняў і канфлікталёгіі»]]<ref name="portret" />{{Заўвага|Дасьледнікі разглянулі шэсьць лінгва-этнічных групаў сярод насельніцтва Ўкраіны: украінскамоўныя ўкраінцы (выбарцы, якія лічаць сябе этнічнымі ўкраінцамі і часьцей за ўсё размаўляюць на ўкраінскай мове), расейскамоўныя ўкраінцы (лічаць сябе этнічнымі ўкраінцамі, але часьцей за ўсё размаўляюць на расейскай мове), дзьвюхмоўныя ўкраінцы (ідэнтыфікуюць сябе як украінцы, аднолькава часта выкарыстоўваюць абедзьве мовы), украінамоўныя расейцы (ідэнтыфікуюць сябе як расейцы, але часьцей размаўляюць на ўкраінскай мове), расейскамоўныя расейцы (лічаць сябе расейцамі, часьцей выкарыстоўваюць расейскую мову), дзьвюхмоўныя расейцы (лічаць сябе расейцамі, аднолькава часта выкарыстоўваюць абедзьве мовы). Для аналізу былі выкарыстаныя зьвесткі сацыялягічнага дасьледаваньня перад трэцім турам выбараў Прэзыдэнта 2005, праведзенае [[Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялёгіі|Кіеўскім міжнародным інстытутам сацыялёгіі]] (2000 рэспандэнтаў).}}. Згодна з дасьледаваньнем, лінгва-этнічная самаідэнтыфікацыя выбарцаў ёсьць важным палітычным фактарам ва Ўкраіне (табліца). '''[[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году]]: як галасавалі лінгва-этнічныя групы.''' {| class="wikitable" |- ! Група !! Частка выбарцаў{{Заўвага|Сума частак ня роўная дакладна 100% праз хібы акругленьня.}} !! За Юшчанка !! За Януковіча |- | Украінамоўныя ўкраінцы || 38% || 81% || 12% |- | Расейскамоўныя ўкраінцы || 30% || 28% || 60% |- | Расейскамоўныя расейцы || 18% || 11% || 81% |- | Дзьвюхмоўныя ўкраінцы || 12% || 42% || 44% |- | Дзьвюхмоўныя расейцы || 2% || 19% || 62% |- | Украінамоўныя расейцы || <1% || 50% || 42% |} Шэраг прарасейскіх палітычных партыяў і рухаў ва Ўкраіне спэкулююць на важнасьці вырашэньня пытаньнямі расейскае мовы, дэстабілізуючы ўкраінскі палітыкум і ўкраінскае грамадзтва<ref>[http://www.niss.gov.ua/Strateg_pr/1/1-6.pdf Музичко О. Є. Проросійські суспільно-політичні організації на півдні України як фактор дестабілізації ситуації в регіон: сучасний стан проблеми та шляхи їх вирішення. // ''Стратегічні пріоритети'', №1, 2006 °C. 42—47.]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},<br /> [http://www.razumkov.org.ua/article.php?news_id=346 Національне питання як політичний інструмент: деякі приклади з українського життя. // Центр Разумкова. 24 квітня 2004 року]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Так на нацыянальным узроўні пытаньні мовы займаюць адно з апошніх месцаў у пераліку актуальных тэмаў для грамадзянаў. Паводле апытаньняў 2007 году расейская мова ў сьпісе актуальных тэмаў займае 26 месца з 30. Аднак у некаторых рэгіёнах прыярытэтнасьць пытаньня расейскае мовы трохі вышэйшая: так, у паўднёва-ўсходніх рэгіёнах яно займае ад 18 да 22 месца ў пераліку актуальных. Толькі ў Крыме пытаньне расейскае мовы займае 4 месца. Такім чынам пытаньне статусу расейскае мовы ў цэлым па краіне набрала 8%, галоўным чынам за рахунак Крыму ды Данбасу<ref>[https://web.archive.org/web/20071226222005/http://www.pravda.com.ua/news/2007/11/14/66859.htm Місце зустрічі змінити не можна. Сіверодонецьк-2]</ref>. У той жа час, электаральныя перавагі маюць моцную [[карэляцыя|карэляцыю]] з моваю выбарцаў (гл. таксама ніжэй): Віктар Януковіч атрымаў падтрымку пераважнае большасьці ''расейскамоўных расейцаў'', тады як Віктар Юшчанка — ''украінамоўных украінцаў''<ref name="portret"/>. Як паказвае статыстычны аналіз галасаваньня<ref name="portret"/>, электарат Юшчанка істотна адрозьніваецца паводле моўнае й нацыянальнае прыкметы ад электарату Януковіча — яго падмурак складаюць ''украінамоўныя ўкраінцы'' (дзьве траціны выбарцаў, 67%) ды 17% ''расейскамоўных украінцаў''. ''Этнічныя расейцы'' складаюць у электараце Юшчанка вельмі нязначную частку — усяго каля 6%. Зь іншага боку, ва ўсіх вобласьцях, дзе перамог Януковіч, вялікая частка ''расейскамоўных'': больш за дзьве траціны<ref name="portret"/>. === Апытаньні ды статыстыка === Паводле апытаньня, праведзенага ў верасьні 2012 году, 53,8% грамадзянаў Украіны выступілі супраць наданьня расейскай мове афіцыйнага статусу, 38,4% падтрымалі гэтую ідэю, 7,8% — ня вызначыліся<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2012/10/1/6973759/ Більше половини українців не хочуть ніяких статусів для російської.] ''Українська правда.'' 1.10.2012.</ref>. Станам на люты 2012 году 46% грамадзянаў Украіны падтрымалі наданьне расейскай мове статусу дзяржаўнай. Амаль столькі ж (45%) выступілі супраць гэтага. Яшчэ 8% — ня вызначыліся<ref>https://web.archive.org/web/20121225004756/http://ratinggroup.com.ua/products/politic/data/entry/13992</ref>. Згодна з апытаньнем 2004 году Кіеўскім міжнародным інстытутам сацыялёгіі (КМІС), расейскую мову выкарыстоўваюць дома 43-46% насельніцтва Ўкраіны. Паводле зьвестак апытаньня, праведзенага кампаніяй Research & Branding Group, 68% грамадзянаў Украіны свабодна валодаюць расейскай мовай (украінскай — 57%)<ref>http://ridna.ua/p/rosijska-mova-i-bez-statusu-derzhavnoji-dominuje-nad-ukrajinskoyu/</ref>. Заходнеўкраінскі палітык, львавянін, народны дэпутат Тарас Стэцькіў заявіў у жніўні 2011 году, што калі б расейская мова атрымала ва Ўкраіне дзяржаўны статус, краіна распалася б на дзьве часткі<ref>http://most-dnepr.info/news/alt_history/42421.htm</ref>. Пры гэтым палітоляг Уладзімер Карнілаў наадварот лічыць, што пакуль расейская мова не атрымае гэты статус, краіна будзе «разьдзірацца на часткі»<ref>http://censor.net.ua/news/194177/kornilov_poka_russkiyi_yazyk_ne_stanet_gosudarstvennym_ukraina_budet_razdiratsya_na_chasti</ref>. Згодна з артыкулам 10 часткі 1 Канстытуцыі Ўкраіны «дзяржаўнай мовай ва Ўкраіне зьяўляецца ўкраінская мова. Дзяржава забясьпечвае ўсебаковае разьвіцьцё і функцыянаваньне ўкраінскае мовы ва ўсіх сфэрах грамадзкага жыцьця на ўсёй тэрыторыі Ўкраіны, спрыяе вывучэньню моваў міжнародных зносінаў. Ва Ўкраіне гарантуецца вольнае разьвіцьцё, выкарыстаньне і абарона расейскай, іншых моваў нацыянальных меншасьцяў Украіны»<ref>https://web.archive.org/web/20090603175116/http://www.rada.gov.ua/konst/CONST1.HTM#r1</ref>. Згодна з Усеўкраінскім перапісам насельніцтва 2001 году ўкраінскую мову лічаць роднай 67,5% насельніцтва Ўкраіны, расейскую — 29,6%<ref>http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/</ref>. Пры гэтым на ўкраінскай мове размаўляе прыблізна 53% грамадзянаў Украіны, на расейскай — 45%<ref>https://web.archive.org/web/20140408171319/http://tsn.ua/ukrayina/opituvannya-bilshist-ukrayinciv-spilkuyutsya-vdoma-ukrayinskoyu-movoyu.html</ref>, хоць існуюць і іншыя лічбы<ref>http://www.pravda.com.ua/news/2011/09/7/6567769/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20160304213745/http://dif.org.ua/uploads/%D0%9C%D0%BE%D0%B2%D0%B0(2).doc</ref><ref>http://www.rb.com.ua/eng/politics/research/2009/4689.html{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Трэба зазначыць, што больш дакладная інфармацыя адсутная, бо ў сацыялялгічных апытаньнях гаворка ідзе пра чыстую літаратурную ўкраінскую/расейскую мовы: ня ўлічваецца «фактар суржыку» (то бок чалавек размаўляе на суржыку, але галасуе за ўкраінскую ці расейскую; прыкладам гл. «[[трасянка]]»), часта ўзьнікае блытаніна і з канкрэтыкай тэрміну «[[родная мова]]» (гэта [[этнічная мова]], якая асацыюецца з карэнным этнасам дзяржавы; мова, на якой чалавек думае і часьцей за ўсё размаўляе; або мова дзяцінства). Украінская мова пераважае ў Заходняй Украіне, у Цэнтры ды Паўночным Усходзе, расейская — у Данбасе, Крыме ды на Поўдні<ref name="uabooks.info"/>. Ва Ўкраіне, асабліва ў этнічна зьмяшаных раёнах (Закарпацьце, Данбас, Адэская вобласьць, Крым) распаўсюджаныя зьявы [[білінгвізм]]у (дзьвюхмоўнасьці) ды [[полілінгвізм]]у (шматмоўнасьці). З XIX ст. фармуецца «[[суржык]]» (зьмяшаная ўкраінска-расейская мова), найбольш пашыраная на Левабярэжжы. Нягледзячы на асаблівы статус расейскае мовы ва Ўкраіне, яна турбуе ўкраінцаў менш за кошты й беспрацоўе. Праблема гвалтоўнае ўкраінізацыі ды выцясьненьня расейскае мовы турбуе менш за 5% украінцаў. Пра гэта сьведчаць зьвесткі сацыялягічнага апытаньня, праведзенага GfK Ukraine ў сакавіку 2010 году. Глеб Вышлінскі, намесьнік дырэктара GfK Ukraine: «Вынікі апытаньня пацьвярджаюць, што палітычныя сілы толькі спэкулююць на моўным ды нацыянальным пытаньнях, тады як сапраўдныя патрабаваньні грамадзянаў да ўлады — утаймаваць рост коштаў і забясьпечыць працоўныя месцы»<ref>https://web.archive.org/web/20100419063535/http://www.interfax.com.ua/rus/main/36245/</ref>. Таксама адзначаецца, што напрыклад каля 70% кіеўскіх школьнікаў разумеюць расейскую, але размаўляюць толькі на ўкраінскай мове, яшчэ 25% у стане выкарыстоўваць расейскую мову вусна і толькі 8% вольна валодаюць расейскай мовай вусна ды пісьмова<ref>[http://www. bereginya.org/news/09.09.2009.html Проблема російської мови :: Міжнародная організація «Берегиня Світу»]</ref>. === Расейская мова ў судах === Зь 1 студзеня 2010 году дазваляецца праводзіць судовы разгляд на расейскай мове паводле ўзаемнае згоды бакоў. Грамадзянам, якія ня ў стане размаўляць на ўкраінскай ці расейскай мовах, дазволена карыстацца роднай мовай ці паслугамі перакладчыка. === Расейская мова як рэгіянальная === {{Асноўны артыкул|Рэгіянальныя мовы Ўкраіны|Закон Украіны «Пра асновы дзяржаўнае моўнае палітыкі»}} У 2003 годзе Ўкраіна ратыфікавала [[Эўрапейская хартыя рэгіянальных моваў|Эўрапейскую хартыю рэгіянальных моваў]] або моваў меншасьцяў выданьня 1992 году і прыняла закон Украіны «Пра ратыфікацыю Эўрапейскае хартыі рэгіянальных моваў або моваў меншасьцяў», які набыў моц 1 студзеня 2006 году. 6 красавіка 2011 году Кабінэт міністраў Украіны зацьвердзіў працэдуру вылучэньня сродкаў на падтрымку рэгіянальных моваў Украіны<ref>[https://web.archive.org/web/20131004212601/http://www.from-ua.com/news/cbb32cf93780c.html Кабмин выделил деньги на региональные языки Украины]{{ref-ru}}</ref>. Рэгіянальнымі мовамі лічыліся мовы, якія традыцыйна выкарыстоўваюцца ў межах пэўнае тэрыторыі дзяржавы грамадзянамі гэтае дзяржавы, якія складаюць групу, што паводле сваёй колькасьці меншая за рэшту насельніцтва гэтае дзяржавы; ды/або адрозьніваецца ад афіцыйнае мовы (моваў) гэтае дзяржавы<ref>[https://web.archive.org/web/20120531224254/http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb_n/webproc34?id=&pf3511=41018&pf35401=198572 ЗАКОН УКРАЇНИ «ПРО засади державної мовної політики»]</ref>. Закон «Пра асновы дзяржаўнае моўнае палітыкі» набыў моц 10 жніўня 2012 году<ref>[http://www.rbc.ua/ukr/newsline/show/v-ukraine-vstupil-v-silu-zakon-o-yazykah-10082012104900/ В Україні набув чинності закон про мови]</ref>. Законам дэкляравалася, што пры ўмове, калі колькасьць асобаў-носьбітаў рэгіянальнае мовы, якія пражываюць на тэрыторыі распаўсюджаньня гэтае мовы, складае 10 і больш % колькасьці яе насельніцтва, для гэтага рэгіянальнай мове на дадзенай тэрыторыі ўводзіцца шэраг прэфэрэнцыяў: яна выкарыстоўвалася на гэтай тэрыторыі ў працы мясцовых органаў дзяржаўнае ўлады ды органаў мясцовага самакіраваньня, ужывалася і вывучалася ў дзяржаўных і камунальных навучальных установах, а таксама выкарыстоўвалася ў іншых сфэрах грамадзкага жыцьця. Акрамя таго, дадзены закон дэкляраваў свабоднае выкарыстаньне, поруч зь дзяржаўнай мовай, рэгіянальных моваў у такіх сфэрах, як эканамічная і сацыяльная дзейнасьць прадпрыемстваў, установаў, арганізацыяў, прыватных прадпрымальнікаў, аб’яднаньняў грамадзянаў; адукацыя, навука, культура, інфарматыка, СМІ ды сувязь, рэкляма. Расейская як рэгіянальная мела статус у наступных рэгіёнах: [[Файл:Реализация Закона Украины «Об основах государственной языковой политики» на региональном уровне.svg|thumb|right|230px|Рэгіёны Ўкраіны, дзе расейская мова мела рэгіянальны статус (пазначаныя {{Легенда|#FF8080|}} чырвоным колерам).]] * [[Адэса]] (13 жніўня 2012 году)<ref>[http://www.odessa.ua/acts/council/43297/ Решение Одесского городского совета №&nbsp;2419-VI от 13.08.2012 «О реализации положений Закона Украины „Об основах государственной языковой политики“ в городе Одессе»]{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2012/08/13/6970739/ В ОДЕСІ РОСІЙСЬКІЙ МОВІ НАДАЛИ СТАТУС РЕГІОНАЛЬНОЇ]</ref> * [[Данецкая вобласьць|Данецкая]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160305114057/http://sovet.donbass.com/?lang=ru&sec=02.01&iface=Public&cmd=showdoc&args=id:2557 Решение Донецкого областного совета от 16 августа 2012 года №&nbsp;6/14-346 «О реализации Закона Украины „Об основах языковой политики“ в Донецкой области»]</ref> ды [[Запароская вобласьць|Запароская]] вобласьці, [[Севастопаль]] (16 жніўня 2012 году)<ref>[http://www.unian.ua/news/520537-donetska-ta-zaporizka-oblasti-zatverdili-regionalniy-status-rosiyskoji-movi.html Донецька та Запорізька області затвердили регіональний статус російської мови]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120826120334/http://rada.berdyansk.net/?p=15582 Рішення двадцятої позачергової сесії Запорізької обласної ради шостого скликання від 16.08.2012 №&nbsp;2]</ref><ref>[http://enews.in.ua/u-sevastopoli-rosijska-mova-stala-rehionalnoyu/ У Севастополі російська мова стала регіональною]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]], [[Луганская вобласьць|Луганская]] ды [[Хэрсонская вобласьць|Хэрсонская]] вобласьці (17 жніўня 2012 году)<ref>[https://web.archive.org/web/20120819070421/http://news.tochka.net/ua/126870-russkiy-yazyk-priznali-regionalnym-v-dnepropetrovskoy-oblasti/ Російська мова стала регіональною у Дніпропетровській, Луганській і Херсонській областях]</ref><ref>[http://www.rbc.ua/ukr/newsline/show/hersonskiy-oblastnoy-sovet-predostavil-russkomu-yazyku-17082012123000 Херсонська обласна рада надала російській мові статус регіональної]</ref> * [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласьць)|Мікалаеў]] (21 жніўня 2012 году)<ref>[http://zaxid.net/home/showSingleNews.do?rosiyska_stala_regionalnoyu_i_v_mikolayevi&objectId=1263027 Російська стала регіональною і в Миколаєві]</ref> * [[Харкаўская вобласьць]] (30 жніўня 2012)<ref>[http://ipress.ua/news/movnyy_zakon_7010.html Харківська область визнала російську мову регіональною]</ref> * [[Мікалаеўская вобласьць]] (7 верасьня 2012 году)<ref>[http://www.unian.ua/news/523847-yazyik-stav-regionalnim-sche-v-odniy-oblasti.html «Язик» став регіональним ще в одній області]</ref>. 23 лютага 2014 году ў выніку палітычных падзеяў [[Эўрамайдан]]у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] ўхваліла закон пра страту моцы закону «Пра захады дзяржаўнай моўнай палітыкі», у якім, у прыватнасьці, прадугледжваўся статус некаторых моваў як рэгіянальных<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/88068.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Верховна Рада України ухвалила Закон "Про визнання таким, що втратив чинність, Закону України "Про засади державної мовної політики"| фармат = | назва праекту = | выдавец = Афіцыйны партал Вярхоўнай Рады Ўкраіны| дата = 23 лютага 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=У Росії вже відреагували на скасування «мовного закону»|арыгінал=|спасылка=http://www.unian.ua/politics/888680-u-rosiji-vje-vidreaguvali-na-skasuvannya-movnogo-zakonu.html|аўтар выданьня=|выданьне=УНІАН|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Аднак 3 сакавіка стала вядома, што выканаўца абавязкаў прэзыдэнта Ўкраіны [[Аляксандар Турчынаў]] не падпісаў дадзены закон<ref>{{Спасылка|аўтар = Дэпартамэнт інфармацыі ды камунікацыяў з грамадзкасьцю сакратарыяту КМУ.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.kmu.gov.ua/control/publish/article?art_id=247069823&utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter| копія = | дата копіі = | загаловак = Арсеній Яценюк підтвердив, що Турчинов не дав ходу скасуванню мовного закону 2012 року| фармат = | назва праекту = | выдавец = Урадавы партал. Адзіны вэб-партал органаў выканаўчае ўлады Ўкраіны| дата = 3 сакавіка 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref>. == Дасьледнікі == Праблемы ўкраіна-расейскіх моўных узаемаадносінаў дасьледавалі П. Жытэцкі, А. Курыла, М. Сулыма, М. Гладкі, А. Сыняўскі, С. Сьмерачынскі, Р. Смаль-Стоцкі, В. Чаплэнка, І. Біладзід, Ё. Багмут, Г. Іжакевіч-Цілуйка, Ф. Серада, Г. Гнацюк, Д. Мірошнык, А. Шылоўскі, Б. Шарпыла, Р. Болдыраў, А. Сярбенская, Л. Масэнка, В. Сталбунова, В. Ільенка, М. Рогаль, Л. Карабчынская, Б. Антанэнка-Давыдовыч, Ю. Шэвэлёў і іншыя. == Глядзіце таксама == * [[Русіфікацыя]] * [[Русіфікацыя Ўкраіны]] * [[Расейцы ва Ўкраіне]] * [[Суржык]] * [[Мовы ва Ўкраіне]] * [[Расейская мова ў Беларусі]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Енциклопедія українознавства. У 10-х томах. / Головний редактор Володимир Кубійович. — Париж; Нью-Йорк: Молоде життя, 1954—1989 * Українська мова у XX сторіччі: історія лінгвоциду: документи і матеріали. / Упоряд.: Лариса Масенко, Віктор Кубайчук, Орися Демська-Кульчицька та ін. — Київ: Видавничий дім «Києво-Могилянська академія», 2005. — 399 с ISBN 966-518-314-1 [https://web.archive.org/web/20210809163042/http://movahistory.org.ua/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%83_%D0%A5%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%87%D1%87%D1%96:_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B4%D1%83 Зміст книжки.] [https://web.archive.org/web/20121113090811/http://lib.movahistory.org.ua/Uk_mova_Istoriya_ingvotsydu_2005+OCR+Zmist.djvu Djvu-файл книжки з текстовим шаром і навігацією]. * Зеленецкий К. О русском языке в Новороссийском крае. О. 1855; * Долопчев В. Опыт словаря неправильностей в русской разговорной речи (преимущественно в Южной России). О. 1886, друге вид. 1909; * Смаль-Стоцький Р. Українськ. мова в Соз. Україні. В. 1936; друге вид. Нью-Йорк&nbsp;— Торонто&nbsp;— Сідней&nbsp;— Париж 1969; * Tichyý F. Vývojsoučasného spisovného jazyka na Podkarpatské Rusi. Прага 1938; * Їжакевич (&nbsp;— Цілуйко) Г. Питання російсько-українських мовних зв’язків. К. 1954; * Гнатюк Г. Російсько-українськ. літ.-мовні зв’язки в другій пол. XVIII&nbsp;— першій четверті XIX ст. К. 1957; * ''Мирошник Д.'' Н.&nbsp;В.&nbsp;Гоголь. Его роль в укреплении русско-украинских языковых связей. X. 1959; * Славянское языковедение, библиографический указатель литературы, изданной в СССР с 1918 по 1960 гг., 1&nbsp;— 2 М. 1963; * Королевич Н., Сарана Ф. Слов. філологія в Україні (1958&nbsp;— 62), бібліографія. К. 1963; * Питання стилістики української мови в її взаємозв’язку з ін. слов. мовами. Тези доповідей міжвузівської наук. конференції. Чернівці 1963; * Республіканська наукова конференція з питань російсько-українських мовних зв’язків. Тези доповідей. XII. 1964. Луганське 1964; * Зв’язки української мови з рос. та ін. слов. мовами в 16&nbsp;— 19 ст, К. 1968; * Королевич Н. (й ін.). Слов. філологія в Україні (1963&nbsp;— 67), бібліографія, частина 1. Мовознавство. Фолкльористика. к. 1968; * Україно-рос. мовні зв’язки радянського часу. К. 1969; * Славянское языковедение, библиографический указатель литературы, изданной в СССР с 1961 по 1965 г., с дополнением за предыдущие годы. М. 1969; * Штець М. Літ. мова українців Закарпаття і Сх. Словаччини (після 1918). Братіслава 1969; * Shevelov G. Zum Problem des ukrainischen Anteils an der Bildung der russischen Schriftsprache Ende des 18 Jahrhunderts. Wiener slavistisohes Jahrbuch 16. 1970. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20131210160027/http://statistika.in.ua/mova2001/rosiyska Карта російської мови в Україні по населених пунктах] * [https://web.archive.org/web/20170731033237/http://www.ipiend.gov.ua/img/monograph/file/movna_sit_49.pdf МОВНА СИТУАЦІЯ В УКРАЇНІ: між конфліктом і консенсусом] * [https://web.archive.org/web/20110522141706/http://nbb.com.ua/news/960/5/ Аналіз мовної ситуації в Україні] на сайце руху [[Не будь байдужим (рух)|Не будь байдужим]] * [https://web.archive.org/web/20080531231753/http://www.analitik.org.ua/publications/joint/3dd2502a/3dd25952/ Белецкий М., Толпыго А. Национально-культурные и идеологические ориентации населения Украины // Полис. — Москва, 1998, № 4]{{ref-ru}} * [http://razumkov.org.ua/socpolls.php?cat_id=174 Соціологічні опитування Центру Разумкова, присвячені мовному питанню]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20101209145653/http://russiancourses.ho.ua/our_school.html ЦЕНТР СЛАВЯНСКИХ ЯЗЫКОВ] [[Катэгорыя:Мовы Ўкраіны]] 910bl5sswreesre1u9xh8b30mch9s7g 2697834 2697833 2026-10-27T12:02:25Z ~2026-57298-00 100883 /* Пранікненьне */ 2697834 wikitext text/x-wiki '''Расейская мова ва Ўкраіне''' — другая паводле ўжыванасьці мова ва [[Украіна|Ўкраіне]], пасьля [[украінская мова|ўкраінскае мовы]]. Паводле афіцыйных зьвестак Усеўкраінскага перапісу насельніцтва 2001 году<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/ Всеукраїнський перепис населення 2001]</ref>, [[расейская мова|расейскую мову]] назвалі роднай 14 млн 273 тыс. [[Грамадзянства Ўкраіны|грамадзянаў Украіны]], або 29,6% [[насельніцтва Ўкраіны|насельніцтва краіны]]. Зь іх этнічныя [[расейцы]] складаюць 56%, у гэтым ліку астатнія адсоткі склалі прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў. Украінская мова пераважае ў Заходняй Украіне, у цэнтральных ды паўночна-ўсходніх рэгіёнах краіны, расейская — у [[Данбас]]е, [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыме]] ды на поўдні<ref name="uabooks.info">https://web.archive.org/web/20130620131040/http://uabooks.info/ua/book_market/analytics/?pid=2386</ref>. Пасьля прыняцьця закону [[Вадзім Калесьнічэнка|Калесьнічэнкі]]-[[Сяргей Ківалаў|Ківалава]] «Аб асновах дзяржаўнае моўнае палітыкі» расейская стала [[рэгіянальная мова|рэгіянальнай мовай]] у шэрагу [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украіны|вобласьцяў]] Украіны. У [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспубліцы Крым]] згодна з Канстытуцыяй Аўтаномнай Рэспублікі Крым з 1999 року ёй таксама нададзены шэраг функцыяў<ref>[https://web.archive.org/web/20070928160115/http://www.crimea.ru/article_info_big16041.htm Конституція АР Крим]</ref>. Сукупнасьць шматлікіх пытаньняў, зьвязаных з ужыткам ды выкарыстаньнем расейскае мовы ва Ўкраіне, а таксама з гісторыяй яе ўзьнікненьня й разьвіцьця на ўкраінскіх тэрыторыях, тлумачацца гісторыкамі, мовазнаўцамі і палітолягамі па-рознаму. Гэтыя асаблівасьці зьвязаныя з шэрагам аспэктаў [[гісторыя Ўкраіны|гісторыі]] й [[культура Ўкраіны|культуры]] Ўкраіны, якія асьвятляліся ў розныя гістарычныя пэрыяды з пункту гледжаньня рознабаковых палітычных ідэалёгіяў, а таксама з той акалічнасьцю, што пытаньне расейскай мовы ва Ўкраіне шырока выкарыстоўваецца як прадмэт сучаснае палітычнае барацьбы. Расейская мова ва Ўкраіне па-рознаму асьвятляецца рознымі палітычнымі сіламі Ўкраіны ды Расеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="Цвілюк">'' Цвілюк С. А.'' Українізація України. Тернистий шлях національно-культурного відродження доби сталінізму. «Маяк», Одеса, 2004 ISBN 996-587-115-3</ref><ref name="Кучма">''Кучма Л.'' [[Україна — не Росія (кніга)]], «Час», Москва, 2003 ISBN 5-94117-075-0</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя расейскай мовы ва Ўкраіне|Русіфікацыя|Русіфікацыя Ўкраіны}} === Пранікненьне === [[Файл:46-101-1254 Lviv Pidvalna 13 001.jpg|міні|230пкс|Помнік [[Іван Фёдараў|Iвану Фёдараву]] ў цэнтры Львова]] Некаторыя з украінскіх дасьледнікаў ставяць пытаньне аб мажлівым узьнікненьні [[аканьне|акаючых]] формаў у гаворках {{Артыкул у іншым разьдзеле|Чарнігаўшчына|Чарнігаўшчыны|uk|Чернігівщина}} пад уплывам [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскае дзяржавы]], у складзе якой зямля знаходзілася ў часы 1503—1618 гадоў. На [[Запароская Сеч|Запарожскай Сечы]] ў XVII-XVIII стагоддзях існаваў Данскі курань, створаны добраахвотнікамі, якія паходзілі з Войска Данскога. У казацкіх летапісах сярод вядомых асоб, якія служылі ў курэне ў 1688 годзе згадваўся ўдзельнік Паўстання Хмяльніцкага Макарый Данскі. Паводле Рэестра Войска Запарожскага 1756 года Данскі курэнь, які з'яўляўся адным з 38 курэнне складнікаў войска Сечы, налічваў 205 казакоў. Пасля ліквідацыі запарожскага казацтва і перасялення часткі казакоў на Кубань у канцы XVIII стагоддзя ў дакументах Кубанскага войска згадваўся ўласны курань Данскі, назва якога атрымала ў спадчыну станіца Дзінская <ref>[https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=DOP&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Kureni_Zaporozki КУРЕНІ ЗАПОРОЗЬКІ 18 СТ.]</ref><ref>[https://mamayeva-sloboda.kyiv.ua/territory/kozatski-hresty/ Козацькі хрести]</ref><ref>[https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fhistory.org.ua%2FJournALL%2Fjournal%2F2001%2F1%2F9.pdf Стрижак О. С. До етногенезу та етномовної історії кубанців-чорноморців / Стрижак О. С. // Український історичний журнал. — 2001. — № 1. — с. 103—105]</ref><ref>Реєстр Війська Запорозького 1649 року : транслітерація тексту / НАН України, Археогр. коміс. [та ін.]; [підгот.: О. В. Тодійчук (голов. упоряд.) та ін. ; редкол.: Ф. П. Шевченко (відп. ред.) та ін.]. Київ: Наук. думка, 1995. 586</ref>.   Узьнікненьне першых істотных расейскіх паселішчаў ва Ўкраіне (поўнач Чарнігаўшчыны) прыпадае на другую палову XVII ст. ([[стараверы]]), адкуль хваля расьсяленьня ў XVIII—XIX стагодзьдзях распаўсюджвалася ў [[Правабярэжная Ўкраіна|Правабярэжную Ўкраіну]] ды поўдзень Украіны. У 1723 годзе на землях Войска Запарожскага Нізавага стараабраднікамі з вёскі Знаменскае Арлоўскай губерні была заснавана вёска Знаменка Другая ад якой атрымаў сваю назву заснаваны пазней горад [[Знаменка (горад)|Знаменка]] <ref>[https://vk.kr.ua/putivnyk/tourist-objects/historical/8756-vd-znamenki-pochatku-xviii-stolttya-do-suchasnoyi-znamyanki-drugoyi.html Від Знаменки початку XVIII століття до сучасної Знам’янки Другої]</ref>. Іншая хваля калянізацыі расейскімі стараверамі займала абшар ад Паўночнае [[Дабруджа|Дабруджы]] й Паўднёвае [[Бэсарабія|Бэсарабіі]] да [[Букавіна|Букавіны]], калі ў 1770-х гадох «[[Ігнат Някрасаў|някрасаўцы]]» канчаткова пасяліліся ў вусьці [[Дунай|Дунаю]], адкуль іх вэрбавалі аўстрыйскія ўлады ў 1780-х гадох для пасяленьня на [[Букавіна|Букавіну]] ды [[Хоцін]]шчыну (вёскі Белая Крыніца, Белавусаўка, Ліпаваны — іх гаворкі дасьледавалі В. Сталбунова й У. Кузьняцоў). З нагоды выразнае й акрэсьленае [[канфэсія|канфэсійнае]] адасобленасьці расейскіх старавераў ад украінцаў, іх гаворкі (пераважна паўднёварасейскія, радзей — сярэднерасейскія) у малым аб’ёме зазналі ўплыў з боку [[украінская мова|ўкраінскае мовы]] (перадусім у [[лексыка|лексыцы]]). У 1817 годзе, падарожнічаючы Ўкраінай, расейскі князь Іван Даўгарукаў паказваў на тое, што мясцовае насельніцтва не разумее расейскую мову: {{Цытата|[[Палтава|Здесь (у Палтаве)]] я уже почиталъ себя в чужихъ краях, по самой простой, но для меня достаточной причине: я пересталъ понимать языкъ народный; сомной обыватель говорилъ, отвѣчалъ на мой вопросъ, но не совсѣмъ разумѣлъ меня, а я изъ пяти его словъ требовалъ тремъ переводу. Не станемъ входить в лабиринтъ подробныхъ и тонкихъ рассужденій; дадимъ волю простому понятію, и тогда многіе, думаю, согласятся со мною, что где перестаетъ нам быть вразумительно наречіе народа, тамъ и границы нашей родины, а по-моему, даже и отечества<ref>[http://www.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/kiev_old/2010_2/11-Melzyn-133-141.pdf Максим МЕЛЬЦИН. ІСТОРИЧНІ ПОСТАТІ. ПАМЯТНЫЕ МЕСТА УКРАИНЫ В МЕМУАРАХ И ПУТЕВЫХ ЗАМЕТКАХ кн. И.М. ДОЛГОРУКОВА: знаменитое и лично значимое. С. - 135.]</ref>.}} Калянізацыйныя хвалі расейскіх пасяленцаў у рэгіён [[Харкаў|Харкава]] ды [[Варонеж]]у (украінскія пасяленцы сустрэліся зь імі на гэтай тэрыторыі прыкладна ў XVII ст.), поўдню Ўкраіны (напрыканцы XVIII ст. і напачатку XIX ст. — стараверы, прыгонныя сяляне, пераведзеныя расейскімі абшарнікамі на больш прыбытковыя глебы, вайсковыя [[кантаністы]], уцекачы) — зазналі на сабе (апроч буйных суцэльных арэалаў) у цэлым [[культурная асыміляцыя|асыміляцыю]] з боку [[украінцы|ўкраінскага]] сельскага насельніцтва навакольных мясьцінаў; разам з гэтым [[стэп]] ды [[Слабажаншчына|слабажанскія]] гаворкі ўкраінскае мовы ў рознай ступені цярпелі ўплыў расейскае мовы. [[Файл:Євфросинія Дудник-Кравцова з тіткою Варею.jpg|міні|230пкс|Жыхары вёскі Дейнегоўка Александрiйскага павета Херсонскай губерні, нашчадкі стараабраднікаў, пачатак XX стагоддзя]] Больш суцэльныя арэалы распаўсюджаньня гаворак расейскае мовы захоўваліся ў паўднёвай Бэсарабіі (перасяленцы з [[Арол (горад)|Арлоўскага]] й [[Курск]]ага рэгіёнаў), паўночнай частцы [[Адэса|Адэскага]] рэгіёну, некаторых іншых рэгіёнах. == Русіфікацыя ды яе ўплыў на ўкраінскую мову == {{Асноўны артыкул|Русіфікацыя}} Русіфікаваныя гаворкі гарадзкіх нізоў, прыгарадаў ды працоўных паселішчаў рэгіёнаў Данбасу й [[Дняпро (горад)|Дняпра]] ўзьніклі праз русіфікацыю мясцовага ўкраінскага элемэнту ды пастаяннага прытоку расейцаў, якія прыбывалі сюды для працы, ствараючы дробнаўрадавы, рамесны, купецкі й рабочы пласты. Расейскія гаворкі вялікіх местаў, якія маглі быць насычанымі [[арго|аргатызмамі]] ды [[слэнг]]ам, набылі асаблівае пашырэньне па [[Кастрычніцкі пераварот|кастрычніцкім перавароце]], утрымоўвалі сваю расейскамоўную форму, у прыватнасьці з нагоды пастаяннага сэзоннага флюктуацыйнага прытоку яе носьбітаў. Гэты моўны [[суржык]] характарызуюць некаторыя паўднёва-ўкраінскія супольнасьці, прыкладам вымаўленьне традыцыйнага ўкраінскага фрыкатыўнага гука [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/ɣ/]] (пазначаецца літарай ''г''; гук уласьцівы таксама й беларускай мове) у процівагу расейскаму выбухному гуку [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/g/]] (ва ўкраінскай мове, а таксама ў [[клясычны правапіс беларускай мовы|клясычным правапісе]] беларускае мовы пазначаецца літарай ґ, у [[лацінка|лацінцы]] — g), вымаўленьне [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/ɔ/]], [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/ɛ/]], [[міжнародны фанэтычны альфабэт|/j/]] са спарадычным аканьнем, вымаўленьне ''э'', ''’э'', ''йэ'' у пазыцыі этымалягічнага [[Яць|''ѣ'']], зацьвярдзелыя ''р'' ды губныя ў канцы слова, [[ёт]]аваная рэалізацыя спалучэньняў накшталт ''вя'', ''бя'', ''пя'', цьвёрдыя ''ч'', ''шч'' (блізкая аналёгія — у [[трасянка|трасянцы]]), украінская міжслоўная фанэтыка ды націск, кіраваньне дзеясловаў ды прыметнікаў, а таксама бытавыя лексычныя ўкраінізмы й неадрозьніваньне прэдыкатыўных ад атрыбутыўных формаў прыметніка. [[Файл:PEREPUS 1897.jpg|міні|230пкс|Пашырэньне ўкраінскае, расейскае ды іншых моваў на сёньняшняй тэрыторыі Ўкраіны згодна зь перапісамі 1897—1910 гадоў.]] Украінскі правінцыйны варыянт расейскае мовы выкарыстоўваўся раней сярод абшарнікаў і правінцыйнай інтэлігенцыі, пазьней у асяродзьдзі партыйных чыноўнікаў і тэхнічнай інтэлігенцыі ў выніку русіфікацыйнага ціску й [[моўная палітыка|моўнае палітыкі]], што была скіраваная на бадай што расейска-ўкраінскі моўны [[білінгвізм]] тых асобаў, што ня могуць ці не жадаюць адразу перайсьці на расейскую мову. Той мэце служыла адпаведная папуляцыйная палітыка (з адпраўленьнем украінцаў на сэзонную працу па-за [[УССР|ЎССР]] і адпраўкай ва Ўкраіну расейцаў і замежнікаў, якія былі вымушаныя выкарыстоўваць расейскую мову) і такая ж моўная палітыка (у структуру ўкраінскае літаратурнае мовы замацоўваліся толькі элемэнты, тоесныя з расейскімі, пераадольваюцца адрозьненьні, патураньне расейска-ўкраінскаму суржыку мескіх нізоў ды працоўных). Законамі 1869 ды 1886 гадоў [[Расейская імпэрыя|расейскі]] ўрад ажно да рэвалюцыі выплочваў грашовую надбаўку дзяржаўным службоўцам немясцовага паходжаньня на Правабярэжжы для яго русіфікацыі (афіцыйна — для дэпалянізацыі), прывабіўшы такім шляхам значную колькасьць расейцаў; такая ж палітыка праводзілася й Расейскай праваслаўнай царквою. Украінскі правінцыйны варыянт літаратурнае расейскае мовы мае праявы галоўным чынам у вымаўленьні як і ў рознай насычанасьці (у залежнасьці ад расейскамоўнае культуры асобы) асобнымі рысамі мескага ўкраінска-расейскага суржыку. У [[Галічына|Галічыне]] й на Букавіне (у XIX ст.) ды [[Закарпацьце|Закарпацьці]] (ажно па 1945 г.) распаўсюджвалася праз прэсу й выданьні масквафільскага лягеру (пераважна сярод часткі духавенства і, радзей, сьвецкай інтэлігенцыі) асобная форма літаратурна-моўнага «[[язычые|язычыя]]»: архаізаваная сумесь украінскіх ды расейскіх царкоўнаславянізмаў з украінскім вымаўленьнем і абавязковым [[этымалёгія|этымалягічным]] [[правапіс]]ам. == Сучаснасьць == === Грамадзтва === [[Файл:Discrimination of Ukrainian language.jpg|міні|230пкс|''Дзяўчынка, пасунься, ты мяне прыціскаеш!'' Карыкатура на становішча расейскае й украінскае моваў ва Ўкраіне.]] [[Файл:Meeting in Kharkov.jpg|міні|230пкс|Чальцы русафільскай арганізацыі выказваюць сваю падтрымку рашэньню Харкаўскае мескае рады зрабіць расейскую афіцыйнаю на мясцовым узроўні.]] [[Файл:IspeakRussian.jpg|міні|230пкс|Расейскамоўныя актывісты зьбіраюць подпісы на падтрымку ўвядзеньня расейскае мовы як рэгіянальнае ў Адэсе, 2007 год.]] [[Файл:Russianlang2001ua.PNG|міні|230пкс|Расейская мова як родная мова насельніцтва паводле перапісу 2001 году.]] Паводле зьвестак Усеўкраінскага перапісу насельніцтва Ўкраіны ў 2001 годзе, ва Ўкраіне пражывала блізу 8 000 000 расейцаў (17,3% ад агульнага складу насельніцтва краіны). Адсоткавая дзеля аднамоўных расейцаў, якія карыстаюцца толькі расейскай мовай, складае ад 80 да 85%<ref>[https://web.archive.org/web/20071124125111/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/ Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20101130221837/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року]</ref><ref>[http://www.obozrevatel.com/news/2007/3/23/162212.htm Мовний баланс: сухі факти проти крикливих політиканів.]</ref>. Паводле афіцыйных зьвестак гэтага перапісу<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/ Всеукраїнський перепис населення 2001]</ref>, расейскую мову назвалі роднай 14 273 000 грамадзянаў Украіны, або 29,6% насельніцтва краіны. Зь іх этнічныя расейцы складаюць 56%, тады як рэшта — прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/language/ Мовний склад населення України за даними перепису 2001 року]</ref><ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/ Національний склад населення України за даними перепису 2001 року]</ref>: * 5545 тыс. [[украінцы|украінцаў]], * 172 тыс. [[беларусы ва Ўкраіне|беларусаў]], * 86 тыс. [[габрэі|габрэяў]], * 81 тыс. [[грэкі|грэкаў]], * 62 тыс. [[баўгары|баўгараў]], * 46 тыс. [[малдаване|малдаванаў]], * 43 тыс. [[татары|татараў]], * 43 тыс. [[армяне|армянаў]], * 22 тыс. [[палякі|палякаў]], * 21 тыс. [[немцы|немцаў]], * 15 тыс. [[крымскія татары|крымскіх татараў]]. Расейцы Ўкраіны карыстаюцца ўсімі правамі грамадзянаў і маюць усе сродкі для разьвіцьця расейскае культуры й мовы. Так ва Ўкраіне існуюць 14 дзяржаўных [[тэатар|тэатраў]], музэй расейскага мастацтва ў [[Кіеў|Кіеве]], існуюць расейскія дзіцячыя садкі, школы. У адсоткавым дачыненьні колькасьць расейскіх школаў ва Ўкраіне пераўзыходзіць адсотак грамадзянаў расейскае нацыянальнасьці (такое становішча расейскай мовы ва Ўкраіне значна адрозьніваецца ад становішча ўкраінскае мовы ў Расеі, дзе на каля 4 мільёны грамадзянаў Расеі ўкраінскае нацыянальнасьці не існуе ніводнае ўкраінамоўнае школы, тэатру, вышэйшае навучальнае ўстановы<ref>[https://web.archive.org/web/20070519054819/http://www.kngu.org/KongrUkr/Communit/ObzhRuss.htm Конгрес національних громад України]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081205071800/http://kobza.com.ua/content/view/2292/87/ Українська мова та освіта в Російській Федерації]</ref>). Носьбіты расейскае мовы досыць камфортна адчуваюць сябе ва Ўкраіне. Так паводле зьвестак апытаньняў у Кіеве паводле моўнае прыкметы дыскрымінацыю зазналі толькі 11,9% апытаных носьбітаў расейскае мовы, у той час як носьбіты ўкраінскае мовы ў Кіеве зазналі значна большы ўзровень дыскрымінацыі на моўным грунце — 54,8% апытаных<ref>[http://exlibris.org.ua/swirz/r02.html Костянтин Свіржецький. Захистимо російську мову!]</ref>. === Кнігавыданьне і СМІ === Паводле зьвестак Кніжнае палаты, станам на 15 чэрвеня 2009 году на ўкраінскай мове ў краіне было выдадзена 6457 кніжных найменваньняў тыражом 11 170 000 экзэмпляраў, на расейскай — 2460 кніжных найменваньняў тыражом 8 341 000 экзэмпляраў. Паводле зьвестак Міністэрства юстыцыі, на жнівень 2009 году ва Ўкраіне зарэгістравана 25 933 украінамоўных, 3659 расейскамоўных ды 17 690 украіна-расейскамоўных [[газэта]]ў ды [[часопіс]]аў. У падпісным каталёгу «Роспечати» за 2008 год прапаноўваюцца да падпіскі 125 украінскіх газэтаў і часопісаў (пераважна навуковыя часопісы). Рэестар расейскае прэсы складае 150 старонак у каталёгу выданьняў замежных краінаў у другім паўгодзьдзі 2009 году. === Адукацыя === Згодна з апытаньнем, у 1998 годзе 47,2% апытаных лічылі, што расейская мова павінная выкладацца ў тым жа аб’ёме, што й украінская; 28,1% — у меншым за ўкраінскую, але ў большым за іншыя замежныя; 16,8% (у асноўным засяроджаныя ў Заходняй Украіне) лічылі, што расейская павінная выкладацца ня ў большым аб’ёме за іншыя замежныя мовы<ref name="Белецкий">[https://web.archive.org/web/20080531231753/http://www.analitik.org.ua/publications/joint/3dd2502a/3dd25952/ М. Белецкий, А. Толпыго «Национально-культурные и идеологические ориентации населения Украины» {{ref-ru}}]</ref>. Паводле зьвестак Міністэрства адукацыі і навукі, ва Ўкраіне адсочваецца тэндэнцыя да зьмяншэньня колькасьці навучальных установаў з расейскай мовай навучаньня. Гэтаму спрыяюць незалежнасьць Украіны, зацьверджаньне дзяржаўнага статусу ўкраінскае мовы, а таксама самасьвядомасьць ўкраінцаў. У 2008/2009 навучальным годзе ва Ўкраіне функцыянавала 20 045 агульнаадукацыйных навучальных установаў, у якіх навучалася 4 438 383 вучні. У тым ліку * 1 199 агульнаадукацыйных навучальных установаў — з навучаньнем на расейскай мове: у іх атрымліваюць адукацыю 403 719 вучняў. * 1 628 школаў — з навучаньнем на ўкраінскай ды расейскай мовах (на расейскай мове навучаюцца 368 594 вучні). Працуюць таксама школы з навучаньнем на трох мовах (украінскай, расейскай ды крымска-татарскай; на ўкраінскай, расейскай ды румынскай; на ўкраінскай, расейскай ды баўгарскай; на ўкраінскай, расейскай ды малдаўскай). Агулам, у агульнаадукацыйных навучальных установах Украіны на расейскай мове навучаюцца 779 423 вучні. Апроч таго, расейскую мову як прадмэт вывучаюць 1 292 518 вучняў, а як факультатыў або ў гурткох — 165 544 вучні. Такім чынам, колькасьць расейскіх школаў ва Ўкраіне складае 5,9% ад іх агульнае колькасьці (для параўнаньня, у 1991/1992 годзе іх было 3 364, што складала 15,9% ад іх агульнае колькасьці). Ва Ўкраіне функцыянуе 919 прафэсійна-тэхнічных установаў. У 35 установах выкладаньне ўсіх прадмэтаў праводзіцца на расейскай мове. Колькасьць вучняў, якія навучаюцца на расейскай мове, складае 51,4 тыс. асобаў, або 12,5% ад агульнае колькасьці вучняў. Усе прадмэты выкладаюцца на расейскай мове ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспубліцы Крым]] — у 29 прафэсійна-тэхнічных навучальных установах, а ў [[Севастопаль|Севастопалі]] — у 6 такіх установах. Часткова на расейскай мове выкладаюцца прадмэты ў некаторых установах Днепрапятроўскай, Данецкай, Запароскай, Луганскай, Адэскай, Харкаўскай абласьцей. Вышэйшыя навучальныя ўстановы, якія прапаноўваюць атрыманьне адукацыі на расейскай мове, знаходзяцца ў асноўным у [[Луганск]]у, [[Данецк]]у, [[Харкаў|Харкаве]], [[Дняпро (горад)|Дняпры]], [[Адэса|Адэсе]] ды Аўтаномнай Рэспубліцы Крым. У 2008/2009 годзе колькасьць студэнтаў установаў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, якія навучаюцца на расейскай мове, складала 45 907 (для параўнаньня: у 1999/2000 годзе іх было 123 560), а колькасьць студэнтаў установаў трэцяга-чацьвёртага ўзроўняў акрэдытацыі, якія навучаюцца на расейскай мове, складала 280 767 (для параўнаньня, у 1999/2000 годзе іх было 395 605). То бок у гэтым навучальным годзе на расейскай мове навучаліся 326 674 студэнты. Адзін з варыянтаў іх працаўладкаваньня — [[пэдагогіка]]. Зараз пэдагогаў для школаў з расейскай мовай выкладаньня рыхтуюць 12 вышэйшых навучальных установаў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі ды 34 вышэйшых навучальных установы трэцяга-чацьвёртага ўзроўняў акрэдытацыі<ref>[https://web.archive.org/web/20090827005102/http://www.dt.ua/3000/3050/66878/ Дзеркало тижня № 30 (758) 15 — 21 серпня 2009. Українська діаспора: менталітет «в екзилі»? Автор: Ірина Кириченко]</ref>. Па стане на 2024 год, колькасць устаноў агульнай сярэдняй адукацыі (ЗЗСО) скарацілася на 2,3% у параўнанні са звесткамі за 2022/2023 год. У 12352 школах навучаўся 3867801 навучэнец (з улікам дзяцей, якія за мяжой, але працягваюць вучыцца дыстанцыйна). Колькасць ЗЗСО, у якіх навучанне праходзіць выключна на ўкраінскай мове, у 2023 годзе склала 12155 — 98,4%. Акрамя таго, на ўкраінскай навучаецца 3834708 навучэнцаў — 99,1%. 447 школьнікаў (0,01%) працягваюць вучыцца на расейскай мове на ўзроўні з дзяржаўнай. У 2022/2023 навучальным годзе такіх было 1362. У 2022 годзе колькасць навучэнцаў, якія вывучалі расейскую мову ў школах, зменшылася ў больш чым у 100 разоў: з 454,8 тысяч у верасні 2021 года да каля 4 тысяч па стане на 1 верасня 2022 года. У 2023/2024 годзе колькасць школьнікаў, якія вывучаюць расейскую мову як асобны прадмет, скарацілася яшчэ ў 5 разоў — да 768. Расейскую мову працягваюць выкладаць у 3 школах Украіны<ref name=":0">{{Cite web|url=https://life.pravda.com.ua/society/rosiysku-movu-v-ukrajini-vivchayut-menshe-nizh-800-uchniv-zvit-movnogo-ombudsmena-301344/|title=У деяких школах України досі вивчають російську як окремий предмет: звіт мовного омбудсмена|lang=uk|website=Українська правда. Життя|access-date=2024-06-23}}</ref>. === Тэрытарыяльная дыфэрэнцыяцыя === [[Файл:Ukraine_census_2001_Ukrainian.svg|міні|230пкс|Украінская мова як родная ва Ўкраіне па абласьцях паводле перапісу 2001 году.]] [[Файл:Ukraine census 2001 Russian.svg|міні|230пкс|Расейская мова як родная ва Ўкраіне па абласьцях паводле перапісу 2001 году.]] Згодна са зьвесткамі [[Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялёгіі|Кіеўскага міжнароднага інстытуту сацыялёгіі]], (2004) пераважна расейскую мову выкарыстоўвае для зносінаў абсалютная большасьць насельніцтва паўднёвых і ўсходніх рэгіёнаў<ref name="portret">[https://web.archive.org/web/20150403101945/http://www.analitik.org.ua/researches/archives/3dee44d0/41ecef0cad01e/ Портрет электоратов Ющенко и Януковича]</ref>: * [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крым]] — 97% * [[Адэская вобласьць]] — 85% * [[Данецкая вобласьць]] — 93% * [[Днепрапятроўская вобласьць]] — 72% * [[Запароская вобласьць]] — 81% * [[Луганская вобласьць]] — 89% * [[Мікалаеўская вобласьць]] — 66% * [[Харкаўская вобласьць]] — 74% Стаўленьне да статусу расейскае мовы значна адрозьніваецца па рэгіёнах Украіны<ref name="Bel_3">[https://web.archive.org/web/20080531231753/http://www.analitik.org.ua/publications/joint/3dd2502a/3dd25952/ М. Белецкий, А. Толпыго: «Национально-культурные и идеологические ориентации населения Украины»]</ref>. Што датычыцца прыхільнікаў зьніжэньня статусу расейскае мовы, то больш за палову рэспандэнтаў, якія выступаюць за выключэньне расейскае мовы з афіцыйных зносінаў, жыве ў адным субрэгіёне: [[Галічына|Галічыне]]. Адпаведна ў ёй частка супраціўнікаў расейскае мовы складае 51%, тады як у наступнай за ёю [[Валынь|Валыні]] іх утрая менш — 17%<ref name="Bel_3" />. '''Жаданая дзяржаўная палітыка ў дачыненьні да расейскае мовы залежна ад рэгіёну (на 1998)''' {| class="wikitable sortable" |- ! Жаданая палітыка !! Захад{{Заўвага|Да рэгіёну Захад улучаныя Галічына (Тэрнопальская, Івана-Франкоўская ды Львоўская вобласьці) і Валынь (Валынская ды Роўненская вобласьці).}} !! Усход{{Заўвага|Да рэгіёну Ўсход улучаныя Луганская ды Данецкая вобласьці.}} !! Украіна ў цэлым |- | Прыбраць з афіцыйнае сфэры || 34,6% || 2,2% || 10,2% |- | Рэгіянальны статус || 39,8% || 35,1% || 35,4% |- | Дзяржаўны статус || 25,6% || 62,7% || 48,6% |} Паводле апытаньняў 2008 году, каля траціны грамадзянаў лічаць мэтазгодным увядзеньне другое дзяржаўнае мовы, у той час як большасьць — дзьве траціны, або 60,9% апытаных выступаюць за захаваньне толькі за ўкраінскаю мовай статусу дзяржаўнай<ref>[https://web.archive.org/web/20080618062856/http://newsru.ua/ukraine/16apr2008/zamovu.html Відповідно до опитувань, дві третини українців «за» єдину державну мову — українську]</ref>. === Украінскі варыянт расейскае літаратурнае мовы === Некаторыя ўкраінскія русісты лічаць, што на тэрыторыі незалежнай Украіны зараз адбываецца адасабленьне самабытнае ўкраінскае літаратурнае нормы расейскае мовы<ref>[https://web.archive.org/web/20130626191905/http://www.nr2.ru/crimea/228133.html NR2.RU: Украинские филологи изобретают в Крыму «украинский вариант русского литературного языка». 09.04.09. Крым.]</ref>. === Палітычны ўплыў === [[Файл:Wahlkreise ukraine 2006 eng.png|міні|230пкс|Вынікі парлямэнцкіх выбараў 2006 году]] [[Файл:RussianUseRu.PNG|міні|230пкс|Пашыранасьць расейскае мовы паводле рэгіёнаў Украіны (2003)]] Вынікі парлямэнцкіх выбараў паказваюць высокую сувязь электаральных перавагаў з мовай, якая дамінуе ў тым ці іншым рэгіёне<ref name="portret" /> за выключэньнем Кіева. Тую ж залежнасьць паказваюць і прэзыдэнцкія выбары. Напрыклад, [[Віктар Януковіч]] у трэцім туры атрымаў больш за палову галасоў менавіта ў тых абласьцях Украіны, дзе распаўсюджаная расейская мова<ref name="portret" />: Данецкая (93%), Луганская (92%), Днепрапятроўская (63%), Харкаўская (68%), АР Крым (81%), Адэская (68%), Запароская (70%), Мікалаеўская (70%), Хэрсонская (52%). Усяго ў гэтых абласьцях ён атрымаў ''81% усіх сваіх галасоў''<ref name="Kiev">Вынятак з гэтае залежнасьці прадстаўляе места Кіеў: нягледзячы на дамінаваньне расейскае мовы, большасьць выбарцаў тут галасавалі за [[Віктар Юшчанка|Віктара Юшчанка]].</ref>. Вобласьці зь пераважнай падтрымкай Януковіча адрозьніваюцца высокай дзеляй расейскамоўных людзей, якія пражываюць у кожнай зь іх. Нават калі дзеля расейцаў паводле самаідэнтыфікацыі ў вобласьці ня вельмі вялікая, як, напрыклад, у Адэскай ці Днепрапятроўскай вобласьцях (11% ды 16% адпаведна), то частка расейскамоўных у кожнай з гэтых вобласьцяў перавышае дзьве траціны. Дэталёвае дасьледаваньне наконт уплыву мовы размоваў на электаральныя перавагі выбарцаў правёў [[Кіеўскі цэнтар палітычных дасьледаваньняў і канфлікталёгіі|Кіеўскі «Цэнтар палітычных дасьледаваньняў і канфлікталёгіі»]]<ref name="portret" />{{Заўвага|Дасьледнікі разглянулі шэсьць лінгва-этнічных групаў сярод насельніцтва Ўкраіны: украінскамоўныя ўкраінцы (выбарцы, якія лічаць сябе этнічнымі ўкраінцамі і часьцей за ўсё размаўляюць на ўкраінскай мове), расейскамоўныя ўкраінцы (лічаць сябе этнічнымі ўкраінцамі, але часьцей за ўсё размаўляюць на расейскай мове), дзьвюхмоўныя ўкраінцы (ідэнтыфікуюць сябе як украінцы, аднолькава часта выкарыстоўваюць абедзьве мовы), украінамоўныя расейцы (ідэнтыфікуюць сябе як расейцы, але часьцей размаўляюць на ўкраінскай мове), расейскамоўныя расейцы (лічаць сябе расейцамі, часьцей выкарыстоўваюць расейскую мову), дзьвюхмоўныя расейцы (лічаць сябе расейцамі, аднолькава часта выкарыстоўваюць абедзьве мовы). Для аналізу былі выкарыстаныя зьвесткі сацыялягічнага дасьледаваньня перад трэцім турам выбараў Прэзыдэнта 2005, праведзенае [[Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялёгіі|Кіеўскім міжнародным інстытутам сацыялёгіі]] (2000 рэспандэнтаў).}}. Згодна з дасьледаваньнем, лінгва-этнічная самаідэнтыфікацыя выбарцаў ёсьць важным палітычным фактарам ва Ўкраіне (табліца). '''[[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2004 году]]: як галасавалі лінгва-этнічныя групы.''' {| class="wikitable" |- ! Група !! Частка выбарцаў{{Заўвага|Сума частак ня роўная дакладна 100% праз хібы акругленьня.}} !! За Юшчанка !! За Януковіча |- | Украінамоўныя ўкраінцы || 38% || 81% || 12% |- | Расейскамоўныя ўкраінцы || 30% || 28% || 60% |- | Расейскамоўныя расейцы || 18% || 11% || 81% |- | Дзьвюхмоўныя ўкраінцы || 12% || 42% || 44% |- | Дзьвюхмоўныя расейцы || 2% || 19% || 62% |- | Украінамоўныя расейцы || <1% || 50% || 42% |} Шэраг прарасейскіх палітычных партыяў і рухаў ва Ўкраіне спэкулююць на важнасьці вырашэньня пытаньнямі расейскае мовы, дэстабілізуючы ўкраінскі палітыкум і ўкраінскае грамадзтва<ref>[http://www.niss.gov.ua/Strateg_pr/1/1-6.pdf Музичко О. Є. Проросійські суспільно-політичні організації на півдні України як фактор дестабілізації ситуації в регіон: сучасний стан проблеми та шляхи їх вирішення. // ''Стратегічні пріоритети'', №1, 2006 °C. 42—47.]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},<br /> [http://www.razumkov.org.ua/article.php?news_id=346 Національне питання як політичний інструмент: деякі приклади з українського життя. // Центр Разумкова. 24 квітня 2004 року]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Так на нацыянальным узроўні пытаньні мовы займаюць адно з апошніх месцаў у пераліку актуальных тэмаў для грамадзянаў. Паводле апытаньняў 2007 году расейская мова ў сьпісе актуальных тэмаў займае 26 месца з 30. Аднак у некаторых рэгіёнах прыярытэтнасьць пытаньня расейскае мовы трохі вышэйшая: так, у паўднёва-ўсходніх рэгіёнах яно займае ад 18 да 22 месца ў пераліку актуальных. Толькі ў Крыме пытаньне расейскае мовы займае 4 месца. Такім чынам пытаньне статусу расейскае мовы ў цэлым па краіне набрала 8%, галоўным чынам за рахунак Крыму ды Данбасу<ref>[https://web.archive.org/web/20071226222005/http://www.pravda.com.ua/news/2007/11/14/66859.htm Місце зустрічі змінити не можна. Сіверодонецьк-2]</ref>. У той жа час, электаральныя перавагі маюць моцную [[карэляцыя|карэляцыю]] з моваю выбарцаў (гл. таксама ніжэй): Віктар Януковіч атрымаў падтрымку пераважнае большасьці ''расейскамоўных расейцаў'', тады як Віктар Юшчанка — ''украінамоўных украінцаў''<ref name="portret"/>. Як паказвае статыстычны аналіз галасаваньня<ref name="portret"/>, электарат Юшчанка істотна адрозьніваецца паводле моўнае й нацыянальнае прыкметы ад электарату Януковіча — яго падмурак складаюць ''украінамоўныя ўкраінцы'' (дзьве траціны выбарцаў, 67%) ды 17% ''расейскамоўных украінцаў''. ''Этнічныя расейцы'' складаюць у электараце Юшчанка вельмі нязначную частку — усяго каля 6%. Зь іншага боку, ва ўсіх вобласьцях, дзе перамог Януковіч, вялікая частка ''расейскамоўных'': больш за дзьве траціны<ref name="portret"/>. === Апытаньні ды статыстыка === Паводле апытаньня, праведзенага ў верасьні 2012 году, 53,8% грамадзянаў Украіны выступілі супраць наданьня расейскай мове афіцыйнага статусу, 38,4% падтрымалі гэтую ідэю, 7,8% — ня вызначыліся<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2012/10/1/6973759/ Більше половини українців не хочуть ніяких статусів для російської.] ''Українська правда.'' 1.10.2012.</ref>. Станам на люты 2012 году 46% грамадзянаў Украіны падтрымалі наданьне расейскай мове статусу дзяржаўнай. Амаль столькі ж (45%) выступілі супраць гэтага. Яшчэ 8% — ня вызначыліся<ref>https://web.archive.org/web/20121225004756/http://ratinggroup.com.ua/products/politic/data/entry/13992</ref>. Згодна з апытаньнем 2004 году Кіеўскім міжнародным інстытутам сацыялёгіі (КМІС), расейскую мову выкарыстоўваюць дома 43-46% насельніцтва Ўкраіны. Паводле зьвестак апытаньня, праведзенага кампаніяй Research & Branding Group, 68% грамадзянаў Украіны свабодна валодаюць расейскай мовай (украінскай — 57%)<ref>http://ridna.ua/p/rosijska-mova-i-bez-statusu-derzhavnoji-dominuje-nad-ukrajinskoyu/</ref>. Заходнеўкраінскі палітык, львавянін, народны дэпутат Тарас Стэцькіў заявіў у жніўні 2011 году, што калі б расейская мова атрымала ва Ўкраіне дзяржаўны статус, краіна распалася б на дзьве часткі<ref>http://most-dnepr.info/news/alt_history/42421.htm</ref>. Пры гэтым палітоляг Уладзімер Карнілаў наадварот лічыць, што пакуль расейская мова не атрымае гэты статус, краіна будзе «разьдзірацца на часткі»<ref>http://censor.net.ua/news/194177/kornilov_poka_russkiyi_yazyk_ne_stanet_gosudarstvennym_ukraina_budet_razdiratsya_na_chasti</ref>. Згодна з артыкулам 10 часткі 1 Канстытуцыі Ўкраіны «дзяржаўнай мовай ва Ўкраіне зьяўляецца ўкраінская мова. Дзяржава забясьпечвае ўсебаковае разьвіцьцё і функцыянаваньне ўкраінскае мовы ва ўсіх сфэрах грамадзкага жыцьця на ўсёй тэрыторыі Ўкраіны, спрыяе вывучэньню моваў міжнародных зносінаў. Ва Ўкраіне гарантуецца вольнае разьвіцьцё, выкарыстаньне і абарона расейскай, іншых моваў нацыянальных меншасьцяў Украіны»<ref>https://web.archive.org/web/20090603175116/http://www.rada.gov.ua/konst/CONST1.HTM#r1</ref>. Згодна з Усеўкраінскім перапісам насельніцтва 2001 году ўкраінскую мову лічаць роднай 67,5% насельніцтва Ўкраіны, расейскую — 29,6%<ref>http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/</ref>. Пры гэтым на ўкраінскай мове размаўляе прыблізна 53% грамадзянаў Украіны, на расейскай — 45%<ref>https://web.archive.org/web/20140408171319/http://tsn.ua/ukrayina/opituvannya-bilshist-ukrayinciv-spilkuyutsya-vdoma-ukrayinskoyu-movoyu.html</ref>, хоць існуюць і іншыя лічбы<ref>http://www.pravda.com.ua/news/2011/09/7/6567769/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20160304213745/http://dif.org.ua/uploads/%D0%9C%D0%BE%D0%B2%D0%B0(2).doc</ref><ref>http://www.rb.com.ua/eng/politics/research/2009/4689.html{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Трэба зазначыць, што больш дакладная інфармацыя адсутная, бо ў сацыялялгічных апытаньнях гаворка ідзе пра чыстую літаратурную ўкраінскую/расейскую мовы: ня ўлічваецца «фактар суржыку» (то бок чалавек размаўляе на суржыку, але галасуе за ўкраінскую ці расейскую; прыкладам гл. «[[трасянка]]»), часта ўзьнікае блытаніна і з канкрэтыкай тэрміну «[[родная мова]]» (гэта [[этнічная мова]], якая асацыюецца з карэнным этнасам дзяржавы; мова, на якой чалавек думае і часьцей за ўсё размаўляе; або мова дзяцінства). Украінская мова пераважае ў Заходняй Украіне, у Цэнтры ды Паўночным Усходзе, расейская — у Данбасе, Крыме ды на Поўдні<ref name="uabooks.info"/>. Ва Ўкраіне, асабліва ў этнічна зьмяшаных раёнах (Закарпацьце, Данбас, Адэская вобласьць, Крым) распаўсюджаныя зьявы [[білінгвізм]]у (дзьвюхмоўнасьці) ды [[полілінгвізм]]у (шматмоўнасьці). З XIX ст. фармуецца «[[суржык]]» (зьмяшаная ўкраінска-расейская мова), найбольш пашыраная на Левабярэжжы. Нягледзячы на асаблівы статус расейскае мовы ва Ўкраіне, яна турбуе ўкраінцаў менш за кошты й беспрацоўе. Праблема гвалтоўнае ўкраінізацыі ды выцясьненьня расейскае мовы турбуе менш за 5% украінцаў. Пра гэта сьведчаць зьвесткі сацыялягічнага апытаньня, праведзенага GfK Ukraine ў сакавіку 2010 году. Глеб Вышлінскі, намесьнік дырэктара GfK Ukraine: «Вынікі апытаньня пацьвярджаюць, што палітычныя сілы толькі спэкулююць на моўным ды нацыянальным пытаньнях, тады як сапраўдныя патрабаваньні грамадзянаў да ўлады — утаймаваць рост коштаў і забясьпечыць працоўныя месцы»<ref>https://web.archive.org/web/20100419063535/http://www.interfax.com.ua/rus/main/36245/</ref>. Таксама адзначаецца, што напрыклад каля 70% кіеўскіх школьнікаў разумеюць расейскую, але размаўляюць толькі на ўкраінскай мове, яшчэ 25% у стане выкарыстоўваць расейскую мову вусна і толькі 8% вольна валодаюць расейскай мовай вусна ды пісьмова<ref>[http://www. bereginya.org/news/09.09.2009.html Проблема російської мови :: Міжнародная організація «Берегиня Світу»]</ref>. === Расейская мова ў судах === Зь 1 студзеня 2010 году дазваляецца праводзіць судовы разгляд на расейскай мове паводле ўзаемнае згоды бакоў. Грамадзянам, якія ня ў стане размаўляць на ўкраінскай ці расейскай мовах, дазволена карыстацца роднай мовай ці паслугамі перакладчыка. === Расейская мова як рэгіянальная === {{Асноўны артыкул|Рэгіянальныя мовы Ўкраіны|Закон Украіны «Пра асновы дзяржаўнае моўнае палітыкі»}} У 2003 годзе Ўкраіна ратыфікавала [[Эўрапейская хартыя рэгіянальных моваў|Эўрапейскую хартыю рэгіянальных моваў]] або моваў меншасьцяў выданьня 1992 году і прыняла закон Украіны «Пра ратыфікацыю Эўрапейскае хартыі рэгіянальных моваў або моваў меншасьцяў», які набыў моц 1 студзеня 2006 году. 6 красавіка 2011 году Кабінэт міністраў Украіны зацьвердзіў працэдуру вылучэньня сродкаў на падтрымку рэгіянальных моваў Украіны<ref>[https://web.archive.org/web/20131004212601/http://www.from-ua.com/news/cbb32cf93780c.html Кабмин выделил деньги на региональные языки Украины]{{ref-ru}}</ref>. Рэгіянальнымі мовамі лічыліся мовы, якія традыцыйна выкарыстоўваюцца ў межах пэўнае тэрыторыі дзяржавы грамадзянамі гэтае дзяржавы, якія складаюць групу, што паводле сваёй колькасьці меншая за рэшту насельніцтва гэтае дзяржавы; ды/або адрозьніваецца ад афіцыйнае мовы (моваў) гэтае дзяржавы<ref>[https://web.archive.org/web/20120531224254/http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/zweb_n/webproc34?id=&pf3511=41018&pf35401=198572 ЗАКОН УКРАЇНИ «ПРО засади державної мовної політики»]</ref>. Закон «Пра асновы дзяржаўнае моўнае палітыкі» набыў моц 10 жніўня 2012 году<ref>[http://www.rbc.ua/ukr/newsline/show/v-ukraine-vstupil-v-silu-zakon-o-yazykah-10082012104900/ В Україні набув чинності закон про мови]</ref>. Законам дэкляравалася, што пры ўмове, калі колькасьць асобаў-носьбітаў рэгіянальнае мовы, якія пражываюць на тэрыторыі распаўсюджаньня гэтае мовы, складае 10 і больш % колькасьці яе насельніцтва, для гэтага рэгіянальнай мове на дадзенай тэрыторыі ўводзіцца шэраг прэфэрэнцыяў: яна выкарыстоўвалася на гэтай тэрыторыі ў працы мясцовых органаў дзяржаўнае ўлады ды органаў мясцовага самакіраваньня, ужывалася і вывучалася ў дзяржаўных і камунальных навучальных установах, а таксама выкарыстоўвалася ў іншых сфэрах грамадзкага жыцьця. Акрамя таго, дадзены закон дэкляраваў свабоднае выкарыстаньне, поруч зь дзяржаўнай мовай, рэгіянальных моваў у такіх сфэрах, як эканамічная і сацыяльная дзейнасьць прадпрыемстваў, установаў, арганізацыяў, прыватных прадпрымальнікаў, аб’яднаньняў грамадзянаў; адукацыя, навука, культура, інфарматыка, СМІ ды сувязь, рэкляма. Расейская як рэгіянальная мела статус у наступных рэгіёнах: [[Файл:Реализация Закона Украины «Об основах государственной языковой политики» на региональном уровне.svg|thumb|right|230px|Рэгіёны Ўкраіны, дзе расейская мова мела рэгіянальны статус (пазначаныя {{Легенда|#FF8080|}} чырвоным колерам).]] * [[Адэса]] (13 жніўня 2012 году)<ref>[http://www.odessa.ua/acts/council/43297/ Решение Одесского городского совета №&nbsp;2419-VI от 13.08.2012 «О реализации положений Закона Украины „Об основах государственной языковой политики“ в городе Одессе»]{{Недаступная спасылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2012/08/13/6970739/ В ОДЕСІ РОСІЙСЬКІЙ МОВІ НАДАЛИ СТАТУС РЕГІОНАЛЬНОЇ]</ref> * [[Данецкая вобласьць|Данецкая]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160305114057/http://sovet.donbass.com/?lang=ru&sec=02.01&iface=Public&cmd=showdoc&args=id:2557 Решение Донецкого областного совета от 16 августа 2012 года №&nbsp;6/14-346 «О реализации Закона Украины „Об основах языковой политики“ в Донецкой области»]</ref> ды [[Запароская вобласьць|Запароская]] вобласьці, [[Севастопаль]] (16 жніўня 2012 году)<ref>[http://www.unian.ua/news/520537-donetska-ta-zaporizka-oblasti-zatverdili-regionalniy-status-rosiyskoji-movi.html Донецька та Запорізька області затвердили регіональний статус російської мови]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120826120334/http://rada.berdyansk.net/?p=15582 Рішення двадцятої позачергової сесії Запорізької обласної ради шостого скликання від 16.08.2012 №&nbsp;2]</ref><ref>[http://enews.in.ua/u-sevastopoli-rosijska-mova-stala-rehionalnoyu/ У Севастополі російська мова стала регіональною]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Днепрапятроўская вобласьць|Днепрапятроўская]], [[Луганская вобласьць|Луганская]] ды [[Хэрсонская вобласьць|Хэрсонская]] вобласьці (17 жніўня 2012 году)<ref>[https://web.archive.org/web/20120819070421/http://news.tochka.net/ua/126870-russkiy-yazyk-priznali-regionalnym-v-dnepropetrovskoy-oblasti/ Російська мова стала регіональною у Дніпропетровській, Луганській і Херсонській областях]</ref><ref>[http://www.rbc.ua/ukr/newsline/show/hersonskiy-oblastnoy-sovet-predostavil-russkomu-yazyku-17082012123000 Херсонська обласна рада надала російській мові статус регіональної]</ref> * [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласьць)|Мікалаеў]] (21 жніўня 2012 году)<ref>[http://zaxid.net/home/showSingleNews.do?rosiyska_stala_regionalnoyu_i_v_mikolayevi&objectId=1263027 Російська стала регіональною і в Миколаєві]</ref> * [[Харкаўская вобласьць]] (30 жніўня 2012)<ref>[http://ipress.ua/news/movnyy_zakon_7010.html Харківська область визнала російську мову регіональною]</ref> * [[Мікалаеўская вобласьць]] (7 верасьня 2012 году)<ref>[http://www.unian.ua/news/523847-yazyik-stav-regionalnim-sche-v-odniy-oblasti.html «Язик» став регіональним ще в одній області]</ref>. 23 лютага 2014 году ў выніку палітычных падзеяў [[Эўрамайдан]]у [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] ўхваліла закон пра страту моцы закону «Пра захады дзяржаўнай моўнай палітыкі», у якім, у прыватнасьці, прадугледжваўся статус некаторых моваў як рэгіянальных<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://rada.gov.ua/news/Novyny/Povidomlennya/88068.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Верховна Рада України ухвалила Закон "Про визнання таким, що втратив чинність, Закону України "Про засади державної мовної політики"| фармат = | назва праекту = | выдавец = Афіцыйны партал Вярхоўнай Рады Ўкраіны| дата = 23 лютага 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=У Росії вже відреагували на скасування «мовного закону»|арыгінал=|спасылка=http://www.unian.ua/politics/888680-u-rosiji-vje-vidreaguvali-na-skasuvannya-movnogo-zakonu.html|аўтар выданьня=|выданьне=УНІАН|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2014|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Аднак 3 сакавіка стала вядома, што выканаўца абавязкаў прэзыдэнта Ўкраіны [[Аляксандар Турчынаў]] не падпісаў дадзены закон<ref>{{Спасылка|аўтар = Дэпартамэнт інфармацыі ды камунікацыяў з грамадзкасьцю сакратарыяту КМУ.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.kmu.gov.ua/control/publish/article?art_id=247069823&utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter| копія = | дата копіі = | загаловак = Арсеній Яценюк підтвердив, що Турчинов не дав ходу скасуванню мовного закону 2012 року| фармат = | назва праекту = | выдавец = Урадавы партал. Адзіны вэб-партал органаў выканаўчае ўлады Ўкраіны| дата = 3 сакавіка 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref>. == Дасьледнікі == Праблемы ўкраіна-расейскіх моўных узаемаадносінаў дасьледавалі П. Жытэцкі, А. Курыла, М. Сулыма, М. Гладкі, А. Сыняўскі, С. Сьмерачынскі, Р. Смаль-Стоцкі, В. Чаплэнка, І. Біладзід, Ё. Багмут, Г. Іжакевіч-Цілуйка, Ф. Серада, Г. Гнацюк, Д. Мірошнык, А. Шылоўскі, Б. Шарпыла, Р. Болдыраў, А. Сярбенская, Л. Масэнка, В. Сталбунова, В. Ільенка, М. Рогаль, Л. Карабчынская, Б. Антанэнка-Давыдовыч, Ю. Шэвэлёў і іншыя. == Глядзіце таксама == * [[Русіфікацыя]] * [[Русіфікацыя Ўкраіны]] * [[Расейцы ва Ўкраіне]] * [[Суржык]] * [[Мовы ва Ўкраіне]] * [[Расейская мова ў Беларусі]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Енциклопедія українознавства. У 10-х томах. / Головний редактор Володимир Кубійович. — Париж; Нью-Йорк: Молоде життя, 1954—1989 * Українська мова у XX сторіччі: історія лінгвоциду: документи і матеріали. / Упоряд.: Лариса Масенко, Віктор Кубайчук, Орися Демська-Кульчицька та ін. — Київ: Видавничий дім «Києво-Могилянська академія», 2005. — 399 с ISBN 966-518-314-1 [https://web.archive.org/web/20210809163042/http://movahistory.org.ua/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D1%83_%D0%A5%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%87%D1%87%D1%96:_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B4%D1%83 Зміст книжки.] [https://web.archive.org/web/20121113090811/http://lib.movahistory.org.ua/Uk_mova_Istoriya_ingvotsydu_2005+OCR+Zmist.djvu Djvu-файл книжки з текстовим шаром і навігацією]. * Зеленецкий К. О русском языке в Новороссийском крае. О. 1855; * Долопчев В. Опыт словаря неправильностей в русской разговорной речи (преимущественно в Южной России). О. 1886, друге вид. 1909; * Смаль-Стоцький Р. Українськ. мова в Соз. Україні. В. 1936; друге вид. Нью-Йорк&nbsp;— Торонто&nbsp;— Сідней&nbsp;— Париж 1969; * Tichyý F. Vývojsoučasného spisovného jazyka na Podkarpatské Rusi. Прага 1938; * Їжакевич (&nbsp;— Цілуйко) Г. Питання російсько-українських мовних зв’язків. К. 1954; * Гнатюк Г. Російсько-українськ. літ.-мовні зв’язки в другій пол. XVIII&nbsp;— першій четверті XIX ст. К. 1957; * ''Мирошник Д.'' Н.&nbsp;В.&nbsp;Гоголь. Его роль в укреплении русско-украинских языковых связей. X. 1959; * Славянское языковедение, библиографический указатель литературы, изданной в СССР с 1918 по 1960 гг., 1&nbsp;— 2 М. 1963; * Королевич Н., Сарана Ф. Слов. філологія в Україні (1958&nbsp;— 62), бібліографія. К. 1963; * Питання стилістики української мови в її взаємозв’язку з ін. слов. мовами. Тези доповідей міжвузівської наук. конференції. Чернівці 1963; * Республіканська наукова конференція з питань російсько-українських мовних зв’язків. Тези доповідей. XII. 1964. Луганське 1964; * Зв’язки української мови з рос. та ін. слов. мовами в 16&nbsp;— 19 ст, К. 1968; * Королевич Н. (й ін.). Слов. філологія в Україні (1963&nbsp;— 67), бібліографія, частина 1. Мовознавство. Фолкльористика. к. 1968; * Україно-рос. мовні зв’язки радянського часу. К. 1969; * Славянское языковедение, библиографический указатель литературы, изданной в СССР с 1961 по 1965 г., с дополнением за предыдущие годы. М. 1969; * Штець М. Літ. мова українців Закарпаття і Сх. Словаччини (після 1918). Братіслава 1969; * Shevelov G. Zum Problem des ukrainischen Anteils an der Bildung der russischen Schriftsprache Ende des 18 Jahrhunderts. Wiener slavistisohes Jahrbuch 16. 1970. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20131210160027/http://statistika.in.ua/mova2001/rosiyska Карта російської мови в Україні по населених пунктах] * [https://web.archive.org/web/20170731033237/http://www.ipiend.gov.ua/img/monograph/file/movna_sit_49.pdf МОВНА СИТУАЦІЯ В УКРАЇНІ: між конфліктом і консенсусом] * [https://web.archive.org/web/20110522141706/http://nbb.com.ua/news/960/5/ Аналіз мовної ситуації в Україні] на сайце руху [[Не будь байдужим (рух)|Не будь байдужим]] * [https://web.archive.org/web/20080531231753/http://www.analitik.org.ua/publications/joint/3dd2502a/3dd25952/ Белецкий М., Толпыго А. Национально-культурные и идеологические ориентации населения Украины // Полис. — Москва, 1998, № 4]{{ref-ru}} * [http://razumkov.org.ua/socpolls.php?cat_id=174 Соціологічні опитування Центру Разумкова, присвячені мовному питанню]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20101209145653/http://russiancourses.ho.ua/our_school.html ЦЕНТР СЛАВЯНСКИХ ЯЗЫКОВ] [[Катэгорыя:Мовы Ўкраіны]] nk8x9gohbni4lcpqv2yif5glgftvp0n Вуліца Леніна (Менск) 0 147427 2697845 2691544 2026-10-27T13:27:21Z XHCKidx 11053 2697845 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Менску |назва = Леніна |былыя назвы = Францішканская, Губэрнатарская, Карла Маркса, Ленінская |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Lenin street Minsk 5.jpg |подпіс = Вуліца Леніна ад скрыжаваньня з [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэктам Незалежнасьці]] |раён1 = Ленінскі |раён2 = Цэнтральны |мікрараён1 = |мікрараён2 = |гістарычны раён = |даўжыня = |мэтро = [[Няміга (станцыя мэтро)|Няміга]], [[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]], [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|Кастрычніцкая]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |на мапе Яндекс = http://maps.yandex.ru/?text=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C%2C%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%2C%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0%20%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0&sll=27.566278%2C53.895286&ll=27.566278%2C53.895286&spn=0.057507%2C0.020861&z=15&l=map |на мапе Google = https://maps.google.com/maps?q=%D0%B2%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0+%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B0+%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA&hl=ru&ie=UTF8&ll=53.894527,27.567787&spn=0.021925,0.055747&sll=53.906944,27.523544&sspn=0.021919,0.055747&t=h&hnear=%D1%83%D0%BB.+%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0,+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA,+%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C&z=15 |Commons = Lienina Street, Minsk }} '''Ву́ліца Ле́ніна''', гістарычная '''Францішканская''' — магістральная вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, якая зьвязвае [[Высокі Рынак]]{{Заўвага|[[Плошча Свабоды (Менск)|Плошча Свабоды]], [[Цэнтральны раён (Менск)|Цэнтральны раён]]}} з [[Араны (прадмесьце)|Аранамі]]{{Заўвага|[[Вуліца Аранская (Менск)|Вуліца Аранская]], [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскі раён]]}} праз [[Новае Места]] і [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўку]]. Існуе з XVI ст. Гістарычная назва ўтварылася ад [[Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага і кляштар францішканаў (Менск)|кляштару францішканаў]], што разьмяшчаўся на рагу з колішняй [[Юраўская вуліца (Менск)|Юраўскай]] вуліцай. Цяперашняя афіцыйная назва ўжываецца з савецкіх часоў, калі вуліцу перайменавалі ў гонар [[Уладзімер Ленін|Леніна]], расейскага рэвалюцыянэра і савецкага дзяржаўнага дзеяча. Дамінантай вуліцы быў збудаваны ў стылі клясыцызму [[Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага і кляштар францішканаў (Менск)|комплекс кляштару францішканаў з касьцёлам Сьвятога Антонія Падуанскага]], помнік архітэктуры XVIII—XIX стагодзьдзяў, зруйнаваны [[Сьпіс помнікаў архітэктуры Вялікага Княства Літоўскага, зруйнаваных уладамі Расейскай імпэрыі|расейскімі]] і [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|савецкімі]] ўладамі. У наш час на вуліцы месьціцца [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь]]{{Заўвага|вул. Леніна, 20}}, [[міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]{{Заўвага|вул. Леніна, 19}}, 3-я гарадзкая клінічная лякарня{{Заўвага|вул. Леніна, 30—32}}. == Гісторыя == Узьнікла ў XVI ст. Пачаткова мела назву ''Францішканская''. 19 кастрычніка 1680 году падкаморы менскі Тэадор Караль Горскі ахвяраваў манахам-францішканам [[Пляц (дзялянка)|пляц]] пад будаваньне касьцёла і кляштару. Да 1940-х гадоў на няцотным баку, на рагу з колішняй вуліцай [[Юраўская вуліца (Менск)|Юраўскай]] знаходзіўся [[Касьцёл Сьвятога Антонія Падуанскага і кляштар францішканаў|комплекс кляштару францішканаў з касьцёлам Сьвятога Антонія Падуанскага]]. Па здушэньні [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня]] (1830—1831) у 1832 годзе ўлады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] ліквідавалі кляштар францішканаў. Па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстаньня]] (1863—1864) у 1866 годзе з мэтай [[Маскалізацыя Беларусі|маскалізацыі краю]] расейскія ўлады канфіскавалі кляштарныя будынкі ў каталікоў і перайменавалі вуліцу ў ''Губэрнатарскую''. Па ўсталяваньні [[БССР|савецкай улады]] вуліцу ў 1919 годзе перайменавалі ў ''Карла Маркса'', потым у 1922 годзе — у ''Ленінскую'', потым у 1945 годзе зноў перайменавалі ў ''Леніна''<ref name=m>Минск. Энциклопедический справочник. 2-е изд. — Минск: Белорусская Советская Энциклопедия, 1983. — С. 214—215.</ref>. У 1948—1950 гадах у цэнтральнай частцы вуліцы ўладкавалі бульвар<ref name=m />. == Гістарычныя здымкі і графіка == <gallery widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Vysoki Rynak-Franciškanskaja. Менск, Высокі Рынак-Францішканская (1865-75).jpg|Фота, 1860-я гг. Miensk, Franciškanskaja-Juraŭskaja. Менск, Францішканская-Юраўская (N. Akołaŭ, 1870-75).jpg|Фота, 1870—75 гг. Miensk, Franciškanskaja-Juraŭskaja. Менск, Францішканская-Юраўская (1875).jpg|Дрэварыт, 1875 г. Miensk, Eŭropa. Менск, Эўропа (1884).jpg|Абмеры, 1884 г. Miensk, Eŭropa. Менск, Эўропа (1892).jpg|Абмеры, 1892 г. Miensk, Franciškanskaja. Менск, Францішканская (1910) (2).jpg|Паштоўка, 1911 г. Miensk, Franciškanskaja-Zboravaja. Менск, Францішканская-Зборавая (1918) (2).jpg|Фота, 1918 г. Miensk, Vysoki Rynak-Franciškanskaja. Менск, Высокі Рынак-Францішканская (1933).jpg|Паштоўка, 1933 г. </gallery> == Агульныя зьвесткі == Праходзіць ад [[Плошча Свабоды (Менск)|плошчы Свабоды]] як працяг [[Праспэкт Пераможцаў (Менск)|праспэкту Пераможцаў]] на паўднёвы ўсход. Перасякае [[Вуліца Рэвалюцыйная (Менск)|Рэвалюцыйную]] і [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Менск)|Інтэрнацыянальную]] вуліцы на плошчы Свабоды, потым — [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэкт Незалежнасьці]], [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|вуліцу Карла Маркса]], [[Вуліца Кірава (Менск)|вуліцу Кірава]], [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|вуліцу Ўльянаўскую]], [[Вуліца Смаленская (Менск)|вуліцу Смаленскую]], і сканчваецца разьвязкай з [[Партызанскі праспэкт (Менск)|Партызанскім праспэктам]] і вуліцай [[Вуліца Аранская (Менск)|Аранскай]]. Працяг — [[Вуліца Трасьцянецкая (Менск)|вуліца Трасьцянецкая]]. Даўжыня каля 2,5 км, раней — 950 мэтраў (да вуліцы [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ўльянаўскай]]). Нумарацыя дамоў — ад [[Плошча Свабоды (Менск)|Плошчы Свабоды]]. Забудоўвалася з XVI стагодзьдзя, але практычна ўсе сучасныя будынкі — першых паваенных гадоў<ref name=m />. На розных адцінках вуліца мае ад адной да трох палос у кожны бок. Да 1980-х гадоў вуліца завяршалася скрыжаваньнем з вуліцай [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ульянаўскай]]<ref name=m />, потым збудавалі мост церазь [[Сьвіслач (басэйн Дняпра)|Сьвіслач]] і працяг вуліцы, што дазволіла зьвязаць цэнтар места з Партызанскім праспэктам. Да пачатку 2000-х гадоў у канцы вуліцы дзейнічалі аднаўзроўневы чыгуначны пераезд з ажыўленым Аршанскім (Маскоўскім) кірункам беларускай чыгункі і скрыжаваньне з Партызанскім праспэктам. У наш час пабудаваны чыгуначны мост і двухузроўневая аўтамабільная разьвязка. Забудова вуліцы паваенная, з выняткам карпусоў 3-й гарадзкой лякарні. Дамы 4, 5, 6 і 8 будаваліся ў 1952—1956 гадах (арх. Г. Заборскі), дом 18 у 1949—1951 гадах (арх. А. Брэгман, М. Драздоў, Г. Заборскі, В. Кароль, В. Вараксін)<ref>''Шамрук А. С.'' Архитектура Беларуси XX — начала XXI века. — Минск: Белорусская наука, 2007. — С. 147.</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} {{Вуліцы Менску:Цэнтральны раён}} [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Менск)]] l6wq1awd7drkabwp9nusalddc833yhl Пушту 0 148259 2697905 2658791 2026-10-28T09:26:18Z Dymitr 10914 /* Геаграфія */ выпраўленьне спасылак 2697905 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Пушту |Назва мовы ў арыгінале = پښتو |Рэгіён = [[Цэнтральная Азія]] |Клясыфікацыя = [[Індаэўрапейскія мовы|Індаэўрапейская сям’я]] * [[Індаіранскія мовы|Індаіранская галіна]] ** [[Іранскія мовы|Іранская група]] *** [[Усходнеіранскія мовы|Усходнеіранская падгрупа]] **** Паўночна-ўсходнія<ref name="Iranica-Pashto">{{Спасылка|аўтар = G. Morgenstierne.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto| копія = | дата копіі = | загаловак = AFGHANISTAN vi. Paṧto| фармат = | назва праекту = Encyclopaedia Iranica| выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref> ***** '''Пушту''' |Афіцыйная мова ў = [[Аўганістан]]е<ref name="AC">{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.servat.unibe.ch/icl/af00000_.html| копія = | дата копіі = | загаловак = Артыкулы 16 і 20 часткі 1| фармат = | назва праекту = Канстытуцыя Аўганістану| выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref> |Дапаможная мова ў = [[Пакістан]]е (прызнаная мова меншасьці)<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Population by Mother Tongue| фармат = | назва праекту = Population Census Organization, Government of Pakistan| выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref> |Рэгулюецца = '''Аўганістан''': Акадэмія навук Аўганістану,<br/>'''Пакістан''': Пуштунская акадэмія<ref>{{Кніга|аўтар = Sebeok, Thomas Albert|частка = |загаловак = Current Trends in Linguistics: Index|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Walter de Gruyter|год = 1976|том = |старонкі = |старонак = 705|сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> |Код па ISO 639-2(B) = pus |Код па ISO 639-2(T) = pus |Шырыня выявы = 250пкс }} '''Пушту́''' (таксама ''пахто'', ''пашто'', ''аўга́нская'', ''патані''; саманазва: پښتو, вымаўл. {{IPA|[ˈpəʂt̪oː, ˈpəçt̪oː, ˈpʊxt̪oː]}}) — мова паўночна-ўсходняй галіны ўсходнеіранскай падгрупы<ref name="Henderson">{{Кніга|аўтар = Henderson, Michael|частка = |загаловак = The Phonology of Pashto|арыгінал = |спасылка = http://people.ku.edu/~mmth/Sample_Pashto_Phonology_I_Term_Paper.pdf|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = University of Wisconnsin Madisson|год = |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref name="Henderson 1983">{{Кніга|аўтар = Henderson, Michael|частка = |загаловак = Four Variaties of Pashto|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Journal of the American Oriental Society|год = 1983|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref name="Darmesteter 1890">{{Кніга|аўтар = Darmesteter, James|частка = |загаловак = Chants populaires des Afghans|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Paris|выдавецтва = |год = 1890|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> [[іранскія мовы|іранскае групы]] [[індаіранскія мовы|індаіранскае галіны]]<ref name="Nicholas">{{Кніга|аўтар = Nicholas Sims-Williams|частка = |загаловак = Eastern Iranian languages|арыгінал = |спасылка = http://www.iranicaonline.org/articles/eastern-iranian-languages|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Encyclopaedia Iranica, Online Edition|год = 2010|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> [[індаэўрапейскія мовы|індаэўрапейскае]] моўнае сям'і, на якой размаўляюць [[пуштуны]]. Распаўсюджаная ў паўднёвай частцы [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], разам з мовай [[дары (мова)|дары]] зьяўляецца афіцыйнай мовай [[Аўганістан]]у<ref name="AC"/><ref>{{Кніга|аўтар = Banting, Erinn|частка = |загаловак = Afghanistan: The land|арыгінал = |спасылка = http://books.google.com/books?id=KRt0HfYFZGsC&lpg=PP1&vq=place%20of%20Afghans&pg=PA4#v=onepage&q&f=false|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Crabtree Publishing Company|год = 2003|том = |старонкі = 4|старонак = |сэрыя = |isbn = 0-7787-9335-4|наклад = }}</ref>, мае распаўсюджаньне у паўночна-заходніх частках [[Пакістан]]у, а таксама ў асяродку пуштунскіх [[дыяспара]]ў па ўсім сьвеце. Мова пушту клясыфікуецца як мова ў складзе паўночна-ўсходняй галіны індаіранскіх моваў<ref name="Nicholas"/>, аднак згодна зь іншымі дасьледаваньнямі мова можа адносіцца да паўднёва-ўсходніх<ref>{{Кніга|аўтар = Paul M. Lewis|частка = |загаловак = Pashto Family Tree|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 16|месца = Dallas, Texas|выдавецтва = Ethnologue: Languages of the World|год = 2009|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = SIL International|isbn = |наклад = }}</ref>. Колькасьць пуштумоўнага насельніцтва налічвае каля 40—60 млн чал. па ўсім сьвеце<ref name="Penzl">{{Кніга|аўтар = Penzl, Herbert; Ismail Sloan|частка = |загаловак = A Grammar of Pashto a Descriptive Study of the Dialect of Kandahar, Afghanistan|арыгінал = |спасылка = http://books.google.com/books?id=zvRePgAACAAJ&hl=ru|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Ishi Press International|год = 2009|том = |старонкі = 210|старонак = |сэрыя = |isbn = 0-923891-72-2|наклад = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = Paul M. Lewis|частка = |загаловак = Pashto, Northern|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = 16|месца = Dallas, Texas|выдавецтва = Ethnologue: Languages of the World|год = 2009|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = SIL International|isbn = |наклад = }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150905061758/http://www.omniglot.com/writing/pashto.htm Pashto]. Omniglot.com.</ref><ref>{{Кніга|аўтар = Thomson, Gale|частка = 2|загаловак = Countries of the World & Their Leaders Yearbook 08|арыгінал = |спасылка = http://books.google.com/books?id=A6vQ-x7V-bYC&hl=ru|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = European Union: Indo-European Association|год = 2007|том = |старонкі = 84|старонак = |сэрыя = |isbn = 0-7876-8108-3|наклад = }}</ref>. == Геаграфія == Зьяўляючыся адной з нацыянальных моваў Аўганістану<ref name="Pashto-language">{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/445534/Pashto-language| копія = | дата копіі = | загаловак = Pashto language| фармат = | назва праекту = | выдавец = Encyclopædia Britannica| дата = 3 лістапада 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>, мова пушту распаўсюджаная перадусім ва ўсходніх, паўднёвых і паўднёвазаходніх частках краіны, аднак таксама мова мае распаўсюджаньне і ў некаторых рэгіёнах на поўначы й захадзе Аўганістану. Дакладная колькасьць грамадзянаў Аўганістану, якія размаўляюць на пушту, невядомая, аднак паводле розных ацэнак указваецца лічба ад 35 да 60% ад насельніцтва краіны<ref>{{Кніга|аўтар = Brown, Keith; Sarah Ogilvie|частка = |загаловак = Concise encyclopedia of languages of the world|арыгінал = |спасылка = http://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&lpg=PP1&pg=PA845#v=onepage&q&f=false|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Elsevie|год = 2009|том = |старонкі = 845|старонак = |сэрыя = |isbn = 0-08-087774-5|наклад = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = University of California, Los Angeles| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=64&menu=004| копія = | дата копіі = | загаловак = Pashto| фармат = | назва праекту = | выдавец = UCLA International Institute: Center for World Languages| дата = 3 лістапада 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = Ch. M. Kieffer|частка = |загаловак = AFGHANISTAN v. Languages|арыгінал = |спасылка = http://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-v-languages|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Encyclopædia Iranica|год = |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. У Пакістане пушту зьяўляецца адной з рэгіянальных моваў, на якой размаўляе агулам 15,42% ад насельніцтва краіны. Пушту зьяўляецца моваю большасьці насельніцтва ў правінцыі [[Хайбэр-Пахтунхва]], рэгіёне [[Фэдэральна кіраваныя пляменныя тэрыторыі|FATA]] і ў паўночнай частцы правінцыі [[Бэлуджыстан (Пакістан)|Бэлуджыстан]]. Апрача таго, на мове таксама размаўляе частка насельніцтва раёнаў Міянвалі й Атак правінцыі [[Панджаб (Пакістан)|Панджаб]], а таксама пуштунская дыяспара ў розных гарадох па ўсёй краіне, у прыватнасьці ў [[места]]х [[Карачы]] й [[Гайдарабад (Пакістан)|Гайдарабад]]. Пуштунскае насельніцтва гораду Карачы зьяўляецца найбуйнейшым у сьвеце сярод гарадзкога насельніцтва пуштунаў<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://tribune.com.pk/story/43827/the-pakhtun-in-karachi/| копія = | дата копіі = | загаловак = Columnists, The Pakhtun in Karachi| фармат = | назва праекту = Time| выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref name="thefridaytimes">[https://archive.is/20121209085408/http://www.thefridaytimes.com/beta2/tft/article.php?issue=20110715&page=5 Report: Demographic divide by Zia Ur Rehman]</ref>, а ўласна прадстаўнікі народу складаюць блізу 25% ад насельніцтва гэтага гораду<ref name="thefridaytimes"/>. Іншыя пуштумоўныя супольнасьці пражываюць таксама на паўночным усходзе [[Іран]]у (галоўным чынам ля мяжы з Аўганістанам), у [[Таджыкістан]]е, на паўднёвым захадзе [[Джаму і Кашмір|Джаму й Кашміру]]<ref>{{Кніга|аўтар = Walter R Lawrence|частка = |загаловак = |арыгінал = |спасылка = http://books.google.com.pk/books?id=TvkpSbmwrf8C&pg=PA36&lpg=PA36&dq=pathans&source=bl&ots=a5ZRNGNsMP&sig=5VnsCvOl1qQhpAaTNaELtqb4HJs&hl=en&ei=hVIlSs6WCo_otQP1kLzMAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7#PPA36,M1|адказны = |выданьне = Provincial Series|месца = |выдавецтва = Imperial Gazetteer of India|год = |том = |старонкі = 36-37|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070723120307/http://crulp.org/Publication/Crulp_report/CR03_15E.pdf Phonemic Inventory of Pashto, CRULP]</ref>. Разам з гэтым, значныя пуштумоўныя супольнасьці існуюць на [[Блізкі Ўсход|Блізкім Усходзе]], асабліва ў [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратах]]<ref name="Ethnologue-UAE">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.ethnologue.com/country/AE| копія = | дата копіі = | загаловак = Languages of United Arab Emirates| фармат = | назва праекту = SIL International| выдавец = Ethnologue: Languages of the World| дата = 3 лістапада 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref> і [[Саудаўская Арабія|Саудаўскай Арабіі]], а таксама ў [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref name="Ethnologue-UAE"/>, [[Тайлянд]]зе, [[Канада|Канадзе]], [[Нямеччына|Нямеччыне]], [[Нідэрлянды|Нідэрляндах]], [[Швэцыя|Швэцыі]], [[Катар]]ы, [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Японія|Японіі]], [[Расея|Расеі]], [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыі]] і г.д. === Беларусь === Паводле перапісу насельніцтва ў [[Беларусь|Беларусі]] [[2009]] году ў Рэспубліцы налічвалася 429 чалавек, нацыянальнасьць якіх вызначаная як ''аўганцы'', зь іх 204 чалавекі вызначылі ''мову сваёй нацыянальнасьці'' ў якасьці роднай<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 2009| url = http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf| копія = | дата копіі = | загаловак = Перепись населения Республики Беларусь 2009 года| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Белстат]]| дата = 12 лістапада 2013 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. == Афіцыйны статус == З 1936 году мова пушту мае [[афіцыйная мова|афіцыйны]] статус у Аўганістане разам з мовай дары<ref name="socioling">Modarresi, Yahya: ''Iran, Afghanistan and Tadjikistan''. 1911 – 1916. In: Sociolinguistics, Vol. 3, Part. 3. Ulrich Ammon, Norbert Dittmar, Klaus J. Mattheier, Peter Trudgill (eds.). Berlin, De Gryuter: 2006. p. 1915. {{ISBN|3-11-018418-4}} [http://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C&lpg=PR1&pg=PA1914#v=onepage&q&f=false]</ref>. Ад пачатку [[18 стагодзьдзе|XVIII]] ст. усе цары тагачаснага Аўганістану (за выняткам Габібулы Калакані) зьяўляліся этнічнымі пуштунамі і размаўлялі на пушту ў якасьці другое мовы<ref name=rahman />. Тым ня менш, моваю царскага двару зьяўлялася [[фарсі]]{{Заўвага|У дадзеным выпадку — форма мовы пад назвай ''[[дары]]''.}}<ref>Lorenz, Manfred. Die Herausbildung moderner iranischer Literatursprachen. In: Zeitschrift für Phonetik, Sprachwissenschaft und Kommunikationsforschung, Vol. 36. Akademie der Wissenschaften der DDR. Akademie Verlag, Berlin: 1983. P. 184ff.</ref>, тады як пушту зьяўлялася моваю пуштунскіх плямёнаў. Працэс папулярызацыі пушту распачаўся пры Амануле-Хане і набыў статус своеасаблівай [[дзяржаўная ідэалёгія|дзяржаўнай ідэалёгіі]]<ref name=rahman />. У 1930-х гг. актывізаваўся рух за пашырэньне ўжытку мовы пушту ў грамадзкім жыцьці і дзяржаўным справаводзтве, што спрычынілася да стварэньня кабульскага ўнівэрсытэту ў [[1932]] годзе і паўстаньня ў [[1937]] году акадэміі «Пашто Талана»<ref name="hussain">{{Кніга|аўтар = Hussain, Rizwan|частка = |загаловак = Pakistan and the emergence of Islamic militancy in Afghanistan|арыгінал = |спасылка = http://books.google.com/books?id=TRW_M_xybyYC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Burlington, Ashgate|год = 2005|том = |старонкі = 63|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Аднак нягледзячы на дадзеныя захады, аўганская эліта працягвала разглядаць мову дары як «вытанчаную» і як «сымбаль культурнага выхаваньня»<ref name=rahman>Tariq Rahman. Pashto Language & Identity Formation in Pakistan. Contemporary South Asia, July 1995, Vol 4, Issue 2, p151-20.</ref>. У [[1933]] годзе Загір-шахам быў выдадзены ўказ пра вывучэньне і выкарыстаньне дары і пушту службовымі асобамі<ref>István Fodor, Claude Hagège. Reform of Languages. Buske, 1983. P. 105ff.</ref>, праз тры гады пушту афіцыйна атрымала дзяржаўны статус<ref>Campbell, George L.: ''Concise compendium of the world's languages''. London: Routledge 1999.</ref> з поўнымі правамі на яе выкарыстаньне ва ўрадзе і ў адукацыі, пры гэтым этнічна пуштунскія каралеўская сям'я ды большая частка чыноўнікаў працягвалі размаўляць на дары<ref name="hussain" />. У выніку гэтых захадаў мова пушту набыла статус нацыянальнае мовы, стаўшы сымбалем аўганскага нацыяналізму. Афіцыйны статус мовы быў пацьверджаны ў 1964 году Канстытуцыйным сходам краіны, разам з гэтым ''аўганская пэрсыдзкая'' мова была пераназваная ў ''[[дары]]''<ref>Dupree, Louis: ''Language and Politics in Afghanistan''. In: Contributions to Asian Studies. Vol. 11/1978. p. 131 – 141. E. J. Brill, Leiden 1978. p. 131.</ref><ref>Spooner, Bryan: "Are we teaching Persian?". In: Persian studies in North America: studies in honor of Mohammad Ali Jazayery. Mehdi Marashi (ed.). Bethesda, Iranbooks: 1994. p. 1983.</ref>, быў ажыцьцёўлены пераклад гімну краіны на пушту. У Пакістане афіцыйны статус маюць мова [[урду|ўрду]] і [[ангельская мова]], пушту ня мае афіцыйнага статусу на фэдэральным узроўні. На правінцыйным узроўні, аднак, мова мае рэгіянальны статус у правінцыі [[Хайбэр-Пахтунхва]], [[фэдэральна кіраваныя пляменныя тэрыторыі|фэдэральна кіраваных пляменных тэрыторыях]] і на поўначы правінцыі [[Бэлуджыстан (Пакістан)|Бэлуджыстан]]<ref>Septfonds, D. 2006. Pashto. In: Concise encyclopedia of languages of the world. 845 – 848. Keith Brown / Sarah Ogilvie (eds.). Elsevier, Oxford: 2009.</ref>. У [[1984]] годзе было атрыманае права на выкарыстаньне мовы пры адукацыі ў пачатковых школах. У дзяржаўных школах, што месьцяцца ў пуштумоўных рэгіёнах, мова пушту цяпер зьяўляецца сродкам навучаньня ў 1-2 клясах, зьяўляецца абавязковым прадметам да 5 клясы, аднак урду застаецца асноўнай моваю навучаньня, пры гэтым ангельскамоўныя прыватныя школы не выкарыстоўваюць пушту нават на першасным узроўні. На думку некаторых дасьледчыкаў, увядзеньне ўрду ў якасьці мовы навучаньня стала прычынаю заняпаду шматлікіх моваў карэнных народаў Пакістану, у тым ліку й пушту. == Гісторыя == Згодна з дасьледаваньнямі некаторых лінгвістаў, пушту зьяўляецца нашчадкам [[авэстыйская мова|авэстыйскае мовы]]<ref name="Henderson"/><ref name="Henderson 1983"/><ref name="Darmesteter 1890"/>, аднак іншыя зьвесткі (напр., дасьледаваньні Георга Маньест'ернэ) сьцьвярджаюць толькі пра блізкае сваяцтва абедзьвюх моваў<ref name=Morgenstierne>{{Кніга|аўтар = Morgenstierne, Georg|частка = |загаловак = AFGHANISTAN vi. Paṧto|арыгінал = |спасылка = http://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto|адказны = |выданьне = Encyclopaedia Iranica|месца = |выдавецтва = |год = 1983|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Саманазва мовы зьяўляецца вынікам гістарычнае трансфармацыі ад *''Parsawā-'' — «пэрсыдзкі»<ref name="Comrie">{{Кніга|аўтар = Comrie, Bernard|частка = |загаловак = The World's Major Languages|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Oxford University Press|год = 1990|том = |старонкі = 549|старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. Між тым, пуштунаў могуць таксама атаясамліваць з плямёнамі ''пахта'', якія згадваюцца ў [[Рыгвэда|Рыгвэдзе]], пад імі ж, паводле некаторых вэрсіяў, меліся на ўвазе ''пактыяне'', апісаныя грэцкім гісторыкам [[Герадот]]ам як жыхары Ахемэнідзкай сатрапіі Арахозія<ref name="Heredotus">{{Спасылка | аўтар = Translated by George Rawlinson| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.piney.com/Heredotus7.html| копія = | дата копіі = | загаловак = The History of Herodotus Chapter 7| фармат = | назва праекту = The History Files. 440 BC| выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Тым ня менш, падобныя параўнаньні могуць зьяўляцца няслушнымі з [[этымалёгія|этымалягічнага]] пункту гледжаньня<ref name="Nath">{{Кніга|аўтар = Nath, Samir|частка = |загаловак = Dictionary of Vedanta|арыгінал = |спасылка = http://books.google.com/books?id=yGBaXO54-HwC&lpg=PP1&pg=PA273#v=onepage&q&f=false|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Sarup & Sons|год = 2002|том = |старонкі = 273|старонак = |сэрыя = |isbn = 81-7890-056-4|наклад = }}</ref>. Паводле [[Страбон]]а, плямёны, што насялялі землі на захад ад [[Інд]]у, зьяўляліся часткай г.зв. ''Арыяны''. З III ст. да н. э. яны ў асноўным згадваліся як ''афганы'' або ''абганы''<ref name="Habibi">{{Спасылка | аўтар = Abdul Hai Habibi| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 1969| url = http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Afghan and Afghanistan| фармат = | назва праекту = alamahabibi.com| выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref name="Britannica-Abgan">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan/129450/History?anchor=ref261360| копія = | дата копіі = | загаловак = History of Afghanistan| фармат = | назва праекту = Encyclopædia Britannica| выдавец = | дата = 3 лістапада 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref name="Abgan">{{Кніга|аўтар = Noelle-Karimi, Christine; Conrad J. Schetter, Reinhard Schlagintweit|частка = |загаловак = Afghanistan – a country without a state?|арыгінал = |спасылка = http://books.google.com/books?id=eo3tAAAAMAAJ&hl=ru|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = University of Michigan, United States: IKO|год = 2002|том = |старонкі = 18|старонак = |сэрыя = |isbn = 3-88939-628-3|наклад = }}</ref>, іхняя мова згадвалася назвай з гэтым жа коранем<ref name="Leyden">{{Спасылка | аўтар = John Leyden, Esq., M.D. and William Erskine, Esq., ed.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 1921| url = http://persian.packhum.org/persian//main?url=pf%3Ffile%3D03501051%26ct%3D92| копія = | дата копіі = | загаловак = Events Of The Year 910 (1525)| фармат = | назва праекту = Memoirs of Babur| выдавец = Packard Humanities Institute| дата = 3 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref>. Некаторыя навукоўцы (напр., Абдул Гай Габібі) мяркуюць, што найбольш раньнія пісьмовыя помнікі пушту ўзыходзяць да [[8 стагодзьдзе|VIII]] ст., аднак гэтыя тэзы аспрэчваюцца некаторымі эўрапейскімі экспэртамі. У [[17 стагодзьдзе|XVII]] ст. у асяродзьдзі пуштунаў набывае папулярнасьць пуштунамоўная [[паэзія]]. Сярод тагачасных пуштунскіх паэтаў вылучаюцца Хусал Хан Хатак, Рагман Баба, Назо Тахі і, у прыватнасьці, Агмад Шаг Дурані, заснавальнік Аўганскай імпэрыі. == Асноўная характарыстыка == === Марфалёгія === Назоўнікі й прыметнікі могуць зьмяняцца паводле двух радоў (мужчынскі, жаночы)<ref>Emeneau, M. B. (1962) "Bilingualism and Structural Borrowing" ''Proceedings of the American Philosophical Society'' 106(5): pp. 430–442, p. 441</ref>, двух лікаў (адзіночны, множны) і чатырох склонаў. Сыстэма часоў дзеясловаў зьяўляецца досыць складанай (чатыры часы: мінулы, цяперашні, будучы, плюсквампэрфэкт), існуе таксама адрозьненьне паводле ўмоўнага ладу. === Сынтаксіс === Будова сказу падобная да моваў індаіранскай галіны. Сказ у мове пушту будуецца паводле схемы SOV — [[дзейнік-дапаўненьне-выказьнік]], прыметнікі звычайна зьяўляюцца папярэднімі назоўнікам. Назоўнік зьяўляецца наступным пасьля прыметніку, валоданьне дапасоўваецца паводле [[родны склон|роднага склону]]. Выказьнік звычайна дапасоўваецца зь дзейнікам. Выключэньне могуць складаць выпадкі, калі завершанае дзеяньне адлюстроўваецца пры дапамозе аднаго зь мінулых часоў і яно зьмяшчаецца ў пераходным сказе — у гэтых выпадках выказьнік дапасоўваецца з дапаўненьнем<ref name="Pashto-language"/>. === Фанэтыка === Ніжэй прыведзенае апісаньне гукавага ладу пушту. * '''Галосныя''': <center> {|class="wikitable" ! !Пярэдняга<br/>шэрагу !Сярэдняга<br/>шэрагу !Задняга<br/>шэрагу |-align=center !Верхняга<br/>ўздыму |{{IPA|i}} || || {{IPA|u}} |-align=center !Сярэдняга<br/>ўздыму |{{IPA|e}} |{{IPA|ə}} |{{IPA|o}} |-align=center !Ніжняга<br/>ўздыму | |{{IPA|a}} |{{IPA|ɑ}} |}</center> У [[фанэтыка|фанэтыцы]] пушту таксама вылучаюцца [[дыфтонг]]і {{IPA|/ai/, /əi/, /ɑw/, /aw/}}. * '''Зычныя''': <center> {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! ! Губныя ! Зубныя ! Альвэалярныя ! Рэтрафлексныя ! Постальвэалярныя ! Палятальныя ! Заднеязычныя ! Увулярныя ! Глётальныя |-align=center ! Насавыя |{{IPA|m}} |{{IPA|n}} | |{{IPA|ɳ}} | | | | |-align=center ! Выбухныя |{{IPA|p b}} |{{IPA|t̪ d̪}} | |{{IPA|ʈ ɖ}} | | |{{IPA|k ɡ}} |{{IPA|q}} |{{IPA|ʔ}} |-align=center ! Афрыкаты | |{{IPA|t͡s d͡z}} | | |{{IPA|t͡ʃ d͡ʒ}} | | | | |-align=center ! Фрыкатыўныя |{{IPA|f}} | |{{IPA|s z}} |{{IPA|(ʂ ʐ)}} |{{IPA|ʃ ʒ}} |{{IPA|(ç ʝ)}} |{{IPA|x ɣ}} | |{{IPA|h}} |-align=center ! align="left" | Апраксыманты | |{{IPA|l}} | | | |{{IPA|j}} |{{IPA|w}} | | |-align=center ! Ратычныя | |{{IPA|r}} | |{{IPA|ɭ̆}} | | | | | |- |}</center> Гукі /q/, /f/ маюць тэндэнцыю замяняцца гукамі [k], [p]. Рэтрафлексны бакавы /ɭ̆/ пераходзіць у рэтрафлексны апраксымант [ɻ] пры знаходжаньні ў канчатковай пазыцыі. Рэтрафлексныя фрыкатывы /ʂ/, /ʐ/ і палятальныя фрыкатывы /ç/, /ʝ/ могуць у дыялектах зьлівацца ў адзін гук. У прыватнасьці, рэтрафлекснае фрыкатыўнае вымаўленьне захоўваецца ў паўднёвых і паўднёвазаходніх дыялектах, тады як у заходніх і цэнтральных дыялектах яны пераходзяць у палятальныя фрыкатывы. У іншых дыялектах могуць адбывацца іншыя зьмены ў вымаўленьні рэтрафлексных зычных: так, у паўднёва-ўсходніх дыялектах адбываецца пераход гэтых гукаў у /ʃ/, /ʒ/; у паўночных ды паўночна-ўсходніх — у /x/, /ɡ/. Згодна зь некаторымі дасьледаваньнямі<ref>Michael M.T. Henderson, [http://www.scribd.com/doc/6541839/Four-Varieties-of-Pashto ''Four Varieties of Pashto'']</ref>, заходні і цэнтральны звонкі палятальны фрыкатыў /ʝ/ мае распаўсюджаньне толькі ў правінцыі [[Вардак (правінцыя)|Вардак]], тады як у іншых рэгіёнах адбываецца яго пераход у /ɡ/. Заднеязычныя зычныя гукі /k/, /ɡ/, /x/, /ɣ/ пераходзяць у агубленыя [kʷ], [ɡʷ], [xʷ], [ɣʷ] у выпадку іх знаходжаньня перад галоснай /u/. === Лексыка === Большасьць [[лексыка|лексычнага]] запасу мовы пушту мае ўсходнеіранскае паходжаньне і праз гэта мае агульную этымалёгію зь лексыкай [[авэстыйская мова|авэстыйскай]], [[асэтынская мова|асэтынскай]] і [[памірскія мовы|памірскіх]] моваў. Тым ня менш, пушту вылучаецца значнай колькасьцю словаў асобнага паходжаньня<ref name="Iranica-Pashto"/>. Пачынаючы зь [[7 стагодзьдзе|VII]] ст. у мову пачынае пранікаць лексыка [[арабская мова|арабскага]], пэрсыдзкага і [[гіндустані|гіндустанскага]] паходжаньня<ref>{{Спасылка | аўтар = Vladimir Kushev.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 1997| url = http://www.jstor.org/discover/10.2307/4030748?uid=2&uid=4&sid=21102860130407| копія = | дата копіі = | загаловак = Areal Lexical Contacts of the Afghan (Pashto) Language (Based on the Texts of the XVI-XVIII Centuries)| фармат = | назва праекту = Iran and the Caucasus| выдавец = Brill| дата = 3 лістапада 2013 | мова = en| камэнтар = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Census of India, 1931, Volume 17, Part 2|арыгінал = |спасылка = http://books.google.com/books?id=8qUJAAAAIAAJ&pg=PA75&dq=pashto+vocabulary+hindustani&hl=ru#v=onepage&q=pashto%20vocabulary%20hindustani&f=false|адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Times of India|год = 1937|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>, за новым і найноўшым часам — [[ангельская мова|ангельскага]]<ref name="Penzl"/>, [[француская мова|францускага]]<ref name="Penzl"/> і [[нямецкая мова|нямецкага]]<ref name="Penzl"/> паходжаньня. == Пісьмовасьць == У мове пушту выкарыстоўваецца [[пуштунская пісьмовасьць]], якая зьяўляецца мадыфікаванай формай [[пэрсыдзкая пісьмовасьць|пэрсыдзкай]] і паходзіць, у сваю чаргу, ад [[арабская пісьмовасьць|арабскай]]; у пуштунскай пісьмовасьці маюцца дадатковыя сымбалі для пазначэньня асаблівых гукаў мовы. Ад [[17 стагодзьдзе|XVII]] ст. у мове выкарыстоўваецца шрыфт насх, у адрозьненьне ад шрыфту насталік, які ўжываецца ў суседніх фарсі і ўрду. Пуштунская пісьмовасьць мае 44 сымбалі і 4 [[дыякрытычныя знакі]]. У табліцы ніжэй прыведзеная пуштунская пісьмовасьць, пад кожным сымбалем прыводзіцца ягоны лацінскі адпаведнік і гук (паводле [[міжнародны фанэтычны альфабэт|IPA]]), які пазначаецца гэтай літарай. <center> {| cellpadding=4 style="text-align:center;" |- |<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ا}}</span><br />ā, —<br />{{IPA|/ɑ, ʔ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ب}}</span><br />b<br />{{IPA|/b/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|پ}}</span><br />p<br />{{IPA|/p/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ت}}</span><br />t<br />{{IPA|/t̪/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ټ}}</span><br />ṭ<br />{{IPA|/ʈ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ث}}</span><br />s<br />{{IPA|/s/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ج}}</span><br /><span style="line-height:20pt">{{Юнікод|j}}<br />{{IPA|/d͡ʒ/}}</span>||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ځ}}</span><br /><span style="line-height:20pt">ź<br />{{IPA|/d͡z/}}</span>||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|چ}}</span><br /><span style="line-height:15pt">č<br />{{IPA|/t͡ʃ/}}</span>||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|څ}}</span><br /><span style="line-height:15pt">c<br />{{IPA|/t͡s/}}</span>||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ح}}</span><br />h<br />{{IPA|/h/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|خ}}</span><br />x<br />{{IPA|/x/}} |- |<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|د}}</span><br />d<br />{{IPA|/d̪/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ډ}}</span><br />ḍ<br />{{IPA|/ɖ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ﺫ}}</span><br />z<br />{{IPA|/z/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ﺭ}}</span><br />r<br />{{IPA|/r/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ړ}}</span><br />ṛ<br />{{IPA|/ɺ˞~ɻ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ﺯ}}</span><br />z<br />{{IPA|/z/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ژ}}</span><br />ž<br />{{IPA|/ʒ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ږ}}</span><br />{{Юнікод|ǵ}} (''або'' {{Юнікод|ẓ̌}})<br />{{IPA|/ʐ, ʝ, ɡ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|س}}</span><br />s<br />{{IPA|/s/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ش}}</span><br />š<br />{{IPA|/ʃ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ښ}}</span><br />{{Юнікод|x̌}} (''або'' {{Юнікод|ṣ̌}})<br />{{IPA|/ʂ, ç, x/}} |- |<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ص}}</span><br />s<br />{{IPA|/s/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ض}}</span><br />z<br />{{IPA|/z/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ط}}</span><br />t<br />{{IPA|/t̪/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ظ}}</span><br />z<br />{{IPA|/z/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ع}}</span><br />—<br />{{IPA|/ʔ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|غ}}</span><br />ğ<br />{{IPA|/ɣ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ف}}</span><br />f<br />{{IPA|/f/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ق}}</span><br />q<br />{{IPA|/q/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ک}}</span><br />k<br />{{IPA|/k/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ګ}}</span><br />g<br />{{IPA|/ɡ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ل}}</span><br />l<br />{{IPA|/l/}} |- |<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|م}}</span><br />m<br />{{IPA|/m/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ن}}</span><br />n<br />{{IPA|/n/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ڼ}}</span><br />ṇ<br />{{IPA|/ɳ/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|و}}</span><br />w, ū, o<br />{{IPA|/w, u, o/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ه}}</span><br />h, a, ə<br />{{IPA|/h, a, ə/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ي}}</span><br />y, ī<br />{{IPA|/j, i/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ې}}</span><br />e<br />{{IPA|/e/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ی}}</span><br />ay, y<br />{{IPA|/ai, j/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ۍ}}</span><br />əi<br />{{IPA|/əi/}}||<span style="font-size:150%;line-height:28pt">{{Мова|ps|ئ}}</span><br />əi, y<br />{{IPA|/əi, j/}} |}</center> * '''Заўвагі''': # У пачатку слова літара آ адлюстроўвае падоўжаную галосную /ɑ/, літара ا — гартанную змычку (/ʔ/). У сярэдзіне або ў канцы словаў літарай ا пазначаецца гук /ɑ/ у пазыцыі, калі ён знаходзіцца пасьля галоснай. # Літара ړ у выпадку, калі яна знаходзіцца ў канчатковай пазыцыі ў складзе, пазначае гук /ɻ/, у адваротным (у пазыцыі не ў канцы складу) — гук /ɺ̢/. # Літара ف звычайна вымаўляецца гэтак жа, як і پ. # Літары ق ف ع ظ ط ض ص ح ﺫ ث сустракаюцца толькі ў запазычаньнях, пераважна арабскага паходжаньня. Пры гэтым восем зь іх, а менавіта літарыع ظ ط ض ص ح ﺫ ث, ня маюць гукавае нагрузкі наогул, зьліваючыся зь іншымі гукамі. # Літара ی зьмяняе сваё значэньне ў адрозьненьне ад таго, пасьля якога гуку яна знаходзіцца: пасьля зычнага яна пазначае гук /ai/, пасьля галоснага — /i/. # Літара ئ можа таксама пазначаць гук /j/. # У правінцыі Хайбэр-Пахтунхва літары ی ,ې ,ۍ ,ئ могуць замяняцца на літару ے пісьмовасьці ўрду. # Літара ک можа таксама запісвацца як ګ ,ك — як گ. # Знак ''гамза'' над літарай ﺉ можа запісвацца правей — ٸ. ==== Гісторыя ==== З [[17 стагодзьдзе|XVII]] ст. сярод пуштунскіх дзеячоў актывізаваліся спрэчкі наконт ужываньня шрыфту ў пісьмовасьці мовы пушту. Так, рух, які гуртаваўся вакол паэта Піра Рашані, аддаваў перавагу шрыфту насталік, які выкарыстоўваўся ў пэрсыдзкай мове ў адрозьненьне ад арабскай. Аднак пасьлядоўнікі іншых дзеячоў (напрыклад, Ахунда Дарвэза) прытрымліваліся арабскага шрыфту насх, тлумачачы гэта жаданьнем абароны рэлігіі ад вызначанага ўплыву з боку [[сэкта]]ў. На цяперашні час у пісьмовасьці мовы пушту выкарыстоўваецца шрыфт насх зь невялікімі адаптацыямі ў вёрстцы. Пуштунская пісьмовасьць мае шэраг адрозьненьняў ад арабскай. Прыкладам, літары, якімі пазначаюцца рэтрафлексныя зычныя /ʈ /, /ɖ /, / /, /ɳ / запісваюцца як арабскія літары ''тэ'', ''дал'', ''рэ'', ''нун'', аднак да іх дадаюцца дыякрытычныя знакі, якія маюць выгляд колца пад літарай. Літары ښ ды ږ адрозьніваюцца ад س ,ﺭ наяўнасьцю кропкі зьнізу і зьверху адпаведна. Літары, якімі пазначаюцца гукі {{IPA|t͡s}}, {{IPA|d͡z}} выглядаюць як літара ح з трыма кропкамі наверсе і гамзой наверсе адпаведна — څ ды ځ. Для пазначэньня асаблівых галосных гукаў і дыфтонгаў пуштунская пісьмовасьць мае літары ی, ې, ۀ, ۍ. У мове пушту агулам выкарыстоўваецца 28 літараў арабскае пісьмовасьці і 3 дадатковых з пэрсыдзкай і ўрду. Дыякрытычны знак над літарай ځ у ранейшых варыянтах меў выгляд, прыкладна апісваны як паменшаны дыякрытычны знак над літарай ك. На цяперашні час, аднак, падобны знак даволі складана знайсьці ў шрыфтах. У найранейшым зь вядомых рукапісаў на мове пушту ([[1651]] год)<ref name="khyber">[https://web.archive.org/web/20210301002711/http://www.khyber.org/publications/026-030/standardpashto.shtml D. N. MacKenzie, "A Standard Pashto", Khyber.org]</ref> для пазначэньня гукаў {{IPA|/t͡s/}}, {{IPA|/d͡z/}} выкарыстоўвалася літара ڊ, аднак у [[1696]]-[[1697]] гадох яе неўзабаве зьмяніла літара څ. На цяперашні час літара څ ўжываецца толькі для пазначэньня гуку {{IPA|/t͡s/}}. === Дыякрытычныя знакі === У мове пушту выкарыстоўваюцца чатыры дыякрытычныя знакі: ''зваракай'', ''пэш'', ''зэр'' і ''звар''. Дыякрытычныя знакі ня лічацца асобнымі літарамі, а само іх ужываньне не зьяўляецца абавязковым. Між тым, яны часам выкарыстоўваюцца ў мэтах адрозьніваньня словаў з аднолькавым напісаньнем. Дыякрытычныя знакі пуштунскай пісьмовасьці. <center> {| class="sortable wikitable" |-align="center" ! Дыякрытычны<br/>знак ! [[Unicode]] ! Назва ! Трансьлітарацыя ! [[міжнародны фанэтычны альфабэт|IPA]] ! Лацінізацыя |- align="center" | style="padding:5px;"|<span style="font-size:140%;">َ</span></div> || U+064E || {{Юнікод|zwar}} || a || {{IPA|[a]}} || a |- align="center" | style="padding:5px;"|<span style="font-size:140%;">ٙ</span></div> || U+0659 || {{Юнікод|zwarakay}} || ə || {{IPA|[ə]}} || ə |- align="center" | style="padding:5px;"|<span style="font-size:140%;">ِ</span></div> || U+0650 || {{Юнікод|zer}} || i || {{IPA|[i]}} || i |- align="center" | style="padding:5px;"|<span style="font-size:140%;">ُ</span></div> || U+064F || {{Юнікод|peš}} || u || {{IPA|[u]}} || u |}</center> == Дыялекты == У мове пушту вылучаюцца два галоўныя дыялекты: «мяккі» (поўдзень) і «цьвёрды» (поўнач), якія падзяляюцца адпаведна на паўднёва-ўсходні й паўднёва-заходні ды паўночна-заходні й паўночна-ўсходні. Мяжа між абодвума дыялектамі праходзіць правінцыямі [[Забуль (правінцыя)|Забуль]] і [[Пактыка (правінцыя)|Пактыка]], збочваючы потым на аўгана-пакістанскую мяжу. «Цьвёрды» дыялект мае распаўсюджаньне на ўсходзе ды паўночным усходзе Аўганістану, цэнтры й поўначы Хайбэр-Пахтунхвы і паўночнай частцы [[Фэдэральна кіраваныя пляменныя тэрыторыі|FATA]] (Пакістан). «Мяккі» дыялект распаўсюджаны на поўдзень, а менавіта на поўдні Аўганістану, поўначы правінцыі Бэлуджыстан (Пакістан), паўднёвых рэгіёнах правінцыі Хайбэр-Пахтунхва і фэдэральна кіраваных пляменных тэрыторыяў; пры гэтым «цьвёрды» дыялект мае больш носьбітаў. Існуюць іншыя варыянты дыялекталягічнае клясыфікацыі пушту<ref>Напрыклад, паводле [[SIL]]: Lewis, M. Paul (ed.), 2009. [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=2236-16 Language Family Trees]. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.</ref>: напрыклад, падзел на паўночны, цэнтральны, паўднёвы дыялекты і дыялект [[ванэцы]]. Марфалягічныя адрозьненьні між дыялектамі зьяўляюцца даволі слабымі, асноўным крытэрам адрозьненьняў паміж дыялектамі зьяўляюцца фаналягічныя адрозьненьні<ref name="khyber"/><ref>Herbert Penzl. "Orthography and Phonemes in Pashto (Afghan)". ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 74, No. 2. (Apr. - Jun., 1954), pp. 74-81.</ref>, у прыватнасьці адпавяданьне адной зычнай іншай зычнай у іншым дыялекце, а менавіта{{Заўвага|Далейшая табліца падае больш дакладныя адрозьненьні. Дадзеная табліца адлюстроўвае толькі асноўны прынцып адрозьніваньня між дыялектамі.}}: <center> {|class=wikitable !align = "left"|Паўднёва-заходні |align = "center"|{{IPA|[ʂ]}} |align = "center"|{{IPA|[ʐ]}} |align = "center"|{{IPA|[ts]}} |align = "center"|{{IPA|[dz]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |- !align = "left"|Паўднёва-ўсходні |align = "center"|{{IPA|[ʃ]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[ts]}} |align = "center"|{{IPA|[dz]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |- !align = "left"|Цэнтральны |align = "center"|{{IPA|[ç]}} |align = "center"|{{IPA|[g]/[ʝ]}} |align = "center"|{{IPA|[ts]}} |align = "center"|{{IPA|[z]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |- !align = "left"|Паўночна-ўсходні |align = "center"|{{IPA|[x]}} |align = "center"|{{IPA|[ɡ]}} |align = "center"|{{IPA|[s]}} |align = "center"|{{IPA|[z]}} |align = "center"|{{IPA|[dʒ]}} |}</center> Тым ня менш, некаторыя дыялекты (напрыклад, цэнтральна-ўсходнія) маюць выразна акрэсьленую лексычную разнастайнасьць і тэндэнцыю да зьмены вымаўленьня галосных гукаў; найбольш адметныя зьмены галосных адбываюцца ў цэнтральна-ўсходніх дыялектах мясцовасьцяў Тані, Вазырыстан і Бану: звычайныя пуштунскія [a], [ɑ], [u], [o] пераходзяць у іх у галосныя [ɑ], [o], [i], [e] адпаведна. Дыялект ванэцы, распаўсюджаны ў пакістанскай правінцыі Бэлуджыстан, мае досыць значную ступень адрозьненьня ад астатніх дыялектаў пушту, праз што ён можа лічыцца асобнай мовай, што аддзялілася ад пушту ў сярэднявечны пэрыяд<ref name="Hallberg"/>. Паўднёвакандагарскі дыялект зьяўляецца найбольш кансэрватыўным датычна фанэтыкі, захоўваючы рэтрафлексныя фрыкатывы ды альвэалярныя афрыкаты, якія не зьліліся зь іншымі гукамі<ref>Michael M.T. Henderson, [http://www.scribd.com/doc/6541839/Four-Varieties-of-Pashto ''Four Varieties of Pashto'']</ref>. Як адзначана вышэй, адной з асноўных асаблівасьцяў зьяўляецца розьніца ў вымаўленьні тых ці іншых гукаў. Ніжэй адлюстроўваецца розьніца ў рэалізацыі гэтых гукаў у дыялектах тых ці іншых мясцовасьцяў (пяць зь іх запісаныя арабскай пісьмовасьцю, два — лацініцай. Транскрыпцыя падаецца паводле [[міжнародны фанэтычны альфабэт|IPA]]). <center> {|class="wikitable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" align="center" !style="padding:5px;"|Дыялект !Мясцовасьць !align = "center"|<span style="font-size:140%;">{{Юнікод|ښ}}</span> !align = "center"|<span style="font-size:140%;">{{Юнікод|ږ}}</span> !align = "center"|<span style="font-size:140%;">{{Юнікод|څ}}</span> !align = "center"|<span style="font-size:140%;">{{Юнікод|ځ}}</span> !align = "center"|<span style="font-size:140%;">{{Юнікод|ژ}}</span> !align = "center"|<span style="font-size:125%;">{{Юнікод|Ā}}</span> !align = "center"|<span style="font-size:125%;">{{Юнікод|U}}</span> |- !align = "left"|Паўднёвы |поўдзень Аўганістану, таксама Кандагар |align = "center"|{{IPA|[ʂ]}} |align = "center"|{{IPA|[ʐ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s]}} |align = "center"|{{IPA|[d͡z]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[ɑ]}} |align = "center"|{{IPA|[u]}} |- !align = "left"|Паўднёва-ўсходні |поўдзень правінцыі Бэлуджыстан, таксама Квэта |align = "center"|{{IPA|[ʃ]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s]}} |align = "center"|{{IPA|[d͡z]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[ɑ]}} |align = "center"|{{IPA|[u]}} |- !align = "left"|Ванэцы |Гарнай, Сынджаві |align = "center"|{{IPA|[ʃ]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s, t͡ʃ]}} |align = "center"|{{IPA|[d͡z, d͡ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ, z]}} |align = "center"|{{IPA|[ɑ]}} |align = "center"|{{IPA|[u]}} |- !align = "left"|Марвацкі |Лакі-Марват |align = "center"|{{IPA|[ʃ]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡ʃ]}} |align = "center"|{{IPA|[d͡ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[ɑ]}} |align = "center"|{{IPA|[u]}} |- !align = "left"|Хатацкі |Карак |align = "center"|{{IPA|[ʃ]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s]}} |align = "center"|{{IPA|[z]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[o]}} |align = "center"|{{IPA|[u]}} |- !align = "left"|Банучы |Бану |align = "center"|{{IPA|[ʃ]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[s]}} |align = "center"|{{IPA|[z]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[o]}} |align = "center"|{{IPA|[i]}} |- !align = "left"|Вазырвола |Вазырыстан |align = "center"|{{IPA|[ɕ, ʃ]}} |align = "center"|{{IPA|[ʑ, ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s]}} |align = "center"|{{IPA|[z]}} |align = "center"|{{IPA|[ʑ, ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[o, u]}} |align = "center"|{{IPA|[i]}} |- !align = "left"|Тані |Тані, паўднёвы Хост |align = "center"|{{IPA|[ç]}} |align = "center"|{{IPA|[ɡ]}} |align = "center"|{{IPA|[s]}} |align = "center"|{{IPA|[z]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[o]}} |align = "center"|{{IPA|[i]}} |- !align = "left"|Хосцкі |паўночны і паўднёвы Хост |align = "center"|{{IPA|[ç]}} |align = "center"|{{IPA|[ɡ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[o]}} |align = "center"|{{IPA|[u]}} |- !align = "left"|Задран |Задран, усходні Лоя-Пактыя |align = "center"|{{IPA|[ç]}} |align = "center"|{{IPA|[ʝ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s]}} |align = "center"|{{IPA|[d͡z]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[o]}} |align = "center"|{{IPA|[u, i]}} |- !align = "left"|Афрыдыйскі |Хайбэр |align = "center"|{{IPA|[x]}} |align = "center"|{{IPA|[ɡ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s]}} |align = "center"|{{IPA|[z]}} |align = "center"|{{IPA|[d͡ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[o]}} |align = "center"|{{IPA|[u]}} |- !align = "left"|Бангаш-Туры |Курам, Гангу, Аракзай, Кагат |align = "center"|{{IPA|[x]}} |align = "center"|{{IPA|[ɡ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s]}} |align = "center"|{{IPA|[z]}} |align = "center"|{{IPA|[d͡ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[ɒ]}} |align = "center"|{{IPA|[u]}} |- !align = "left"|Паўночназаходні |[[Газьні (правінцыя)|Газьні]], [[Лагар (правінцыя)|Лагар]] |align = "center"|{{IPA|[ç]}} |align = "center"|{{IPA|[ɡ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s]}} |align = "center"|{{IPA|[d͡z]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[ɑ]}} |align = "center"|{{IPA|[u]}} |- !align = "left"|Вардацкі |поўдзень правінцыі [[Вардак (правінцыя)|Вардак]] |align = "center"|{{IPA|[ç]}} |align = "center"|{{IPA|[ʝ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s]}} |align = "center"|{{IPA|[d͡z]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[ɒ]}} |align = "center"|{{IPA|[u]}} |- !align = "left"|Цэнтральны |цэнтральны Гільзай |align = "center"|{{IPA|[ç]}} |align = "center"|{{IPA|[ʝ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s]}} |align = "center"|{{IPA|[z]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[ɑ]}} |align = "center"|{{IPA|[u]}} |- !align = "left"|Паўночны |усход і паўночны ўсход Аўганістану |align = "center"|{{IPA|[x]}} |align = "center"|{{IPA|[ɡ]}} |align = "center"|{{IPA|[t͡s]}} |align = "center"|{{IPA|[z]}} |align = "center"|{{IPA|[ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[ɑ]}} |align = "center"|{{IPA|[u]}} |- !align = "left"|Паўночна-ўсходні |цэнтар, поўнач Хайбэр-Пахтунхвы, поўнач FATA |align = "center"|{{IPA|[x]}} |align = "center"|{{IPA|[ɡ]}} |align = "center"|{{IPA|[s]}} |align = "center"|{{IPA|[z]}} |align = "center"|{{IPA|[d͡ʒ]}} |align = "center"|{{IPA|[ɑ]}} |align = "center"|{{IPA|[u]}} |}</center> У табліцы ніжэй адлюстроўваюцца прыклады некаторых дыялектных адрозьненьняў паміж дыялектамі тых ці іншых рэгіёнаў. <center> {|class="wikitable" ! Пераклад !! [[Кандагар]] !! Квэта !! Гарнай<ref name="Hallberg">Hallberg, Daniel G. 1992. ''Pashto, Waneci, Ormuri''. Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4.</ref> !! Бану !! Мірамшан !! Тані !! Тыра-Майдан !! Майдан-Шар !! [[Кабул]] !! Пэшавар !! Пісьмова |- | Пушту || Paṣ̌to || Pašto || Pašto || Pāštē || Pāštē || Pāx̌tē || Pāxto || Pax̌to || Pəxto || Puxto || پښتو |- | Чатыры || tsalor || tsalor || čalər/tsaler || sālēr || tsālwēr || tsālēr || tsālwor || tsalor || tsalor || salor || څلور، څلېر |- | Шэсьць || špaẓ̌ || špaž || špož || špēž || špēž || špēg || špēg || špaγ̌ || špag|| špag || شپږ |- | Як || tsənga || tsənga || tsona || sərāng || tsərāng || tsərgē || tsərāng || tsənga || tsənga || singa || څنګه |- | Мы || muẓ̌ || muž || moš || miž || miž || mig || mu || muγ̌ || mung || mung || موږ , مونږ |- | Мой, маё, мая || zmā || zmā || mā eghē || ēmo || ēmo || ēmo || ēmo || zmâ || zəmā || zamā || زما، ما اغې |- | Твой, тваё, твая || stā || stā || tāgha || ēto || ēto || ēto || ēto || stâ || stā || stā || ستا، تاغه، اېتو |- | Хлопчык || halək || halək || waṛīz, čorī || wēṛkā || wēṛkai || wēṛkai || wēṛkai || halək || halək || halək || حلک، وړیز، چوري، وېړکی |- | Дзяўчынка, дзяўчына || nǰiləi || nǰiləi || čuwara || wēṛkyē || ǰəlkiyē || ǰəlkiyē || wēṛkyē || ǰiləi || ǰinəi || ǰinē || نجلۍ، چواره، وېړکیې، ژلکیې، ژیلۍ |- | Нага || pṣ̌a || pša || špa, ghədəi || pšā || pšā || px̌ā || pxā || px̌a || pxa || xpa || پښا، غدۍ |- | Сонца || lmar || lmar || mērə || myērə stərgā || ghormə stərgā || myērə stərgā || myērə stərgā || lmar || nmar || nwar || لمر، مېره سترګا، غورمه سترګا، نیېره سترګا، نوار |- | Хто || tsok || tsok || čok || sēk || tsēk || tsēk || tsok || tsok || tsok || sok || څوک، چوک |- | Шмат || ḍēr, zyāt || ḍēr, zyāt || tsaṭ || pirā, zyot || rəṭ, zyot || rəṭ, zyot || ḍēr, zyot || ḍēr, zyât || ḍēr, zyāt || ḍēr, zyāt || ډېر، زیات، څت، پیرا، رټ |- | Маленькі || ləẓ̌ || ləž || ləž || ləški || ləški || ləg || ləg || ləγ̌ || ləg || ləg || لېږ، لېشکي |- | Піць || čṣ̌əl || čšəl || ghwətəl || čšəl || čšəl || tsəx̌əl || tsəxəl || tsəx̌əl || tskəl || skəl || چښل، غوتل، څخل، څکل |- | Яйка || hagəi || hagəi || hoya || yēya || yēya || yēya || woya || hagəi || hagəi/hā || hagē/hā || حګۍ، حویه، یېیه، وویه، حا، حګې |- | Так || wo || wo || wo || ēh || ēh || ēh || ēh || wo || wo || ao || وو، اېه، او، هو |- | Ёсьць || yəm || yəm || ī || yə || yə || yəm || yəm || yəm || yəm || yəm || یم، اي، یه |- | Іду || dzəm || dzəm || drimī || sə, drimə || tsə, drimə || tsəm, driməm || tsəm, druməm || dzəm, druməm || zəm || zəm || ځم |- | Мова || žəba || žəba || zbə || žəbā || žəbā || žəbā || ǰəba || žəba || žəba || ǰəba || ژبه، ژبا |- | Дом || kor || kor || kor || kēr || kēr || kēr || kolə || kor || kor || kor || کور، کېر، کولې |- | Бацька (паважліва) || plār || plār || piyār || plor || plor || plor || plor || plâr || plār || plār || پلار, پيار |}</center> == Разьвіцьцё літаратуры == У пуштунамоўным насельніцтве здаўна склаліся традыцыі вуснае творчасьці, у тым ліку прыказак, апавяданьняў і вершаў. Рост пісьмовай літаратурнай традыцыі адзначаўся ў [[17 стагодзьдзе|XVII ст.]] (гл. вышэй). Першым навучальным тэкстам на мове пушту сталі «Ўводзіны ў аўганскую (пушту) мову» аўтарства Піра Магамада Какера, у [[1805]] годзе выйшла першая граматыка з апісаньнем пуштунскіх дзеясловаў пад назваю «Загартоўка сваіх прагненьняў», праз тры гады Навабулом Яр Ханам была выдадзеная праца па пуштунскай лексыцы «Цуды мовы». == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Schmidt, Rüdiger (ed.) (1989). ''Compendium Linguarum Iranicarum''. Wiesbaden: Reichert. {{ISBN|3-88226-413-6}}. * Gusain, Lakhan (2008?) ''A Grammar of Pashto''. Ann Arbor, MI: Northside Publishers. * Georg Morgenstierne (1926) ''Report on a Linguistic Mission to Afghanistan''. Instituttet for Sammenlignende Kulturforskning, Serie C I-2. Oslo. {{ISBN|0-923891-09-9}} * Daniel G. Hallberg (1992) ''Pashto, Waneci, Ormuri (Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 4)''. National Institute of Pakistani Studies, 176 pp. {{ISBN|969-8023-14-3}}. * Herbert Penzl ''A Grammar of Pashto: A Descriptive Study of the Dialect of Kandahar, Afghanistan'', {{ISBN|0-923891-72-2}} * Herbert Penzl ''A Reader of Pashto'', {{ISBN|0-923891-71-4}} == Вонкавыя спасылкі == {{Interwiki|ps||пушту}} {{Іранскія мовы}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Іранскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Аўганістану]] [[Катэгорыя:Мовы Пакістану]] 3s9mlprcspp33k01fxks75kxpv3ob4t Мовы Ўкраіны 0 154775 2697840 2696812 2026-10-27T12:09:22Z ~2026-57298-00 100883 /* */ 2697840 wikitext text/x-wiki '''Мовы Ўкраі́ны''' — [[мова|мовы]], што ў цяперашні час або ў гістарычна засьведчаныя эпохі існаваньня краіны выкарыстоўваліся насельніцтвам [[Украіна|Украіны]]. Найраспаўсюджанай ва Ўкраіне мовай зьяўляецца [[украінская мова|ўкраінская мова]], пасьля якой значнае пашырэньне мае [[расейская мова]]. У асобных рэгіёнах і раёнах кампактнага пражываньня нацыянальных меншасьцяў распаўсюджаныя [[румынская мова|румынская]], [[малдоўская мова|малдоўская]], [[вугорская мова|вугорская]], [[баўгарская мова|баўгарская]], [[польская мова|польская]], [[крымскататарская мова|крымскататарская]], [[цыганская мова|цыганская]], [[гагавуская мова|гагавуская]], [[габрэйскія мовы|габрэйскія]] мовы і г.д. Шырока распаўсюджаныя [[дыялект]]ы й зьмяшаныя формы маўленьня, што паўставалі ў выніку зьмяшэньня ўкраінскай і расейскай моваў з дадаткам лексычных адзінак ды іншых элемэнтаў іншых моваў. Сярод насельніцтва, у прыватнасьці той часткі, што вылучае час адпаведнаму вывучэньню або кантактам з прадстаўнікамі іншых краінаў, мае распаўсюджаньне веданьне замежных моваў, асабліва [[ангельская мова|ангельскай]]. Заканадаўства Ўкраіны ўстанаўлівае ўкраінскую мову ў якасьці дзяржаўнай і прызнае мовы нацыянальных меншасьцяў краіны. Так, паводле Канстытуцыі Ўкраіны ўкраінская мова мае дзяржаўны статус, атрымліваючы падтрымку ў галінах жыцьця краіны; апрача таго, паводле Канстытуцыі дзяржава спрыяе вывучэньню моваў міжнародных зносінаў і разьвіцьцю моваў нацыянальных меншасьцяў, у прыватнасьці расейскай<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/254к/96-вр| копія = | дата копіі = | загаловак = Канстытуцыя Ўкраіны. Частка 1, артыкул 10| фармат = | назва праекту = Афіцыйны сайт Вярхоўнае Рады Ўкраіны| выдавец = Вярхоўная Рада Ўкраіны| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref>. Паводле перапісу насельніцтва ва Ўкраіне 2001 году ўкраінскую мову лічаць роднай 67,5% насельніцтва краіны, расейскую — 29,6<ref name=pierapis>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/| копія = | дата копіі = | загаловак = Пра колькасьць і склад насельніцтва Ўкраіны паводле вынікаў Усеўкраінскага перапісу насельніцтва 2001 году. Моўны склад насельніцтва Ўкраіны| фармат = | назва праекту = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001| выдавец = | дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref>. Украінскую мову выкарыстоўваюць у мэтах зносінаў прыкладна 53,3% грамадзянаў краіны, расейскую — 44,5%, але існуюць і іншыя падлікі<ref name=tsn>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Опитування: більшість українців спілкуються вдома українською мовою|арыгінал=|спасылка=http://tsn.ua/ukrayina/opituvannya-bilshist-ukrayinciv-spilkuyutsya-vdoma-ukrayinskoyu-movoyu.html|аўтар выданьня=|выданьне=ТСН|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2011|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref><ref name=up>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Українці перехотіли другу державну|арыгінал=|спасылка=http://www.pravda.com.ua/news/2011/09/7/6567769/?attempt=1|аўтар выданьня=|выданьне=Украінская Праўда|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2011|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Атрыманьне больш дакладнай інфармацыі сустракаецца зь цяжкасьцямі з прычыны шматграннасьці тэрміну ''[[родная мова]]'' (пад якою могуць мецца на ўвазе мова этнасу, мова думак і найчасьцейшых зносінаў чалавека або мова дзяцінства) і адсутнасьці ўліку [[суржык]]у, носьбіты якога пры апытаньні могуць лічыць сваё маўленьне ўкраінскай або расейскай мовай. Агулам украінская мова мае перавагу ў заходняй, цэнтральнай і паўночна-ўсходняй частках Украіны, расейская пераважае на Данбасе, у [[Крымскі паўвостраў|Крыме]] і ў паўднёвай Украіне<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Мовний баланс України|арыгінал=|спасылка=http://uabooks.info/ua/book_market/analytics/?pid=2386|аўтар выданьня=|выданьне=uabooks.info|тып=|месца=|выдавецтва=|год=|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Ва Ўкраіне, асабліва ў этнічна зьмяшаных рэгіёнах, такіх як Закарпацьце, Данбас, Адэская вобласьць, Крым часта распаўсюджаныя зьявы [[білінгвізм]]у (выкарыстаньне дзьвюх моваў адразу або ў блізкіх умовах) або [[полілінгвізм]]у (выкарыстаньне больш за дзьвюх моваў). На зьвесткі пра лінгвагеаграфію Ўкраіны істотна ўплываюць розныя інтэрпрэтацыі існаваньня суржыку ў краіне (параўн. [[трасянка]]) — сукупнасьці няўстойлівых формаў зьмяшанага ўкраінска-расейскага маўленьня, якое найбольш распаўсюджаным зьяўляецца на г.зв. [[Левабярэжная Ўкраіна|Левабярэжжы]], ва ўсходняй частцы краіны. == Гісторыя == На [[Запароская Сеч|Запарожскай Сечы]] ў XVII-XVIII стагоддзях існаваў Данскі курань, створаны добраахвотнікамі, якія паходзілі з Войска Данскога. Паводле сведчанняў замежных пасланнікаў, якія наведвалі Сеч з дыпламатычнымі місіямі - напрыклад, Гіём дэ Боплана, - у данскім курэне нараўне са стараўкраінскай мовай выкарыстоўвалася маскоўская мова. Паводле Рэестра Войска Запарожскага 1756 года Данскі курэнь, які з'яўляўся адным з 38 курэнне складнікаў войска Сечы, налічваў 205 казакоў. Пасля ліквідацыі запарожскага казацтва і перасялення часткі казакоў на Кубань у канцы XVIII стагоддзя ў дакументах Кубанскага войска згадваўся ўласны курань Данскі, назва якога атрымала ў спадчыну станіца Дзінская <ref>[https://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=DOP&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Kureni_Zaporozki КУРЕНІ ЗАПОРОЗЬКІ 18 СТ.]</ref><ref>[https://mamayeva-sloboda.kyiv.ua/territory/kozatski-hresty/ Козацькі хрести]</ref><ref>[https://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fhistory.org.ua%2FJournALL%2Fjournal%2F2001%2F1%2F9.pdf Стрижак О. С. До етногенезу та етномовної історії кубанців-чорноморців / Стрижак О. С. // Український історичний журнал. — 2001. — № 1. — с. 103—105]</ref><ref>Реєстр Війська Запорозького 1649 року : транслітерація тексту / НАН України, Археогр. коміс. [та ін.]; [підгот.: О. В. Тодійчук (голов. упоряд.) та ін. ; редкол.: Ф. П. Шевченко (відп. ред.) та ін.]. Київ: Наук. думка, 1995. 586</ref>. == Моўны склад насельніцтва == [[Файл:Nativelanguage2001ua.PNG|міні|справа|250пкс|Найбольш распаўсюджаная родная мова паводле раёнаў і местаў абласнога падпарадкаваньня, 2001 г.]] [[Файл:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed.PNG|міні|справа|250пкс|Найбольш распаўсюджаная родная мова ў сельскіх, пасялковых і мескіх радах, 2001 г.]] Моўны склад насельніцтва Ўкраіны паводле перапісу насельніцтва 2001 году<ref>[https://web.archive.org/web/20101130221837/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/ Всеукраїнський перепис населення 2001 року - Мовний склад населення України]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160304022811/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02&ti=19A050501_02.%20%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%96%D0%BB%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F%20%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%B2%20%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%80%D1%96%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%8E%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%8E%20%280%2C1%29&path=..%2FDatabase%2FCensus%2F05%2F01%2F&lang=1&multilang=uk Розподіл населення регіонів України за рідною мовою (0,1)]</ref>: {| align="center" class="wikitable" |+ ! |мова||колькасьць||дзеля |- | украінская||32 577 468||67,53% |- | расейская||14 273 670||29,59% |- | крымскататарская||231 382||0,48% |- | малдоўская||185 032||0,38% |- | вугорская||161 618||0,34% |- | румынская||142 671||0,30% |- | баўгарская||134 396||0,28% |- | беларуская||56 249||0,12% |- | армянская||51 847||0,11% |- | гагавуская||23 765||0,05% |- | цыганская||22 603||0,05% |- | іншыя мовы||178 764||0,38% |- | мова не ўказаная||201 437||0,42% |} {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !colspan=2|Больш падрабязная статыстыка паводле рэгіёнаў і нацыянальнасьцяў |- |style="border: none; background-color: transparent;" width="50%" valign="top"| {| |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0" rowspan="2"|'''Нацыянальнасьць''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0" colspan="4"|'''Родная мова (%)''' |- | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''сваёй нацыянальнасьці''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''украінскую''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''расейскую''' | align="center" bgcolor="#C0C0C0"|'''іншую мову''' |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[украінцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|85,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|— | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|14,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,0 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[расейцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|95,9 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,9 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|— | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,2 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[беларусы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|19,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|17,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|62,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,2 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[малдаване]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|70,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|10,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|17,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,7 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[крымскія татары]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|92,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|6,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,8 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[баўгары]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|64,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|5,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|30,3 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,5 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[вугорцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|95,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,2 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[румыны]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|91,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|6,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,6 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[палякі]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|12,9 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|71,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|15,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,5 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[габрэі]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|13,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|83,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,5 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[армяне]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|50,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|5,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|43,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,6 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[грэкі]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|6,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|4,8 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|88,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,3 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[татары]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|35,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|4,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|58,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,6 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[цыганы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|44,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|21,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|13,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|20,8 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[азэрбайджанцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|53,0 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|7,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|37,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|2,3 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[грузіны]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|36,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|8,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|54,4 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|0,7 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[немцы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|12,2 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|22,1 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|64,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|1,0 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|[[гагавузы]] | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|71,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|3,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|22,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|2,3 |- | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|іншыя | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|32,6 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|12,5 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|49,7 | align="center" bgcolor="#F5F5F5"|5,2 |- |} {{-}} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+ Родная мова паводле перапісу 2001 году | width="22%"|[[Файл:УкраїнськомовніРайони-2001.png|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Файл:Russianlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Файл:Romanlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| |- |украінская | |расейская | |румынская і малдоўская | |} {|class="wikitable" style="text-align:center" |+ | width="22%"|[[Файл:Crimtatarlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Файл:Bolgarianlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| | width="22%"|[[Файл:Hungarianlang2001ua.PNG|center|250px]] | width="1%"| |- |крымскататарская | |баўгарская | |вугорская | |} Разьмеркаваньне рэгіёнаў Украіны паводле роднае мовы згодна з вынікамі перапісу насельніцтва Ўкраіны 2001 году<ref>[https://web.archive.org/web/20181215022119/http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02&ti=19A050501_02.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%F0%E5%E3%B3%EE%ED%B3%E2%20%D3%EA%F0%E0%BF%ED%E8%20%E7%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE%20%280%2C1%29&path=..%2FDatabase%2FCensus%2F05%2F01%2F&lang=1&multilang=uk Перепис 2001 р. Розподіл населення регіонів України за рідною мовою.]</ref>: {| class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''украінская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''расейская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''беларуская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''баўгарская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''армянская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''гагавуская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''крымскататарская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''малдоўская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''нямецкая''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''польская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''цыганская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''румынская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''славацкая''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''вугорская''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''[[караімская мова|караімская]]''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''габрэйскія''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''грэцкая''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''іншыя мовы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''мова не ўказаная''' |- | '''Украіна'''||'''67,53'''||'''29,59'''||'''0,12'''||'''0,28'''||'''0,11'''||'''0,05'''||'''0,48'''||'''0,38'''||'''0,01'''||'''0,04'''||'''0,05'''||'''0,3'''||'''0,01'''||'''0,34'''||'''0'''||'''0,01'''||'''0,01'''||'''0,3'''||'''0,42''' |- | Аўтаномная Рэспубліка Крым||10,02||76,55||0,26||0,02||0,23||0,01||11,33||0,06||0,01||0,01||0,06||0||0||0||0||0||0,03||1||0,39 |- | Віньніцкая вобласьць||94,81||4,74||0,06||0,01||0,04||0||-||0,1||0||0,01||0,03||0||0||0||0||0,01||0||0,09||0,11 |- | Валынская вобласьць||97,26||2,51||0,11||0||0,02||0||-||0,02||0||0,01||0||0||0||0,01||-||0||0||0,05||- |- | Днепрапятроўская вобласьць||67||31,91||0,18||0,01||0,17||0,01||0||0,05||0,01||0,01||0,07||0||0||0,01||0||0,01||0||0,27||0,3 |- | Данецкая вобласьць||24,1||74,92||0,1||0,01||0,13||0||0||0,02||0||0||0,04||0||0||0||0||0||0,09||0,38||0,18 |- | Жытомірская вобласьць||93,02||6,57||0,1||0||0,03||0||0||0,05||0,01||0,05||0,03||0||0||0||-||0,01||0||0,08||0,03 |- | Закарпацкая вобласьць||81||2,9||0,05||0,01||0,02||0||-||0,03||0,15||0,01||0,24||2,57||0,21||12,65||-||0,01||0||0,14||0,02 |- | Запароская вобласьць||50,2||48,19||0,11||0,47||0,19||0,01||0,02||0,04||0,01||0||0,07||0||0||0,01||0||0,01||0,01||0,59||0,07 |- | Івана-Франкоўская вобласьць||97,81||1,78||0,05||0||0,01||0||-||0,03||0||0,03||0,01||0||0||0,01||0||0||0||0,04||0,22 |- | Кіеўская вобласьць||92,27||7,17||0,17||0,01||0,08||0||0||0,04||0||0,01||0,03||0||0||0||-||0||0||0,13||0,08 |- | Кіраваградзкая вобласьць||88,89||10,02||0,16||0,05||0,2||0||0||0,44||0||0||0,05||0,01||0||0,01||-||0||0||0,15||0 |- | Луганская вобласьць||30,01||68,84||0,11||0,01||0,12||0||-||0,03||0||0||0,05||0||-||0||-||0||0||0,27||0,55 |- | Львоўская вобласьць||95,32||3,77||0,07||0||0,02||0||0||0,02||0||0,41||0,01||0||0||0,01||0||0,01||0||0,06||0,28 |- | Мікалаеўская вобласьць||69,2||29,26||0,13||0,13||0,19||0,03||0||0,58||0,01||0,01||0,05||0||0||0||-||0,01||0||0,29||0,1 |- | Адэская вобласьць||46,28||41,95||0,11||4,87||0,16||0,9||0||3,78||0,01||0,01||0,1||0,01||0||0||0||0,02||0,02||0,46||1,32 |- | Палтаўская вобласьць||89,98||9,47||0,12||0,01||0,1||0||-||0,09||0||0||0,04||0||0||0,02||-||0||0||0,16||- |- | Ровенская вобласьць||97||2,73||0,12||0||0,01||0||-||0,02||0||0,02||0,01||0||0||0||-||0||0||0,06||0,02 |- | Сумская вобласьць||83,29||15,5||0,11||0||0,06||0||0||0,03||0||0||0,05||0||0||0||0||0||0||0,11||0,83 |- | Тарнопальская вобласьць||98,34||1,19||0,03||0||0,01||0||-||0,02||0||0,03||0||0||0||0,01||-||0||0||0,04||0,31 |- | Харкаўская вобласьць||53,8||44,29||0,12||0,01||0,18||0||0||0,03||0||0,01||0,05||0||0||0,01||0||0,01||0||0,49||1 |- | Хэрсонская вобласьць||73,19||24,86||0,18||0,02||0,26||0,01||0,07||0,15||0,01||0,01||0,08||0,01||0||0,01||-||0||0||0,98||0,17 |- | Хмяльніцкая вобласьць||95,24||4,09||0,06||0||0,06||0||-||0,05||0||0,18||0,02||0||0||0||-||0,01||0||0,24||0,04 |- | Чаркаская вобласьць||92,49||6,66||0,09||0,01||0,09||0||-||0,06||0||0||0,05||0||0||0,01||-||0||0||0,12||0,41 |- | Чарнавіцкая вобласьць||75,57||5,27||0,05||0,01||0,02||0||0||6,79||0,01||0,16||0,01||11,85||-||0,01||-||0,03||0||0,1||0,13 |- | Чарнігаўская вобласьць||89,05||10,26||0,19||0,01||0,04||0||0||0,02||0||0||0,04||0||0||0||-||0||0||0,07||0,3 |- | Кіеў{{Заўвага|Не ўваходзіць у Кіеўскую вобласьць, зьяўляючыся асобнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкай краіны.}}||72,15||25,27||0,12||0,02||0,08||0||0||0,03||0,01||0,02||0,01||0||0||0,01||0||0,02||0||0,36||1,92 |- | Севастопаль{{Заўвага|Гл. Кіеў.}}||6,76||90,56||0,17||0,02||0,11||0,01||0,25||0,06||0||0,01||0||0||0||0||0||0||0||0,87||1,18 |- | |} |} {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !colspan=2|Больш падрабязная статыстыка паводле ўмоваў выкарыстаньня мовы |- |style="border: none; background-color: transparent;" width="50%" valign="top"| {| |+ Зьведзеная табліца апытаньняў<br/><small>(у адсотках)</small> ! Прапанаваныя пытаньні ! Варыянты адказу ! 1994<ref name="vyshnjak"/> ! 1995<ref name="vyshnjak"/> ! 1996<ref name="vyshnjak"/> ! 1997<ref name="vyshnjak"/> ! 1998<ref name="vyshnjak"/> ! 1999<ref name="vyshnjak"/> ! 2000<ref name="vyshnjak"/> ! 2001{{Заўвага|Паводле зьвестак перапісу насельніцтва ва Ўкраіне 2001 году.}}<ref name="vyshnjak"/> ! 2002<ref>[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/8776/3-pashina.pdf?sequence=1 Етномовний чинник політичної ідентичності в Донбасі]</ref> ! 2005{{Заўвага|Зьвесткі Інстытуту сацыялёгіі Нацыянальнай Акадэміі Навук Украіны.}} ! 2006<ref name="vyshnjak">[http://i-soc.com.ua/institute/Vishnjak_monogr_2009.pdf О. Вишняк. Мовна ситуація та статус мов в Україні: динаміка, проблеми, перспективи (соціологічний аналіз)]</ref> ! 2007<ref name="vyshnjak"/> ! 2008<ref>Демоскоп: [http://demoscope.ru/weekly/2008/0329/tema03.php Русский язык на постсоветских просторах]</ref> ! 2011<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2011/09/7/6567769/ Українці перехотіли другу державну]</ref> ! colspan=2 |2012<ref>Сацыялягічная група «Рейтинг» [https://web.archive.org/web/20121231172715/http://www.ratinggroup.com.ua/products/politic/data/entry/14004/ Питання мови: результати останніх досліджень 2012 року]</ref><ref>Research&Branding Group: [https://web.archive.org/web/20160304190106/http://www.rb.com.ua/upload/medialibrary/PR_Ry_Ukr_2012.pdf Праект «Мови спілкування українців»]</ref> ! 2013<ref>Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялёгіі: [http://www.kiis.com.ua/materials/pr/20130321_ForAff/foreign_affairs.pdf Думки населення України щодо зовнішньої політики та мовного питання]</ref> |- !rowspan="3" | Родная мова |style="background:#F0FFFF;"|українська |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"|67,5% |style="background:#F0FFFF;"|65,4% |style="background:#F0FFFF;"|64,3% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"|50,0% |style="background:#F0FFFF;"|62,0% |style="background:#F0FFFF;"|56,0% |- | расейская | — | — | — | — | — | — | — | 29,6% | 33,3% | 34,4% | — | — | — | — | 29,0% | 36,0% | 40,0% |- | іншая | — | — | — | — | — | — | — | 2,9% | 1,3% | 1,5% | — | — | — | — | 1,0 %{{Заўвага|Абедзьве мовы, украінская ды расейская — 20%.}} | 2,0% | 3,0% |- !rowspan="4" | Мова зносінаў<br/>(<small>у сям’і/дома</small>) |style="background:#F0FFFF;"| украінская |style="background:#F0FFFF;"| 36,7% |style="background:#F0FFFF;"| 31,9% |style="background:#F0FFFF;"| 36,9% |style="background:#F0FFFF;"| 38,2% |style="background:#F0FFFF;"| 37,6% |style="background:#F0FFFF;"| 36,3% |style="background:#F0FFFF;"| 39,1% |style="background:#F0FFFF;"| 36,9% |style="background:#F0FFFF;"| 37,5% |style="background:#F0FFFF;"| 41,8% |style="background:#F0FFFF;"| 43,7% |style="background:#F0FFFF;"| 37,5% |style="background:#F0FFFF;"| 45,0% |style="background:#F0FFFF;"| 47,0% |style="background:#F0FFFF;"| 45,0% |style="background:#F0FFFF;"| 44,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |- | расейская | 32,4% | 32,8% | 33,1% | 34,5% | 33,4% | 33,6% | 36,0% | 36,7% | 42,2% | 36,4% | 47,2% | 42,3% | 38,0% | 37,0% | 39,0% | 35,0% | × |- | абедзьве | 29,4% | 34,5% | 29,6% | 26,8% | 28,4% | 29,0% | 24,8% | 25,8% | 19,8% | 21,6% | 7,8% | 19,7% | 17,0% | 15,0% | 15,0% | 20,0% | — |- | іншая | 0,7% | 0,9% | 0,4% | 0,6% | 0,5% | 1,1% | 0,2% | 0,6% | 0,5% | — | 0,4% | 0,1% | — | — | — | 1,0% | — |- !rowspan="4" | Мова зносінаў<br />(<small>на працы/месцы навучаньня</small>) |style="background:#F0FFFF;"| украінская |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 34,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 37,7% |style="background:#F0FFFF;"| 34,4% |style="background:#F0FFFF;"| 39,0% |style="background:#F0FFFF;"| 45,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 42,0% |style="background:#F0FFFF;"| — |- | расейская | — | — | — | — | — | — | — | — | 38,5% | — | 50,0% | 48,0% | 39,0% | 35,0% | — | 36,0% | — |- | абедзьве | — | — | — | — | — | — | — | — | 19,5% | — | 12,1% | 17,1% | 22,0% | 18,0% | — | 21,0% | — |- | іншая | — | — | — | — | — | — | — | — | 0,6% | — | 0,3% | 0,9% | — | — | — | 1,0% | — |- !rowspan="3" | Дзяржаўная мова |style="background:#F0FFFF;"| украінская |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 36,6% |style="background:#F0FFFF;"| — |style="background:#F0FFFF;"| 48,0% |style="background:#F0FFFF;"| 46,0% |style="background:#F0FFFF;"| 46,0% |style="background:#F0FFFF;"| 19,0% |- | украінская, у асобных рэгіёнах<br/> — афіцыйныя мовы | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 27,1% | — | — | — | — | 47,0% |- | украінская, расейская | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 31,4% | — | 49,0% | 45,0% | 47,0% | 28,0% |- |} |} === Зьвесткі апытаньняў === 16—24 сьнежня 2002 году сацыялягічнай службай Цэнтру Разумкова было праведзенае дасьледаваньне па ўзроўні выкарыстоўваньня моваў ва Ўкраіне (гл. вышэй). Апытана 2010 рэспандэнтаў з 123 населеных пунктаў узростам звыш 18 гадоў. Хіба выбаркі — 2,3%. Дасьледаваньне Інстытуту сацыялёгіі НАН Украіны, праведзенае ў 2005 годзе, сьведчыць, што ўкраінскую мову лічылі роднаю 64,3% насельніцтва, расейскую — 34,4%, 1,5% прыпалі на іншыя мовы. Моваю зносінаў дарослага насельніцтва ў асноўным сталі ўкраінская (41,8%) і расейская (36,4%), 21,6% апытаных пазначылі, што выкарыстоўваюць у зносінах абедзьве мовы ў залежнасьці ад абставінаў. У кастрычніку 2009 году агенцтва «ФОМ-Украина» правяло ўласнае апытаньне, згодна зь якім 52% апытаных заявілі пра расейскую мову як мову ўласных зносінаў, 41% аддаў перавагу ўкраінскай мове, 8% заявіла, што выкарыстоўвае для гэтых мэтаў суржык<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Мнения и взгляды населения Украины в сентябре - октябре 2009 года|арыгінал=|спасылка=http://bd.fom.ru/report/map/ukrain/ukrain_eo/du091015|аўтар выданьня=|выданьне=ФОМ-Украина|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2009|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Апытаньне лістападу гэтага ж году ўстанавіла, што 54,7% ад насельніцтва Ўкраіны ня лічыць моўнае пытаньне значным, выказваючыся за права кожнага грамадзяніна размаўляць на ўласнай мове і патрабуючы вырашэньня іншых праблемаў; 28,3% насельніцтва палічылі моўнае пытаньне прыкметнай праблемай, якую, аднак, можна адкласьці; 14,7% апытаных палічылі, што моўнае пытаньне зьяўляецца актуальным і належыць неадкладнаму вырашэньню<ref>{{артыкул|аўтар=Інтэрфакс-Украіна.|загаловак=Poll: more than half of Ukrainians do not consider language issue pressing|арыгінал=|спасылка=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/poll-more-than-half-of-ukrainians-do-not-consider--53566.html|аўтар выданьня=|выданьне=KyivPost|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2009|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Апытаньне групы Research & Branding Group, праведзенае 12—22 жніўня 2011 году шляхам асабістага інтэрвію ў 24 вобласьцях Украіны і Аўтаномнай Рэспубліцы Крым, адлюстроўвае вынікі рэспандэнтаў, абраных паводле квотнае выбаркі, якая прадстаўляе дарослае насельніцтва краіны паводле месца пражываньня (вобласьць, аўтаномная рэспубліка), плоцьцю і ўзростам. Сярэдняя хіба выбаркі — 2,2%, апытана 2075 асобаў. У 2011 годзе гэтаю ж кампаніяй было ўстаноўлена, што 65% і 33% адпаведна лічаць роднымі ўкраінскую й расейскую мовы; узровень валоданьня размоўнай і пісьмовай расейскай мовай склаў 76%, украінскай — 69%, але адначасова з гэтым 46% аддае перавагу зносінам па-ўкраінску, 38% — па-расейску, 16% — абедзьвюм мовам адразу. У траўні 2012 году дасьледаваньне групы «Рейтинг» выявіла, што 50% рэспандэнтаў роднай мовай лічыць украінскую, 29% — расейскую, 20% — украінскую ды расейскую адразу, 1% — іншую<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Питання мови: результати останніх досліджень 2012 року|арыгінал=|спасылка=http://ratinggroup.com.ua/ua/products/politic/data/entry/14004/|аўтар выданьня=|выданьне=Рейтинг|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2012|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. === Украінская мова === {{Асноўны артыкул|украінская мова}} Зьяўленьне ўкраінскае мовы ва Ўкраіне зьвязваецца з паступовым эвалюцыянаваньнем [[старажытнаруская мова|старажытных усходнеславянскіх дыялектаў]] у кніжную пісьмовую [[старабеларуская мова|мову]] Вялікага Княства Літоўскага, якая, апрача таго, мела народна ўжываныя формы. Падобныя формы народнага маўленьня, у сваю чаргу, прыкладна з XVII—XVIII ст. разьвіліся ў сучасную ўкраінскую мову. Пачынаючы з гэтай эпохі ўкраінская мова распаўсюджваецца на поўдзень і ўсход сучаснай Украіны дзякуючы засяленьню ўкраінцамі тэрыторыяў былых цюрскіх дзяржаваў. У пачатку [[20 стагодзьдзе|ХХ]] ст. украінская мова атрымлівае афіцыйны статус у [[Заходнеўкраінская Народная Рэспубліка|Заходне-Ўкраінскай]] і [[Украінская Народная Рэспубліка|Ўкраінскай]] народных рэспубліках. Неўзабаве на ўсходзе й у цэнтры Ўкраіны ўстанаўліваецца савецкая ўлада, захад сучаснай Украіны трапляе ў склад Польшчы, некаторыя іншыя рэгіёны захаду — у склад Чэхаславаччыны й Румыніі. У савецкай частцы Ўкраіны ўкраінская мова зазнавала шырокае разьвіцьцё ([[украінізацыя]]), якое, аднак, было згорнутае ўжо ў пачатку 1930-х гадоў. У параўнаньні з гэтым, у Польшчы, Румыніі й Чэхаславаччыне разьвіцьцё ўкраінскай мовы амаль не падтрымлівалася ўладамі, нярэдка абмяжоўваліся галіны яе выкарыстаньня. З 1939 па 1954 гады ўся тэрыторыя сучаснай Украіны аб’ядноўваецца ў складзе УССР, але з гэтага моманту пачынаецца імклівае скарачэньне ўжываньня мовы на ўсходзе (якое, зрэшты, пачалося з прамысловым ростам яшчэ ў [[19 стагодзьдзе|ХІХ]] ст.) і, часткова, у цэнтры краіны. Па распадзе [[СССР]] і афармленьні незалежнасьці Ўкраіны ўкраінская мова атрымлівае дзяржаўны статус і падтрымку дзяржавы. З боку некаторых палітычных дзеячоў і вялікае часткі грамадзкіх арганізацыяў выражаюцца погляды па аднаўленьні пазыцыяў украінскай мовы ва Ўкраіне, якое часам сустракае адмоўную рэакцыю з боку не-ўкраінамоўнае меншасьці краіны. Украінская мова мае дзяржаўны статус ва Ўкраіне, выкарыстоўваючыся ў актах ды іншых афіцыйных дакумэнтах дзяржаўных органаў улады і органаў мясцовага самакіраваньня. Украінская мова выкарыстоўваецца пры афіцыйным афармленьні ўрадавай інфармацыі, а таксама ў вялікім аб’ёме сродкамі масавай інфармацыі, установамі культуры, іншымі ўстановамі і г.д. Паводле вынікаў перапісу насельніцтва 2001 году 67,5% насельніцтва Ўкраіны ўказала ўкраінскую мову ў якасьці роднай, што на 2,8% больш у параўнаньні з вынікамі перапісу насельніцтва ў [[СССР]] 1989 году. Вольнае валоданьне ўкраінскай мовай пазначылі 42 374 848 жыхароў краіны, а менавіта 87,8% ад яе насельніцтва, у тым ліку 97% украінцаў, 95% палякаў, больш за 60% габрэяў, беларусаў і цыганоў, больш за 50% расейцаў, грэкаў, малдаванаў і армянаў. У той час самы нізкі ўзровень валоданьня ўкраінскай мовай адзначаецца сярод румынаў, баўгараў і крымскіх татараў — 44, 42, 20 адсоткаў адпаведна. У найбольшай ступені ўкраінская мова распаўсюджаная ў цэнтральнай, паўночнай і заходняй Украіне, тады як на поўдні і ўсходзе мова паўнавартасна функцыянуе толькі ў [[сяло|сельскай]] мясцовасьці, у вялікіх гарадох поўдня і ўсходу яе выкарыстаньне абмяжоўваецца толькі дзяржаўнымі ўстановамі. Паводле зьвестак Кіева-Магілянскай акадэміі на 2002 год украінскай мове як мове пераважных зносінаў (у адрозьненьне ад панятку роднай мовы) аддае перавагу 43,9% насельніцтва Ўкраіны. Найбольшыя памеры адрозьненьняў між дзельлю асобаў, што вызначаюць у якасьці роднай мовы ўкраінскую, і дзельлю асобаў, якія вызначаюць украінскую як асноўную мову ўласных зносінаў, прасочваецца на ўсходзе, поўдні Ўкраіны і [[Кіеў|Кіеве]], дзе адсоткавая дзеля асобаў, што лічаць украінскую мову роднай, хістаецца ў межах 40—60%, адсоткавая дзеля асобаў, што лічаць украінскую мову ў якасьці асноўнай мовы ўласных кантактаў — у межах 10—25%. У асноўным падобная лінгвагеаграфічная акалічнасьць тлумачыцца былым панаваньнем расейскае мовы ў такіх галінах дзейнасьці як адукацыя, навука, юрыспрудэнцыя, адміністрацыя ды літургія. Дасьледаваньне геаграфіі й дыялектаў украінскае мовы дазваляе шэрагу дасьледчыкаў прыходзіць да высновы, што ўкраінская мова замацоўвае ўласны статус як агульнанацыянальнае мовы Ўкраіны. Між іншым, у сучаснай Украіне самымі характэрнымі рысамі [[моўная палітыка|моўнае палітыкі]] сталі павелічэньне дзелі ўкраінскае мовы ў адукацыйным працэсе, узбагачэньне [[лексыка|лексыкі]] ўкраінскай мовы [[пурызм (лінгвістыка)|пурызм]]амі, дыялектызмамі, культурнымі ды навуковымі нэалягізмамі. === Расейская мова === {{Асноўны артыкул|расейская мова ва Ўкраіне}} Першыя носьбіты расейскай мовы на тэрыторыі сучаснай Украіны зьявіліся як параўнальна нешматлікія перасяленцы з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], пасяленьне якіх пачынае фіксавацца прыкладна XVII ст. У часы індустрыялізацыі напрыканцы XIX стагодзьдзя расейцы пачалі актыўна засяляць буйныя ўкраінскія месты, у выніку чаго ў шэрагу гарадоў расейцы пачалі складаць значную або большую частку ад насельніцтва — гэта, у сваю чаргу, стала адным з фактараў рэзкага павелічэньня тэмпаў русіфікацыі сярод звычайных украінцаў. На часы СССР прыпадае іншая прыкметная хваля расейскамоўных перасяленцаў, якія прыцягваліся ва Ўкраіну ў мэтах ажыцьцяўленьня індустрыялізацыі, гэтаю ж эпохай датуецца адзін з наймацнейшых этапаў [[русіфікацыя|русіфікацыі]] краіны, калі расейская мова стала [[прэстыж (лінгвістыка)|прэстыж]]най мовай на поўдні і ўсходзе краіны. Асаблівым чынам вылучаецца паўвостраў Крым, які, будучы прыяднаным да [[УССР]] у сярэдзіне [[20 стагодзьдзе|ХХ]] ст., мае перавагу этнічных расейцаў і расейскай мовы ў насельніцтве. З [[19 стагодзьдзе|ХІХ]] ст. у выніку ўзаемадзеяньня расейскай і ўкраінскай моваў на ўсходзе сучаснай Украіны разьвіваюцца кантактныя формы ўкраінска-расейскага маўленьня, вядомыя як ''[[суржык]]''. У сучасную расейскую мову Ўкраіны актыўна пранікаюць лексычныя й граматычныя ўкраінізмы, якія заўважаюцца нават на ўзроўні СМІ. Расейская мова, нягледзячы на яе нізкую дзелю выкарыстаньня ў параўнаньні з украінскай, мае прыкметную прысутнасьць амаль ва ўсіх галінах неафіцыйнага жыцьця краіны (у прыватнасьці, СМІ). Расейскую мову лічаць роднай 29,6% насельніцтва Ўкраіны (гл. вышэй). Расейская мова ў асноўным распаўсюджаная ў паўднёвай і ўсходняй Украіне. У параўнаньні зь перапісам насельніцтва СССР 1989 году гэтая дзеля зьнізілася на 3,2%. === Крымскататарская мова === {{Асноўны артыкул|крымскататарская мова ва Ўкраіне}} Крымскататарская мова — адна зь нешматлікіх моваў Украіны не-[[індаэўрапейскія мовы мовы|індаэўрапейскага]] паходжаньня, належыць да [[цюрскія мовы|цюрскае]] сям’і моваў. Гістарычны арэал ахопліваў паўвостраў Крым і прылеглыя часткі паўднёвай кантынэнтальнай Украіны, але ў апошняй мова выйшла з ужытку ў выніку разгрому Крымскага ханства і засяленьня рэгіёну ўкраінцамі і, часткова, іншымі народамі. У [[20 стагодзьдзе|ХХ]] ст. стан мовы пагоршыўся ў выніку дэпартацыі крымскіх татараў, але ў асноўным большая частка крымскіх татараў лічыць мову роднай (92%)<ref name=pierapis/>. За крымскататарскай мовай замацоўваецца шэраг афіцыйных функцыяў паводле канстытуцыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым, прынятай у 1998 годзе<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://zakon2.rada.gov.ua/krym/show/rb239k002-98| копія = | дата копіі = | загаловак = Канстытуцыя Аўтаномнай Рэспублікі Крым. Артыкулы 4, 10, 11| фармат = | назва праекту = Афіцыйны сайт Вярхоўнай Рады Ўкраіны| выдавец = Вярхоўная Рада Аўтаномнай Рэспублікі Крым| дата = 11 красавіка 2014 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. У лютым—сакавіку 2014 году ў выніку [[крымскі крызіс (2014)|крымскага крызісу]] паўвостраў быў фактычна анэксаваны [[Расея]]й, якой было абвешчана ўтварэньне новага суб’екту фэдэрацыі — [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]], у якой крымскататарская мова таксама атрымала афіцыйны статус<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 21 сакавіка 2014| url = http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?92495| копія = | дата копіі = | загаловак = Фэдэральны канстытуцыйны закон аб прыняцьці ў Расейскую Фэдэрацыю Рэспублікі Крым і ўтварэньні ў складзе Расейскай Фэдэрацыі новых суб'ектаў — Рэспублікі Крым і места фэдэральнага значэньня Севастопаль| фармат = | назва праекту = | выдавец = Дзяржаўная Дума Расейскай Фэдэрацыі, Рада Фэдэрацыі| дата = 1 красавіка 2014 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. === Вугорская мова === {{Асноўны артыкул|вугорская мова ва Ўкраіне}} Як і крымскататарская мова, [[вугорская мова]] не належыць да індаэўрапейскай сям’і, уваходзячы ў склад [[уральскія мовы|уральскай]] сям’і моваў. Вугорская мова зьявілася на тэрыторыі сучаснай Украіны прыкладна на мяжы другога тысячагодзьдзя н.э. як вынік міграцыі некаторых [[фіна-вугры|фіна-вугорскіх]] плямёнаў з поўдня Заходняй [[Сыбіры]] ў [[Эўропа|Эўропу]], калі пэўная частка продкаў вугорцаў — вуграў — асела ў Закарпацьці й часткова адцясьніла мясцовыя ўсходнеславянскія плямёны. Неўзабаве Закарпацьце трапіла ў склад [[Каралеўства Вугоршчына|Вугоршчыны]] і, за некаторымі выняткамі, заставалася ў яе складзе да 1918 году, што спрычынілася да яе прывілеяванага становішча ў гэты пэрыяд. Вугорская мова ў асноўным прадстаўленая кампактным арэалам у [[Закарпацкая вобласьць|Закарпацкай вобласьці]] пры мяжы з [[Вугоршчына]]й. Вугорцы Ўкраіны ў пераважнай большасьці лічаць вугорскую мову роднай мовай (95,4%)<ref name=pierapis/>, пры гэтым некаторая частка іншых этнасаў Закарпацкае вобласьці таксама лічыць мову роднай. Мова мае параўнальна шырокія пазыцыі ў мясцовай адукацыі. Вугорская мова гістарычна ўвабрала ў сябе вялікую колькасьць лексэмаў славянскага паходжаньня, але адначасова з гэтым вугорская мова стала крыніцаю запазычваньняў для [[русінская мова|мясцовых гаворак]] украінскае мовы. === Малдоўская мова === Малдоўская мова распаўсюджаная ў асноўным у раёнах ля мяжы з [[Малдова]]й і [[Румынія]]й. Большасьцю сучасных лінгвістаў разглядаецца як адны з дыялектаў румынскае мовы, але мова ўлічваецца ў сучаснай адукацыйнай і перапісной палітыцы Ўкраіны. === Румынская мова === {{Асноўны артыкул|румынская мова ва Ўкраіне}} Носьбіты румынскае мовы ва Ўкраіне пражываюць у асноўным у раёнах, блізкіх да мяжы з [[Румынія]]й, у прыватнасьці, у Чарнавіцкай вобласьці. Большая частка ўкраінскіх румынаў (91,7%) лічыць роднай мовай румынскую<ref name=pierapis/>. === Баўгарская мова === {{Асноўны артыкул|баўгарская мова ва Ўкраіне}} Зьяўленьне баўгараў зьвязанае зь перасяленьнем некаторых баўгараў ва Ўкраіну ў часы [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. Найбольш баўгарская мова ва Ўкраіне прадстаўленая на поўдні [[Адэская вобласьць|Адэскай]] і [[Запароская вобласьць|Запароскай]] вобласьцяў. 64,2% баўгараў Украіны лічыць баўгарскую мову роднай<ref name=pierapis/>. === Польская мова === {{Асноўны артыкул|польская мова ва Ўкраіне}} Гісторыя польскай мовы ва Ўкраіне сыходзіць у часы далучэньня ўкраінскіх ваяводзтваў ВКЛ да [[Карона Польская|Польшчы]] ў выніку [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]]. Праз Унію ў склад Польшчы трапіў цэнтар і захад Украіны, з прычыны чаго, аналягічна [[Беларусь|Беларусі]] й [[Летува|Летуве]], у гэтых рэгіёнах польская мова паступова стала пераважнай мовай мясцовай шляхты, а таксама асноўнай мовай вялікай часткі галінаў грамадзтва й культуры. Ва ўсходняй Украіне, што адносна рана трапіла ў склад Масковіі (потым — Расеі) польская мова мела значна слабейшыя пазыцыі. Становішча польскае мовы на ўкраінскіх тэрыторыях узмацнілася па ўваходжаньні [[Галіччына|Галіччыны]] ды [[Валынь|Валыні]] ў склад міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Пасьля ўключэньня гэтых тэрыторыяў у склад СССР большая частка палякаў зазнала дэпартацыю ў рамках абмену насельніцтва між Польшчай і УССР, у выніку чаго пазыцыі польскае мовы ва Ўкраіне істотна скараціліся. === Беларуская мова === {{Асноўны артыкул|беларуская мова ва Ўкраіне}} Беларуская мова ва Ўкраіне распаўсюджаная ў некаторых раёнах на мяжы зь Беларусьсю (напрыклад, поўнач [[Ракітнаўскі раён|Ракітнаўскага раёну]] Ровенскае вобласьці), а таксама, у значна меншай ступені, сярод эмігрантаў беларускага паходжаньня, якія засялялі Ўкраіну ў часы Расейскай імпэрыі або СССР. == Іншыя зьвесткі == Ніжэй прыведзенае храналягічнае разьмеркаваньне дзелі родных моваў у межах сучаснай Украіны<ref>[http://www.lnu.edu.ua/faculty/geography/Publik/Period/visn/33/Lozynskyy.pdf Р. Лозинський Тенденції мовної ситуації в Україні]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар = В. М. Кабузан.|частка = |загаловак = Украинцы в мире: динамика численности и расселения. 20-е годы XVIII века – 1989 год: формирование этнических и политических границ украинского этноса|арыгінал = |спасылка = http://www.scribd.com/doc/119074830/Кабузан-В-М-Украинцы-в-мире-динамика-численности-и-расселения|адказны = |выданьне = |месца = {{М.}}|выдавецтва = Наука|год = 2006|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. {| class="wikitable" |+ | align="center" style="background:#f0f0f0;"|год перапісу | align="center" style="background:#f0f0f0;"|украінская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|расейская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|іншыя |- | align="center"|1897 / 1900||70,7%||9,6%||19,7% |- | align="center"|1920 / 1926||71,3%||11,9%||16,8% |- | align="center"|1959||73,0%||24,3%||2,7% |- | align="center"|1970||69,4%||28,1%||2,5% |- | align="center"|1979||66,4%||31,3%||2,3% |- | align="center"|1989||64,7%||32,8%||2,5% |- | align="center"|2001||67,5%||29,6%||2,9% |- | |} Паказчык вольнага валоданьня ўкраінскай і расейскай мовамі сярод найбуйнейшых нацыянальнасьцяў Украіны<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul5/| копія = | дата копіі = | загаловак = Нацыянальны склад насельніцтва, грамадзянства. Разьмеркаваньне насельніцтва асобных нацыянальнасьцяў паводле іншых моваў, апрача родных, якімі валодаюць (паводле сельскай і мескай мясцовасьці, а таксама рэгіёнаў)| фармат = | назва праекту = | выдавец = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref><ref name=pierapis2>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/| копія = | дата копіі = | загаловак = Разьмеркаваньне насельніцтва паводле нацыянальнасьці й роднае мовы (паводле сельскай, мескай мясцовасьцяў, рэгіёну, плоці)| фармат = | назва праекту = | выдавец = Усеўкраінскі перапіс насельніцтва '2001| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref>. {| class="wikitable" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|колькасьць | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''моваю сваёй<br/>нацыянальнасьці''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''украінскай''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''расейскай''' |- | украінцы||37 541 693||96,8%||-||58,1% |- | расейцы||8 334 141||98,9%||58,8%||- |- | беларусы||275 763||31,7%||64,3%||85,8% |- | малдаване||258 619||78,9%||50,7%||71,1% |- | крымскія татары||248 193||94,9%||19,6%||85,9% |- | баўгары||204 574||76,0%||42,2%||89,7% |- | вугорцы||156 566||97,5%||49,1%||31,7% |- | румыны||150 989||94,5%||43,9%||45,5% |- | палякі||144 130||27,6%||94,6%||54,7% |- | габрэі||103 591||7,6%||77,2%||95,3% |- | армяне||99 894||64,6%||50,0%||87,7% |- | грэкі||91 548||23,4%||57,5%||97,5% |- | татары||73 304||50,1%||46,7%||93,3% |- | цыганы||47 587||53,5%||60,8%||47,0% |- | азэрбайджанцы||45 176||65,4%||44,4%||84,9% |- | |} У параўнаньні са зьвесткамі перапісу 1989 году колькасьць асобаў, што лічыць украінскую мову роднай, падвысілася (гл. вышэй). Колькасьць асобаў, што лічыць расейскую мову роднай, зьнізілася, аднак адсоткавае значэньне асобаў, для якіх роднай мовай зьяўляецца іншая мова, узрасла (на 0,4%, склаўшы 2,9%)<ref name=pierapis/>. Паводле іншых крыніцаў інфармацыі, станам на 2011 год украінскую мову выкарыстоўваюць для зносінаў 53,3% насельніцтва Ўкраіны, расейскую — 44,5%, але існуюць іншыя лічбы<ref name=tsn/><ref name=up/>. Згодна са зьвесткамі Цэнтру эканамічных і палітычных дасьледаваньняў імя Аляксандра Разумкова на 16—25 чэрвеня 2012 году (апытаньне 2009 асобаў старэйшых за 18 год) 43,6% насельніцтва Ўкраіны выступае за статус дзяржаўнай мовы выключна за ўкраінскай мовай, 23,9% — за наданьне статусу другой дзяржаўнай мовы расейскай, 25% — за наданьне афіцыйнага статусу расейскай мове ў некаторых рэгіёнах краіны, 2% — за замацаваньне дзяржаўнага статусу выключна за расейскай мовай<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Більшість українців вважають «мовний» закон передвиборчим кроком ПР, – опитування|арыгінал=|спасылка=http://zik.ua/ua/news/2012/07/04/356978|аўтар выданьня=|выданьне=zik|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2012|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. Ніжэй прыведзеная статыстыка па распаўсюджанасьці мовы свайго этнасу як роднай мовы паводле рэгіёнаў Украіны<ref name=pierapis2/>. {| class="wikitable standard mw-collapsible mw-collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !colspan=2|Больш падрабязная статыстыка паводле ўмоваў выкарыстаньня мовы |- |style="border: none; background-color: transparent;" width="50%" valign="top"| {| |+ ! colspan=15 | |----- ! | ! |украінцы ! |расейцы ! |беларусы ! |малдаване ! |крым.-татары ! |баўгары ! |вугорцы ! |румыны ! |палякі ! |габрэі ! |армяне ! |грэкі ! |азэрбайджанцы ! |цыганы |----- | '''Украіна''' ! align="center" |'''85,2%''' ! align="center" |'''95,9%''' ! align="center" |'''19,8%''' ! align="center" |'''70,0%''' ! align="center" |'''92,0%''' ! align="center" |'''64,2%''' ! align="center" |'''95,4%''' ! align="center" |'''91,8%''' ! align="center" |'''12,9%''' ! align="center" |3,1% ! align="center" |50,4% ! align="center" |6,4% ! align="center" |53,0% ! align="center" |44,7% |----- | [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АРК]] | align="center" |40,4% | align="center" |99,7% | align="center" |17,1% | align="center" |30,9% | align="center" |93,0% | align="center" |18,4% | align="center" |29,0% | align="center" |23,9% | align="center" |4,1% | align="center" |1,9% | align="center" |52,9% | align="center" |23,8% | align="center" |55,8% | align="center" |66,6% |----- | [[Віньніцкая вобласьць]] | align="center" |98,8% | align="center" |86,2% | align="center" |30,4% | align="center" |57,3% | align="center" | | align="center" |30,4% | align="center" | | align="center" |39,4% | align="center" |6,4% | align="center" |8,5% | align="center" |58,1% | align="center" | | align="center" |36,4% | align="center" |49,4% |----- | [[Валынская вобласьць]] | align="center" |99,7% | align="center" |85,6% | align="center" |36,6% | align="center" |50,2% | align="center" | | align="center" |22,7% | align="center" | | align="center" | | align="center" |19,5% | align="center" |4,2% | align="center" |59,3% | align="center" | | align="center" |49,7% | align="center" |19,4% |----- | [[Днепрапятроўская вобласьць]] | align="center" |82,5% | align="center" |93,7% | align="center" |20,6% | align="center" |33,9% | align="center" | | align="center" |13,6% | align="center" |47,6% | align="center" |31,9% | align="center" |7,0% | align="center" |1,8% | align="center" |54,3% | align="center" |5,9% | align="center" |57,4% | align="center" |58,1% |----- | [[Данецкая вобласьць]] | align="center" |41,2% | align="center" |98,6% | align="center" |10,4% | align="center" |15,2% | align="center" | | align="center" |7,1% | align="center" |20,0% | align="center" |12,9% | align="center" |4,1% | align="center" |1,5% | align="center" |38,6% | align="center" |5,4% | align="center" |42,2% | align="center" |44,9% |----- | [[Жытомірская вобласьць]] | align="center" |97,8% | align="center" |81,3% | align="center" |28,0% | align="center" |49,4% | align="center" | | align="center" |19,2% | align="center" | | align="center" |35,0% | align="center" |1,3% | align="center" |5,4% | align="center" |54,1% | align="center" |9,3% | align="center" |52,5% | align="center" |54,0% |----- | [[Закарпацкая вобласьць]] | align="center" |99,2% | align="center" |91,7% | align="center" |37,4% | align="center" |65,3% | align="center" | | align="center" |19,0% | align="center" |97,1% | align="center" |99,0% | align="center" |20,5% | align="center" |14,9% | align="center" |59,0% | align="center" | | align="center" |50,6% | align="center" |20,5% |----- | [[Запароская вобласьць]] | align="center" |68,8% | align="center" |95,3% | align="center" |15,9% | align="center" |27,9% | align="center" |47,0% | align="center" |31,8% | align="center" |44,5% | align="center" |13,7% | align="center" |3,9% | align="center" |2,3% | align="center" |48,9% | align="center" |5,0% | align="center" |50,8% | align="center" |69,7% |----- | [[Івана-Франкоўская вобласьць]] | align="center" |99,8% | align="center" |86,0% | align="center" |42,2% | align="center" |64,6% | align="center" | | align="center" |39,1% | align="center" |70,2% | align="center" |47,5% | align="center" |23,7% | align="center" |10,5% | align="center" |56,7% | align="center" | | align="center" |68,2% | align="center" |81,2% |----- | [[Кіеўская вобласьць]] | align="center" |98,4% | align="center" |87,6% | align="center" |33,5% | align="center" |49,2% | align="center" | | align="center" |28,5% | align="center" |54,0% | align="center" |33,2% | align="center" |5,2% | align="center" |5,4% | align="center" |58,2% | align="center" |6,8% | align="center" |54,7% | align="center" |58,9% |----- | [[Кіраваградзкая вобласьць]] | align="center" |96,7% | align="center" |87,3% | align="center" |31,8% | align="center" |58,9% | align="center" | | align="center" |24,7% | align="center" |54,3% | align="center" |37,4% | align="center" |7,9% | align="center" |2,8% | align="center" |73,6% | align="center" |7,2% | align="center" |66,5% | align="center" |62,1% |----- | [[Луганская вобласьць]] | align="center" |50,4% | align="center" |98,2% | align="center" |12,8% | align="center" |20,0% | align="center" | | align="center" |7,5% | align="center" |24,4% | align="center" |15,7% | align="center" |3,7% | align="center" |1,8% | align="center" |44,6% | align="center" |4,4% | align="center" |47,9% | align="center" |51,2% |----- | [[Львоўская вобласьць]] | align="center" |99,6% | align="center" |87,8% | align="center" |30,9% | align="center" |50,8% | align="center" | | align="center" |23,3% | align="center" |62,8% | align="center" |55,4% | align="center" |55,9% | align="center" |6,0% | align="center" |44,5% | align="center" |8,9% | align="center" |56,0% | align="center" |44,7% |----- | [[Мікалаеўская вобласьць]] | align="center" |82,4% | align="center" |93,7% | align="center" |19,6% | align="center" |54,6% | align="center" | | align="center" |29,7% | align="center" |41,7% | align="center" |29,0% | align="center" |7,4% | align="center" |2,4% | align="center" |56,9% | align="center" |7,4% | align="center" |57,5% | align="center" |43,3% |----- | [[Адэская вобласьць]] | align="center" |71,6% | align="center" |97,0% | align="center" |20,1% | align="center" |73,3% | align="center" | | align="center" |77,8% | align="center" |42,9% | align="center" |42,0% | align="center" |6,2% | align="center" |3,6% | align="center" |50,4% | align="center" |18,6% | align="center" |53,4% | align="center" |53,8% |----- | [[Палтаўская вобласьць]] | align="center" |97,1% | align="center" |87,8% | align="center" |31,5% | align="center" |54,0% | align="center" | | align="center" |26,9% | align="center" |57,6% | align="center" | | align="center" |6,5% | align="center" |2,7% | align="center" |61,2% | align="center" |10,2% | align="center" |66,1% | align="center" |60,9% |----- | [[Ровенская вобласьць]] | align="center" |99,6% | align="center" |83,2% | align="center" |11,3% | align="center" |48,6% | align="center" | | align="center" |30,1% | align="center" | | align="center" | | align="center" |9,3% | align="center" |5,3% | align="center" |50,6% | align="center" | | align="center" |64,6% | align="center" |61,5% |----- | [[Сумская вобласьць]] | align="center" |92,4% | align="center" |89,5% | align="center" |33,6% | align="center" |46,7% | align="center" | | align="center" |28,3% | align="center" | | align="center" | | align="center" |5,9% | align="center" |1,7% | align="center" |60,3% | align="center" |7,8% | align="center" |59,8% | align="center" |41,5% |----- | [[Тарнопальская вобласьць]] | align="center" |99,9% | align="center" |80,3% | align="center" |40,1% | align="center" |62,6% | align="center" | | align="center" |37,9% | align="center" | | align="center" | | align="center" |8,6% | align="center" |7,8% | align="center" |63,3% | align="center" | | align="center" |71,7% | align="center" | |----- | [[Харкаўская вобласьць]] | align="center" |74,1% | align="center" |95,6% | align="center" |22,7% | align="center" |32,1% | align="center" | | align="center" |18,2% | align="center" |50,1% | align="center" |17,1% | align="center" |7,4% | align="center" |1,3% | align="center" |45,7% | align="center" |8,0% | align="center" |57,2% | align="center" |62,4% |----- | [[Хэрсонская вобласьць]] | align="center" |87,0% | align="center" |91,6% | align="center" |24,7% | align="center" |42,0% | align="center" |38,4% | align="center" |21,4% | align="center" |44,8% | align="center" |27,7% | align="center" |4,4% | align="center" |2,8% | align="center" |66,0% | align="center" |6,9% | align="center" |48,6% | align="center" |51,9% |----- | [[Хмяльніцкая вобласьць]] | align="center" |99,1% | align="center" |84,0% | align="center" |29,7% | align="center" |48,6% | align="center" | | align="center" |27,5% | align="center" | | align="center" |31,7% | align="center" |10,9% | align="center" |9,5% | align="center" |67,3% | align="center" | | align="center" |58,8% | align="center" |53,7% |----- | [[Чаркаская вобласьць]] | align="center" |98,3% | align="center" |88,0% | align="center" |31,3% | align="center" |51,1% | align="center" | | align="center" |28,1% | align="center" |59,8% | align="center" | | align="center" |8,2% | align="center" |4,5% | align="center" |68,8% | align="center" |13,8% | align="center" |55,0% | align="center" |60,1% |----- | [[Чарнавіцкая вобласьць]] | align="center" |98,5% | align="center" |91,5% | align="center" |30,1% | align="center" |91,6% | align="center" | | align="center" |38,8% | align="center" | | align="center" |91,9% | align="center" |40,9% | align="center" |20,7% | align="center" |59,5% | align="center" | | align="center" |75,7% | align="center" | |----- | [[Чарнігаўская вобласьць]] | align="center" |94,4% | align="center" |88,8% | align="center" |32,5% | align="center" |41,7% | align="center" | | align="center" |32,2% | align="center" | | align="center" | | align="center" |6,1% | align="center" |2,2% | align="center" |58,4% | align="center" | | align="center" |61,0% | align="center" |57,0% |----- | [[Кіеў]] | align="center" |85,7% | align="center" |91,7% | align="center" |17,7% | align="center" |32,3% | align="center" | | align="center" |23,5% | align="center" |46,3% | align="center" |34,5% | align="center" |7,0% | align="center" |2,4% | align="center" |39,4% | align="center" |9,0% | align="center" |56,1% | align="center" |49,0% |----- | [[Севастопаль]] | align="center" |29,6% | align="center" |99,7% | align="center" |11,0% | align="center" |27,1% | align="center" |48,6% | align="center" |13,3% | align="center" | | align="center" | | align="center" |3,8% | align="center" |1,2% | align="center" |29,6% | align="center" |4,1% | align="center" |52,3% | align="center" | |+ |} |} == Адукацыя == У 2008/2009 навучальным годзе ва Ўкраіне ажыцьцяўлялася вывучэньне ўкраінскай і замежных моваў, а таксама моваў адзінаццаці нацыянальных меншасьцяў і карэнных народаў: баўгарскай, гагавускай моваў, крымскататарскай, малдоўскай, расейскай, грэцкай, польскай, румынскай, славацкай, вугорскай моваў, [[іўрыт]]у ды [[ідыш]]у<ref>[http://web.archive.org/web/*/http://www.mon.gov.ua/newstmp/2009_1/19_08/inf.doc]</ref>. Выпускнікі мелі мажлівасьць скласьці Зьнешняе незалежнае ацэньваньне (выпускны экзамэн) па-ўкраінску, па-крымскататарску, па-расейску, па-малдоўску, па-польску, па-румынску або па-вугорску. {| align="center" class="wikitable sortable" |+ ! |Мова ! |Колькасьць установаў з навучаньнем на мове ! |Адукацыя на мове (вучняў) ! |Як прадмет ! |Як факультатыў або гурток ! |Дзеля ад агульнае колькасьці вучняў (4 438 383) ! |ДЗеля адпаведнага этнасу паводле перапісу 2001 г. |----- | баўгарская | — | 80 | 9592 | 1275 | 0,25% | 0,42% |----- | гагавуская | — | — | 1400 | — | 0,03% | 0,07% |----- | іўрыт, ідыш | — | — | 1292 | 114 | 0,03% | 0,21% |----- | крымскататарская | 15 | 484 | 17725 | 5153 | 0,53% | 0,51% |----- | малдоўская | 6 | 4756 | 1590 | 434 | 0,15% | 0,53% |----- | расейская | 1199 | 779423 | 1292518 | 165544 | 50,41% | 17,20% |----- | грэцкая | — | — | 3073 | 248 | 0,07% | 0,19% |----- | польская | 5 | 1389 | 6889 | 4443 | 0,29% | 0,30% |----- | румынская | 89 | 21671 | 683 | — | 0,51% | 0,31% |----- | славацкая | — | 79 | 224 | 202 | 0,011% | 0,013% |----- | вугорская | 66 | 16407 | 1337 | 278 | 0,41% | 0,32% |+ |} У 2008/2009 навучальным годзе ва Ўкраіне функцыянавала 20 045 агульнаадукацыйных навучальных установаў, у якіх вучылася 4 438 383 вучні, у тым ліку: * 1 199 агульнаадукацыйных навучальных установаў — з навучаньнем па-расейску, 403 719 вучняў; * 1 628 школаў — з навучаньнем па-расейску і ўкраінску (па-расейску — 368 594 вучні). Апрача таго, таксама працуюць школы з шматмоўнай адукацыяй (украінская, расейская, крымскататарская; украінская, расейская, румынская; украінская, расейская, баўгарская; украінская, расейская, малдоўская мовы). Агулам у агульнаадукацыйных навучальных установах Украіны па-расейску вучацца 779 423 вучні. Акрамя гэтага, расейскую мову ў якасьці прадмету вывучаюць 1 292 518 вучняў, як факультатыў або ў гуртку — 165 544 вучняў. Такім чынам, колькасьць расейскіх школаў ва Ўкраіне складае 5,9% ад агульнае колькасьці гэтых установаў. Для параўнаньня ў 1991/1992 навучальным годзе іх налічвалася 3 364 або 15,9%. Разьмеркаваньне вучняў Украіны паводле клясы й мовы адукацыі<ref>https://web.archive.org/web/20160304132312/http://www.kmf.uz.ua/hun114/images/konyvek/melnyik_csernicsko.pdf</ref>. {| class="wikitable" |+ | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|украінская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|расейская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|румынская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|вугорская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|малдоўская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|крымскататарская | align="center" style="background:#f0f0f0;"|польская |- | '''Агулам'''||'''75,05%'''||'''23,89%'''||'''0,47%'''||'''0,35%'''||'''0,11%'''||'''0,10%'''||'''0,02%''' |- | 1||81,04%||17,78%||0,54%||0,37%||0,11%||0,12%||0,03% |- | 2||79,95%||18,87%||0,52%||0,39%||0,11%||0,13%||0,03% |- | 3||78,26%||20,63%||0,53%||0,32%||0,10%||0,13%||0,03% |- | ''4''||''86,30%''||''12,22%''||''0,58%''||''0,62%''||''0,21%''||''0,04%''||''0,04%'' |- | 5||76,21%||22,17%||0,51%||0,36%||0,13%||0,09%||0,03% |- | 6||75,73%||23,28%||0,39%||0,36%||0,12%||0,08%||0,02% |- | 7||74,09%||24,90%||0,45%||0,34%||0,10%||0,09%||0,02% |- | 8||72,81%||26,16%||0,49%||0,32%||0,10%||0,09%||0,02% |- | 9||69,23%||29,83%||0,43%||0,31%||0,09%||0,09%||0,01% |- | 10||69,25%||29,81%||0,44%||0,25%||0,09%||0,14%||0,02% |- | 11||68,51%||30,64%||0,36%||0,26%||0,10%||0,11%||0,02% |} Дзеля ўкраінскамоўных школаў паводле навучальнага году й рэіёну краіны<ref>«Статистичний щорічник України за 1998 рік» — К., 1999</ref> {| class="standard sortable" ! ||1991||1992||1994||1996||1998 |- | АРК||||||0,1%||0,1%||0,5% |- | Віньніцкая вобласьць||81,3%||83,8%||89,9%||93,0%||96,0% |- | Валынская вобласьць||94,6%||95,6%||97,3%||98,0%||99,0% |- | Днепрапятроўская вобласьць||31,1%||32,6%||41,8%||50,0%||59,0% |- | Данецкая вобласьць||3,3%||3,9%||5,4%||7,0%||10,0% |- | Жытомірская вобласьць||76,7%||79,1%||85,1%||89,0%||93,0% |- | Закарпацкая вобласьць||81,7%||82,4%||83,8%||85,0%||85,0% |- | Запароская вобласьць||22,7%||24,9%||29,8%||33,0%||38,0% |- | Івана-Франкоўская вобласьць||96,0%||96,7%||97,7%||99,0%||99,0% |- | Кіеўская вобласьць||84,6%||86,7%||91,1%||93,0%||95,0% |- | Кіеў||30,9%||41,7%||63,4%||76,0%||87,0% |- | Кіраваградзкая вобласьць||62,2%||65,3%||72,0%||78,0%||84,0% |- | Луганская вобласьць||6,7%||7,3%||8,7%||10,0%||13,0% |- | Львоўская вобласьць||91,8%||93,6%||95,4%||97,0%||98,0% |- | Мікалаеўская вобласьць||43,5%||46,1%||53,3%||59,0%||66,0% |- | Адэская вобласьць||24,5%||27,4%||30,0%||33,0%||37,0% |- | Палтаўская вобласьць||74,3%||74,4%||80,6%||85,0%||89,0% |- | Ровенская вобласьць||93,6%||96,6%||98,4%||99,0%||99,5% |- | Сумская вобласьць||48,5%||49,0%||59,7%||67,0%||76,0% |- | Тарнопальская вобласьць||97,6%||98,0%||98,7%||99,0%||99,5% |- | Харкаўская вобласьць||28,0%||30,6%||35,2%||39,0%||47,0% |- | Хэрсонская вобласьць||51,7%||56,2%||59,9%||65,0%||70,0% |- | Хмяльніцкая вобласьць||81,5%||84,1%||89,6%||94,0%||97,0% |- | Чаркаская вобласьць||75,8%||78,3%||83,8%||88,0%||92,0% |- | Чарнавіцкая вобласьць||67,7%||70,5%||77,4%||80,0%||80,0% |- | Чарнігаўская вобласьць||67,1%||70,3%||78,0%||83,0%||89,0% |- ! Украіна||49,3%||51,4%||56,5%||60,0%||65,0% |} Ва Ўкраіне дзейнічае 919 дзяржаўных прафэсійна-тэхнічных установаў, у 35 зь іх выкладаньне ўсіх дысцыплінаў адбываецца па-расейску. Колькасьць вучняў у гэтых установах складае 51,4 тыс. чал., або 12,5% ад усёй колькасьці. Усе прадметы выкладаюцца па-расейску ў падобных установах Аўтаномнай Рэспублікі Крым (29 установаў), у Севастопалі — у шасьці. Частковая расейская адукацыя прысутнічае ў некаторых установах Днепрапятроўскай, Данецкай, Запароскай, Луганскай, Адэскай і Харкаўскай вобласьцяў. Акрамя таго, ва Ўкраіне ёсьць вышэйшыя навучальныя ўстановы з расейскай мовай выкладаньня. Такія ўстановы ў асноўным засяроджаныя ў [[Луганск]]у, [[Данецк]]у, [[Харкаў|Харкаве]], [[Дняпро (горад)|Дняпры]], [[Адэса|Адэсе]] й Аўтаномнай Рэспубліцы Крым. У 2008/2009 навучальным годзе колькасьць студэнтаў установаў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, якія вучацца па-расейску, складала 280 767 чалавек (у 1999/2000 годзе — 395 605), такім чынам, у гэтым навучальным годзе па-расейску навучалася 326 674 студэнты. Пэдагогаў для школаў з расейскаю моваю выкладаньня рыхтуюць дванаццаць вышэйшых нвучальных установаў першага-другога ўзроўняў акрэдытацыі, а таксама 34 вышэйшых навучальных установы трэцяга-чацьвертага ўзроўняў акрэдытацыі<ref>{{артыкул|аўтар=Ірина Кириченко.|загаловак=Українська діаспора: менталітет «в екзилі»?|арыгінал=|спасылка=http://web.archive.org/web/20100108102318/http://www.dt.ua/3000/3050/66878/|аўтар выданьня=|выданьне=Дзеркало Тижня|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2009|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=}}</ref>. == Рэгіянальная палітыка == У жніўні 2012 году [[Вярхоўная Рада Ўкраіны]] прыняла закон «Аб захадах дзяржаўнае моўнае палітыкі», згодна зь якім краіна брала на сябе абавязкі [[Эўрапейская Хартыя рэгіянальных моваў або моваў меншасьцяў|Эўрапейскай Хартыі рэгіянальных моваў]] і, такім чынам, дазваляла любой адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінцы краіны ўстанавіць рэгіянальную мову ў выпадку, калі ня менш за 10% ад насельніцтва гэтае тэрыторыі размаўляе на не-ўкраінскай мове. Украінская мова захавала за сабою дзяржаўны статус, але статус рэгіянальнае мовы дазволіў выкарыстоўваць на згаданых тэрыторыях іншыя мовы пры адукацыі, у органах мясцовага самакіраваньня, судох і пры адміністрацыйнай перапісцы<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://zakon1.rada.gov.ua/laws/show/5029-17| копія = | дата копіі = | загаловак = Закон Украіны пра захады дзяржаўнае моўнае палітыкі| фармат = | назва праекту = Афіцыйны сайт Вярхоўнае Рады Ўкраіны| выдавец = Вярхоўная Рада Ўкраіны| дата = 11 красавіка 2014 | мова = uk| камэнтар = }}</ref> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20150925144424/http://pro.mova.dn.ua/ ProМова — мовазнаўчая бібліятэка навучальнай і электроннай літаратуры]{{ref-uk}} * [https://web.archive.org/web/20140312160842/http://statistika.in.ua/mova2001/ Інтэрактыўныя моўныя мапы Ўкраіны]{{ref-uk}} * [http://www.ethnologue.com/country/UA/languages Мовы Ўкраіны на лінгвістычным партале Ethnologue]{{ref-en}} [[Катэгорыя:Мовы Ўкраіны| ]] r7f1kb4vyugkh3w1roaqh9xrc51pkqv Беларускі мэталюргічны завод 0 162391 2697877 2670468 2026-10-27T21:04:19Z Rotondus 11902 /* Міжнародныя санкцыі */ вычытка 2697877 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = Беларускі мэталюргічны завод |лягатып = |тып = [[Адкрытае акцыянэрнае таварыства]] |лістынг на біржы = |дэвіз = Надзейнае зьвяно ў Вашым бізнэсе |заснаваная = {{Дата пачатку|15|10|1984|1}} |заснавальнікі = |разьмяшчэньне = [[Жлобін]], [[Гомельская вобласьць]], [[Беларусь]] |ключавыя постаці = [[Анатоль Савянок]], [[Сяргей Баршчоў]] |галіна = [[Мэталюргія]] |прадукцыя = [[Сталь]], [[чыгун]], фэра[[сплаў]] |абарачэньне = {{Падзеньне}}13 140 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб дзейнасьці ААТ за 2013 год|спасылка=http://minfin.gov.by/upload/depcen/oao/otchet2013.zip|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=|дата доступу=31 сьнежня 2014}}</ref> (2013; $1465 млн)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2013 год|спасылка=http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2013|выдавец=[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=|дата доступу=26 сьнежня 2014}}</ref> |апэрацыйны прыбытак = {{Падзеньне}}-86,9 млрд руб ($-9,68 млн) |чысты прыбытак = {{Падзеньне}}-86,6 млрд руб ($-9,65 млн) |лік супрацоўнікаў = 11 302 (2013) |матчына кампанія = [[Міністэрства прамысловасьці Рэспублікі Беларусь]] |даччыныя кампаніі = [[Кобрынскі інструмэнтальны завод]], [[Магілёўскі мэталюргічны завод]], [[Менскі падшыпнікавы завод]], [[Рэчыцкі метызны завод]], «[[Белколермэт]]», Завод «Легмаш» ([[Віцебск]]), «[[Палесьсеэлектрамаш]]» ([[Лунінец]]) |аўдытар = |сайт = [http://www.belsteel.com www.belsteel.com] }} '''Беларускі мэталюргічны завод''' (БМЗ) — мэталаапрацоўчае прадпрыемства Жлобіну, заснаванае ў 1984 годзе. Яго будаўніцтва пачалі ў 1982 годзе. У 1984 г. пусьцілі 1-ую чаргу (электрасталеплавільны і гатункапракатны [[цэх]]і). У 1987 г. — 2-ую чаргу (комплекс мэталакорду), у 1991 г. — 3-юю чаргу. Працуе на мэтала[[лом]]е. У 1994 г. вырабляў мэталакорд для [[шына]]ў і пасаў (17,2 тыс. т), сталёвы [[дрот]] (9,9 тыс. т), гарачакатаную сталь (711 тыс. т) і сталёвую катанку, сталёвы пракат (656 тыс. т), сталёвы вугалок, [[швэлер]] і ўшчыльнікавыя мэталічныя накрыўкі. На 1996 г. дзейнічалі 15 цэхаў. Ажыцьцяўлялася супраца зь нямецкімі вытворцамі ліставой сталі [[Тысен-Круп|«Круп»]] ([[Эсэн]], [[Дусэльдорф]]ская акруга, зямля [[Паўночны Райн — Вэстфалія]]) і «Хет»<ref>{{Кніга|аўтар=[[С.А. Казак-Антаневіч]].|частка=Беларускі мэталюргічны завод|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=1996|том=2|старонкі=447|старонак=480|сэрыя=|isbn=985-11-0061-7|наклад=10 000}}</ref>. У 2008 годзе завод выпусьціў 45 тыс. тонаў (35%) дроту са 130 тыс. тонаў сусьветнай вытворчасьці. За 2010 год на заводзе вырабілі 2530 тыс. т сталі, звыш 2 млн т пракату, 100 тыс. т трубаў і 94 тыс. т мэталакорду<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Віктар Бойка]], [[Алена Даўжанок]].|загаловак=Пляны вялікія. Пастараемся іх выканаць|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=79782|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=28 траўня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-05-28 98 (26971)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/79793/28may-6.indd.pdf 6]|issn=1990-763x}}</ref>. На 2011 г. завод меў 8 замежных гандлёвых прадстаўніцтваў у 6 краінах сьвету: у Аўстрыі ([[Лінц]], зямля [[Верхняя Аўстрыя]]), ЗША ([[Маямі]], [[Штат ЗША|штат]] [[Флорыда]]), Кітаі ([[Шанхай]]), Летуве ([[Шаўлі]]), Нямеччыне (Бэрлін) і Расеі (Масква і Санкт-Пецярбург). У 2013 г. звыш 80% вырабаў паставілі за мяжу<ref>{{Навіна|аўтар=[[Валер Сідорчык]]|загаловак=Беларускі мэталюргічны завод адкрыў офіс у Дубаі|спасылка=http://blr.belta.by/all_news/economics/Belarusk-metalurgchny-zavod-adkry-ofs-u-Duba_i_73555.html|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=27 лістапада 2014|дата доступу=31 сьнежня 2014}}</ref>. Збыт у Расею дасягнуў каля $1 млрд, што склала прыблізна 15% валютнай выручкі Беларусі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларускі мэталюргічны завод наросьціць пастаўкі прадукцыі ў Расею|спасылка=http://www.tvr.by/bel/news.asp?id=18536&cid=15|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=20 сакавіка 2014|дата доступу=31 сьнежня 2014}}</ref>. == Міжнародныя санкцыі == 12 мая 2023 году [[Украіна]] ўвяла санкцыі супраць заводу<ref>{{cite web|title=Камбайны «Гомсельмаша» больш не паедуць ва Украіну|url=https://novychas.online/ekanomika/kambajny-homselmasza-bolsz-ne-paeduc-va-ukrainu|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|date=2023-05-12|language=be}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://war-sanctions.gur.gov.ua/ru/sanctions/companies/9419|title=ОТКРЫТОЕ АКЦИОНЕРНОЕ ОБЩЕСТВО "БЕЛОРУССКИЙ МЕТАЛЛУРГИЧЕСКИЙ ЗАВОД- УПРАВЛЯЮЩАЯ КОМПАНИЯ ХОЛДИНГА "БЕЛОРУССКАЯ МЕТАЛЛУРГИЧЕСКАЯ КОМПАНИЯ"|дата публікацыі=24 траўня 2026|аўтар=War & Sanctions|выдавец=war-sanctions.gur.gov.ua|language=ru|website=}}</ref>. У жніўні 2023 году БМЗ патрапіў пад [[Чорны сьпіс Эўразьвязу|санкцыі]] [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]]<ref>{{cite web|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць лукашэнкаўскай Беларусі. Што і хто ў новым пакеце?|url=https://novychas.online/palityka/es-uvjou-novyja-sankcyi-suprac-lukaszenkauskaj-bel|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|date=2023-08-03|language=be}}</ref>. У тым жа месяцы да гэтых санкцый далучыліся [[Швайцарыя]]<ref>{{cite web|url=https://www.admin.ch/gov/en/start/documentation/media-releases.msg-id-97566.html|title=Ukraine: Switzerland implements new sanctions against Belarus|date=2023-08-30|work={{iw|Фэдэральная рада Швайцарыі||uk|Федеральна рада Швейцарії}}|language=en}}</ref>, [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]], [[Альбанія]], [[Украіна]], [[Босьнія і Герцагавіна]], [[Ісьляндыя]], [[Ліхтэнштайн]] і [[Нарвэгія]]<ref>{{cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/08/21/statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus-and-the-involvement-of-belarus-in-the-russian-aggression-against-ukrain/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus and the involvement of Belarus in the Russian aggression against Ukraine|date=2023-08-21|work=[[Рада Эўрапейскага зьвязу]] |language=en}}</ref>. Таксама са жніўня 2023 году БМЗ, генэральны дырэктар заводу Дзьмітры Корчык ды зьвязаная з заводам кампанія BEL-KAP-STEEL знаходзяцца ў [[Сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў|санкцыйным сьпісе]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>{{cite web|title=США ввели санкции против «Белавиа» и Минского завода гражданской авиации|url=https://www.moscowtimes.ru/2023/08/09/ssha-vveli-sanktsii-protiv-belavia-iminskogo-zavoda-grazhdanskoi-aviatsii-a51542|work={{iw|The Moscow Times||ru}}|date=2023-08-09|language=ru}}</ref>. Напрыканцы 2023 году выйшла некалькі журналісцкіх расьсьледаваньняў пра абыход санкцый ЭЗ ды ЗША супраць БМЗ<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/bmz-gandlyue-z-aae-i-turcyyay-abykhodzic-sankcyi-praz-litouskuyu-kampaniyu|title=БМЗ гандлюе з ААЭ і Турцыяй, а абыходзіць санкцыі праз літоўскую кампанію|date=2023-11-19|work=[[Эўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/news/01-12-2023-yak-pryvatny-biznes-zarablyae-na-impartse-z-belaruskaga-metalurgichnaga-zavoda|title=Як прыватны бізнес зарабляе на імпарце з Беларускага металургічнага заводу|date=2023-12-01|access-date=2024-06-05|work=[[Белсат]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://flagshtok.info/by/vybary-2020/flagshtok-ustanovil-kak-podsankcionnaja-belarusskaja-stal-mozhet-popadat-v-es.html|title=Флагшток установил, как подсанкционная беларусская сталь может попадать в ЕС|date=2023-12-07|access-date=2024-06-05|work=Флагшток|language=ru}}</ref>. 27 студзеня 2025 году [[Канада]] ўвяла санкцыі супраць заводу<ref>{{cite web|url = https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2025/01/backgrounder-sanctions-against-individuals-and-entities-in-belarus.html|title = Backgrounder: Sanctions against individuals and entities in Belarus|date = 27.01.2025|publisher = Government of Canada|language = en}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20141209172614/http://www.trade.belsteel.com/ Гандлёвая пляцоўка БМЗ]{{ref-ru}} * [http://image.belsteel.com/?content/pictures2 Фота-галерэя БМЗ]{{Недаступная спасылка|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} {{Накід:Эканоміка}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія кампаніі]] [[Катэгорыя:Прамысловасьць Беларусі]] [[Катэгорыя:Жлобін]] [[Катэгорыя:Мэталюргія]] [[Катэгорыя:Чорная мэталюргія]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1984 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў сьпісе СВГ]] gwdii7mysy81kbj10dqij1yrcorfjin Азэрбайджанская кухня 0 164560 2697852 2487190 2026-10-27T14:51:30Z CommonsDelinker 521 Са старонкі прыбраны файл Dolma-Azerbaijan.jpg, бо ён быў выдалены з Commons удзельнікам [[c:User:Krd|Krd]]. Прычына: No permission since 19 October 2026. 2697852 wikitext text/x-wiki '''Азэрбайджанская кухня''' — нацыянальная кухня [[азэрбайджанцы|азэрбайджанскага народу]], якая зьяўляецца таксама кухняй народаў Азэрбайджану. На думку вядомага азэрбайджанскага кулінара Таіра Амірасланава, азэрбайджанская кухня адна з самых старажытных і разнастайных у сьвеце<ref>[http://books.google.com/books?id=1Dz0srxxDFoC&pg=PA65&dq=Azerbaijan+cuisine&lr=&hl=ru&cd=21#v=onepage&q=Azerbaijan%20cuisine&f=false ''Darra Goldstein, Kathrin Merkle, Fabio Parasecoli, Stephen Mennell.'' Culinary cultures of Europe: identity, diversity and dialogue. — Council of Europe, 2005 — p. 65 — ISBN 92-871-5744-8, 9789287157447.] {{ref-en}}</ref>. Асноўныя кампанэнты кухні вызначаюцца прыроднымі ўмовамі краіны: [[горны клімат|горны]] і [[субтрапічны клімат]] абумовілі шырокае распаўсюджваньне ў азэрбайджанскай кухні [[бараніна|бараніны]], а таксама [[садавіна|садавіны]] і [[гародніна|агародніны]]. Шырокае распаўсюджваньне атрымалі зеляніна, спэцыі і прыправы: [[карыца]], [[гвазьдзік]], [[пятрушка]], [[кроп]], [[чырвоны перац]] і [[ангельскае зельле]], [[кмен]], [[кінза]], [[мята]], [[шафран]], [[торбах]] і г. д. == Асаблівасьці азэрбайджанскай кухні == [[Файл:Food Gechresh Azerbaijan 02.jpg|значак|зьлева|200пкс|[[Кебаб]] з джэйрана і даг-кечы]] Шырокае распаўсюджваньне ў азэрбайджанскай кухні атрымалі [[шашлык]]і і стравы ў тандыры. Ёсьць розныя напоі, прысмакі. Адметная асаблівасьць азэрбайжданскай кухні — выкарыстаньне бараніны для прыгатаваньня розных страваў. Значна ў меншай ступені азэрбайджанцы спажываюць [[ялавічына|ялавічыну]], [[птушкі|птушку]], [[асятровыя|рыбу]]. Іншая асаблівасьць азэрбайджанскай кулінарыі — востры смак і непаўторны водар, якія надаюць стравам разнастайныя спэцыі і зеляніна: горкі і духмяны перац, [[базылік]], карыца, гвазьдзік, кроп, пятрушка, кінза, мята, кмен і многія іншыя. Варта спыніцца на [[шафран]]е і [[сумах]]. Шафран зьяўляецца абавязковым кампанэнтам для прыгатаваньня шматлікіх пловаў. Сумах, як правіла, падаецца да розных мясных страваў. Шырока выкарыстоўваецца ў азэрбайджанскай кулінарыі гародніна ([[тамат звычайны|памідоры]], [[агуркі]], [[бакляжан]]ы і [[іншыя]]), садавіна ([[яблык]]і, [[груша|грушы]], [[айва|айву]], [[апэльсін]]ы, [[лімон]]ы), костачкавыя ([[сьліва дамашняя|сьлівы]], [[алыча|алычу]], [[абрыкос]]ы, [[персік]]і). Таксама ёсьць розныя віды [[долма|долмы]] з бакляжанаў памідораў і перцу. Некаторыя стравы азэрбайджанскай кухні гатуюцца ў адмысловым посудзе. Напрыклад, суп піці — у піцішніцах, плоў — у казане, адмысловым [[казан]]е з патоўшчаным дном і адмысловымі вечкамі, у якіх зьмяшчаюцца распаленыя вуглі, для таго каб плоў «управаў» раўнамерна. Для прыгатаваньня [[кебаб]]у і [[люля-кебаб]]у выкарыстоўваюць розныя пожагах, для першых страваў — кубкі — каса, для тушэньня мяса — тас — невялікія рондалі і іншае. == Плоў == [[Файл:Shah-plow azerbaijani.JPG|200пкс|міні|Шах-плоў]] Адной з найбольш вядомых страваў азэрбайджанскай кухні зьяўляецца [[плоў]]. Існуе некалькі разнавіднасьцяў азэрбайджанскага плову<ref name="Похлебкин">{{Навіна|загаловак= Нацыянальныя кухні нашых народаў: Азэрбайджанская кухня|аўтар=В. Похлёбкин |выдавец=ErLIB.com|url=http://www.erlib.com/Вильям_Похлёбкин/Национальные_кухни_наших_народов/21/}}{{ref-ru}}</ref>: каўрма-плоў (з баранінай), туршчы-каўрма-плоў (з баранінай і кіслай садавінаю), чый-дашамя-каўрма-плоў (з баранінай, гарбузом і каштанамі), тоўх-плоў (з курыцай, смажанай кавалачкамі), цярчыла-плоў (з курыцай ці фаршаваным куранём), чыгыртма-плоў (з курыцай, залітай узьбітым яйкам), фісінжан-плоў (з дзічынай, арэхамі, кіслай садавіной і карыцай), шэшранч-плоў (яечны), сюдлу-плоў (малочны) і шырыня-плоў (фруктовы салодкі). У адрозьненьне ад іншых кухняў, тут гатуюць асобна рыс і асобна аснову плову (тару) — [[мяса]], садавіна і т. д., — злучаючы ўсё гэта ў адной талерцы толькі пры падачы на стол. Падача і ежа азэрбайджанскага плова маюць свае традыцыі<ref name=autogenerated1>{{Навіна|загаловак= Нацыянальныя кухні нашых народаў: Азэрбайджанская кухня|аўтар=В. Похлёбкин |выдавец=ErLIB.com|url=http://www.erlib.com/Вильям_Похлёбкин/Национальные_кухни_наших_народов/20/}}{{ref-ru}}</ref>. == Салодкія стравы == [[Файл:Shaftali murebbesi hazir e-citizen.jpg|значак|Персікавае варэньне па-азэрбайджанску]] У кулінарыі Азэрбайджану шмат своеасаблівых па смаку ласункаў, якія падзяляюцца на тры падгрупы — мучныя, карамэлепадобныя і цукеркападобныя. У іх утрымліваецца значная колькасьць дадаткаў і рэзкіх затавак: мак, арэхі, міндаль, кунжут, [[імбір]], [[кардамон]], [[ванілін]] і іншыя. Да мучных вырабаў адносяцца [[шэкербура]], [[пахлава]], шэкер-чурэк, кураб’е бакінскае, [[кята]] карабаская, мутакі шэмахінскія, пахлава нахічэванская. Нацыянальныя мучныя вырабы налічваюць больш за 30 найменьняў, прычым у кожным раёне ёсьць свае адмысловыя вырабы. Асаблівае месца займаюць шэкінскія прысмакі. Гэта шэкінская пахлава, пэшвэнк, тэл (тэрхалва), гырмабадам, пры вытворчасьці якіх выкарыстоўваецца рысавая мука, цукар, ядры арэхаў, [[масла]], яечныя бялкі і вострыя прыправы. У сакавіку 2009 году кулінары Гянджы вырабілі цуд-пахлаву. Даўжыня гэтага кандытарскага вырабу, выпечанага ў гонар сьвята [[Наўруз]], складае 12 мэтраў, а шырыня — чатыры. Вага прысмакі каля трох тон. Гэтыя паказчыкі дазволілі азэрбайджанскай пахлаве ўсталяваць рэкорд і трапіць у кнігу рэкордаў [[СНД]]. Акрамя таго, гэта выраб з пластовага тэсту прэтэндуе на месца ў Кнізе рэкордаў Гінэса. Іншае прызначэньне маюць шчэрбеты. У адрозьненьне ад таджыцкіх і сярэднеазіяцкіх (тут яны перш за ўсё саладосьць, дэсэрт), азэрбайджанскія шчэрбеты ўяўляюць сабой ахаладжальныя напоі, а таксама іграюць ролю пітва, якое суправаджае плоў. У якасьці асноўнага кампанэнту ў іх, акрамя фруктовых і ягадных сокаў, выкарыстоўваюцца таксама настоі і дыстыляты араматычных частак расьлінаў — насеньне і да т. п., а фруктовая аснова складаецца з сокаў кіслай садавіны і ягад<ref name=autogenerated2>{{Навіна|загаловак= Нацыянальныя кухні нашых народаў: Азэрбайджанская кухня|аўтар=В. Похлёбкин |выдавец=ErLIB.com|url=http://www.erlib.com/Вильям_Похлёбкин/Национальные_кухни_наших_народов/22/}}{{ref-ru}}</ref>. == Пералік страваў == [[Файл:Food Gechresh Azerbaijan 01.jpg|200пкс|значак|Саджая (свойская птушка, бульба, бакляжаны і іншыя гародніна, прыгатаваныя на плоскай патэльні над падпаленымі вуглямі)]] [[Файл:Azerbaijani Badımcan dolması 3.JPG|значак|200пкс|Азэрбайджанская долма — фаршыраваныя памідоры, [[перац агароднінны]] і бакляжаны]] [[Файл:Food Gechresh Azerbaijan 03.jpg|значак|200пкс|Цікя-кебаб і люля-кебаб з бараніны]] [[Файл:Buta palaceDSC3146.jpg|значак|200пкс|Прыгатаваньне кебабу]] [[Файл:Azerbaijan Light snack.jpg|значак|200пкс|Традыцыйная халодная закуска ў Азэрбайджане]] === Зімная закуска === * '''Кюкю'''<ref>[https://web.archive.org/web/20100209080623/http://kuking.net/8_703.htm ''Б. Бурда''. Чючю або кюкю.] ''Kuking.net'' {{ref-ru}}</ref> ** Кюкю зь зеляніны ** Кюкю з кутума ** Кюкю з грэцкіх арэхаў * '''Фісінджан з лобіё'''<ref name=fisincan>[http://books.google.com/books?id=4wi2YuxAvZsC&pg=PA1&dq=Азэрбайджанская+кухня&hl=ru&cd=1#v=onepage&q=&f=false '' Хабиба Кашкан''. Азэрбайджанская кухня. — М:Олма Медиа Груп, 2006. — стр. 110 — İSBN 5-373-00629-7]</ref> * '''Фісінджан з буракоў'''<ref name="fisincan"/> * '''Хяфта-бэджэр'''<ref>[https://web.archive.org/web/20090914140412/http://kuking.net/9_516.htm Азэрбайджанская кухня. Хяфта-беджар.] ''Kuking.net'' {{ref-ru}}</ref> === Супы і булёны === * '''Арыштэ'''<ref>[http://books.google.com/books?id=4wi2YuxAvZsC&pg=PA1&dq=Азэрбайджанская+кухня&hl=ru&cd=1#v=onepage&q=&f=false ''Хабиба Кашкай''. Азэрбайджанская кухня. — М:Олма Медиа Груп, 2006. — стр. 60 — İSBN 5-373-00629-7] {{ref-ru}}</ref> * '''[[Бозбаш]]''' ** Каўрма-бозбаш ** [[Кюфта-бозбаш]]<ref name="Похлебкин"/> ** Парча-бозбаш<ref name="Похлебкин"/> * '''[[Доўга]]'''<ref name="Похлебкин"/> — суп з сыроваткі з рысам * '''Дограмадж''' — суп з гародніны * '''Дзюшбара'''<ref>[https://web.archive.org/web/20090208223428/http://kuking.net/18_398.htm Азэрбайджанская кухня. Дюшбара]''Kuking.net'' {{ref-ru}}</ref> — суп з дробнымі пяльменямі (на арт. лыжцы зьмяшчаецца ад 08—10 пяльменяў) * '''Калапыр'''<ref>[http://books.google.com/books?id=4wi2YuxAvZsC&pg=PA1&dq=Азэрбайджанская+кухня&hl=ru&cd=1#v=onepage&q=&f=false ''Хабиба Кашкай''. Азэрбайджанская кухня. — М:Олма Медиа Груп, 2006. — стр. 113 — İSBN 5-373-00629-7]{{ref-ru}}</ref> * '''Кэлэ-пача''' * '''Оўдух'''<ref name="Похлебкин"/> * '''Піці'''<ref name="Похлебкин"/> — суп з бараніны, бульбы і [[нут (расьліна)|барановага гароху]] * '''Саютма зь ялавічыны'''<ref>[http://books.google.com/books?id=4wi2YuxAvZsC&pg=PA1&dq=Азэрбайджанская+кухня&hl=ru&cd=1#v=onepage&q=&f=false ''Хабиба Кашкай''. Азэрбайджанская кухня. — М:Олма Медиа Груп, 2006. — стр. 101 — İSBN 5-373-00629-7]{{ref-ru}}</ref> * '''Саютма з бараніны''' * '''Сулу хінгал'''<ref>[http://books.google.com/books?id=4wi2YuxAvZsC&pg=PA1&dq=Азэрбайджанская+кухня&hl=ru&cd=1#v=onepage&q=&f=false ''Хабиба Кашкай''. Азэрбайджанская кухня. — М:Олма Медиа Груп, 2006. — стр. 63 — İSBN 5-373-00629-7]{{ref-ru}}</ref> * '''Таюг шорбасы'''<ref>[http://books.google.com/books?id=4wi2YuxAvZsC&pg=PA1&dq=Азэрбайджанская+кухня&hl=ru&cd=1#v=onepage&q=&f=false ''Хабиба Кашкай''. Азэрбайджанская кухня. — М:Олма Медиа Груп, 2006. — стр. 73 — İSBN 5-373-00629-7]{{ref-ru}}</ref> — курыны суп з рысам і сухафруктамі * '''Туршу-каўрма''' * '''Туршу-сыйыг''' * '''Умач''' * '''Хамрашы'''<ref name="Похлебкин"/> — суп з локшыны * '''[[Хаш]]''' — булён зь ялавічыны === Гарачыя стравы === ==== [[Плоў]] ==== * '''Гійме-плоў''' * '''Ілбы-плоў''' * '''Мэйвэ-плоў''' * '''Парча-дошэй''' * '''Плоў-чыхыртма''' * '''Сабзікоўрма-плоў''' * '''Сюдлю-плоў''' * '''Таюг-плоў''' * '''Фісінджан-плоў''' * '''Хашдошэмэ-плоў''' * '''Шээшранч-плоў''' * '''Шырын-плоў''' * '''Шуют-плоў''' ==== Стравы зь мяса ==== * '''Алыча-коўрма''' * '''Боз коўрма'''<ref>[http://books.google.com/books?id=4wi2YuxAvZsC&pg=PA1&dq=Азэрбайджанская+кухня&hl=ru&cd=1#v=onepage&q=&f=false ''Хабиба Кашкай''. Азэрбайджанская кухня. — М:Олма Медиа Груп, 2006. — стр. 90 — İSBN 5-373-00629-7] {{ref-ru}}</ref> * '''Гызартма'''<ref>[http://books.google.com/books?id=4wi2YuxAvZsC&pg=PA1&dq=Азэрбайджанская+кухня&hl=ru&cd=1#v=onepage&q=&f=false ''Хабиба Кашкай''. Азэрбайджанская кухня. — М:Олма Медиа Груп, 2006. — стр. 113—114 — İSBN 5-373-00629-7] {{ref-ru}}</ref> * '''Дана бастырмасы''' * '''Джыз-быз''' — вантробы барана, абсмаленыя з бульбай * '''[[Далма]]''' ** Далма з бакляжана, памідора і перцу («Бадымджан долмасы») *** Далма з бакляжана з рысам, гарохам і мятай («Дэлі-долма») ** Далма зь вінаграднага лісьця («Ярпаг долмасы») ** Далма з капуснага лісьця («Кэлэм долмасы») ** Далма зь ліпавага лісьця («Піб долмасы») ** Далма з цыбулі («Соган долмасы») ** Далма з садавіны: айвы і яблыка («Эйва долмасы» і «Алма долмасы») ** Далма агурочная («Хіяр долмасы») * '''Чыхыртма''' ** Гійма-чыхыртма ** Таюг чыхыртмасы ** Лобіё чыхыртмасы * '''[[Кебаб]]''' («Шашлык»)<ref name="Похлебкин"/> ** Джуджэ-кебаб ** Картоф кебаб ** Кебаб з гародніны ** [[Люля-кебаб]]<ref name="Похлебкин"/> ** [[Шыш-кебаб|Тыке-кебаб]] * '''Кюфта''' — тэфтэлі з фаршу ** Арзуман-кюфта — тэфтэлі з задняй нагі барана, фаршаваныя вараным яйкам ці маслам ** Тава кюфтасі — ялавічныя тэфтэлі, абсмажаныя на патэльні ** Тэбрыская кюфта — тэфтэлі з бараніны і ялавічыны, фаршаваныя рысам, бульбай, варанымі яйкамі, зелянінай і гарохам ** '''Ардубадзкая кюфта'''<ref>[http://books.google.com/books?id=4wi2YuxAvZsC&pg=PA1&dq=Азэрбайджанская+кухня&hl=ru&cd=1#v=onepage&q=&f=false ''Хабиба Кашкай''. Азэрбайджанская кухня. — М:Олма Медиа Груп, 2006. — стр. 102 — İSBN 5-373-00629-7] {{ref-ru}}</ref> * '''Нар каўрма''' * '''Сабзі каўрма'''<ref name="Похлебкин"/> * '''Тава-кебаб'''<ref name="Кашкай">[http://books.google.com/books?id=4wi2YuxAvZsC&pg=PA1&dq=Азэрбайджанская+кухня&hl=ru&cd=1#v=onepage&q=&f=false ''Хабіба Кашкай''. Азэрбайджанская кухня. — М:Олма Медиа Груп, 2006. — İSBN 5-373-00629-7] {{ref-ru}}</ref> * '''Тэндыр тоюг''' ==== Стравы з рыбы ==== ==== Мучныя стравы ==== * '''Гуймаг''' — салодкая каша з абсмаленай пшанічнай мукі * '''Гюрза''' — пяльмені падоўжанай формы ** Гюрза клясычная<ref name="Похлебкин"/> ** Гюрза круглая ** Гюрза па-нахічэванску * '''Кутабы''' — фаршаваныя [[аладкі]] ** Кутабы зь зелянінай ** Кутабы зь мясам<ref>[http://www.millionmenu.ru/rus/recipes/collection/drecip28927/ Азэрбайджанская кухня. Кутабы з мясам.] ''Millionmenu.ru'' {{ref-ru}}</ref> ** Кутабы з трыбухамі ** Кутабы з гарбузом * '''[[Халва]]''' ** Умач-халва * '''[[Хінкалі]]''' ** Гійме-хінгал<ref name="Похлебкин"/> ** Гуру хінгал ** Сулу хінгал * '''Хашыль''' — каша з пшанічнай мукі з [[дашаб]]ам (сіроп з уваранага вінаграднага соку) * '''Чуду''' — піражкі з начынкай з фаршу зь ялавічыны і бараніны * '''Фірні''' — каша з рысавай мукі * '''Яйма''' — прэсная рысавая каша ==== Вэгетарыянскія стравы ==== * '''Чыхыртма з бакляжан''' * '''Чыхыртма з шпінату''' * '''Яланчы-далма''' === Салодкія стравы і выпечка === [[Файл:Пахлава DSC3172.jpg|значак|200пкс|Азэрбайджанская [[пахлава]]]] [[Файл:Sekerbura DSC3151.jpg|значак|170пкс|Выпечка [[шэкербура|шэкербуры]]]] * '''Бадамбуры''' * '''Кета''' — хлеб з салодкай мучной начынкай * '''Кураб’е''' — печыва з масла з павідлам * '''Мутакі''' — рагалікі з арэхавым начыньнем * '''[[Азэрбайджанская пахлава]]''' ** Бакінская пахлава ** Шэкінская пахлава * '''Фэсэлі''' * '''Шэкербура''' — салодкія піражкі з арэхавым начыньнем * '''Шэкерчэрэк''' * '''Набадраў-кога''' — салёная булка з пластовага цеста з начыньнем з рэзкіх затавак === Хлебныя вырабы === * '''Апек''' * '''[[Лаваш]]''' * '''Тэндыр чэрэі''' * '''Фэтыр''' * '''Юха''' == Глядзіце таксама == * [[Вінаробства ў Азэрбайджане]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110903084959/http://www.pamadur.ru/azerbajdzhanskaja-kuhnja Кухня народаў Каўказа]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20111231100738/http://azeri.ru/az/cuisine/ Рэцэпты Азэрбайджанскай кухні]{{ref-ru}} * [http://www.millionmenu.ru/rus/recipes/collection/listkitch/nkitch61/ Мільён Меню]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20111206185228/http://kuking.net/c49.htm Кухні Народаў Сьвету]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20111202155722/http://www.vkusno.az/index.php?action=recipe_list&country_id=250 Азэрбайджанская кухня (рэцэпты з фота)]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Азэрбайджанская кухня| ]] qntitfrumz90ol5551qn5w75w9aio2e Менскі электратэхнічны завод 0 178025 2697874 2697588 2026-10-27T21:01:12Z Rotondus 11902 /* Міжнародныя санкцыі */ артаграфія 2697874 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = «Менскі электратэхнічны завод» |лягатып = |тып = [[адкрытае акцыянэрнае таварыства]] |лістынг на біржы = |дэвіз = |заснаваная = жнівень 1956 |заснавальнікі = |разьмяшчэньне = [[Менск]], вул. Уральская, д. 4 |ключавыя постаці = [[Аляксандар Радзевіч]] |галіна = [[прамысловасьць]] |прадукцыя = аўтазараднік, [[дызэльны генэратар]], {{Артыкул у іншым разьдзеле|токаабмежавальны рэактар||en|Current limiting reactor}}, [[трансфарматар]], электрабагравальнік, [[электрападстанцыя]] |абарачэньне = {{Падзеньне}}1356,080 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб дзейнасьці ААТ за 2015 год|спасылка=http://minfin.gov.by/upload/depcen/oao/otchet2015.zip|выдавец=[[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=23 траўня 2016|дата доступу=17 кастрычніка 2016}}</ref> (2015; $84,574 млн)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сярэднеўзважаны курс беларускага рубля ў адносінах да замежных валют на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2015 год (16 034,24 за даляр)|спасылка=http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/|выдавец=[[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2016|дата доступу=17 кастрычніка 2016}}</ref> |апэрацыйны прыбытак = {{Падзеньне}}26,853 млрд руб ($1,675 млн) |чысты прыбытак = {{Падзеньне}}14,520 млрд руб ($0,906 млн) |лік супрацоўнікаў = 3270 (2016 г.) |матчына кампанія = [[Міністэрства прамысловасьці Рэспублікі Беларусь]] |даччыныя кампаніі = «[[Вітаўтаматыка]]» ([[Віцебск]]), «[[Лідзкі завод электравырабаў]]» ([[Гарадзенская вобласьць]]), «[[Ратон]]» ([[Гомель]]), «Спэцаўтаматыка» ([[Берасьце]]) |аўдытар = |сайт = [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.metz.by/ metz.by] }} «'''Менскі электратэхнічны завод'''» (МЭТЗ) — прадпрыемства Беларусі па вырабе электраабсталяваньня, заснаванае ў жніўні 1956 г. як Менскі завод электрашчытоў кіраваньня. З 1967 г. носіць сучасны назоў<ref name="б"/>. На 2011 г. зьяўляўся адным з найбольшых вытворцаў сілавых [[трансфарматар]]аў у Эўропе<ref name="з"/>. На 2016 г. вырабляў: сілавыя [[аліва]]выя і сухія трансфарматары; камплектныя {{Артыкул у іншым разьдзеле|Электрападстанцыя|трансфарматарныя падстанцыі|be|Электрычная падстанцыя}} (КТП); антырэзанансныя, рухавіковыя, сеткавыя і {{Артыкул у іншым разьдзеле|Токаабмежавальны рэактар|токаабмежавальныя рэактары|en|Current limiting reactor}}; устаноўкі [[катод]]най абароны; [[Дызэльнае паліва|дызэльныя]] [[Электрастанцыя|электрастанцыі]]; аўтазараднікі [[акумулятар]]аў; пусказарадныя прылады і стартавыя дроты для аўтамабіляў; зварачныя паўаўтаматы; {{Артыкул у іншым разьдзеле|Канвэктар|канвэктарныя|en|Convection heater}} электраабагравальнікі. == Холдынг == 18 верасьня 2014 г. [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь]] паставіла на ўлік «Менскі электратэхнічны завод» у Дзяржаўны рэестар [[холдынг]]аў за № 86. У холдынг увайшлі 11 [[ААТ]]: «Аптычнае станкабудаваньне і вакуўмная тэхніка» (Менск, вул. Філімонава, д. 25), «[[Вітаўтаматыка]]» ([[Віцебск]], вул. Менская, д. 16), «Завод сродкаў комплекснай аўтаматызацыі» (Менск, вул. Ляшчынскага, д. 8), «[[Ліда|Лідзкі]] завод электравырабаў» ([[Гарадзенская вобласьць]]), [[Астравец]]кі завод «Радыёдэталь» (Гарадзенская вобл.), «[[Ратон]]» ([[Гомель]], вул. Фядзюнінскага, д. 19), {{Артыкул у іншым разьдзеле|Смаргонскі завод аптычнага станкабудаваньня|«Смаргонскі завод аптычнага станкабудаваньня»|ru|Сморгонский завод оптического станкостроения}} ([[Смаргонь]], Гарадзенская вобл.), «Спэцаўтаматыка» ([[Берасьце]], вул. Я.Купалы, д. 120/1), «Спэцмантажаўтаматыка» (Менск, вул. Гусоўскага, д. 6), «Спэцпрамаўтаматыка» (Гомель, вул. Хімзаводзкая, д. 8), «Спэцрадыёналадка» (Менск, вул. Магілёўская, д. 41). == Мінуўшчына == У жніўні 1956 г. на прадпрыемстве выпусьцілі першы трансфарматар. У 1957—1965 гг. пабудавалі дапаможныя карпусы. У 1960 г. пачалі сэрыйны выраб трансфарматараў уласнай канструкцыі з [[алюмін]]авай абмоткай замест абмоткі даражэйшым медным [[дрот]]ам. У 1980 г. прыступілі да вырабу гермэтычных ''гафраваных'' трансфарматараў, якія абыходзіліся без замены алівы цягам усяго тэрміну службы. Замест алівапашыральнікаў ціск пры нагрэве алівы ў іх кампэнсаваўся [[гофр]]амі бака. Гафраваны бак сталі запаўняць пад вакуўмам [[аліва]]й, якую папярэдне дэгазавалі для выкарыстаньня без замены цягам ўсяго тэрміну службы. Выраб гафраваных бакаў наладзілі на абсталяваньні, набытым у францускага прадпрыемства {{Артыкул у іншым разьдзеле|Альстом|«Альстом»|be|Alstom}} (Сэнт-Ўэн, дэпартамэнт [[Сэн-Сэн-Дэні]], рэгіён [[Іль-дэ-Франс]]). У 1990 г. асвоілі выраб пласьцінаў {{Артыкул у іншым разьдзеле|Магнітаправод|магнітаправодаў|en|Magnetic core}} з электратэхнічнай [[Сталь|сталі]] на аўтаматызаванай лініі, набытай у нямецкага прадпрыемства {{Артыкул у іншым разьдзеле|Гайнрых Георг (прадпрыемства)|«Гайнрых Георг»|de|Heinrich Georg Maschinenfabrik}} (Кройцталь, [[Арнсбэрская акруга]], зямля [[Паўночны Райн — Вэстфалія]]). Разьмяшчэньне такіх магнітаправодаў у трансфарматары дазволіла істотна скараціць страты электраэнэргіі падчас працы пры халастым ходзе. Затым сумесна зь нямецкім прадпрыемствам {{Артыкул у іншым разьдзеле|Сымэнс (прадпрыемства)|«Сымэнс»|be|Siemens}} ([[Мюнхэн]], зямля [[Баварыя]]) наладзілі вытворчасьць сухіх трансфарматараў<ref name="з"/>. На 1999 г. Менскі электратэхнічны завод вырабляў: 1) сілавыя [[аліва]]выя трансфарматары (да 1000 кіля[[вольт]]-[[ампэр]]); 2) маламагутныя сухія трансфарматары (0,063-2,5 кілявольт-ампэр); 3) электрападстанцыі для [[электрастанцыя]]ў, нафтаздабыўной прамысловасьці і цеплаапрацоўкі бэтону і [[грунт]]у; 4) прылады катоднай абароны магістральных [[трубаправод]]аў і падземных мэталічных [[Збудаваньне|збудаваньняў]]; 5) побытавыя зараднікі і пусказарадныя прылады; 6) зварачныя трансфарматары; 7) алівавыя электраабагравальнікі<ref name="б">{{Кніга|аўтар=|частка=Мінскі электратэхнічны завод|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://files.knihi.com/Slounik/02/enc/Bielaruskaja_encyklapedyja.torrent|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2000|том=10|старонкі=454|старонак=544|сэрыя=|isbn=985-11-0169-9|наклад=10 000}}</ref>. У 2000 г. распрацавалі алівавы гермэтычны трансфарматар зь сімэтравальнай прыладай (ТАГСП), якая дазволіла значна зьмякчыць скачкі напругі ў электрасетцы пры сілкаваньні адчувальных прыбораў (аўтаматыка, [[кампутар]], [[тэлевізар]]). Затым прыступілі да вырабу камплектных трансфарматарных падстанцыяў (КТП) у маналітнай бэтоннай абалонцы. Для гэтай патрэбы завод мае ўласную бэтонную вытворчасьць у вёсцы [[Калядзічы (Менская вобласьць)|Калядзічы]] ([[Менскі раён]]). Найбольш шырока такія КТП закупаюцца жыльлёва-камунальнымі гаспадаркамі. Таксама гэтыя КТП пастаўляліся для спартовых будынкаў у [[Сочы]] ([[Краснадарскі край]], [[Паўднёвая фэдэральная акруга]], Расея), якія ўзводзіліся да [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014 году|Зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 году]]. КТП ва ўцепленай абалонцы пазьней паставілі для дапаможных будынкаў [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] у [[Астравец|Астраўцы]] ([[Гарадзенская вобласьць]])<ref name="з"/>. У 2011 г. выраб трансфарматараў склаў каля 80% агульнага аб’ёму вытворчасьці. Каля 80% вырабаў збылі ў Расею. [[Рэнтабэльнасьць]] продажаў склала 26,3%. На 2012 г. трансфарматары мелі магутнасьць 10—2500 кілявольт-ампэр і [[Напруга|напругу]] да 35 кіля[[ват]]. Выпускаліся ў 3- і 1-фазным варыянтах для працы ва ўмовах ад халоднага да [[Тропікі|трапічнага]] [[клімат]]у. Выкарыстоўваліся ў электрасетках напругай да 35 кіляват, на чыгунцы, у нафтаздабычы і для цеплаапрацоўкі бэтону ва ўмовах холаду. Сілавыя трансфарматары вырабляліся пераважна ў алівавым, а таксама сухім выкананьні. Сярод алівавых трансфарматараў пераважалі гермэтычныя (ТАГ — трансфарматары алівавыя гермэтычныя), якія працуюць без замены алівы цягам усяго 30-гадовага тэрміну выкарыстаньня (гарантыйны тэрмін — 5 гадоў). Таксама выпускаліся: 1) камплектныя трансфарматарныя падстанцыі (КТП) для электрыфікацыі жытла і ў прамысловасьці; 2) падстанцыі ўласных патрэбаў для электрастанцыі, нафта- і газаздабычы, цеплаапрацоўкі бэтону і электрыфікацыі [[Чыгунка|чыгункі]]; 3) станцыі катоднай абароны ад карозіі магістральных трубаправодаў; 4) маламагутныя трансфарматары для станкабудаваньня і аснашчэньня [[шахта]]ў і марскіх суднаў; 5) электразварачныя прылады; 6) [[рубільнік]]і; 7) [[Дросэль|дросэлі]] для вулічнага асьвятленьня; 8) зараднікі і пусказарадныя прылады для [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]]<ref name="з">{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Энэргія разьвіцьця|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=95554|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=5 красавіка 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-04-05 66 (27181)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/95558/5kras-5.indd.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref>. На 2011 г. «Менскі электратэхнічны завод» меў аздараўленчы дзіцячы лягер і базу адпачынку «[[Моладзі]]» ([[Швабскі сельсавет]], [[Лагойскі раён]], [[Менская вобласьць]])<ref name="з"/>. === Кіраўнікі === * [[Пётар Гайдзенка]] (1959—1964) * [[Аляксандар Мікалаевіч Нікіцін|Аляксандар Нікіцін]] (1971) * [[Аляксандар Пятровіч Казлоў|Аляксандар Казлоў]] (1986) * [[Мікалай Басараба]] (1992—2011) * [[Аляксандар Радзевіч]] (з 15 красавіка 2011 г.) == Міжнародныя санкцыі == У жніўні 2023 году завод патрапіў пад [[Чорны сьпіс Эўразьвязу|санкцыі]] [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]]<ref>{{cite web|title=ЕС увёў новыя санкцыі супраць лукашэнкаўскай Беларусі. Што і хто ў новым пакеце?|url=https://novychas.online/palityka/es-uvjou-novyja-sankcyi-suprac-lukaszenkauskaj-bel|work=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|date=2023-08-03|language=be}}</ref>. У тым жа месяцы да гэтых санкцый далучыліся [[Швайцарыя]]<ref>{{cite web|url=https://www.admin.ch/gov/en/start/documentation/media-releases.msg-id-97566.html|title=Ukraine: Switzerland implements new sanctions against Belarus|date=2023-08-30|work={{iw|Фэдэральная рада Швайцарыі||uk|Федеральна рада Швейцарії}}|language=en}}</ref>, [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]], [[Альбанія]], [[Украіна]], [[Босьнія і Герцагавіна]], [[Ісьляндыя]], [[Ліхтэнштайн]] і [[Нарвэгія]]<ref>{{cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/08/21/statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus-and-the-involvement-of-belarus-in-the-russian-aggression-against-ukrain/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus and the involvement of Belarus in the Russian aggression against Ukraine|date=2023-08-21|work=[[Рада Эўрапейскага зьвязу]]|language=en}}</ref>. З 9 жніўня 2024 году завод знаходзіцца у санкцыйным сьпісе Канады<ref>[https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/kolya-lukashenko-potrapiv-pid-novi-sankciji-kanadi-50441735.html Канада запровадила санкції проти наймолодшого сина Лукашенка Колі]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == Даччыныя прадпрыемствы «МЭТЗ»: * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.osvt.by/ ААТ «Аптычнае станкабудаваньне і вакуўмная тэхніка» (Менск)]{{ref-en}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.radiodetal.by/ ААТ «Астравецкі завод „Радыёдэталь“» (Астравец, Гарадзенская вобласьць)]{{ref-ru}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.vitavtomatika.by/ ААТ «Вітаўтаматыка» (Віцебск)]{{ref-ru}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.zska.by/ ААТ «Завод сродкаў комплекснай аўтаматызацыі» (Менск)]{{ref-en}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.lzei.by/ ААТ «Лідзкі завод электравырабаў» (Ліда, Гарадзенская вобл.)]{{ref-en}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.raton.by/ ААТ «Ратон» (Гомель)]{{ref-en}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.szos.by/ ААТ «Смаргонскі завод аптычнага станкабудаваньня» (Смаргонь, Гарадзенская вобл.)]{{ref-ru}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.spec.by/ ААТ «Спэцаўтаматыка» (Берасьце)]{{ref-ru}} * [https://translate.google.by/translate?sl=en&tl=be&hl=be&ie=UTF-8&u=http://www.spagomel.by/ ААТ «Спэцпрамаўтаматыка» (Гомель)]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Менску]] [[Катэгорыя:Вытворчыя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1956 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]] m3u5fvln2dx1hbtx3r0jf64v6z1focp Казанскі крэмль 0 182796 2697871 2184604 2026-10-27T20:02:42Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697871 wikitext text/x-wiki {{Каардынаты|display=title|55|47|55|N|49|6|23|E|type:landmark_region:RU|scale=5000}} [[Файл:Kazan Kremlin exterior view 08-2016 img1.jpg|міні|350пкс|Казанскі крэмль]] {{Сусьветная спадчына|980|}} '''Казанскі крэмль''' ({{мова-tt|Казан кирмәне, Qazan kirməne}}) — гістарычная крэпасьць і сэрца [[Казань|Казані]]. Гісторыка-архітэктурны і культурны помнік, які спалучае ў сваім абліччы мусульманскія і праваслаўныя, татарскія і расейскія матывы. Аб’ект [[Сусьветная спадчына|Сусьветнай спадчыны]] [[ЮНЭСКО]] з 2000 году. Губэрнатарскі палац у крамлі зьяўляецца рэзыдэнцыяй прэзыдэнта Татарстану. Казанскі крэмль знаходзіцца на мысе высокай тэрасы левага берага [[Волга|Волгі]] і левага берага Казанка. Казанскі крэмль уяўляе сабой комплекс архітэктурных, гістарычных і архэалягічных помнікаў, якія раскрываюць яго шматвяковую гісторыю: архэалягічныя рэшткі першага (XII—XIII стагодзьдзі), другога (XIV—XV стагодзьдзі) і трэцяга гарадзішчаў (XV—XVI стагодзьдзі). Пабудаваныя з валжанскага вапняку і цэглы крэмль, шэраг храмаў і будынкаў, маюць вялікую гісторыка-архітэктурную і культурную каштоўнасьць. Тэрыторыя крамля ўяўляе сабой няправільны шматвугольнік, які паўтарае абрысы крамлёўскага пагорка, выцягнуты з поўначы-захаду, ад ракі Казанка, на паўднёвы ўсход, да Плошчы 1 мая (былая: Іванаўская) і будынку Гасьцінага двара (цяпер музэй РТ). Агульная плошча крамля складае 1500 квадратных мэтраў, акружнасьць 1800 м. == Фотагалерэя == <gallery class="center" widths="100px" heights="100px"> Kazan_kremlin_at_night.JPG|Мячэт Кул-Шарыф Kazan Kremlin Annunciation Cathedral 08-2016.jpg|Дабравешчанскі сабор Kazan Kremlin exterior view 08-2016 img3.jpg| Від на Крэмль Kazan Kremlin Soyembika Tower 08-2016 img1.jpg|Вежа Сююмбіке Kazan Kremlin Qolsharif Mosque 08-2016 img2.jpg|Кул-Шарыф Qolsharif_Mosque.jpg|Мячэт Кул-Шарыф Transfiguration_tower.jpg|Праабражэнская вежа Governor's_Palace.jpg|Брама Прэзыдэнцкага палацу Kazan Kremlin Taynitskaya Tower 08-2016.jpg|Тайніцкая вежа Kazan Kremlin Spasskaya Tower 08-2016 img2.jpg|Спаская вежа Казанскага крамля The_northern_housing_of_the_Artillery_Court.jpg|Кансісторыя The_eastern_wall_of_the_Kazan_Kremlin.jpg|Усходняя сьцяна Казанскага крамля </gallery> == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [http://www.kazan-kremlin.ru Афіцыйны сайт музэю-запаведніка «Казанскі крэмль»] * [http://wikimapia.org/100342/ru/Казанскі-крэмль Казанскі Крэмль на wikimapia (від са спадарожніка)] * [http://nagl.ru//main1.php?page_id=2/ Шпацыры па Казані. Казанскі Крэмль]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (фота і відэа) * [http://0-360.ru/kreml.html Віртуальны тур па Казані. Падарожжа па Крамлі] * [https://web.archive.org/web/20180620064252/http://art16.ru/gallery2/v/work/old-kazan Фатаграфіі казанскага крамля XIX—XX стагоддзя] * [https://web.archive.org/web/20080311075802/http://kazan.telecet.ru/panorama/vp3.html 3D-стэрэа від Крамля] [[Катэгорыя:Казань]] [[Катэгорыя:Аб’екты Сусьветнай спадчыны ў Расеі]] h9sl625tegszzs06d9fztpb5eouzz1w Дэні Дэніелз 0 186077 2697866 2648496 2026-10-27T17:10:27Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697866 wikitext text/x-wiki {{Порнаакторка | Імя = Дэні Дэнелс | Арыгінал імя = Dani Daniels | Фота = Dani Daniels 2012.jpg | Подпіс = | Сапраўднае_імя = | Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|23|09|1989}} | Месца нараджэньня = [[Орынч]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]] | Нацыянальнасьць = | Дата сьмерці = | Месца сьмерці = | Грамадзянства = [[ЗША]] | Валасы = Чорныя | Вочы = Шэрыя | Рост = 168 см | Вага = 55 кг | Постаць = 1 м 70 см | Грудзі = | Арыентацыя =[[Бісэксуальнасьць|Бісэксуалка]] | Сцэнічныя імёны = | Узнагароды = | Сайт = [http://www.danidaniels.com Старонка ў сеціве] | imdb = nm4487058 | afdb = | iafd = }} '''Дэні Дэнелс''' ({{мова-en|Dani Daniels}}) — (нарадзілася 23 верасьня 1989 году) зьяўляецца сцэнічным імем [[ЗША|амэрыканскай]] [[Парнаграфія|порнаакторкі]] й стрыптызэркі<ref>[https://web.archive.org/web/20170930035617/https://interviews.adultdvdtalk.com/dani-daniels/ Дэні Дэніелз Captain Jack interviews Dani Daniels]</ref>. Дэні Дэнелс паходзіць з акругі Орэнч, [[Штат ЗША|штат]] [[Каліфорнія]], [[ЗША]]. Яна [[Чэхі|чэскага]], [[Ангельшчына|ангельскага]] і [[Немцы|нямецкагай]] паходжаньня. == Асабістае жыцьцё == Наведвала мастацкую школу на працягу двух гадоў, але кінула. Дэніелз таксама ёсьць блогеркй і мастачкай; яна стварае творы пад імем Кіра Лі мэтадам пуантылізму. Па стане на студзень 2016 году, яна вучыцца ў лётнай школе. Дэніелз вызначае сябе, як [[Бісэксуальнасьць|бісэксуалка]], якая ў асноўным імкнецца да адносінаў з жанчынамі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20171004224157/https://danidaniels.com/home Асабістая старонка ў сеціве] * [https://web.archive.org/web/20170930035617/https://interviews.adultdvdtalk.com/dani-daniels/ Дэні Дэніелз Captain Jack interviews Dani Daniels] * [https://web.archive.org/web/20250424093912/https://www.youtube.com/@danidanielsofficial?si=nCYmNV7Om4803Mxq Дэні Дэніелз] на [[Ютуб]]е {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Дэні Дэнелс}} {{БЛДПСЗША}} [[Катэгорыя:Порнаакторкі ЗША]] fuxtozjre8eonya7luq0qdu6h1jx6mn Украінская дзяржава (1941) 0 203860 2697863 2624295 2026-10-27T16:52:14Z Франак Радзівіл 96369 2697863 wikitext text/x-wiki {{Глядзіце таксама|Украінская дзяржава}} {{Краіна |Назва = Украінская Адзіная Незалежная дзяржава |НазваЎРоднымСклоне = Украіны |НазваНаДзяржаўнайМове = Українська Соборна Самостійна Держава |Сьцяг = Flag of Ukraine (1917–1921).svg |Герб = Герб УССД.png |НацыянальныДэвіз = |ДзяржаўныГімн = Ще не вмерла Україна |Месцазнаходжаньне = |ПодпісПадВыявайМесцазнаходжаньня = |АфіцыйнаяМова = [[Украінская мова|украінская]] |Сталіца = [[Львоў]] (часовая), [[Кіеў]] (у пэрспэктыве) |НайбуйнейшыГорад = |ТыпУраду = рэспубліка |ПасадыКіраўнікоў = [[Кіраўнік дзяржавы|Кіраўнік]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Яраслаў Стэцко]] |Плошча = |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = |АдсотакВады = |ГодАцэнкіНасельніцтва = |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = |Насельніцтва = |ШчыльнасьцьНасельніцтва = |ЭтнічныСклад = |КанфэсійныСклад = |Пісьменнасьць = |ГодАцэнкіСУП = |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = |СУП = |СУПНаДушуНасельніцтва = |Валюта = |КодВалюты = |ЧасавыПас = |ЧасРозьніцаUTC = |ЧасавыПасУлетку = |ЧасРозьніцаUTCУлетку = |НезалежнасьцьПадзеі = |НезалежнасьцьДаты = |АўтамабільныЗнак = |ДамэнВерхнягаЎзроўню = |ТэлефонныКод = |Дадаткі = |ПапярэдняяДзяржава1 = УССР |СьцягПапярэдняйДзяржавы1 = Flag of Ukrainian SSR (1937-1949).svg |ВыяваПапярэдняйДзяржавы1 = |ГодПачаткуІснаваньня = 30 чэрвеня 1941 |ГодКанцаІснаваньня = 12 ліпеня 1941 |ПэрыядІснаваньня = |НаступнаяДзяржава1 = Райхскамісарыят Украіна |СьцягНаступнайДзяржавы1 = Flag of the NSDAP (1920–1945).svg |ВыяваНаступнайДзяржавы1 = |ЦяперЗьяўляеццаЧасткай = {{Сьцягафікацыя|Украіна}} }} '''Украінская Адзіная Незалежная дзяржава,''' або '''Украінская дзяржава''' ({{мова-uk|Українська Соборна Самостійна Держава,|Українська Держава}}) — дзяржаўнае ўтварэньне, якое існавала на тэрыторыі [[Украіна|сучаснае Ўкраіны]] з 30 чэрвеня па 12 ліпеня 1941 року. Сталіцаю Ўкраінскае дзяржавы абвяшчаўся [[Львоў]]. == Абвяшчэньне == З пачаткам вайны [[Трэці Райх|Нямеччыны]] супраць [[СССР]] РП [[АУН]] накіравала ва Ўкраіну адмысловую ґрупу на чале зь [[Яраслаў Стэцко|Я. Стэцком]] у складзе 100 асобаў-адмыслоўцаў па адміністрацыі й права ([[Яраслаў Старух|Я. Старух]], [[Леў Рэбэт|Л. Рэбэт]], [[Дзьмітро Яцаў|Д. Яцаў]], [[Іван Раўлік|І. Раўлік]], [[Васіль Кук|В. Кук]], [[Васіль Ахрымовіч|В. Ахрымовіч]] ды іншыя). Зранку 30 чэрвеня 1941 у Львоў увайшоў [[Нахтыгаль (легіён)|першы аддзел Дружын Украінскіх Нацыяналістаў]] пад камандаваньнем сотніка [[Раман Шухевіч|Р. Шухевіча]]. А 20:00 30 чэрвеня 1941 у памяшканьні Таварыства «Просвіти» (м. Львоў, пл. Рынак, буд. 10) адбыліся Нацыянальныя сходы, на якіх [[Яраслаў Стэцко|Я. Стэцко]] зачытаў [[Акт аднаўленьня Ўкраінскай дзяржавы|Акт аднаўленьня Ўкраінскае дзяржавы]]. Пасьля абвяшчэньня [[Акт аднаўленьня Ўкраінскай дзяржавы|Акту]] [[Яраслаў Стэцко|Я. Стэцко]] быў абраны Нацыянальнымі сходамі старшынём [[Украінскае дзяржаўнае кіраваньне|выканаўчага орґану]] адноўленае Ўкраінскае дзяржавы й упаўнаважаны сфармаваць асабісты склад ураду. На вежы Княжацкае гары ўзьняўся нацыянальны сьцяг, запрацавала ўкраінская [[радыёстанцыя імя Яўгена Канавальца]]. == Пашырэньне ўлады == [[Файл:УДП 30-06-1941--.jpg|значак|247x247пкс|Акт абвяшчэньня Ўкраінскай дзяржавы 1941]] Львоўская радыёстанцыя, якая была загадзя захопленая прадстаўнікамі РП [[АУН]] на чале зь Зянонам Тарнаўскім ды [[Юліан Савіцкі|Юліянам Савіцкім]] ды пераназваная ў Радыёвысільню імя [[Яўген Канавалец|палк. Я.Канавальца]], адразу ж па абвяшчэньні [[Акт аднаўленьня Ўкраінскай дзяржавы|Акту]] выдала ў этэр інфармацыю пра аднаўленьне Ўкраінскае дзяржавы й стварэньне ўраду на чале зь [[Яраслаў Стэцко|Я. Стэцком]]. У правінцыйных мястэчках Галічыны ды Валыні распачаліся спантанныя сходы ўкраінцаў, на якіх прадстаўнікі РП [[АУН]] абвяшчалі аднаўленьне ўкраінскае дзяржаўнасьці. У Бэрэжанах ды Бродах у такіх сходах узялі ўдзел 20&nbsp;000 асобаў, у Сокале&nbsp;— 10&nbsp;000, у Станіслававе, Радэхаве, Самборы&nbsp;— па некалькі тысячаў. 1 ліпеня 1941 року дэлеґацыя ад Нацыянальных сходаў наведала Сабор сьв. Юра з просьбай да мітрапаліта Ўкраінскае Грэка-Каталіцкае Царквы [[Андрэй (Шаптыцкі)|А. Шаптыцкага]] ўхваліць [[Акт аднаўленьня Ўкраінскай дзяржавы|Акт]]. Мітрапаліт пагадзіўся й выдаў «Пастырскі ліст да Ўкраінскага народу», у якім ухваліў рашэньне Нацыянальных сходаў. 10 ліпеня 1941 року аналяґічнае па зьмесьце «Архіпастырскае пасланьне» выдаў уладыка Луцкі (пазьней&nbsp;— мітрапаліт) Украінскае Аўтакефальнае Праваслаўнае Царквы Палікарп (Сікорскі). 30 чэрвеня 1941 року адразу ж пасьля паседжаньня Нацыянальных сходаў было створанае мескае кіраваньне ў Львове пад кіраўніцтвам Ю. Палянскага. 1 ліпеня 1941 року было створанае Львоўскае абласное кіраваньне на чале з д-рам [[Аляксандар Марытчак|Аляксандрам Марытчаком]]. Намесьнікам А. Марытчака стаў Я. Спольскі, кіраўніцтва аддзелам унутранае адміністрацыі заняў д-р [[Міхайла Расьляк]]. За некалькі дзён пачалі функцыянаваць паветы кіраваньня па ўсёй вобласьці. Цягам першае паловы ліпеня 1941 року было створанае Станіслаўскае абласное кіраваньне ў складзе 8 аддзелаў. На чале яго стаў інжынэр [[Ільля Семянчук]], а яго намесьнікам быў прызначаны д-р Б. Рыбчук. Дзякуючы працы 3 Паходных ґрупаў (Паўночнай, Сярэдняй і Паўднёвай) у складзе 7000 адмыслова навучаных адмыслоўцаў, баявікоў ды аґітатараў ячэйкі УДП зьявіліся ў 11 з 24 абласьцей былое [[УССР]]. Так абласныя кіраваньні зьявіліся ў Львове, [[Івана-Франкоўск|Станіслававе]], [[Драгобыч]]ы, [[Тарнопаль|Тарнопалі]], [[Луцк]]у, [[Роўна|Роўным]], [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]], [[Жытомір]]ы, [[Віньніца|Віньніцы]], ды нават у [[Крапіўніцкі|Кіраваградзе]] ды [[Дніпро|Днепрапятроўску]]. Павятовыя кіраваньні паўсталі ў некалькіх раёнах [[Кіеўская вобласьць|Кіеўскае вобласьці]]. Было схвалена да атрыманьня Кіева лічыць сталіцаю [[Львоў]]. == Урад == [[Файл:Stecko.jpg|міні|170пкс|справа|Яраслаў Стэцко, Старшыня УДП]] {{Асноўны артыкул|Украінскае дзяржаўнае кіраваньне}} == Ліквідацыя == 5 ліпеня 1941 на тэрміновай нарадзе ў [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] шэф палітычнае паліцыі [[Гайнрых Гімлер]] атрымаў заданьне разабрацца з сытуацыяю Ўкраінскае дзяржавы. Потым [[Гестапа|Ґестапа]] арыштавала [[Стэпан Бандэра|Стэпана Бандэру]]. 11—12 ліпеня 1941 айнзацґрупаю СС на чале з праф. Баерам з Галоўнага Штабу Г. Гімлера ды А. Кольфам былі арыштаваныя [[Яраслаў Стэцко]], [[Уладзімер Стахаў]], [[Дзьмітро Яцаў]], [[Леў Рэбэт]], [[Стэпан Ленкаўскі]], [[Іван Габрусевіч|Іван Ґабрусевіч]]. Калі [[Украінская дзяржаўнае кіраваньне|Ўкраінская дзяржаўнае кіраваньне]] спыніла дзейнасьць, [[Украінская Нацыянальная Рада ў Львове|Рада Сэньёраў]] ўзяла на сябе ролю часовае ўкраінскае рэпрэзэнтацыі; потым ператварылася ва [[Украінская Нацыянальная Рада ў Львове|Ўкраінскую Нацыянальную Раду ў Львове]]. 17 ліпеня 1941 Дружыны Ўкраінскіх Нацыяналістаў атрымалі загад адысьці з фронту каля Віньніцы, былі раззброеныя і пад аховаю дасланыя да Нямеччыны. У той жа дзень на загад А. Гітлера быў створаны [[Райхскамісарыят Украіна]] на чале з [[Эрых Кох|Эрыхам Кохам]]. Але мясцовыя орґаны ўлады Ўкраінскае дзяржавы ў некаторых мясцовасьцях працягвалі дзеяць аж да верасьня 1941. [[Файл:LvivRynek1941.JPG|значак|Мэмарыяльная дошка ў гонар 50-годзьдзя абвяшчэньня акта аднаўленьня Ўкраінскай дзяржавы на пл. Рынак, 10 у [[Львоў|Львове]]. Адкрыта 30 чэрвеня 1991]] 11 жніўня 1941 прадстаўнікамі Райхсміністэрства па справах усходніх тэрыторыяў былі выкліканыя на размову [[Стэпан Бандэра]], Яраслаў Стэцко, [[Рыхард Яры]] ды Ўладзімер Стахаў, якім быў пастаўлены ўльтыматум пра неадкладнае адкліканьне [[Акт аднаўленьня Ўкраінскай дзяржавы|Акту аднаўленьня Ўкраінскай дзяржавы]]. 14 жніўня 1941 райсхміністар па справах усходніх тэрыторыяў [[Альфрэд Розэнбэрг|Альфрэд Розэнбэрґ]] атрымаў ад Стэпана Бандэры афіцыйную адмову ў выкананьні ўльтыматуму. У верасьні 1941 на І канфэрэнцыі [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў рэвалюцыйная|АУН(б)]], улічваючы вышэйзгаданыя падзеі, было вырашана лічыць [[Трэці Райх|Нямеччыну]] ворагам нароўні з [[СССР]]. == Літаратура == * ''Бэдры А.'' Українська Держава відновлена Актом 30 червня 1941 року.&nbsp;— Нью-Ёрк&nbsp;— Лёндан&nbsp;— Мюнхэн&nbsp;— Таронта: Українська Центральна Інформаційна Служба, 1981. * {{Літаратура/Энцыкляпэдыя ўкраіназнаўства}} * ''Панкоўскі К.'' Від Держави до Комітету (літо 1941 у Львові).&nbsp;— Нью-Ёрк&nbsp;— Таронта, 1957. * ''Рэбэт Л.'' Світла і тіні ОУН.&nbsp;— Мюнхен, 1964. * ''Стэцко Я.'' 30 чэрвеня 1941. Проголошення відновлення державности України.&nbsp;— Таронта&nbsp;— Нью-Ёрк&nbsp;— Лондон, 1967. * ''Трыгук Б. В.'' Енциклопедія ОУН-УПА. * ''Armstrong J. A.'' Ukrainian Nationalism. 2 вид.&nbsp;— Нью-Ёрк, 1963. * ''[[Раман Ільніцкі]].'' Deutschland und die Ukraine (1934&nbsp;— 1945), т. II.&nbsp;— Мюнхэн, 1956. {{ref-de}} {{Гісторыя Ўкраіны}} [[Катэгорыя:Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў]] [[Катэгорыя:Украіна ў час Другой сусьветнай вайны]] s3pyn88r1mdhmcb3wfoguzbmvtxowmu Уладзімер Зяленскі 0 207907 2697867 2679187 2026-10-27T17:22:41Z Франак Радзівіл 96369 2697867 wikitext text/x-wiki {{Палітык |імя = Уладзімер Зяленскі |выява = New Year's Eve from President of Ukraine Volodymyr Zelensky (31-12-2025) (cropped).jpg |памер = |подпіс_пад_выявай =31 сьнежня 2025 г. |пасада = 6-ы [[прэзыдэнт Украіны]] |пачатак_тэрміну = 20 траўня 2019 |канец_тэрміну = |прэм’ер-міністар = [[Дзяніс Шмыгаль]] |папярэднік = [[Пятро Парашэнка]] |наступнік = |лацінка = Uładzimier Zialenski |подпіс = Autograph-VolodymyrZelensky.svg }} {{Цёзкі}} '''Уладзі́мер Алякса́ндравіч Зяле́нскі''' ({{мова-uk|Володимир Олександрович Зеленський}}; {{Н}} 25 студзеня 1978, [[Крывы Рог (горад)|Крывы Рог]]) — [[Украіна|украінскі]] шоўмэн, камэдыйны актор, рэжысэр, прадусар, сцэнарыст і палітычны дзеяч. Мастацкі кіраўнік і лідэр [[Студыя «Квартал-95»|студыі «Квартал-95»]]. Быў сябрам праўленьня і генэральным прадусарам тэлеканалу «[[Интер (тэлеканал)|Интер]]» (2010—2012)<ref>[https://web.archive.org/web/20101227154515/http://kontrakty.ua/novosti/rynki-i-kompanii/25755-satiry-bolshe-ne-budet-zelenskij-stal-prodyuserom-linterar Зеленский назначен продюсером «Интера»]</ref>. Шосты прэзыдэнт Украіны (з 2019 году). == Жыцьцяпіс == Нарадзіўся ў горадзе [[Крывы Рог (горад)|Крывым Рогу]]<ref>https://kryvyi-rih-yes.com.ua/uk/articles/kryvyj-rig-batkivshhyna-prezydenta-iz-zaliznym-harakterom</ref>. Бацька Ўладзімера — кандыдат тэхнічных навук і прафэсар інфарматыкі аднаго з ВНУ. Уладзімер зь дзяцінства хацеў стаць дыпляматам і ня думаў пра творчую кар’еру. У студэнцкія гады захапіўся [[КВЗ]] і заснаваў свой тэатар «Беспрытульнік». === КВЗ === Разам з [[Аляксандар Пікалаў|Аляксандрам Пікалавым]], [[Дзяніс Манжосаў|Дзянісам Манжосавым]] і [[Юры Карпаў|Юрыем Карпавым]] у далейшым заснаваў студыю «[[95-ы квартал]]», якая была адкрыта ў 1997 годзе. З 1998 па 2003 гады каманда «95-й квартал» пасьпяхова выступала ў Найвышэйшай лізе КВЗ і ў далейшым пераехала ў Маскву. Там каманды заняліся арганізатарскай дзейнасьцю, праводзілі сьвяты і карпаратыўныя вечары, працавалі над сцэнарыямі для тэлеперадачаў, канцэртаў і фільмаў. У 2003 годзе з-за канфлікту зь фірмай «АМиК» каманда разам зь Зяленскім сышла з КВЗ. == Палітычная дзейнасьць == Напрыканцы 2018 году ў інтэрвію ўкраінскаму журналісту [[Дзьмітры Гардон|Дзьмітрыю Гардону]] ён паведаміў аб намеры яго партыі «[[Слуга народу (партыя)|Слуга народу]]» ўдзельнічаць у будучых парлямэнцкіх выбарах, пры гэтым разважаючы аб магчымым удзеле ў папярэдніх гэтаму прэзыдэнцкіх выбарах. У той жа час ім была агучана пазыцыя па ключавых тэмах будучых выбараў: траншы МВФ, [[Тамас]], дэкамунізацыі, вайна на Данбасе, моўнае пытаньне, стаўленьне да алігархаў, магчымае ўступленьне краіны ў Эўразьвяз і НАТА<ref>{{cite web|author=Гала Скляревская|title=О чем не спросил Гордон у Зеленского-кандидата|url=https://detector.media/kritika/article/143688/2018-12-28-o-chem-ne-sprosil-gordon-u-zelenskogo-kandidata/|website=Детектор медиа|date=2018-12-28|accessdate=2019-01-23}}</ref>. 31 сьнежня 2018 году за некалькі хвілін да Новага году Зяленскі на тэлеканале «[[1+1 (тэлеканал)|1+1]]» зьвярнуўся да ўкраінцаў, дзе заявіў, што будзе ўдзельнічаць у [[Прэзыдэнцкія выбары ва Ўкраіне 2019 году|выбарах прэзыдэнта Ўкраіны]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Jjc4kcx8mlw Владимир Зеленский: Я иду в Президенты Украины!]</ref><ref>{{cite web|url=https://24tv.ua/ru/zelenskij_nachal_otkrytuju_prezidentskuju_kampaniju_i_sobiraet_ljudej_v_komandu_video_n1089763|title=Зеленский начал открытую президентскую кампанию и собирает людей в команду: видео|work=24tv.ua|date=1 января 2019}}</ref>. Пры гэтым дзеля такой падзеі на больш позьні час было перасунута традыцыйнае віншаваньне прэзыдэнта Ўкраіны Пятра Парашэнкі (пазьнейшыя заявы Зяленскага аб тэхнічнай памылцы аспрэчваліся прэс-службай «1+1», дзе заявілі, што гэта сьвядомы крок каналу<ref name="УП2019" >{{cite web|author=Роман Кравец, Эльдар сарахман.|title=Владимир Зеленский: 1 апреля – офигенный день для победы клоуна|url=https://www.pravda.com.ua/rus/articles/2019/01/21/7204341/|website=[[Украинская правда]]|date=2019-01-21|accessdate=2019-01-23}}</ref><ref>{{cite web|title=«1+1» спростував припущення Зеленського про «технічну помилку» з новорічним привітанням президента|url=https://detector.media/infospace/article/144253/2019-01-23-11-sprostuvav-pripushchennya-zelenskogo-pro-tekhnichnu-pomilku-z-novorichnim-privitannyam-prezidenta/|website=Детектор медиа|date=2019-01-23|accessdate=2019-01-23|lang=uk}}</ref>). У студзені 2019 году журналісты праграмы «Схемы» знайшлі ва ўкраінскага коміка Ўладзімера Зяленскага кінабізнэс у Расеі. Гэта тры фірмы, якія займаюцца вытворчасьцю кіно і тэлевізійных праграм: «Вайсбэрг пікчэрз», «Плятынумфільм» і «Грын Філмс». Заснавальнік усіх трох кампаніяў — зарэгістраваная на Кіпры Green Family Ltd. Яна ж — сузаснавальнікам ТАА «Квартал 95», канчатковым бэнэфіцыярам якога пазначаны Ўладзімер Зяленскі і яго партнэры<ref>[https://www.svaboda.org/a/29717239.html Журналісты знайшлі ва ўкраінскага коміка, які ідзе ў прэзыдэнты, кінабізнэс у Расеі], Радыё Свабода, 18 студзеня 2019</ref>. 21 студзеня 2019 году партыя «Слуга народу» вылучыла Зяленскага кандыдатам у прэзыдэнты<ref>[https://www.svaboda.org/a/29722567.html Коміка Зяленскага вылучылі кандыдатам у прэзыдэнты Ўкраіны], [[Радыё Свабода]], 21-01-2019</ref>. У інтэрвію «Ўкраінскай праўдзе», што выйшла ў той самы дзень, Зяленскі заявіў, што ў выпадку перамогі на прэзыдэнцкіх выбарах ён будзе дамаўляцца аб спыненьні агню на Данбасе <ref>https://gordonua.com/news/politics/zelenskiy-o-vozmozhnyh-peregovorah-s-putinym-po-donbassu-mne-kazhetsya-chto-mozhno-dogovoritsya-pervoe-perestat-ubivat-677189.html</ref>. Як адзначае выданьне: «Каманда Зяленскага вядзе нестандартную прэзыдэнцкую кампанію, якая нагадвае не палітычны працэс, а шоў агульнанацыянальнага маштабу. Іх ідэя заключаецца ў тым, каб асьвятляць выбарчую гонку ледзь не ў жывым этэры ў сацсетках і ў фармаце відэаблёгу, які пачне выходзіць ужо ў лютым»<ref>https://www.pravda.com.ua/rus/articles/2019/01/21/7204341/</ref>. Напрыканцы студзеня 2019 году Зяленскі ўпершыню выйшаў на першае месца ў некаторых перадвыбарных апытанках. Паводле зьвестак апытаньня трох сацыялягічных кампаніяў (Цэнтар сацыяльных і маркетынгавых дасьледаваньняў «Соцыс», Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялёгіі і Цэнтар Разумкова), ва Ўладзімера Зяленскага было 23% галасоў выбаршчыкаў, у Парашэнкі — 16,4%, у Цімашэнкі — 15,7%<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=224534 Сацыёлагі: Зяленскі вырваўся ў лідары прэзідэнцкага рэйтынгу ва Украіне], Наша Ніва, 31-01-2019</ref>. Паводле зьвестак апытаньня групы «Рэйтынг», у Зяленскага было 21,9% галасоў рэспандэнтаў, у Цімашэнка — 19,2%, у Парашэнкі — 14,8% <ref>[https://novyjgod.com/vesti/politika/rejtingi-kandidatov-v-prezidenty-ukrainy-2019.html Рейтинги кандидатов в президенты Украины 2019, последние на сегодня]{{Недаступная спасылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. У апытаньні фонду «Украінская палітыка», праведзенага сумесна з дасьледчай групы Інстытуту маркетынгу, у Зяленскага было 18,5%, у Цімашэнкі — 17,1%, у Парашэнкі — 16,9%<ref>[https://gordonua.com/news/politics/lider-prezidentskoy-gonki-zelenskiy-na-vtorom-meste-timoshenko-vilkul-oboshel-boyko-opros-713728.html Лидер президентской гонки — Зеленский, на втором месте Тимошенко, Вилкул обошел Бойко — опрос]</ref>. Напачатку лютага рэйтынг Зяленскага вырас да 26,9% у апытаньні Кіеўскага міжнароднага інстытуту сацыялёгіі<ref>[https://web.archive.org/web/20190520095306/http://geo-politica.info/zelenskiy-ukhodit-v-otryv-o-chem-govoryat-poslednie-reytingi.html Зеленский уходит в отрыв. О чём говорят последние рейтинги], 13 лютага 2019</ref> і да 28% у апытаньні Greenberg Quinlan Rosner Reseach<ref>[https://inforesist.org/svezhij-sotsopros-zelenskij-s-bolshim-otryvom-operezhaet-poroshenko-i-timoshenko/ Свежий соцопрос Зеленский с большим отрывом опережает Порошенко и Тимошенко — Новости Украины]</ref><ref>[https://ukraina.ru/exclusive/20190213/1022680749.html Выборы на Украине. Зеленский побеждает, Порошенко богатеет, а Вилкул и Кива пиарятся], 13 лютага 2019</ref>, а ў сярэдзіне сакавіка палітык стаў абсалютным лідэрам прэзыдэнцкай гонкі, набраўшы 34% галасоў у апытаньні «Перадавых прававых ініцыятыў»<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6231263?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop Опрос: Зеленский стал абсолютным лидером президентской гонки на Украине]</ref>. 18 сакавіка 2019 году кандыдат Зяленскі абвясьціў, што ў яго каманду ўвойдуць былы міністар фінансаў Украіны [[Аляксандар Данілюк]], экс-міністар эканамічнага разьвіцьця і гандлю [[Айварас Абромавічус]], народны дэпутат [[Сяргей Лешчанка]] і саўладальнік «Новай Пошты» [[Вячаслаў Клімаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190401070106/https://barometr.info/news/n_yu/13614-vladimir-zelenskiy-ozvuchil-imena-chlenov-svoey-komandy.html Владимир Зеленский озвучил имена членов своей команды]</ref>. Зяленскі абяцаў, што будзе займаць прэзыдэнцкі пост толькі адзін тэрмін і плянуе правесьці рэфэрэндумы, каб пазбавіць недатыкальнасьці парлямэнтарыяў, судзьдзяў і самога прэзыдэнта<ref>[https://inosmi.ru/politic/20190328/244831987.html The American Interest (США): Владимир Зеленский — украинская противоположность Трампа]‎, 28.03.2019</ref>. === Прэзыдэнцкія выбары 2019 году === 31 сакавіка, у дзень галасаваньня, паводле вынікаў Нацыянальнага [[экзыт-пол]]у, які супольна праводзілі Фонд «Дэмакратычныя ініцыятывы», Кіеўскі міжнародны інстытут сацыялёгіі і Ўкраінскі цэнтар эканамічных і палітычных дасьледаваньняў, лідэрам першага туру галасаваньня на выбарах прэзыдэнта Ўкраіны стаў Зяленскі з 30,4%. Дзейны прэзыдэнт Пятро Парашэнка з падтрымкай 17,8% апытаных заняў 2-е месца, а лідэрка партыі «Бацькаўшчына» [[Юлія Цімашэнка]] з 14,2% галасоў на 3-м месцы<ref>[https://www.svaboda.org/a/29852780.html Выбары ва Ўкраіне: паводле вынікаў Нацыянальнага экзыт-полу ў другі тур выходзяць Зяленскі і Парашэнка], Радыё Свабода, 31-03-2019</ref>. Інагурацыя адбылася 20 траўня, пасьля яе Зяленскі зьвярнуўся да дэпутатаў і народа Ўкраны і між іншым заявіў пра намер распусьціць Вярхоўную Раду<ref>[https://www.svaboda.org/a/29952146.html Зяленскі прыняў прысягу і заявіў пра роспуск Вярхоўнай Рады], Радыё Рацыя, 20-05-2019</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200808151921/https://www.intex-press.by/2019/05/20/zelenskij-raspuskaet-verhovnuyu-radu-i-prizval-otmenit-zakon-o-deputatskoj-neprikosnovennosti/ Зеленский распускает Верховную Раду и призывает отменить закон о депутатской неприкосновенности], [[Intex-press]], 20-05-2019</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://ze2019.com/ Каманда Зяленскага] {{Прэзыдэнты Ўкраіны}} {{Кандыдаты ў прэзыдэнты Ўкраіны на выбарах 2019 году}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Зяленскі, Уладзімер}} [[Катэгорыя:Украінскія акторы]] [[Катэгорыя:Украінскія кінарэжысэры]] [[Катэгорыя:Украінскія рэжысэры]] [[Катэгорыя:Украінскія сцэнарысты]] [[Катэгорыя:Украінскія палітыкі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзыдэнты Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Акторы-палітыкі]] [[Катэгорыя:Прэзыдэнты Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Уладзімер Зяленскі| ]] 1aosem1p2kg0zc0u9lpa95376uipgz4 Завод дакладнай электрамэханікі 0 214321 2697873 2500033 2026-10-27T21:01:10Z Rotondus 11902 абнаўленьне зьвестак 2697873 wikitext text/x-wiki {{Каардынаты|53|38|19|паўночнае|27|12|36|усходняе|выяўленьне=загаловак}} {{Кампанія |назва = «Завод дакладнай электрамэханікі» |арыгінальная_назва = |лягатып = |выява = !Завод дакладнай электрамэханікі (2019 г.).jpg |тып = [[унітарнае прадпрыемства]] |лістынг = |дэвіз = |заснаваная = {{Дата пачатку|27|5|2009|1}} |закрытая = |заснавальнікі = |уласьнікі = |краіна = Беларусь |разьмяшчэньне = Менская вобласьць |адрас = Койданаўскі раён, в. [[Станькаў]], Вайсковая вул., д. 24/1 |ключавыя постаці = Андрэй Дуброўскі, Андрэй Абрамаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пра нас|спасылка=https://ztem.by/by/about-us/|выдавец=УП «Завод дакладнай электрамэханікі»|дата публікацыі=2019|дата доступу=8 ліпеня 2019}}</ref> |галіна = [[прамысловасьць]] |прадукцыя = трэнажоры для вайсковай тэхнікі, [[Рэактыўная сыстэма залпавага агню|рэактыўныя сыстэмы залпавага агню]] |паслугі = [[спадарожнік]]авая сувязь, [[рамонт]] ракетаў і снарадаў |абарачэньне = |апэрацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |лік супрацоўнікаў = |матчына кампанія = [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь]] |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = [https://ztem.by/by/ ztem.by/by] }} '''«Заво́д дакла́днай электрамэха́нікі»''' («ЗДЭМ») — дзяржаўнае абароннае прадпрыемства Беларусі, заснаванае ў траўні 2009 году ў вёсцы [[Станькаў]] Койданаўскага раёну (Менская вобласьць). Галаўная сядзіба месьціцца ў [[Савецкі раён (Менск)|Савецкім раёне]] Менску па вул. Кульман, д. 2/1<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантакты|спасылка=https://ztem.by/by/kontakty/|выдавец=УП «Завод дакладнай электрамэханікі»|дата публікацыі=2019|дата доступу=8 ліпеня 2019}}</ref>. На 2019 год прадпрыемства: 1) вырабляла электронныя трэнажоры для бранятанкавай тэхнікі, перанасных зэнітна-ракетных комплексаў ([[ПЗРК]]), процітанкавых кіраваных ракетаў ([[ПТКР]]) і стралковай зброі; 2) распрацоўвала ўзбраеньні і [[боепрыпас]]ы, у тым ліку рэактыўнах сыстэмаў залпавага агню (РСЗА) «[[Палянэз (зброя)|Палянэз]]»; 3) утылізавала, мадэрнізавала і рамантавала ўзбраеньне і вайсковую тэхніку; 4) аказвала паслугі спадарожнікавай сувязі [[радыёстанцыя]]м і [[тэлеканал]]ам<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=РВУП «Завод дакладнай электрамэханікі»|спасылка=https://vpk.gov.by/by/pradpryemstvy/respublikanskae-vytvorchae-unitarnae-pradpryemstva-zavod-dakladnay-elektramekhaniki.html|выдавец=[[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2019|дата доступу=8 ліпеня 2019}}</ref>. == Вырабы і паслугі == На 2019 год УП «Завод дакладнай электрамэханікі» выпускаў: * радыёкіраваныя мішэнныя ўстаноўкі, ракеты-мішэні на аснове зэнітных кіраваных ракетаў (ЗКР) 5В27 [[ЗРК]] С-125, 5Я23 (20ДСУ) ЗРК [[С-75]], 3М8 ЗРК «Круг» і 9М33 ЗРК «Аса», паветраныя мішэні на аснове рэактыўных [[снарад]]аў 9М22У, 9М28 і 9М521МБ РСЗА «Град»; * электронныя трэнажоры «Сокал М2П» для стралковай зброі і «Сокал-ПТКР» для пуску процітанкавых кіраваных ракетаў (ПТКР) 9М111, 9М113 і 9М115; * трэнажоры для экіпажаў, кіроўцаў і наводчыкаў баявых машынаў дэсанту і [[Баявая машына пяхоты|пяхоты]] БМД-1, БМП-1 і [[БМП-2]], [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|самаходных артылерыйскіх установак]] САУ 2С1 (2С3, 2С5), а таксама танкаў Т-55, Т-62 і [[Т-72]]<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Магчымасьці прадпрыемства|спасылка=https://ztem.by/by/|выдавец=УП «Завод дакладнай электрамэханікі»|дата публікацыі=2019|дата доступу=8 ліпеня 2019}}</ref>. Таксама завод мадэрнізаваў і рамантаваў: * аскепкава-фугасныя рэактыўныя снарады [[калібр]]ам 122 мілімэтры для РСЗА «Град», «Сьмерч» і «Ураган»; * кантрольна-выпрабавальныя рухомыя станцыі (КВРС) 5К21 і В2-75М; * процітанкавыя кіраваныя ракеты (ПТКР); * 6 відаў зэнітных кіраваных ракетаў (ЗКР) — 9М37 для зэнітнага ракетнага комплексу (ЗРК) «[[Страла-10]]», 3М8 для ЗРК «Круг», 9М29 і 9М39 (9М313, 9М32) для перанаснога ЗРК «Ігла» («Ігла-1», «Страла-2»), 5В27 для ЗРК [[С-125]] і 5Я23 (20Д) для ЗРК С-75; * 4 віды авіяцыйных кіраваных ракетаў — P23, P24, P60 і P73; * 5 відаў авіяцыйных некіраваных ракетаў — С5, С8, С13, С24 і С25<ref name="а"/>. Паслугі спадарожнікавай сувязі аказваліся праз спадарожнік «[[Белінтэрсат-1]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Парамэтры якасьці|спасылка=https://belintersat.by/bel/services/quality|выдавец=Праект «[[Белінтэрсат-1|Белінтэрсат]]»|дата публікацыі=2019|дата доступу=9 ліпеня 2019}}</ref>. == Абсталяваньне == На 2019 год УП «Завод дакладнай электрамэханікі» меў: * 5-восевы станок для загатовак памерам да 80х55 см і вагой да 800 кг; * вэтрыкальны мэталарэжучы станок для загатовак памерам да 120х60х50 см і вагой да тоны; * такарна-фрэзэровачны станок для вырабаў дыямэтрам да 65 см і даўжынёй да 150 см; * вібрацыйную выпрабавальную сыстэму «AIT» мадэлі ТV59349 LS-440 ад нямецкага ТАА «Тыра» (Шалькаў, зямля [[Турынгія]]), што мела дыямэтар стала 44 см; * кліматычную камэру КТ-ЦХВ-750 памерам 50х60х250 см для гадзіннага выпрабаваньня тэмпэратурай ад –60°С да +60°С і вільготнасьцю ад 10% да 98%; * фарбавальна-сушыльную камэру памерам 10х4х3,5 м; * 3 іншыя станкі — вэтрыкальны кантрольна-фрэзэрны, унівэрсальны такарна-вінтарэзны і вэртыкальна-сьвідравальны<ref name="а"/>. == Мінуўшчына == [[Файл:!Тэлепорт Белінтэрсат (2019 г., Станькаў).jpg|значак|290пкс|Наземны комплекс кіраваньня «Белінтэрсат» у Станькаве (Койданаўскі раён, 2019 г.)]] 27 траўня 2009 году ў вёсцы [[Станькаў]] Койданаўскага раёну (Менская вобласьць) заснавалі УП «Завод дакладнай электрамэханікі» («ЗДЭМ»). 29 верасьня 2010 году А. Лукашэнка падпісаў указ № 503 «Аб узнагароджаньні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь», паводле якога ўзнагародзіў мэдалём «За працоўныя заслугі» галоўнага інжынэра «ЗДЭМ» Андрэя Курылкіна<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дзяржаўнымі ўзнагародамі Беларусі адзначаныя 42 работнікі розных сфэраў дзейнасьці|спасылка=http://news.21.by/politics/2010/10/02/166875.html|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=2 кастрычніка 2010|дата доступу=9 ліпеня 2019}}</ref>. Увосень 2012 году «Завод дакладнай электрамэханікі» заключыў кантракт на пастаўку ад Кітайскай прамысловай карпарацыі (КПК) «Вялікая сьцяна» (Пэкін) Нацыянальнай сыстэмы [[спадарожнік]]авай сувязі і вяшчаньня Рэспублікі Беларусь<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лукашэнка: Галоўнае для мяне — бясьпека грамадзян і абараназдольнасьць краіны|спасылка=https://by.belapan.by/archive/2016/04/12/840241_524163|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=12 красавіка 2016|дата доступу=9 ліпеня 2019}}</ref>. [[Экпартна-імпартны банк Кітаю]] вылучыў пад кантракт пазыку. У ліпені 2013 году «ЗДЭМ» пачаў будаваць у Станькаве наземны комплекс кіраваньня (НКК) геастанцыянарным спадарожнікам<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя праекта|спасылка=https://belintersat.by/bel/about-belintersat/history|выдавец=Праект «Белінтэрсат»|дата публікацыі=2019|дата доступу=9 ліпеня 2019}}</ref>. За 2014 год УП «Завод дакладнай электрамэханікі» працягнула тэрмін службы 10 000 ракетаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лукашэнка: Беларусь у ваеннай сфэры будзе і ў далейшым прытрымлівацца толькі абарончай стратэгіі|спасылка=https://m.blr.belta.by/president/view/lukashenka-belarus-u-vaennaj-sfery-budze-i-u-dalejshym-prytrymlivatstsa-tolki-abaronchaj-strategii-39894-2015/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=3 лістапада 2015|дата доступу=9 ліпеня 2019}}</ref>. 15 студзеня 2016 году з кітайскага [[касмадром]]а Січан (правінцыя [[Сычуань]]) у арбітальную пазыцыю 51,5° усходняй [[Даўгата|даўгаты]] запусьцілі спадарожнік «[[Белінтэрсат-1]]», які забясьпечыў пакрыцьцё [[Усходняе паўшар’е|Ўсходняга паўшар’я]] Зямлі<ref name="б"/>. У 2016 годзе «Завод дакладнай электрамэханікі» паставіў ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Ўзброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] першыя комплексы рэактыўнай сыстэмы залпавага агню (РСЗА) «[[Палянэз (зброя)|Палянэз]]» з далёкасьцю стральбы да 200 кілямэтраў, якія заступілі на баявое дзяжурства ў жніўні 2016 году<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Чвэрць стагодзьдзя – на варце міру і незалежнасьці|спасылка=http://radio1.by/o-kanale/novosti/chverts-stagoddzya-na-vartse-m-ru-nezalezhnasts/?lang=be|выдавец=[[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё]]|дата публікацыі=20 сакавіка 2017|дата доступу=9 ліпеня 2019}}</ref>. 3 жніўня 2016 году [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь]] зацьвердзіў Пастанову № 610 «Аб узнагароджанні Ганаровай граматай...» 2 супрацоўнікаў заводу — вядучага інжынэра Ігара Данцова і намесьніка галоўнага канструктара Юрыя Чорнага — за значны ўклад у стварэньне і пасьпяховае выпрабаваньне айчыннага ракетнага комплексу «Палянэз»<ref>{{Навіна|аўтар=[[Андрэй Кабякоў]]|загаловак=Пастанова Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 3 жніўня 2016 г. № 610 «Аб узнагароджаньні Ганаровай граматай Савета міністраў Рэспублікі Беларусь»|спасылка=http://pravo.by/upload/docs/op/C21600610_1470430800.pdf|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=6 жніўня 2016|дата доступу=9 ліпеня 2019}}</ref>. 8 красавіка 2019 году кіраўнікі «ЗДЭМ» і расейскага УП «Касьмічная сувязь» (Масква) Анатоль Ваньковіч і Юры Прохараў падпісалі Пагадненьне аб супрацы, што прадугледжвала перавод загрузкі зь «Белінтэрсату-1» па заканчэньні тэрміну службы ў 2031 годзе на сумесны спадарожнік «Экспрэс-АМУ6» у арбітальнай пазыцыі 53° усходняй даўгаты, які бакі дамовіліся стварыць<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=ФДУП «Касьмічная сувязь» (Расея) і РВУП «Завод дакладнай электрамэханікі» (Беларусь) падпісалі пагадненьне аб супрацоўніцтве ў галіне спадарожнікавай сувязі|спасылка=https://belintersat.by/bel/services/quality|выдавец=Праект «Белінтэрсат»|дата публікацыі=8 красавіка 2019|дата доступу=9 ліпеня 2019}}</ref>. == Міжнародныя санкцыі == У лістападзе 2022 году завод трапіў пад санкцыі [[Канада|Канады]], у лютым 2024 году — пад санкцыі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230228210123/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/7075/ Республіканське виробниче унітарне підприємство "Завод точної електромеханіки"]</ref>. 27 сакавіка 2025 году завод трапіў у [[Чорны сьпіс Эўразьвязу]]<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202500631 COUNCIL IMPLEMENTING DECISION (CFSP) 2025/632 of 27 March 2025 ]</ref>. Да гэтых санкцый у тым жа годзе далучыліся [[Украіна]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/370812|title=Украіна ўвяла санкцыі супраць завода ў Беларусі, які вырабляе дэталі снарадаў для расійскіх «Градаў»|work=[[Наша Ніва]]}}</ref>, [[Швайцарыя]]<ref>{{cite web|url=https://www.admin.ch/gov/en/start/documentation/media-releases.msg-id-97566.html|title=Ukraine: Switzerland implements new sanctions against Belarus|date=2023-08-30|work={{iw|Фэдэральная рада Швайцарыі||uk|Федеральна рада Швейцарії}}|language=en}}</ref> ды яшчэ некалькі краін<ref>{{cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/04/15/statement-by-the-hreu-on-the-alignment-of-certain-countries-with-council-implementing-decision-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus-and-the-involvement-of-belarus-in-the-russian-aggression-against-ukraine/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries with Council Implementing Decision concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus and the involvement of Belarus in the Russian aggression against Ukraine|publisher=[[Рада Эўрапейскага зьвязу]]|language=en}}</ref>. Усе яны, акрамя Украіны, дадалі ў свае санкцыйныя лісты і дырэктара заводу Юрыя Чорнага. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Звароты грамадзянаў|спасылка=https://ztem.by/by/obrasheniya-grazhdan/|выдавец=УП «Завод дакладнай электрамэханікі»|дата публікацыі=2019|дата доступу=8 ліпеня 2019}} ** [https://web.archive.org/web/20190708142429/https://ztem.by/by/novosti/ Навіны] {{Накід:Беларусь}} [[Катэгорыя:Койданаўскі раён]] [[Катэгорыя:Вытворцы зброі]] [[Катэгорыя:Прамысловыя прадпрыемствы Беларусі]] [[Катэгорыя:Вытворчыя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]] nmn7oq362rlc0e5byrtdih8b24ehks6 Жаўтугінская рэспубліка 0 228618 2697868 2593815 2026-10-27T17:46:06Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697868 wikitext text/x-wiki {{Колішняя краіна | Родны склон = Жаўтугінскай рэспублікі }} '''Жаўтугі́нская рэспу́бліка''' ({{мова-ru|Желтугинская республика}}, {{мова-zh|热尔图加共和国}}, часам '''Аму́рская Каліфо́рнія''') — маленькая самаабвешчаная дзяржава (або квазідзяржаўнае ўтварэньне), самакіравальная казачая (або квазіказачая) супольнасьць кітайскіх і расейскіх казакоў-золатапрамыслоўцаў. Стыхійна ўтварылася напрыканцы XIX стагодзьдзя на землях [[Манджурыя|Манджурыі]] — галоўнае вобласьці ў складзе [[Дынастыя Цын|Кітайскае імпэрыі]], пад юрысдыкцыяю якое месьцілася рэшта [[Кітай|Кітаю]]), на берагах ракі [[Махэ (рака)|Жолта]] (пазьней пераназваная ў Жаўтугу, кітайская назва — Махэ), прытоку [[Албазіха|Албазіхі]], што ўпадае ў раку [[Амур]]. == Ґеаґрафія == Месьцілася на тэрыторыі сучаснага Кітаю ў паветах [[Махэ (горад)|Махэ]] й [[Тахэ (павет)|Тахэ]], за «17 верстаў» на поўдзень ад станіцы [[Ігнашына (Амурская вобласьць)|Ігнашыну]]<ref>{{Літаратура/ЭСБЭ|Желтуга}}</ref>. == Гісторыя == На пачатку 80-х рокаў XIX стагодзьдзя ў вярхоўях Амуру, у раёне ракі Махэ, расейскія й кітайскія золатапрамыслоўцы стварылі гэтак званую Жаўтугінскую рэспубліку. У «рэспубліцы» існавала асаблівае самакіраваньне, меліся ахоўныя атрады. Ё ўсе падставы разглядаць гэта як рэалізацыю на практыцы старажытных традыцыяў супольнага самакіраваньня, што заўсёды існавалі ў расейскім і кітайскім сялянска-казачым асяродзьдзі. Узьнікненьню рэспублікі паспрыялі чуткі пра багатыя радовішчы золата ў 1883 годзе. Сюды пачалі перасяляцца золаташукальнікі, зьбеглыя катаржнікі, сасланыя, авантурысты ды іншая падобная публіка розных нацыянальнасьцяў. Пераважна гэта былі расейцы, кітайцы й карэйцы. Пасёлак хутка рос: у 1883 у ім месьцілася 120 чалавек, праз рок — 7 тысячаў, яшчэ праз паўрокі — 15 тысячаў<ref name="mgu-zeml"/>. Капальні хутка праславіліся ня толькі багацьцем здабытага там золата, але й незвычайным чынам жыцьця тамтэйшых пасяленцаў. Пасёлак надмерна пашырыўся ў кароткі тэрмін, і ў ім стаў адчувацца брак харчовых прадуктаў. Кошты на неабходнейшыя тавары галавакружна расьлі, і ў першы рок Жаўтугінскае рэспублікі фунт хлеба, што каштаваў у Благавешчанску 10 капеек, перасягнуў за 40 капеек. Рыдлёўкі, кірхі, сякеры — то бок рэчы неабходныя для старацеляў, можна было дастаць толькі па баечных коштах. Рыдлёўка ішла за 10 рублёў. Столькі ж каштавала сякера. За пляшку ліманаду ўзбагацелыя золаташукальнікі выкладвалі 12 рублёў. Пуд сухароў каштаваў 16 рублёў. Першапачаткова ў гэтай рэспубліцы не існавала ўлады, і яна была па сутнасьці [[анархізм|анархічнаю]] рэспублікаю. Але праз моцны разгул злачыннасьці, калі людзей беспакарана забівалі і рабавалі сярод белага дня (апошняю кропляю было забойства кухара, якога жорстка чвартавалі, што нават для звыкшых да забойстваў мешканцаў было ўжо занадта), у рэспубліцы на агульным сходзе былі абраныя старасты, старшыны й прэзыдэнт — [[Карл Фосэ]] (падданы [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыны]]), якому надалі неабмежаваныя паўнамоцтвы. Пасьля чаго былі ўведзеныя дужа суровыя законы, бандытаў вешалі, баламутаў выганялі сілаю, за найменшыя правіны каралі публічнаю лупцоўкаю<ref name="mgu-zeml"/>. Першыя два тыдні пакараньні й лупцоўкі адбываліся стала. У выніку гэтага ў Жаўтугінскай рэспубліцы злачыннасьць рэзка скарацілася. У Жаўтугу пацягнуліся гандляры з Забайкальля й Прыамур’я. Адчыняліся лавы, у якіх можна было набыць усё неабходнае па ўздутых коштах. Людзі імкнуліся хутка забагацець. Хто — пошукам золата, хто — больш пэўным спосабам, адкрыцьцём крамаў, лазьняў, гатэляў і нават банкаў. У цэнтры Жаўтугі разьмясьціліся гатэлі «Марсэль», «Гутарка», «Каліфорнія». Было ў пасёлку дзьве лазьні. Адна агульная, іншая — для багатых — з нумарамі. Не абыйшлося і без казіно. Гулялі ў асноўным у рулетку. Гульнявыя дамы былі пастаўленыя на шырокую нагу, з буфэтамі, у якіх мелася багатае мэню, а ў некаторых яшчэ быў свой аркестар. Да моманту росквіту Жаўтугінскае рэспублікі, па паведамленьнях сыбірскіх ґазэтаў таго пэрыяду, там зьявіўся зьвернік, ґрупа жанґлёраў, штукароў і цыркавых ґімнастаў<ref name="mgu-zeml"/>. Узімку 1885—1886 рокаў [[дынастыя Цын]], незадаволеная існаваньнем на яе тэрыторыі Жаўтугінскае рэспублікі, набітае расейскімі нелеґаламі, здабываючымі золата зь яе нетраў, даслала шматлікае войска для ліквідацыі рэспублікі. З цынскага боку былі задзеяныя конныя эвэнкі-манэґіры, што адрозьніваліся бязьлітасьцю да пераможаных. Пазнаўшы гэта, шматлікія мешканцы беглі і ў сьнежні 1886 року, пасьля нядоўгага супраціву, рэспубліка спыніла сваё існаваньне. Кітайскіх мешканцаў гэтае рэспублікі пакаралі, адсекшы ім галовы на цэнтральным пляцы. Пакараныя на Жаўтуге моваю цынскага заканадаўства называліся дзыньфэй (金匪) — «злачынныя старацелі». Расейскіх пасяленцаў вярнулі Расеі<ref name="mgu-zeml"/>. За кароткае жыцьцё Амурскае Каліфорніі (менш за 3-х рокаў) было здабыта 500 [[пуд]]оў золата, большая частка якога дасталася кітайскім скупнікам, што плацілі крыху больш, ніж расейская адміністрацыя ў [[Забайкальле|Забайкальлі]]<ref name="mgu-zeml"/>. У фондах Музэю Землязнаўства МДУ, сярод іншых фатаматэрыялаў, месьцяцца 15 здымкаў, што характарызуюць умовы здабычы золата і побыт жаўтугінцаў. Гэтыя матэрыялы былі ў 1892 прадстаўленыя на шырокай ґеаґрафічнай выставе, арґанізаванай Д. Н. Анучыным у залях [[Дзяржаўны гістарычны музэй (Масква)|Гістарычнага музэю]]. Пасьля сканчэньня выставы экспанаты былі перададзеныя ў [[Імпэратарскі маскоўскі ўнівэрсытэт|Маскоўскі ўнівэрсытэт]], дзе сталі ґрунтам [[Геаграфічны музэй МДУ|Ґеаґрафічнага музэю МДУ]]<ref name="mgu-zeml">О. С. Березнер и др. [https://web.archive.org/web/20090521053533/http://www.ihst.ru/dmdocuments/maket_small.pdf «Амурская Калифорния» — малоизвестная страница истории добычи золота в Приамурье в фотографиях из архива Музея Землеведения МГУ]</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Расейскі Шанхай]] * [[Албазінцы]] * [[Расейскі Харбін]] * [[Жоўтарасея]] * [[Дынастыя Цын]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * М. И. Сладковский. Знакомство с Китаем и китайцами. Москва. Мысль. 1984. * Ольга Курто. [https://web.archive.org/web/20111117032327/http://magazeta.com/chinese_history/2010/02/19/amur-caliornia/ Амурская Калифорния, или Желтугинская Республика] / інтэрнэт-сайт «Магазета»сайт «Россия в красках» * {{Кніга |аўтар = Гиляровский, В. А. |частка = |загаловак = Корнет Савин |арыгінал = |url = http://www.booksite.ru/fulltext/gui/lya/rov/sky/2/47.htm |выданьне = |месца = М. |выдавецтва = Правда |год = 1967 |том = 2 |старонкі = |старонак = 448 * Фёдор Погодин. [http://ricolor.org/rz/kitai/rossia/4/ На сопках Маньчжурии. Русские в северном Китае] / интернет- |isbn = }} * {{Артыкул |аўтар = Тархов. Т. |загаловак = Соло для Корнета |url = http://www.nkj.ru/archive/articles/14148/ |выданьне = Наука и жизнь |тып = |месца = М. |выдавецтва = |год = 2008 |том = |нумар = 6 |старонкі = }} * {{Артыкул |аўтар = Анна Борисова (псевдоним автора [[Барыс Акунін|Григория Чхартишвили (Бориса Акунина)]]) |загаловак = Vremena goda |url = http://www.ast.ru/onews/3624/ |выданьне = АСТ |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2011 |том = |нумар = |старонкі = |копія = https://web.archive.org/web/20170322020228/http://ast.ru/onews/3624 |дата копіі = 2017-03-22 }} * {{Літаратура/ЭСБЭ|Желтуга}} * ''К. А. Скрипко, Л. Д. Семенова, В. В. Снакин, О. С. Березнер.'' [https://web.archive.org/web/20140222152556/http://ecoresearch.info/attachments/article/99/Amur_California.pdf «Амурская Калифорния» — малоизвестная страница истории добычи золота в Приамурье в фотографиях из архива Музея Землеведения МГУ] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Кітаю]] [[Катэгорыя:Колішнія непрызнаныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Кітайскае казацтва]] bz83l0fwl3cvu492df0to3c2samf7lt Падымнае 0 247194 2697882 2657038 2026-10-28T03:21:18Z Дамінік 64057 2697882 wikitext text/x-wiki '''Пады́мнае''' — падатак у Вялікім Княстве Літоўскім і ў Каралеўстве Польскім, які зьбіраўся з дыму. Апошні ўлучаў сялянскую гаспадарку зь зямлёй, пабудовамі, цяглавай і прадукцыйнай жывёлай, з усім гаспадарскім рыштункам і начыньнем. Зьвесткі пра паборы прысутныя ў крыніцах з XV ст. У Кіеўскай зямлі падымнае спачатку зьбіралася раз у 3 гады зь сялянаў-слуг, калі тыя не выходзілі на вайну. У Мазырскай воласьці ў 1528 годзе ім абкладаліся мяшчане і сяляне, у тым ліку прыватнаўласьніцкія. У 1529 вялікі князь адмовіўся ад падымнага на карысьць мясцовых земляўласьнікаў. Згодна з ухвалай Люблінскага сойму, у 1569—1571 гадох у Кіеўскім і Валынскім ваяводзтвах была сабраная падымшчына. Сталы збор падымнага на дзяржаўны скарб адноўлены ў 1628 годзе. Абкладаліся мяшчане, сяляне і заградовая шляхта. Яго памер залежаў ад вялічыні асобнай гаспадаркі і цэлага места. У XVIII ст. адзін дым маглі складаць 80 (1724 г. Кіеўскі павет, 1724 і 1734 г. Жытомірскі павет), 120 (1734 г Оўруцкі павет), 160 (1734 г. Кіеўскі павет), 320 (1754 г. Кіеўскае ваяводзтва) гаспадарак. Адпаведна, вялічыня розных паселішчаў вымяралася такімі адзінкамі, як дым, палова, чвэрць, паўчвэрці, шаснаццатка, паўтары шаснаццаткі, паўшаснаццаткі дыму і, нарэшце, усяго некалькі хат. == Літаратура == * Довнар-Запольский М. Государственное хозяйство Великого княжества Литовского при Ягеллонах. Киев, 1901. Т. 1. С. 713—715 * Архив Юго-Западной России. Ч. VII. Т. I. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 356—411, 387—397 * Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015 * Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015 [[Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага]] 80l9prnz1a32dbavlvmixffnlnz4pqc 2697883 2697882 2026-10-28T05:03:18Z Дамінік 64057 2697883 wikitext text/x-wiki [[File:Рэестар збору падымшчыны з маёнтку Івана Ласка. 1571 г.jpg|значак|зьлева|150px|Рэестар збору падымшчыны з маёнтку Івана Ласка. 1571 г.]] '''Пады́мнае''' — падатак у Вялікім Княстве Літоўскім і ў Каралеўстве Польскім, які зьбіраўся з дыму. Апошні ўлучаў сялянскую гаспадарку зь зямлёй, пабудовамі, цяглавай і прадукцыйнай жывёлай, з усім гаспадарскім рыштункам і начыньнем. Зьвесткі пра паборы прысутныя ў крыніцах з XV ст. У Кіеўскай зямлі падымнае спачатку зьбіралася раз у 3 гады зь сялянаў-слуг, калі тыя не выходзілі на вайну. У Мазырскай воласьці ў 1528 годзе ім абкладаліся мяшчане і сяляне, у тым ліку прыватнаўласьніцкія. У 1529 вялікі князь адмовіўся ад падымнага на карысьць мясцовых земляўласьнікаў. Згодна з ухвалай Люблінскага сойму, у 1569—1571 гадох у Кіеўскім і Валынскім ваяводзтвах была сабраная падымшчына. Сталы збор падымнага на дзяржаўны скарб адноўлены ў 1628 годзе. Абкладаліся мяшчане, сяляне і заградовая шляхта. Яго памер залежаў ад вялічыні асобнай гаспадаркі і цэлага места. У XVIII ст. адзін дым маглі складаць 80 (1724 г. Кіеўскі павет, 1724 і 1734 г. Жытомірскі павет), 120 (1734 г Оўруцкі павет), 160 (1734 г. Кіеўскі павет), 320 (1754 г. Кіеўскае ваяводзтва) гаспадарак. Адпаведна, вялічыня розных паселішчаў вымяралася такімі адзінкамі, як дым, палова, чвэрць, паўчвэрці, шаснаццатка, паўтары шаснаццаткі, паўшаснаццаткі дыму і, нарэшце, усяго некалькі хат. == Літаратура == * Довнар-Запольский М. Государственное хозяйство Великого княжества Литовского при Ягеллонах. Киев, 1901. Т. 1. С. 713—715 * Архив Юго-Западной России. Ч. VII. Т. I. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 356—411, 387—397 * Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015 * Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015 [[Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага]] nfore8js97zlgib5gm18bpbkbv40xgh 2697884 2697883 2026-10-28T05:07:06Z Дамінік 64057 2697884 wikitext text/x-wiki [[File:Рэестар збору падымшчыны з маёнтку Івана Ласка. 1571 г.jpg|значак|зьлева|150px|Рэестар збору падымшчыны з маёнтку Івана Ласка. 1571 г. (фрагмэнт)]] '''Пады́мнае''' — падатак у Вялікім Княстве Літоўскім і ў Каралеўстве Польскім, які зьбіраўся з дыму. Апошні ўлучаў сялянскую гаспадарку зь зямлёй, пабудовамі, цяглавай і прадукцыйнай жывёлай, з усім гаспадарскім рыштункам і начыньнем. Зьвесткі пра паборы прысутныя ў крыніцах з XV ст. У Кіеўскай зямлі падымнае спачатку зьбіралася раз у 3 гады зь сялянаў-слуг, калі тыя не выходзілі на вайну. У Мазырскай воласьці ў 1528 годзе ім абкладаліся мяшчане і сяляне, у тым ліку прыватнаўласьніцкія. У 1529 вялікі князь адмовіўся ад падымнага на карысьць мясцовых земляўласьнікаў. Згодна з ухвалай Люблінскага сойму, у 1569—1571 гадох у Кіеўскім і Валынскім ваяводзтвах была сабраная падымшчына. Сталы збор падымнага на дзяржаўны скарб адноўлены ў 1628 годзе. Абкладаліся мяшчане, сяляне і заградовая шляхта. Яго памер залежаў ад вялічыні асобнай гаспадаркі і цэлага места. У XVIII ст. адзін дым маглі складаць 80 (1724 г. Кіеўскі павет, 1724 і 1734 г. Жытомірскі павет), 120 (1734 г Оўруцкі павет), 160 (1734 г. Кіеўскі павет), 320 (1754 г. Кіеўскае ваяводзтва) гаспадарак. Адпаведна, вялічыня розных паселішчаў вымяралася такімі адзінкамі, як дым, палова, чвэрць, паўчвэрці, шаснаццатка, паўтары шаснаццаткі, паўшаснаццаткі дыму і, нарэшце, усяго некалькі хат. == Літаратура == * Довнар-Запольский М. Государственное хозяйство Великого княжества Литовского при Ягеллонах. Киев, 1901. Т. 1. С. 713—715 * Архив Юго-Западной России. Ч. VII. Т. I. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 356—411, 387—397 * Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015 * Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015 [[Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага]] imgureqazuxcgqx4peqgc5z4ccdeyzt 2697885 2697884 2026-10-28T05:10:07Z Дамінік 64057 2697885 wikitext text/x-wiki [[File:Рэестар збору падымшчыны з маёнтку Івана Ласка. 1571 г.jpg|значак|зьлева|150px|Фрагмэнт рэестру падымшчыны з маёнтку Івана Ласка. 1571 г.]] '''Пады́мнае''' — падатак у Вялікім Княстве Літоўскім і ў Каралеўстве Польскім, які зьбіраўся з дыму. Апошні ўлучаў сялянскую гаспадарку зь зямлёй, пабудовамі, цяглавай і прадукцыйнай жывёлай, з усім гаспадарскім рыштункам і начыньнем. Зьвесткі пра паборы прысутныя ў крыніцах з XV ст. У Кіеўскай зямлі падымнае спачатку зьбіралася раз у 3 гады зь сялянаў-слуг, калі тыя не выходзілі на вайну. У Мазырскай воласьці ў 1528 годзе ім абкладаліся мяшчане і сяляне, у тым ліку прыватнаўласьніцкія. У 1529 вялікі князь адмовіўся ад падымнага на карысьць мясцовых земляўласьнікаў. Згодна з ухвалай Люблінскага сойму, у 1569—1571 гадох у Кіеўскім і Валынскім ваяводзтвах была сабраная падымшчына. Сталы збор падымнага на дзяржаўны скарб адноўлены ў 1628 годзе. Абкладаліся мяшчане, сяляне і заградовая шляхта. Яго памер залежаў ад вялічыні асобнай гаспадаркі і цэлага места. У XVIII ст. адзін дым маглі складаць 80 (1724 г. Кіеўскі павет, 1724 і 1734 г. Жытомірскі павет), 120 (1734 г Оўруцкі павет), 160 (1734 г. Кіеўскі павет), 320 (1754 г. Кіеўскае ваяводзтва) гаспадарак. Адпаведна, вялічыня розных паселішчаў вымяралася такімі адзінкамі, як дым, палова, чвэрць, паўчвэрці, шаснаццатка, паўтары шаснаццаткі, паўшаснаццаткі дыму і, нарэшце, усяго некалькі хат. == Літаратура == * Довнар-Запольский М. Государственное хозяйство Великого княжества Литовского при Ягеллонах. Киев, 1901. Т. 1. С. 713—715 * Архив Юго-Западной России. Ч. VII. Т. I. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 356—411, 387—397 * Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015 * Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. / Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015 [[Катэгорыя:Права Вялікага Княства Літоўскага]] e5s5h9i53ln0mqe72ql1bvn251ik4ra Ігар Бузоўскі 0 249082 2697878 2609987 2026-10-27T21:04:23Z Rotondus 11902 /* Міжнародныя санкцыі */ артаграфія 2697878 wikitext text/x-wiki {{асоба|беларускае імя=|месца працы=|жонка=|у шлюбе=|дзеці=|гады службы=|прыналежнасць=|род войскаў=|званне=|камандаваў=|бітвы=|навуковая сфера=|вядомы як=|маці=|партыя=|дзейнасць=|прафесія=|адукацыя=|навуковая ступень=|манаграма=|рэлігія=|узнагароды=|аўтограф=|Commons=|муж=|бацька=|арыгінальнае імя=|перыядпачатак=[[14 сакавіка]] [[2017]]|партрэт=|шырыня партрэта=|подпіс=|герб=|подпіс герба=|тытул=Кіраўнік адміністрацыі [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральнага раёна]] г. [[Мінск]]а|парадак=|парадак-жан=|пад імем=|сцяг=|перыядканец=[[26 чэрвеня]] [[2018]]|дынастыя=|перыяд праўлення=|папярэднік=[[Ганна Мар’янаўна Мацельская]]|пераемнік=[[Дзмітрый Віктаравіч Пятруша]]|прэм'ер=|прэзідэнт=|каментар=|дата нараджэння=|месца нараджэння=|дата смерці=|месца смерці=|пахаваны=|сайт=}} '''Ігар Іванавіч Бузоўскі''' (нар. [[10 ліпеня]] [[1972]], в. [[Кашалева]], [[Наваградзкі раён]], [[Гарадзенская вобласьць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларускі дзяржаўны дзяяч [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. Намесьнік кіраўніка [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]] у 2014—2016 гадох, намесьнік [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|міністра інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у 2018—2024 гадох, рэктар [[Акадэмія кіраваньня пры прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіраваньня]] з 2024 году. Фігурант [[Чорны сьпіс Эўразьвязу|Чорнага сьпісу Эўразьвязу]], санкцыйных сьпісаў шэрагу іншых краінаў. == Біяграфія == У 1993 годзе скончыў [[Менская вышэйшая вайсковая камандная вучэльня|Менскую вышэйшую вайсковую камандную вучэльню]] па спэцыяльнасьці «Сацыяльны пэдагог — псыхоляг». У 1993—1994 гадох праходзіў службу ў афіцэрскім складзе арміі. У 1994—1998 гадох працаваў у Цэнтры пазашкольнай працы ўправы адукацыі Наваградзкага раёну (пэдагог-псыхоляг, загадчык адзьдзелу сацыяльна-пэдагагічнай і псыхалягічнай працы). У 1998—2002 гадох працаваў на кіруючых пасадах у моладзевых грамадзкіх арганізацыях і аб’яднаньнях. У 2002—2003 гадох намесьнік генэральнага дырэктара Дырэкцыі прамаціраваньня [[Белтэлерадыёкампанія|Белтэлерадыёкампаніі]]. У 2003—2005 гадох другі сакратар Цэнтральнага камітэту [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|Беларускага рэспубліканскага саюза моладзі]]. У 2005 годзе скончыў [[Расейская акадэмія дзяржаўнай службы|Расейскую акадэмію дзяржаўнай службы]] па спэцыяльнасьці «Дзяржаўнае й муніцыпальнае кіраваньне». У 2005—2010 гадох дарадца-кансультант, галоўны дарадца [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]]. У 2010—2014 гадох першы сакратар Цэнтральнага камітэту [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|Беларускага рэспубліканскага саюза моладзі]]. Са сьнежня 2014 году намесьнік кіраўніка [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]]. У сьнежні 2016 году вызвалены з пасады ў сувязі з пераходам на іншую працу. Чалец рад спэцыяльных фондаў прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь па сацыяльнай падтрымцы адораных вучняў і студэнтаў і па падтрымцы таленавітай моладзі. У 2012 годзе абраны чальцом [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савету Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] 5-га скліканьня. У сакавіку 2017 году прызначаны кіраўніком адміністрацыі [[Цэнтральны раён (Менск)|Цэнтральнага раёну Менску]]. З чэрвеня 2018 году намесьнік [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|міністра інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]. 13 чэрвеня 2024 году прызначаны рэктарам [[Акадэмія кіраваньня пры прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіраваньня]]<ref>{{cite web|url=https://reform.news/lukashenko-potreboval-prinimat-v-akademii-upravlenija-kogo-nado|title=Лукашенко потребовал принимать в Академию управления «кого надо»|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Reform.by||be}}|date=2024-06-13|language=ru}}</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|ордэн Пашаны]] ([[2016]]), * [[ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], * ганаровая грамата Адміністрацыі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь, * ганаровая грамата Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, * ганаровая грамата Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь, * ганаровая грамата Камандуючага ўнутранымі войскамі Міністэрства ўнутраных справаў Рэспублікі Беларусь, * ганаровая грамата Цэнтральнага камітэта грамадзкага аб’яднаньня «Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі», * ганаровая грамата Савету міністраў Рэспублікі Беларусь (2020), * [[ордэн сьвятога роўнаапостальнага князя Уладзімера]] ІІ ступені, * падзяка Адміністрацыі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь, * падзяка Дзяржаўнага сакратара Саюзнай дзяржавы, * юбілейныя мэдалі. == Міжнародныя санкцыі == 6 лістапада 2020 году ўнесены ў [[Чорны сьпіс Эўразьвязу]]<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://naviny.online/new/20201106/1604675539-evrosoyuz-vvel-sankcii-protiv-lukashenko-i-ryada-belorusskih-chinovnikov|title=Евросоюз ввел санкции против Лукашенко и ряда белорусских чиновников|publisher=[[Naviny.by]]|date=2020-11-06|access-date=2021-09-09}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|title=Consolidated text: Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|EUR-Lex|EUR-Lex|pl|EUR-Lex}}|language=en}}</ref>, санкцыйныя сьпісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{cite web|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1010452/Belarus.pdf|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Урад Вялікабрытаніі|Урад Вялікабрытаніі|sr|Vlada Ujedinjenog Kraljevstva}}|accessdate=2021-09-08|language=en}}</ref> й [[Канада|Канады]]<ref>{{cite web|title=Belarus sanctions|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/11/belarus-sanctions.html|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Урад Канады|Урад Канады|pl|Rząd Federalny Kanady}}|date=2020-11-06|accessdate=2021-09-08|language=en}}</ref>. Пры ўвядзеньні санкцыяў [[Рада Эўрапейскага зьвязу]] адзначыла, што Бузоўскі як намесьнік міністра інфармацыі адказваў за рэпрэсіі супраць [[Грамадзянская супольнасьць|грамадзянскай супольнасьці]], у прыватнасьці за рашэньне Міністэрства інфармацыі пра спыненьне доступу да незалежных вэб-сайтаў і абмежаваньне доступу ў {{артыкул у іншым разьдзеле|Інтэрнэт у Беларусі|Інтэрнэт у Беларусі|be|Інтэрнэт у Беларусі}} пасьля [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкіх выбараў 2020 году]] ў якасьці інструмэнта рэпрэсіяў супраць [[Грамадзянская супольнасьць|грамадзянскай супольнасьці]], мірных дэманстрантаў і журналістаў<ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|title=Consolidated text: Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|EUR-Lex|EUR-Lex|pl|EUR-Lex}}|language=en}}</ref>. 24 лістапада 2020 году да санкцыяў [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]] далучыліся [[Альбанія]], [[Ісьляндыя]], [[Ліхтэнштайн]], [[Нарвэгія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/24/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Рада Эўрапейскага зьвязу]]|date=2020-11-24|accessdate=2021-09-08|language=en}}</ref>, а 11 сьнежня — і [[Швайцарыя]]<ref>{{cite web|title=Belarus: Federal Council extends scope of sanctions|url=https://www.admin.ch/gov/en/start/documentation/media-releases.msg-id-81590.html|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Фэдэральная рада Швайцарыі||uk|Федеральна рада Швейцарії}}|date=2020-12-11|accessdate=2021-09-06|language=en}}</ref>. == Сям’я == Жанаты, мае сына. * Бацька — Іван Іванавіч Бузоўскі, палкоўнік [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь|Камітэту дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь]]<ref name="fam">{{cite web|url=https://naviny.by/rubrics/society/2015/01/15/ic_articles_116_187994|title=Как сын полковника КГБ стал главным белорусским идеологом|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161208212947/https://naviny.by/rubrics/society/2015/01/15/ic_articles_116_187994|archivedate=2016-12-08|publisher=[[Naviny.by]]|date=2015-01-15|author=Адар’я Гуштын|url-status=dead|language=ru}}</ref>. * Маці — Вера Бузоўская, рахункавод<ref name="fam" />. * Сястра — Вольга Іванаўна Бузоўская, эканаміст<ref name="fam" />. == Крыніцы== {{зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.belta.by/personi/view/buzovskij-igor-144 Бузоўскі Ігар Іванавіч. Намеснік міністра інфармацыі Рэспублікі Беларусь] * [https://web.archive.org/web/20211018144636/http://www.sovrep.gov.by/pda/by/senators-by/view/buzouski-igar-by-352/ Члены Савета Рэспублікі. Бузоўскі Ігар Іванавіч] {{DEFAULTSORT:Бузоўскі Ігар Іванавіч}} {{Шаблён:Сьпіс беларускіх службоўцаў, у стаўленьні да якіх былі ўведзеныя санкцыі ЭЗ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Адміністрацыі прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Наваградзкім раёне]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Пашаны (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі адміністрацыяў гарадзкіх раёнаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Сябры Савету Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га скліканьня]] [[Катэгорыя:Намесьнікі міністраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Рэктары]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна РПЦ сьвятога роўнаапостальнага вялікага князя Ўладзімера]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]] pvj7y9dr8hw0out807l66ys1iya2yhe Вінцэнці Бучынскі 0 260645 2697880 2346304 2026-10-27T21:20:36Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне літаратура 2697880 wikitext text/x-wiki {{Філёзаф |Імя = Вінцэнці Бучынскі |Партрэт = |Памер = |Апісаньне = |Дата нараджэньня = {{Нарадзіўся|17|3|1789}} |Месца нараджэньня = [[Полацкае ваяводзтва]], [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Рэч Паспалітая]] |Дата сьмерці = {{Памёр|29|3|1853}} |Месца сьмерці = [[Лёвэн]], [[Бэльгія]] |Школа = [[Полацкая езуіцкая акадэмія]] |Пэрыяд = 1-я палова ХІХ стагодзьдзя |Кірунак = |Зацікаўленасьці = [[лёгіка]], [[мэтафізыка]], [[этыка]] |Ідэі = |Папярэднікі = |Наступнікі = }} '''Вінцэнці Бучынскі''' ({{Н}} 17 сакавіка 1789, цяпер [[Віцебская вобласьць]], [[Беларусь]] — {{†}} 29 сакавіка 1853, [[Лёвэн]], [[Бэльгія]]) — беларускі [[філёзаф]] і [[Багаслоўе|багаслоў]], пісьменьнік і [[Літаратурная крытыка|літаратурны крытык]]. [[Доктар багаслоўя]] (1818). [[Прафэсар]] філязофіі [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]] й стваральнік-[[рэдактар]] 1-га ў Беларусі літаратурна-навуковага [[часопіс]]у «[[Miesięcznik Połocki]]» (1818—1820). Выдаў 3-томныя «[[Філязофскія разважаньні]]» (1843—1844, Вена) пра [[Лёгіка|лёгіку]], [[мэтафізыка|мэтафізыку]] і [[этыка|этыку]]. Прафэсар [[Лёвэнскі каталіцкі ўнівэрсытэт|Лёвэнскага каталіцкага ўнівэрсытэту]] ў Бэльгіі (1848—1853). == Жыцьцяпіс == 20 студзеня 1805 году ўступіў у [[Таварыства Ісуса]] ў [[Дынабург]]у ([[Віцебская губэрня]]) і прайшоў выпрабаваньне [[паслушнік]]ам. У 1805—1807 гадох навучаўся ў [[Полацкі езуіцкі калегіюм|Полацкім езуіцкім калегіюме]], дзе атрымаў ступеню магістра [[Філязофія|філязофіі]] і пачаў выкладаць<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Бучынскі Вінцэнці|спасылка=http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&id=960|выдавец=Клюб «Спадчына»|дата публікацыі=2011|дата доступу=2 лістапада 2022}}</ref>. З 1809 году выкладаў [[Паэтыка|паэтыку]] і [[Рыторыка|рыторыку]] ў [[Амсьціслаўскі езуіцкі калегіюм|Амсьціслаўскім]] і [[Віцебскі езуіцкі калегіюм|Віцебскім]] езуіцкіх калегіюмах<ref name="а"/>. У 1814 годзе стаў [[сьвятар]]ом. У 1815—1818 гадох прайшоў курс [[Багаслоўе|багаслоўя]] ў [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]], дзе атрымаў ступеню [[Доктар багаслоўя|доктара багаслоўя]]. З 1818 году быў [[прафэсар]]ам філязофіі [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміі]] на факультэце вольных, філязофскіх, натуральных i [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных навук]], дзе выкладаў натуральнае [[права]], палітычную эканомію i [[Статыстыка|статыстыку]] да закрыцьця акадэміі ў 1820 годзе<ref name="б"/>. У 1818 годзе стварыў 1-ы ў Беларусі літаратурна-навуковы [[часопіс]] «[[Miesięcznik Połockiк]]» і быў ягоным [[рэдактар]]ам да закрыцьця ў 1820 годзе<ref name="а"/>. Выдаў у часопісе сваё «Гістарычнае [[дасьледаваньне]] аб слушнасьці прысуду, паводле якога быў распушчаны ордэн [[Тампліеры|тампліераў]]». У 1818 годзе тамсама ананімна выказаў заўвагі ў адказ на [[Палеміка|палеміку]] прафэсароў [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]] наконт паэмы [[Нікодам Мусьніцкі|Нікодама Мусьніцкага]] «Палтава» 1803 году, выдадзенай у Полацку. Друкаваў у часопісе зьвесткі пра [[насельніцтва]] [[Полацак|Полацка]] і [[Полацкі павет|Полацкага павету]]<ref name="б"/>. У 1821 годзе пераехаў на [[Галічына|Галічыну]] ў [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыйскую імпэрыю]]<ref name="а"/>. У 1821—1834 гадох выкладаў філязофію ў [[Цярнопальскі езуіцкі калегіюм|Цярнопальскім езуіцкім калегіюме]] ({{Артыкул у іншым разьдзеле|Каралеўства Галічыны і Ўладзімерыі||uk|Королівство Галичини та Володимирії}}; цяпер Украіна), а ў 1834—1835 гадох — багаслоўе ў калегіюме ў [[Новы Сонч|Новым Сончы]] (Каралеўства Галічыны і Ўладзімерыі; цяпер Польшча). У 1835 годзе пераехаў у аўстрыйскае [[Герцагства Штырыя]], дзе да 1837 году выкладаў філязофію з [[Грац]]ы. У 1837—1848 гадох працягнуў выкладаць філязофію ў [[Лінц]]ы ([[Эрцгерцагства Аўстрыя]])<ref name="б"/>. У 1843—1844 гадох выдаў у [[Вена|Вене]] 3-томныя «[[Філязофскія разважаньні]]» на лаціне<ref name="а"/> (па томе: [[лёгіка]], [[мэтафізыка]], [[этыка]]), у якіх у якасьці ілюстрацыйных прыкладаў выкарыстоўваў гісторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і Польшчы. З 1848 году выкладаў у [[Лёвэнскі каталіцкі ўнівэрсытэт|Лёвэнскім каталіцкім унівэрсытэце]] (Бэльгія)<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=Бучынскі Вінцэнці|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=1996|том=[https://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu 3: Беларусы — Варанец]|старонкі=[https://files.knihi.com/preview/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu/367_996x9999.jpeg 367]|старонак=511|сэрыя=|isbn=985-11-0068-4|наклад=10 000}}</ref>. Пакінуў [[рукапіс]]ныя працы па [[Гісторыя|гісторыі Беларусі]] і Польшчы, рэлігійнага жыцьця і філязофіі<ref name="а">{{Артыкул|аўтар=|загаловак=Даты, падзеі, людзі|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=18 сакавіка 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/49-27659 49 (27659)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/03/ZV_20140318_8.pdf 8]|issn=1990-763x}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = Józef Brown. |частка = |загаловак = Biblioteka pisarzów assystencyi polskiéj Towarzystwa Jezusowego:…|арыгінал =Бібліяграфія пісьменнікаў Польскай асістэнцыі Таварыства Ісуса:… |спасылка = https://books.google.ee/books?id=pOhv7AQvkxcC&pg=PA1&source=gbs_selected_pages&cad=1#v=onepage&q&f=false |адказны = Tłumacz: Władysław Kiejnowski |выданьне = |месца = [[Львоў|Lwów]] |выдавецтва = Wydawca: L. Merzbach |год = 1862 |том = |старонкі = 139 |старонак = 510 |сэрыя = |isbn = |наклад = }} {{Накід:Асоба:Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Бучынскі, Вінцэнці}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Беларускія езуіты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі віцебскіх навучальных установаў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Полацкай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Дактары багаслоўя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі беларускіх ВНУ]] [[Катэгорыя:Беларускія багасловы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія багасловы]] [[Катэгорыя:Беларускія філёзафы]] [[Катэгорыя:Хрысьціянскія філёзафы]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратары]] [[Катэгорыя:Новалацінскія літаратары]] [[Катэгорыя:Беларускія літаратурныя крытыкі]] [[Катэгорыя:Беларускія эмігранты]] [[Катэгорыя:Беларусы ва Ўкраіне]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі навучальных установаў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Бэльгіі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лёвэне]] 1samh7cj4tne2rwdk077ni2dspuemyw Шаблён:НХЛ/Табліца 10 264120 2697891 2697807 2026-10-28T07:32:57Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697891 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён |- | style="background:#ffffbf;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю |} === Заходняя канфэрэнцыя === ==== Ціхаакіянскі дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=VGK |каманда2=EDM |каманда3=SEA |каманда4=SJS |каманда5=ANA |каманда6=CGY |каманда7=LAK |каманда8=VAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=27 кастрычніка 2026 |перамогі_VGK=7 |АТперамогі_VGK=2 |АТпаразы_VGK=1 |паразы_VGK=4 |мз_VGK=51 |мп_VGK=39 |перамогі_EDM=6 |АТперамогі_EDM=2 |АТпаразы_EDM=2 |паразы_EDM=2 |мз_EDM=52 |мп_EDM=43 |перамогі_SEA=5 |АТперамогі_SEA=2 |АТпаразы_SEA=1 |паразы_SEA=4 |мз_SEA=45 |мп_SEA=42 |перамогі_SJS=1 |АТперамогі_SJS=5 |АТпаразы_SJS=1 |паразы_SJS=6 |мз_SJS=37 |мп_SJS=45 |перамогі_ANA=4 |АТперамогі_ANA=1 |АТпаразы_ANA=1 |паразы_ANA=6 |мз_ANA=37 |мп_ANA=43 |перамогі_CGY=5 |АТперамогі_CGY=0 |АТпаразы_CGY=0 |паразы_CGY=6 |мз_CGY=28 |мп_CGY=41 |перамогі_LAK=2 |АТперамогі_LAK=1 |АТпаразы_LAK=2 |паразы_LAK=6 |мз_LAK=28 |мп_LAK=37 |перамогі_VAN=1 |АТперамогі_VAN=2 |АТпаразы_VAN=1 |паразы_VAN=10 |мз_VAN=43 |мп_VAN=65 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_VGK=[[Вэгас Голдэн Найтс]] |назва_EDM=[[Эдмантан Ойлерз]] |назва_SEA=[[Сіетл Кракен]] |назва_SJS=[[Сан-Хасэ Шаркс]] |назва_ANA=[[Анагайм Дакс]] |назва_CGY=[[Калгары Флэймз]] |назва_LAK=[[Лос-Анджэлес Кінгс]] |назва_VAN=[[Ванкувэр Кэнакс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Цэнтральны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MIN |каманда2=UTA |каманда3=DAL |каманда4=COL |каманда5=NSH |каманда6=STL |каманда7=WPG |каманда8=CHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=27 кастрычніка 2026 |перамогі_MIN=9 |АТперамогі_MIN=0 |АТпаразы_MIN=2 |паразы_MIN=3 |мз_MIN=44 |мп_MIN=31 |перамогі_UTA=7 |АТперамогі_UTA=1 |АТпаразы_UTA=0 |паразы_UTA=5 |мз_UTA=47 |мп_UTA=43 |перамогі_DAL=4 |АТперамогі_DAL=3 |АТпаразы_DAL=1 |паразы_DAL=4 |мз_DAL=33 |мп_DAL=25 |перамогі_COL=6 |АТперамогі_COL=0 |АТпаразы_COL=1 |паразы_COL=5 |мз_COL=49 |мп_COL=40 |перамогі_NSH=4 |АТперамогі_NSH=0 |АТпаразы_NSH=5 |паразы_NSH=3 |мз_NSH=34 |мп_NSH=39 |перамогі_STL=5 |АТперамогі_STL=0 |АТпаразы_STL=1 |паразы_STL=6 |мз_STL=35 |мп_STL=37 |перамогі_WPG=4 |АТперамогі_WPG=0 |АТпаразы_WPG=3 |паразы_WPG=5 |мз_WPG=28 |мп_WPG=36 |перамогі_CHI=3 |АТперамогі_CHI=1 |АТпаразы_CHI=0 |паразы_CHI=8 |мз_CHI=26 |мп_CHI=44 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MIN=[[Мінэсота Ўайлд]] |назва_UTA=[[Юта Мамат]] |назва_DAL=[[Далас Старз]] |назва_COL=[[Каларада Эвэланш]] |назва_NSH=[[Нэшвіл Прэдатарз]] |назва_STL=[[Сэнт-Луіс Блюз]] |назва_WPG=[[Вініпэг Джэтс]] |назва_CHI=[[Чыкага Блэкгокс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> === Усходняя канфэрэнцыя === ==== Атлянтычны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BOS |каманда2=MTL |каманда3=OTT |каманда4=FLA |каманда5=TOR |каманда6=TBL |каманда7=BUF |каманда8=DET <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=27 кастрычніка 2026 |перамогі_BOS=8 |АТперамогі_BOS=1 |АТпаразы_BOS=1 |паразы_BOS=3 |мз_BOS=49 |мп_BOS=28 |перамогі_MTL=4 |АТперамогі_MTL=3 |АТпаразы_MTL=2 |паразы_MTL=3 |мз_MTL=38 |мп_MTL=36 |перамогі_OTT=6 |АТперамогі_OTT=2 |АТпаразы_OTT=0 |паразы_OTT=5 |мз_OTT=39 |мп_OTT=38 |перамогі_FLA=5 |АТперамогі_FLA=2 |АТпаразы_FLA=2 |паразы_FLA=4 |мз_FLA=39 |мп_FLA=37 |перамогі_TOR=6 |АТперамогі_TOR=1 |АТпаразы_TOR=2 |паразы_TOR=5 |мз_TOR=52 |мп_TOR=46 |перамогі_TBL=6 |АТперамогі_TBL=1 |АТпаразы_TBL=1 |паразы_TBL=3 |мз_TBL=38 |мп_TBL=34 |перамогі_BUF=3 |АТперамогі_BUF=2 |АТпаразы_BUF=3 |паразы_BUF=4 |мз_BUF=33 |мп_BUF=41 |перамогі_DET=3 |АТперамогі_DET=2 |АТпаразы_DET=3 |паразы_DET=4 |мз_DET=33 |мп_DET=37 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BOS=[[Бостан Бруінз]] |назва_MTL=[[Манрэаль Канадыенз]] |назва_OTT=[[Атава Сэнатарз]] |назва_FLA=[[Флорыда Пантэрз]] |назва_TOR=[[Таронта Мэйпл Ліфс]] |назва_TBL=[[Тампа Бэй Лайтнінг]] |назва_BUF=[[Бафала Сэйбрз]] |назва_DET=[[Дэтройт Рэд Ўінгс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Сталічны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=CAR |каманда2=NJD |каманда3=NYR |каманда4=NYI |каманда5=WSH |каманда6=PIT |каманда7=CBJ |каманда8=PHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=27 кастрычніка 2026 |перамогі_CAR=9 |АТперамогі_CAR=1 |АТпаразы_CAR=2 |паразы_CAR=2 |мз_CAR=53 |мп_CAR=34 |перамогі_NJD=6 |АТперамогі_NJD=2 |АТпаразы_NJD=0 |паразы_NJD=4 |мз_NJD=41 |мп_NJD=33 |перамогі_NYR=7 |АТперамогі_NYR=0 |АТпаразы_NYR=1 |паразы_NYR=6 |мз_NYR=44 |мп_NYR=42 |перамогі_NYI=5 |АТперамогі_NYI=1 |АТпаразы_NYI=2 |паразы_NYI=4 |мз_NYI=36 |мп_NYI=32 |перамогі_WSH=5 |АТперамогі_WSH=1 |АТпаразы_WSH=0 |паразы_WSH=4 |мз_WSH=34 |мп_WSH=32 |перамогі_PIT=2 |АТперамогі_PIT=3 |АТпаразы_PIT=1 |паразы_PIT=6 |мз_PIT=40 |мп_PIT=40 |перамогі_CBJ=1 |АТперамогі_CBJ=4 |АТпаразы_CBJ=0 |паразы_CBJ=5 |мз_CBJ=26 |мп_CBJ=33 |перамогі_PHI=3 |АТперамогі_PHI=0 |АТпаразы_PHI=4 |паразы_PHI=7 |мз_PHI=27 |мп_PHI=46 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAR=[[Караліна Гарыкейнз]] |назва_NJD=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]] |назва_NYR=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] |назва_NYI=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] |назва_WSH=[[Вашынгтон Кэпіталз]] |назва_PIT=[[Пітсбург Пінгвінз]] |назва_CBJ=[[Каламбус Блю Джэкетс]] |назва_PHI=[[Філадэлфія Флаерз]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> 1xim0mv199ojcxj9p8jozn0otkknkuz Ланавое 0 267439 2697881 2390338 2026-10-28T03:10:46Z Дамінік 64057 2697881 wikitext text/x-wiki '''Ланаво́е''' — форма грашовага [[Зямельны падатак|зямельнага падатку]] з залежных сялянаў у [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і [[ВКЛ|Вялікім Княстве Літоўскім]] з XIV стагодзьдзя. Памер ланавога вызначаўся соймам і вылічваўся з адзінкі падаткаабкладаньня — [[лан]]у; сума вагалася ад 30 да 150 [[грош]]аў у год. З 1629 року замененае на [[падымнае]]. == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = Гайдай Л. |імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = Історія України в особах, термінах, назвах і поняттях |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Луцьк |выдавецтва = Вежа |год = 2000 |том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * Н.&nbsp;О.&nbsp;Герасименко. {{Літаратура/Энцыкляпэдыя гісторыі Ўкраіны |том = 6 |старонкі = 42 |частка = [http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?Z21ID=&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Lanove Ланове] }} * {{Кніга |аўтар = |імя = |прозьвішча = |частка = Ланове |загаловак = Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = проф. Є. Онацький |выданьне = |месца = |выдавецтва = Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині |год = 1960 |том = [http://encyclopedia.kiev.ua/vydaniya/files/use/second_book/part1.pdf 3, кн. VI : Літери Ком — Ле] |старонкі = 808 |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = 1000 }} * {{Кніга |аўтар = |імя = |прозьвішча = |частка = |загаловак = Рад. енциклопедія історії України |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = {{К.}} |выдавецтва = |год = 1969 |том = 2 |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }} * {{Кніга |аўтар = Stanisław Russocki. |імя = |прозьвішча = |частка = Łanowe |загаловак = Encyklopedia Historii Gospodarczej Polski do 1945 |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Warszawa |выдавецтва = |год = 1981 |том = |старонкі = 446 |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сярэднявечная Польшча]] [[Катэгорыя:Эканоміка Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Падаткі Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Эканамічная гісторыя Ўкраіны]] [[Катэгорыя:Гісторыя падаткаабкладаньня]] hvu24kmlw7c93v00olj91jl8ihcjl8n Шаблён:Сэрыя А чэмпіянату Італіі па футболе/Табліца 10 272283 2697892 2697681 2026-10-28T07:32:59Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697892 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.legaseriea.it/en/serie-a/classifica Сэрыя А] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 28 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=LAZ, INT, ROM, COM, MIL, FRO, JUV, TOR, CAG, NAP, ATA, LEC, BOL, SAS, MON, GEN, UDI, FIO, PAR, VEN <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_LAZ=8 | нічыі_LAZ=1 |паразы_LAZ=0 |мз_LAZ=22 |мп_LAZ=7 |перамогі_INT=7 | нічыі_INT=1 |паразы_INT=0 |мз_INT=23 |мп_INT=10 |перамогі_ROM=6 | нічыі_ROM=3 |паразы_ROM=0 |мз_ROM=23 |мп_ROM=8 |перамогі_COM=6 | нічыі_COM=2 |паразы_COM=1 |мз_COM=17 |мп_COM=8 |перамогі_MIL=5 | нічыі_MIL=3 |паразы_MIL=0 |мз_MIL=16 |мп_MIL=7 |перамогі_FRO=4 | нічыі_FRO=2 |паразы_FRO=2 |мз_FRO=17 |мп_FRO=13 |перамогі_JUV=4 | нічыі_JUV=2 |паразы_JUV=2 |мз_JUV=11 |мп_JUV=8 |перамогі_TOR=4 | нічыі_TOR=1 |паразы_TOR=4 |мз_TOR=14 |мп_TOR=14 |перамогі_CAG=4 | нічыі_CAG=1 |паразы_CAG=4 |мз_CAG=8 |мп_CAG=13 |перамогі_NAP=3 | нічыі_NAP=2 |паразы_NAP=3 |мз_NAP=13 |мп_NAP=10 |перамогі_ATA=3 | нічыі_ATA=1 |паразы_ATA=4 |мз_ATA=14 |мп_ATA=15 |перамогі_LEC=3 | нічыі_LEC=0 |паразы_LEC=5 |мз_LEC=9 |мп_LEC=14 |перамогі_BOL=2 | нічыі_BOL=2 |паразы_BOL=4 |мз_BOL=8 |мп_BOL=10 |перамогі_SAS=2 | нічыі_SAS=2 |паразы_SAS=5 |мз_SAS=14 |мп_SAS=22 |перамогі_MON=2 | нічыі_MON=1 |паразы_MON=5 |мз_MON=15 |мп_MON=18 |перамогі_GEN=2 | нічыі_GEN=1 |паразы_GEN=5 |мз_GEN=6 |мп_GEN=13 |перамогі_UDI=1 | нічыі_UDI=1 |паразы_UDI=6 |мз_UDI=9 |мп_UDI=18 |перамогі_FIO=1 | нічыі_FIO=1 |паразы_FIO=6 |мз_FIO=9 |мп_FIO=19 |перамогі_PAR=1 | нічыі_PAR=1 |паразы_PAR=6 |мз_PAR=5 |мп_PAR=15 |перамогі_VEN=1 | нічыі_VEN=0 |паразы_VEN=7 |мз_VEN=6 |мп_VEN=17 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ATA=[[Аталянта Бэргама|Аталянта]] |назва_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]] |назва_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кальяры]] |назва_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Кома]] |назва_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]] |назва_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фразынонэ]] |назва_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэноа]] |назва_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |назва_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |назва_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляцыё]] |назва_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леччэ]] |назва_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |назва_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Монца]] |назва_NAP=[[Напалі Нэапаль|Напалі]] |назва_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Парма]] |назва_ROM=[[Рома Рым|Рома]] |назва_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]] |назва_TOR=[[Тарына Турын|Тарына]] |назва_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]] |назва_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыя]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CLLS |вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO |вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Дадатковы матч для вызначэньня чэмпіёна і камандаў на паніжэньне; 3) Пункты ў гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Лёсаваньне. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Сэрыю Б }}</onlyinclude> 5up55mtjhw73nec09hqcwgzjbmaehtc Шаблён:Сэрыя А чэмпіянату Італіі па футболе/ВынікіГульняў 10 272288 2697893 2697694 2026-10-28T07:33:02Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697893 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.legaseriea.it/en/serie-a Сэрыя А] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ATA,BOL,VEN,GEN,INT,CAG,COM,LEC,LAZ,MIL,MON,NAP,PAR,ROM,SAS,TOR,UDI,FIO,FRO,JUV |скарачэньне_ATA=[[Аталянта Бэргама|Ата]] |скарачэньне_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Бал]] |скарачэньне_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кал]] |скарачэньне_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Ком]] |скарачэньне_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фія]] |скарачэньне_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фра]] |скарачэньне_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэ]] |скарачэньне_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інт]] |скарачэньне_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэ]] |скарачэньне_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляц]] |скарачэньне_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леч]] |скарачэньне_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Міл]] |скарачэньне_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Мон]] |скарачэньне_NAP=[[Напалі Нэапаль|Нап]] |скарачэньне_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Пар]] |скарачэньне_ROM=[[Рома Рым|Ром]] |скарачэньне_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сас]] |скарачэньне_TOR=[[Тарына Турын|Тар]] |скарачэньне_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Уды]] |скарачэньне_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэн]] |назва_ATA=[[Аталянта Бэргама|Аталянта]] |назва_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]] |назва_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кальяры]] |назва_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Кома]] |назва_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]] |назва_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фразынонэ]] |назва_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэноа]] |назва_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |назва_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |назва_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляцыё]] |назва_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леччэ]] |назва_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |назва_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Монца]] |назва_NAP=[[Напалі Нэапаль|Напалі]] |назва_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Парма]] |назва_ROM=[[Рома Рым|Рома]] |назва_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]] |назва_TOR=[[Тарына Турын|Тарына]] |назва_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]] |назва_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыя]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 27 кастрычніка 2026 |матч_ATA_BOL=1:0 |матч_ATA_CAG=1:2 |матч_ATA_COM= |матч_ATA_FIO= |матч_ATA_FRO=4:4 |матч_ATA_GEN= |матч_ATA_INT= |матч_ATA_JUV= |матч_ATA_LAZ= |матч_ATA_LEC= |матч_ATA_MIL= |матч_ATA_MON= |матч_ATA_NAP= |матч_ATA_PAR= |матч_ATA_ROM= |матч_ATA_SAS=2:1 |матч_ATA_TOR= |матч_ATA_UDI= |матч_ATA_VEN=3:1 |матч_BOL_ATA= |матч_BOL_CAG= |матч_BOL_COM= |матч_BOL_FIO= |матч_BOL_FRO= |матч_BOL_GEN= |матч_BOL_INT=1:3 |матч_BOL_JUV= |матч_BOL_LAZ=0:1 |матч_BOL_LEC= |матч_BOL_MIL= |матч_BOL_MON= |матч_BOL_NAP= |матч_BOL_PAR= |матч_BOL_ROM= |матч_BOL_SAS=2:2 |матч_BOL_TOR=1:1 |матч_BOL_UDI= |матч_BOL_VEN= |матч_CAG_ATA= |матч_CAG_BOL=0:2 |матч_CAG_COM= |матч_CAG_FIO= |матч_CAG_FRO= |матч_CAG_GEN= |матч_CAG_INT=0:1 |матч_CAG_JUV=1:1 |матч_CAG_LAZ= |матч_CAG_LEC=1:0 |матч_CAG_MIL= |матч_CAG_MON= |матч_CAG_NAP= |матч_CAG_PAR= |матч_CAG_ROM= |матч_CAG_SAS= |матч_CAG_TOR= |матч_CAG_UDI= |матч_CAG_VEN= |матч_COM_ATA= |матч_COM_BOL= |матч_COM_CAG= |матч_COM_FIO= |матч_COM_FRO= |матч_COM_GEN= |матч_COM_INT= |матч_COM_JUV= |матч_COM_LAZ= |матч_COM_LEC= |матч_COM_MIL= |матч_COM_MON= |матч_COM_NAP= |матч_COM_PAR=2:1 |матч_COM_ROM=0:0 |матч_COM_SAS=2:0 |матч_COM_TOR= |матч_COM_UDI= |матч_COM_VEN= |матч_FIO_ATA= |матч_FIO_BOL= |матч_FIO_CAG= |матч_FIO_COM=1:3 |матч_FIO_FRO=0:3 |матч_FIO_GEN= |матч_FIO_INT= |матч_FIO_JUV= |матч_FIO_LAZ= |матч_FIO_LEC= |матч_FIO_MIL= |матч_FIO_MON= |матч_FIO_NAP=1:1 |матч_FIO_PAR= |матч_FIO_ROM= |матч_FIO_SAS= |матч_FIO_TOR=1:2 |матч_FIO_UDI= |матч_FIO_VEN= |матч_FRO_ATA= |матч_FRO_BOL= |матч_FRO_CAG= |матч_FRO_COM=2:0 |матч_FRO_FIO= |матч_FRO_GEN= |матч_FRO_INT= |матч_FRO_JUV=0:1 |матч_FRO_LAZ= |матч_FRO_LEC= |матч_FRO_MIL= |матч_FRO_MON= |матч_FRO_NAP= |матч_FRO_PAR= |матч_FRO_ROM= |матч_FRO_SAS=4:2 |матч_FRO_TOR= |матч_FRO_UDI= |матч_FRO_VEN=3:2 |матч_GEN_ATA= |матч_GEN_BOL= |матч_GEN_CAG= |матч_GEN_COM=1:4 |матч_GEN_FIO=2:1 |матч_GEN_FRO=1:1 |матч_GEN_INT= |матч_GEN_JUV= |матч_GEN_LAZ= |матч_GEN_LEC= |матч_GEN_MIL= |матч_GEN_MON= |матч_GEN_NAP=0:2 |матч_GEN_PAR= |матч_GEN_ROM= |матч_GEN_SAS= |матч_GEN_TOR= |матч_GEN_UDI= |матч_GEN_VEN=1:0 |матч_INT_ATA= |матч_INT_BOL= |матч_INT_CAG= |матч_INT_COM= |матч_INT_FIO=2:1 |матч_INT_FRO= |матч_INT_GEN= |матч_INT_JUV= |матч_INT_LAZ= |матч_INT_LEC= |матч_INT_MIL= |матч_INT_MON=4:1 |матч_INT_NAP=3:2 |матч_INT_PAR=3:0 |матч_INT_ROM= |матч_INT_SAS= |матч_INT_TOR= |матч_INT_UDI=5:3 |матч_INT_VEN= |матч_JUV_ATA=2:0 |матч_JUV_BOL= |матч_JUV_CAG= |матч_JUV_COM= |матч_JUV_FIO= |матч_JUV_FRO= |матч_JUV_GEN= |матч_JUV_INT= |матч_JUV_LAZ=0:3 |матч_JUV_LEC= |матч_JUV_MIL=1:1 |матч_JUV_MON= |матч_JUV_NAP= |матч_JUV_PAR=2:0 |матч_JUV_ROM= |матч_JUV_SAS= |матч_JUV_TOR= |матч_JUV_UDI= |матч_JUV_VEN= |матч_LAZ_ATA= |матч_LAZ_BOL= |матч_LAZ_CAG= |матч_LAZ_COM= |матч_LAZ_FIO= |матч_LAZ_FRO= |матч_LAZ_GEN=1:0 |матч_LAZ_INT= |матч_LAZ_JUV= |матч_LAZ_LEC= |матч_LAZ_MIL=2:2 |матч_LAZ_MON=3:1 |матч_LAZ_NAP= |матч_LAZ_PAR=2:1 |матч_LAZ_ROM= |матч_LAZ_SAS= |матч_LAZ_TOR= |матч_LAZ_UDI= |матч_LAZ_VEN= |матч_LEC_ATA= |матч_LEC_BOL=1:2 |матч_LEC_CAG= |матч_LEC_COM= |матч_LEC_FIO= |матч_LEC_FRO= |матч_LEC_GEN= |матч_LEC_INT= |матч_LEC_JUV=0:2 |матч_LEC_LAZ= |матч_LEC_MIL= |матч_LEC_MON=3:2 |матч_LEC_NAP= |матч_LEC_PAR= |матч_LEC_ROM=0:4 |матч_LEC_SAS= |матч_LEC_TOR= |матч_LEC_UDI= |матч_LEC_VEN= |матч_MIL_ATA=3:2 |матч_MIL_BOL= |матч_MIL_CAG= |матч_MIL_COM= |матч_MIL_FIO= |матч_MIL_FRO= |матч_MIL_GEN= |матч_MIL_INT= |матч_MIL_JUV= |матч_MIL_LAZ= |матч_MIL_LEC=3:0 |матч_MIL_MON= |матч_MIL_NAP= |матч_MIL_PAR= |матч_MIL_ROM= |матч_MIL_SAS= |матч_MIL_TOR= |матч_MIL_UDI= |матч_MIL_VEN=2:0 |матч_MON_ATA= |матч_MON_BOL= |матч_MON_CAG=4:0 |матч_MON_COM= |матч_MON_FIO= |матч_MON_FRO= |матч_MON_GEN= |матч_MON_INT= |матч_MON_JUV= |матч_MON_LAZ= |матч_MON_LEC= |матч_MON_MIL= |матч_MON_NAP= |матч_MON_PAR= |матч_MON_ROM= |матч_MON_SAS=2:1 |матч_MON_TOR= |матч_MON_UDI=2:3 |матч_MON_VEN= |матч_NAP_ATA= |матч_NAP_BOL=1:0 |матч_NAP_CAG= |матч_NAP_COM=1:2 |матч_NAP_FIO= |матч_NAP_FRO=3:0 |матч_NAP_GEN= |матч_NAP_INT= |матч_NAP_JUV= |матч_NAP_LAZ= |матч_NAP_LEC= |матч_NAP_MIL= |матч_NAP_MON= |матч_NAP_PAR= |матч_NAP_ROM=3:3 |матч_NAP_SAS= |матч_NAP_TOR= |матч_NAP_UDI= |матч_NAP_VEN= |матч_PAR_ATA= |матч_PAR_BOL= |матч_PAR_CAG=0:1 |матч_PAR_COM= |матч_PAR_FIO= |матч_PAR_FRO= |матч_PAR_GEN=2:1 |матч_PAR_INT= |матч_PAR_JUV= |матч_PAR_LAZ= |матч_PAR_LEC= |матч_PAR_MIL= |матч_PAR_MON=1:1 |матч_PAR_NAP= |матч_PAR_ROM= |матч_PAR_SAS= |матч_PAR_TOR=0:3 |матч_PAR_UDI= |матч_PAR_VEN= |матч_ROM_ATA=2:1 |матч_ROM_BOL= |матч_ROM_CAG=4:2 |матч_ROM_COM= |матч_ROM_FIO=4:0 |матч_ROM_FRO= |матч_ROM_GEN=2:0 |матч_ROM_INT=2:2 |матч_ROM_JUV= |матч_ROM_LAZ= |матч_ROM_LEC= |матч_ROM_MIL= |матч_ROM_MON= |матч_ROM_NAP= |матч_ROM_PAR= |матч_ROM_SAS= |матч_ROM_TOR= |матч_ROM_UDI= |матч_ROM_VEN= |матч_SAS_ATA= |матч_SAS_BOL= |матч_SAS_CAG= |матч_SAS_COM= |матч_SAS_FIO= |матч_SAS_FRO= |матч_SAS_GEN= |матч_SAS_INT= |матч_SAS_JUV=3:2 |матч_SAS_LAZ=2:6 |матч_SAS_LEC= |матч_SAS_MIL=1:1 |матч_SAS_MON= |матч_SAS_NAP= |матч_SAS_PAR= |матч_SAS_ROM= |матч_SAS_TOR=2:1 |матч_SAS_UDI= |матч_SAS_VEN= |матч_TOR_ATA= |матч_TOR_BOL= |матч_TOR_CAG= |матч_TOR_COM=1:3 |матч_TOR_FIO= |матч_TOR_FRO= |матч_TOR_GEN= |матч_TOR_INT= |матч_TOR_JUV= |матч_TOR_LAZ= |матч_TOR_LEC= |матч_TOR_MIL=1:2 |матч_TOR_MON=3:2 |матч_TOR_NAP= |матч_TOR_PAR= |матч_TOR_ROM=0:2 |матч_TOR_SAS= |матч_TOR_UDI=2:1 |матч_TOR_VEN= |матч_UDI_ATA= |матч_UDI_BOL= |матч_UDI_CAG=0:1 |матч_UDI_COM=1:1 |матч_UDI_FIO= |матч_UDI_FRO= |матч_UDI_GEN= |матч_UDI_INT= |матч_UDI_JUV= |матч_UDI_LAZ=1:2 |матч_UDI_LEC=0:3 |матч_UDI_MIL=0:2 |матч_UDI_MON= |матч_UDI_NAP= |матч_UDI_PAR= |матч_UDI_ROM= |матч_UDI_SAS= |матч_UDI_TOR= |матч_UDI_VEN= |матч_VEN_ATA= |матч_VEN_BOL= |матч_VEN_CAG= |матч_VEN_COM= |матч_VEN_FIO=2:4 |матч_VEN_FRO= |матч_VEN_GEN= |матч_VEN_INT= |матч_VEN_JUV= |матч_VEN_LAZ=0:2 |матч_VEN_LEC=0:2 |матч_VEN_MIL= |матч_VEN_MON= |матч_VEN_NAP=1:0 |матч_VEN_PAR= |матч_VEN_ROM= |матч_VEN_SAS= |матч_VEN_TOR= |матч_VEN_UDI= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} s4de2panphuls1ic33f9k98acinhq0w Каўр ад-Даўар 0 273252 2697907 2432728 2026-10-28T09:32:29Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]] 2697907 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Шырата паўшар’е = |Шырата градусаў = 31 |Шырата хвілінаў = 07 |Шырата сэкундаў = 52 |Даўгата паўшар’е = |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 07 |Даўгата сэкундаў = 48 }} '''Каўр ад-Даўар''' ({{мова-ar|كفر الدوار}}) — [[горад]] у [[Эгіпет|Эгіпце]], які знаходзіцца ў мугафазе [[Бугэйра (мугафаза)|Бугэйра]]. Плошча гораду складае 25,02 кілямэтраў, насельніцтва — 335988 чалавек<ref>https://citypopulation.de/en/egypt/admin/al_bu%E1%B8%A5ayrah/1805__kafr_ad_daww%C4%81r/</ref>. == Гісторыя == Каўр ад-Даўар быў месцам вядомай [[Бітва пры Каўр ад-Даўары|аднайменнай бітвы]] падчас [[Ангельска-эгіпецкая вайна|Анґельска-эгіпецкай вайны]] ў 1882 годзе. Гэтая бітва мала пераломнае значэньне ва ўсёй вайне: тутака [[Арабі-паша|Агмэд Арабі]] стрымліваў узброеныя сілы [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]] на працягу 5 тыдняў з мэтай ня даць наблізіцца да сталіцы Эгіпту [[Каір]]. У рэзультаце брытанцы былі вымушаны зьмяніць тактыку і перайсьці ў наступ уздоўж [[Суэцкі канал|Суэцкага каналю]]. Падчас [[Эгіпецкая ліпеньская рэвалюцыя|Эгіпецкай ліпеньскай рэвалюцыі]] быў месцам масавых пратэстаў, што прывяло да сьмяротных прысудаў двум лідэрам паўстаньня<ref>https://www.marxists.org/history/etol/newspape/isj/1961/no005/munir.htm</ref>. У верасьні 1984 году ўзьняліся пратэсты супраць павышэньня кошту ежы ў пэрыяд зьніжэньня заробкаў. Гэтыя рэформы праводзіў дзеючы ўчас прэзідэнт Эгіпту [[Хосьні Мубарак]]. == Улада == Каўр ад-Даўар, як і шмат іншых гарадоў Эгіпту, мае мясцовыя сходы, які займаецца гарадабудаўнічымі пытаньнямі. == Глядзіце таксама == * [[Бітва пра Каўр ад-Даўары]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Парады артыкулу|вікіфікаваць|няма каардынатаў|артаграфія}} [[Катэгорыя:Гарады Эгіпту]] boi8ur2zc7mcvewozwlz4vy8de7wjnq Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБамбардзіры 10 275286 2697894 2697816 2026-10-28T07:33:09Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697894 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| Г ! style="width:25пкс;"| А ! style="width:25пкс;"| Пункты ! style="width:25пкс;"| +/− |- |style="text-align:left;"| [[Конар Макдэйвід]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 12 || 8 || 26 || '''34''' || +16 |- |style="text-align:left;"| [[Леан Драйзайтль]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 12 || 12 || 12 || '''24''' || +12 |- |style="text-align:left;"| [[Кірыл Капрызаў]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 14 || 14 || 9 || '''23''' || +10 |- |style="text-align:left;"| [[Натан Макінан]] ||style="text-align:left;"| [[Каларада Эвэланш]] || 12 || 7 || 14 || '''21''' || +4 |- |style="text-align:left;"| [[Эван Бушар]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 12 || 7 || 14 || '''21''' || +17 |- |style="text-align:left;"| [[Остан Мэт’юз]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 14 || 9 || 11 || '''20''' || +6 |- |style="text-align:left;"| [[Джэк Айкел]] ||style="text-align:left;"| [[Вэгас Голдэн Найтс]] || 14 || 7 || 13 || '''20''' || +9 |- |style="text-align:left;"| [[Мэт’ю Ткачак]] ||style="text-align:left;"| [[Флорыда Пантэрз]] || 13 || 4 || 16 || '''20''' || +1 |- |style="text-align:left;"| [[Вільям Нюляндэр]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 14 || 9 || 10 || '''19''' || -1 |- |style="text-align:left;"| [[Сэбастыян Аха]] ||style="text-align:left;"| [[Караліна Гарыкейнз]] || 14 || 8 || 11 || '''19''' || +7 |} <small>''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''</small> i70i16jx6crm0nhtv13pxeg91haxovt Шаблён:НХЛ/СтатыстыкаБрамнікі 10 275287 2697895 2697817 2026-10-28T07:33:17Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697895 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| ЧнЛ ! style="width:25пкс;"| ПШ ! style="width:25пкс;"| АК ! style="width:25пкс;"| Н% |- |style="text-align:left;"| [[Лінус Ульмарк]] ||style="text-align:left;"| [[Атава Сэнатарз]] || 8 || 450:04 || 10 || 172 || '''94,51''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэйкаб Фаўлер]] ||style="text-align:left;"| [[Манрэаль Канадыенз]] || 7 || 429:06 || 11 || 180 || '''94,24''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэйк Отынджэр]] ||style="text-align:left;"| [[Далас Старз]] || 9 || 546:34 || 13 || 171 || '''92,93''' |- |style="text-align:left;"| [[Еспэр Вальстэт]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 12 || 723:55 || 24 || 285 || '''92,23''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэрэмі Сўэйман]] ||style="text-align:left;"| [[Бостан Бруінз]] || 10 || 603:34 || 22 || 257 || '''92,11''' |- |style="text-align:left;"| [[Ільля Сарокін]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] || 8 || 477:41 || 18 || 203 || '''91,86''' |- |style="text-align:left;"| [[Пётар Качаткоў]] ||style="text-align:left;"| [[Караліна Гарыкейнз]] || 8 || 482:41 || 13 || 145 || '''91,77''' |- |style="text-align:left;"| [[Джоэл Гофэр]] ||style="text-align:left;"| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 8 || 475:22 || 19 || 209 || '''91,67''' |- |style="text-align:left;"| [[Дэвін Кулі]] ||style="text-align:left;"| [[Калгары Флэймз]] || 6 || 359:11 || 16 || 172 || '''91,49''' |- |style="text-align:left;"| [[Ст’юарт Скінэр]] ||style="text-align:left;"| [[Вініпэг Джэтс]] || 8 || 485:02 || 21 || 215 || '''91,10''' |} <small>''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''</small> r0zb1bn6ut2ju3lgnock2xcy8vosi4k Жувэнтут Бадалёна 0 294237 2697869 2608159 2026-10-27T17:51:59Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697869 wikitext text/x-wiki {{Баскетбольны клюб |назва = Жувэнтут |былыя_назвы = |выява = Joventut Badalona logo.png |памер_выявы = 120пкс |заснаваны = 1930 |гісторыя = |краіна = [[Гішпанія]] |мясьціна = [[Бадалёна]] |пляцоўка = [[Муніцыпальная спартовая арэна Бадалёны|Муніцыпальная спартовая арэна]] |зьмяшчальнасьць = {{Лік|12500}} |уласьнік = |кіраўнік = |трэнэр = |чэмпіянат = [[Ліга АБК]] |сэзон = |становішча = |колер1 = green |колер2 = black |колер3 = |колер_тэксту = white |колер_фону = green }} '''«Жувэнтут»''' ({{мова-ca|Joventut}}) — гішпанскі баскетбольны клюб з [[Бадалёна|Бадалёны]]. Гэта адна з двух камандаў гішпанскага першынства, якія ніколі не пакінадлі найвышэйшы дывізіён. Іншым клюбам ёсьць мадрыдзкі «[[Рэал Мадрыд (баскетбольны клюб)|Рэал]]». У 1994 годзе «Жувэнтут» стаў чэмпіёнам Эўрапейскай лігі ФІБА (сёньня вядомай як [[Эўраліга (баскетбол)|Эўраліга]]), стаўшы першым каталёнскім баскетбольным клубам, які здолеў дасягнуць такога грандыёзнага посьпеху, і першай гішпанскай камандай, якая зрабіла гэта ў сучасным фармаце Фіналу чатырох. == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20250206080834/https://www.penya.com/es/ Афіцыйная бачына]. {{Ліга АБК}} [[Катэгорыя:Гішпанскія баскетбольныя клюбы]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1930 годзе]] duiqsqge16h3sc3c3n50n17tbhnlygq Вуліца Энгельса (Менск) 0 294238 2697844 2697721 2026-10-27T13:19:55Z XHCKidx 11053 2697844 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Дамініканская вуліца}} {{Вуліца Менску | назва = Дамініканская | лацінка = Daminikanskaja | статус = вуліца | былыя назвы = Петрапаўлаўская, Валадарскага | фота = Miensk, Daminikanskaja. Менск, Дамініканская (J. Kuračynski, 1880-89).jpg | подпіс = Вуліца Дамініканская, 1880-я гг. | раён = Цэнтральны | гістарычны раён = [[Высокі Рынак]], [[Новае Места (Менск)|Новае Места]] | мэтро = [[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]], [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|Кастрычніцкая]] | аўтобус = 100 }} '''Вуліца Э́нгельса''' (гістарычная назва — ''Дамініка́нская''{{Заўвага|Зьнішчэньне традыцыйнай гістарычнай тапаніміі — адзін з захадаў [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі гвалтоўнай русіфікацыі і дэнацыяналізацыі беларусаў]]}}) — [[вуліца]] ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, якая пачынаецца з [[Высокі Рынак|Высокага Рынку]] і ідзе да [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ўльянаўскай вуліцы]]. Дамінантай вуліцы быў збудаваны ў стылі барока [[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў]], помнік архітэктуры XVII стагодзьдзя, зруйнаваны [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|савецкімі]] ўладамі па [[Другая сусьветная вайна|другой сусьветнай вайне]]. == Гісторыя == У XVII стагодзьдзі атрымала назву Дамініканскай у гонар закладзенага на ёй [[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|кляштару ордэну дамініканаў]]. Таксама вуліца раней называлася Петрапаўлаўскай (да 1919 году), вуліцай Валадарскага (да 1922 году). == Апісаньне == Вуліца перасякаецца з вуліцай [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Менск)|Інтэрнацыянальнай]], [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэктам Незалежнасьці]], вуліцамі [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Карла Маркса]], [[Вуліца Кірава (Менск)|Магазыннай]] і [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ульянаўскай]]. Разам з праспэктам Незалежнасьці вуліца ўтварае [[Кастрычніцкая плошча (Менск)|Кастрычніцкую плошчу]]. Нумарацыя дамоў — ад [[Плошча Свабоды (Менск)|плошчы Свабоды]]. На вуліцы разьмяшчаюцца [[Менскі абласны выканаўчы камітэт]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы]], [[кінатэатар «Піянэр» (Менск)|кінатэатар «Піянэр»]], [[Беларускі дзяржаўны тэатар лялек]], [[Беларускі рэспубліканскі тэатар юнага гледача]]. == Гістарычныя здымкі і графіка == <gallery widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Daminikanskaja. Менск, Дамініканская (J. Kuračynski, 1880-89).jpg Miensk, Daminikanskaja-Padhornaja. Менск, Дамініканская-Падгорная (1913).jpg Miensk, Daminikanskaja-Juraŭskaja. Менск, Дамініканская-Юраўская (1918).jpg Miensk, Daminikanskaja-Padhornaja. Менск, Дамініканская-Падгорная (1918) (1).jpg Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1899).jpg Miensk, Daminikanskaja-Zacharaŭskaja. Менск, Дамініканская-Захараўская (1938).jpg Miensk, Daminikanskaja-Zacharaŭskaja. Менск, Дамініканская-Захараўская (1904) (2).jpg Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1904-09).jpg Miensk, Vałockaja-Daminikanskaja. Менск, Валоцкая-Дамініканская (1925).jpg Miensk, Daminikanskaja, Šlachiecki. Менск, Дамініканская, Шляхецкі (R. Miranski, 1896-98).jpg </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі}} {{Менск}} {{Вуліцы Менску (Цэнтральны раён)}} {{Нкр}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] ldb2m4e7g5wokle8jlwhvd7ywkap81y Джорджа Гантэр-Бэл 0 298982 2697848 2635991 2026-10-27T13:39:23Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697848 wikitext text/x-wiki {{Спартоўка}} '''Джорджа Га́нтэр-Бэл''' ({{мова-en|Georgia Hunter Bell}}; 17 кастрычніка 1993 году) — брытанская [[Лёгкая атлетыка|лёгкаатлетка]], якая выступае ў бегу на сярэднія дыстанцыі і [[дуатлён]]е. Прызэрка [[Летнія Алімпійскія гульні 2020 году|летніх Алімпійскіх гульняў 2024 году]] ды чэмпіёнка Вялікабрытаніі. Срэбная мэдалістка [[Чэмпіянат сьвету па лёгкай атлетыцы 2025 году|чэмпіянату сьвету 2025 году]]. == Кар’ера == Трэнавалася з [[Кілі Годжкінсан]] пад кіраўніцтвам адных трэнэраў<ref>[https://web.archive.org/web/20250812215220/https://www.european-athletics.com/news/mueller-steals-the-show-with-a-breakthrough-6-81m-long-jump-in-dortmund «Müller steals the show with a breakthrough 6.81m long jump in Dortmund»]. European Athletics.</ref>. 18 лютага 2024 году стала чэмпіёнкай краіны на дыстанцыі 1500 мэтраў на чэмпіянаце па лёгкай атлетыцы ў памяшканьні, які ладзіўся ў [[Бірмінггэм]]е<ref>Henderson, Jason (18.02.2024). [https://athleticsweekly.com/event-reports/jemma-reekie-sends-a-message-to-world-indoor-rivals-1039975502/ «Jemma Reekie sends a message to World Indoor rivals»]. Athletics Weekly.</ref><ref>[https://www.watchathletics.com/page/5073/results-uk-athletics-indoor-championships-2024 «Results UK Athletics Indoor Championships 2024»]. Watch Athletics.</ref>. У чэрвені паўтарыла перамогу на чэмпіянаце Вялікабрытаніі на стадыёне ў [[Манчэстэр]]ы<ref>Bloom, Ben (30.06.2024). [https://www.theguardian.com/sport/article/2024/jun/30/17-year-old-schoolgirl-phoebe-gill-in-a-dream-after-storming-to-place-in-olympic-team «17-year-old Phoebe Gill 'in a dream' after storming to place in Olympic team»]. The Guardian.</ref>. На [[Летнія Алімпійскія гульні 2024 году|летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]] бягуха здабыла бронзавы мэдаль у бегу на 1500 мэтраў сярод жанчынаў. Дзеля гэтага яна пераўзвысіла брытанскі рэкорд [[Лоры М’юр]], прабегшы за час 3:52,61<ref>[https://www.independent.co.uk/sport/olympics/olympics-georgia-bell-kipyegon-laura-muir-b2594460.html «Georgia Bell claims stunning bronze as Faith Kipyegon makes 1500m history»]. The Independent.</ref>. 23 лютага 2025 году яна ў другі год запар стала ўладальніцай залатога мэдаля ў бегу на 1500 мэтраў на чэмпіянаце Вялікабрытаніі ў памяшканьні<ref>[https://www.independent.co.uk/sport/general/athletics/british-indoors-athletics-georgia-hunter-bell-hannah-nuttalll-b2703191.html «Georgia Hunter-Bell passes 'first big test' to retain title at British Indoors»]. The Independent.</ref>. На этапе [[Дыямэнтавая ліга|Дыямэнтавай лігі]] ў [[Стакгольм]]у перамагла ў забегу на 800 мэтраў<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/articles/clyny1zv6vpo «Duplantis breaks pole vault record in Stockholm»]. BBC Sport.</ref>. Спартоўка паўтарыла перамогу на гэтай жа дыстанцыі на мітынгу ў [[Лёндан]]е, пераадолеўшы 800 мэтраў за 56,74 сэкундаў<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/articles/cz09z1081ydo «Hunter Bell, Dobson and Lake claim wins in London»]. BBC Sport.</ref>. 3 жніўня стала чэмпіёнкай краіны ў бегу на 800 мэтраў<ref>Poole, Harry (3.08.2025). [https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/articles/cy40m40e09jo «Asher-Smith and Hughes break records at UK Champs»]. BBC Sport.</ref>. Яна пастанавіла ўзяць удзел толькі ў забегу на 800 мэтраў у складзе брытанскай каманды на [[Чэмпіянат сьвету па лёгкай атлетыцы 2025 году|чэмпіянаце сьвету 2025 году]] ў Токіё, дзе здабыла срэбны мэдаль з асабістым рэкордам у 1:54,90<ref>[https://www.independent.co.uk/sport/general/athletics/georgia-hunter-bell-keely-hodgkinson-world-athletics-championships-gb-medals-b2830834.html «Georgia Hunter Bell delighted to beat roommate Keely Hodgkinson at Worlds amid GB gloom at no golds»]. The Independent.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{World Athletics}} * {{Diamond League}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гантэр-Бэл, Джорджа}} [[Катэгорыя:Брытанскія бягухі на сярэднія дыстанцыі]] [[Катэгорыя:Лёгкаатлеты і лёгкаатлеткі на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 году]] [[Катэгорыя:Прызэры летніх Алімпійскіх гульняў 2024 году]] ol022kpl4wcm0tp8mlpx8blkwsdhfp1 Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Ельня (заказьнік) 4 303676 2697861 2697826 2026-10-27T16:48:35Z Lesnas ättling 11208 /* За */ +1 2697861 wikitext text/x-wiki __БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__ {{Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Падстаронка кандыдата|намінаваны = так}} == [[{{НАЗВА_ПАДСТАРОНКІ}}]] == Артыкул быў на рэцэнзаваньні. На маю думку дастойны статусу. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 07:40, 31 жніўня 2026 (+03) <small>У адпаведнай сэкцыі стаўце #, выказвайце сваё меркаваньне і падпісвайцеся.</small> == За == # {{За}}. Добры артыкул. --[[Удзельнік:SergeiSEE]] ([[Гутаркі ўдзельніка:SergeiSEE|гутаркі]]) 21:30, 26 кастрычніка 2026 (+02) # {{За}}. [[Удзельнік:Jim|Jim]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jim|гутаркі]]) 13:29, 27 кастрычніка 2026 (+03) # {{За}}.--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 19:48, 27 кастрычніка 2026 (+03) == Супраць == == Дапрацоўкі == == Камэнтары == == Вынік == q7wl8fm48ltdvrjc5p9wqipeqsmvg56 Копцеўшчына (Корасьценскі раён) 0 304366 2697837 2697830 2026-10-27T12:05:46Z Дамінік 64057 /* Пад уладай Расейскай імпэрыі */ 2697837 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|зьлева|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў [[возны]] генэрал Дзяміян Дзімітровіч у двары сяла Коп''тэ''ўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, учыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваюцца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. У парэформавы пэрыяд Копцеўшчына адміністрацыйна належала да Пакалеўскай воласьці. На 1906 год у 101 двары сяла Копцеўшчына жылі 602 чалавекі абодвух полаў<ref>Список населённых мест Волынской губернии. — Житомир, 1906. С. 166</ref>. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 5a23vh91kdi5fhfnzw9k0l8g6jqn0j1 2697839 2697837 2026-10-27T12:08:39Z Дамінік 64057 /* Пад уладай Расейскай імпэрыі */ 2697839 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|зьлева|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў [[возны]] генэрал Дзяміян Дзімітровіч у двары сяла Коп''тэ''ўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, учыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваюцца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. У парэформавы пэрыяд Копцеўшчына адміністрацыйна належала да Пакалеўскай воласьці. На 1906 год сяло Пакалеўшчына складаў 101 двор з 602 жыхарамі абодвух полаў<ref>Список населённых мест Волынской губернии. — Житомир, 1906. С. 166</ref>. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] n9hgvu6r6pr39fhb40qbt6kjkpichnb 2697841 2697839 2026-10-27T12:10:18Z Дамінік 64057 /* Пад уладай Расейскай імпэрыі */ 2697841 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Копцеўшчына |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Копцеўшчыны |Арыгінальная назва = Коптівщина |Лацінка = Kopcieŭščyna |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1532 годам |Першыя згадкі = [[1532]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 452 |Год падліку колькасьці = 2001 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 20 |Шырата сэкундаў = 14 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 48 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Ко́пцеўшчына''' ({{мова-uk|Ко́птівщина}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Файл:Варавічы Хведара Ўладыкі ў 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына Томка Пасягоўскага ў 1552 г.]] [[Файл:Копцевічы ў 1569 і 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў 1569 і 1571 г.]] [[Файл:Копцевічы ў рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцевічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней селішча згаданае ў люстрацыі [[Оўруч|Оўруцкага]] замку 1552 г.{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзена пры ім.}}, калі Копцеўшчына і Коўскае ўжо 20 гадоў былі выслугай Томка Пасягоўскага, а іхныя 8 дымоў складалі 2 службы<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 454; Архив Юго-Западной Росии (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 48</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. 17 чэрвеня Хведар Хамяк з маёнткаў Пасягвы{{заўвага|Ягоны бацька Маско Хамяковіч, побач зь іншымі валынскімі зямянамі Зьверам Львовічам і панамі Пасягоўскімі, валодаў часткай Пасягвы, пра што сьведчыць рэвізія Луцкага замку 1545 г.<ref>Литовська метрика. Книга 561. Ревізії українських замків 1545 року. / Підготував Володимир Кравченко. — Київ, 2005. С. 141, 147</ref>}} ў [[Луцк]]ім і Копцевічаў у Оўруцкім павеце прысягнуў на вернасьць каралю і Кароне<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 11. А. 256; Архив ЮЗР. Ч. 2. Т. І. постановления дворянских провинциальных сеймов в Юго-Западной России. — Киев, 1861. С. 1—17 (9)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 2 цяглых дымоў і з 4 [[агароднікі|агароднікаў]] сяла Копцевічы пана Хведара Масковіча Хамяка ў 1571 годзе было выбрана адпаведна па 12 грошаў і па 4 гр.; гаспадары яшчэ 4 дымоў заставаліся «на волі»<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 492</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі за 1581 год сказана, што з 3 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] і 9 агароднікаў у сяле Копцевічы пана Юрыя Падбільскага выбрана адпаведна па 15 грошаў і па 4 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 891зв.; Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 43</ref>. Памежныя грунты Копцевічаўскія (Koptewiczowskie) паноў Машчаніцкіх названыя пры падзеле 22 чэрвеня 1600 году Норынскіх добраў паміж Янам Аксакам, падваяводай кіеўскім, Янам Аганоўскім з жонкай Марушай Дашкоўскай, Ярашам Зубам, мужам нябожчыцы Ганны Дашкоўскай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — Warszawa, 1894. S. 56—57</ref>. У 1610 годзе ў дзедзіцтва пані Машчаніцкай у Копцеўшчыне быў узьведзены будынак царквы Сьвятой Тройцы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 660</ref> [[Файл:Скароднае ў рэестры 1634 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Копцеўшчына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Скароднае Юрыя Машчаніцкага ў 1640 г.jpg|значак|150пкс|Копцеўшчына ў тарыфе 1640 г.]] [[Файл:Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.jpg|значак|зьлева|150px|Карыткі да сваякоў Прушынскіх у Копцеўшчыне. 1678 г.]] [[Файл:Хвойніцкая воласьць. 1683 г.jpg|значак|150px|Копцеўшчына ў люстрацыі 1683 г.]] [[Файл:Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.jpg|значак|зьлева|150px|Адыход з Копцевічаў праз казакоў. 1686 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка з Копцеўшчыны. 1688 г.]] [[Файл:Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).jpg|значак|150px|Абвінавачаньне Ст. Карытка. 1688 г. (працяг).]] 9-м траўня 1618 году датаваны судовы дэкрэт, у якім Канстанцін Шчэнеўскі абвінавачваў Юрыя Машчаніцкага ў тым, што ён коней, збожжа і розныя рэчы, «przez dobra Noryńsko wiezionych», забраў да ўласнага сяла Koptewszczyzna<ref>ŹD. — S. 232</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што пан Юры Машчаніцкі з 75 дымоў (×6 — ~450 жыхароў) у Копцеўшчыне мусіў заплаціць 37 з паловай злотых{{заўвага|Разьлік такі, што з кожнага дыму выбіралася па 15 грошаў.}}<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 927</ref>. З матэрыялаў тарыфу [[падымнае|падымнага]] «dwoiego» Кіеўскага ваяводзтва 1640 году вынікае, што з 75 дымоў сяла Копцеўшчыны і часткі Гаевічаў Ю. Машчаніцкага выбрана было 75 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 868зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 170</ref>. 18 траўня 1678 году на скаргу сужэнцаў Станіслава і Юстыны з Прушынскіх Карыткаў [[возны]] генэрал Дзяміян Дзімітровіч у двары сяла Коп''тэ''ўшчыны аддаў уласна ў рукі панам Фларыяну і Казімеру Прушынскім позву да Люблінскага кароннага трыбуналу за наезд на сяло Патапавічы ў павеце Оўруцкім Кіеўскага ваяводзтва і ўсялякія гвалты, учыненыя супраць паноў пацярпелых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 1. А. 1зв.-2; Книга Овруцького замкового уряду 1678 р. Серія «Волинський текст: пам’ятки української мови». – Вип. 2. /Підгот. до вид. О. Ю. Макарова. – Житомир, 2013. С. 32–33</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Жытомірскага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году, з 8 дымоў сяла Kopciowszczyzna пана Карытка мусіла выплачвацца 4 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 734; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. 2 чэрвеня 1688 году пан Міхал Караль Сьвяцкі, таварыш роты панцырнай ваяводы віленскага і вялікага гетмана ВКЛ{{заўвага|Ім быў [[Казімер Ян Сапега]].}}, падаў скаргу ў Оўруцкі гродзкі суд на ўладальніка сяла Копцеўшчыны пана Станіслава Карытку. Справа датычылася забойства Яна, брата шляхетнага Рыгора Клімашэвіча, слугі Сьвяцкага. Ст. Карытка, паабяцаўшы ажаніць Я. Клімашэвіча з сваёй служкай, насуперак Рыгору, 26 траўня застрэліў яго. Пасьля, каб утоіць злачынства, пахаваў цела няведама дзе і безь якога хрысьціянскага абраду. Але напярэдадні возны Пракоп Шкарупінскі, разам з двума шляхетнымі сьведкамі Пятром Заглем і Міхалам Глухоўскім, бачыў параненага, сьцякаўшага крывёю і ледзь размаўляўшага Яна<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 6. А. 283зв.-285; Архив ЮЗР. Ч. 6. Т. 1. Акты об экономических и юридических отношениях крестьян в XVI—XVIII вв. Приложение. — Киев, 1876. С. 198—199</ref>. Найранейшыя зьвесткі пра парохію (прыход) Сьвята-Траецкай царквы ў Копцеўшчыне ўтрымліваюцца ў матэрыялах візыты Оўруцкага ўніяцкага дэканату (пратапопіі) ад 3 лютага 1740 году. Тады ён аб'ядноўваў верных з 27 дымоў (~162 душы) у самым сяле, а таксама 16 дымоў (~96 душ) у Матвіеўцах і [[Палохачаў|Палохачаве]]. Узначальваў грамаду сьвятар Рыгор Андрушэнка<ref>ІР НБУВ. Ф. 233. Спр. 19. А. 660—663</ref>. [[Файл:Габрэі Скароднага ў 1784 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Габрэі Копцеўшчыны ў 1784 г.]] Габрэйскі перапіс 1765, 1778 і 1784 гадоў засьведчыў пражываньне ў сяле Копцеўшчына адпаведна 6, 3 і 6 чалавек, зь якіх зьбіралася пагалоўшчына, прыналежных да Вяледніцкага кагалу ў Оўруцкім павеце<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1102зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. – Киев, 1890. С. 296, 388, 708</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у 1778 годзе, магчыма, выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Копцеўшчына апынулася ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. У парэформавы пэрыяд Копцеўшчына адміністрацыйна належала да Пакалеўскай воласьці. На 1906 год сяло Копцеўшчыну складаў 101 двор з 602 жыхарамі абодвух полаў<ref>Список населённых мест Волынской губернии. — Житомир, 1906. С. 166</ref>. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 0juz8znc5tl95f3ekol7gcclttpyfu4 Вуліца Ульянаўская (Менск) 0 304410 2697843 2697792 2026-10-27T13:16:45Z XHCKidx 11053 2697843 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ульянаўская |былыя назвы = Гарбарная, Ільлінская |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (21).jpg |подпіс = Менск, вуліца Ульянаўская |раён1 = Ленінскі |раён2 = |гістарычны раён = [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Harbarnaja }} '''Вуліца Ульянаўская''' (''гістарычная назва'' — '''Гарбарная''', '''Ільлінская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у у [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім]] раёне. Названа у гонар [[Уладзімер Ленін|Уладзімера Ільліча Леніна]] (сапраўднае прозьвішча - ''Ульянаў'')<ref>https://citydog.io/post/9-ulic-pereimenovat/</ref>. Пачынаецца ад скрыжаваньня з [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|вуліцай Чырвонаармейскай]], перасякае вуліцы [[Вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]], [[Вуліца Леніна (Менск)|Леніна]], праходзіць каля [[Плошча Аб’яднаных нацый (Менск)|плошчы Аб’яднаных нацый]], перасякае вуліцы [[Вуліца Кастрычніцкая (Менск)|Кастрычніцкую]], [[Вуліца Беларуская (Менск)|Беларускую]], [[Круглы завулак (Менск)|Круглы завулак]], [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]] і заканчваецца на [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнай плошчы]]. Даўжыня — 1300 м. Нумарацыя дамоў - ад вуліцы [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Чырвонаармейскай]]. На Ульянаўскай вуліцы размешчаны: [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], Менскае аддзяленьне Беларускае чыгункі, будынкі Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэту, 3-й гарадской клінічнай лякарні імя Я. У. Клумава і 6-й паліклінікі г. Менска. == Гісторыя == На пачатку [[XIX]] стагодзьдзя гэтая тэрыторыя знаходзілася за [[Земляны Вал|гарадскім земляным валам]]. Тут стаялі асобныя сядзібы і дамы, а ля сучаснага моста да вуліцы [[Вуліца Кастрычніцкая (Менск)|Кастрычніцкай]] цераз раку Сьвіслач працаваў вадзяны млын. На поўдзень размяшчалася працоўнае прадмесьце [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]] з драўлянай забудовай і прадпрыемствамі. У [[1922]] годзе вуліцу перайменавалі ва Ульянаўскую. Сучасны напрамак вуліца атрымала ў 1937 годзе. Тады знеслі старыя драўляныя пабудовы ў раёне вакзала і праклалі трамвайную лінію. У склад вуліцы ўвайшоў участак былой Гарбарнай вуліцы (звязанай са скурным рамяством - гарбарствам). Сучаснае архітэктурнае аблічча вуліца набыла ў перыяд аднаўлення [[Менск]]у пасля [[Нямецка-савецкая вайна|Вялікае Айчыннае вайны]]. У [[1949]]–[[1953]] гадах пры рэканструкцыі [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнае плошчы]] і цэнтральных магістраляў тут узвялі новыя капітальныя будынкі<ref>https://www.facebook.com/groups/minsk.interesting/posts/1087966676262065/</ref>. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (1927).jpg|Менск, прадмесьце Ляхаўка, былая гарбарня Суціна, 1927 г. Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (1931).jpg|Менск, Ляхаўка, гарбары за працай, гарбарня Суціна, 1931 г. Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (13.08.1932).jpg|Менск, Ляхаўка, нацыялізаваная гарбарня Суціна, (13.08.1932) Miensk, Lachaŭskaja-Śvisłač. Менск, Ляхаўская-Сьвіслач (3.07.1941).jpg|Менск, Ляхаўская (Кастрычніцкая)-Гарбарная (Ульянаўская), узарваны мост цераз Сьвіслач, (3.07.1941) Miensk, Lachaŭka, Franciškanskaja-Harbarnaja. Менск, Ляхаўка, Францішканская-Гарбарная (1922-41).jpg|Скрыжаваньне былой Гарбарнай з Францішканскай (Леніна), 1922-41 гг. </gallery> <gallery caption=" Сучасныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Ulyanauskaya Street, Minsk.jpg|Пачатак вуліцы Ульянаўскай ад Чырвонаармейскай Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (13).jpg|Скрыжаваньне з Беларускай вуліцай Мінск. вул.Ульянаўская, 25 (01).jpg|Старая камяніца па Ульянаўскай, 25 Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (09).jpg|Старая камяніца па Ульянаўскай Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (06).jpg|Стары драўляны будынак па Ульянаўскай Sviardlova street (Minsk) p11.jpg|Скрыжаваньне Ульянаўскай са Сьярдлова Трамвай № 2 Вул. Ульянаўская (05).jpg|Трамвай № 2 па Ульянаўскай Конференция "Нарочь-ГИС-2014" - panoramio (8).jpg|Канец вуліцы Ульянаўскай ля Прывакзальнае плошчы </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Менск)]] 0huv0evmne6v40fofx88ys42530ntj7 Стрэва 0 304413 2697836 2026-10-27T12:03:08Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Рака |назва = Стрэва |арыгінальная_назва = {{мова-lt|Strėva|скарочана}} |выява = Streva.jpg |подпіс = Стрэва каля Семелішкаў |даўжыня = 73,6 км |выток = каля [[Высокі Двор|Высокага Двара]] |вышыня_вытоку...“ 2697836 wikitext text/x-wiki {{Рака |назва = Стрэва |арыгінальная_назва = {{мова-lt|Strėva|скарочана}} |выява = Streva.jpg |подпіс = Стрэва каля Семелішкаў |даўжыня = 73,6 км |выток = каля [[Высокі Двор|Высокага Двара]] |вышыня_вытоку = |вусьце = [[Нёман]] |вышыня вусьця = |сьцёк = 5,75 м³/с |нахіл = |плошча_басэйну = 758,9 км² |краіны_басэйну = [[Летува]] |левыя_прытокі = |правыя_прытокі = |мапа = |катэгорыя_вікісховішча = }} '''Стрэва''' ({{lang-lt|Strėva}}) — рака ў паўднёва-ўсходняй [[Летува|Летуве]], правы прыток [[Нёман]]у. Працякае праз [[Троцкі раён]], [[Электрэнскае самакіраваньне]] і [[Кашадарскі раён|Кашадарскі раён]]. ==Цячэньне== Выток знаходзіцца ў вёсцы [[Мацканцішкі]], за 5 км на ўсход ад [[Высокі Двор|Высокага Двара]]. У самым вярхоўі цячэ на [[Усход|ўсход]], працякае праз ланцуг азёраў: ''Шамука'', ''Драбужы'', ''Спінджук'', ''Спіндзюс'', далей паварочвае на [[Поўнач|поўнач]] і працякае яшчэ праз некалькі азёраў: ''Станка'', ''Гілушы'', ''Эглі'', ''Стрэві'', ''Стрэвайці'', крыху далей — ''Нестрэванці''. Далей Стрэва працякае праз [[Электрэнскае вадасховішча]] і навакольныя сажалкі і цячэ ў [[Захад|заходнім]] кірунку. Каналам рэчышча Стрэвы накіраванае ўздоўж возера ''Ільгіс''. Упадае ў [[Ковенскае вадасховішча]] каля вёскі ''Ляшыні''. У тым самым месцы ў вадасховішча ўпадае таксама вадавод з К''руоніскай гідраакумулюючай электрастанцыі''. ==Прытокі== Правыя — [[Лукня]], [[Бяржулі]], [[Дубрэйка]], [[Думбле]], [[Кальпе]], [[Жыжмара]]. Левыя — [[Дабінта]], [[Вуоласта]], [[Спэнгла]], [[Кемента]], [[Кяртус]], [[Лімшус]]. ==Гідралёгія== Характэрная шырыня даліны 200—400 м, найбольш пашыраецца каля [[Жыжмары|Жыжмараў]] — да 1,5 км. Вышыня берагоў: у вярхоўях — 0,4—2,0 м, да вёскі ''Бублі'' — 2—4 м, у нізоўях месцамі да 40 м. Шырыня рэчышча да Электрэнскага вадасховішча — 1,5—12 м, ніжэй за яго — 15—20 м. У нізоўях трапляюцца водмелі. Сярэдні нахіл рэчышча — 137 см/км. Сярэдняя хуткасьць плыні — 0,1—0,3 м/с, у нізоўях — 0,7—1,0 м/с. ==Гаспадарчае выкарыстаньне== Стрэва перагароджаная ў некалькіх месцах: * Багданоніскае вадасховішча ГЭС (60,5 км ад вусьця, 95,5 га) * Электрэнскае вадасховішча (Электрэнскія моры, 45,5 км ад вусьця, 1240 га) * Пастрэвіскае вадасховішча ГЭС (27,1 км ад вусьця, 18 га) * Бубліскае вадасховішча У [[1962]] годзе на рацэ была пабудаваная [[Плаціна|плаціна]], у выніку чаго ўтварылася Электрэнскае вадасховішча — трэцяе паводле велічыні штучнае возера ў Лутуве. Побач знаходзіцца Электрэнская электрастанцыя, у наш час найважнейшая летувіская [[Электрычная станцыя|электрастанцыя]]. Каля Семялішак дзейнічае водамерная (гідрамэтрычная) станцыя. ==Населеныя пункты і масты== Буйнейшыя паселішчы над Стрэвай: ''Стрэвінінкі'', ''Стрэва'', ''Багданоны'' (Троцкі раён), ''Семялішкі'', ''Пастрэвы'', [[Электрэны]], ''Новыя Кетавішкі'' (Электрэнскае самакіраваньне), ''Кудоні'', ''Лютоні'', ''Бачконі'', ''Мура-Стрэвінінкі'', [[Жыжмары|Жыжмары]], ''Мядзіняй-Стрэвінінкі'', ''Біяўтоні'' (Кайшадорскі раён). Найбольш вядомыя масты: ''Жыжморскі мост'', ''Тадараўскі мост''. ==Гісторыя== У [[1348]] годзе на лёдзе замерзлай Стрэва адбылася бітва паміж войскам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім (Крыжацкім) ордэнам]] — так званая [[Бітва на Стрэве]]. ==Ахова прыроды== Вярхоўі ракі ўваходзяць у ''Выскадворскі рэгіянальны парк'', нізоўі — у ''Рэгіянальны парк Ковенскага вадасховішча''. Рака цячэ і праз тэрыторыі заказьнікаў: краявіднага заказьніка вярхоўяў Стрэвы і гідраграфічнага заказьніка вытокаў Стрэвы, якія належаць да Выскадворскага рэгіянальнага парку, а таксама краявіднага заказьніка Стрэвы, які належыць да Рэгіянальнага парку Ковенскага вадасховішча. Непадалёк ад азёраў Спіндзюс і Драбужаціс утварылася Стрэўская карставая западзіна, да якой вядзе пешаходная сьцежка. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Прытокі Нёмана}} [[Катэгорыя:Прытокі Нёману]] [[Катэгорыя:Рэкі Летувы]] s497yyuxtg2axiq5lm8uen7oevdoxsq 2697862 2697836 2026-10-27T16:50:51Z Lesnas ättling 11208 /* Гісторыя */ артаграфія 2697862 wikitext text/x-wiki {{Рака |назва = Стрэва |арыгінальная_назва = {{мова-lt|Strėva|скарочана}} |выява = Streva.jpg |подпіс = Стрэва каля Семелішкаў |даўжыня = 73,6 км |выток = каля [[Высокі Двор|Высокага Двара]] |вышыня_вытоку = |вусьце = [[Нёман]] |вышыня вусьця = |сьцёк = 5,75 м³/с |нахіл = |плошча_басэйну = 758,9 км² |краіны_басэйну = [[Летува]] |левыя_прытокі = |правыя_прытокі = |мапа = |катэгорыя_вікісховішча = }} '''Стрэва''' ({{lang-lt|Strėva}}) — рака ў паўднёва-ўсходняй [[Летува|Летуве]], правы прыток [[Нёман]]у. Працякае праз [[Троцкі раён]], [[Электрэнскае самакіраваньне]] і [[Кашадарскі раён|Кашадарскі раён]]. ==Цячэньне== Выток знаходзіцца ў вёсцы [[Мацканцішкі]], за 5 км на ўсход ад [[Высокі Двор|Высокага Двара]]. У самым вярхоўі цячэ на [[Усход|ўсход]], працякае праз ланцуг азёраў: ''Шамука'', ''Драбужы'', ''Спінджук'', ''Спіндзюс'', далей паварочвае на [[Поўнач|поўнач]] і працякае яшчэ праз некалькі азёраў: ''Станка'', ''Гілушы'', ''Эглі'', ''Стрэві'', ''Стрэвайці'', крыху далей — ''Нестрэванці''. Далей Стрэва працякае праз [[Электрэнскае вадасховішча]] і навакольныя сажалкі і цячэ ў [[Захад|заходнім]] кірунку. Каналам рэчышча Стрэвы накіраванае ўздоўж возера ''Ільгіс''. Упадае ў [[Ковенскае вадасховішча]] каля вёскі ''Ляшыні''. У тым самым месцы ў вадасховішча ўпадае таксама вадавод з К''руоніскай гідраакумулюючай электрастанцыі''. ==Прытокі== Правыя — [[Лукня]], [[Бяржулі]], [[Дубрэйка]], [[Думбле]], [[Кальпе]], [[Жыжмара]]. Левыя — [[Дабінта]], [[Вуоласта]], [[Спэнгла]], [[Кемента]], [[Кяртус]], [[Лімшус]]. ==Гідралёгія== Характэрная шырыня даліны 200—400 м, найбольш пашыраецца каля [[Жыжмары|Жыжмараў]] — да 1,5 км. Вышыня берагоў: у вярхоўях — 0,4—2,0 м, да вёскі ''Бублі'' — 2—4 м, у нізоўях месцамі да 40 м. Шырыня рэчышча да Электрэнскага вадасховішча — 1,5—12 м, ніжэй за яго — 15—20 м. У нізоўях трапляюцца водмелі. Сярэдні нахіл рэчышча — 137 см/км. Сярэдняя хуткасьць плыні — 0,1—0,3 м/с, у нізоўях — 0,7—1,0 м/с. ==Гаспадарчае выкарыстаньне== Стрэва перагароджаная ў некалькіх месцах: * Багданоніскае вадасховішча ГЭС (60,5 км ад вусьця, 95,5 га) * Электрэнскае вадасховішча (Электрэнскія моры, 45,5 км ад вусьця, 1240 га) * Пастрэвіскае вадасховішча ГЭС (27,1 км ад вусьця, 18 га) * Бубліскае вадасховішча У [[1962]] годзе на рацэ была пабудаваная [[Плаціна|плаціна]], у выніку чаго ўтварылася Электрэнскае вадасховішча — трэцяе паводле велічыні штучнае возера ў Лутуве. Побач знаходзіцца Электрэнская электрастанцыя, у наш час найважнейшая летувіская [[Электрычная станцыя|электрастанцыя]]. Каля Семялішак дзейнічае водамерная (гідрамэтрычная) станцыя. ==Населеныя пункты і масты== Буйнейшыя паселішчы над Стрэвай: ''Стрэвінінкі'', ''Стрэва'', ''Багданоны'' (Троцкі раён), ''Семялішкі'', ''Пастрэвы'', [[Электрэны]], ''Новыя Кетавішкі'' (Электрэнскае самакіраваньне), ''Кудоні'', ''Лютоні'', ''Бачконі'', ''Мура-Стрэвінінкі'', [[Жыжмары|Жыжмары]], ''Мядзіняй-Стрэвінінкі'', ''Біяўтоні'' (Кайшадорскі раён). Найбольш вядомыя масты: ''Жыжморскі мост'', ''Тадараўскі мост''. ==Гісторыя== У [[1348]] годзе на лёдзе замерзлай Стрэвы адбылася бітва паміж войскам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім (Крыжацкім) ордэнам]] — так званая [[Бітва на Стрэве]]. ==Ахова прыроды== Вярхоўі ракі ўваходзяць у ''Выскадворскі рэгіянальны парк'', нізоўі — у ''Рэгіянальны парк Ковенскага вадасховішча''. Рака цячэ і праз тэрыторыі заказьнікаў: краявіднага заказьніка вярхоўяў Стрэвы і гідраграфічнага заказьніка вытокаў Стрэвы, якія належаць да Выскадворскага рэгіянальнага парку, а таксама краявіднага заказьніка Стрэвы, які належыць да Рэгіянальнага парку Ковенскага вадасховішча. Непадалёк ад азёраў Спіндзюс і Драбужаціс утварылася Стрэўская карставая западзіна, да якой вядзе пешаходная сьцежка. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Прытокі Нёмана}} [[Катэгорыя:Прытокі Нёману]] [[Катэгорыя:Рэкі Летувы]] px8l32gb9qvgi626gzu14ajsx89ftbk 2697899 2697862 2026-10-28T09:10:04Z Jim 415 /* Гаспадарчае выкарыстаньне */ артаграфія 2697899 wikitext text/x-wiki {{Рака |назва = Стрэва |арыгінальная_назва = {{мова-lt|Strėva|скарочана}} |выява = Streva.jpg |подпіс = Стрэва каля Семелішкаў |даўжыня = 73,6 км |выток = каля [[Высокі Двор|Высокага Двара]] |вышыня_вытоку = |вусьце = [[Нёман]] |вышыня вусьця = |сьцёк = 5,75 м³/с |нахіл = |плошча_басэйну = 758,9 км² |краіны_басэйну = [[Летува]] |левыя_прытокі = |правыя_прытокі = |мапа = |катэгорыя_вікісховішча = }} '''Стрэва''' ({{lang-lt|Strėva}}) — рака ў паўднёва-ўсходняй [[Летува|Летуве]], правы прыток [[Нёман]]у. Працякае праз [[Троцкі раён]], [[Электрэнскае самакіраваньне]] і [[Кашадарскі раён|Кашадарскі раён]]. ==Цячэньне== Выток знаходзіцца ў вёсцы [[Мацканцішкі]], за 5 км на ўсход ад [[Высокі Двор|Высокага Двара]]. У самым вярхоўі цячэ на [[Усход|ўсход]], працякае праз ланцуг азёраў: ''Шамука'', ''Драбужы'', ''Спінджук'', ''Спіндзюс'', далей паварочвае на [[Поўнач|поўнач]] і працякае яшчэ праз некалькі азёраў: ''Станка'', ''Гілушы'', ''Эглі'', ''Стрэві'', ''Стрэвайці'', крыху далей — ''Нестрэванці''. Далей Стрэва працякае праз [[Электрэнскае вадасховішча]] і навакольныя сажалкі і цячэ ў [[Захад|заходнім]] кірунку. Каналам рэчышча Стрэвы накіраванае ўздоўж возера ''Ільгіс''. Упадае ў [[Ковенскае вадасховішча]] каля вёскі ''Ляшыні''. У тым самым месцы ў вадасховішча ўпадае таксама вадавод з К''руоніскай гідраакумулюючай электрастанцыі''. ==Прытокі== Правыя — [[Лукня]], [[Бяржулі]], [[Дубрэйка]], [[Думбле]], [[Кальпе]], [[Жыжмара]]. Левыя — [[Дабінта]], [[Вуоласта]], [[Спэнгла]], [[Кемента]], [[Кяртус]], [[Лімшус]]. ==Гідралёгія== Характэрная шырыня даліны 200—400 м, найбольш пашыраецца каля [[Жыжмары|Жыжмараў]] — да 1,5 км. Вышыня берагоў: у вярхоўях — 0,4—2,0 м, да вёскі ''Бублі'' — 2—4 м, у нізоўях месцамі да 40 м. Шырыня рэчышча да Электрэнскага вадасховішча — 1,5—12 м, ніжэй за яго — 15—20 м. У нізоўях трапляюцца водмелі. Сярэдні нахіл рэчышча — 137 см/км. Сярэдняя хуткасьць плыні — 0,1—0,3 м/с, у нізоўях — 0,7—1,0 м/с. ==Гаспадарчае выкарыстаньне== Стрэва перагароджаная ў некалькіх месцах: * Багданоніскае вадасховішча ГЭС (60,5 км ад вусьця, 95,5 га) * Электрэнскае вадасховішча (Электрэнскія моры, 45,5 км ад вусьця, 1240 га) * Пастрэвіскае вадасховішча ГЭС (27,1 км ад вусьця, 18 га) * Бубліскае вадасховішча У [[1962]] годзе на рацэ была пабудаваная [[Плаціна|плаціна]], у выніку чаго ўтварылася Электрэнскае вадасховішча — трэцяе паводле велічыні штучнае возера ў Летуве. Побач знаходзіцца Электрэнская электрастанцыя, у наш час найважнейшая летувіская [[Электрычная станцыя|электрастанцыя]]. Каля Семялішак дзейнічае водамерная (гідрамэтрычная) станцыя. ==Населеныя пункты і масты== Буйнейшыя паселішчы над Стрэвай: ''Стрэвінінкі'', ''Стрэва'', ''Багданоны'' (Троцкі раён), ''Семялішкі'', ''Пастрэвы'', [[Электрэны]], ''Новыя Кетавішкі'' (Электрэнскае самакіраваньне), ''Кудоні'', ''Лютоні'', ''Бачконі'', ''Мура-Стрэвінінкі'', [[Жыжмары|Жыжмары]], ''Мядзіняй-Стрэвінінкі'', ''Біяўтоні'' (Кайшадорскі раён). Найбольш вядомыя масты: ''Жыжморскі мост'', ''Тадараўскі мост''. ==Гісторыя== У [[1348]] годзе на лёдзе замерзлай Стрэвы адбылася бітва паміж войскам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім (Крыжацкім) ордэнам]] — так званая [[Бітва на Стрэве]]. ==Ахова прыроды== Вярхоўі ракі ўваходзяць у ''Выскадворскі рэгіянальны парк'', нізоўі — у ''Рэгіянальны парк Ковенскага вадасховішча''. Рака цячэ і праз тэрыторыі заказьнікаў: краявіднага заказьніка вярхоўяў Стрэвы і гідраграфічнага заказьніка вытокаў Стрэвы, якія належаць да Выскадворскага рэгіянальнага парку, а таксама краявіднага заказьніка Стрэвы, які належыць да Рэгіянальнага парку Ковенскага вадасховішча. Непадалёк ад азёраў Спіндзюс і Драбужаціс утварылася Стрэўская карставая западзіна, да якой вядзе пешаходная сьцежка. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Прытокі Нёмана}} [[Катэгорыя:Прытокі Нёману]] [[Катэгорыя:Рэкі Летувы]] e8pii859ojxlmnzbgdhfyvcsaundp41 Пешаход 0 304414 2697842 2026-10-27T12:44:03Z ~2026-57197-24 100884 /* */ 2697842 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shibuya crossing March 2005.jpg|міні|Пешаход]] '''Пешаход''' — гэта чалавек, які перасоўваецца пешшу, няхай гэта будзе ісці ці бегчы. snqn1pnplne587ql9irmwyp6tjnfldw 2697864 2697842 2026-10-27T16:53:56Z Lesnas ättling 11208 дапаўненьне 2697864 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shibuya crossing March 2005.jpg|міні|Пешаход]] '''Пешаход''' — удзельнік дарожнага руху, які не карыстаецца транспартнымі сродкамі. Калі маюцца [[тратуар]]ы, пешаходы рухаюцца па ім. Калі тратуараў няма, пешаходы рухаюцца па праезжай частцы насупраць руху [[транспарт]]у. [[Пешаходны турызм]] зьяўляецца адным зь відаў спартыўнага турызму. == Здароўе і навакольнае асяродзьдзе == Рух пешкі зьяўляецца натуральным відам руху людзей. [[Катэгорыя:Дарогі]] d8httsldx4km3kdiv01jfgsulsqxerk Пэшавар 0 304415 2697887 2026-10-28T07:00:21Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Peshawar?oldid=1381140264 2697887 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Пэшавар |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Пэшавару |Назва на мове краіны = پشاور |Код мовы назвы краіны = ur |Краіна = Пакістан |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Пакістану|Правінцыя]] |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Хайбэр-Пахтунхва]] |Шырата паўшар’е = |Шырата градусаў = 34 |Шырата хвілінаў = 00 |Шырата сэкундаў = 52 |Даўгата паўшар’е = |Даўгата градусаў = 71 |Даўгата хвілінаў = 34 |Даўгата сэкундаў = 03 }} '''Пэшава́р''' ({{мова-ur|پشاور}}) — места ў [[Пакістан]]е, цэнтар правінцыі [[Хайбэр-Пахтунхва]]. Гэта восьмы паводле колькасьці насельніцтва горад краіны, маючы больш за 1,9 мільёнаў жыхароў<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/KP.pdf|загаловак=2023 Census KP|выдавецтва=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.nwfp.gov.pk/AIS-page.php?pageName=Introduction&DistId=1&DeptId=1&LangId=1|загаловак=NWFP Introduction|выдавецтва=Government of Khyber-Pakhtunkhwa|дата доступу=12.12.2007|копія=https://web.archive.org/web/20071030055502/http://www.nwfp.gov.pk/AIS-page.php?pageName=Introduction&DistId=1&DeptId=1&LangId=1|дата копіі=30.10.2007}}</ref>. Разьмешчаны на паўночным захадзе краіны у межах [[Пэшаварская даліна|Пэшаварскай даліны]], які ёсьць шырокім рэгіёнам, што ляжыць на ўсход ад [[Хайбэрскі перацяг|Хайбэрскага перацягу]]. == Гісторыя == Узімку 327—326 гадоў да н. э. [[Аляксандар Македонскі]] падпарадкаваў [[Гандгар]]у падчас свайго паходу да даліны [[Інд]]у<ref>{{кніга|аўтар=Fuller, J.F.C.|спасылка=https://books.google.com/books?id=kDy97Y6lZGUC&q=peshawar&pg=PA71|загаловак=The Generalship Of Alexander The Great|выдавецтва=Da Capo Press|isbn=978-0-306-81330-6}}</ref>. Пасьля Аляксандра Пэшаварская даліна трапіла пад уладу [[Сэлеўк I Нікатар|Сэлеўка I Нікатара]], заснавальніка [[Імпэрыя Сэлеўкідаў|імпэрыі Сэлеўкідаў]]. Па [[Сэлеўкідзка-маур’яўская вайна|Сэлеўкідзка-маур’яўскай вайны]] гэты рэгіён у 303 годзе да н. э. быў падпарадкаваны [[Імпэрыя Маур’яў|імпэрыі Маур’яў]]<ref>{{кніга|аўтар=Pandey, Mithila Sharan|загаловак=The Historical Geography and Topography of Bihar|выдавецтва=Motilal Banarsidass}}</ref>. Калі дзяржава Маур’яў пачала занепадаць, [[Грэка-бактрыйскае царства]], якое базавалася на тэрыторыі сучаснага [[Аўганістан]]у, абвесьціла незалежнасьць ад Сэлеўкідаў і блізу 190 году да н. э. хутка захапіла рэгіён. Пазьней горад быў заваяваны Гандафарам, заснавальнікам [[Інда-Парцянскага царства]]. [[Файл:Islamia College Peshawar 2.jpg|значак|зьлева|Каледж [[Ісламія (каледж)|Ісламія]], пабудаваны за брытанскім часам.]] Пэшавар быў заснаваны пад назвай Пурушапура<ref>{{кніга|аўтар=Chandra, Moti|спасылка=https://books.google.com/books?id=rDL4kA7SWkEC&dq=ancient+peshawar&pg=PA10|загаловак=Trade And Trade Routes In Ancient India|выдавецтва=Abhinav Publications|год=1977|isbn=9788170170556}}</ref> на раўнінах Гандгары ў шырокай Пэшаварскай даліне пасьля 100 году<ref>{{кніга|аўтар=Heitzman, James|загаловак=The City in South Asia|выдавецтва=Routledge|isbn=978-1-134-28962-2}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Sandhu, Gurcharn Singh|загаловак=A military history of ancient India|выдавецтва=Vision Books}}</ref>. Мажліва, ён быў названы ў гонар індуісцкага раджы Пуруша, які кіраваў гэтым горадам<ref>{{кніга|аўтар=Jaffar, S. M.|загаловак=An Introduction to Peshawar|выдавецтва=S.M.S. Khan}}</ref>. У I стагодзьдзі места перайшло пад кантроль [[Куджула Кадфіз|Куджулы Кадфіза]], заснавальніка [[Кушанскае царства|Кушанскай імпэрыі]]<ref>{{кніга|аўтар=Abrams, Harry N.|загаловак=The Year One: Art of the Ancient World East and West|выдавецтва=Metropolitan Museum of Art|старонкі=133|isbn=978-0-87099-961-1}}</ref>. Горад стаў зімовай сталіцай гэтага краю<ref>{{кніга|аўтар=Le, Huu Phuoc|спасылка=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&q=hephthalite+peshawar&pg=PA51|загаловак=Buddhist Architecture|выдавецтва=Grafikol|старонкі=51|isbn=978-0-9844043-0-8}}</ref>. Каля 260 году н. э. войскі сасанідзкага імпэратара [[Шапур I|Шапура I]] напалі на Пэшавар <ref>{{кніга|аўтар=Puri, Baij Nath|загаловак=Buddhism in Central Asia|выдавецтва=Motilal Banarsidass|isbn=9788120803725}}</ref> і нарабілі сур’ёзныя пашкоджаньні будысцкім помнікам і манастырам ва ўсёй Пэшаварскай даліне<ref name="Grandeur" >{{кніга|аўтар=Samad, Rafi U.|спасылка=https://books.google.com/books?id=pNUwBYGYgxsC&dq=purushapura&pg=PA119|загаловак=The Grandeur of Gandhara: The Ancient Buddhist Civilization of the Swat, Peshawar, Kabul and Indus Valleys|выдавецтва=Algora Publishing|isbn=978-0-87586-859-2}}</ref>. Паход Шапура таксама прывёў да разбурэньня велічнай ступы і манастыра ў самім горадзе<ref name="Grandeur" />. Пасьля гэтага кушаны апынуліся ў залежнасьці ад [[Дзяржава Сасанідаў|Сасанідзкай імпэрыі]], а іхняя магутнасьць пачала хутка слабець<ref>{{кніга|аўтар=Wink, Andre|загаловак=Al-Hind: The Slavic Kings and the Islamic conquest, 11th–13th centuries|выдавецтва=BRILL|isbn=978-0-391-04174-5}}</ref>, паколькі сасаніды перакрылі прыбытковыя гандлёвыя шляхі, што вялі на захад<ref name="Grandeur" />. У далейшым горад быў пад кантролем розных дзяржаваў у розныя часы, як то быў у складзе [[Імпэрыя Гупта|імпэрыі Гупта]], [[Газнэвідзкая імпэрыя|Газнэвідзкай імпэрыі]], [[Мангольская імпэрыя|Мангольскай імпэрыі]], [[Дэлійскі султанат|Дэлійскага султанату]], [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў|імпэрыі Вялікіх Маголаў]] і гэтак далей. Па паразах сікхаў у [[Першая ангельска-сыкхская вайна|Першай ангельска-сыкхскай вайне]] (1845—1846) і [[Другая ангельска-сікхская вайна|Другой ангельска-сікхскай вайне]] (1849) частка іхніх тэрыторыяў была захопленая [[Брытанская Ост-Індзкая кампанія|Брытанскай Ост-Індзкай кампаніяй]]. Брытанцы аднавілі стабільнасьць пасьля разбуральнага пэрыяду сікхскага кіраваньня<ref>{{кніга|аўтар=Hopkins, B.|загаловак=The Making of Modern Afghanistan|выдавецтва=Springer|isbn=978-0-230-22876-4}}</ref>. Падчас [[Паўстаньне сыпаяў|Паўстаньня сыпаяў]] 1857 году чатыры тысячы жаўнераў мясцовага гарнізону былі раззброеныя без кровапраліцьця. Адсутнасьць баявых дзеяў у час паўстаньня азначала, што Пэшавар пазьбег маштабных разбурэньняў, якія закранулі многія іншыя часткі [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]]. Пасьля гэтых падзеяў мясцовыя правадыры сталі на бок брытанцаў. У 1947 годзе Пэшавар стаў часткай новаўтворанай дзяржавы [[Пакістан]] і ператварыўся ў адзін з галоўных культурных цэнтраў паўночна-заходняй часткі краіны. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://cmgp.gkp.pk/ Афіцыйны сайт]. [[Катэгорыя:Пэшавар| ]] ks6jflx8eshbqw2lulxac9wmaxis2wq Гайдарабад (Пакістан) 0 304416 2697896 2026-10-28T08:52:54Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Hyderabad,_Pakistan?oldid=1381036453 2697896 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Гайдарабад |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Гайдарабаду |Назва на мове краіны = پشاور |Код мовы назвы краіны = ur |Краіна = Пакістан |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Пакістану|Правінцыя]] |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Сынд]] |Шырата паўшар’е = |Шырата градусаў = 25 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 45 |Даўгата паўшар’е = |Даўгата градусаў = 68 |Даўгата хвілінаў = 22 |Даўгата сэкундаў = 06 }} '''Га́йдарабад''' ({{мова-ur|حيدرآباد}}) — места ў [[Пакістан]]е. Гэта другі паводле велічыні горад правінцыі [[Сынд]] пасьля [[Карачы]] і сёмы паводле колькасьці насельніцтва горад краіны<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.siasat.pk/forum/showthread.php?397650-by-winning-2nd-largest-city-Hyderabad-and-4th-largest-city-Mirpurkhas-MQM-declared-Urban-Sindh-Leader|загаловак=By winning 2nd largest city Hyderabad and 4th largest city Mirpurkhas, MQM declared Urban Sindh Lead &#124; Siasat.pk Forums|выдавецтва=Siasat.pk|дата публікацыі=19.11.2015|дата доступу=14.08.2018|копія=https://web.archive.org/web/20170808074405/https://www.siasat.pk/forum/showthread.php?397650-By-winning-2nd-largest-city-Hyderabad-and-4th-largest-city-Mirpurkhas-MQM-declared-Urban-Sindh-Leader|дата копіі=08.08.2017}}</ref>. Места было заснаванае ў 1768 годзе [[Гулям Шаг Калгор|Гулямам Шагам Калгорам]], прадстаўніком дынастыі Калгораў. Гайдарабад выконваў функцыі сталіцы правінцыі да таго часу, пакуль брытанскія ўлады ў 1840 годзе не перанесьлі адміністрацыйны цэнтар у [[Бамбэйскае прэзыдэнцтва]]. == Гісторыя == Блізу 1757 году рака [[Інд]] пачала зьмяняць сваё рэчышча, што выклікала пэрыядычныя паводкі ў тагачаснай сталіцы дынастыі Калгораў горадзе [[Худабад]]зе. [[Гулям Шаг Калгора]] пастанавіў перанесьці сталіцу далей ад Худабаду і ў 1768 годзе заснаваў Гайдарабад на вапняковым узвышшы на ўсходнім беразе Інду. У тым жа 1768 годзе ён загадаў збудаваць форт на адным з трох узгоркаў Гайдарабаду дзеля абароны сваіх падданых. Будаўніцтва было завершанае ў 1769 годзе, а сам форт займаў плошчу каля 36 акраў<ref name="Talpur" >{{артыкул|аўтар=Talpur, Mir Atta Muhammad|загаловак=The Vanishing Glory of Hyderabad (Sindh, Pakistan)|выданьне=Web Journal on Cultural Patrimony|год=2007}}</ref>. [[Файл:Mir Karam Ali Khan Talpur Tombs were restored in 2016 1.jpg|значак|зьлева|Маўзалеі дынастыі Талпураў.]] Гайдарабад заставаўся сталіцай дзяржавы Калгораў у той час, калі Сынд быў аб’яднаны пад іхняй уладай. У 1773 годзе Мір Фатэг Алі Хан Талпур адабраў у Калгораў горад Худабад і зрабіў яго сваёй сталіцай. Затым, у 1775 годзе, ён захапіў і Гайдарабад<ref name="Talpur"/>. Пасьля таго як Худабад ізноў пацярпеў ад паводкі, у 1789 годзе Талпур перанёс сваю сталіцу ў Гайдарабад. У тым жа годзе ўсчаліся работы па рамонце і перабудове гарадзкога форту, якія расьцягнуліся на тры гады<ref name="Talpur"/>. [[Гэнры Потынджэр]] у пачатку 1830-х гадоў падарожнічаў па рацэ Інд на замову брытанцаў<ref>{{кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=RAON5AW4yUEC&q=hyderabad+sindh+history|загаловак=A Comprehensive History of India, Volume 3|выдавецтва=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=8120725069}}</ref>. Брытанскія войскі разьбілі кіраўнікоў дынастыі Талпураў у [[бітва пры Гайдарабадзе|бітве пры Гайдарабадзе]] 24 сакавіка 1843 году. Пасьля гэтага брытанскі генэрал сэр [[Чарлз Джэймз Нэйпір|Чарлз Нэйпір]] перанёс сталіцу правінцыі ў Бамбэйскае прэзыдэнцтва. У 1880-х гадах брытанцы пабудавалі чыгуначную сетку па ўсім захадзе Паўднёвай Азіі і набылі прыватную кампанію, каб павязаць правінцыю з гандлёвымі шляхамі, якія цягнуліся да [[Кабул]]у. Пазьней гэтая сетка атрымала назву Паўночна-Заходняй дзяржаўнай чыгункі. Горад быў сталіцай правінцыі Сынд у час паміж 1947 і 1955 гадамі. [[Падзел Брытанскай Індыі|Падзел Індыі]] прывёў да масавага выезду значнай часткі індуісцкага насельніцтва гораду. Аднак, як і большая частка Сынду, Гайдарабад не пацярпеў ад шырокамаштабных беспарадкаў, якія адбываліся ў Панджабе і Бэнгаліі<ref>{{артыкул|аўтар=Kumar, Priya|загаловак=Sindh, 1947 and Beyond|выданьне=South Asia: Journal of South Asian Studies|том=39|нумар=4|старонкі=773—789|год=02.12.2016|DOI=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.hyderabad.gov.pk/ Афіцыйны сайт]. [[Катэгорыя:Гайдарабад (Пакістан)| ]] 01lhs50hwhwy6q3xgo0jbhsgxhfpeme Катэгорыя:Гайдарабад (Пакістан) 14 304417 2697897 2026-10-28T08:54:28Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2697897 wikitext text/x-wiki {{Болей}} [[Катэгорыя:Катэгорыі населеных пунктаў Азіі]] [[Катэгорыя:Гарады Пакістану]] 5qnan0f6gq4mq104sbh3vhe405luv5n Шаблён:Выява дня/2026-11-20 10 304418 2697898 2026-10-28T09:08:40Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Olivia O'Brien @ The Fonda 9 01 2021 (51783607674).jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2697898 wikitext text/x-wiki Olivia O'Brien @ The Fonda 9 01 2021 (51783607674).jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> bi3fpo35fghzv9fk033dtgv7uzs1w66 Гайдарабад (Індыя) 0 304419 2697900 2026-10-28T09:11:16Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Hyderabad?oldid=1381861944 2697900 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Гайдарабад |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Гайдарабаду |Назва на мове краіны = హైదరాబాదు |Код мовы назвы краіны = te |Краіна = Індыя |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Штат |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Тэлангана]] |Шырата паўшар’е = |Шырата градусаў = 17 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата паўшар’е = |Даўгата градусаў = 78 |Даўгата хвілінаў = 28 |Даўгата сэкундаў = 29 }} '''Га́йдарабад''' ({{мова-te|హైదరాబాదు}}) — места ў [[Індыя|Індыі]] і сталіца штату [[Тэлангана]]. Горад займае плошчу 650 км² на [[Дэканскае пласкагор’е|Дэканскім пласкагор’і]] ўздоўж берагоў ракі [[Мусі (прыток Крышны|Мусі]] ў паўночнай частцы Паўднёвай Індыі. Разьмешчаны на сярэдняй вышыні 536 мэтраў над узроўнем мора, Гайдарабад у значнай ступені месьціцца на ўзгорыстай мясцовасьці вакол шматлікіх штучных азёраў, сярод якіх найбольш вядомае возера [[Гусэйн-Сагар]], што існавала яшчэ да заснаваньня гораду і знаходзіцца на поўнач ад гістарычнага цэнтру. Паводле перапісу насельніцтва Індыі 2011 году, Гайдарабад быў чацьвертым паводле колькасьці насельніцтва местам краіны. У межах гораду пражывалі каля 6,9 мільёнаў чалавек, а ў Гайдарабадзкай аглямэрацыі налічвалася блізу 9,7 мільёнаў чалавек. == Гісторыя == У 1496 годзе султан Кулі быў прызначаны багманідзкім губэрнатарам Тэланганы. Ён перабудаваў, пашырыў і ўмацаваў стары гліняны форт Галконда, а горад назваў Мугамад-Нагарам. У 1518 годзе ён паўстаў супраць Багманідзкага султанату і заснаваў дынастыю [[Кутб-Шагі]]<ref>{{навіна|аўтар=Nayeem, M.A|спасылка=http://www.hindu.com/thehindu/br/2002/05/28/stories/2002052800050300.htm|загаловак=Hyderabad through the ages|выдавец=The Hindu|дата публікацыі=28.05.2002|копія=https://web.archive.org/web/20090604122609/http://www.hindu.com/thehindu/br/2002/05/28/stories/2002052800050300.htm|дата копіі=04.06.2009}}</ref><ref>{{спасылка|аўтар=Matsuo, Ara|спасылка=http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~islamarc/WebPage1/htm_eng/index/map_e.htm|загаловак=Golconda|выдавецтва=University of Tokyo|дата публікацыі=22.11.2005|дата доступу=18.12.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130613080243/http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~islamarc/WebPage1/htm_eng/index/map_e.htm|дата копіі=13.06.2013}}</ref>. Пяты султан з гэтае дынастыі ў 1591 годзе заснаваў Гайдарабад на берагах ракі [[Мусі (прыток Крышны|Мусі]]<ref>{{кніга|аўтар=Olson, James Stuart; Shadle, Robert|загаловак=Historical dictionary of the British empire|выдавецтва=Greenwood Press|год=1996|isbn=978-0-313-27917-1}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.livemint.com/Leisure/Zad93Q6KZOuM4jrH99qaeN/Opinion--A-Hyderabadi-conundrum.html|загаловак=Opinion A Hyderabadi conundrum|дата публікацыі=15.11.2018|дата доступу=15.11.2018|копія=https://web.archive.org/web/20181115151348/https://www.livemint.com/Leisure/Zad93Q6KZOuM4jrH99qaeN/Opinion--A-Hyderabadi-conundrum.html|дата копіі=15.11.2018}}</ref>, каб пазьбегнуць недахопу вады, ад якога пакутавала Галконда<ref>{{кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=nWYeAAAAMAAJ|загаловак=Developments in administration under H.E.H. the Nizam VII|выдавецтва=Osmania University Press|год=1984}}</ref>. [[Файл:Hyderabad mills.jpg|значак|зьлева|Млыны і канал, які злучаецца з возерам [[Гусэйн-Сагар]].]] 21 верасьня 1687 году, пасьля гадавой аблогі фартэцыі Галконды, Галкондзкі султанат быў падпарадкаваны магольскаму імпэратару [[Аўрангзэб]]у<ref>{{артыкул|аўтар=Richards, J. F.|загаловак=The Hyderabad Karnatik, 1687–1707|выданьне=Modern Asian Studies|том=9|нумар=2|старонкі=241—260|год=1975|DOI=10.1017/S0026749X00004996}}</ref><ref>{{кніга|імя=Waldemar|прозьвішча=Hansen|загаловак=The Peacock throne: the drama of Mogul India|выдавецтва=Motilal Banarsidass|год=1972|старонкі=168 and 471|isbn=978-81-208-0225-4}}</ref>. Далучаны горад Гайдарабад быў перайменаваны ў Дар-уль-Джыгад («Дом вайны»)<ref>{{навіна|аўтар=Nanisetti, Serish|спасылка=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/living-hyderabad-drum-house-on-the-hillock/article21571851.ece|загаловак=Living Hyderabad: drum house on the hillock|выдавец=The Hindu|дата публікацыі=13.12.2017|копія=https://web.archive.org/web/20210226211248/https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/living-hyderabad-drum-house-on-the-hillock/article21571851.ece|дата копіі=26.02.2021}}</ref>, а большасьць земляў Галкондзкага султанату была далучаная ў склад [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў|імпэрыі Вялікіх Маголаў]] як правінцыя Гайдарабад-Субаг<ref>{{артыкул|аўтар=Richards, J. F.|загаловак=The Hyderabad Karnatik, 1687–1707|выданьне=Modern Asian Studies|том=9|нумар=2|старонкі=241—260|год=1975|DOI=10.1017/S0026749X00004996}}</ref>. У 1713 годзе магольскі імпэратар [[Фарухсіяр]] прызначыў [[Мубарыз Хан]]а губэрнатарам Гайдарабаду. Падчас ягонага кіраваньня ён умацаваў гарадзкія муры і здолеў стрымаць як унутраныя, гэтак і суседнія пагрозы<ref name="Richards" >{{кніга|імя=John.F.|прозьвішча=Richards|спасылка=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC|загаловак=The Mughal Empire, Part 1|выдавецтва=Cambridge University Press|год=1993|том=5|старонкі=279–281|isbn=978-0-521-56603-2}}</ref>. У адказ на сталыя загрозы Гайдарабаду з боку іншых суседніх рэгіёнаў нізам (кіраўнік места) склалі дапаможны хаўрусны дагавор з [[Брытанская Ост-Індзкая кампанія|Брытанскай Ост-Індзкай кампаніяй]]. Згодна з гэтым пагадненьнем, часткі Брытанскай індыйскай арміі былі разьмешчаныя ў [[Сэкундарабад|Баляруме]] дзеля абароны места, а нізам выплачваў брытанцам штогадовае ўтрыманьне за гэтыя войскі<ref name="Reg Sal Geo" >{{кніга|імя=Sarojini|прозьвішча=Regani|загаловак=Nizam-British relations, 1724–1857|выдавецтва=Concept Publishing|год=1988|старонкі=130–150|isbn=978-81-7022-195-1}}</ref>. Да 1874 году ў Гайдарабадзе не існавала сучаснай прамысловасьці. Па зьяўленьні тут чыгуначнага спалучэньня ў 1880-х гадах на поўдзень і ўсход ад возера [[Гусэйн-Сагар]]а былі пабудаваныя чатыры фабрыкі<ref>{{спасылка|аўтар=Dayal, Deen|спасылка=https://www.europeana.eu/portal/record/92037/_http___www_bl_uk_onlinegallery_onlineex_apac_photocoll_t_zoomify62268_html.html?start=6&query=|загаловак=The mills, Hyderabad.|выдавецтва=Europeana|дата доступу=31.10.2015|копія=https://web.archive.org/web/20160101224338/http://www.europeana.eu/portal/record/92037/_http___www_bl_uk_onlinegallery_onlineex_apac_photocoll_t_zoomify62268_html.html?start=6&query=|дата копіі=01.01.2016}}</ref>. На пачатку XX стагодзьдзя Гайдарабад ператварыўся ў сучасны горад дзякуючы стварэньню транспартных службаў, падземнай каналізацыі, сыстэмы водазабясьпечаньня, электразабясьпечаньня, тэлекамунікацыяў, унівэрсытэтаў, прамысловых прадпрыемстваў і аэрапорту. Падчас існаваньня [[Брытанская Індыя|Брытанскага Індыі]] Гайдарабадам як княствам працягвалі кіраваць нізамы<ref name="Richards"/><ref name="columbia&TOI" >{{кніга|імя=S. M.|прозьвішча=Ikram|загаловак=Muslim civilization in India|выдавецтва=Columbia University|год=1969|isbn=978-0-231-02580-5}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Rao, Sushil|спасылка=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Testing-time-again-for-the-Pearl-of-Deccan/articleshow/5324913.cms?referral=PM|загаловак=Testing time again for the pearl of Deccan|выдавец=The Times of India|дата публікацыі=11.12.2009|копія=https://web.archive.org/web/20150910232115/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Testing-time-again-for-the-Pearl-of-Deccan/articleshow/5324913.cms?referral=PM|дата копіі=10.09.2015}}</ref>. Пасьля таго як Індыя здабыла незалежнасьць, нізам абвесьціў пра свой намер захаваць незалежнасьць дзяржавы замест таго, каб далучацца да [[Індыя|Індыйскага Зьвязу]] або [[Пакістан]]у<ref name="Reg Sal Geo"/>. У 1948 годзе Кангрэс штату Гайдарабад, заручыўшыся падтрымкай [[Індыйскі нацыянальны кангрэс|Індыйскага нацыянальнага кангрэсу]] і [[Камуністычная партыя Індыі|Камуністычнай партыі Індыі]], пачаўшы кампанію супраць [[Асаф Джаг|Нізама VII]]. 17 верасьня 1948 году Індыйская армія ўзяла пад кантроль Гайдарабад пасьля вайсковай апэрацыі пад кодавай назвай «Апэрацыя Полё». Пасьля паразы сваіх войскаў Нізам VII капітуляваў перад Індыйскім Зьвязам, падпісаўшы Акт аб далучэньні. У выніку ён быў прызначаны [[раджпрамух]]ам (княскім губэрнатарам) штату і займаў гэтую пасаду да ліквідацыі штату 31 кастрычніка 1956 году<ref name="columbia&TOI"/><ref>{{навіна|аўтар=Venkateshwarlu, K|спасылка=http://www.hindu.com/2004/09/17/stories/2004091706840400.htm|загаловак=Momentous day for lovers of freedom, democracy|выдавец=The Hindu|дата публікацыі=17.09.2004|копія=https://web.archive.org/web/20120817055717/http://www.hindu.com/2004/09/17/stories/2004091706840400.htm|дата копіі=17.08.2012}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.ghmc.gov.in/ Афіцыйны сайт]. [[Катэгорыя:Гайдарабад (Індыя)| ]] rwfuqhwshitl1v3gpvf5ides0qwk4uu Катэгорыя:Гайдарабад (Індыя) 14 304420 2697901 2026-10-28T09:12:46Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2697901 wikitext text/x-wiki {{Болей}} [[Катэгорыя:Катэгорыі населеных пунктаў Азіі]] [[Катэгорыя:Гарады Індыі]] n7hdncca6chwzsi6cznq3rs3rog9s9q Старына (Драчкаўскі сельсавет) 0 304421 2697902 2026-10-28T09:19:21Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Іншыя значэньні|Старына}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Старына |Лацінка = Staryna |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Старыны |Герб = |Сьцяг = |Гімн...“ 2697902 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Старына}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Старына |Лацінка = Staryna |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Старыны |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 32 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808071 |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 48 |Шырата сэкундаў = 13 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 02 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Старына́'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 434</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. == Гісторыя== Згодна з перапісам, у 1897 годзе ў Старыне пражывала 480 чалавек. Тады населены пункт адносіўся да ''Ігуменскага павету'' ''Смілавіцкай воласці''. У пачатку [[XX стагодзьдзе|XX стагоддзя]] насельніцтва вёскі налічвала 126 жыхароў, тут працавала школа царкоўнай граматы на 30 вучняў. Пасля 1917 году ў Старыне была адкрыта працоўная школа 1-й ступені на 45 вучняў. У 1930 праведзена калектывізацыя. У часы Вялікай Айчыннай вайны многія вяскоўцы загінулі ў баях з нямецка-фашысцкімі акупантамі. У 1977 годзе да вёскі далучаны хутар ''Падкрыжжа''. <ref>[https://smolevichi-24.by/25052025/4-rebenka-12-vzroslyh-i-8-pensionerov-kak-zhivet-malonaselennaya-derevushka-v-drachkovskom-selsovete/ Газэта «Край смалявіцкі».]{{Ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Samsonaŭka}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] qpz46ov02z22vkoidy88ydv215qkwc1