Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 6289 2697934 2062850 2026-10-28T21:05:03Z Valeriie wiikii 100842 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 2697934 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм | Назва = Прыгоды мішак Гамі | Арыгінальная назва = Disney’s Adventures of the Gummi Bears | Выява = | Памер = | Подпіс выявы = | Тып = | Жанр = | Рэжысэр = | Аўтар сцэнару = | Ролі агучвалі = | Кампазытар = | Аніматары = | Апэратар = | Гукаапэратар = | Прадусэр = | Студыя = | Краіна = | Мова = | Працягласьць = | Прэм’ера = | Бюджэт = | Прыбытак = | Папярэдні = | Наступны = | Спасылка bcdb = | Спасылка imdb = | Спасылка аниматор = | Спасылка rt = | Сайт = | Commons = }} '''Прыгоды мішак Га́мі''' — амэрыканска-японскі [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйны фільм]], зроблены ў [[ЗША]] і іншых краінах у сярэдзіне [[1980-я|1980-х]]. Натхнёны аднайменнымі цукеркамі. Быў зроблены [[Кампанія Ўолта Дыснэя|Кампаніяй Ўолта Дыснэя]], прэм'ера адбылася на канале ''[[NBC]]'' [[14 верасьня]] [[1985]] году. Складаецца з 94 эпізодаў, укладзеных у 65 сэрыяў. Галоўныя пэрсанажы — чалавекападобныя мядзьведзі, але прысутнічаюць і чалавечыя пэрсанажы. Дзея адбываецца ў сярэднявечныя часы ў калісьці шчыльнанаселенай Гамі-Даліне. Асноўны раён Гамі заселены сям'ю мішкамі. У сьвеце існуюць і іншыя Гамі. Вялікія Гамі — уцекачы і чакаюць сыгналу для вяртаньня. Іншыя гамі жывуць ва Ўрсаліі. На баку гамі знаходзяцца людзі з Данвіну (Кароль Грэгар, Прынцэса Кала, Кэвін). Галоўны вораг — Князь Ігтарн, чыя мэта з дапамогай людаедаў кіраваць Данвінам. Бліжэйшы памочнік Ігтарна — людаед Падлізьнік. Мішкі Гамі могуць рабіцца пругкімі праз сок, зроблены з гамі-ягады. Калі чалавек вып'е гэты сок, ён атрымлівае (часова) звышчалавечую сілу (але толькі на адзін дзень), і таму мішкі ўтрымліваюць рэцэпт соку ў сакрэце. Цікава, што ''Прыгоды мішак Гамі'', як і ''[[Гісторыі Качак]]'' ды ''[[Гаргульі]]'', у адрозьненьне ад іншых дыснэеўскіх анімацыйных тэлесэрыялаў маюць заканчэньне. == Гамі == Сямёра Гамі, што жывуць у Гамі-Даліне: * '''Буркун''' (''Gruffi'') — дзелавы і сур'ёзны мішка, які займаецца любой працай * '''Чараўнік''' (''Zummi'') — захоўвае «веды Гамі», чараўнік зь невядомымі магчымасьцямі * '''Бабуля''' (''Grammi'') — матрыярх кляну Гамі, гатуе, прыбірае і робіць Гамі-сок * '''Таўстун''' (''Tummi'') — пражэрлівы тынэйджэр, які хаця і выглядае глупаватым, але затое вельмі сьмелы * '''Сонейка''' (''Sunni'') — юны сымбаль сямейства, якая часьцяком паўстае супраць кляну, але з часам выпраўляецца * '''Малыш''' (''Cubbi'') — наймалодшы з Гамі, які імкнецца стаць рыцарам, заўсёды шукае прыгодаў і часта іх знаходзіць * '''Густа''' (''Gusto'') — гамі-індывідуаліст, ён жыве па-за Гамі-Далінай з туканам Артэ Дэка. Мастак, чый зьменьлівы настрой вельмі залежыць ад таго, як ацэньваюць ягоныя творы. Часам ён наведвае астатніх Гамі ў Гамі-Даліне. == Эпізоды == # Новы пачатак (''A New Beginning'') (22 хв.) # Гамі ў пазалочанай клетцы (''A Gummi In A Gilded cage'') (22 хв.) # Салодкі і кіслы Буркун (''Sweet And Sour Gruffi'') (11 хв.) # Маленькія мішкі згубіліся (''Little Bears Lost'') (11 хв.) # Рэцэпт ад праблемы (''A Recipe for Trouble'') (11 хв.) # Гамі ў дзіўным краі (''Gummi in a Strange Land'') (11 хв.) # Дзень, калі Гамі трымаюцца далей ад доктара (''A Gummi A Day Keeps The Doctor Away'') (11 хв.) # Дуэль чараўнікоў (''Duel of the Wizards'') (11 хв.) # Рабіць як людаеды (''Do Unto Ogres'') (11 хв.) # Лупі, ідзі дадому (''Loopie Go Home'') (11 хв.) # Крылы над Данвінам (''Wings Over Dunwyn'') (22 хв.) # Ніколі не давай Гамі перадыху (''Never Give A Gummi An Even Break'') (11 хв.) # Злы скульптар (''The Sinister Sculptor'') (11 хв.) # Зь імем Гамі (''A Gummi By Any Other Name'') (22 хв.) # Сакрэт соку (''The Secret of the Juice'') (22 хв.) # Ноч гаргульляў (''Night of the Gargoyle'') (11 хв.) # Можна мне яго пакінуць (''Can I keep him'') (11 хв.) # Аракул (''The Oracle'') (11 хв.) # Калісьці мае сьляды зьявяцца (''Someday my prints will come'') (11 хв.) # Дзікая гонка Тоадзі (''Toadie's Wild Ride'') (11 хв.) # Няня фэхтавальніка (''The Fence Sitter'') (11 хв.) # Зумі зажыгае (''Zummi Makes It Hot'') (11 хв.) # Каралеўства за пірог (''My Kingdom For A Pie'') (11 хв.) # Сьвятло перамагае (''Light Makes Right'') (22 хв.) # На некалькі ўладароў болей (''For a Few Sovereigns More'') (11 хв.) # Праз раку і цераз тролей (''Over the River and Through the Trolls'') (11 хв.) # Калі б я быў табой (''If I Were You'') (11 хв.) # Хутчэй, чым хуткасны Таўстун (''Faster Than a Speeding Tummi'') (11 хв.) # Уверх, уверх і прэч (''Up, Up, And Away'') (22 хв.) # Малінавы мсьцівец (''The Crimson Avenger'') (22 хв.) # Мой Гамі за акеанам (''My Gummi Lies Over The Ocean'') (22 хв.) # Расфарбуй мяне, Гамі (''Color Me Gummi'') (11 хв.) # Найшаноўнейшы Гамі (''Gummi Dearest'') (11 хв.) # Ня сьпі, а тое прайграеш (''You Snooze, You Lose'') (11 хв.) # Добры сусед Гамі (''Good Neighbor Gummi'') (11 хв.) # Бурбалкавая праблема (''Bubble Trouble'') (11 хв.) # Блізкае знаёмства з Гамі (''Close Encounters of a Gummi Kind'') (11 хв.) # Па кім трымаецца чараўніцтва (''For Whom The Spell Holds'') (22 хв.) # Зьнямелы рыцар (''A Hard Dazed Knight'') (11 хв.) # Разьвесялі мяне (''Mirthy Me'') (11 хв.) # Рыцары Гамадуна (''The Knights of Gummadoon'') (22 хв.) # Проста Тэд Лоўкі (''Just a Tad Smarter'') (11 хв.) # Зашмат кухарства (''Too Many Cooks'') (11 хв.) # Гамі проста хочуць павесяліцца (''Gummies Just Want To Have Fun'') (11 хв.) # Вока сьведкі (''Eye of the Beholder'') (11 хв.) # Дзень Бівільвівіля (''Day of the Beevilweevils'') (22 хв.) # Гамі на моры (''Gummi's at sea'') (22 хв.) # Без дзявочага рыцара (''Girls Knight out'') (11 хв.) # Здагадайся, хто будзе на абедзе (''Guess Who's Gumming to Dinner'') (11 хв.) # Музыка зачароўвае (''Music Hath Charms'') (11 хв.) # Дрэва ў Данвіне (''A Tree Grows in Dunwyn'') (11 хв.) # Вяртаньне малінавага мсьціўцы (''The Crimson Avenger Strikes Again'') (11 хв.) # Дома лепей (''There's No Place Like Home'') (11 хв.) # Зумі ў сонным царстве (''Zummi in Slumberland'') (11 хв.) # Апошні бой Таўстуна (''Tummi's Last Stand'') (11 хв.) # Бэбі-бум у людаедаў (''Ogre Baby Boom'') (11 хв.) # Шлях па вадзе (''Water Way To Go'') (11 хв.) # Хто сьмяецца апошнім (''He Who Laughs Last'') (22 хв.) # Вопратка для посьпеху (''Dress for Success'') (11 хв.) # Прэста Гама (''Presto Gummo'') (11 хв.) # Топ Гам (''Top Gum'') (22 хв.) # Запамінальны рыцар (''A Knight to Remember'') (11 хв.) # Засьнежаны стары чалавек (''Snows Your Old Man'') (11 хв.) # Манах Тум (''Friar Tum'') (11 хв.) # Белы рыцар (''The White Knight'') (11 хв.) # Надзвычайныя сямёра Гамі (''The Magnificent Seven Gummies'') (22 хв.) # Людаед на адзін дзень (''Ogre For a Day'') (22 хв.) # Праблемы прынцэсы (''Princess Problems'') (11 хв.) # Падробка мядзьведзяў (''Boggling The Bears'') (11 хв.) # Шлях ва Ўрсалію (''The Road to Ursalia'') (22 хв.) # Тое, што ты бачыш — гэта я (''What You See Is Me'') (11 хв.) # Мост праз раку Гамі (''Bridge Over The River Gummi'') (11 хв.) # Гамі — лепшы сябар для Гамі (''A Gummi Is a Gummi's Best Friend'') (11 хв.) # Калі загадваеш жаданьне на камяні (''When You Wish Upon a Stone'') (11 хв.) # Вяртаньне ва Ўрсалію (''Return to Ursalia'') (22 хв.) # Жыцьцё ў баку (''Life of the Party'') (11 хв.) # Сьвет Густа (''The World According To Gusto'') (11 хв.) # Хай гіганты хлусяць у сьне (''Let Sleeping Giants Lie'') (11 хв.) # Ідзем на паляваньне (''A-Hunting We Will go'') (11 хв.) # І яшчэ раз малінавы мсьціўца (''Once More The Crimson Avenger'') (22 хв.) # Перавароты Таксфарда (''Tuxford's Turnaround'') (22 хв.) # Ягады з калючкамі дапамогуць (''Thornberry To The Rescue'') (22 хв.) # Сапраўдная сьмеласьць (''True Gritty'') (22 хв.) # Мішка для качаньня крэсла (''Rocking Chair Bear'') (22 хв.) # Гамі-гармідар (''Patchwork Gummi'') (22 хв.) # Перамена тварамі (''Trading Faces'') (22 хв.) # Хай найлепшая прынцэса пераможа (''May The Best Princess Win'') (22 хв.) # Абрад (''The Rite Stuff'') (22 хв.) # Тоадзі-заваёўнік (''Toadie The Conqueror'') (22 хв.) # Праца Гамі ніколі ня скончыцца (''A Gummi's Work Is Never Done'') (22 хв.) # Галеча, нара і крадзеж (''Beg, Burrow and Steal'') (22 хв.) # Каралева скаргаў (''Queen of the Carpies'') (22 хв.) # Праблема таўстуна (''Tummi Trouble'') (22 хв.) # Кароль Ігтарн (''King Igthorn'') часткі 1 і 2 (44 хв.) (апошні эпізод) == Гістарычная адметнасьць == ''Прыгоды мішак Гамі'' — першы ў сваім родзе [[анімацыйны тэлесэрыял]], створаны студыяй Дыснэя. Менавіта яго лічаць пачынальнікам «буму» мультыплікацыйных сэрыялаў у [[1980-я]] і [[1990-я]]. У пачатку 1990-х гледачы маглі пабачыць сэрыял па расейскіх тэлеканалах. Цікава, што да сярэдзіны 1990-х гг. асобныя сэрыі мультфільма ў перакладзе на беларускую мову дэманстраваліся на Беларускім тэлебачаньні (у рамках праграмы "Калыханка"). == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.imdb.com/title/tt0088528/ Пра сэрыял на сайце imdb.com] [[Катэгорыя:Мультыплікацыйныя сэрыялы]] [[Катэгорыя:Мультфільмы Ўолта Дыснэя]] 8e8iz7q6wymvs24p21lh1jcoib34ias 0 6813 2697918 2697661 2026-10-28T13:40:01Z Франак Радзівіл 96369 2697918 wikitext text/x-wiki {{Ня блытаць|Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі}} {{Іншыя значэньні}} {{Краіна |Назва = Беларусь |НазваЎРоднымСклоне = Беларусі |Лацінка = Biełaruś |НазваНаДзяржаўнайМове = Рэспубліка Беларусь |Сьцяг =Flag of Belarus.svg |Герб =Coat of arms of Belarus (2020–present).svg |герб =Coat of arms of Belarus.svg |НацыянальныДэвіз = неафіцыйна [[Жыве Беларусь!]]{{Няма крыніцы}} |Месцазнаходжаньне = Europe-Belarus (orthographic projection).svg |АфіцыйнаяМова = [[беларуская мова|беларуская]]{{Заўвага|У 1995 годзе [[Аляксандар Лукашэнка]] незаконна ([[De facto|дэ-факта]]) надаў дзяржаўны статус [[Расейская мова|расейскай мове]]}} |Сталіца = [[Менск]] |НайбуйнейшыГорад = [[Менск]] |ТыпУраду = [[Прэзыдэнцкая рэспубліка]] |ПасадыКіраўнікоў = Кіраўнік [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыйнай <br> адміністрацыі]]{{Заўвага|абвешчаны [[Расея]]й «[[Прэзыдэнт Беларусі|прэзыдэнтам]]»}} |ІмёныКіраўнікоў = [[Аляксандар Лукашэнка]]<br>([[інаўгурацыя]] [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году#Рэакцыі|аспрэчвалася]]) |Плошча = 207 596,76<ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] (на 1 студзеня 2010 г.)</ref> |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = 83-е |АдсотакВады = 2,26% (4702 км²)<ref name="gki" /> |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2019 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 91-е |Насельніцтва = 9 413 446<ref name="nn2019">[https://nn.by/?c=ar&i=246398 Нас засталося 9,41 мільёна чалавек. Па выніках перапісу насельніцтва скарацілася на 41 тысячу] NN.by</ref> |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 45,3 |ЭтнічныСклад = [[беларусы]] (84,9%),<br />[[расейцы]] (7,5%),<br />[[палякі]] (3,1%),<br />[[украінцы]] (1,7%)<ref name="belstat-perapis">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Перепись населения 2009 г. Выходные регламентрые таблицы. Национальный состав населения, гражданство: население по национальности и родному языку]{{ref-ru}}</ref> |КанфэсійныСклад = [[праваслаўны]]я (60%),<br />[[каталік]]і (15—20%)<ref name="DieWelt">{{Літаратура/DieWelt}}{{ref-de}}</ref> |Пісьменнасьць = 98%<ref name="DieWelt"/> |ГодАцэнкіСУП = 2012 |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = |СУП = $146,745 млрд<ref>{{спасылка|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=913&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=103&pr.y=5 |загаловак=Belarus |выдавец=International Monetary Fund |дата=3 лістапада 2014}}</ref><!--PPP--> |СУПНаДушуНасельніцтва = $15 633 |Валюта = [[Беларускі рубель]] [[Файл:BYN symbol.svg|9px|baseline|link=Сымбаль беларускага рубля|class=skin-invert-image]] |КодВалюты = BYN |ЧасавыПас = [[UTC+3|FET]] |ЧасРозьніцаUTC = +3 |ЧасавыПасУлетку = |ЧасРозьніцаUTCУлетку = |НезалежнасьцьПадзеі = — абвешчаная<br />— згубленая<br /><br />— абвешчаная<br />— прызнаная |НезалежнасьцьДаты = ад [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<br />25 сакавіка 1918<br />1 студзеня 1919<br />ад [[СССР]]<br />27 ліпеня 1990<br />25 жніўня 1991 |ДзяржаўныГімн =My Belarusy vocal.ogg |АўтамабільныЗнак = BY |ДамэнВерхнягаЎзроўню = [[.бел]], [[.by]] |ТэлефонныКод = 375 |Дадаткі = [[Файл:Рэґіёны_Беларусі.svg|284пкс|цэнтар|Мапа Беларусі]] |ПодпісПадВыявайМесцазнаходжаньня=Рэспубліка Беларусь на мапе сьвету}} '''Белару́сь''', '''Рэспу́бліка Белару́сь''' — [[нацыянальная дзяржава]] [[Беларусы|беларусаў]] у [[Геаграфічны цэнтар Эўропы|геаграфічным цэнтры]] [[Эўропа|Эўропы]], на захадзе [[Усходне-Эўрапейская раўніна|Ўсходне-Эўрапейскае раўніны]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе й [[Украіна]]й на поўдні. [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|Тэрыторыя краіны]] — 207,6 тыс. км² ([[Сьпіс краінаў паводле плошчы|84-я ў сьвеце]]). Колькасьць насельніцтва на 1 кастрычніка [[2019]] году — 9 413 446 чалавекі. Працягласьць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход 650 км<ref>{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 11.</ref>. Сталіца й найбуйнейшае места — [[Менск]], сярод іншых буйных местаў [[Берасьце]], [[Віцебск]], [[Гомель]], [[Горадня]] й [[Магілёў]]. Больш за 40% тэрыторыі краіны мае [[Лес|лясны покрыў]]. [[Гісторыя]] Беларускае дзяржаўнасьці пачалася ад [[Полацкае княства|Полацкага княства]], вядомага паводле пісьмовых крыніцаў з ІХ стагодзьдзя. У [[1307]] годзе яно далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ)]], якое ўтварылася ў сярэдзіне XIII ст. вакол [[Наваградак|Наваградку]] й неўзабаве аб’яднала ўсе [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічныя беларускія землі]]. У 1569 годзе [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] утварыла [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] з [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўствам Польскім]], на карысьць якога страціла [[Падляшша]] й украінскія землі. У выніку трох [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у 1772—1795 гадох землі Беларусі апынуліся пад уладай [[Расейская імпэрыя|Расейскае імпэрыі]], якая праводзіла [[Русіфікацыя Беларусі|палітыку ґвалтоўнае русіфікацыі]]. У пэрыяд распаду Расейскае імпэрыі [[Дзень Волі|25 сакавіка]] 1918 году [[беларусы]] абвясьцілі пра сваю незалежнасьць утварэньнем [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі (БНР)]]. Аднак БНР [[Слуцкі збройны чын|ня здолела абараніць]] сваю тэрыторыю ад [[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія 1 студзеня 1919 году ўтварылі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку (БССР)]]. Тым часам [[Заходняя Беларусь|заходняя частка краіны]] ў выніку складзенага бальшавікамі [[Рыская мірная дамова 1921 году|Рыскага міру 1921 году]] апынулася пад уладай міжваеннае [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскае Рэспублікі]] й была далучаная да БССР толькі ў [[1939]] годзе ў выніку агрэсіі ў бок Польшчы [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] й [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюзу (СССР)]]. Беларусь страціла кожнага трэцяга свайго жыхара ў час спусташальнае [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнае вайны]]<ref>Axell A. Russia’s Heroes, 1941-45. — Carroll & Graf Publishers, 2002. P. 247. {{ISBN|0-7867-1011-X}}.</ref>, па сканчэньні якое ў [[1945]] годзе стала адным зь сяброў-заснавальнікаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў]]. У час [[Распад СССР|распаду СССР]] 27 ліпеня 1990 году [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнт БССР]] [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|абвясьціў пра дзяржаўны сувэрэнітэт рэспублікі]], а 25 жніўня 1991 году — пра незалежнасьць Беларусі. Першы прэзыдэнт [[Аляксандар Лукашэнка]] ў 1995 годзе ўсталяваў у краіне [[Русіфікацыя Беларусі#Рэжым Лукашэнкі|прарасейскі]] [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны рэжым]]<ref>[http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm «Essential Background — Belarus»]. Human Rights Watch.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus «Human rights by country — Belarus»]. Amnesty International Report 2007.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12037486 «'Hundreds of protesters arrested' in Belarus»]. BBC News.</ref>, які выявіўся ґвалтам, катаваньнямі й [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] беларусаў у час здушэньньня [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]] супраць фальсыфікацыі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|прэзыдэнцкіх выбараў 2020 году]]<ref>[https://www.radabnr.org/belarus-sanctions-nov-2020/ Рада БНР заклікае да санкцый супраць рэжыму Лукашэнкі і да ціску на Расею], [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]], 16 лістапада 2020 г.</ref>. Больш за 70% грамадзянаў Беларусі пражывае ў местах. Больш за 80% грамадзянаў этнічныя [[беларусы]], этнічную меншасьць складаюць пераважна [[расейцы]], [[палякі]] й [[украінцы]]. Дзяржаўная мова — [[беларуская мова|беларуская]], аднак адным з наступстваў [[Русіфікацыя Беларусі|шматгадовае палітыкі ґвалтоўнае русіфікацыі]] (у тым ліку [[Рэфэрэндум 1995 году ў Беларусі|рэфэрэндуму 1995 году]]) стаў [[De facto|фактычны]] афіцыйны статус [[расейская мова|расейскае мовы]]. Згодна з [[канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|канстытуцыяй]] краіна ня мае афіцыйнае [[рэлігія|рэлігіі]], тым часам асноўнай [[Хрысьціянства|хрысьціянскай]] канфэсіяй лічыцца [[праваслаўе]]. Другая паводле папулярнасьці хрысьціянская канфэсія — [[каталіцтва]], праваслаўныя й каталіцкія [[Каляды]] й [[Вялікдзень]] традыцыйна адзначаюцца як дзяржаўныя [[Сьвята|сьвяты]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby/org66/master/text1400.htm Закон Республики Беларусь от 19 декабря 1991 г. № 1317-XII «О праздничных днях в Республике Беларусь»]</ref>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Назвы Беларусі|Белая Русь|Літва}} [[Файл:Samogitia, Lituania-Russia Bianca, Moscovia (G. Albrizzi, I. Tirion, 1740).jpg|значак|300пкс|Фрагмэнт мапы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе [[Літва]] (''Lituania'') цалкам атаясамліваецца зь [[Белая Русь|Белай Русьсю]] (''Russia Bianca''), тым часам [[Жамойць]] (''Samogitia'') падаецца асобна ад Літвы, а [[Маскоўская дзяржава|Масковія]] (''Moscovia'') — асобна ад [[Русь|Русі]] ([[Вэнэцыя]], 1740 г.)]] Назва ''[[Белая Русь]]'' пачала ўжывацца датычна часткі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] у XIV—XVI стагодзьдзях, тым часам датычна ўсёй тэрыторыі сучаснае Беларусі выкарыстоўвалася назва ''[[Літва]]''<ref name="CR-1982">Congressional Record; Proceedings and Debates of the Congress. Vol. 128, March 15—24, 1982. [https://archive.org/details/sim_congressional-record-proceedings-and-debates_march-15-24-1982_128-redacted/page/5066/mode/2up?q=licviny P. 5066].</ref>, бо гэтыя землі складалі тэрытарыяльнае ядро [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>{{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)|к}} P. 45.</ref>. Да XVII стагодзьдзя назва ''Белая Русь'' часткова замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускімі землямі]], тым часам дзеля ейных жыхароў існавалі азначэньні ''[[ліцьвіны]]''<ref name="CR-1982"/> й ''[[русіны]]''<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя'' / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — {{Менск (Мн.)}}: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. Па [[Падзелы Рэчы Паспалітай|анэксіі земляў Вялікага Княства Літоўскага]] ўлады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] спрыялі пашырэньню назвы ''беларусы'' (адначасна з фактычнай забаронай афіцыйнага ўжываньня назваў ''Літва'' і ''ліцьвіны'' датычна ''Беларусі'' і ''беларусаў''<ref>Cordasco F. Dictionary of American immigration history. — Metuchen, 1990. [https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny P. 97].</ref><ref>Ethnic groups in Michigan. — Detroit, 1983. [https://archive.org/details/ethnicgroupsinmi0000unse/page/54/mode/2up?q=licviny P. 54].</ref>), бо гэтая назва больш адпавядала [[Імпэрыялізм|імпэрскім інтарэсам]] і дазваляла трактаваць гістарычных ''ліцьвінаў'' як разнавіднасьць [[расейцы|расейцаў («вялікарусаў»)]] дзеля іх [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі]] і [[Летувізацыя|сьціраньня памяці пра шматвекавую ўласную Літоўскую дзяржаўнасьць]]<ref name="Arlou-2012-161">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 161.</ref>. Пазьней, аднак, замест назвы ''Беларусь'' расейскія ўлады пачалі выкарыстоўвацца [[Каляніялізм|каляніяльны]] тэрмін «''[[Паўночна-Заходні край|Северо-западный край]]''». У канцы XIX стагодзьдзя ідэолягі нацыянальнага руху прынялі ''Беларусь'' як нацыянальную саманазву. У 1918 годзе ўтварылася ''[[Беларуская Народная Рэспубліка]]'', а ў 1919 годзе — ''[[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]''. 19 верасьня 1991 году назву БССР зьмянілі на ''Рэспубліку Беларусь''<ref>[http://www.svaboda.org/content/backgrounderembedded/25110956.html 19 верасьня 1991 году], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2013 г.</ref>. У 1993 годзе дэпутаты [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнту Беларусі]] ад [[Апазыцыя БНФ|Апазыцыі БНФ]] выступілі з прапановай прыняць назву ''Беларусь'' замест ''Рэспублікі Беларусь'' — бо слова «[[рэспубліка]]» ў масавай сьвядомасьці асацыявалася ня з формай дзяржаўнага ладу, а з [[Каляніялізм|каляніяльным]] статусам Беларусі ў складзе СССР і не замацоўвала ўсьведамленьне Беларусі як незалежнае краіны. Аднак актывізацыя прарасейскіх настрояў у значнай часткі дэпутацкага корпусу перашкодзіла прыняцьцю гэтае прапановы<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. З улікам гістарычнае дзяржаўнае пераемнасьці ў 2005 годзе вылучалася прапанова прыняць поўную назву краіны ''[[Вялікае Княства Літоўскае]] Беларусь'' з захаваньнем скарочанай назвы — ''Беларусь''<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=100976 Вялікае Княства Літоўскае Беларусь — пражэкцёрства ці візіянэрства?], [[Наша Ніва]], 11 лістапада 2005 г.</ref><ref>[http://pazniak.info/page_belarus-litva Беларусь-Літва], Пэрсанальны сайт [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]], 27 сьнежня 2016 г.</ref>. Раней з 1950-х гадоў беларускі мовазнаўца й гісторык [[Ян Станкевіч]] укараняў датычна Беларусі назву ''Вялікалітва''<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Як беларусы называлі сябе і сваю мову ў розныя часы? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 76.</ref>. == Сымболіка == {{Асноўны артыкул|Сымболіка Беларусі|Герб Беларусі|Сьцяг Беларусі}} {{Падвойная выява|справа|Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|145|Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1920).jpg|145|Беларускія дзяржаўныя герб [[Пагоня]] (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг]] (направа) на паштоўках часоў змаганьня за незалежнасьць [[Беларуская Народная Рэспубліка|першай нацыянальнай дзяржавы]]}} З 1995 году ў Беларусі паралельна існуюць дзьве сыстэмы сымбаляў<ref name="Lalkou">[[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] [http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан] // [[ARCHE Пачатак]]. № 1 (21), 2002. С. 98—112.</ref> — традыцыйная гістарычная беларуская (законная дзяржаўная сымболіка Беларусі) і незаконна абвешчаная «дзяржаўнай» штучная сымболіка [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]]. [[Беларусы|Беларуская]] [[нацыянальная сымболіка]], якая захоўвае дзяржаўны статус [[de jure]]<ref name="Navumcyk"/><ref>[https://www.svaboda.org/a/24978195.html «Афіцыйны беларускі сьцяг — таксама палітычны сымбаль»], [[Радыё Свабода]], 6 траўня 2013 г.</ref>: * [[Бел-чырвона-белы сьцяг]]{{Заўвага|У назьве сьцяга ўжываецца адметная скарочаная форма прыметніка (''бел-''), якая ёсьць адзнакай высокага (паэтычнага) стылю. Таксама сустракаецца азначэньне сьцяга з звычайнай поўнай формай прыметніка — ''бела-чырвона-белы сьцяг''. Тым часам скарот ''БЧБ'', на думку мовазнаўцы [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]], у гутарковай мове лепей замяняць на ''наш сьцяг''.}}<ref>[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/biel-cyrvona-biely/30172690.html Ці правільна казаць «бел-чырвона-белы»? А слову ўжо сто гадоў], [[Радыё Свабода]], 19 верасьня 2019 г.</ref> — гістарычны нацыянальны сьцяг беларусаў<ref name="Tkacou-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref>, дзяржаўны сьцяг Беларусі (з 1918 году). Гэта палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзьвюх белых і адной чырвонай між імі. Утвараецца зь беларускіх нацыянальных колераў<ref>Пастанова Вучонага савета [[Інстытут гісторыі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] ад 12 верасня 1991 года // Народная газета. 7 лютага 1995. С. 1.</ref> на аснове традыцыйнага нацыянальнага гербу [[Пагоня|Пагоні]]<ref name="Tkacou-391"/>. Гістарычна-культурная каштоўнасьць беларускага народа<ref name="tut.by_11.11.2020">[https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»], [[TUT.BY]], 11.11.2020 г.</ref>, зьвязаная зь дзьвюма найважнейшымі падзеямі беларускае гісторыі — [[Трэцяя Ўстаўная грамата|абвяшчэньнем незалежнасьці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|нацыянальнае дзяржавы]] 25 сакавіка 1918 году й [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|ейным аднаўленьнем]] 25 жніўня 1991 году<ref name="Navumcyk-10.11.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30940395.html Ці патаптаўся б амапавец па фатаздымку сваёй маці], [[Радыё Свабода]], 10 лістапада 2020 г.</ref>. * [[Пагоня|Герб Пагоня]] — дзяржаўны герб Беларусі, традыцыйны нацыянальны герб беларусаў<ref name="Tkacou-391"/>, з колераў якога ўтвараецца нацыянальны [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. Гэта выява ўзброенага вершніка на белым кані на чырвонай [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]. Вершнік трымае ў паднятай правай руцэ меч, у левай — [[Тарча (дасьпехі)|тарчу]] з [[Крыж#Патрыяршы|шасьціканцовым крыжам]]. Дзяржаўны герб [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] й [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускае Народнае Рэспублікі]], [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|гістарычна-культурная каштоўнасьць Беларусі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=C20700578 Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 14 траўня 2007 г. № 578 «Аб статусе гісторыка-культурных каштоўнасцей»]</ref> {{Падвойная выява|справа|Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1951–1991).svg|145|Flag of Belarus.svg|145|[[Сьцяг БССР]] (налева) і [[Чырвона-зялёны сьцяг|яго мадыфікацыя]] для [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] (направа)}} {{Падвойная выява|справа|Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1981–1991).svg|145|Coat of arms of Belarus (2020–present).svg|145|[[Герб БССР]] (налева) і [[Герб расейскай акупацыйнай адміністрацыі ў Беларусі|яго мадыфікацыя]] для рэжыму Лукашэнкі (направа)}} Афіцыйныя сымбалі [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскае акупацыйнае адміністрацыі]] ў Беларусі ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>[http://www.bielarus.org/open.php?n=508&a=5 Антыбеларуская дзейнасьць прыхільнікаў Лукашэнкі] // [[Беларус (газэта)|Беларус]]. № 508, травень 2005 г.</ref><ref>[[Зянон Пазьняк|Пазьняк З.]] [http://pazniak.info/page_dziynyiya_spravyi_y_belaruskim_zamejjyi Дзіўныя справы ў беларускім замежжы], Афіцыйны сайт Зянона Пазьняка, 19 красавіка 2005 г.</ref>), незаконна абвешчаныя «дзяржаўнымі сымбалямі Беларусі» ўказам [[Аляксандар Лукашэнка|Лукашэнкі]] ад 12 чэрвеня 1995 году на фармальнай падставе сфальсыфікаванага [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндуму 14 траўня 1995 году]], які праводзіўся ва ўмовах [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|тэрору супраць беларусаў]]<ref name="Navumcyk">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>: * [[Чырвона-зялёны сьцяг]]<ref name="NN-2020">[https://nn.by/?c=ar&i=262559 Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ], [[Наша Ніва]], 22 лістапада 2020 г.</ref> (''ЧЗ-сьцяг'') — [[Расея|расейскі]] [[Каляніялізм|каляніяльны]]<ref name="NN-2020"/> сьцяг рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі (этнацыду) беларусаў]]. Гэта палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную й зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка разьмяшчаецца арнамэнт, чырвоны на белым фоне. Мадыфікацыя [[Сьцяг Беларускай ССР|сьцяга БССР]] часоў кіраваньня [[Ёсіф Сталін|Сталіна]], распрацаванага мастаком [[Мікалай Гусеў|Мікалаем Гусевым]], ураджэнцам [[Уладзімерская губэрня|Уладзімерскае губэрні]] [[Расея|Расеі]], які ў 1940 годзе стварыў плякат «Няхай жыве Сталінская Канстытуцыя перамогшага сацыялізму й сапраўднага дэмакратызму», а ў 1941—1944 гадох маляваў партрэты афіцэраў [[Трэці Райх|Нацысцкае Нямеччыны]] й ейнага кіраўніка [[Гітлер]]а<ref>[[Дзяніс Марціновіч|Мартинович Д.]] [https://web.archive.org/web/20210124120522/https://news.tut.by/culture/710425.html Изобразил Гитлера и спасал военнопленного. Кто нарисовал красно-зеленый флаг], [[TUT.BY]], 8.12.2020 г.</ref>. * [[Герб рэжыму Лукашэнкі]] — прыніжальны для [[Беларусы|беларусаў]]<ref>[[Алесь Чайчыц]], [https://www.svaboda.org/a/30435918.html 10 аргумэнтаў за «Пагоню»], [[Радыё Свабода]], 15 лютага 2020 г.</ref> расейскі каляніяльны<ref>Мікулевіч С., Гезгала С. [https://nn.by/?c=ar&i=80310 Сёння — Дзень Пагоні і нацыянальнага сцяга], [[Наша Ніва]], 19 верасьня 2012 г.</ref> герб рэжыму Лукашэнкі. Элемэнт палітыкі русіфікацыі ([[этнацыд]]у) беларусаў. Гэта зялёны контур тэрыторыі Беларусі ў залатых промнях сонца над зямною куляй. Над контурам знаходзіцца чырвоная зорка, зьлева й справа контур абкружае вянок з залатых каласоў, пераплеценых кветкамі [[канюшына|канюшыны]] й [[лён|льну]]. Каласы абвіваюць стужкі колераў [[Чырвона-зялёны сьцяг|чырвона-зялёнага сьцяга]], унізе на стужцы разьмяшчаецца залаты надпіс «Рэспубліка Беларусь». Мадыфікацыя [[герб Беларускай ССР|гербу БССР]], распрацаванага на ўзор [[Герб СССР|савецкага гербу]] [[Расея|Расеі]] й зацьверджанага ў час кульмінацыі [[Ёсіф Сталін|Сталінскага]] [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|тэрору]] ([[генацыд]]у) у 1938 годзе<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}}</ref>. Разам з чырвона-зялёным сьцягам не супадае з [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнымі сымбалямі]] беларусаў і асацыюецца найперш з асобай Лукашэнкі й той палітычнай і сацыяльна-эканамічнай мадэльлю, якую ён увасабляе<ref name="salanda-2019-10">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 10.</ref>. У 2020 годзе пры здушэньні [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў беларусаў супраць фальсыфікацыі выбараў, ґвалту й беззаконьня]] прыхільнікі сыстэмы сымбаляў рэжыму Лукашэнкі адзначыліся дзеяньнямі, якімі канчаткова дыскрэдытавалі гэтую сымболіку<ref name="Paskievic">[https://nn.by/?c=ar&i=265062 «Будучыня гэтага сцяга ім глыбока да аднаго месца»], [[Наша Ніва]], 10 сьнежня 2020 г.</ref> (вывешваньне чырвона-зялёных сьцягоў над [[аўтазак]]амі й будынкамі [[Турма|турмаў]], дзе паводле сьведчаньняў затрыманых, учыняюцца катаваньні, допыты на фоне ЧЗ-сьцяга затрыманых беларусаў з пазнакамі фарбай на твары, якіх здымаюць на відэа<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=262494 Сілавікі пачалі праводзіць допыты затрыманых на фоне чырвона-зялёнага сцяга і здымаць гэта на відэа], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2020 г.</ref>). Сярод іншага, адзначаліся факты катаваньняў (зьбіцьцё непаўналетніх<ref>[https://www.svaboda.org/a/30781512.html «Прымушалі сьпяваць гімн, хто ня ведаў — зьбівалі». У Берасьці вызвалены зь міліцыі падлетак заявіў пра катаваньні], [[Радыё Свабода]], 13 жніўня 2020 г.</ref>, засоўваньне [[АМАП]]аўскіх дручкоў у горла<ref>[https://www.svaboda.org/a/30785310.html «Пхалі дубінку ў горла, білі ў вочы». Школьнік трапіў у кому пасьля нападу АМАПу. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 15 жніўня 2020 г.</ref> й задні праход<ref>[https://www.svaboda.org/a/30850657.html «Разрэзалі шорты ззаду нажом». Мянчук расказаў аб згвалтаваньні АМАПам падчас затрыманьня. ВІДЭА], [[Радыё Свабода]], 21 верасьня 2020 г.</ref>) пад гімн «[[Мы, беларусы]]», які таксама ёсьць мадыфікацыяй [[Ёсіф Сталін|сталінскага]] [[Гімн|гімну]] БССР і складае адно цэлае зь незаконна абвешчанымі «дзяржаўнымі» сьцягам і гербам<ref name="Fralou">[https://web.archive.org/web/20160304135848/http://afn.by/news/i/18676 Старая мелодия Государственного гимна с новыми словами вполне соответствуют переживаемому страной трагическому периоду отечественной истории, считает изветный музыкант А. Фролов], [[БелаПАН]], 11.06.2002 г.</ref>. 24 траўня 2021 году мэр [[Рыга|Рыгі]] [[Мартыньш Стакіс]] разам зь міністрам замежных справаў [[Латвія|Латвіі]] [[Эдгарс Рынкевічс|Эдгарсам Рынкевічсам]] замяніў на адным з пляцаў места чырвона-зялёны сьцяг на [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальны]] [[беларусы|беларускі]] [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белы сьцяг]] з [[Пагоня]]й з наступным абгрунтаваньнем: ''«Сьцяг, што сымбалізуе [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым]], які займаецца дзяржаўным [[тэрарызм]]ам, недарэчны ў мескім асяродзьдзі Рыгі»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/31271172.html Зь Беларусі высылаюць амбасадара Латвіі, дыпляматаў і тэхнічных супрацоўнікаў], [[Радыё Свабода]], 24 траўня 2021 г.</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Беларусі}} === Раньнія часы === Першыя спробы [[чалавек]]а ([[нэандэрталец|нэандэртальца]]) пранікнуць на тэрыторыі Беларусі датуюцца часам 100—35 тысячаў гадоў таму. Пра гэта сьведчаць знаходкі [[Крэмн|крамянёвых]] вырабаў [[Муст’ерская культура|муст’ерскага тыпу]] каля вёскі [[Абідавічы|Абідавічаў]] ([[Быхаўскі раён]]), [[Падлужжа (Чачэрскі раён)|Падлужжа]] ([[Чачэрскі раён]]), [[Сьвяцілавічы (Гомельская вобласьць)|Сьвяцілавічаў]] ([[Веткаўскі раён]]). Найбольш старажытныя паселішчы чалавека, выяўленыя каля вёсак [[Юравічы|Юравічаў]] ([[Каленкавіцкі раён]]) і [[Бердыж]]у ([[Чачэрскі раён]]), адносяцца да эпохі верхняга [[палеаліт]]у, іхны век 26—23 тысячаў гадоў. Яны належалі радавым грамадам [[краманьёнец|краманьёнцаў]]. У сувязі з моцным пахаладаньнем і наступаньнем ледавіка 22—14 тысячаў гадоў таму людзі адышлі з тэрыторыі Беларусі на поўдзень. Па заканчэньні ледавіковай эпохі чалавек зноў вярнуўся на тэрыторыю Беларусі. Цалкам яе тэрыторыю засялілі ў эпоху [[мэзаліт]]у (IX—VI тысячаў да н. э.). Эпоха новага каменнага веку ([[нэаліт]]у) на Беларусі пачалася ў канцы V—IV тысячагодзьдзяў да н. э. і доўжылася каля 2 тыс. гадоў. Значнае павелічэньне насельніцтва ў нэаліце спрыяла ўзьнікненьню новых этнічных супольнасьцяў людзей. На тэрыторыі Беларусі было 5 археалягічных культур: [[дняпроўска-данецкая культура|дняпроўска-данецкая]], [[верхнедняпроўская культура|верхнедняпроўская]], [[нёманская культура|нёманская]], [[нарвенская культура|нарвенская]] і тыповай грабеньчата-ямкавай керамікі. На Беларусі вядома каля 600 нэалітычных паселішчаў, бальшыня іх сканцэнтраваная ў далінах рэк, басэйнаў [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Сож]]у, [[Нёман]]у. У канцы III — пачатку II тысячагодзьдзя да н. э. на тэрыторыю Беларусі праніклі плямёны шнуравой керамікі культуры, якія былі часткай [[індаэўрапейцы|індаэўрапейцаў]] — продкаў сучасных народаў Эўропы, у тым ліку [[славяне|славянаў]] і [[балты|балтаў]]. Узаемадачыненьні прышлых плямёнаў і абарыгенаў характарызаваліся рознымі формамі гаспадаркі і культурнага ўзаемаўплыву і этнічнай асыміляцыі. Мова індаэўрапейцаў мела шмат дыялектаў. Разьвіцьцё ўзаемадачыненьняў прывяло да стварэньня розных індаэўрапейскіх групаў і народаў. Тэрыторыя паўднёвага ўсходу Беларусі і суседнія раёны Ўкраіны займалі плямёны [[сярэдненяпроўская культура|сярэдненяпроўскай культуры]]. Пад уплывам прышлых плямёнаў адбыўся пераход мясцовага насельніцтва да [[бронзавы век|бронзавага веку]] (канец III — пачатак I тысячагодзьдзя да н. э.). У гэты пэрыяд паўднёва-заходнюю тэрыторыю Беларусі сьпярша займалі культуры шнуравой керамікі Палесься, заходняй Беларусі — прыбалтыйскай, Паазер’е — [[Паўночна-беларуская культура|паўночна-беларускай культуры]]. Да сярэдзіны II тысячагодзьдзя да н. э. ў Палесьсі й Прыдняпроўі сфармаваліся [[тшцінецкая культура]] й [[сосьніцкая культура]]. У [[жалезны век|жалезным веку]] (працягваўся ад VIII—VI ст. да н. э. да VIII ст. н. э.) на Беларусі было некалькі археалягічных культур штрыхаванай керамікі, дняпроўска-дзьвінская, мілаградзкая, зарубінецкая, паморская. У асобную культурна-гістарычную групу ў паўднёва-ўсходняй Беларусі вылучаюць помнікі [[Кіеўская культура|кіеўскай культуры]] II—IV ст. н. э., якія бальшыня навукоўцаў лічаць славянскімі<ref name="БелЭН-21">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 21.</ref>. === Утварэньне дзяржаўнасьці === {{Асноўны артыкул|Полацкае княства|Тураўскае княства|Смаленскае княства}} [[Файл:Połacak. Полацак (C. Faber du Faur, 25.07.1812).jpg|значак|300пкс|[[Полацак]]]] [[Файл:Jazep Drazdovič. Usiaslaŭ.jpg|150px|значак|зьлева|[[Усяслаў Чарадзей|Усяслаў Брачыславіч]]]] У V—VIII ст. у паўднёвай частцы Беларусі расьсяліліся славянскія плямёны [[Праская культура|праскай культуры]], сярэднюю і паўночную частку займалі плямёны [[Банцараўская культура|банцараўскай культуры]]. Працэс расьсяленьня славянаў у 2-й палове I тысячагодзьдзя суправаджаўся міжэтнічнымі кантактамі зь мясцовымі балцкімі плямёнамі ([[Літва (племя)|літвой]], [[яцьвягі|яцьвягамі]] і інш.). У IX—XI ст. сфармаваліся супольнасьці [[Крывічы|крывічоў]], [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]], [[Радзімічы|радзімічаў]]. Крывічы ўтваралі тры вялікія групы — полацкую, смаленскую і пскоўскую (паводле назваў іх галоўных [[горад|гарадоў]])<ref name="HB-138">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 138.</ref>. Першая згадка пра дзяржаўныя ўтварэньні на тэрыторыі Беларусі датуецца 862 годам, калі паводле паведамленьня летапісе, князь [[Рурык]], які знаходзіўся ў [[Ноўгарад]]зе, раздаў «''мужам сваім, таму — [[Полацак]], таму — Растоў, таму — Белавозера''»{{зноска|Нарысы|1994|Касцюк|80}}. У замежнай гістарыяграфіі існуе меркаваньне пра тое, што на Русі было дзьве скандынаўскія дынастыі — [[Рурыкавічы]] і Рагвалодавічы</small><ref name="Stender-Petersen">''Stender-Petersen А.'' Varangica. — Aarhus, 1953. Р. 130—131.</ref><ref name="Pritsak">''Pritsak О.'' The Origin of Rus'. — Cambridge (МА), 1981. Vol. 1. Old Scandinavian Sources other than the Sagas. Р. 137.</ref><ref name="Duczko">''Duczko W.'' Viking Rus: Studies on the Presence of Scandinavians in Eastem Europe. — Leiden, 2004. Р. 126—127.</ref>. Навуковец з [[Данія|Даніі]] [[Адольф Стэндэр-Пэтэрсэн]] лічыў, што на Русі ўтварылася дзьве скандынаўска-славянскія дзяржавы — Наўгародзка-Кіеўская і Полацкая. Аўтар падмацоўвае гэта сьведчаньнем з [[Аповесьць мінулых часоў|Аповесьці мінулых часоў]] пра княжаньне ў Полацку Рагвалода, пра скандынаўскае паходжаньне яго імя. Амэрыканскі гісторык [[Амельян Прыцак]] лічыў, што полацкая дынастыя была адзінай з старажытных скандынаўскіх дынастыяў, якая змагла захавацца ў змаганьні з Рурыкавічамі</small><ref name="Мартынюк">''Мартынюк А. В.'' Alba Ruscia: Белорусские земли на перекрестке культур и цивилизаций (Х—ХVI вв.). — Москва, 2015. С. 9.</ref>. Прыкладна ў гэты час на аснове племянного княжаньня крывічоў-палачанаў склалася буйное [[Полацкае княства]] — самастойная моцная сярэднявечная дзяржава на тэрыторыі Беларусі<ref name="HB-138"/>. Яго насельнікі называюцца крывічамі ў летапісах пад 1127, 1129, 1140 і 1162 гадох, таксама ўжывалася назва палачане. Апроч [[Полацак|Полацку]], да яго належалі гарады: [[Віцебск]], [[Менск]], [[Лукомаль]], [[Браслаў]], [[Заслаўе]], [[Лагойск]], [[Ворша]], [[Копысь]], [[Барысаў]]<ref name="HB-139">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у 6 тамох)|1к}} С. 139.</ref>. Полацкае княства мела ўсе атрыбуты дзяржаўнай самастойнасьці — сувэрэнную ўладу князя і [[веча]], адміністрацыю, сталіцу, войска, грашовую сыстэму і іншае<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 3.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 24.</ref>. Адным з такіх атрыбутаў было правядзеньне ўласнай геапалітыкі, якая палягала на супрацьстаяньні агрэсіі [[Кіеўскае княства|Кіеўскага княства]] і ўласнай экспансіі ў бок [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]<ref>[[Міхась Чарняўскі|Чарняўскі М.]] Якія беларускія дзяржавы былі ў старажытнасьці // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. У 980 годзе кіеўскі князь [[Уладзімер Сьвятаславіч]] захапіў Полацак, забіў яго гаспадара [[Рагвалод]]а і далучыў Полацкае княства да Кіеўскага. Аднак ужо за князем [[Ізяслаў Уладзімеравіч|Ізяславам]], сынам Уладзімера і [[Рагнеда|Рагнеды]], унукам Рагвалода, Полацак аднавіў сваю незалежнасьць. Найбольшага росквіту Полацкае княства дасягнула ў XI—XII ст. у час княжаньня [[Усяслаў Брачыславіч|Ўсяслава Брачыславіча]] (1044—1101), які збудаваў [[Сафійскі сабор (Полацак)|Сафійскую саборную царкву]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] У якім часе Полацкае княства дасягнула найбольшае велічы // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 6.</ref>. Пазьней яно падзялілася на ўдзельныя княствы — [[Менскае княства|Менскае]], [[Віцебскае княства|Віцебскае]], [[Друцкае княства|Друцкае]], [[Лагойскае княства|Лагойскае]]. [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (XIX).jpg|150px|значак|зьлева|[[Крыж Эўфрасіньні Полацкай]]]] [[Файл:Smalensk, Dniapro. Смаленск, Дняпро (1787).jpg|значак|300px|[[Смаленск]]]] У сярэдзіне X ст. на землях дрыгавічоў вылучылася [[Тураўскае княства]], якое прыкладна з 988 году трапіла ў залежнасьць ад Кіева. Звычайна вялікія князі кіеўскія надавалі Тураў сваім трэцім сынам. 3 другой паловы XII ст. Тураўскае княства здабыла незалежнасьць і неўзабаве падзялілася на [[Пінскае княства|Пінскае]], [[Клецкае княства|Клецкае]], [[Слуцкае княства|Слуцкае]], [[Дубровіцкае княства|Дубровіцкае]], [[Капыльскае княства|Капыльскае]] і іншыя ўдзельныя княствы. З канца XI ст. тэрыторыю радзімічаў падзялілі паміж сабой [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскае]] і [[Смаленскае княства|Смаленскае]] княствы. Палітычнае адасабленьне Смаленску ад Кіева пачалося ў ХІ ст., а ў 1120-я гады тут усталявалася самастойная дынастыя на чале з [[Расьціслаў Мсьціславіч|Расьціславам Мсьціславічам]] (1125—1259). У гэты час Смаленскае княства дасягнула найбольшага пашырэньня, калі ў яго склад увайшлі [[Крычаў]], [[Прапойск]], [[Амсьціслаў]] (пазьней вылучыўся ва ўдзельнае [[Амсьціслаўскае княства]]), а таксама адабраныя ў Менску [[Копысь]] і [[Ворша]]. У XII—XIII стагодзьдзях удзельныя княствы ўзьніклі на землях Верхняга Панямоньня. Найбольш значную ролю адыгрывалі [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] і [[Наваградзкае княства|Наваградзкае]] княствы. Грамадзкае разьвіцьцё зямель Беларусі праходзіла аднолькавы шлях зь іншымі [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнімі славянамі]], якія ўваходзілі ў склад [[Кіеўская Русь|Русі]]. Тут у X—XII ст. перапляталіся 3 асноўныя сацыяльна-эканамічныя ўклады: [[Першабытнае грамадзтва|грамадзкі]], [[Рабаўладальніцкі лад|рабаўладальніцкі]] і [[Фэадалізм|фэўдальны]], які паступова станавіўся паноўным<ref name="БелЭН-21"/>. У канцы X ст. пачало пашырацца [[хрысьціянства]] паводле [[Бізантыя|бізантыйскага]] абраду. У 992 годзе зьявілася першая [[Полацкая япархія|япархія ў Полацку]], у 1005 годзе — [[Тураўская япархія]], у 1136 годзе — [[Смаленская япархія]]. Аднак элемэнты [[язычніцтва]] ў некаторых мясцовасьцях захоўваліся многія стагодзьдзі. Хрысьціянская царква спрыяла разьвіцьцю беларускае культуры, у тым ліку манумэнтальнага дойлідзтва, малярства, прыкладнога мастацтва, літаратуры<ref name="БелЭН-22">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 22.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{Асноўны артыкул|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Mindaugas 1831 (117707054).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міндоўг]]]] [[Файл:Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (A. Alés, 1835).jpg|300px|значак|[[Наваградак]]]] Створаная за часамі ўдзельных княстваў матэрыяльная і духоўная культура стала падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў ў XIII—XIV стагодзьдзях<ref name="ehb387">{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 387.</ref>. Падобныя працэсы былі праявай і арганічнай часткай мірнага [[балты|балта]]-[[славяне|славянскага]] ўзаемадзеяньня ў біэтнічным рэгіёне верхняга Панямоньня<ref>{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 2.</ref>. Пераход балта-славянскага сымбіёзу на новую ступень эвалюцыі адбыўся з прычыны разбурэньня палітычнай сыстэмы Ўсходняй Эўропы (агрэсія [[Інфлянцкі ордэн|Інфлянцкага]] і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] ордэнаў, [[мангола-татарская навала]])<ref name="kraucevic175">{{Літаратура/Стварэньне Вялікага Княства Літоўскага (1997)|к}} С. 175.</ref>. Утварэньне Вялікага Княства Літоўскага дало магчымасьць насельніцтву краю абараніць сваю незалежнасьць і стварыць умовы для далейшага сацыяльнага, палітычнага, эканамічнага і культурнага разьвіцьця. Вялікае Княства Літоўскае з цэнтрам у [[Наваградак|Наваградку]] паўстала каля 1240-х гадоў, калі на запросіны мясцовых баяраў тут пачаў княжыць [[Міндоўг]]. Абарону краю ачоліў наймацнейшы, правераны ў баёх і выправах ваенны правадыр, этнічнае паходжаньне якога ня мела істотнага значэньня, асабліва ў рэгіёне, дзе два этнасы вякамі жылі ўперамешку<ref name="kraucevic175"/>. Да прыходу Міндоўга цэнтар Гарадзенскага княства перасунуўся ў Наваградак, дзе валадарыў князь Ізяслаў, які, хутчэй за ўсё, мірна перадаў уладу й некаторы час браў удзел у выправах Міндоўга на польскія землі. Працэс фармаваньня новай дзяржавы быў даволі працяглым і адбываўся шляхам дынастычных шлюбаў, пагадненьняў (у рэдкіх выпадках захопу) паміж асобнымі княствамі пры захаваньні палёгак, прывілеяў і пэўнага самакіраваньня (паводле прынцыпу «''старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць''»). Упершыню гэты мэханізм быў выкарыстаны ў дачыненьні Полацку ў 1307 годзе па ўваходжаньні Полацкага княства ў склад ВКЛ, хоць да ўваходжаньня княства ў ім і раней кіравалі літоўскія князі ([[Таўцівіл]]). У дачыненьні да Панямоньня прынцып падобнай аўтаноміі невядомы. [[Файл:Giedzimin. Гедзімін (1709).jpg|150px|значак|зьлева|[[Гедзімін]]]] [[Файл:Vilnius - map by Braun Hogenberg (middle size) (34065617).jpg|300px|значак|[[Вільня]]]] Неўзабаве да Вялікага Княства Літоўскага добраахвотна<ref name="ehb387"/> далучылася рэшта ўдзельных княстваў на тэрыторыі сучаснай Беларусі: [[Полацкае княства|Полацак]] — у 1307 годзе; [[Віцебскае княства|Віцебск]] — у 1320 годзе; [[Берасьцейскае княства|Берасьце]], [[Менскае княства|Менск]], [[Тураўскае княства|Тураў і Пінск]] — у 1320—1330-я<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|к}} С. 8.</ref> гады; [[Амсьціслаўскае княства|Амсьціслаў]] — у 1358 годзе. Найбольш пасьпяхова працэсы аб’яднаньня беларускіх зямель праходзілі ў часе княжаньня [[Гедзімін]]а (1316—1341), які перанёс сталіцу дзяржавы з Наваградку ў [[Вільня|Вільню]]. Важным ягоным дасягненьнем было стварэньне незалежнай ад [[Расейская праваслаўная царква|Масквы]] [[Літоўская мітраполія|Літоўскай праваслаўнай мітраполіі]] з цэнтрам у Наваградку. Адначасна Гедзімін паклаў падмурак [[Русь|рускаму]] вэктару палітыкі Вялікага Княства Літоўскага, які разьвіваўся ў наступныя дзесяцігодзьдзі. Значныя тэрытарыяльныя набыткі Вялікае Княства Літоўскае атрымала ў часе княжаньня [[Альгерд]]а (1345—1377). За ім у склад дзяржавы ўвайшлі [[Севершчына|Чарнігаўска-Северская]], [[Падольле|Падольская]], [[Валынь|Валынская]] і [[Кіеўскае княства|Кіеўская]] землі, [[Смаленскае княства]], а таксама [[Жамойць]]<ref name="ehb389">[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Вялікае Княства Літоўскае: Гістарычны нарыс // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 389.</ref>. У выніку, землі сучаснай Беларусі занялі цэнтральнае месца, што забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне [[беларуская мова|беларускай]] (гістарычнай [[старабеларуская мова|рускай]] або [[літоўская мова|літоўскай]]) мовы як афіцыйнай<ref>[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 223.</ref><ref>[[Мікола Ермаловіч|Ермаловіч М.]] Альгерд // {{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 105.</ref>. Вялікае значэньня дзеля ўмацаваньня ВКЛ мела перамога над [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітве]] 1410 году. За вялікім князем [[Вітаўт]]ам (1392—1430) ВКЛ значна пашырыла сваю тэрыторыю, якая расьцягнулася ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] да [[Чорнае мора|Чорнага]] мораў<ref name="БелЭН-22"/>. [[Файл:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Вітаўт Вялікі]]]] [[Файл:Battle of Grunwald - Kronika tho iesth Historya swiata 1564 (109729736).jpg|значак|300px|[[Грунвальдзкая бітва]]]] На лёс беларускіх зямель у ВКЛ значна паўплываў пераход літоўскае знаці ў канцы XIV ст. у [[каталіцтва]]. Вялікі князь [[Ягайла]] (1377—1392) у 1385 годзе пагадзіўся хрысьціць насельніцтва Літвы паводле каталіцкага абраду ў якасьці адной з умоваў атрыманьня трону польскага караля ([[Крэўская унія|Крэўская унія 1385 году]]). Адгэтуль у ВКЛ пачало насьпяваць нутранае напружаньне паміж праваслаўным і каталіцкім насельніцтвам. З часоў прыняцьця [[Гарадзельскі прывілей|Гарадзельскага прывілею 1413 году]] палітычнае становішча ў ВКЛ пачало характарызавацца дамінаваньнем каталіцкае знаці, якая атрымала вынятковае права на заняцьце дзяржаўных пасадаў і тытул паноў. Усходне-славянскія баяры й князі захавалі свае ўдзелы ў ВКЛ, яны падтрымлівалі дзяржаву, спрыялі росту яе магутнасьці, але імкнуліся павялічыць свой уплыў на прыняцьце палітычных пастановаў. Выразьнікам іх інтарэсаў стаў вялікі князь [[Сьвідрыгайла]] (1430—1432), які пачаў раздаваць дзяржаўныя пасады, замкі і воласьці праваслаўным [[русіны (гістарычны этнонім)|рускім]] фэўдалам, што прывяло да працяглай фэўдальнай вайны ([[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1432—1438 гадоў]]). У 1432 годзе Сьвідрыгайла ўцёк у Полацак, дзе беларускія князі й баяры пасадзілі яго на пасад [[Вялікае Княства Рускае|Вялікага Княства Рускага]], такім чынам адбыўся кароткачасовы раскол ВКЛ, і [[Полацак]] на пэўны час стаў сталіцай беларускае дзяржавы. Каталіцкія вярхі ВКЛ пайшлі на кампраміс. Ягайла [[Прывілей 1432 году|прывілеем 1432 году]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]] [[Прывілей 1434 году|прывілеем 1434 году]] ўраўнавалі праваслаўных фэўдалаў у некаторых эканамічных і палітычных правох з каталікамі. За вялікім князем [[Казімер Ягелончык|Казімерам]] (1440—1492) асобным землям (Наваградзкай, Полацкай, Віцебскай, Смаленскай і інш.) пацьверджаныя правы на аўтаномнае кіраваньне. Казімер зацьвердзіў [[Судзебнік Казімера|судзебнік 1468 году]] — першы ўпарадкаваны збор законаў. Па ягонай сьмерці [[Маскоўская дзяржава]] распачала некалькі войнаў з мэтай супрацьстаяць аб’яднаньню земляў Русі вакол Вялікага Княства Літоўскага. У ходзе гэтых войнаў да Маскоўскай дзяржавы ў XV—XVI ст. адышлі некаторыя ўсходнеславянскія землі ВКЛ. Па няўдачах у войнах палітычныя вярхі ВКЛ пачалі залучаць да больш актыўнага кіраваньня дзяржавай буйных праваслаўных фэўдалаў; праваслаўным ужо фактычна не забаранялася займаць найважнейшыя дзяржаўныя пасады. У 1563 годзе юрыдычна скасавалі палажэньне, паводле якога праваслаўныя фэўдалы не маглі засядаць у гаспадарскай радзе. Вялікі ўплыў на дзяржаўныя справы мелі магнаты [[Астроскія]], [[Хадкевічы]], [[Сапегі]], [[Ільлінічы]] і іншыя<ref name="БелЭН-22"/>. [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|150px|значак|зьлева|[[Леў Сапега]]]] [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (1613).jpg|значак|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1613 год]] Да сярэдзіны XVI ст. канчаткова аформіўся дзяржаўны лад ВКЛ, асновы якога замацаваныя ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1529 году]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1566 году]]. Дзяржаўнай мовай ВКЛ была [[старабеларуская мова]]. Кіраўніком дзяржавы лічыўся [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] (гаспадар). Сумесна з [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай]] ён ажыцьцяўляў найвышэйшы суд. Рада ВКЛ ([[паны-рада]]) узьнікла ў XV ст. як дарадчы орган пры вялікім князю, а да канца XV — пачатку XVI ст. ператварылася ў найвышэйшы орган дзяржаўнае ўлады. З XV ст. на паседжаньні рады запрашаліся прадстаўнікі мясцовых фэўдалаў, г. зн. зьбіраўся [[сойм]]. У 1413 годзе тэрыторыя ВКЛ падзялілася на [[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] й [[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] ваяводзтвы. У пачатку XVI ст. утварыліся [[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]], [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкае]], [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленскае]] й [[Падляскае ваяводзтва|Падляскае]] ваяводзтвы; у выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнае рэформы 1565—1566 гадоў — [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]], [[Менскае ваяводзтва|Менскае]], [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] ваяводзтвы, большасьць зь іх былі падзяляліся на паветы ([[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Вялікага Княства Літоўскага]]). [[Шляхта]] атрымала права браць удзел у [[Павятовы соймік|павятовых сойміках]], дзе выбіраліся паслы (дэпутаты) на [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальны сойм]]. Вялікі ўплыў на лёс ВКЛ зрабіла [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкая вайна 1558—1583 гадоў]]<ref name="БелЭН-22"/>. ==== Рэч Паспалітая ==== {{Асноўны артыкул|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Horadnia. Горадня (1575).jpg|300px|значак|[[Горадня]]]] [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|150пкс|зьлева|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|III Статут ВКЛ]], 1588 г.]] Няўдачы войска Вялікага Княства Літоўскага, у тым ліку заняцьце маскоўскімі войскамі ў 1563 годзе Полацку, падштурхнулі вялікага князя ВКЛ і шляхту да больш цеснага вайсковага і дзяржаўнага зьвязу з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]]. У выніку [[Люблінская унія|Люблінскае уніі 1569 году]] ВКЛ і Каралеўства Польскае аб’ядналіся ў [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыю]] — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Паводле ўмоваў уніі, ВКЛ захоўвала свае адміністрацыйны апарат, заканадаўства, армію, герб [[Пагоня|Пагоню]], дзяржаўную пячатку. Найвышэйшым органам аб’яднанае дзяржавы стаў агульны сойм, які спачатку зьбіраўся на тэрыторыі Каралеўства Польскага, а зь сярэдзіны XVII ст. кожны трэці сойм склікаўся ў [[Горадня|Горадні]] як сымбаль асобнага становішча ВКЛ. Кіраўніком дзяржавы быў кароль Рэчы Паспалітае, якога абірала шляхта. Адначасна ён быў і вялікім князем ВКЛ. У часе работы Люблінскага сойму землі Ўкраіны адышлі да Польшчы, таму ў 1569 году ВКЛ складалася ў асноўным зь літоўскіх і жамойцкіх зямель. Кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторы]] (1576—1586) на чале аб’яднанае арміі вызваліў у 1579 годзе Полацак і перанёс ваенныя дзеяньні на тэрыторыю Масковіі. Пасьпяховае завяршэньне Інфлянцкае вайны паспрыяла ўзмацненьню ролі ВКЛ у Рэчы Паспалітай. Прыняцьце [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|Статуту Вялікага Княства Літоўскага 1588 году]] падкрэсьліла асобае становішча ВКЛ у фэдэрацыйнай дзяржаве з сваім войскам, заканадаўствам, гербам. Скасоўваліся палажэньні уніі, паводле якіх палякі і іншыя замежныя падданыя маглі атрымліваць у ВКЛ зямельныя ўладаньні і адміністрацыйныя пасады<ref name="БелЭН-23">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 23.</ref>. [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XVII) (4).jpg|150px|значак|зьлева|[[Ян Караль Хадкевіч]]]] [[Файл:Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Вялікае Княства Літоўскае (T. Lotter, 1770).jpg|міні|300пкс|Вялікае Княства Літоўскае ({{мова-la|Magnus Ducatus Lithuania|скарочана}}), 1770 год]] У 1596 годзе прымаецца [[Берасьцейская унія]], да яе складаньня падштурхнула стварэньне ў Маскоўскай дзяржаве ў 1589 годзе [[Расейская праваслаўная царква|патрыярхату]], які намагаўся падначаліць сабе праваслаўных жыхароў ВКЛ. Паводле ўмоваў уніі, праваслаўная царква ВКЛ прызнавала вяршэнства [[Папа|папы рымскага]], прыняла каталіцкую дагматыку, аднак захавала сваю абраднасьць і асобную арганізацыю. Да канца XVIII ст. да грэка-каталіцкай (уніяцкай) царквы належала каля 80% насельніцтва Беларусі, у асноўным сялянаў. Праваслаўныя, што не прынялі унію, у пачатку XVII ст. стварылі ўласную царкоўную арганізацыю, узаконеную дзяржаўнай уладай<ref name="БелЭН-24">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 24.</ref>. У выніку [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў]] да ВКЛ вярнулася [[Смаленскае ваяводзтва|Смаленшчына]]. Катастрафічны ўплыў на гаспадарку і культурнае жыцьцё зрабіла [[вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. Перад ёй была [[Паўстаньне Хмяльніцкага|антыфэўдальная вайна 1647—1651 гадоў]], распачатая ўкраінскімі казакамі. Скарыстаўшы сьмерць караля і вялікага князя [[Уладзіслаў Ваза|Ўладзіслава Вазы]] (1633—1648), казакі ўварваліся на [[Палесьсе]] і ўзначалілі мясцовыя выступленьні. У 1654 годзе маскоўскія войскі занялі ўсходнюю Беларусь да Дзьвіны й Дняпра, у 1655 годзе — большую ейную частку. Паводле ўмоваў [[Андрусаўскае замірэньне|Андрусаўскага замірэньня 1667 году]], якое завяршыла гэтую вайну, беларускія землі засталіся ў Рэчы Паспалітай. Да Маскоўскай дзяржавы адышлі Кіеў, левабярэжная Ўкраіна, Севершчына ды Смаленскае ваяводзтва. Масавае вынішчэньне гарадзкога насельніцтва прывяло да заняпаду гарадоў, умацаваньня ў іх пазыцыяў шляхты і да запаволеньня разьвіцьця капіталістычных дачыненьняў. Па вайне ўзмацнілася [[палянізацыя]], якая ахапіла шырокія колы беларускае шляхты й мяшчанаў. [[Ян Казімер]] (1648—1668) празь няўдачы зрокся стальцу. Наступныя каралі й вялікія князі [[Міхал Вішнявецкі]] (1669—1673) і [[Ян Сабескі]] (1674—1696) ня здолелі прадухіліць рост уплыву шляхты і ўтаймаваць яе свавольствы. Абраны на пасад Рэчы Паспалітай саксонскі [[курфюрст]] [[Аўгуст Моцны]] у час [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікае Паўночнае вайны 1700—1721 гадоў]] выступіў хаўрусьнікам маскоўскага гаспадара [[Пётар I|Пятра I]]. Швэды, якія часткова акупавалі Беларусь, падтрымлівалі свайго стаўленіка на стальцы [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. Ваенныя дзеяньні й нутранае змаганьне шляхецкіх груповак прывялі да заняпаду гаспадаркі, якую здолелі адбудаваць толькі да сярэдзіны XVIII ст. Унутрыпалітычная анархія ў краіне працягвалася, звычайным стаў зрыў працы соймаў праз свавольства шляхты. Рэч Паспалітая пачала трапляць пад палітычны ўплыў суседніх дзяржаваў. Апошні кароль й вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] (1764—1795) быў стаўленьнікам маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыны II]], але імкнуўся праводзіць незалежную палітыку. Частка дзяржаўных колаў Рэчы Паспалітае ўзяла курс на мадэрнізацыю палітычнага ладу краіны, найперш на ўмацаваньне цэнтральнае ўлады. У 1764 годзе ўтварыліся Вайсковая й Скарбовая камісіі ВКЛ, у 1773 годзе — [[Адукацыйная камісія]], у 1791 годзе — Камісія паліцыі. [[Файл:Vilenski ŭniversytet, Pahonia. Віленскі ўнівэрсытэт, Пагоня (1781).jpg|300px|значак|[[Віленскі ўнівэрсытэт]]]] [[Файл:Tadevuš Kaściuška. Тадэвуш Касьцюшка (XVIII).jpg|150px|значак|зьлева|[[Тадэвуш Касьцюшка]]]] Разьвіцьцю капіталістычных дачыненьняў перашкаджалі панаваньне магнатаў, нацыянальныя й рэлігійныя супярэчнасьці. Складанае ўнутрыпалітычнае становішча Рэчы Паспалітай імкнуліся выкарыстаць у сваіх інтарэсах Расея, Прусія і Аўстрыя. На іхную карысьць дзеялі розныя групоўкі шляхты. У 1786 годзе ўтварылася [[Барская канфэдэрацыя]] — зьвяз шляхты, накіраваны і супраць ўмяшаньня Расеі ў нутраныя справы дзяржавы, і супраць палітычных рэформаў. Разгром канфэдэрацыі расейскімі войскамі прывёў у 1772 годзе да [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітае]] паміж Расеяй, Прусіяй і Аўстрыяй. Пад уладу Расеі трапілі ўсходнія землі Беларусі з [[Полацак|Полацкам]], [[Віцебск]]ам, [[Магілёў|Магілёвам]], [[Гомель|Гомлем]]. Частка кіроўных колаў бачыла ўратаваньне дзяржавы ў антыфэўдальных рэформах. [[Чатырохгадовы Сойм|Чатырохгадовы сойм 1788—1792 гадоў]] прыняў [[Канстытуцыя 3 траўня 1791 году|Канстытуцыю 3 траўня 1791 году]], паводле якое ўсталяваў апеку дзяржавы над прыгоннымі сялянамі і пашырыў палітычныя правы мяшчанаў, рэарганізаваў і цэнтралізаваў дзяржаўнае кіраваньне. У адказ кансэрватарская шляхта пры дапамозе Расеі стварыла [[Таргавіцкая канфэдэрацыя|Таргавіцкую канфэдэрацыю]], з фармальных запросінаў якой ажыцьцявілася новае ўмяшаньне Расеі. У 1793 годзе адбыўся [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другі падзел Рэчы Паспалітае]], у выніку якога пад уладу Расеі трапілі землі цэнтральнае Беларусі з [[Барысаў|Барысавам]], [[Менск]]ам, [[Слуцак|Слуцкам]], [[Пінск]]ам. Згодніцкая пазыцыя кіроўных колаў Рэчы Паспалітае стала прычынай палітычнага ўздыму, які прывёў да [[Паўстаньне 1794 году|паўстаньня 1794 году]], узначаленага [[Тадэвуш Касьцюшка|Тадэвушам Касьцюшкам]]. Расея накіравала дадатковыя войскі, якія ў шэрагу бітваў здушылі паўстаньне. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітае]] пад уладу Расеі трапілі землі заходняе Беларусі зь Вільняй, Горадняй, Наваградкам, Берасьцем. [[Падляшша]] адышло да Прусіі. Рэч Паспалітая перастала існаваць<ref name="БелЭН-24"/>. === Пад уладай Расейскае імпэрыі === {{Асноўны артыкул|Паўночна-Заходні край|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Michał Kleafas Aginski. Міхал Клеафас Агінскі (J. Grassi, 1782-92).jpg|150px|значак|зьлева|[[Міхал Клеафас Агінскі]]]] [[Файл:Miensk, Vysoki Rynak. Менск, Высокі Рынак (Lauvergne, 1840) (2).jpg|300px|значак|[[Менск]]]] [[Файл:Atlas of Russian Empire (1800). Belorussian governorate.jpg|значак|[[Беларуская губэрня]] з 16 паветаў на мапе 1800 году]] На [[анэксія|анэксаваных]]<ref>[[Кастусь Тарасаў|Тарасаў К.]] На чыім баку былі беларусы ў вайне 1812 году? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 51.</ref> Расейскай імпэрыяй землях усталёўваўся тэрытарыяльна-адміністрацыйны падзел на расейскі ўзор — паветы, правінцыі, губэрні і генэрал-губэрнатарствы. У 1772 годзе ўтварылася [[Беларускае генэрал-губэрнатарства]] ў складзе 2 губэрняў — [[Пскоўская губэрня|Пскоўскай]] (з 1776 году [[Полацкая губэрня|Полацкай]], потым [[Віцебская губэрня|Віцебскай]]) і [[Магілёўская губэрня|Магілёўскай]]. У 1793 годзе ўтварыліся [[Менская губэрня|Менская]], у 1795 — [[Слонімская губэрня|Слонімская]] і [[Віленская губэрня|Віленская]] губэрні. У 1796—1801 гадох тэрыторыя Беларусі ўваходзіла ў [[Беларуская губэрня|Беларускую]], Менскую і [[Літоўская губэрня|Літоўскую губэрні]], якіх у 1801 годзе падзялілі на Віцебскую, Магілёўскую, Менскую, [[Гарадзенская губэрня|Гарадзенскую]] і Віленскую губэрні. У губэрнях ствараліся палаты крымінальнага (дзеялі на аснове права Расейскай імпэрыі) і цывільнага (разьвязвалі цывільныя справы паводле нормаў Статуту ВКЛ 1588 году) судоў. Па прыняцьці прысягі на вернасьць маскоўскай гаспадыні [[Кацярына II|Кацярыне II]] шляхта Беларусі атрымала правы і прывілеі расейскага дваранства. Пры гэтым шляхта страціла права абіраць манарха, разьвязваць мясцовыя справы на ваяводзкіх і павятовых сойміках, ствараць канфэдэрацыі дзеля абароны сваіх вольнасьцяў і прывілеяў. Магнатаў пазбавілі права мець уласныя фартэцыі і войска. Праводзілася чыстка шляхецкага [[Стан (сацыяльная група)|стану]] ([[Разбор шляхты]]). Кацярына II і [[Павал I]] практыкавалі раздачу дзяржаўных зямель з прыгоннымі сялянамі расейскім [[абшарнік]]ам, вайскоўцам і буйным чыноўнікам. На Беларусь пашыралася агульнарасейская сыстэма дзяржаўных падаткаў і павіннасьцяў. Галоўным падаткам стаў падушны, які быў значна цяжэйшы за ранейшы падымны. Сяляне выконвалі паншчыну, плацілі чынш, натуральныя даніны і інш. На мяшчанаў ускладаліся выдаткі на ўтрыманьні выйсковых гарнізонаў, паліцыі, турмаў, гарадзкога магістрату, паштовае службы, навучальных і мэдычных установаў. Цяжкай павіннасьцю для сялянаў і мяшчанаў Беларусі стаў абавязак пастаўляць рэкрутаў на 25-гадовую (з 1834 году — на 20-гадовую, з 1856 году — на 15-гадовую) службу ў войска. Шэраг законаў абмяжоўваў правы [[жыды|жыдоўскага]] насельніцтва: [[мяжа жыдоўскае аселасьці]], падушны падатак і рэкруцкія павіннасьці ўдвая вышэйшыя, чым для хрысьціянаў, кампаніі па прымусовым высяленьні ў гарады й мястэчкі зь сельскае мясцовасьці. [[Урадавы сынод Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўская царква]]) на Беларусі атрымаў дзяржаўны статус, тым часам каталіцкая царква страціла прывілеяванае становішча і трапіла пад кантроль расейскага ўраду. Рымска-каталіцкаму духавенству давалася свабода ў выкананьні рэлігійных абрадаў, але забаранялася схіляць праваслаўных (у тым ліку [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|тых, што прынялі Берасьцейскую унію]]) да пераходу ў рыма-каталіцтва. Каб заахвоціць далучэньне вернікаў [[уніяцтва|ўніяцкае царквы]] да Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквы) выкарыстоўваліся агітацыя, прымус, матэрыяльныя ўзнагароды ўніяцкага духавенства<ref name="БелЭН-25">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 25.</ref>. [[Файл:Kastuś Kalinoŭski. Кастусь Каліноўскі (G. Bonoldi, 1862-63).jpg|150px|значак|зьлева|[[Кастусь Каліноўскі]]]] [[Файл:Lithuanian (1850).jpg|значак|300px|Моўная мапа з этнаграфічнага атлясу ([[Лёндан]], 1850 г.): [[Ліцьвіны#Літоўская_мова|літоўская мова]] (''Lithuanian'') займае ўсю [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічную тэрыторыю беларусаў]] (ад [[Горадня|Горадні]] да [[Смаленск]]у), [[Летувіская мова|жамойцкая мова]] (''Samogitian'') — этнічную тэрыторыю [[Летувісы|летувісаў]]]] Беларуская шляхта ў часе [[Вайна 1812 году|вайны 1812 году]] падтрымала імпэратара [[Францыя|Францыі]] [[Напалеон Банапарт|Напалеона]], маючы спадзеў пры ягонай дапамозе аднавіць ВКЛ і Рэч Паспалітую. 1 ліпеня 1812 году Напалеон падпісаў указ аб утварэньні ВКЛ у складзе Віленскага, Гарадзенскага, Менскага і Беластоцкага дэпартамэнтаў і прызначыў [[Камісія часовага ўраду Вялікага Княства Літоўскага|Часовы ўрад]] з прадстаўнікоў мясцовае шляхты. Галоўнымі ягонымі задачамі былі: мабілізацыя насельніцтва ў францускую армію, яе матэрыяльнае забесьпячэньне, ахова камунікацыў, падтрыманьне парадкаў у тыле і г. д. Напалеон не зрабіў захадаў дзеля ліквідацыі прыгоннага права, таму сярод сялянства ён не атрымаў падтрымкі, якое адказвала на паборы й марадэрства партызанскім рухам<ref name="БелЭН-25"/>. Уплыў [[Француская рэвалюцыя|Францускае рэвалюцыі 1789—1799 гадоў]] і падзеяў 1812 году спрыяў пашырэньню на Беларусі дэмакратычных і нацыянальна-вызвольных ідэяў. У пачатку XIX ст. у [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] й шэрагу навучальных установаў, у [[Літоўскі асобны корпус|Літоўскім асобным корпусе]] дзеялі гурткі мясцовае моладзі, якія выступалі за аднаўленьне Рэчы Паспалітае. Дзеялі таварыства [[Таварыства філяматаў|філяматаў]] і [[Таварыства філярэтаў|філярэтаў]], таварыства «[[Вайсковыя сябры]]». У 1830—1831 гадох адбываецца [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнае паўстаньне]], мэтай якога было аднаўленьне дзяржаўнасьці ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Па ягоным здушэньні расейскі ўрад узяў курс на паступовае аслабленьне эканамічных і палітычных пазыцыяў шляхты й каталіцкага духавенства. Канфіскоўваліся маёнткі ўдзельнікаў паўстаньня, зачыняліся касьцёлы й кляштары, пробашчы і насельнікі якіх мелі дачыненьне да паўстаньня. Узмацніўся «разбор» шляхты. Больш за 10 тысячаў шляхціцаў вылучылі з дваранскага стану. Справаводзтва ў мясцовых дзяржаўных установах і навучаньне ў школах пераводзілася з польскай на расейскую мову. У 1832 годзе расейскія ўлады зачынілі Віленскі ўнівэрсытэт за ўдзел студэнтаў і выкладчыкаў у паўстаньні і «прапольскі дух» выхаваньня. У студзені 1831 году яны скасавалі дзеяньне Статуту ВКЛ 1588 году ў Віцебскай і Магілёўская, у чэрвені 1840 — у Менскай, Гарадзенскай і Віленскай губэрнях. Узмацніліся рэпрэсіі супраць уніяцкай царквы. 12 лютага 1839 году Сабор вышэйшага ўніяцкага духавенства ў Полацку прыняў акт аб «узьяднаньні» ўніятаў з Урадавым сынодам Расейскай імпэрыі (Маскоўскай царквой). Узмацнілася залежнасьць праваслаўнай і каталіцкай царквы ад дзяржавы. У 1841—1843 гадох іх перавялі на дзяржаўнае ўтрыманьне<ref name="БелЭН-26">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 26.</ref>. [[Файл:Congress_Poland_and_Lithuanian_governorates_-_by_Alexander_Voschinin_-_1851_AD.jpg|міні|300пкс|[[Беларусы]] ([[Ліцьвіны|«літоўцы і беларусы»]]) на мапе № 6 атлясу «Географический атлас Российской империи» (1851 г.). Аўтар — тапограф і картограф Аляксандр Ваўчынін (капітан корпусу тапографаў Расейскай імпэрыі)]] Асновай эканомікі беларускіх земляў у XIX стагодзьдзі заставалася сельская гаспадарка, у якой панавала буйнамаянтковае дваранскае землеўладаньне. Попыт на збожжа ў Заходняй Эўропе стымуляваў абшарнікаў да пашырэньня фальваркаў. Да сярэдзіны XIX ст. 97% абшарніцкіх сялянаў беларускіх земляў знаходзіліся на паншчыне, гэта значыць былі прымацаваныя да панскіх фальваркаў і пазбаўленыя магчымасьці пошукаў іншых заработкаў, перасяленьня ў месты, выяўленьня прадпрымальніцкае ініцыятывы ў сфэры прамысловасьці й гандлю, якую мелі аброчныя сяляне ў цэнтральных губэрнях Расейскай імппэрыі. У 1840—1850 гадох на Беларусі выявіўся крызіс фэўдальна-прыгоньніцкіх дачыненьняў: скарачаліся пасевы, зьніжалася ўраджайнасьць, усё большая колькасьць сялянаў ня здольная была плаціць падаткі й выконваць павіннасьці на карысьць дзяржавы; у банкаўска-крэдытных установах было закладзена каля 70% прыгонных сялянаў: нарастаў антыпрыгоньніцкі рух сялянаў. У 1856—1860 гадох масавыя выступленьні сялянаў адбыліся ў 66 маёнтках, 11 зь іх здушаныя войскамі й паліцыяй. Параза ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне 1853—1856 гадоў]] і пагроза сялянскае рэвалюцыі вымусілі маскоўскага гаспадара [[Аляксандар II|Аляксандра II]] распачаць буржуазныя рэформы. 19 лютага 1861 году ён падпісаў Маніфэст і «Палажэньне» аб вызваленьні абшарніцкіх сялянаў ад прыгоннае залежнасьці. У выніку аграрны рэформаў на Беларусі абшарнікі захавалі больш за палову зямлі<ref name="БелЭН-26"/>. [[Файл:Francišak Bahuševič. Францішак Багушэвіч (1880-89).jpg|150px|значак|зьлева|[[Францішак Багушэвіч]]]] [[Файл:Biełarusy. Беларусы (1885).jpg|300px|значак|Беларусы на этнаграфічнай мапе Эўропы з атлясу «Géographie Militaire» ([[Парыж]], 1885 г.)]] Адбываецца [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнае паўстаньне 1863—1864 гадоў]] супраць расейскага панаваньня і за аднаўленьне Рэчы Паспалітай у межах 1772 году, якое пачалося абвяшчэньнем [[Маніфэст 22 студзеня|Маніфэсту Часовага нацыянальнага ўраду]] 10 студзеня 1863 году. На тэрыторыі колішняга [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] паўстаньнем кіраваў [[Кастусь Каліноўскі]], які ачоліў [[Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі]]. Удзельнікі паўстаньня, найперш Кастусь Каліноўскі і яго блізкае кола, карысталіся паролем «''Каго любіш — Люблю Беларусь — То ўзаемна''», вярнулі [[Беларуская мова|беларускую мову]] ва ўрадавае справаводзтва, а таксама выдавалі па-беларуску газэту «[[Мужыцкая праўда]]», праклямацыі і ўлёткі. Гэта прымусіла Нацыянальны ўрад у Варшаве прызнаць гістарычную суб’ектнасьць [[беларусы|беларусаў]] 3 траўня 1863 году ў форме прыняцьця адозвы «Да братоў-беларусаў»<ref>[[Сяргей Абламейка (гісторык)|Абламейка С.]] [https://www.svaboda.org/a/31162393.html Каліноўскі быў беларусам. Даказаць адваротнае немагчыма], [[Радыё Свабода]], 22 сакавіка 2021 г.</ref>. Расейскія ўлады здолелі здушыць гэтае выступленьне, яго ўдзельнікаў рэпрэсавалі. Маёнткі датычных да паўстаньня забіраліся ў расейскі дзяржаўны скарб і на льготных умовах прадаваліся выхадцам з цэнтральных расейскіх губэрняў<ref name="БелЭН-26"/>. [[Файл:Biełarusy. Беларусы (J. Karski, 1903).jpg|300пкс|значак|[[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнаграфічная мапа беларусаў]] (паводле моўнага крытэру), складзеная філёлягам-славістам [[Яўхім Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г.]] Па рэформе 1861 году паскорылася фармаваньне рабочае клясы. Ідэолягамі й выразьнікамі інтарэсаў сялянаў і іншых дробных вытворцаў Расейская імпэрыі выступалі арганізацыі рэвалюцыйных народнікаў («[[Зямля і воля]]», «[[Народная воля]]»). У 2-й палове 1870 — пачатку 1880-х гадоў народніцкія гурткі існавалі ў Магілёве, Менску, Віцебску, Горадні, Пінску, Горы-Горках, Слуцку, Воршы. пераважна сярод вучнёўскае моладзі, вайскоўцаў, работнікаў. Пад уплывам выданьняў польскае сацыялістычнае партыя «[[Пралетарыят (партыя)|Пралетарыят]]» і расейскае групы «Вызваленьне працы» частка народнікаў Беларусі ў сярэдзіне 1880-х гадоў перайшло на пазыцыі [[марксізм]]у. У 1895—1900 гадох у 23 населеных пунктах Беларсі адбыліся 292 эканамічныя стачкі, у якіх брала ўдзел каля 11,5 тысячаў работнікаў. У 1896 годзе ўварыўся [[Рабочы саюз Літвы]], у 1897 годзе — [[Бунд]] (Усеагульны жыдоўскі хаўрус у Літве, Польшчы і Расеі). У 1898 годзе зьезд прадстаўнікоў сацыял-дэмакратычных арганізацыяў Пецярбургу, Масквы, Кіева, [[Екацярынаслаў|Екацярынаслава]] і Бунда, што адбыўся ў Менску, абвясьціў пра ўтварэньне [[Расейская сацыял-дэмакратычная работніцкая партыя|Расейскай сацыял-дэмакратычнай работніцкай партыі]] (РСДРП). У пачатку 1900-х гадоў рабочым рухам у гарадох і мястэчках Беларусі кіравалі арганізацыі Бунду. У Горадні й Берасьці ўплыў на рабочых мелі арганізацыі [[Польская сацыялістычная партыя ў Літве|Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве (ППС)]]. У 1902—1904 гадох на Беларусі зьявіліся арганізацыі партыі сацыялістаў-рэвалюцыянэраў (ПСР). У 1903 годзе ўтварылася [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларуская сацыялістычная грамада (БСГ)]]. У 1903—1904 гадох узьніклі арганізацыі РСДРП ([[Паўночна-заходні камітэт РСДРП]], [[Палескі камітэт РСДРП]]). Сярод жыдоўскага насельніцтва Беларусі з 1890-х гадоў шырокую агітацыю вялі сіяністы. У часе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расеі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] на Беларусі завяршылася партыйнае афармленьне 3 палітычных лягераў: рэвалюцыйнага (РСДРП, ПСР, ППС, БСГ, Бунд, паалей-сіяністаў, сіяністаў-сацыялістаў і інш.), лібэральнага (КДП, Хаўрус дасягненьня раўнапраўя жыдоў у Расеі, сіяністы, Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы й Беларусі), урадавага (Хаўрус расейскага народу, Саюз 17 кастрычніка). У I Дзяржаўную думу ад 5 заходніх губэрняў абралі 36 дэпутатаў, у тым ліку 29 прыхільнікаў кадэтаў. На выбарах у II Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях перамаглі 2 контрарэвалюцыйныя нацыяналістычныя групоўкі — расейская й польская<ref name="БелЭН-27">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 27.</ref>. [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (1921).jpg|150px|значак|зьлева|[[Янка Купала]]]] [[Файл:Vilnia, Zavalnaja. Вільня, Завальная (1907).jpg|значак|300пкс|Рэдакцыя [[Наша Ніва|Нашай Нівы]] на [[Вуліца Завальная (Вільня)|вуліцы Завальнай]] у Вільні, 1907 г.]] Аграрны й палітычны рух сялянаў прымусіў расейскі ўрад прызнаць неабходнасьць рэформаў, вынікам чаго стала [[Сталыпінская аграрная рэформа]]. На выбарах у III Дзяржаўную думу ў 5 заходніх губэрнях чарнасоценцы й акцябрысты заваявалі 29 і 36 месцаў. Каталіцкае насельніцтва Віленскае й Гарадзенскае губэрняў абралі 6 прадстаўнікоў беларуска-польскіх аўтанамістаў («краёўцаў»). З падобнымі вынікамі прайшлі выбары і ў IV Дзяржаўную думу (1912). Чарнасоценна-акцябрысцкія групоўкі і іхныя органы друку адмаўлялі самастойнасьць беларускага этнасу, зьвінавачвалі беларускі нацыянальны рух і ягоную газэту «[[Наша Ніва]]» ў сэпаратызьме. Супраць [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускага нацыянальнага адраджэньня]] выступалі і польскія абшарніцка-клерыкальныя групоўкі. У 1907 годзе амаль усе мясцовыя арганізацыі левых партыяў былі разгромленыя ці вельмі аслабленыя. Сярод меншавікоў і бундаўцаў пашыралася ліквідатарская плынь. Згарнула свае падпольныя структуры БСГ і як партыя часова прыпыніла дзейнасьць. Ейныя кіраўнікі засяродзіліся на легальнай дзейнасьці ў газэце «Наша Ніва» і ўзначалілі беларускі нацыянальна-культурны рух. У 1905—1915 гадох ён прыкметна пашырыўся й набыў міжнародную вядомасьць. Асабліва значныя посьпехі дасягнутыя ў разьвіцьці беларускае літаратуры ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Цётка]], [[Максім Багдановіч]])<ref name="БелЭН-27"/>. 1 жніўня 1914 году Расейская імпэрыя ўступіла ў вайну зь [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыяй]] ([[Першая сусьветная вайна]]). Беларускія губэрні ў ліку першых перавялі на ваеннае становішча. У выніку наступленьня ([[Сьвянцянскі прарыў]], 1915) нямецкія войскі занялі заходнюю частка Беларусі. Да кастрычніка 1915 году фронт стабілізаваўся на лініі [[Дзьвінск]] — [[Паставы]] — [[Баранавічы]] — [[Пінск]]. Вайна прывяла эканоміку Беларусі да заняпаду. У сельскай мясцовасьці адчуваўся недахоп працоўных рук, скараціліся пасяўныя плошчы, паменшала колькасьць жывёлы. Каля 1/3 прамысловых прадпрыемстваў Беларусі былі эвакуяваныя або дэмантаваныя. Гарады Беларусі перапоўнілі вайскоўцы і ўцекачы<ref name="БелЭН-27"/>. Заняцьце амаль усёй Віленскае, Гарадзенскае і заходняе часткі Менскае губэрняў войскамі Нямецкае імпэрыі, мабілізацыя ў войска, масавае бежанства на ўсход на пэўны час дэзарганізавалі беларускі рух. Беларускі нацыянальна-культурныя арганізацыі распадаліся, спынялася выданьне беларускіх газэтаў і кніг. Частка кіраўнікоў «Нашае Нівы» (браты [[Антон Луцкевіч|Антон]] і [[Іван Луцкевіч]]ы, [[Вацлаў Ластоўскі]] і іншыя) засталіся ў Вільні і ўзначалілі камітэт дапамогі пацярпелым ад вайны. У Вільні дзеялі [[Беларуская сацыял-дэмакратычная работніцкая група]], [[Сувязь незалежнасьці і непадзельнасьці Беларусі]]. У якасьці каардынатара беларускага нацыянальнага руху выступаў Цэнтральны саюз беларускіх нацыянальных арганізацыяў на чале зь [[Беларускі народны камітэт|Беларускім народным камітэтам]], пад кіраўніцтвам якога ў 1916—1917 гадох з дазволу уладаў Нямецкае імпэрыі пачалося выданьне школьных падручнікаў, газэты «[[Гоман (1916)|Гоман]]». У 1916 годзе ў Петраградзе зьявіліся штотыднёвыя газэты «[[Дзяньніца]]» й «[[Сьветач (газэта)|Сьветач]]»<ref name="БелЭН-27"/>. === Беларуская Народная Рэспубліка і Беларуская ССР === {{Асноўны артыкул|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:BNR (Ruthienie Blanche) Map 1918.jpg|міні|300пкс|Мапа [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], 1918 г.]] [[Файл:Raman Skirmunt. Раман Скірмунт (1906).jpg|150px|значак|зьлева|[[Раман Скірмунт]]]] [[Першая сусьветная вайна]] паскорыла перамогу [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскае рэвалюцыі 1917 году ў Расеі]]. У выніку зрынаньня самадзяржаўя ўлада перайшла да [[Часовы ўрад Расеі|Часовага ўраду]]. Паводле прыкладу Петраграду на Беларусі ствараліся Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў, народная міліцыя. У Менскім Савеце адзначаўся ўплыў бальшавікоў. Па [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 году ў Расеі|Лютаўскай рэвалюцыі]] аднавіла сваю дзейнасьць і [[Беларуская сацыялістычная грамада|БСГ]]<ref name="БелЭН-28">{{Літаратура/БелЭн|3к}} С. 28.</ref>. Адначасна ўзьнікла шмат іншых беларускі нацыянальных арганізацыяў і суполак ня толькі на тэрыторыі Беларусі, але і ў гарадох Расеі, дзе было шмат беларусаў-уцекачоў. 25—27 сакавіка 1917 году ў Менску адбыўся [[Зьезд беларускіх нацыянальных арганізацыяў]], які выставіў патрабаваньне дзяржаўнае аўтаноміі для Беларусі ў складзе Расейскае фэдэрацыйнае дэмакратычнае рэспублікі, абвясьціў сябе «найвышэйшай краёвай інстытуцыя» да скліканьня Беларускае краёвае рады (БКР), а сваім выканаўчым органам — [[Беларускі нацыянальны камітэт (Менск)|Беларускі нацыянальны камітэт (БНК)]], якому даручыў падрыхтаваць выбары БКР. Ягоным старшынём абралі [[Раман Скірмунт|Рамана Скірмунта]]. Ён жа ўзначаліў дэлегацыю перамоваў з Часовым урадам у пытаньнях аўтаноміі Беларусі. Але ўрад адмовіўся разьвязваць гэтае пытаньне да Ўстаноўчага сходу. Паводле ініцыятывы БСГ у ліпені 1917 году адбыўся [[Зьезд беларускіх арганізацыяў і партыяў]]. На ім БНК замяніла [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацыяў]], рэарганізаваная ў кастрычніку 1917 году ў [[Вялікая беларуская рада|Вялікую беларускую раду (ВБР)]]<ref name="БелЭН-28"/>. 25 кастрычніка 1917 году ў выніку ўзначаленага бальшавікамі ўзброенага паўстаньня ў Петраградзе Часовы ўрад быў скінуты і ўлада перайшла да Савету Народных Камісараў на чале з [[Уладзімер Ленін|Уладзімерам Ульянавым (Леніным)]]. 26 кастрычніка савецкую ўладу абвясьцілі ў Менску. У пачатку лістапада найвышэйшым бальшавіцкім органам улады ў краі стаў Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту. 18—25 лістапада савецкую ўладу прызналі зьезд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, III зьезд сялянскіх дэпутатаў Менскае й Віленскае губэрняў і II зьезд арміяў Заходняга фронту. 26 лістапада абраныя зьездамі выканаўчыя камітэты аб’ядналіся і ўтварылі [[Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту|Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняе вобласьці і фронту (Аблвыкамзах)]]. У сьнежні 1917 — студзені 1918 году адбыліся зьезды Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Віцебскае й Магілёўскае губэрняў, на якіх завяршылася праца з усталяваньня бальшавіцкае ўлады ў гэтых губэрнях. Аблвыкамзах ігнараваў беларускае нацыянальнае пытаньне й не прызнаваў існаваньня самастойнага беларускага народу<ref name="БелЭН-28"/>. [[Файл:Źmicier Žyłunovič (Ciška Hartny). Зьміцер Жылуновіч (Цішка Гартны) (1910-19) (3).jpg|150px|значак|зьлева|[[Зьміцер Жылуновіч]]]] [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1919).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]), 1919 г.]] У адказ на [[Кастрычніцкі пераварот 1917 году ў Расеі]] ВБР разам з Цэнтральнай беларускай вайсковай радай зьвярнулася з «Граматай да беларускага народу», дзе асудзіла дзейнасьць бальшавікоў. ВБР склікала ў Менску [[Першы Ўсебеларускі кангрэс]] 1917 году. I зьезд прызнаў неабходным стварэньне Беларускае дзяржаўнасьці, не прызнаў улады Аблвыкамзаху, таму на загад яго кіраўнікоў быў разагнаны з выкарыстаньнем вайсковае сілы. Частка дэлегатаў стварыла выканаўчы камітэт, а потым Раду зьезду, якая [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] 25 сакавіка 1918 году абвясьціла Беларусь незалежнай і свабоднай дзяржавай — [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай (БНР)]]<ref name="БелЭН-28"/>. Ваенна-палітычныя разьлікі Расеі, міжнароднае становішча, дзейнасьць БНР сталі прычынамі фармальнага прызнаньня бальшавіцкімі ўладамі ў Маскве права беларускага народу на нацыянальную дзяржаўнасьць. Выконваючы пастанову ЦК РКП(б), VI Паўночна-Заходняя абласная канфэрэнцыя ў Смаленску пастанавіла аб абвяшчэньні [[БССР|Беларускае Савецкае Сацыялістычнае Рэспублікі (БССР)]] у межах Віцебскае, Гарадзенскае, Магілёўскае, Менскае, беларускіх паветаў Віленскае, Ковенскае і Смаленскае губэрняў. Утварэньне БССР з сталіцай у Менску 1 студзеня 1919 году абвешчанае маніфэстам [[Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад Беларусі|Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Беларусі]]. Паводле патрабаваньня ЦК РКП(б) 27 лютага 1919 году ўтварылася [[ЛітБел|Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (ЛітБел) ]] з сталіцай у Вільні. Другое абвяшчэньне БССР адбылося 31 ліпеня 1920 году ў Менску<ref name="БелЭН-28"/>. Утварэньне БССР фактычна стала адказам на абвяшчэньне незалежнасьці Беларускае Народнае Рэспублікі, што ад пачатку прызнавалася на афіцыйным узроўні — як зазначаў першы савецкі камісар фінансаў Беларусі [[Ісак Рэйнгольд]] на паседжаньні Цэнтральнага Бюро [[Камуністычная партыя Беларусі|КП(б)Б]] 22 студзеня 1919 году<ref>[[Дзьмітры Гурневіч|Гурневіч Д.]] [https://www.svaboda.org/a/31168020.html «Былі крыкі ў экстазе». (Не)прыдуманае інтэрвію з прэм’ерам БНР Луцкевічам пра 25 сакавіка 1918 году], [[Радыё Свабода]], 25 сакавіка 2021 г.</ref>: {{Цытата| Існаваньне Беларускай Рады змусіла вылучыць Беларускую [Савецкую] Рэспубліку {{арыгінал|ru|Существование Белорусской Рады заставило выдвинуть Белорусскую [Советскую] Республику}} }} У лістападзе — сьнежні 1920 году адбыўся [[Слуцкі збройны чын]], мэтай якога была абарона непадзельнае Беларусі ў [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічных межах]], усталяваньне рэспублікі і прызнаньне Беларускай Народнай Рэспублікі, а таксама незалежнасьць ад Польшчы й Расеі. Слуцкі фронт БНР стаў рэальным вайсковым змаганьнем за незалежнасьць, а [[Першы Слуцкі полк|Слуцкая брыгада]] — увасабленьнем волі беларусаў да свае дзяржаўнасьці<ref name="Viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [https://www.svaboda.org/a/himn-i-dziejaslovy/29837829.html Чаму дзяржаўным гімнам БНР стаў ваяцкі марш «Мы выйдзем шчыльнымі радамі»?], [[Радыё Свабода]], 23 сакавіка 2019 г.</ref>. Аднак Слуцкае выступленьне, урэшце, здушыла [[Чырвоная армія]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Іван Саверчанка]], [[Зьміцер Санько]].|частка=[https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html#chapter117 117. Што такое Слуцкі збройны чын]|загаловак=150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|арыгінал=|спасылка=https://knihi.com/Ivan_Saviercanka/150_pytanniau_i_adkazau_z_historyi_Bielarusi.html|адказны=|выданьне=|месца=[[Вільня]]|выдавецтва=[[Наша Будучыня]]|год=2002|старонкі=|старонак=238|сэрыя=|isbn=9986-9229-6-1|наклад=}}</ref>. === Сярэдняя Літва === [[Файл:Lithuanie historique et ennographique (1920).jpg|значак|300пкс|[[Вялікае Княства Літоўскае|Літва гістарычная]] і [[Летува]] («Літва этнаграфічная»). [[Рыга]], 1920 г.]] {{Асноўны артыкул|Сярэдняя Літва}} Рэспубліка [[Сярэдняя Літва]] — дзяржаўна-палітычнае ўтварэньне на тэрыторыі Віленшчыны і Гарадзеншчыны ў 1920—1922 гадох. Рэспубліка была апошняй спробай аднавіць [[Літва|Літву]] ў гістарычным і [[Канфэдэрацыя|канфэдэрацыйным]] сэнсе (таксама плянавалася ўтварыць Літву Верхнюю і Літву Ніжнюю). Стварэньне дзяржавы стала магчымым у выніку «Бунту Жалігоўскага» дзякуючы Першай [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]] польскай арміі пад кіраўніцтвам ураджэнца [[Ашмянскі павет|Ашмяншчыны]] [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]]. Разьмешчаная вакол гістарычнай сталіцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — [[Вільня|Вільні]] — дзяржава 18 месяцаў была [[буфэрная зона|буфэрнай зонай]] паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]], ад якой залежала, і [[Летува|Летувой]], якая дэкляравала свае правы на гэтую тэрыторыю<ref name="von Rauch">{{Кніга| first=Georg von |last=Rauch |authorlink=Georg von Rauch | editor=Gerald Onn | title =The Baltic States: Years of Independence – Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–40 | year =1974 | pages = 100–102 | chapter =The Early Stages of Independence | chapterurl= https://books.google.com/books?id=emBIdi4LPz8C&pg=PA101 |publisher =C. Hurst & Co| isbn=0-903983-00-1 }}</ref>. [[Файл:Rzeczpospolita Central Lithuania.png|зьлева|значак|Мапа Рэспублікі Сярэдняй Літвы]] Па некаторых затрымках, зьвязаных з пратэстам [[Ліга народаў|Лігі народаў]] ([[Жэнэва]], [[Швайцарыя]]), якая плянавала ўвод міжнародных войскаў, 8 студзеня 1922 году адбыліся выбары ў Сойм і тэрыторыя рэспублікі была [[Анэксія|анэксаваная]] Польшчай. Люцыян Жалігоўскі пазьней у сваіх мэмуарах, выдадзеных у Лёндане ў 1943 годзе, асудзіў палітыку анэксіі і закрыцьця беларускіх школаў ды адмаўленьня ад канфэдэрацыйных плянаў маршалка [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфа Пілсудзкага]] польскім «саюзьнікам»<ref>{{Спасылка|url=http://history-belarus.by/images/img-figures/zeligowski/Zeligowski_Zapomnianae-prawdy.pdf|title=Zapomniane prawdy|author=Żeligowski, Lucjan|year=1943|publisher=F. Mildner & Sons|language = pl}}</ref>. {{Цытата|9 кастрычніка 1920 году заняў Вільню ня польскі генэрал Жалігоўскі, а [[літвін]] Жалігоўскі. Мараю гэтага апошняга было жыць сярод суайчыньнікаў на літоўскай зямлі. Я не вылучаў сярод іх ні палякаў, ні русінаў, ні жмудзінаў. Будучы літвінам, я ніколі не пераставаў быць палякам. Два гэтыя паняцьці зьвязаныя між сабою. Яны ўзаемна дапаўняюць адно другое. | Успаміны Люцыяна Жалігоўскага}} Таксама генэрал захапляўся ідэямі [[панславізм]]у: «''Але ня толькі геаграфічна Літва была сэрцам славянства. Была ім маральна. Яна, адна з усіх славянскіх народаў, магла лёгка пагаварыць з усімі. Як з Польшчай, так з Расеяй, так з Украінай. Уклад псыхічны літоўскіх народаў быў як бы створаны, каб прымірыць усіх. У яго ніколі не было варожасьці, ні нацыянальнай, ні рэлігійнай, ні культурнай''». Некалькімі ж дзесягодзьдзямі раней у пратаколе допыту 19-гадовага рэвалюцыянэра 10 сакавіка 1887 году пазначана, што Юзэф Пілсудзкі казаў:<ref>{{Спасылка|language = be|url = https://euroradio.fm/25-gadou-tamu-bylo-abyaulena-shto-yazep-pilsudski-belarus-fota|title = 25 гадоў таму было аб'яўлена, што Язэп Пілсудскі — беларус (фота)}}</ref> {{Цытата|Завуць мяне Восіп Восіпавіч Пілсудскі; ад роду маю 19 гадоў; паходжаньне і народнасьць дваранін, беларус… | Пратакол допыту Юзэфа Пілсудскага ад 10 сакавіка 1887 г. }} === Беларуская ССР і Заходняя Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка}} [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1924).jpg|міні|300пкс|Мапа Беларусі 1924 году з пазначэньнем тагачасных граніцаў БССР і беларускіх тэрыторыяў у межах іншых дзяржаваў]] Тэрыторыя адноўленае БССР складалася толькі з 6 паветаў Менскае губэрні. Паводле [[Рыская мірная дамова|Рыскае мірнае дамовы]] 1921 году да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] адышла [[Заходняя Беларусь]]. 30 сьнежня 1922 году ўтварыўся [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР), у які ўвайшла і БССР. Паводле прапановы партыйна-савецкага кіраўніцтва БССР цэнтральныя ўлады згадзіліся ў 1924 і 1926 гадох на [[Узбуйненьне БССР|ўзбуйненьне БССР]] шляхам улучэньне ў яе склад часткі Віцебскае і Гомельскае губэрняў. У 1920-я — пачатку 1930-х гадоў у Беларусі праводзіліся сацыялістычная індустрыялізацыя і масавая калектывізацыя сельскае гаспадаркі, у 1924—1929 гадох праводзілася палітыка [[беларусізацыя|беларусізацыі]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1929 пачалася [[Расеізацыя|палітыка абмежаваньня мовы тытульнай нацыі Беларусі]], працягам якой стала [[рэформа беларускага правапісу 1933 году]], якая штучна наблізіла беларускую мову да расейскай. Цяжкім злачынствам супраць усіх пластоў грамадзтва сталі [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычныя рэпрэсіі]], якія набылі сыстэмны характар у пачатку 1930-х гадоў, а найбольшы размах мелі ў 1937—1938 гадох, адна з найстрашнейшых акцыяў — [[Чорная ноч|Ноч расстраляных паэтаў]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Ўкраіну 1939 году|паходу Чырвонае Арміі ў верасьні 1939 году ў Заходнюю Беларусь]] ейную тэрыторыю далучылі да БССР, аднак Віленшчыну перадалі Летуве. Летува атрымала каля 6880 квадратных кілямэтраў (2660 квадратных міляў) тэрыторыі Віленскага краю (у тым ліку Вільню, гістарычную сталіцу Вялікага Княства Літоўскага). Сярод жыхароў Вільні прадстаўнікі сучаснае летувіскае нацыянальнасьці складалі тады ўсяго 3%. Далучэньне земляў ажыцьцяўлялася ў адпаведнасьці з сакрэтным пратаколам да [[Пакт Молатава — Рыбэнтропа|Дамовы аб ненападзе паміж Нямеччынай і СССР]]<ref name="БелЭН-28"/>. [[Файл:Tchernobyl radiation 1996-ru be-x-old.svg|значак|229x229пкс|Мапа радыяактыўнага забруджваньня у выніку [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС.]]]] У час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]] 1941—1945 гадоў (эпізоду [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]) на тэрыторыі Беларусі разгарнулася партызанскае і падпольнае змаганьне. Паводле афіцыйных савецкіх зьвестак, у Савецкай Арміі, савецкіх партызанскі фармаваньнях і шэрагах савецкіх падпольнікаў супраць арміі [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] змагалася больш за 1,5 млн жыхароў Беларусі. Вайна нанесла рэспубліцы велізарныя страты. Паводле сучасных ацэнак, загінуў кожны трэці жыхар Беларусі. Рэспубліка страціла больш за палову нацыянальнага багацьця. У 1945 годзе паводле савецка-польскае дамовы аб дзяржаўнай граніцы ад 18 жніўня 1945 году, 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласьць|Беластоцкае вобласьці]] з горадам [[Беласток]]ам і 3 раёны Берасьцейскае вобласьці ўлады СССР перадалі ў склад [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1945 годзе Беларусь стала сузаснавальніцай [[ААН]], аднак яе ўдзел ня быў самастойным, а падпарадкоўваўся дэлегацыі [[СССР]]. У 1951 годзе зацьвердзілі [[Сьцяг Беларускай ССР|новы сьцяг БССР]], у 1955 годзе — [[Гімн Беларускай ССР|рэспубліканскі гімн]]<ref name="БелЭН-28"/>. У 1986 годзе Беларусь сталася асноўнай ахвярай [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскае катастрофы]]. === Рэcпубліка Беларусь === [[Файл:RIAN archive 52076 Leonid Kravchuk, Stanislav Shushkevich and Boris Yeltsin (cropped).jpg|зьлева|значак| [[Станіслаў Шушкевіч|Шушкевіч]], [[Леанід Краўчук|Краўчук]], [[Барыс Ельцын|Ельцын]] у Белавескай пушчы]] Сацыяльна-эканамічны крызіс другое паловы 1980 — пачатку 1990-х гадоў спрыяў нарастаньню дэзінтэграцыйных працэсаў у СССР. 27 ліпеня 1990 году Вярхоўны савет БССР прыняў [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі|Дэклярацыю аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]]. [[Жнівеньскі путч]] у Маскве (19—21 жніўня 1991) і падтрымка яго кіраўніцтвам КПБ паглыбіла крызіс сыстэму ўлады, якая існавала ў той час у Беларусі. 25 жніўня 1991 году Вярхоўны савет БССР прыпыніў дзейнасьць КПБ на тэрыторыі Беларусі. 19 верасьня 1991 году афіцыйную назву Беларускай дзяржавы зьмянілі на Рэспубліку Беларусь. У якасьці дзяржаўных сымбаляў аднавілі [[Беларусы|беларускія]] [[Нацыянальныя сымбалі|нацыянальныя]] герб [[Пагоня|Пагоню]] і [[бел-чырвона-белы сьцяг]]. У сьнежні 1991 году ў выніку дэнансацыі дамовы 1922 году СССР спыніў існаваньне. 8 сьнежня 1991 году лідэры Беларусі ([[Станіслаў Шушкевіч]]), Украіны ([[Леанід Краўчук]]) і Расеі ([[Барыс Ельцын]]) у [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] падпісалі [[Белавескія пагадненьні|пагадненьне]] аб утварэньні [[Садружнасьць Незалежных Дзяржаваў|Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў]]. У 1994 годзе прынялі [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыю Беларусі]], адбыліся першыя [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 1994 году|прэзыдэнцкія выбары]]. Паводле вынікаў другога туру, першым прэзыдэнтам краіны абралі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]]. Актывізацыя прарасейскіх настрояў ва ўладных колах Беларусі адзначалася яшчэ з восені 1993 году, што выявілася ў працы Канстытуцыйнай Камісіі: большасьць яе сябраў выказаліся за тое, каб упамінаньне крыніцаў Беларускай дзяржаўнасьці — ня толькі Вялікага Княства Літоўскага і Беларускай Народнай Рэспублікі, але і Беларускай ССР — выключыць з тэксту [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]]. Такую пастанову падтрымала большасьць [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|дэпутацкага корпусу]]<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30488810.html У праекце Канстытуцыі 1994 прыгадваліся ВКЛ і БНР], [[Радыё Свабода]], 15 сакавіка 2020 г.</ref>. Увогуле, у 1991—1994 гадох Беларусь была адзінай краінай з былых рэспублік СССР, дзе нацыянальныя палітычныя сілы ня мелі прадстаўніцтва ў міністэрствах і структурах мясцовай выканаўчай улады — фактычна ня мелі доступу да рэальнага кіраваньня дзяржавы<ref name="navumcyk_15.04.2020">[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/30555697.html Беларусь як унікум. Адказ Прэйгерману], [[Радыё Свабода]], 15 красавіка 2020 г.</ref>. Аднак поўнае аднаўленьне [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыйнай]] [[Моўная палітыка|моўнай]] і культурнай палітыкі адбылося толькі па ўсталяваньні Лукашэнкам [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]], што стала вынікам супадзеньня інтарэсаў уладаў Расеі, якія рэанімавалі [[Імпэрыялізм|імпэрскую ідэю]], і Лукашэнкі, які меў спадзяваньні праз далучэньне Беларусі да Расеі замяніць яе нямоглага прэзыдэнта [[Барыс Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.</ref>. У 1995 годзе па [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|акце тэрору ў парлямэнце Беларусі]] ён правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству<ref name="МП">[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]] [https://knihi.com/none/Aniamiennie_Z_kroniki_zniscennia_bielaruskaj_movy.html#chapter13 Ці законны рэфэрэндум 1995 году адносна наданьня дзяржаўнага статусу расейскай мове?] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.</ref><ref name="zapr">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20170814200257/http://jivebelarus.net/language/language-defeat-06.html Грамадзкае сьцьвярджэньне беларускай мовы і парушэньні правоў беларускамоўных людзей] // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы. — Вільня, 2000.</ref><ref name="zapr1">[[Сяргей Запрудзкі|Запрудзкі С.]] [https://web.archive.org/web/20110722003014/http://arche.bymedia.net/2002-1/zapr102.html Моўная палітыка ў Беларусі ў 1990-я гады] // [[Архэ Пачатак]]. №1 (21), 2002.</ref>, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref>[[Сяргей Навумчык|Навумчык С.]] [https://www.svaboda.org/a/27734568.html Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным], [[Радыё Свабода]], 12 траўня 2019 г.</ref>. Па рэфэрэндуме, Лукашэнка пазбавіў беларускія [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальныя сымбалі]] бел-чырвона-белы сьцяг і герб Пагоню статусу афіцыйнай дзяржаўнай сымболікі і надаў дзяржаўны статус [[расейская мова|расейскай мове]]. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|значак|296пкс|[[Марш за свабоду (Менск, 2020)|300-тысячны мітынг супраць фальсыфікацыі выбараў, гвалту і беззаконьня]]. Менск, {{nowrap|16 жніўня 2020 г.}}]] Улетку 1996 году 70 дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня|Вярхоўнага Савету]] паставілі подпісы пад [[імпічмэнт]]ам прэзыдэнту з прычыны парушэньня ім Канстытуцыі Беларусі. У адказ Лукашэнка з парушэньнем Канстытуцыі і закону «Аб народным галасаваньні (рэфэрэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» правёў 24 лістапада 1996 году [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|чарговы рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога разагнаў Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га скліканьня і ўтварыў цалкам падкантрольны [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які стаў найвышэйшым заканадаўчым органам рэжыму ў Беларусі. Адначасна апазыцыю цалкам выціснулі з тэлевізіі і радыё, а апазыцыйным газэтам не давалі друкавацца. У знак пратэсту ў адстаўку падалі прэм’ер-міністар Беларусі, два іншыя міністры і сем судзьдзяў [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага суду]]. У гэтых умовах [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|Злучаныя Штаты]] і [[Эўразьвяз]] адмовіліся прызнаваць легітымнасьць рэфэрэндуму. Тым часам Лукашэнка канцэнтраваў у сваіх руках уладу з дапамогаю ўзмацненьня спэцыяльных службаў, у прыватнасьці [[Камітэт дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. У красавіку 1998 году Лукашэнка стварыў г. зв. «[[Саюз Расеі і Беларусі]]», пазьней абвясьціў пра стварэньне г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расеі]]». Улады [[Расея|Расеі]] актыўна падтрымлівалі аўтарытарны рэжым у Беларусі ад часоў палітычнай крызы 1996 году, калі Лукашэнку зь іх дапамогай удалося ўнікнуць імпічмэнту і здабыць абсалютную ўладу ў краіне<ref>[https://www.svaboda.org/a/27138163.html За што Селязьнёў атрымаў ад Лукашэнкі ордэн Скарыны?], [[Радыё Свабода]], 20 ліпеня 2015 г.</ref>. Незаконныя прэзыдэнцкія выбары з падкантрольнай Лукашэнку працэдурай падліку галасоў праходзілі ў 2001, 2006, 2010 і 2015 гадох. Кожныя зь іх выклікалі пратэсты грамадзянаў Беларусі і крытыку з боку ЗША і краінаў Эўразьвязу — найперш праз працэдуру падліку галасоў, якая дазваляла цалкам фальсыфікаваць вынікі і адкідала ўсякі кантроль за падлікам галасоў для не зьвязаных з рэжымам Лукашэнкі грамадзянаў Беларусі. 8 жніўня 2020 году прайшлі [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2020 году|чарговыя незаконныя прэзыдэнцкія выбары]], па якіх адбыліся [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя пратэсты супраць іх фальсыфікацыі, гвалту і беззаконьня]]. Пратэсты адзначаліся найбольшай за ўсю гісторыю колькасьцю ўдзельнікаў (у Менску выходзілі сотні тысячаў чалавек, у абласных цэнтрах — дзясяткі, у многіх раённых — тысячы) і праходзілі пад [[беларусы|беларускай]] [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальнай сымболікай]]. У час здушэньня гэтых пратэстаў гвалт рэжыму Лукашэнкі над грамадзянамі Беларусі перайшоў на прынцыпова новы ўзровень, калі ён выявіўся [[Сьпіс загінулых падчас акцыяў пратэсту ў Беларусі (2020)|забойствамі]] і масавымі катаваньнямі, а маштаб рэпрэсіяў у краіне наблізіўся да часоў [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/30935222.html Партыя БНФ: «Беларусь ня ведала такога маштабу зьверстваў з часоў бальшавіцкага тэрору і нацысцкай акупацыі»], [[Радыё Свабода]], 7 лістапада 2020 г.</ref>. [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (2022)|Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну]] 24 лютага 2022 году адкрыта прадэманстравала, што Беларусь знаходзіцца пад [[Гібрыдная вайна|гібрыднай]]<ref name="Litwin-2024"/><ref name="Usov-2023"/><ref name="UW-2022"/><ref name="BRN"/> [[Расейская акупацыя Беларусі|акупацыяй Расеі]]<ref name="Lichtarovic-24-02-2022"/><ref name="Hurnievic-26-02-2022"/><ref name="Daskievic-25-02-2022"/><ref name="AC-2022"/><ref name="Korsunau-2022">[https://nashaniva.com/?c=ar&i=285495 Генадзь Коршунаў: Каб у свой час сусветная супольнасць так стала побач з беларусамі, як сёння з украінцамі, то нішто не ляцела б з акупаванай тэрыторыі], [[Наша Ніва]], 27 лютага 2022 г.</ref><ref name="Dubaviec-2022">[[Сяргей Дубавец|Дубавец С.]] [https://www.svaboda.org/a/31742497.html Як «беларуская» ўлада ператварылася ў акупацыю і ўсім нам стала сорамна, — Дубавец], 8 сакавіка 2022 г.</ref>. 25 сакавіка 2023 году [[Уладзімер Пуцін|Ўладзімер Пуцін]] заявіў, што Расея разьмяшчае у Беларусі сваю тактычную ядзерную зброю, што неўзабаве ажыцьцявілі<ref>[https://www.svaboda.org/a/32336402.html Сахашчык: Ядзерная зброя моцна актывізуе партызанскі рух у Беларусі], [[Радыё Свабода]], 27 сакавіка 2023 г.</ref><ref name="Usau-29-03-2023"/>. == Дзяржаўны лад == {{Асноўны артыкул|Дзяржаўны лад Рэспублікі Беларусь}} Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіраваньня — [[прэзыдэнцкая рэспубліка]]. Тэрмін для кожнага прэзыдэнту складае пяць гадоў. Паводле [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі 1994 году]], прэзыдэнт [[дэ-юрэ]] можа займаць пасаду ня больш за два тэрміны, аднак у 2004 годзе на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў [[Рэфэрэндум у Беларусі 2004 году|рэфэрэндуму]] [[рэжым Лукашэнкі]] [[дэ-факта]] прыбраў гэтае абмежаваньне<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm Profile: Alexander Lukashenko], [[BBC|BBC News]]</ref>. Першым прэзыдэнтам стаў [[Аляксандар Лукашэнка]], абраны на гэтую пасаду ў другім туры [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 1994 году|выбараў 1994 году]]. У 1996 годзе з ініцыятывы Лукашэнкі прайшоў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1996 году|рэфэрэндум]], на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў якога ў Канстытуцыю ўнесьлі шэраг зьменаў, а Лукашэнка павялічыў свой тэрмін на 2 гады, такім чынам наступныя афіцыйныя прэзыдэнцкія выбары адбыліся ў 2001 годзе. Галоўны орган [[Заканадаўчая ўлада|заканадаўчай улады]] — [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]], ліквідаваны Лукашэнкам на падставе афіцыйна абвешчаных вынікаў рэфэрэндуму 1996 году і заменены на падкантрольны рэжыму [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] (ніжняя палата) і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савету Рэспублікі]] (верхняя палата). З улікам таго, што назва «Вярхоўны [[Савет]]» небеларуская і паходзіць ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], выказваюцца прапановы вярнуць парлямэнту краіны традыцыйную ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назву — [[Сойм]]<ref name="Cajcyc">Чайчыц А. [https://www.svaboda.org/a/28449360.html Карыснае практыкаваньне ад Зянона Пазьняка], [[Радыё Свабода]], 24 красавіка 2017 г.</ref><ref>[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 13.</ref>. [[Судовая ўлада]] ажыцьцяўляецца судамі, найвышэйшы судовы орган — [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны суд]]. Гаспадарчыя спрэчкі паміж прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі разглядае [[Вышэйшы гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь|Вышэйшы гаспадарчы суд]]. Кантроль за канстытуцыйнасьцю нарматыўных актаў у дзяржаве ажыцьцяўляе [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйны суд]], легітымны склад якога, аднак, разагнаны па рэфэрэндуме 1996 году<ref name="Пастухоў-2021">{{артыкул||дата публікацыі=2021-03-12|загаловак=Канстытуцыя: шматкроць перапісаная і не дзеючая|год=2021|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|мова=be|нумар=10 (718)|старонкі=4|дата доступу=2021-03-20|аўтар=[[Міхаіл Пастухоў|Пастухоў М.]], Пульша С.}}</ref>. Нагляд за дакладным і аднастайным выкананьнем законаў ускладаецца на [[Генэральны пракурор Рэспублікі Беларусь|Генэральнага пракурора]]. Кантроль за выкананьнем дзяржаўнага бюджэту і выкарыстаньнем дзяржаўнай уласнасьці ажыцьцяўляе [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref name="BE-12">{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 12.</ref>. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == {{Асноўны артыкул|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі}} [[Файл:Belarus, administrative divisions - be-x-old - colored.svg|значак|421x421пкс|Мапа]] Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь падзяляецца на тэрыторыю [[сталіца|сталіцы]] і тэрыторыі [[вобласьць|вобласьцяў]]. Тэрыторыя вобласьці падзяляецца на тэрыторыю [[раён]]аў і гарадоў абласнога падпарадкаваньня. Тэрыторыя раёну падзяляецца на тэрыторыю [[сельсавет]]аў, [[пасёлак|пасёлкаў]] і гарадоў раённага падпарадкаваньня. Беларусь падзяляецца на шэсьць вобласьцяў, якія маюць назву паводле свайго адміністрацыйнага цэнтру. У сваю чаргу гэтыя вобласьці падзяляюцца на 118 раёнаў. Сталіца краіны Менск мае адмысловы статус. Цяперашні адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі фактычна застаўся з часоў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Адміністрацыйна-тэрытарыльныя адзінкі маюць савецкія небеларускія афіцыйныя назвы, з гэтай прычыны прапануецца вярнуць традыцыйныя ад часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] назвы — [[Ваяводзтва|ваяводзтвы]] (замест вобласьцяў), [[павет]]ы (замест раёнаў) і [[Староства (Вялікае Княства Літоўскае)|староствы]] (замест сельсаветаў)<ref name="Cajcyc"/>. З улікам таго, што наяўны падзел забясьпечвае моцную цэнтралізацыю і адміністрацыйна-палітычны кантроль над мясцовай ўладай з боку цэнтральных ворганаў улады, дзеля зьмяншэньня цэнтралізацыі, адміністрацыйнай і бюджэтнай нагрузкі выказваюцца прапановы павялічыць колькасьць адзінак самакіраваньня першага ўзроўню {| class="wikitable sortable" !Нумар {{Заўвага|Коды 1-7, пазначаныя на нумарах аўтамабіляў, азначаюць адпаведную адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку, дзе гэты аўтамабіль зарэгістраваны.}} ! class="unsortable" style="line-height:95%; width:2em" |Герб !Вобласьць !Плошча (км²) !Насельніцтва !Сталіца |- |#1 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Brest_Region.svg|24x24пкс]] |[[Файл:Flag_of_Brest_Voblast,_Belarus.svg|26x26пкс]] [[Берасьцейская вобласьць]] | style="text-align:right;" |32786,44 | style="text-align:right;" |1 384 476 |[[Берасьце]] |- |#2 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Vitsebsk_Voblasts.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Vitsebsk_Voblasts.svg|26x26пкс]] [[Віцебская вобласьць]] | style="text-align:right;" |40051,34 | style="text-align:right;" |1 180 202 |[[Віцебск]] |- |#3 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_arms_of_Homyel_Voblast.svg|21x21пкс]] |[[Файл:Flag_of_Homyel_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Гомельская вобласьць]] | style="text-align:right;" |40371,36 | style="text-align:right;" |1 415 749 |[[Гомель]] |- |#4 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Hrodna_Voblasts.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Hrodna_Voblasts.svg|26x26пкс]] [[Гарадзенская вобласьць]] | style="text-align:right;" |25126,98 | style="text-align:right;" |1 043 681 |[[Горадня]] |- |#5 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_Arms_of_Minsk_province.svg|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Minsk_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Менская вобласьць]] | style="text-align:right;" |39849,00 | style="text-align:right;" |1 426 525 |[[Менск]] |- |#6 | style="text-align:center;" |[[Файл:Escut_Oblast_Mohilev.png|20x20пкс]] |[[Файл:Flag_of_Mahilyow_Voblast.svg|26x26пкс]] [[Магілёўская вобласьць]] | style="text-align:right;" |29067,62 | style="text-align:right;" |1 058 746 |[[Магілёў]] |- |#7 | style="text-align:center;" |[[Файл:Coat_of_arms_of_Minsk.svg|24x24пкс]] |[[Файл:Flag_of_Minsk,_Belarus.svg|26x26пкс]] [[Менск]] | style="text-align:right;" |353,00 | style="text-align:right;" |2 020 600 |[[Менск]] |- ! colspan="3" |[[Беларусь]] ! style="text-align:right;" |207596,76 ! style="text-align:right;" |9 413 446 ! |} (ваяводзтваў)<ref>[http://www.bielarus.net/pdf/Program_Bolnaja_Bielarus_internet.pdf Народная Праграма Вольная Беларусь — гэта праект новай Беларусі]. — Варшава — Нью-Ёрк — Менск: «Беларускія Ведамасьці», 2017. С. 17.</ref>. == Геаграфія == {{Асноўны артыкул|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|міні|300пкс|Беларусь з космасу, чэрвень 2010 г.]] Беларусь знаходзіцца ў цэнтры [[Эўропа|Эўропы]]. Мяжуе з [[Польшча]]ю на захадзе, [[Летува|Летувою]] на паўночным захадзе, [[Латвія]]й на поўначы, [[Расея]]й на ўсходзе і [[Украіна|Ўкраінай]] на поўдні. Агульная працягласьць [[Дзяржаўная граніца Рэспублікі Беларусь|дзяржаўнай граніцы]] складае 2969 км. Адлегласьць ад Менску да сталіц суседніх дзяржаваў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470, [[Варшава|Варшавы]] — 550, [[Кіеў|Кіева]] — 580, [[Масква|Масквы]] — 700 км. Плошча Беларусі — 207,598 тыс. км². Найбольшая працягласьць краіны з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Эўропе Беларусь паводле плошчы нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], больш чым у 2,2 разу пераўзыходзіць [[Партугалія|Партугалію]] і [[Вугоршчына|Вугоршчыну]] і прыкладна ў 5 разоў — [[Нідэрлянды]], [[Швайцарыя|Швайцарыю]]. === Рэльеф і карысныя выкапні === {{Асноўны артыкул|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Dzyarzhynskaya Hara 3.jpg|значак|300пкс|На [[Сьвятая (гара)|Сьвятой гары]] (345 м), найвышэйшым пункце Беларусі]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходнеэўрапейская раўніна|Ўсходнеэўрапейскай раўніне]]. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі ([[Менскае ўзвышша|Менскае]], [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкае]], [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] і іншыя), якія разьмяшчаюцца пераважна ў цэнтральнай частцы краіны і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Найвышэйшы пункт — [[Сьвятая (гара)|Сьвятая гара]], 345 м; найніжэйшы — на рацэ [[Нёман]]е, 90 м над узроўнем мора. Асаблівасьці рэльефу Беларусі вызначаюцца геалягічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых частак крышталічнага падмурка прымяркоўваюцца ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганьнем крышталічнага падмурка звычайна займаюць нізіны. Вызначальным фактарам фармаваньня рэльефу Беларусі сталі [[Ледавік|ледавікі]]. За апошнія 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя краіны спазнала ня менш за 5 зьледзяненьняў. На тэрыторыі Беларусі выявілі больш за 5 тысячаў радовішчаў і пакладаў карыстных выкапняў<ref name="BE-12"/>. Сярод іх можна выдзяліць [[нафта|нафту]], [[прыродны газ]], [[жалезная руда|жалезную руду]], [[даляміт]]ы, будаўнічыя матэрыялы — [[жвір]], [[гліна|гліны]], [[пясок]], [[крэйда|крэйду]], [[граніт]], [[торф]], [[сапрапэль]] і іншыя. === Глебы === {{Асноўны артыкул|Глебы Беларусі}} Асаблівасьці геалягічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расьліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды адпавядаюць зоне ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, [[Марэна (геалёгія)|марэнавыя]], водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, [[торф]]. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расьліннасьцю), падзолісты (пад лясной расьліннасьцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэньні. З улікам ступені праяўленьня асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаюцца тыпы глебаў: [[дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]], [[Дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы|дзярнова-падзолістыя забалочаныя]], [[тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]], [[абалонавыя глебы|абалонавыя]], [[дзярнова-карбанатныя глебы|дзярнова-карбанатныя]], [[Дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы|дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя]]. Паводле мэханічнага складу адрозьніваюць гліністыя, сугліністыя, супясковыя, пясковыя і тарфяныя глебы. === Клімат === {{Асноўны артыкул|Клімат Беларусі}} [[Файл:Паміж ноччу і днём.jpg|значак|300пкс|Краявід Беларусі ўлетку]] [[Файл:Печерский лесопарк — Прекрасная зима.jpg|300px|значак|Краявід Беларусі ўзімку]] Беларусь мае [[Мерны клімат|мерны]] [[кантынэнтальны клімат]], бо месьціцца ў мерным пасе на шляху заходніх паветраных масаў з [[Атлянтычны акіян|Атлянтычнага акіяну]]. У роўнадзеньні 21 сакавіка і 23 верасьня вышыня сонца роўная 90° і 23,5°. Гадавая сумарная [[радыяцыя]] ў Беларусі складала 3500 мэга[[Джоўль|джоўляў]]/м² на поўначы і 4100 мэгаджоўляў/м² на поўначы (85—97 кіля[[калёрыя]]ў/см). У [[Ліпень|ліпені]], які ёсьць найцяплейшым месяцам, сумарная радыяцыя 9-кратна большая, чым у найхаладнейшым месяцы — [[Студзень|студзені]]. Улетку пераважае наўпроставая сонечная радыяцыя, што складае 52% ад сумарнай. Узімку — расьсеяная радыяцыя, што складае 70% ад сумарнай. Гадавая расьсеяная радыяцыя розьнілася ад 2100 мэгаджоўляў/м² на поўдні да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы. Сярэднегадавая працягласьць сонечнага зьзяньня вагалася ад 73 дзён на поўначы да 78 на поўдні. Найбольшая яго працягласьць назіралася ў чэрвені (11—12 дзён), найменшая — у сьнежні (25-30 гадзінаў). На цёплае паўгодзьдзе прыпадала каля 80% гадавой працягласьці сонечнага зьзяньня. Гадавая сума [[Фотасынтэз|фотасынтэтычнаактыўнай]] радыяцыі, 1% якой спажывалі [[зялёныя расьліны]], складала да 1900 мэгаджоўляў/м² на поўначы да 2200 мэгаджоўляў/м² на поўдні. Дадатны радыяцыйны балянс краіны складаў 1500—1800 мэгаджоўляў/м² у сярэднім за год і паступова нарастаў з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад<ref name="г">{{Кніга|аўтар=[[Павал Каўрыга]].|частка=Клімат|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2004|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.18-2.djvu 18. Кн. 2: Рэспубліка Беларусь]|старонкі=40-43|старонак=760|сэрыя=|isbn=985-11-0295-4|наклад=10 000}}</ref>. Цягам году над Беларусьсю пераважаюць заходнія вятры, якія пераносяць марское атлянтычнае паветра, разам зь якім перамяшчаюцца [[цыклён]]ы. Узімку пануюць паўднёва-заходнія і заходнія вятры. Паступленьне цыклёнаў зімой вядзе да павышэньня [[Вільготнасьць паветра|вільготнасьці]] і воблачнасьці, што выклікае [[Адліга|адлігу]] і туманы. Пранікненьне кантынэнтальнага паветра мерных шыротаў прыносіць марознае надвор’е з паніжэньнем сярэднесодневай тэмпэратуры да −10—15 [[°C]]. Звычайна арктычнае паветра ўрываецца пасьля адлігі, што выклікае рэзкае пахаладаньне з парывістым ветрам. Морскае арктычнае паветра стварае воблачнае надвор’е, а кантынэнтальнае з усходняй [[Арктыка|Арктыкі]] — яснае, што паніжае тэмпэратуру паветра да −40&nbsp;°C. Улетку пераважаюць паўночна-заходнія і заходнія вятры. Арктычнае паветра праграецца ў ніжніх слаях і выклікае працяглыя [[Засуха|засухі]]. На паўднёвым усходзе пераважае трапічнае паветра, што пры руху на поўнач абумоўлівае рэзкае пацяпленьне і вылікае засушлівае надвор’е ўлетку да 38&nbsp;°C і адлігу ўзімку. Сярэднегадавая хуткасьць ветру складае 3,5—4 м/с на раўнінах і ўзвышшах, 3—3,5 м/с у [[нізіна]]х і далінах рэк. Увосень і ўзімку праз цыклёны хуткасьць ветру павялічваецца, а ўвесну і ўлетку памяншаецца на 0,5 м/с. Сярэднегадавая тэмпэратура для ўсёй Беларусі складала 5,8&nbsp;°C. Сярэднегадавая ізатэрма вагаецца ад 7&nbsp;°C у Берасьцейскай вобласьці да 4,5&nbsp;°C у Віцебскай. У асобныя гады сярэдняя тэмпэратура сягае ад 4,5—5&nbsp;°C да 7—9,5&nbsp;°C. Працягласьць цёплага пэрыяду году з тэмпэратурай вышэйшай за 0&nbsp;°C складае 250—260 дзён на паўднёвым захадзе і 220—230 на паўночным усходзе. У ліпені сярэднямесячная тэмпэратура вагаецца ад 17,5&nbsp;°C на поўначы да 19&nbsp;°C на поўдні. Адхіленьні ад звычайнай тэмпэратуры можа складаць 3—4&nbsp;°C. Найбольшая тэмпэратура расьце ад 35&nbsp;°C у Віцебску да 38&nbsp;°C у Гомлі. У студзені сярэдняя тэмпэратура складала −6,7&nbsp;°C са зьмяненьнем ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. На захадзе звычайна цяплей амаль на 2&nbsp;°C, чым на ўсходзе празь пераважнае ўзьдзеяньне атлянтычнага паветра. Адхіленьні тэмпэратуры могуць дасягаць 3—6&nbsp;°C. Найменшыя тэмпэратуры зьмяняліся ад −41&nbsp;°C у Віцебску да −35&nbsp;°C у Гомлі<ref name="г"/>. У гадавым ходзе найбольш пругкасьці вадзяной пары прыпадае на ліпень — 14-15 гэкта[[Паскаль (адзінка вымярэньня)|паскаляў]] (ГПа), найменш на студзень — 3-4 ГПа. Узімку пругкасьць складае ад 3,5 ГПа на поўначы да 4 ГПа на поўдні. Улетку — ад 14,5 ГПа да 15 ГПа. На марэнных узвышшах пругкасьць меншая на 0,5—1 ГПа, чым на раўнінах. Сярэднегадавая вільготнасьць складала каля 80%. Найбольшая ў сьнежні-студзені — каля 90%. Найменшая ў траўні-чэрвені — 65%. Павялічаная на 3—5% вільготнасьць адзначалася каля вадаёмаў, на балотах, у лясах і на ўзвышшах. У сухія летнія дні віготнасьць апускалася менш за 30%. У сярэднім налічвалася 5—7 сухіх дзён на поўначы і ўзвышшах і 13—17 на поўдні. Часам іх лік дасягаў 20—40 за год. Больш за ўсё сухіх дзён назіралася ў траўні. На поўначы і ўсходзе налічвалася 136—145 дзён зь вільготнасьцю звыш 80% за год, на поўдні і паўднёвым захадзе — 107—113. На ўзвышшах налічвалася да 152 вільготных дзён за год. Узімку было больш вільготных дзён, чым улетку. У сьнежні налічвалася 23—27 вільготных дзён. У траўні 2-4 такіх дні. Высокая вільготнасьць спрыяла [[туман]]ам, што часьцей узьнікалі ў замкнёных катлавінах, на балотах і азёрах. За год здаралася ад 35 да 100 дзён з туманам. На Менскім і [[Наваградзкае ўзвышша|Наваградзкім узвышшах]] 65—100 такіх дзён. Звыш 60% дзён з туманамі адбывалася ў халодную пару году з кастрычніка па [[сакавік]]. Пахмурных дзён налічвалася ад 135 на паўднёвым усходзе да 175 на паўночным захадзе. Узімку верагоднасьць пахмурнага неба складала 80—85%. У сьнежні ў сярэднім 21—23 дні бяз сонечнага надвор’я. У цёплую пару году воблачнасьць складала да 45—55%. У сярэднім за год у Беларусі выпадала звыш 600—700 мм. Марэнныя ўзвышшы сярэдзіннай Беларусі атрымлівалі звыш 650—700 мм. На Наваградзкім узвышшы выпадала 769 мм ападкаў, што было найбольшым паказьнікам у Беларусі. На нізінах выпадала 600—650 мм. Адхіленьні ад сярэднегадавой нормы складалі 100—200 мм ападкаў. Найбольш ападкаў выпадала ў [[Васілевічы|Васілевічах]] — 1115 мм, найменш у [[Брагін]]е — 298 мм. На цёплую пару з [[красавік]]а па кастрычнік прыпадала каля 70% ападкаў за год. У гадавым ходзе найбольш ападкаў выпадала ў ліпені — 75—95 мм, найменш у лютым — 30-40 мм. У цёплую пару пераважалі [[Залева|залевы]], якія перавышалі сярэднемесячныя ападкі ў 2—3 разы. Найбольшы ўлічаны ўзровень быў у жніўні ў [[Пружаны|Пружанах]] — 329 мм. Часам улетку ападкі не выпадаюць да месяца. Лік дзён з ападкамі складаў ад 193—195 на паўночным захадзе да 145 на паўднёвым усходзе. У сярэднім кожны другі-трэці дзень з ападкамі. Зрэдку за дзень выпадае месячная норма ападкаў. Найбольшы содневы лік атмасфэрнай вільгаці адзначылі ў ліпені 1973 году на станцыі [[Слаўнае (Віцебская вобласьць)|Слаўнае]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёну]] (Віцебская вобласьць). У халодную пару зь лістапада па сакавік утвараецца [[Сьнег|сьнегавое]] покрыва, якое ляжыць ад 75 дзён на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Часам выпадзеньне сьнегу адзначаецца ў кастрычніку. Устойлівае сьнегавое покрыва ўсталёўваецца ў сьнежні. Яго разбурэньне назіраецца ў пачатку сакавіка на паўднёвым захадзе (ПдЗ) і пры канцы сакавіка на паўночным усходзе (ПнУ). Найбольшая сярэдняя вышыня сьнегу складае ад 15 см на ПдЗ да звыш 30 см на ПнУ. У цёплыя маласьнегавыя зімы вышыня сьнегу ўдвая меншая. Запас вады ў сьнегавым покрыве складае ад 30-40 мм на ПдЗ да 80-100 мм на ўсходзе ПнУ<ref name="г"/>. === Водныя багацьці === {{Асноўны артыкул|Рэкі Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Narač - 2.jpg|міні|300пкс|[[Нарач]] — найбольшае возера Беларусі]] Тэрыторыя Беларусі знаходзіцца ў басэйне [[Чорнае мора|Чорнага]] (58% тэрыторыі) і [[Балтыйскае мора|Балтыйскага]] (42%) мораў<ref name="BE-16">{{Літаратура/БелЭн|18-2к}} С. 16.</ref>. Агульная даўжыня 20,8 тысячаў рэк краіны складае 90,6 тыс. кілямэтраў. 7 рэк маюць даўжыню звыш 500 км: [[Бярэзіна]], [[Вяльля]], [[Дзьвіна]], [[Дняпро]], [[Нёман]], [[Прыпяць]] і [[Сож]]. Шэсьць зь іх, апроч Бярэзіны, ёсьць церазьмежнымі. Агульны аб’ём воднага сьцёку рэк — 57,9 млрд кубічных мэтраў у сярэднім у год. Азёраў каля 11 тыс., 75% зь іх з плошчай люстэрка да 0,1 км². Найбольшае [[возера]] — [[Нарач]] (плошча 79,6 км²), найглыбейшае — [[Доўгае возера (Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,6 м). Агульны аб’ём вады ў азёрах плошчай больш за 1 км² складае 6—7 млрд м³. Найбольшы аб’ём вады ў азёрах [[вадазбор]]аў рэк Дзьвіны (72% усіх запасаў) і Нёмана (20%)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Рэкі і азёры Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1347|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=14 сакавіка 2013|дата доступу=19 сакавіка 2013}}</ref>. Таксама краіна багатая на балоты, найбольшая колькасьць якіх знаходзіцца на [[Палесьсе|Палесьсі]]. === Расьліннасьць і жывёльны сьвет === [[Файл:Zubr BPN 02.jpg|150px|значак|зьлева|[[Зубар]] — жывёла-сымбаль Беларусі]] [[Файл:Восень у Белавескай пушчы.jpg|міні|300пкс|[[Белавеская пушча]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]] На 21 сакавіка 2013 году амаль 40% плошчы Беларусі займаў [[лес]], агульная плошча якога складала 9,5 мільёну [[гектар]]аў. Запас [[Драўніна|драўніны]] складаў 1,6 млрд кубічных мэтраў. Паводле мэтавага прызначэньня лясы падзяляліся на: эксплюатацыйныя (49%), аздараўленчыя (17%), вадаахоўныя (16%), прыродаахоўныя (14%) і ахоўныя (4%). Налічвалася 107 відаў дзікарослых [[дрэва]]ў і 1,5 тыс. увезеных зь іншых краёў, сярод іх — 28 мясцовых відаў дрэваў, каля 60 відаў [[хмызьняк]]оў, 15 — паўхмызьнякоў і 8 — хмызьнячкоў<ref>{{Спасылка|аўтар =[[Канстанцін Карнялюк]]| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =9 лютага 2011| url =http://zil.mogved.by/content/my-tut-dushoj-chysceem/stati| копія = | загаловак =Мы тут душой чысьцеем| фармат = | назва праекту = | выдавец =[[Газэта]] «[[Зямля і людзі]]»| дата = 25 студзеня 2013 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Пераважнымі пародамі былі: хвойныя (60%; [[Хвоя звычайная|хвоя]] ды [[елка]]), мяккалістыя (36,5%; [[асіна]], [[бяроза (дрэва)|бяроза]] і [[вольха]]) і цьвёрдалістыя (3,5%; [[дуб]]). Іншыя важныя лесаўтваральныя пароды: [[ясень]], [[ліпа]], [[клён (род)|клён]] і [[граб]]. Найбольш пашыраныя ўвезеныя віды дрэваў: [[Лістоўніца|лістоўніцы]] сыбірская і эўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя і Веймутава, [[паўночны дуб]], [[таполя|таполі]] пірамідальная, ляўралістая і бальзамічная. 70% плошчы займае прыродная расьліннасьць, што налічвае 12 тыс. відаў. Звыш 200 відаў ахоўваецца дзяржавай. У гадавальніках лясных гаспадарак за год вырошчваецца звыш 280 відаў [[расьліна]]ў, больш за 310 млн лясных высадкаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лясы Беларусі|спасылка=http://news.belta.by/by/news/infographics?i_id=1351|выдавец=[[БелТА]]|дата публікацыі=21 сакавіка 2013|дата доступу=27 сакавіка 2013}}</ref>. [[Файл:Cornflowers Centaurea cyanus.jpg|150px|значак|зьлева|[[Валошка]] — кветка-сымбаль Беларусі]] [[Файл:XN Ciconia ciconia 86.jpg|300пкс|значак|[[Белы бусел]] — птушка-сымбаль Беларусі]] Жывёльны сьвет налічвае 457 відаў [[Хрыбетныя|хрыбетных]] (у тым ліку 73 віды [[сысун]]оў, 290 відаў [[Птушкі|птушак]], каля 60 відаў [[Рыбы|рыб]]) і больш за 20 тысячаў [[Бесхрыбетныя|бесхрыбетных]] [[жывёла]]ў. Гаспадарчае значэньне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёлаў — [[Звычайная лісіца|лісіца]], [[Лясная куніца|куніца]], [[Трусы|трус]], [[выдра]], [[Тхор лясны|тхор]], [[гарнастай]], [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды [[Земнаводныя|земнаводных]], 10 відаў рыб, 72 віды [[Вусякі|вусякоў]] — улучаныя ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах расьсяленьня існуюць дзяржаўныя запаведнікі і заказьнікі. У студзені 2011 году 1459 сяброў [[Грамадзкае аб’яднаньне|грамадзкага аб’яднаньня]] «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]» налічылі ў краіне 39 882 птахі 58 відаў, што засталіся зімаваць<ref>{{Артыкул|аўтар=Сяргей Куркач.|загаловак=Каля 40 тысяч птушак маразоў не баяцца|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=75755|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=[[газэта]]|год=12 сакавіка 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-03-12 46 (26910)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/75720/12sak-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. === Экалёгія === Беларусь больш за іншыя краіны пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні па аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[цэз]]у-137, які выпаў ў Эўропе, каля 70% прыпала на тэрыторыю Беларусі. На пачатак 2016 году на забруджаных тэрыторыях знаходзіцца 2371 населены пункт (зь іх 28 местаў і мястэчак), дзе пражывае 1141,8 тысячы чалавек (12% насельніцтва Беларусі)<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/27691336.html 12% беларусаў жывуць на радыяцыйна забруджаных тэрыторыях], [[Радыё Свабода]], 22 красавіка 2016 г.</ref>. == Насельніцтва == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфія === [[Файл:Насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.pdf|значак|317x317пкс|Зьмяненьне колькасьці насельніцтва Беларусі ў 1950—2020 гг.]] Колькасьць насельніцтва Беларусі на 1 кастрычніка 2019 году склала 9 413 446 чалавек<ref name="nn2019"/>. Пры гэтым у параўнаньні з уліковымі зьвесткамі колькасьць насельніцтва меншая на {{лік|41000}} чалавек. Аднак, паводле спэцыялістаў, да гэтага прычынілася памяншэньне наяўнага насельніцтва за кошт павелічэньня колькасьці мігрантаў. Сапраўдная колькасьць жыхароў зьмяняецца, бо колькасьць мігрантаў зьніжаецца, але яны не паведамляюць пра свой ад’езд у міліцыю. Таксама значны ўнёсак у станоўчы дэмаграфічны балянс зрабіў [[міграцыя|міграцыйны]] прырост, які за 2014 год склаў 15,7 тысячаў чалавек, даволі вялікі адсотак зь іх склалі грамадзяне [[Украіна|Ўкраіны]], якія пакінулі месца свайго жыхарства з прычыны [[Антытэрарыстычная апэрацыя ва Ўкраіне|ваенных дзеяньняў]]<ref name="nasielnictwa-naviny">[https://web.archive.org/web/20150629150716/http://naviny.by/rubrics/society/2015/01/26/ic_articles_116_188082/ Население Беларуси прибавляет второй год подряд], [[Naviny.by]], 26 студзеня 2015 г.</ref>. Сумарны каэфіцыент нараджальнасьці ў Беларусі складае 1,7 на адну жанчыну. У апошні час назіраецца павелічэньне сумарнага [[каэфіцыент нараджальнасьці|каэфіцыенту нараджальнасьці]]. Аднак, як і раней, ён не забясьпечвае ў краіне ўзроўню простага ўзнаўленьня насельніцтва. Сталіца Беларусі [[Менск]] — найбуйнейшы горад, насельніцтва якога на ліпень 2015 году складала 1,938 млн чалавек<ref>[https://web.archive.org/web/20150730173731/http://blr.belta.by/all_news/society/Belarus-pa-kolkasts-naselntstva-zajmae-16-e-mestsa--Erope--5-e---u-SND_i_81591.html Беларусь па колькасці насельніцтва займае 16-е месца ў Еўропе і 5-е — у СНД], [[БЕЛТА]]</ref>. Такім чынам у галоўным горадзе краіны пражывае 20,4% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Сярод вобласьцяў лідыруе [[Гомельская вобласьць]], дзе пражывае амаль кожны сёмы жыхар, а [[Гомель]] зьяўляецца другім паводле велічыні горадам у краіне, у ім на 2014 год налічвалася 512 тысячаў чалавек. Іншыя буйныя гарады: [[Магілёў]] (371 тыс.), [[Віцебск]] (363 тыс.), [[Горадня]] (357 тыс.) і [[Берасьце]] (331 тыс.). Да гарадоў, у якіх пражываюць больш за 100 тысячаў чалавек, належаць [[Бабруйск]], [[Баранавічы]], [[Барысаў]], [[Пінск]], [[Ворша]], [[Мазыр]], [[Салігорск]] і [[Наваполацак]]<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Chislennost-naselenija-prevyshaet-100-tys-chelovek-v-14-gorodax-Belarusi_i_674382.html Численность населения превышает 100 тыс. человек в 14 городах Беларуси], [[БЕЛТА]]</ref>. Паводле этнічнага складу пераважаюць [[беларусы]], якія складаюць 83,7% ад агульнай колькасьці насельніцтва Беларусі<ref name="belstat-perapis" />. Наступнымі найбуйнейшымі этнічнымі групамі зьяўляюцца [[расейцы]] (8,3%), [[палякі]] (3,1%) і [[украінцы|ўкраінцы]] (1,7%)<ref name="belstat-perapis" />. Шчыльнасьць насельніцтва складае каля 50 чалавек на квадратны кілямэтар. 70% ад агульнай колькасьці насельніцтва канцэнтруецца ў гарадзкіх раёнах. === Рэлігія === {{Асноўны артыкул|Рэлігія ў Беларусі|Канфэсійная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600).jpg|150px|значак|зьлева|[[Эўфрасіньня Полацкая]] — нябесная заступніца Беларусі]] [[Файл:Сафійскі сабор.jpg|значак|300пкс|[[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]] (XI ст.) — найстарэйшая [[Хрысьціянства|хрысьціянская]] царква Беларусі]] Паводле ацэнак, 60—70% жыхароў Беларусі лічаць сябе праваслаўнымі, 15—20% — рыма-каталікамі, 5—10% — пратэстантамі, грэка-каталікамі (уніятамі). Праз савецкае змаганьне з рэлігіяй у краіне пашырыўся [[атэізм]]. У старажытнасьці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. У Х—ХІ стагодзьдзях пачало пашырацца [[хрысьціянства]]. Адным зь першых місіянэраў быў ісляндзкі вандроўнік [[Торвальд]]<ref>[[Сяргей Тарасаў|Тарасаў С.]] Калі прыйшло на Беларусь хрысціянства // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 4.</ref>. Першая [[Полацкая япархія|хрысьціянская япархія]] зьявілася ў 992 годзе. Гэта была адміністрацыйная адзінка [[Кіеўская мітраполія|Кіеўскай мітраполіі]] [[Канстантынопальскі патрыярхат|Канстантынопальскага патрыярхату]]. У 1387 годзе ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] зьявілася першае біскупства [[Рымска-каталіцкая царква|Сьвятога Пасаду (Рымска-каталіцкай царквы)]]. У XVI ст. з пачаткам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] многія адукаваныя жыхары ВКЛ прынялі [[пратэстантызм]]. У 1596 годзе ў выніку [[Берасьцейская унія|Берасьцейскай уніі]] праваслаўныя япіскапы перападпарадкавалі [[Літоўская мітраполія|Літоўскую (Кіеўскую) мітраполію]] Сьвятому Пасаду ў выглядзе [[Уніяцкая царква ў Рэчы Паспалітай|Рускай уніяцкай царквы]]. Тым часам супольнасьці [[Беларускія татары|беларускіх татараў]] і [[Жыды ў Беларусі|жыдоў]] традыцыйна спавядалі адпаведна [[іслам]] і [[юдаізм]]. На канец XVIII ст. каля 70% беларусаў належалі да ўніяцкае (грэцка-каталіцкае) царквы, 15% былі рыма-каталікамі, 7% — юдэямі і толькі 6% — праваслаўнымі [[Найсьвяцейшы ўрадавы сынод|Ўрадавага сыноду Расейскай імпэрыі]] ([[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскай царквы]]). У 1839 годзе расейскія ўлады забаранілі ўніяцкую царкву і гвалтоўна далучылі яе паству да Ўрадавага сыноду. З прыходу да ўлады ў 1994 годзе [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і аднаўленьнем [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]] [[Беларускі экзархат]] [[Расейская праваслаўная царква|Расейскай праваслаўнай царквы]] карыстаецца ў Беларусі значнымі прывілеямі. Актыўна дзее [[Рымска-каталіцкі касьцёл у Беларусі|Рымска-каталіцкі касьцёл]], структуры якога аб’ядноўваюцца ў 4 дыяцэзіі. Агулам паводле зьвестак Касьцёлу ў краіне налічваюцца 1 402 605 вернікаў, большасьць зь якіх прыпадаюць на [[Менска-Магілёўская архідыяцэзія|Менска-Магілёўскую архідыяцэзію]]<ref>[http://catholic.by/2/belarus/dioceses.html Дыяцэзіі], [[Catholic.by]]</ref>. Колькасьць пратэстантаў (розных дэнамінацыяў) ацэньваюць у больш за паўмільёна чалавек. Паводле інфармацыі мусульманскага рэлігійнага аб’яднаньня Беларусі на лістапад 2009 году ў краіне жылі амаль 120 тысячаў [[іслам|мусульманаў]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110825222048/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=31566 У Беларусі жывуць 120 тысяч мусульман], [[Наша Ніва]], 16 лістапада 2009 г.</ref>. Таксама ёсьць прадстаўнікі іншых веравызнаньняў: юдэі, стараверы і іншыя. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} <center> {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная хатняя мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСДМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} {|class="whitetable" style="text-align:center" |+'''Найбольш распаўсюджаная родная мова ў раёнах і гарадах Беларусі<br>(паводле перапісаў [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|2009]] і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў)''' | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіМРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| | width="32%"|[[Файл:РайониБілорусіСРМ2009—2019.gif|border|270px]] | width="1%"| |- |<small>Усё насельніцтва.</small> | |<small>Гарадзкое насельніцтва.</small> | |<small>Сельскае насельніцтва.</small> | |} </center> [[Беларуская мова]] — нацыянальная мова асноўнага насельніцтва краіны [[беларусы|беларусаў]]. Афіцыйны дзяржаўны статус яна атрымала ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], а ў 1918 годзе стала адзінай дзяржаўнай мовай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Аднаўленьне статусу беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай адбылося ў 1990 годзе, калі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|Вярхоўны Савет БССР 12-га скліканьня]] прыняў Закон аб мовах. Матывацыяй прыняцьця гэтага закону была абарона беларускай мовы, існаваньне якой апынулася пад пагрозай у выніку шматгадовай [[Русіфікацыя Беларусі|ґвалтоўнай палітыкі русіфікацыі]]<ref name="zapr"/>. Статус беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай таксама засьведчыла [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя Беларусі 1994 году]], прытым [[расейская мова]] ў ёй вызначаецца як мова міжнацыянальных зносінаў. Гэтыя акты практычна не пагоршылі веданьня [[Расейская мова ў Беларусі|расейскай мовы ў Беларусі]] (згодна з Законам аб мовах «''вывучэньне расейскай мовы ва ўсіх школах Беларусі зьяўляецца абавязковым''»<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 95.</ref>), у той жа час за кошт далучэньня да беларускай мовы ў краіне значна павялічылася колькасьць дзьвюхмоўных людзей<ref name="zapr"/>. У 1995 годзе па ўсталяваньні [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму]] [[Аляксандар Лукашэнка]] правёў [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]], які супярэчыў Канстытуцыі Беларусі і дзейнаму заканадаўству, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня. На падставе афіцыйны агучаных вынікаў рэфэрэндуму Лукашэнка [[дэ-факта]] надаў дзяржаўны статус расейскай мове. Па рэфэрэндуме, нягледзячы на абвешчаную поўную роўнасьць беларускай і расейскай моваў на дзяржаўным узроўні, афіцыйныя асобы (у тым ліку сам Лукашэнка) выступаюць пераважна па-расейску, расейская мова дамінуе ў дзейнасьці большасьці афіцыйных дзяржаўных інстытуцыяў. Адзначаецца бесьперапыннае скарачэньне выкарыстаньня беларускай мовы ў адукацыі. Паводле перапісаў 1999 і 2009 гадоў за 10 гадоў больш чым на 20 адсоткавых пунктаў (з 73% да 53%) зьнізілася доля жыхароў Беларусі, якія вызначылі сваёй [[Родная мова|роднай мовай]] беларускую, на 14 адсоткавых пунктаў (з 37% да 23%) стала менш беларускамоўных<ref>{{Навіна|аўтар=[[Юры Дракахруст|Дракахруст Ю.]]|загаловак=Беларуская нацыя ў люстэрку моўна-этнічных вынікаў перапісу|спасылка=http://www.svaboda.by/articleprintview/2156104.html|выдавец=[[Радыё Свабода]]|дата публікацыі=13 верасьня 2010|дата доступу=10 красавіка 2013}}</ref>. У 1990—2000-х гадох фактычна аформілася існаваньне двух [[правапіс]]аў (шырэй — [[Моўная норма|моўных нормаў]]): [[Беларускі клясычны правапіс|клясычнага беларускага (тарашкевіцы)]] і [[Наркамаўка|наркамаўкі]], якая ўтварылася ў выніку савецкай русіфікацыйнай палітыкі і ва ўмовах [[Расейская акупацыя Беларусі|расейскай акупацыі]] дазваляецца да ўжытку ў Беларусі ў [[Кірыліца|кірылічным альфабэце]]. Замест вяртаньня традыцыйнага [[Лацінка|беларускага лацінскага альфабэту]] [[рэжым Лукашэнкі|расейская акупацыйная адміністрацыя]] часткова (дзеля геаграфічных назваў) выкарыстоўвала [[Інструкцыя па трансьлітарацыі|Інструкцыю па трансьлітарацыі]], створаную на яго аснове, аднак у 2023 годзе яе значна наблізілі да [[Расейская мова|расейскага]] [[Трансьлітарацыя|трансьліту]]. == Адукацыя == {{Асноўны артыкул|Адукацыя ў Беларусі}} [[Файл:BSU Physics Faculty.jpg|значак|300пкс|[[Фізычны факультэт БДУ|Фізычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту (БДУ)]]]] Паводле 12-га артыкула Кодэксу Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» 2011 году, асноўная адукацыя ўлучала 6 узроўняў: дашкольную, агульную сярэднюю, прафэсійна-тэхнічную, сярэднюю спэцыяльную, вышэйшую і пасьляўнівэрсытэцкую. Дадатковая асьвета падзялялася на 2 віды: для дзяцей і моладзі і для дарослых. Адмысловае навучаньне прызначалася для людзей з душэўнымі і цялеснымі парушэньнямі зь іх улікам і для іх выпраўленьня і ажыцьцяўлялася на дашкольным і агульным сярэднім узроўнях. Паводле 19-га артыкула Кодэксу, установы асьветы падзяляліся на 12 відаў: 1) дашкольнай адукацыі, 2) агульнай сярэдняй, 3) прафэсійна-тэхнічнай, 4) сярэдняй спэцыяльнай, 5) [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай]], 6) спэцыяльнай адукацыі, 7) дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, 8) дадатковай адукацыі дарослых, 9) выхаваўча-аздараўленчая ўстанова адукацыі, 10) сацыяльна-пэдадагічная, 11) спэцыяльная навучальна-выхаваўчая, 12) спэцыяльная лекавальна-выхаваўчая. 18 ліпеня 2011 году [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] ухваліла Пастанову № 84 «Аб зацьвярджэньні Палажэньня аб савеце ўстановы адукацыі», паводле якога прадстаўнікі навучэнцаў утваралі 25% яго складу. Паводле 30-га артыкула Кодэксу, налічвалася 10 відаў навучэнцаў: выхаванец, вучань, курсант, [[студэнт]], стажор, магістрант, слухач, [[Асьпірантура|асьпірант]], сушукальнік і дактарант. Паводле 42-га артыкула, стыпэндыі падзяляліся на 8 відаў: навучальная, асьпіранцкая, сацыяльная, прэзыдэнцкая, спэцыяльная, імянная, пэрсанальная і кіраўнічая. У 59-м артыкуле прыдугледжвалася 3 спосабы дамовы на адукацыю: «на платнай аснове», «за кошт сродкаў рэспубліканскага (мясцовага) бюджэту» і «мэтава»<ref name="в">{{Навіна|аўтар=А.Лукашэнка|загаловак=Кодэкс Рэспублікі Беларусь «Аб адукацыі» ад 23 студзеня 2011 году № 243-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=hk1100243|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 студзеня 2014|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На 2016 год 99,7% дарослага насельніцтва Беларусі (старэйшае за 18 гадоў) былі [[Пісьменнасьць|пісьменнымі]]. Ахоп базавай (9 клясаў), агульнай сярэдняй і прафэсійнай асьветай складаў 98% занятага насельніцтва краіны. У больш як 8000 установаў асьветы налічвалася звыш 3 млн навучэнцаў (1/3 насельніцтва) і каля 430 000 выкладнікаў, выхавальнікаў і настаўнікаў (7 навучэнцаў на 1). З 2002/2003 навучальнага году ўвялі 10-бальны парадак адзнакі ведаў замест 5-бальнага<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Школьная і дашкольная адукацыя|спасылка=http://president.gov.by/by/school_by/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Агульная сярэдняя асьвета ўлучала 3 прыступкі: 1) пачатковая (1—4 клясы); 2) базавая (5—9 клясы); 3) сярэдняя (10—11 клясы). Абедзьве дзяржаўныя мовы (беларуская і расейская) зьяўляліся абавязкоымі для вывучэньня разам з адной замежнай. З 2015/2016 нав. г. на 3-й ступені агульнай сярэдняй асьветы (10—11 клясы) увялі профільнае навучаньне. У выніку з 1 верасьня 2015 г. у 1118 установах агульнай сярэдняй асьветы (36,8%) адчынілі 10-я профільныя клясы. Каля 29 000 вучняў 10-х клясаў (1/3) сталі вывучаць навучальныя прадметы на павышаным узроўні. У 2015/2016 навучальным годзе 958,8 тыс. вучняў навучаліся ў 3038 школах, у тым ліку ў 212 [[гімназія]]х (7%) і 29 агульнаадукацыйных ліцэях (1%) з асвойваньнем навучальнай праграмы на павышаным узроўні. Залічэньне ў [[ВНУ Беларусі]] ажыцьцяўлялі па конкурсе на аснове вынікаў [[Цэнтралізаванае тэставаньне|цэнтралізаванага тэставаньня]]. Існавала 5 відаў ВНУ: клясычны [[Унівэрсытэт|ўнівэрсытэт]], профільны ўнівэрсытэт, акадэмія, інстытут і вышэйшы каледж. У траўні 2015 году ўрад Беларусі стаў удзельнікам [[Балёнскі працэс|Балёнскага працэсу]] ў выглядзе Эўрапейскай прасторы вышэйшай адукацыі паводле Лісабонскага пагадненьня 1997 году «Аб прызнаньні кваліфікацыяў датычна вышэйшай адукацыі ў Эўрапейскім рэгіёне». На 2020 год у Беларусі налічалася 51 ВНУ<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Адукацыя ў Беларусі|спасылка=http://www.belarus.by/by/about-belarus/education?_print=1|выдавец=Belarus.by|дата публікацыі=2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. У 2013/2014 нав.годзе было 430 тыс. студэнтаў. 85% моладзі атрымлівалі вышэйшую асьвету. 1,5% студэнтаў складалі магістранты<ref>{{Артыкул|аўтар=Мікалай Анішчук.|загаловак=Прымусовыя людзі не прыдатныя да рэформаў|спасылка=http://novychas.by/hramadstva/prymusovyja_liudzi_nie_prydatn|выданьне=[[Новы час (газэта)|Новы час]]|тып=газэта|год=25 ліпеня 2014|нумар=[http://novychas.by/pdf/nch_2014_29.pdf 29 (398)]|старонкі=4|issn=2218-2244}}</ref>. У 2014/2015 нав.г. студэнты складалі 4% насельніцтва Беларусі, што было 4-м паказьнікам сярод краінаў сьвету. Палова студэнтаў атрымлівала вышэйшую асьвету завочна. У дзяржаўных ВНУ 53% студэнтаў навучаліся платна, 34% — за кошт бюджэтных сродкаў з наступнай 2-гадовай адпрацоўкай па разьмеркаваньні, 13% — праходзілі мэтавую падрыхтоўку за кошт сродкаў прадпрыемстваў-наймальнікаў, што прадугледжвала ў наступным больш працяглую адпрацоўку. Студэнты пераважна вывучалі [[зносіны]], [[права]], эканоміку і арганізацыю вытворчасьці ([[мэнэджмэнт]]). Да 95% студэнтаў прыватных ВНУ атрымлівалі грамадзка-гаспадарчую асьвету. ВНУ Беларусі рыхтавалі на 1-й ступені навучаньня ([[бакаляўр]]) па 382 спэцыяльнасьцях, па 2-й ступені (магістар) — па 331 спэцыяльнасьці<ref>{{Артыкул|аўтар=Надзея Нікалаева.|загаловак=Балёнскі працэс: набыць новае і не страціць найлепшае|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20150512/1431378926-balonski-praces-nabyc-novae-i-ne-stracic-naylepshae|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=12 траўня 2015|нумар=[http://zviazda.by/be/number/87-27945 87 (27945)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2015/05/ZV_20150512_05.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref>. Паводле 90-га артыкула Кодэксу «Аб адукацыі», «пры атрыманьні прафэсійна-тэхнічнай, сярэдняй спэцыяльнай і вышэйшай адукацыі вывучэньне беларускай мовы навучэнцамі … зьяўляецца абавязковым»<ref name="в"/>. Аднак прынамсі з 2006 году ўсе 43 дзяржаўныя і 9 прыватных ВНУ Беларусі былі расейскамоўнымі<ref>{{Кніга|аўтар=[[Станіслаў Суднік]], [[Тацяна Вабішчэвіч]].|частка=|загаловак=Летапіс дзейнасьці грамадзкага аб'яднаньня «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны». 1989-2009|арыгінал=|спасылка=http://www.tbm-mova.by/files/blocks/летапіс%20тбм%202009.pdf|адказны=рэд. [[Алег Трусаў]]|выданьне=|месца=[[Ліда]]|выдавецтва=[[Наша слова]]|год=2009|том=|старонкі=110|старонак=164|сэрыя=|isbn=|наклад=299}}</ref>, акрамя беларускамоўнага патоку [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэту БДУ]], дзе навучалася 0,1% студэнтаў краіны. У 2016/2017 нав.годзе па-беларуску навучалася 13,3% (128 600) школьнікаў<ref>{{Навіна|аўтар=Ягор Марціновіч|загаловак=Моўная катастрофа|спасылка=https://m.nn.by/articles/191559/|выдавец=Газэта «[[Наша ніва]]»|дата публікацыі=31 траўня 2017|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. == Ахова здароўя == {{Асноўны артыкул|Ахова здароўя ў Беларусі}} На канец 2016 году ў Беларусі было 41 517 занятых [[лекар]]аў (0,4% насельніцтва) і 125 849 [[Мэдычная сястра|мэдычных сясьцёр]] (3:1 да лекараў). Налічвалася 636 [[лякарня]]ў на 80 278 месцаў (0,8% насельніцтва), якія падзялялі на 5 відаў ложкаў: 1) тэрапэўтычныя — 28,8% (23 094), 2) [[Хірургія|хірургічныя]] — 20,3% (16 309), 3) дзіцячыя — 9,8% (7887), 4) радзільныя — 6,5% (5225), 5) гінэкалягічныя — 4,7%% (3798). Працавала 2 311 [[Паліклініка|паліклінік]] для дарослых, зь іх 97 дыспансэраў, а таксама 408 дзіцячых паліклінік. Дзеяла 2099 фэльчарска-акушэрскіх і 836 фэльчарскіх пунктаў, 142 жаночых кансультацыяў. За 2016 год лекары правялі 133,613 млн прыёмаў, што склала па 14 прыёмаў на жыхара. У Беларусі прынялі 116 935 [[Роды|родаў]], якія склалі 5,17% ад ліку плодных жанчынаў (у веку ад 15 да 49 гадоў). Таксама ўчынілі 27 467 спаронаў, што склалі 23,5% ад родаў. Сярод 7 911 002 (83,3% ад насельніцтва) улічаных выпадкаў захворваньняў 41,8% (3 306 201) выявілі ў дзяцей да 18 гадоў. У сярэднім на дзіця прыпала 1,8 хваробы за год. На хваробы органаў дыханьня прыпала звыш 52% (4 113 931) захваральнасьці насельніцтва. Пагатоў сярод дзяцей такія хваробы склалі 75,2% (2 487 546) выпадкаў. Таксама на [[Вострая рэсьпіраторная інфэкцыя|інфэкцыі дыхальных шляхоў]] прыпала 3 324 873 выпадкі — 35% ад усяго насельніцтва, і 121% ад ліку дзяцей (2 227 432). За год налічылі 2 286 497 выпадкаў часовай непрацаздольнасьці праз хваробу, што склала 75% ад занятых. Зь іх на хваробы органаў дыханьня прыпала 45,7% выпадкаў. Агульная працягласьць непрацаздольнасьці праз хваробу склала 26 043 593 дзён або 11,4 дня ў сярэднім<ref>{{Навіна|аўтар=Жанна Васілеўская|загаловак=Сетка, кадры арганізацыяў аховы здароўя і захваральнасьць насельніцтва ў Рэспубліцы Беларусь за 2016 год|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/051/0518bbdb986950b3230dfc21e8e63c3f.zip|выдавец=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=17 красавіка 2017|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] ўлучала Аддзяленьне мэдычных навук, што налічвала 3 навукова-дасьледчыя ўстановы: УП «[[Інстытут біяхіміі біялягічна актыўных злучэньняў]]» у Горадні, «[[Інстытут радыябіялёгіі]]» ў Гомелі і «[[Інстытут фізыялёгіі]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Аддзяленьне мэдычных навук|спасылка=http://nasb.gov.by/bel/about/otdeleniya-nauk/medical.php|выдавец=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] мела ў падпарадкаваньні 16 навукова-практычных цэнтраў: 1) [[Анкалёгія|анкалёгіі]] і мэдычнай радыялёгіі ([[Лясны (Менская вобласьць)|Лясны пасёлак]], Менскі раён), 2) [[Гігіена|гігіены]], 3) дзіцячай анкалёгіі (в. [[Бараўляны (Менскі раён)|Бараўляны]], Менскі раён), 4) дзіцячай хірургіі, 5) «[[Кардыялёгія]]», 6) «Маці і дзіця», 7) мэдычнай экспэртызы і рэабілітацыі (пас. [[Гарадзішча (Калодзішчанскі сельсавет)|Гарадзішча]], Менскі раён), 8) мэдычных тэхналёгіяў, 9) нэўралёгіі і [[Нэўрахірургія|нэўрахірургіі]], 10) отарыналярынгалёгіі, 11) псыхічнага здароўя, 12) [[Пульманалёгія|пульманалёгіі]] і фтызіятрыі, 13) радыяцыйнай мэдыцыны і экалёгіі чалавека, 14) [[Трансфузіялёгія|трансфузіялёгіі]] і мэдычных біятэхналёгіяў, 15) [[Траўматалёгія|траўматалёгіі]] і артапэдыі, 16) [[Эпідэміялёгія|эпідэміялёгіі]] і мікрабіялёгіі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Падведамасныя арганізацыі|спасылка=http://minzdrav.gov.by/ministerstvo/struktura/podvedomstvennye-organizatsii.php|выдавец=[[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. == Культура == {{Асноўны артыкул|Культура Беларусі}} Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яе адметнасьць — сынтэз старажытных мясцовых традыцыяў з заходнімі (каталіцкімі) і ўсходнімі (праваслаўнымі) уплывамі, вынікамі чаго стала зьяўленьне ўнікальных архітэктурных, музычных і літаратурных твораў. Вялікія страты беларуская культура спазнала ў выніку [[Савецкія рэпрэсіі ў Беларусі|савецкіх рэпрэсіяў]], калі большасьць вядомых беларускіх інтэлектуалаў і прыхільнікаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|нацыянальнага адраджэньня]] маральна або фізычна зьнішчылі<ref>Tereshkovich P., Valliere R. The Belarusian Road to Modernity // International Journal of Sociology. Belarus: Between the East and the West. Vol. 31 (3), 2001. P. 78—89.</ref>. === Літаратура === {{Асноўны артыкул|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|значак|150px|зьлева|[[Францішак Скарына]] — беларускі першадрукар]] [[Файл:Jan Łucevič (Janka Kupała), Kanstantyn Mickievič (Jakub Kołas). Ян Луцэвіч (Янка Купала), Канстантын Міцкевіч (Якуб Колас) (1920-29).jpg|значак|300px|Клясыкі беларускай літаратуры [[Янка Купала|Янка Купала (Ян Луцэвіч)]] і [[Якуб Колас|Якуб Колас (Канстантын Міцкевіч)]]]] Літаратура стагодзьдзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. [[Беларуская літаратура]] бярэ свой пачатак ад рэлігійных тэкстаў XI стагодзьдзя. У XII стагодзьдзі працаваў вядомы рэлігійны дзяяч [[Кірыла Тураўскі]]<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/literature/Old_Poetry.html Old Belarusian Poetry], Virtual Guide to Belarus</ref>. У XVI стагодзьдзі ўраджэнец Полацку [[Францішак Скарына]] пераклаў [[Біблія|Біблію]] на [[беларуская мова|беларускую рэдакцыю]] [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] і апублікаваў яе ў [[Прага|Празе]] і [[Вільня|Вільні]] паміж 1517 і 1525 гадамі як першую друкаваную кнігу ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] (Беларусі) і ва [[Усходняя Эўропа|Ўсходняй Эўропе]]<ref>[http://www.belhistory.com/skaryna.shtml Францішак Скарына], Беларусі гістарычны партал</ref>. Сучасная эпоха беларускай літаратуры пачалася ў канцы XIX стагодзьдзя. Найбольш вядомыя пісьменьнікі і паэты Беларусі — [[Мікола Гусоўскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]], [[Васіль Цяпінскі]] (XVI стагодзьдзе); [[Лаўрэнці Зізані]], [[Сьпірыдон Собаль]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII стагодзьзе); [[Ян Баршчэўскі]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Ядвігін Ш.]] (XIX стагодзьдзе); [[Алаіза Пашкевіч]], [[Максім Багдановіч]], [[Янка Купала]], [[Зьмітрок Бядуля]], [[Кузьма Чорны]], [[Якуб Колас]], [[Міхась Лынькоў]], [[Аркадзь Куляшоў]], [[Ларыса Геніюш]], [[Уладзімер Караткевіч]], [[Пятрусь Броўка]], [[Максім Танк]], [[Янка Маўр]], [[Іван Мележ]], [[Андрэй Макаёнак]], [[Кандрат Крапіва]], [[Зоська Верас]], [[Пімен Панчанка]], [[Максім Танк]], [[Васіль Быкаў]], [[Іван Шамякін]], [[Анатоль Сыс]], [[Янка Брыль]], [[Рыгор Барадулін]], [[Ніл Гілевіч]], [[Вольга Іпатава]] (XX—XXI стагодзьдзі). Працэсы [[Палянізацыя|палянізацыі]] і [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] прычыніліся да таго, што многія пісьменьнікі і паэты, якія мелі беларускае паходжаньне і жылі ў межах [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнаграфічнай Беларусі]], стваралі свае творы па-польску або па-расейску ([[Адам Міцкевіч]], [[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан]], [[Сьвятлана Алексіевіч]] і інш.). === Архітэктура === {{Асноўны артыкул|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Hłybokaje, Bieraźviečča, Bazylanski. Глыбокае, Беразьвечча, Базылянскі (A. Visłocki, 1930).jpg|значак|150px|зьлева|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базылянаў (Беразьвечча)|Беразьвецкая царква]], узор [[Віленскае барока|віленскага барока]], [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|зьнішчаная за саветамі]]]] [[Файл:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|значак|300пкс|[[Мірскі замак]], аб’ект [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]]] Архітэктура Беларусі вызначаецца разнастайнасьцю — найперш праз гістарычныя зьмены геапалітычнага стану краіны. Тут можна знайсьці ўзоры [[Традыцыйная беларуская драўляная архітэктура|традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры]], будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[Готыка|готыкі]], [[барока]] і [[клясыцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]. Гісторыя мураванай архітэктуры Беларусі пачалася з часоў прыняцьця хрысьціянства, калі пад [[Бізантыйская імпэрыя|бізантыйскім]] уплывам тут збудавалі першыя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацак)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Царква Сьвятых Барыса і Глеба (Горадня)|Калоская царква ў Горадні]] і інш.). У XIV стагодзьдзі пачалося будаваньне замкаў ([[Лідзкі замак|Лідзкі]], [[Крэўскі замак|Крэўскі]], [[Стары замак (Горадня)|Гарадзенскі]] і інш.), у XVI ст. — цэркваў-фартэцыяў ([[Царква Сьвятога Міхала Арханёла (Сынковічы)|Сынковіцкая]], [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Маламажэйкаўская]] і інш.). Тады ж сфармавалася самабытная [[Гатычная архітэктура ВКЛ|гатычная архітэктура Вялікага Княства Літоўскага (беларуская готыка)]], адметнасьцю якой ёсьць спалучэньне чырвонай цаглянай муроўкі зь белымі атынкаванымі нішамі<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] «Кроў лягла чырвонай паласой» // З гісторыяй на «Вы»: Публіцыстычныя артыкулы. — Менск: Беларусь, 1991. С. 355—369.</ref>. У другой палове XVI стагодзьдзя ў Нясьвіжы паўстаў другі ў Эўропе твор архітэктуры стылю барока — [[Фарны касьцёл (Нясьвіж)|Фарны касьцёл]]. Менавіта ў гэтым стылі выявіўся найбольшы ўнёсак беларусаў у агульнаэўрапейскае мастацтва праз самабытную архітэктуру [[Віленскае барока|віленскага]]<ref name="bielarus-vkl-293">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 293.</ref> і [[Магілёўскае барока|магілёўскага]] барока<ref>Якімовіч Ю. Магілёўская школа дойлідства // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 248.</ref>. Значныя страты архітэктурная спадчына Беларусі спазнала праз шматлікія войны, аднак найбольшую шкоду ўчыніла [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|палітыка савецкіх уладаў з руйнаваньня помнікаў архітэктуры]]. === Музыка і тэатар === {{Асноўны артыкул|Музыка Беларусі|Тэатар Беларусі}} [[Файл:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg|міні|300пкс|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету|Тэатар опэры і балету]] ў Менску]] Музыка ў Беларусі ў значнай ступені выяўляецца багатымі народнымі традыцыямі і рэлігійнымі ўплывамі. Народную музычную традыцыю краіны можна прасачыць да часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У XIX стагодзьдзі кампазытар [[Станіслаў Манюшка]] стварыў у Менску свае сусьветна вядомыя опэры, у тым ліку «[[Сялянка (опэра)|Сялянку]]» ў супрацы зь беларускім паэтам [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]]. У канцы XIX стагодзьдзя асноўныя беларускія гарады ўжо мелі ўласныя опэрныя і балетныя калектывы. Па [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайне]] музыка [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] засяродзілася на тэме цяжкасьці лёсу беларускага народу або ўслаўленьня памяці ўдзельнікаў вайны. У гэты час [[Анатоль Багатыроў]], стваральнік опэры «[[У пушчах Палесься]]», быў адным з найбольш яскравых прадстаўнікоў сярод беларускіх кампазытараў<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/music/Belarusian_composers_&_classical_music.htm Classical Music of Belarus], BelarusGuide.com</ref>. А таксама выбітны дзеяч культуры [[Уладзімер Мулявін|Ўладзімер Мулявін]], [[Лявон Вольскі]], гурт [[Molchat Doma]], спявачка Мэйбі Бэйбі.<ref>[[Molchat Doma|Molchat Doma — Вікіпэдыя]]</ref> Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасна разьвіваючы папулярныя ў сьвеце стылі і кірункі. Творы беларускіх кампазытараў, сусьветнай клясычнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананьні як прафэсійных, гэтак і самадзейных музыкаў. === Кухня === {{Асноўны артыкул|Беларуская кухня}} [[Файл:Potato pancakes.jpg|міні|300пкс|[[Дранікі]], адна з найбольш вядомых страваў беларускай кухні]] [[Беларуская кухня]] фармавалася на аснове страваў і прыёмах гатаваньня агульных для ўсіх славянскіх і іншых індаэўрапейскіх народаў, у тым ліку балцкіх і германскіх. У мінулым у рацыёне насельніцтва Беларусі пераважалі [[Пост|посныя]] стравы з [[збожжа]], бабовых культур, [[Гародніна|агародніны]], [[Малако|малака]] і малочных прадуктаў, насеньня [[лён]]у, а таксама прадуктаў [[зьбіральніцтва]], як то [[грыбы|грыбоў]], [[ягада]]ў, [[Садавіна|садавіны]] і [[мёд]]у. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да [[летувіская кухня|летувіскай]]. У XIII—XIX стагодзьдзяў на яе фармаваньне, асабліва ў прывілеяваных клясаў, значна ўплывалі [[польская кухня|польская]] і [[нямецкая кухня|нямецкая кухні]], а таксама кухні нацыянальных меншасьцяў, як то [[габрэйская кухня|габрэйская]] і [[татарская кухня|татарская кухні]]. З XIX стагодзьдзя найбольшы ўплыў адзначаецца з боку [[расейская кухня|расейскай кухні]]<ref>{{Кніга|аўтар=[[Алесь Белы|Белы А.]]|частка=[http://prastora.by/knihi/biely-alies-nasa-strava-sapraudnaia-bielaruskaia-kuchnia Прадмова]|загаловак=Наша страва|арыгінал=|спасылка=https://lohvinau.by/product/наша-страва-сапраўдная-беларуская-ку/|адказны=|выданьне=2-е выд|месца=Менск|выдавецтва=[[Логвінаў]]|год=2010|том=|старонкі=|старонак=288|сэрыя=Кнігарня «Наша Ніва»|isbn=978-985-6901-72-3|наклад=}}</ref>. У пачатку XXI стагодзьдзя ў сталіцы і абласных цэнтрах набылі пашырэньне хуткія страўні замежнай кухні. На 2020 год у Менску прынамсі 53 страўні прапаноўвалі беларускую кухню<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць беларускую кухню (53)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/belarusian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>. Іншымі 10 найбольш пашыранымі напрамкамі сярод страўняў сталіцы былі: [[шавэрма]] — прынамсі 77 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шавэрму (77)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/shawarma.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[эўрапейская кухня]] — 70 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць эўрапейскую кухню (70)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/european.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[піца]], [[бургер]]ы і [[сэндвіч]]ы — па 69 страўняў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць піцу (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pizza.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref><ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць бургеры і сэндвічы (69)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/burger-and-sandwich.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[дранікі]] і [[бліны]] — 43<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць дранікі і бліны (43)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/draniki-pancake.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[азіяцкая кухня]] — 40<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць азіяцкую кухню (40)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/asian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[шашлык]], [[грыль]] і [[кебаб]] — 36<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць шашлык, грыль і кебаб (36)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/bbq-grill-kebab.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[італьянская кухня]] — 32<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць італьянскую кухню (32)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/italian.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>, [[паста]] — 30<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць пасту (30)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/pasta.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref> і [[сушы]] — 26<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Усе рэстараны Менска, што дастаўляюць сушы (26)|спасылка=https://www.menu.by/by/minsk/delivery/restaurant/type/sushi.html?status=all&sort=default|выдавец=ТАА «Мэнюбай»|дата публікацыі=2020|дата доступу=16 студзеня 2020}}</ref>. == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Tree map export 2009 Belarus.jpeg|міні|300пкс|Графічнае адлюстраваньне асноўных экспартных пазыцыяў Беларусі на 2009 год]] [[Файл:GDP_per_capita_development_of_Belarus.svg|міні|300пкс|Рост СУП у 1973—2018 гг.]] Беларуская эканоміка не рэфармуецца ў бок рынкавай. З савецкіх часоў дзяржаве дагэтуль належыць паноўная роля ў эканоміцы. Прадпрыемствы, збудаваныя за савецкім часам, моцна залежаць ад паставак сыравіны з [[Расея|Расеі]]. [[Сельская гаспадарка Беларусі]] дагэтуль складаецца пераважна з [[калгас]]аў. Эканамічна Беларусь арыентуецца на інтэграцыю на постсавецкай прасторы. Апроч нагрузкі, зьвязанай з [[інфляцыя]]й, бізнэс у Беларусі мусіць цярпець ціск з боку дзяржаўнае ўлады, увядзеньне ўсё большых абмежаваньняў дзейнасьці. Многія прыбытковыя прадпрыемствы, прыватызаваныя ў пачатку 1990-х гадоў, [[рэжым Лукашэнкі]] нацыяналізаваў назад або ўзяў пад кантроль [[Адміністрацыя прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|сваёй адміністрацыі]]. Пры гэтым Беларусь, паводле ацэнак [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]], мае найвышэйшы ўзровень жыцьця ў СНД. У 2018 годзе намінальны налічаны сярэднемесячны заробак вырас на 18,1% (+12,6 з улікам зьняцэньваньня) да 971,4 рубля ($465,07)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Лік і заработная плата работнікаў, затраты арганізацыяў Рэспублікі Беларусь на працоўную сілу ў 2018 годзе (c. 4)|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/844/8444d474777fed5cfb71521f4ee41c34.pdf|выдавец=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=24 траўня 2019|дата доступу=14 студзеня 2020}}</ref>. Беларусь ёсьць важнай транзытнай краінай паміж Цэнтральнай Эўропай і [[Расея]]й. 50% расейскае нафты і 25% прыроднага газу, якія імпартуюцца на захад, ідуць празь Беларусь. Для Расеі Беларусь разам зь [[Летува|Летувой]] — асноўны шлях, што спалучае яе з [[экскляў|эксклявам]] [[Калінінградзкая вобласьць|Калінінградзкай вобласьцю]]. Беларусь уваходзіць у г. зв. «[[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі|Саюзную дзяржаву Беларусі і Расеі]]», а таксама ў [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]]. У 2018 годзе адмоўнае сальда аплатнага балянсу Беларусі па рахунку бягучых апэрацыяў у замежным гандлі скарацілася да -$34,4 млн. Найбольшым гандлёвым партнэрам Беларусі была Расея, на якую прыпала 38,3% вывазу і 58,8% увозу тавараў. На 28 краінаў [[Эўразьвяз]]у прыпала 30% вывазу і 18,6% увозу. Сярод асобных краінаў 2-е месца паводле вывазу займала [[Украіна|Ўкраіна]] — 12%, а паводле ўвозу [[Кітай]] — 8,2%. Замежны гандаль [[паслуга]]мі вырас на 11,6% да $14,212 млрд і забясьпечыў дадатнае сальда ў памеры $3,423 млрд. У экспарце паслугаў большасьць складалі: [[Шляхі зносін Беларусі|перавозкі]] — 44,4%, у тым ліку 36,6% грузавыя; кампутарныя ([[Беларускі парк высокіх тэхналёгіяў]]) — 18% ($1,586 млрд); падарожжы для іншаземцаў — 10%; будаўнічыя — 9,4%<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Зьнешні гандаль Рэспублікі Беларусь: статыстычны зборнік|арыгінал=Внешняя торговля Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/7a0/7a00fbcc7c4ba0b529e873d099e6afab.pdf|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацстаткам Беларусі|год=2019|том=|старонкі=15, 19, 46, 207-211|старонак=212|сэрыя=|isbn=978-985-7184-78-1|наклад=}}</ref>. === Фінансы === [[Сукупны ўнутраны прадукт]] у 2014 годзе склаў больш за 75 мільярдаў даляраў, адпаведна каля 8 тысячаў даляраў на душу насельніцтва, што зьяўляецца гістарычным рэкордам у адносінах да каляндарнага году. Прырост СУП у 2014 годзе склаў 3,35%, а ў параўнаньні з паказчыкам 2012 году вырас ажно на 18,6%. Рэальны рост СУП з улікам інфляцыі склаў 1,6%<ref>[https://web.archive.org/web/20150712052225/http://bdg.by/news/economics/32547.html ВВП Беларуси в 2014 году — инфографика]. // Дзелавая газэта</ref>. Гадавая рублёвая [[інфляцыя]] ў 2014 годзе, якую можна вылічыць пры падліку СУП, склала 18,0%. У 2015 годзе СУП Беларусі зьменшыўся ў сувязі з падзеньнем гэтага паказчыку ў Расеі, асноўным гандлёвым партнэрам, што было выклікана зьмяншэньнем цэнаў на [[нафта|нафту]] і санкцыямі Эўразьвязу ў адносінах да Расеі. Сукупны вонкавы абавязак Беларусі на 1 студзеня 2015 году склаў 12,6 млрд [[Амэрыканскі даляр|даляраў ЗША]], пры гэтым нутраны дзяржаўны абавязак склаў 48,4 трлн рублёў, павялічыўшыся за год на 12,7 трлн рублёў ці 35,5%<ref>[http://www.minfin.gov.by/public_debt/pressreleases/d4ab11da7fc8023e.html Государственный долг на 1 января 2015 г]{{Недаступная спасылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь]]</ref>. 2 студзеня 2009 году адбылася [[дэвальвацыя беларускага рубля]], калі [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]] усталяваў курс рубля адносна даляра ЗША на ўзроўні 2650 адзінак, за дзень дагэтуль курс быў роўны 2200 рублёў за даляр. Такім чынам, дэвальвацыя за адзіны дзень склала 20%. Да канца лютага рубель яшчэ некалькі страціў адносна даляра і каштаваў ужо 2850 рублёў<ref>[https://web.archive.org/web/20150629005559/http://news.tut.by/economics/307686.html История падения рубля на территории Беларуси. До наших дней]. Tut.by</ref>. [[Фінансавы крызіс у Беларусі 2011 году]] прывёў да паўторнай дэвальвацыі, бо перад [[Прэзыдэнцкія выбары ў Беларусі 2010 году|прэзыдэнцкімі выбарамі 2010 году]] ў Беларусі даволі хуткімі тэмпамі расьлі заработкі. У сувязі зь незабясьпечанасьцю рублёвай масы таварамі і паслугамі пачалі павялічвацца тэмпы скарачэньня залатавалютных рэзэрваў, гэтак у сьнежні 2010 году зьніжэньне адбылося на 11,8% (674,7 млн даляраў), за студзень рэзэрвы скараціліся ўжо на 13,7%. Акрамя таго, краіна ўжо доўгі час мела адмоўны зьнешнегандлёвы балянс. У лютым урад выказаўся за крэдытнае падсілкаваньне бюджэту ў памеры 2 млрд даляраў. Адпаведная заяўка была адпраўленая на адрас [[Антыкрызісны фонд ЭўраАзЭС|Антыкрызіснага фонду ЭўраАзЭС]]. Аднак ужо ў сакавіку Нацбанк спыніў продаж валюты камэрцыйным банкам для пунктаў абмену валюты, шэраг камэрцыйных банкаў абмежаваў валютныя апэрацыі па плястыкавых картках і выдачу крэдытаў у беларускіх рублях. У канцы месяца валюту ўжо амаль немагчыма было купіць, акрамя таго назіралася масавае скарачэньне дэпазытаў як у нацыянальнай, гэтак і ў замежнай валюце. У выніку такой сытуацыі продаж замежнай валюты перайшоў у цень, праз што адначасова ўтварыліся некалькі курсаў валюты<ref>[http://charter97.org/ru/news/2011/5/24/38868/ Девальвация. Хроника пикирующего рубля]. [[Хартыя’97]]</ref>. У выніку крызісу ўсталяваны Нацбанкам курс даляра за 2011 год вырас з 3000 да 8500 беларускіх рублёў, сукупная дэвальвацыя толькі за дзесяць месяцаў склала 189%. 1 ліпеня 2016 году Нацбанк Беларусі правёў [[Дэнамінацыі ў Беларусі|дэнамінацыю беларускага рубля]] 10 000 : 1. === Прамысловасьць === {{Асноўны артыкул|Прамысловасьць Беларусі}} У 2018 годзе 5 найбольшымі галінамі апрацоўчай прамысловасьці Беларусі былі: [[Харчовая прамысловасьць|харчовая]] — 22,8% усёй прамысловай вытворчасьці, [[нафтаперапрацоўка]] — 15,6%, [[Хімічная прамысловасьць|хімічная]] — 9,3%, [[машынабудаваньне]] — 7,2% і [[мэталюргія]] — 6,7%<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=2.6. Аб'ём прамысловай вытворчасьці паводле відаў гаспадарчай дзейнасьці|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=Промышленность Республики Беларусь: статистический сборник|спасылка=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/885/885bdb65fe7077005c7c47d2748bfad0.pdf|адказны=гал.рэд. [[Іна Мядзьведзева]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]|год=2019|том=|старонкі=31-33|старонак=199|сэрыя=|isbn=978-985-7184-73-6|наклад=42}}</ref>. У 10-ку групаў асноўных тавараў, якія пастаўлялі за мяжу, уваходзілі: нафтапрадукты (11,9 млн тонаў) — $6986,9 млн («[[Нафтан (завод)|Нафтан]]» і «[[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод|Мазырскі НПЗ]]»), хімічныя валокны і ніці (148,1 тыс. тонаў) — $5353,9 млн («[[Магілёўхімвалакно]]»), мясныя (332,5 тыс. тонаў) і малочныя вырабы — $4696,9 млн («[[Магілёўскі мясакамбінат]]» і «[[Савачкаў прадукт]]» у Берасьці), [[Лядоўня|лядоўні]] (836 тыс.) і пад’ёмнікі — $2570,3 млн («[[Атлянт]]» і «[[Магілёўліфтмаш]]»), чорныя мэталы і сталёвыя трубы (241,4 тыс. тонаў) — $2321,8 млн («[[Беларускі мэталюргічны завод]]» у Жлобіне), шыны (5,554 млн) і плястмаса — $1886,3 млн («[[Белшына]]» ў Бабруйску), мэбля (310,1 тыс. тонаў) і [[ДСП]] — $1610,7 млн («[[Пінскдрэў]]»), аўтамабілі і трактары (40,2 тыс.) — $1447,2 млн («[[БелАЗ]]» у Жодзіне, «[[Менскі аўтамабільны завод|Менскі аўтазавод]]» і «[[МТЗ]]»), адзеньне і абутак (29,8 млн параў) — $1347,9 млн («[[Мілавіца]]», «[[Элема]]» і «[[Марко]]» ў Віцебску), калійныя ўгнаеньні (6,612 млн тонаў) — $1042,3 млн («[[Беларуськалій]]» у Салігорску)<ref>{{Кніга|аўтар=|частка=6.2. Экспарт асноўных відаў тавараў|загаловак=Прамысловасьць Рэспублікі Беларусь, 2019: статыстычны зборнік|арыгінал=|спасылка=|адказны=гал.рэд. Іна Мядзьведзева|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|год=2019|том=|старонкі=154-155|старонак=199|сэрыя=|isbn=|наклад=}}</ref>. У 2015 годзе гаспадарка Беларусі зазнала [[Рэцэсія|рэцэсію]], што найперш тлумачылася спадам збыту машынабудаўнічых вырабаў. Самымі стратнымі прадпрыемствамі сталі «БелАЗ», «МАЗ» і «МТЗ»<ref>[https://web.archive.org/web/20150727011516/http://news.tut.by/economics/430246.html Топ-25 самых прибыльных и убыточных ОАО: калийщики увеличивают отрыв, крупнейшие машиностроители уходят в минус], [[TUT.BY]]</ref>. Рэцэсія выклікала скарачэньне абаротных сродкаў прадпрыемстваў, што прывяло да скарачэньня заробкаў і закупкі сыравіны. Самым прыбытковым стаў «Беларуськалій», які займаецца здабычай, вытворчасьцю і пастаўкамі калійных угнаеньняў. Пасьля калійнага крызісу, калі «Беларуськалій» разарваў партнэрства з расейскім прадпрыемствам «[[Уралкалій]]», прыбытак кампаніі за год з 2013 па 2014 год павялічыўся больш чым у 7 разоў да 5733,8 млрд рублёў. === Сельская гаспадарка === {{Асноўны артыкул|Сельская гаспадарка Беларусі}} Асноўныя галіны сельскай гаспадаркі Беларусі — мяса-малочная [[жывёлагадоўля]], бульбаводзтва, ільнаводзтва і [[сьвінагадоўля]]. Паўсюдна разьвітыя [[збожжа]]вая гаспадарка і вырошчваньне тэхнічных расьлінаў. Вылучаюць 5 зонаў адмыслоўваньня. У [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай]] і Гарадзенскай абласьцях, а таксама на паўднёвым захадзе [[Менская вобласьць|Менскай]] і ўсходзе Гомельскай вобласьцяў мелі пашырэньне пасевы [[Пшаніца|пшаніцы]]. На [[Пяшчанік|пясковай]] і супясковай глебах Палесься часьцей сеялі [[жыта]] і кармавы [[лубін]]. У Віцебскай, [[Магілёўская вобласьць|Магілёўскай]] і Менскай абласьцях былі найбольшыя плошчы [[Авёс|аўса]] і ячменю. На поўначы і паўночным усходзе сеялі [[лён]]-даўгунец. Пасевы [[Цукровы бурак|цукровых буракоў]] засяроджваліся вакол 4 цукровых заводаў ([[Гарадзейскі цукровы камбінат|Гарадзейскі]], [[Жабінка]]ўскі, [[Скідзельскі цукровы камбінат|Скідзельскі]] і [[Слуцкі цукроварафінадны камбінат|Слуцкі]]). У Лідзкім і [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім]] раёнах вырошчалі этэраалейныя расьліны. У Берасьцейскай, [[Гомельская вобласьць|Гомельскай]] і Менскай абласьцях было больш пасеваў [[Бульба|бульбы]]. У [[Менскі раён|Менскім раёне]] было разьвіта [[агародніцтва]]. У [[Гомельскі раён|Гомельскім]] і Менскім раёнах вылучалася [[садоўніцтва]]. [[Птушкагадоўля]] была найбольш аўтаматызаванай галіной жывёлагадоўлі. Буйнейшымі птушкафабрыкамі былі [[Ворша|Аршанская]], Баранавіцкая, [[Кобрын]]ская, Менская і [[Смалявічы|Смалявіцкая]]. На захадзе і поўдні больш разьвітая сьвінагадоўля. Сярод іншых галінаў жывёлагадоўлі разьвіцьцё атрымалі [[рыбаводзтва]], [[зьверагадоўля]] і [[пчалярства]]<ref name="EHB-Smalakou">{{Кніга|аўтар=[[Генадзь Смалякоў|Смалякоў Г.]]|частка=Сельская гаспадарка|загаловак=[[Беларуская энцыкляпэдыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2002|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu 14]|старонкі=313-[http://files.knihi.com/preview/Knihi/Store1/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.14.djvu/314_866x9999.jpeg 314]|старонак=512|сэрыя=|isbn=985-11-0238-5|наклад=10 000}}</ref>. == Сувязь == {{Асноўны артыкул|Сувязь Беларусі}} На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 351 прыёмная станцыя [[спадарожнік]]авай [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]]<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб тэхнічным стане сродкаў электрасувязі па стане на 1 студзеня 2019 г.|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/forma_1-ts_na_sayt.pdf|выдавец=[[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]]|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. === Тэлебачаньне === На 1 студзеня 2019 году ў 262 паселішчах Беларусі дзеялі 422 сеткі кабэльнага [[Тэлебачаньне|тэлебачаньня]], зь іх 342 перадавалі [[лічбавае тэлебачаньне]]. Сярод 1 628 311 абанэнтаў кабэльнага тэлебачаньня 56% (919 503) падлучылі ў лічбавым выглядзе, у тым ліку 8,5% (139 376) да этэрнага тэлебачаньня. Таксама налічвалася 1 986 263 карыстальнікі тэлебачаньня па [[IP|міжсеткавым пратаколе]], якія складалі 55% агульнага ліку абанэнтаў тэлебачаньня<ref name="а"/>. === Сеціва === {{Асноўны артыкул|Байнэт}} На 1 студзеня 2019 году ў Беларусі налічвалася 12 791 972 абанэнты [[Сеціва]], лік якіх на 35% перавышаў колькасьць насельніцтва Беларусі. Сярод іх 88,6% (11 338 275) належалі [[Фізычная асоба|фізычным асобам]] і лікам перавышалі насельніцтва на 19,6%. Пагатоў 73,2% (8 299 851) абанэнтаў фізычных асобаў мелі бяздротавы доступ да Сеціва, у тым ліку 64,7% (7 339 125) — шыракапалосны праз [[смартфон]]ы. Таксама фізычным асобам належала 95% (3 038 239) стацыянарных абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва, рэшта (163 280) — [[Юрыдычная асоба|юрыдычным асобам]] і [[Індывідуальны прадпрымальнік|індывідуальным прадпрымальнікам]]. Сярод 1 453 697 абанэнтаў Сеціва ў юр.асобаў і [[ІП]] 88,7% (1 290 340) былі бяздротавымі, у тым ліку 56,5% (821 887) — з шыракапалосным доступам праз смартфоны. Таксама налічвалася 608 244 грамадзкіх кропак [[Wi-Fi]] пры 492 064 карыстальніках (80,9%). Прапускная здольнасьць зьнешніх каналаў доступу да Сеціва складала 1 480 280 мэгабіт/сэкунда, а каналаў, падлучаных да кропкі абмену нац.трафікам — 106 810 Мбіт/сэк (7,2%). Стацыянарныя абанэнты спажылі 83,8% (2 949,7 [[пэтабайт]]) абсягу дадзеных, хоць складалі 28,2% (3 201 519) абанэнтаў шыракапалоснага Сеціва ў Беларусі (920 гігабайт на абанэнт). Яны выкарыстоўвалі 4 асноўныя спосабы перадачы зьвестак: 1) [[оптавалакно]] (FTTx) — 1 479 457 (46,2%) абанэнтаў, зь іх 53,9% на хуткасьці 30—100 Мбіт/сэк, 2) [[Лічбавая абанэнцкая лінія|лічбавую тэлефонную лінію]] (xDSL) — 1 228 597 (38,4%) абанэнтаў, зь іх 88% пры 2—10 Мбіт/сэк, 3) [[Вітая пара|вітую пару]] (Этэрнэт) — 395 388, зь іх 44,3% пры 30—100 Мбіт/сэк, 4) [[Сувосевы кабэль|сувосевы тэлевізійны кабэль]] (DOCSIS) — 66 376, зь іх 63% пры 10—30 Мбіт/сэк<ref name="а"/>. === Пошта === {{Асноўны артыкул|Белпошта|Гісторыя пошты і паштовых марак Беларусі}} {{Падвойная выява|справа|Stemp Coat of arm of Belarus.jpg|145|Stemp Flag and map of Belarus.jpg|145|Маркі [[Белпошта|Белпошты]] зь дзяржаўнымі гербам [[Пагоня]]й (налева) і [[бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белым сьцягам]] (направа)}} За 2018 год УП «[[Белпошта]]» прыняла паводле падпіскі 4,923 млн асобнікаў [[газэта]]ў і [[часопіс]]аў (52% ад насельніцтва). Для дастаўкі прынялі: 201,571 млн выходных асобнікаў пэрыёдыкі (21 на душу насельніцтва), зь іх 74,3% (149,779 млн) для фізычных асобаў; 207,314 млн уваходных асобнікаў, зь іх 80,4% (166,677 млн) для фіз.асобаў; 173,782 млн транзытных асобнікаў (18 на душу). Таксама апрацавалі 284,629 транзытных пісьмовых адпраўленьняў (30 на душу), 213,139 млн уваходных (22 на душу) і 214,452 млн выходных. Сярод выходных пісьмовых адпраўленьняў: 1) 188,067 млн (87,7%) прыпала на простыя адпраўленьні, зь іх 41,5% (78,146 млн) склалі [[Паштоўка|паштоўкі]], 6% (11,301 млн) — пісьмовыя лісты, 2,4% (4,564 млн) — 2-складовыя адпраўленьні, 1% (1,985 млн) — міжнародныя адпраўленьні і 0,3% (0,596 млн) — [[Бандэроль|бандэролі]]; 2) 22,071 млн (11,7%) склалі заказныя адпраўленьні, зь іх 13,8% (3,041 млн) для фізычных асобаў, 4% (0,892 млн) міжнародныя і 2,4% 2-складовыя; 3) 2,3% (4,314 млн) былі з абвешчанай вартасьцю, зь іх 56% (2,445 млн) для фізычных асобаў. Урэшце поштай даставілі 8,93 млн транзытных пасылак, 5,719 млн уваходных, зь іх 52% для фіз.асобаў, і 5,554 млн выходных [[Пасылка|пасылак]], зь іх 49% платных і 35% для фіз.асобаў (94% платна). На паскораную пошту прыпала 4,737 млн (92%) унутраных і 0,416 млн міжнародных адпраўленьняў. Сярод унутраных 35,5% (1,679 млн) склалі выходныя, 34,3% (1,626 млн) уваходныя і 30,2% (1,432 млн) транзытныя. Сярод міжнародных 55,7% (0,232 млн) — транзытныя, 29,5% (0,123 млн) — выходныя і 14,8% (61 тыс.) — уваходныя<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб паслугах сувязі за 2018 год|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/otchet_1-uslugi_za_2018_god.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2019|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. У 2018 годзе поштай даставілі 13,055 млн выплатаў, у асноўным [[пэнсія]]ў. На вёскі прыпадала 48,5% (6,335 млн) такіх выплатаў, на [[раён]]ныя цэнтры — 25,2% (3,294 млн), на абласныя цэнтры — 15,5% (2,02 млн) і на Менск — 10,8% (1,406 млн). Выплаты поштай склалі 4,462 млрд рублёў ($2,136 млрд) сярэднім памерам па 342 рублі. Праз пошту прайшло 7,6 млн выходных [[Грашовы перавод|грашовых пераводаў]], зь іх 99,3% электронных, 84% для фіз.асобаў і 0,5% (40,6 тыс.) міжнародных. Таксама ажыцьцявілі 7,375 млн уваходных грашовых пераводаў, зь іх 69% для фіз.асобаў і 2% (151,5 тыс.) міжнародных (97% для фіз.асобаў). Сума аплачаных пераводаў склала 784,276 рублёў ($375,485 млн), зь іх 79% ад фізасобаў. Атрыманыя пераводы склалі 730,525 млн рублёў (93% ад аплачаных), зь іх 70% фіз.асобам. Урэшце 99,7% (8,497 млн) кур’ерскіх адпраўленьняў былі выходнымі, зь іх 33,5% для фіз.асобаў. Таксама даслалі 1,638 млн [[тэлеграма]]ў, зь іх 44,5 тыс. (2,7%) былі платнымі, у тым ліку 39,4 тыс. (2,4%) міжнароднымі і 14 тыс. (0,9%) для фізасобаў<ref name="б"/>. === Тэлефонная сувязь === {{Асноўны артыкул|Сеткі стацыянарнай тэлефоннай сувязі ў Беларусі}} У 2018 годзе УП «[[Белтэлекам]]» абслужыла 334,418 млн выходных тэлефанаваньняў між сеткамі, зь іх 39% (129,669 млн) ад фізычных асобаў (па 13 на жыхара). Сярод такіх тэлефанаваньняў 320,787 млн (96%) прыпала на міжгароднія, у тым ліку 38% на сотавы. Рэшта (13,631 млн) тэлефанаваньняў была міжнароднай. Працягласьць размоваў у гарадзкіх і сельскіх тэлефонных сетках склала 8,555 млрд хвілінаў (82% выходных), зь іх 83% прыпала на фізычных асобаў (751 хвіл. на жыхара). Рэшту склалі 1,823 млрд хвіл. (17,4%) міжгародніх званкоў, зь іх 17,6% на сотавы, і 69,932 млн хвіл. (6,7%) міжнародных, зь іх 83% у краіны [[СНД]] (у асноўным у Расею). Транзытны трафік «Белтэлекама» між сотавымі апэратарамі склаў 4,059 млрд хвілінаў (428 хвіл. на жыхара), зь іх 3% прыпала на міжнародны [[роўмінг]]. Уваходны трафік склаў 1,393 млрд хвілінаў<ref name="б"/>. На 31 сьнежня 2019 году ў Беларусі налічвалася 11 627 249 абанэнтаў [[Сотавая сувязь|сотавай сувязі]], што перавышала лік насельніцтва на 22,7%. У краіне працавалі 3 сотавыя апэратары: УП «[[А1 (тэлекам-правайдэр)|А1]]» з 1999 году, ТАА «[[Мабільныя ТэлеСыстэмы (Беларусь)|Мабільныя ТэлеСыстэмы]]» з 2002-га і ЗАТ «[[БеСТ|Беларуская сетка тэлекамунікацыяў]]» з 2004-га. Ім належала 33 268 базавых станцыяў, зь іх 48% (15 930) — [[3G|3-га пакаленьня]] (UMTS) і 8% (2 792) — 4-га (LTE). Станцыі налічвалі 175 648 прыёмаперадатчыкаў (па 5 на станцыю) агульнай ёмістасьцю 20,08 млн [[камутатар]]аў (па 114 на прыёмаперадатчык). Камутатары падтрымлівалі 18 550 патокаў па 2 Мбіт/сэк (каля 37,1 гігабіт/сэк). За 4-ы квартал 2019 году 6 823 417 (59%) сотавых абанэнтаў скарысталі доступ да Сеціва, зь іх 56% (3 817 030) праз сувязь 4-га пакаленьня. Прапускная здольнасьць сотавых каналаў доступу да Сеціва складала 312 636 Мбіт/сэк (0,045 Мбіт/с на карыстальніка). Сотавая сувязь была даступнай на 98,7% земляў Беларусі, у тым ліку на 98,4% — 3-га пакаленьня (2 Мбіт/с) і на 5% — 4-га (100 Мбіт/с). Ахоп насельніцтва сотавай сувязьзю ў паселішчах складаў 99,9%, у тым ліку сувязьзю 3-га пакаленьня, а таксама 76% — 4-га пакаленьня. Штомесячны трафік на абанэнта складаў: 794 хвіліны выходных выклікаў і 11 [[Паслуга кароткага паведамленьня|тэкставых паведамленьняў]]. Сярод выходных выклікаў 82% прыпадала на ўнутрысеткавыя, 16,5% — на тэлефанаваньні ў іншыя сотавыя сеткі, 1,3% — на званкі на стацыянарныя тэлефоны, рэшта (0,2%) — на міжнародныя званкі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Справаздача аб разьвіцьці сотавай рухомай электрасувязі за 4-ы квартал 2019 году|спасылка=https://mpt.gov.by/sites/default/files/4_spe_na_sait.pdf|выдавец=Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=17 студзеня 2020}}</ref>. == Шляхі зносін == {{Асноўны артыкул|Шляхі зносін Беларусі}} На 2020 год у Беларусі існавала 6 відаў шляхоў зносінаў: * ''Чыгуначныя''. [[Беларуская чыгунка]] ахоплівала звыш 2100 паселішчаў краіны і прапаноўвала 4 лініі перавозак паяжджанаў: 1) гарадзкія — у межах сталіцы і абласных цэнтраў да станцыяў у гарадах-спадарожніках, 2) рэгіянальныя — у межах вобласьці і да бліжэйшага гораду абласнога падпарадкаваньня ў суседняй вобласьці, 3) міжрэгіянальныя — між сталіцай і абласнымі цэнтрамі ды між абласнымі цэнтрамі, 4) міжнародныя — між Беларусьсю і іньшымі краінамі. Паводле хуткасьці руху і працягласьці прыпынкаў рэгіянальныя і міжрэгіянальныя лініі падзялялі на 2 клясы: бізнэс і эканом. Квіткі на цягнік прадавалі он-лайн праз [[Аплатная картка|аплатную картку]] і [[электронныя грошы]], па тэлефоне і ў касах на станцыях. Электронная рэгістрацыя дазваляла сесьці ў цягнік па пашпарце. Паездка міжрэгіянальнымі лініямі праз усю краіну ад Берасьця да Віцебска каштавала ад 13,8 [[Беларускі рубель|рубля]] ($7-8) у пляцкарце і да 19,1 рубля ($11-12) у купэ. У Беларусі дзеяла 20 буйных чыгуначных вакзалаў. На меншых станцыях працавалі білетныя касы і гандлёвыя кіёскі. * ''Аўтамабільныя''. У кожным горадзе Беларусі дзеялі аўтавакзал і аўтастанцыя з заляй чаканьня, дзе прадавалі ежу і квіткі на прыгарадныя, міжгароднія і міжнародныя падарожжы. У Менску працавалі Цэнтральны аўтавакзал і Аўтазаводзкая ды Паўднёва-Заходняя аўтастанцыі, куды прыбывала большасьць міжнародных аўтобусаў. Квіткі на праезд у прыгарадных і міжгародніх аўтобусах перавозчыкаў [[Міністэрства транспарту і камунікацыяў Рэспублікі Беларусь]] прадавалі он-лайн за электронныя грошы. Большасьць аўтападарожжаў ажыцьцяўлялі прыватныя [[Маршрутнае таксі|маршрутныя таксі]] на мікраўтобусах. * ''Паветраныя''. Нацыянальны аэрапорт «[[Менск (нацыянальны аэрапорт)|Менск]]» прымаў палёты зь іншых краінаў. Лётнішчы абласных цэнтраў прымалі грузавыя і чартэрныя самалёты. Зь Берасьця, Гомеля і Горадні ладзілі палёты ў расейскі [[Калінінград]]. * ''Водныя''. У Беларусі налічвалася 10 рачных партоў, што прымалі караблі праз 8 водных шляхоў: [[Дняпроўска-Бужанскі канал]] і 8 рэк — Дняпро, [[Бярэзіна|Бярэзіну]], Сож, Прыпяць, [[Дзьвіна|Дзьвіну]], Нёман і [[Мухавец]]. Улетку ладзіліся прагулкі на [[цеплаход]]ах у 13 мясьцінах: Берасьці (Мухавец), Віцебску (Дзьвіна), Горадні (Нёман і [[Аўгустоўскі канал]]), Гомелі (Сож), Магілёве ([[Дняпро]]), Бабруйску (Бярэзіна), Мазыры і Пінску ([[Прыпяць]]), «Нарачанскім» (возера [[Нарач]]) і «[[Прыпяцкі нацыянальны парк|Прыпяцкім]]» нацыянальных парках, нацпарку «Браслаўскія азёры» (возера [[Дрывяты]]), на [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчы]] (Менскае мора) і [[Выганашчанскае возера|Выганашчанскім возеры]] (Івацэвіцкі раён). Па Аўгустоўскім канале хадзіў рачны трамвай. З [[Тураў|Турава]] плывучая гасьцініца «Палесьсе» ладзіла 3-дзённыя рачныя круізы па Прыпяці. * ''Гарадзкія''. У большасьці гарадоў краіны дзеяў [[грамадзкі транспарт]]: аўтобус — амаль ва ўсіх; [[тралейбус]] — у сталіцы, абласных цэнтрах і [[Бабруйск]]у; [[трамвай]] — у сталіцы, [[Віцебскі трамвай|Віцебску]], Мазыры і [[Наваполацак|Наваполацку]]; [[таксі]] і маршрутнае таксі — у Менску, абласных цэнтрах і іншых буйных гарадах; [[Менскі мэтрапалітэн]]. Квіткі на праезд прадавалі ў кіёску на прыпынку, кандуктары і кіроўцы. У сталіцы цана наземнага праезду складала 60 капеек, у мэтро — 65 капеек. У іншых гарадах Беларусі праезд быў таньнейшым. Шматразовыя праязныя білеты прадавалі на месяц, 15 і 10 дзён, у тым ліку на некалькі відаў перавозак<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Транспарт Беларусі|спасылка=https://www.belarus.by/by/travel/transport-in-belarus|выдавец=[[Belarus.by]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. * ''Трубаправодныя''. Улучалі 2861 км нафтаправодаў («[[Гомельтранснафта Дружба]]»), 1200 км нафтапрадуктаправодаў і 7,9 тыс. км [[газаправод]]аў пад кіраўніцтвам ААТ «[[Газпрам трансгаз Беларусь]]» разам з 7 магістральнымі, зь якіх 2,9 тыс. км (37%) былі транзытнымі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Галіна дзейнасьці|спасылка=http://www.btg.by/about/activities/|выдавец=«Газпрам трансгаз Беларусь»|мова=ru|дата публікацыі=2020|дата доступу=22 студзеня 2020}}</ref>. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь}} [[Файл:Берет ВДВ.jpg|значак|300пкс|Барэт беларускіх [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|ПДВ]] да 1995 г.]] На 2020 год Узброеныя сілы Беларусі ўлучалі: 1) [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутныя войскі]], 2) [[Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны Беларусі|Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Структура Ўзброеных Сілаў Рэспублікі Беларусь|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/structure/|выдавец=[[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. [[Генэральны штаб Узброеных сілаў Беларусі]] меў у беспасярэднім падпарадкаваньні [[Сілы спэцыяльных апэрацыяў УС РБ|Сілы спэцыяльных апэрацыяў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сілы спэцыяльных апэрацый|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sso/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Сухапутныя войскі знаходзіліся ў падпарадкаваньні [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]] і ўлучалі 2 апэратыўныя камандаваньні: [[Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Заходняе]] (Горадня) і [[Паўночна-Заходняе апэратыўнае камандаваньне|Паўночна-Заходняе]] (Барысаў, Менская вобласьць)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі (прызначэньне)|спасылка=https://www.mil.by/by/forces/sv/appointment/|выдавец=Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На люты 2018 году Ўзброеныя сілы Беларусі налічвалі 70 000 [[Вайсковец|вайскоўцаў]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Урачысты сход, прысьвечаны 100-годзьдзю Ўзброеных сілаў Беларусі|спасылка=http://president.gov.by/by/news_by/view/urachysty-sxod-prysvechany-100-goddzju-uzbroenyx-sil-belarusi-18170/|выдавец=Прэс-служба прэзыдэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=22 лютага 2018|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год Сухапутныя войскі Беларусі лікам 29 600 чалавек мелі на ўзбраеньні: 469 [[Асноўны баявы танк|асноўных баявых танкаў]] (400 [[Т-72]]), 1111 [[Баявая машына пяхоты|баявых машынаў пяхоты]] (875 [[БМП-2]]), 247 [[бронетранспартэр]]аў (150 [[БТР-80]]), 434 [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|самаходных артылерыйскіх установак]] (САУ; 198 [[2С1]] «Гваздзік»), 228 палявых [[гармата]]ў (132 [[Гаўбіца|гаўбіцы]] [[2А65]]), 234 [[Рэактыўная сыстэма залпавага агню|рэактыўных сыстэмаў залпавага агню]] (РСЗА; 126 «[[Град (зброя)|Градаў]]»), 109 [[мінамёт]]аў (61 [[2С12]] «Сані»), 480 [[Супрацьтанкавы ракетны комплекс|супрацьтанкавых ракетных комплексаў]] (СТРК), 14 [[Зэнітны ракетны комплекс|зэнітных ракетных комплексаў]] (ЗРК) «[[Тор (зэнітны ракетны комплекс)|Тор]]» і 96 [[Апэратыўна-тактычны ракетны комплекс|апэратыўна-тактычных ракетных комплексаў]] (АТРК; 60 9К72 «Эльбрус»)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сухапутныя войскі Беларусі|спасылка=https://www.globalsecurity.org/military/world/belarus/army-equipment.htm|выдавец=Партал «Сусьветная бясьпека» (Александрыя, штат [[Вірджынія]], ЗША)|мова=en|дата публікацыі=2020|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранае абароны Беларусі мелі на ўзбраеньні: 140 баявых самалётаў (70 [[Су-25]]), 10 транспартных (6 [[Ан-26]]) і 10 навучальных Л-39, 168 транспартных [[верталёт]]аў (125 [[Мі-8]]), 50 ударных [[Мі-24]] і 16 выведвальных Мі-24К і -Р, 2 [[дывізіён]]ы ЗРК [[С-300]], 4 дывізіёны [[С-200]], 12 [[Батарэя (войска)|батарэяў]] ЗРК «[[Бук (зброя)|Бук]]» і С-125. 22 жніўня 2016 году на ўзбраеньне 77-га дывізіёна [[336-я рэактыўная артылерыйская брыгада|336-й рэактыўнай артылерыйскай брыгады]] ў Асіпавічах (Магілёўская вобласьць) паставілі 1-ю РСЗА «[[Палянэз (зброя)|Палянэз]]»<ref>{{Навіна|аўтар=Эдуард Мартынюк|загаловак=«Палянэз» прынята на ўзбраеньне беларускай арміі|спасылка=https://blr.belta.by/society/view/palanez-prynjata-na-uzbraenne-belaruskaj-armii-50074-2016/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=22 жніўня 2016|дата доступу=19 студзеня 2020}}</ref>. == Замежная палітыка == {{Асноўны артыкул|Замежная палітыка Беларусі}} Паводле 1-га артыкула Канстытуцыі 1994 году, Рэспубліка Беларусь самастойна ажыцьцяўляе [[Замежная палітыка|замежную палітыку]]. Згодна з 18-м артыкулам «Рэспубліка Беларусь у сваёй замежнай палітыцы зыходзіць з прынцыпаў роўнасьці дзяржаваў, непрымяненьня сілы або пагрозы сілай, непарушнасьці межаў, мірнага ўрэгуляваньня спрэчак, неўмяшаньня ва ўнутраныя справы і іншых агульнапрызнаных прынцыпаў і нормаў [[Міжнароднае права|міжнароднага права]]. Рэспубліка Беларусь ставіць за мэту зрабіць сваю тэрыторыю бязьядзернай зонай, а дзяржаву — нэўтральнай»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Канстытуцыя 1994 году (са зьмяненьнямі і дапаўненьнямі)|спасылка=http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/kanstytutsyya-1994-goda-sa-zmyanennyami-i-dapa-nennyami-/|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. 14 лістапада 2005 году А. Лукашэнка падпісаў Закон «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь». Паводле 24-га артыкула Закону, «стратэгічнымі мэтамі замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь ёсьць: абарона дзяржаўнага [[сувэрэнітэт]]у і тэрытарыяльнай цэласнасьці Рэспублікі Беларусь; абарона правоў, свабодаў і законных зацікаўленасьцяў грамадзянаў, грамадзкіх і дзяржаўных зацікаўленасьцяў»<ref>{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Закон Рэспублікі Беларусь «Аб зацьвярджэньні Асноўных напрамкаў унутранай і замежнай палітыкі Рэспублікі Беларусь» ад 14 лістапада 2005 г. № 60-З|спасылка=http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10500060|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=10 чэрвеня 2015|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 2020 год грамадзяне Беларусі маглі бязьвізава выяжджаць у 44 краіны, у тым ліку ў сумежныя Расею і Ўкраіну. У Беларусь маглі бязьвізава прыяжджаць грамадзяне 23 краінаў, у тым ліку Расеі і Ўкраіны. Таксама грамадзяне 74 дзяржаваў прыбывалі ў Беларусь бязьвізава праз нацыянальны [[Менск (нацыянальны аэрапорт)|аэрапорт «Менск»]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Бязьвізавы рух|спасылка=http://mfa.gov.by/be/visa/bezvizav_ruh/d13f36405deb6bb1.html|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. У 2017 годзе ўрад Беларусі падтрымліваў дыпляматычныя дачыненьні з 177 дзяржавамі (з 212). На 2020 год [[дыпляматычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] працавалі ў 57 дзяржавах. Амбасадары Беларусі мелі акрэдытацыю паводле сумяшчальніцтва ў яшчэ 52 дзяржавах. У Беларусі працавала 48 амбасадаў, 4 аддзяленьні амбасадаў, 3 гандлёвыя прадстаўніцтвы і 39 консульстваў замежных дзяржаваў. Міжнародныя арганізацыі мелі ў Беларусі 18 прадстаўніцтваў. Яшчэ 91 замежная амбасада ў Варшаве, Вільні, Кіеве і Маскве мела акрэдытацыю ў Беларусі па сумяшчальніцтве<ref name="mfa.gov.by">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Замежная палітыка|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. На 1 ліпеня 2019 году ўрад Беларусі браў удзел у 2566 двухбаковых і 1315 шматбаковых міжнародных дамовах<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Міжнароднае права|спасылка=http://mfa.gov.by/be/foreign_policy/interlaw/|выдавец=[[Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь]]|дата публікацыі=1 ліпеня 2019|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. У Беларусі няма наўпроставага выхаду да адкрытага мора для беспасярэдніх зносінаў зь несумежнымі дзяржавамі. Таму ў замежнай палітыцы Беларусі павышанае значэньне маюць дачыненьні з 5 сумежнымі дзяржавамі, кожная зь якіх мае выхад да мора: [[Латвія]]й, [[Летува|Летувой]], Польшчай, Расеяй і Ўкраінай. Апасродкавана празь іх землі ўрад Беларусі ажыцьцяўляе стасункі з астатнімі дзяржавамі. На 2020 год урад Беларусі браў удзел у 10 міжурадавых арганізацыях Эўропы: [[Садружнасьць незалежных дзяржаваў]] (1991), [[Арганізацыя бясьпекі і супрацы ў Эўропе]] (Вена, Аўстрыя; 1992), [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця]] (Лёндан, Ангельшчына; 1992), [[Нарада энэргетычнай хартыі]] (Брусэль, Бэльгія; 1994), [[Цэнтральна-эўрапейская ініцыятыва]] (Трыест, Італія; 1996), [[Рада эўраатлянтычнага партнэрства]] (Брусэль, 1997), [[Саюзная дзяржава Беларусі і Расеі]] (2000), [[Арганізацыя Дамовы аб калектыўнай бясьпецы]] (Масква, Расея; 2003) і [[Эўразійскі эканамічны зьвяз]] (Масква, 2015). На сусьветным узроўні Беларусь была дзяржавай-удзельніцай 40 міжурадавых арганізацыяў, сярод якіх: [[Арганізацыя аб’яднаных нацыяў]] (Нью-Ёрк, ЗША; 1945), [[Сусьветны паштовы саюз]] (Бэрн, Швайцарыя; 1947), [[Міжнародны саюз электрасувязі]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1947), [[Сусьветная мэтэаралягічная арганізацыя]] (Жэнэва, 1948), [[Міжнароднае бюро выставаў]] (Парыж, Францыя; 1951), [[Міжнародная арганізацыя працы]] (Жэнэва; 1954), [[Міжнароднае агенцтва атамнай энэргіі]] (Вена, 1957), [[Пастаянны трацейскі суд]] (Гаага, Нідэрлянды; 1962), [[Сусьветная арганізацыя інтэлектуальнай уласнасьці]] (Жэнэва, 1967), [[Сусьветны банк]] (Вашынгтон, ЗША; 1992), [[Міжнародны валютны фонд]] (Вашынгтон, 1992), [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (Жэнэва, Швайцарыя; 1992), [[Арганізацыя супрацы чыгунак]] (Варшава, Польшча; 1993), [[Сусьветная мытная арганізацыя]] (Брусэль, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па стандартызацыі]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя па цукры]] (Лёндан, 1993), [[Міжнародная электратэхнічная камісія]] (Жэнэва, 1993), [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]] (Манрэаль, Канада; 1993), [[Сусьветная арганізацыя здароўя жывёлаў]] (Парыж, 1994), [[Міжпарлямэнцкі саюз]] (Парыж, 1995), [[Рух недалучэньня]] (Нью-Ёрк, 1998) і [[Міжнародная арганізацыя міграцыі]] (Жэнэва, 2005)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларусь і міжнародныя арганізацыі|спасылка=http://mfa.gov.by/be/mulateral/organization/|выдавец=Міністэрства замежных справаў Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2020|дата доступу=21 студзеня 2020}}</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Аўтамабільныя рэгістрацыйныя знакі Беларусі]] == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БелЭн|1}} * {{Літаратура/БелЭн|2}} * {{Літаратура/БелЭн|3}} * {{Літаратура/БелЭн|4}} * {{Літаратура/БелЭн|5}} * {{Літаратура/БелЭн|6}} * {{Літаратура/БелЭн|7}} * {{Літаратура/БелЭн|8}} * {{Літаратура/БелЭн|9}} * {{Літаратура/БелЭн|10}} * {{Літаратура/БелЭн|11}} * {{Літаратура/БелЭн|12}} * {{Літаратура/БелЭн|13}} * {{Літаратура/БелЭн|14}} * {{Літаратура/БелЭн|15}} * {{Літаратура/БелЭн|16}} * {{Літаратура/БелЭн|17}} * {{Літаратура/БелЭн|18-1}} * {{Літаратура/БелЭн|18-2}} * {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|3}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}} == Вонкавыя спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by Афіцыйны сайт Беларусі] * [https://web.archive.org/web/20180210152324/http://map.letapis.by/by/#intro Мапа станаўленьня Беларусі] * [http://www.bielarus.net/ Беларуская Салідарнасьць] * [http://radzima.org Беларусь: адметныя мясьціны і помнікі], [[Radzima.org]] {{Добры артыкул}} {{Беларусь у тэмах}} {{Гісторыя Беларусі}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны праграмы Ўсходняга Партнэрства}} {{АБСЭ}} mob8r6f0z7hwtgnxxxk29vmcbjh9vir 0 9252 2697943 2383581 2026-10-29T00:32:51Z Juppi lantteineen 100754 File 2697943 wikitext text/x-wiki {{Пісьменьнік}} [[File:Tove Jansson 1956.jpg|thumb|Tove Jansson (1956)]] '''Тувэ Марыка Янсан''' ({{мова-sv|Tove Marika Jansson}}; 9 жніўня 1914 — 27 чэрвеня 2001) — [[Фінляндыя|фінская]] швэдзкамоўная пісьменьніца й мастачка. Сусьветная вядомасьць напаткала яе дзякуючы сэрыі аповесьцяў пра [[Мумітроль|Мумітроля]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Хэльсынкі]] ў творчай сям’і. Мела двух братоў — [[Пэр Уляф Янсан|Пэра Ўляфа]] і [[Лярс Янсан|Лярса]]. Бацька [[Віктар Янсан]] быў скульптарам, а маці [[Сігнэ Гамарстэн-Янсан]] — мастаком-ґрафікам, яна працавала ілюстратарам у антыфашысцкім часопісе «GARM». Сваю творчую кар’еру Тувэ пачала яшчэ падлеткам, дапамагаючы маці, а крыху пазьней ужо самастойна малявала [[комікс]]ы. Ужо стаўшы дарослай, Тувэ рабіла ілюстрацыі для фінскіх выданьняў [[Джон Рональд Руэл Толкін|Толкіна]] й [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]]. А ў 1945 годзе Янсан друкуе сваю першую кнігу, дзіцячую аповесьць «''Småtrollen och den stora översvämningen''» («''Маленькія тролі й вялікая паводка''»), у якой упершыню зьяўляецца сям’я [[Мумітроль|мумітроляў]]. Праз год выходзіць наступная кніга сэрыі — «''Kometjakten''» («''Пагоня за камэтай''»). У 1952 Янсан атрымлівае ўзнагароду «Stockholm Award» за найлепшыя дзіцячыя кнігі. У 1966 годзе стала ўладаркай Міжнароднага мэдаля [[Ганс Крыстыян Андэрсэн|Ганса Крыстыяна Андэрсэна]]. Праз два гады, у 1968 годзе, Тувэ Янсан друкуе першую дарослую кнігу, аўтабіяграфію «''Bildhuggarens dotter''» («''Дачка скульптара''»). У 1998 годзе выходзіць яе апошняя кніга «''Meddelande. Noveller i urval 1971—1997''» («''Паведамленьні: выбраныя апавяданьні 1971—1997''»). Памерла Тувэ Марыка Янсан 27 чэрвеня 2001 году. == Кнігі == === Мумікнігі === * «''Småtrollen och den stora översvämningen''» (1945, «''Маленькія тролі й вялікая паводка''») — выдадзеная па-беларуску ў 2010 годзе * «''Kometjakten''» (1946, «''Пагоня за камэтай''»), выйшла ў новай рэдакцыі ў 1968 годзе пад назвай «''Kometen kommer''» («''Камета ляціць''») — выдадзеная па-беларуску пад назвай «''Камета над далінай мумітроляў''» у 2011 годзе * «''Trollkarlens hatt''» (1948, «''Чарадзееў капялюш''») — выдадзеная па-беларуску пад назвай «''Капялюш Чарадзея''» ў 2011 годзе * «''Muminpappans Bravader''» (1950, «''Бравады Мумітаты''») — выйшла ў новай рэдакцыі ў 1968 годзе пад назвай «''Muminspappans memoarer''» («''Мэмуары Мумітаты''») * «''Farlig midsommar''» (1954, «''Небясьпечнае лета''») * «''Trollvinter''» (1957, «''Чарадзейная зіма''») * «''Det osynliga barnet''» (1962, «''Нябачнае дзіцё''») * «''Pappan och havet''» (1965, «''Тата ды мора''») * «''Sent i november''» (1970, «''Напрыканцы лістапада''») === Іншыя кнігі === * «''Sara och Pelle och neckens bläckfiskar''» (1933, «''Сара, Пэле й васьміногі Вадзяніка''») — пад псэўданімам Вера Хаій (''Vera Haij'') * «''Bildhuggares dotter''» (1968, «''Дачка скульптара''») — аўтабіяґрафічнае апавяданьне * «''Lyssnerskan''» (1971, «''Слухачка''») — апавяданьні * «''Sommarboken''» (1972, «''Кніга лета''») * «''Solstaden''» (1974, «''Горад сонца''») * «''Dockskåpet och andra berättelser''» (1978, «''Лялечная шафа і іншыя гісторыі''») — апавяданьні * «''Den ärliga bedragaren''» (1982, «''Шчыры падманшчык''») * «''Stenåkern''» (1984, «''Каменнае поле''») * «''Resa med lätt bagage''» (1987, «''Падарожжа без багажу''») — апавяданьні * «''Rent spel''» (1989, «''Чыстая гульня''») * «''Brev från Klara''» (1990, «''Лісты ад Клары''») * «''Anteckningar från en ö''» (1993, «''Нататкі з выспы''») — аўтабіяґрафія; ілюстраваная [[Туўлікі Піеціля]] == Беларускія пераклады == * Маленькія тролі і вялікая паводка / Тувэ Янсан; пер. са шведскай Насты Лабады; ілюстрацыі Тувэ Янсан. — Мн.: Зміцер Колас, 2010. — 56 с.: іл. 1000 экз. ISBN 978-985-6783-85-5 * Камета над далінай мумітроляў : [казачная аповесць: для малодшага школьнага ўзросту] / Тувэ Янсан; [пераклад з шведскай мовы Н. Лабады, [[А. Башарымава]]й; ілюстрацыі Т. Янсан]. — Мінск: Зміцер Колас, 2011. — 152, [2] с. 1000 экз. ISBN 978-985-6783-86-2 (у пераплёце) * Капялюш чарадзея : [казачная аповесць] / Тувэ Янсан; пераклад з шведскай [А. Башарымавай]. — Мінск: Зміцер Колас, 2011. — 144, [2] с. 1000 экз. ISBN 978-985-6783-88-6 * Небяспечнае лета: [казачная аповесць: для малодшага школьнага ўзросту] / Тувэ Янсан. — Мінск : Зміцер Колас, 2014. — 138, [1] с. * Мемуары мумітаты: [казачная аповесць: для дзяцей малодшага школьнага ўзросту] / Тувэ Янсан. — Мінск : Зміцер Колас, 2018. — 165, [1] с. * Чарадзейная зіма: [казачная аповесць: для малодшага школьнага ўзросту] / Тувэ Янсан. — Мінск : Зміцер Колас, 2022. — 123, [2] с. * У канцы лістапада: [казачная аповесць: для малодшага школьнага ўзросту] / Тувэ Янсан. — Мінск : Зміцер Колас, 2022. — 160, [1] с. == Асабістае жыцьцё == Тувэ Янсан ніколі ня мела дзяцей, не была замужам, хаця была заручаная зь фінскім журналістам [[Ата Віртанэн]]ам. З 1955 году жыла зь сяброўкай Туўлікі Піеціля (''Tuulikki Pietilä''). == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Янсан, Тувэ}} [[Катэгорыя:Фінская літаратура]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя літаратаркі]] mmilhxa1d5bsocyv78szt1vmo1ijrng 0 24062 2697922 2651853 2026-10-28T15:54:23Z ~2026-57572-81 100903 /* */ Я изменила "Ўзьдзянцы" на "Узьдзянцы", потому что в белорусском языке нет большой буквы "ў", в любом случае географические названия будут писаться с большой буквы "у", но никак не "ў". 2697922 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Узда |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Узды |Лацінка = Uzda |Герб = Coat of Arms of Uzda, Belarus.png |Сьцяг = Flag of Uzda.png |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1450 |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Узьдзенскі раён|Узьдзенскі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 10179 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="belstat2019" /> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = Узда. Былы касцёл (01).jpg |Апісаньне выявы = [[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Узда)|Былы касьцёл]] |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 27 |Шырата сэкундаў = 48 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 12 |Даўгата сэкундаў = 44 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = }} '''Узда́''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Узьдзянка|Узьдзянцы]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Узьдзенскі раён|Узьдзенскага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2019 год — 10 179 чалавек<ref name="belstat2019" />. Знаходзіцца за 74 км на паўднёвы захад ад [[Менск]]у, за 22 км ад чыгуначнай станцыі [[Негарэлае]] (лінія [[Менск]] — [[Баранавічы]]). Аўтамабільныя дарогі на [[Менск]], [[Негарэлае]], [[Капыль]], [[Слуцак]] і [[Нясьвіж]]. Узда — даўняе [[мястэчка]] [[Менскі павет|гістарычнай Меншчыны]]. Да нашага часу тут захаваўся [[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Узда)|касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа]] ў стылі [[клясыцызм]]у, помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя, і [[піраміда (архітэктура)|пірамідальная]] [[Капліца-пахавальня Завішаў (Узда)|капліца-пахавальня]] колішніх уладальнікаў паселішча паноў [[Завішы|Завішаў]]. == Назва == [[Тапонім]] Узда́ ўтварыўся ад назвы ракі [[Узьдзянка|Ўзьдзянка]] (у мінулым Узда, Усда)<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 383.</ref>. Адзначалася старажытнае [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) імя Uzda<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Uzda#v=snippet&q=Uzda&f=false S. 64].</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Ўзды}} === Вялікае Княства Літоўскае === Першы пісьмовы ўпамін пра Ўзду як [[двор]] [[Корсакі|Корсакаў]] у [[Менскі павет|Менскім павеце]] датуецца 1450 годам. У другой палове XV стагодзьдзя паселішча атрымала статус [[мястэчка]]. У розны час Узда знаходзілася ў валоданьні [[Кавячынскія|Кавячынскіх]], [[Завішы|Завішаў]], [[Красінскія|Красінскіх]]. У канцы ХV стагодзьдзя Кавячынскія збудавалі тут кальвінскі эбор. У 1572 годзе ўва Ўзьдзе знаходзіўся [[Сымон Будны]] ў зьвязку з выданьнем [[Біблія|Бібліі]]<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 685.</ref>. У 1684 годзе па вяртаньні ў каталіцтва Кавячынскія заснавалі ў мястэчку парафію, набажэнствы праходзілі ў капліцы. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Uzda, Rynak, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Узда, Рынак, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1918).jpg|значак|Рынак. [[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Узда)|Касьцёл]], 1918 г.]] У выніку другога падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Узда апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе стала цэнтрам воласьці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павету]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. У канцы ХVІІІ стагодзьдзя мясьціна перайшла да роду [[Завішы|Завішаў]]. У 1798 годзе [[Казімер Завіша]] збудаваў касьцёл, таксама дзеяла царква. У 1829—1830 гадох ува Ўзьдзе працавалі [[друкарня]] Э. Прэса, школа, 4 пачатковыя навучальныя ўстановы, бровар, млын, аптэка, пошта, 30 крамаў, нядзельны кірмаш. На 1886 год — [[Русіфікацыя Беларусі|расейская]] [[народная вучэльня]], валасная ўправа, школа, бровары, суконная фабрыка, 2 млыны, 24 крамы; дзеялі царква, касьцёл, сынагога, мячэт, 3 малітоўныя дамы. У 1906—1909 гадох у мястэчку дзеяла правінцыйнае кола [[Польскае таварыства «Асьвета» (Менск)|польскага таварыства «Асьвета»]], якое займалася падтрымкай адукацыі на польскай мове<ref>{{Літаратура/Паміж надзеяй і непакоем (2007)|к}} S. 34-37.</ref>. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў лютым 1918 году Ўзду занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Узда абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Ўзьдзенскай воласьці атрымалі Пасьведчаньні [[Народны Сакратарыят БНР|Народнага Сакратарыяту БНР]]<ref>{{Літаратура/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Ўзда ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], у Ігуменскі павет («падраён») Менскага раёну<ref name="at">{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. 17 ліпеня 1924 году мястэчка стала цэнтрам раёну (з 25 сьнежня 1962 да 30 ліпеня 1966 году ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]]). 27 верасьня 1938 году Ўзда атрымала афіцыйны статус [[Пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 27 чэрвеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. 10 сакавіка 1999 году Ўзда атрымала статус [[места]]. <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths="150" heights="150" class="center"> Uzda. Узда (1900).jpg|Народная вучэльня, каля 1900 г. Uzda, Vialikaja. Узда, Вялікая (1916).jpg|Вуліца Вялікая, 1916 г. Uzda, Krasny. Узда, Красны (XX).jpg|Пляц Красны. [[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Узда)|Царква]]-[[Мураўёўкі|мураўёўка]], да 1933 г. Uzda, Vialikaja. Узда, Вялікая (XX).jpg|Вуліца Вялікая, да 1950 г. </gallery> == Насельніцтва == === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:160 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:10500 ScaleMajor = unit:year increment:3000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1889 from:0 till:1424 bar:1897 from:0 till:2800 bar:1939 from:0 till:3500 bar:1970 from:0 till:4300 bar:1977 from:0 till:5900 bar:1989 from:0 till:8000 bar:1999 from:0 till:9500 bar:2006 from:0 till:9600 bar:2009 from:0 till:9684 bar:2019 from:0 till:10179 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1889 год — 1424 чал.<ref>[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Uzda // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII/867 867].</ref>; 1897 год — 2,8 тыс. чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1939 год — 3,5 тыс. чал.; 1970 год — 4,3 тыс. чал.; 1977 год — 5,9 тыс. чал.; 1989 год — 8,0 тыс. чал.; 1999 год — 9,5 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2001 год — 9,4 тыс. чал.<ref>[[Анатоль Папко|Папко А.]] Узда // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 568.</ref>; 2002 год — 9,6 тыс. чал.<ref>[[Анатоль Папко|Папко А.]] Узда // {{Літаратура/БелЭн|16к}} С. 180.</ref>; 2006 год — 9,6 тыс. чал.; 2009 год — 9684 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20160304202132/http://belstat.gov.by/uploads/file/GU_demogr/1.2-6.pdf Перепись населения — 2009. Минская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 10 120 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 10 090 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 10 194 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2019 год — 10 179 чал.<ref name="belstat2019">[https://web.archive.org/web/20190715032926/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_13322/ Численность населения на 1 января 2019 г. и среднегодовая численность населения за 2018 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Адукацыя === Ува Ўзьдзе працуюць гімназія, с.-г. прафэсійны ліцэй, 2 сярэднія, агульнаадукацыйная санаторная школа-інтэрнат, дзіцяча-юнацкая спартовая школа, школа мастацтваў, 3 дзіцячыя дашкольныя ўстановы, цэнтар разьвіцьця дзіцяці «Вясёлка». === Мэдыцына === Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць цэнтральная раённая лякарня на 220 ложкаў, раённая [[паліклініка]] на 250 наведваньняў у зьмену, [[аптэка]], аптэчны [[шапік]] і аптэчны пункт, раённы цэнтар гігіены і эпідэміялёгіі. Працуе тэрытарыяльны цэнтар сацыяльнага абслугоўваньня насельніцтва. === Культура === Дзеюць 2 бібліятэкі, дом культуры, раённы цэнтар культуры, дом дзіцячай творчасьці, [[кінатэатар]] «Кастрычнік», гістарычна-краязнаўчы [[музэй]], [[парк]] «Перамогі». Выступаюць калектывы аматарскай творчасьці, у тым ліку 3 народныя (хор вэтэранаў вайны і працы, ансамбль народнай песьні «Зборная субота», клюб майстроў «Сузор’е» Цэнтру культуры) і 3 узорныя (тэатар «Усьмешка», [[лялечны тэатар]] «Церамок», духавы [[аркестар]] школы мастацтваў). === Спорт === У месьце працуюць футбольны клюб «[[Узда (футбольны клюб)|Узда]]», спартовы клюб «Бушыда», стадыён, 6 спартовых заляў, 3 футбольныя палі і інш. == Забудова == === Плян === Узда разьвіваецца паводле генэральнага пляну 1990 году. Рэчка Ўзьдзянка падзяляе места на 2 плянавальныя раёны: усходні (Малая Ўзда) з індывідуальнай забудовай сядзібнага тыпу і заходні, дзе месьціцца асноўны масіў жылой забудовы і грамадзкі цэнтар. Гістарычны цэнтар склаўся ў раёне вуліцы Вялікай (цяпер афіц. Ленінская), якая злучыла 2 пляцы — Рынак (цяпер афіц. Свабоды) і Красны. Адміністрацыйна-грамадзкі і культурны цэнтар сфармаваўся ўздоўж вуліцы Савецкай. У цэнтральнай частцы ўзводзяцца 3≈5-павярховыя будынкі, на астатняй тэрыторыі пераважае 1-павярховая індывідуальная забудова сядзібнага тыпу. У 1990—2000-я ўва Ўзьдзе збудавалі 5 жылых дамоў, школу, адміністрацыйны будынак лясной гаспадаркі, правялі рэканструкцыю раённай лякарні, будынку «Белаграпрамбанку». === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 500px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Ленінская вуліца || '''Вялікая''' вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Першамайская вуліца || '''Юрздыка''' вуліца<ref>Калядзінскі Л. [https://web.archive.org/web/20211024114527/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=2556&mode=print А помнік Слуцкай?] // «Культура» № 24 (892), 2009.</ref> |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Малая''' вуліца <br> '''Татарская''' вуліца<ref name="tat">Татаринов Ю. Города Беларуси в некоторых интересных исторических сведениях. Минщина. — Минск, 2008.</ref> |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Свабоды плошча || '''Рынак''' пляц |} З [[урбананіміка|урбананімічнай]] спадчыны Ўзды да нашага часу гістарычную назву захаваў толькі пляц Красны. == Эканоміка == Ува Ўзьдзе працуюць 5 прамысловых прадпрыемстваў з рознымі формамі ўласнасьці: лёгкай (камунальнае вытворчае УП «Узьдзенская кравецкая фабрыка»), харчовай (Узьдзенская філія ААТ «[[Слуцкі сыраробны камбінат]]») галінаў. Працуе прыватнае УП «Узьдзенскі кааппрам», лясгас і інш., філія і аддзяленьне АСБ «Беларусбанк» і ААТ «Белаграпрамбанк», 48 прадпрыемстваў гандлю, 13 грамадзкага харчаваньня, 2 прадпрыемствы зьвязку, 10 службаў побыту, рамонтныя, дарожныя, транспартныя арганізацыі. == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === Дзее Ўзьдзенскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Ўзда»<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. === Славутасьці === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты) * [[Капліца-пахавальня Завішаў (Узда)|Капліца-пахавальня Завішаў]] (XIX ст.) * [[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Узда)|Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа]] (1798) * Могілкі: каталіцкія; татарскія (Мізар); юдэйскія * Сынагога * [[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Узда)|Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла]] (1905; [[Мураўёўкі|мураўёўка]]) == Галерэя == <gallery caption="Краявіды Ўзды" widths="150" heights="150" class="center"> Касьцёл Сьвятога Крыжа (Узда) 003.Jpeg|[[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Узда)|Касьцёл]] Узда. Агароджа старога касцёла.jpg|Агароджа касьцёла Узда. Пахавальня Завішаў (02).jpg|[[Капліца-пахавальня Завішаў (Узда)|Капліца-пахавальня Завішаў]] Church in Uzda, Belarus.jpg|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Узда)|Царква]]-[[Мураўёўкі|мураўёўка]] </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Узда. Музей. Дом рамесніка (01).jpg|Дом рамесьніка Uzda. Узда (2005).jpg|Даўняя камяніца Uzda. Узда (06.2005).jpg|Стары драўляны будынак Узда. Гарадская забудова (04).jpg|Вуліца мястэчка </gallery> == Асобы == * [[Віктар Берасьневіч]] (нар. 1971) — матэматык * [[Людміла Бяляева]] (нар. 1948) — навуковец у галіне мэдыцыны * [[Аляксандар Герасіменка]] (нар. 1946) — беларускі палітык і дыплямат * [[Барыс Палееў]] (1898—1983) — савецкі военачальнік * [[Валеры Шаблюк]] (1953—1997) — гісторык * [[Мошэ Файнштэйн]] (1895—1986) — лідэр жыдоў [[ЗША]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|16}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-1}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12}} == Вонкавыя спасылкі == * {{radzima|uzda}} * [https://globustut.by/uzda/ Здымкі на globustut.by] * [http://mrg-uzda.narod.ru/ Сайт горада Узда] {{Навігацыйная група |назоў = Узда ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Узьдзенскі раён |Менская вобласьць }} {{Месты і мястэчкі гістарычнай Меншчыны}} [[Катэгорыя:Узда| ]] cy7yytqfs489kq36tqzsf85odrqax05 2697929 2697922 2026-10-28T17:23:15Z Dymitr 10914 паводле БКП 5:18 назвы на У могуць пісацца праз Ў, калі яны бяз націску 2697929 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Узда |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Узды |Лацінка = Uzda |Герб = Coat of Arms of Uzda, Belarus.png |Сьцяг = Flag of Uzda.png |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1450 |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Узьдзенскі раён|Узьдзенскі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 10179 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="belstat2019" /> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = Узда. Былы касцёл (01).jpg |Апісаньне выявы = [[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Узда)|Былы касьцёл]] |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 27 |Шырата сэкундаў = 48 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 12 |Даўгата сэкундаў = 44 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = }} '''Узда́''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Узьдзянка|Ўзьдзянцы]]. Адміністрацыйны цэнтар [[Узьдзенскі раён|Узьдзенскага раёну]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2019 год — 10 179 чалавек<ref name="belstat2019" />. Знаходзіцца за 74 км на паўднёвы захад ад [[Менск]]у, за 22 км ад чыгуначнай станцыі [[Негарэлае]] (лінія [[Менск]] — [[Баранавічы]]). Аўтамабільныя дарогі на [[Менск]], [[Негарэлае]], [[Капыль]], [[Слуцак]] і [[Нясьвіж]]. Узда — даўняе [[мястэчка]] [[Менскі павет|гістарычнай Меншчыны]]. Да нашага часу тут захаваўся [[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Узда)|касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа]] ў стылі [[клясыцызм]]у, помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя, і [[піраміда (архітэктура)|пірамідальная]] [[Капліца-пахавальня Завішаў (Узда)|капліца-пахавальня]] колішніх уладальнікаў паселішча паноў [[Завішы|Завішаў]]. == Назва == [[Тапонім]] Узда́ ўтварыўся ад назвы ракі [[Узьдзянка|Ўзьдзянка]] (у мінулым Узда, Усда)<ref>{{Літаратура/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 383.</ref>. Адзначалася старажытнае [[Германскія мовы|германскае]] ([[Гоцкая мова|гоцкае]]) імя Uzda<ref>Naumann H. Altnordische Namenstudien. — Berlin, 1912. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=ZHgKAAAAIAAJ&q=Uzda#v=snippet&q=Uzda&f=false S. 64].</ref>. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Ўзды}} === Вялікае Княства Літоўскае === Першы пісьмовы ўпамін пра Ўзду як [[двор]] [[Корсакі|Корсакаў]] у [[Менскі павет|Менскім павеце]] датуецца 1450 годам. У другой палове XV стагодзьдзя паселішча атрымала статус [[мястэчка]]. У розны час Узда знаходзілася ў валоданьні [[Кавячынскія|Кавячынскіх]], [[Завішы|Завішаў]], [[Красінскія|Красінскіх]]. У канцы ХV стагодзьдзя Кавячынскія збудавалі тут кальвінскі эбор. У 1572 годзе ўва Ўзьдзе знаходзіўся [[Сымон Будны]] ў зьвязку з выданьнем [[Біблія|Бібліі]]<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 685.</ref>. У 1684 годзе па вяртаньні ў каталіцтва Кавячынскія заснавалі ў мястэчку парафію, набажэнствы праходзілі ў капліцы. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Uzda, Rynak, Uzvyšeńnia Śviatoha Kryža. Узда, Рынак, Узвышэньня Сьвятога Крыжа (1918).jpg|значак|Рынак. [[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Узда)|Касьцёл]], 1918 г.]] У выніку другога падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Узда апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе стала цэнтрам воласьці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павету]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. У канцы ХVІІІ стагодзьдзя мясьціна перайшла да роду [[Завішы|Завішаў]]. У 1798 годзе [[Казімер Завіша]] збудаваў касьцёл, таксама дзеяла царква. У 1829—1830 гадох ува Ўзьдзе працавалі [[друкарня]] Э. Прэса, школа, 4 пачатковыя навучальныя ўстановы, бровар, млын, аптэка, пошта, 30 крамаў, нядзельны кірмаш. На 1886 год — [[Русіфікацыя Беларусі|расейская]] [[народная вучэльня]], валасная ўправа, школа, бровары, суконная фабрыка, 2 млыны, 24 крамы; дзеялі царква, касьцёл, сынагога, мячэт, 3 малітоўныя дамы. У 1906—1909 гадох у мястэчку дзеяла правінцыйнае кола [[Польскае таварыства «Асьвета» (Менск)|польскага таварыства «Асьвета»]], якое займалася падтрымкай адукацыі на польскай мове<ref>{{Літаратура/Паміж надзеяй і непакоем (2007)|к}} S. 34-37.</ref>. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў лютым 1918 году Ўзду занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Узда абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Ўзьдзенскай воласьці атрымалі Пасьведчаньні [[Народны Сакратарыят БНР|Народнага Сакратарыяту БНР]]<ref>{{Літаратура/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. 1 студзеня 1919 году ў адпаведнасьці з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Ўзда ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], у Ігуменскі павет («падраён») Менскага раёну<ref name="at">{{Літаратура/150 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. 17 ліпеня 1924 году мястэчка стала цэнтрам раёну (з 25 сьнежня 1962 да 30 ліпеня 1966 году ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]]). 27 верасьня 1938 году Ўзда атрымала афіцыйны статус [[Пасёлак гарадзкога тыпу|пасёлку гарадзкога тыпу]]. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 27 чэрвеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 году мястэчка знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. 10 сакавіка 1999 году Ўзда атрымала статус [[места]]. <gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths="150" heights="150" class="center"> Uzda. Узда (1900).jpg|Народная вучэльня, каля 1900 г. Uzda, Vialikaja. Узда, Вялікая (1916).jpg|Вуліца Вялікая, 1916 г. Uzda, Krasny. Узда, Красны (XX).jpg|Пляц Красны. [[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Узда)|Царква]]-[[Мураўёўкі|мураўёўка]], да 1933 г. Uzda, Vialikaja. Узда, Вялікая (XX).jpg|Вуліца Вялікая, да 1950 г. </gallery> == Насельніцтва == === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:160 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:10500 ScaleMajor = unit:year increment:3000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1889 from:0 till:1424 bar:1897 from:0 till:2800 bar:1939 from:0 till:3500 bar:1970 from:0 till:4300 bar:1977 from:0 till:5900 bar:1989 from:0 till:8000 bar:1999 from:0 till:9500 bar:2006 from:0 till:9600 bar:2009 from:0 till:9684 bar:2019 from:0 till:10179 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline> </div> * '''XIX стагодзьдзе''': 1889 год — 1424 чал.<ref>[[Аляксандар Ельскі|Jelski A.]] Uzda // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII/867 867].</ref>; 1897 год — 2,8 тыс. чал. * '''XX стагодзьдзе''': 1939 год — 3,5 тыс. чал.; 1970 год — 4,3 тыс. чал.; 1977 год — 5,9 тыс. чал.; 1989 год — 8,0 тыс. чал.; 1999 год — 9,5 тыс. чал. * '''XXI стагодзьдзе''': 2001 год — 9,4 тыс. чал.<ref>[[Анатоль Папко|Папко А.]] Узда // {{Літаратура/ЭГБ|6-1к}} С. 568.</ref>; 2002 год — 9,6 тыс. чал.<ref>[[Анатоль Папко|Папко А.]] Узда // {{Літаратура/БелЭн|16к}} С. 180.</ref>; 2006 год — 9,6 тыс. чал.; 2009 год — 9684 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20160304202132/http://belstat.gov.by/uploads/file/GU_demogr/1.2-6.pdf Перепись населения — 2009. Минская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 10 120 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 10 090 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20200813193913/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_7192/ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 10 194 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2019 год — 10 179 чал.<ref name="belstat2019">[https://web.archive.org/web/20190715032926/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_13322/ Численность населения на 1 января 2019 г. и среднегодовая численность населения за 2018 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Адукацыя === Ува Ўзьдзе працуюць гімназія, с.-г. прафэсійны ліцэй, 2 сярэднія, агульнаадукацыйная санаторная школа-інтэрнат, дзіцяча-юнацкая спартовая школа, школа мастацтваў, 3 дзіцячыя дашкольныя ўстановы, цэнтар разьвіцьця дзіцяці «Вясёлка». === Мэдыцына === Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць цэнтральная раённая лякарня на 220 ложкаў, раённая [[паліклініка]] на 250 наведваньняў у зьмену, [[аптэка]], аптэчны [[шапік]] і аптэчны пункт, раённы цэнтар гігіены і эпідэміялёгіі. Працуе тэрытарыяльны цэнтар сацыяльнага абслугоўваньня насельніцтва. === Культура === Дзеюць 2 бібліятэкі, дом культуры, раённы цэнтар культуры, дом дзіцячай творчасьці, [[кінатэатар]] «Кастрычнік», гістарычна-краязнаўчы [[музэй]], [[парк]] «Перамогі». Выступаюць калектывы аматарскай творчасьці, у тым ліку 3 народныя (хор вэтэранаў вайны і працы, ансамбль народнай песьні «Зборная субота», клюб майстроў «Сузор’е» Цэнтру культуры) і 3 узорныя (тэатар «Усьмешка», [[лялечны тэатар]] «Церамок», духавы [[аркестар]] школы мастацтваў). === Спорт === У месьце працуюць футбольны клюб «[[Узда (футбольны клюб)|Узда]]», спартовы клюб «Бушыда», стадыён, 6 спартовых заляў, 3 футбольныя палі і інш. == Забудова == === Плян === Узда разьвіваецца паводле генэральнага пляну 1990 году. Рэчка Ўзьдзянка падзяляе места на 2 плянавальныя раёны: усходні (Малая Ўзда) з індывідуальнай забудовай сядзібнага тыпу і заходні, дзе месьціцца асноўны масіў жылой забудовы і грамадзкі цэнтар. Гістарычны цэнтар склаўся ў раёне вуліцы Вялікай (цяпер афіц. Ленінская), якая злучыла 2 пляцы — Рынак (цяпер афіц. Свабоды) і Красны. Адміністрацыйна-грамадзкі і культурны цэнтар сфармаваўся ўздоўж вуліцы Савецкай. У цэнтральнай частцы ўзводзяцца 3≈5-павярховыя будынкі, на астатняй тэрыторыі пераважае 1-павярховая індывідуальная забудова сядзібнага тыпу. У 1990—2000-я ўва Ўзьдзе збудавалі 5 жылых дамоў, школу, адміністрацыйны будынак лясной гаспадаркі, правялі рэканструкцыю раённай лякарні, будынку «Белаграпрамбанку». === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 500px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Ленінская вуліца || '''Вялікая''' вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Першамайская вуліца || '''Юрздыка''' вуліца<ref>Калядзінскі Л. [https://web.archive.org/web/20211024114527/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=2556&mode=print А помнік Слуцкай?] // «Культура» № 24 (892), 2009.</ref> |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Малая''' вуліца <br> '''Татарская''' вуліца<ref name="tat">Татаринов Ю. Города Беларуси в некоторых интересных исторических сведениях. Минщина. — Минск, 2008.</ref> |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Свабоды плошча || '''Рынак''' пляц |} З [[урбананіміка|урбананімічнай]] спадчыны Ўзды да нашага часу гістарычную назву захаваў толькі пляц Красны. == Эканоміка == Ува Ўзьдзе працуюць 5 прамысловых прадпрыемстваў з рознымі формамі ўласнасьці: лёгкай (камунальнае вытворчае УП «Узьдзенская кравецкая фабрыка»), харчовай (Узьдзенская філія ААТ «[[Слуцкі сыраробны камбінат]]») галінаў. Працуе прыватнае УП «Узьдзенскі кааппрам», лясгас і інш., філія і аддзяленьне АСБ «Беларусбанк» і ААТ «Белаграпрамбанк», 48 прадпрыемстваў гандлю, 13 грамадзкага харчаваньня, 2 прадпрыемствы зьвязку, 10 службаў побыту, рамонтныя, дарожныя, транспартныя арганізацыі. == Турыстычная інфармацыя == === Інфраструктура === Дзее Ўзьдзенскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гатэлі «Ўзда»<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. === Славутасьці === * Забудова гістарычная (канец ХІХ — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты) * [[Капліца-пахавальня Завішаў (Узда)|Капліца-пахавальня Завішаў]] (XIX ст.) * [[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Узда)|Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа]] (1798) * Могілкі: каталіцкія; татарскія (Мізар); юдэйскія * Сынагога * [[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Узда)|Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла]] (1905; [[Мураўёўкі|мураўёўка]]) == Галерэя == <gallery caption="Краявіды Ўзды" widths="150" heights="150" class="center"> Касьцёл Сьвятога Крыжа (Узда) 003.Jpeg|[[Касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (Узда)|Касьцёл]] Узда. Агароджа старога касцёла.jpg|Агароджа касьцёла Узда. Пахавальня Завішаў (02).jpg|[[Капліца-пахавальня Завішаў (Узда)|Капліца-пахавальня Завішаў]] Church in Uzda, Belarus.jpg|[[Царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла (Узда)|Царква]]-[[Мураўёўкі|мураўёўка]] </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Узда. Музей. Дом рамесніка (01).jpg|Дом рамесьніка Uzda. Узда (2005).jpg|Даўняя камяніца Uzda. Узда (06.2005).jpg|Стары драўляны будынак Узда. Гарадская забудова (04).jpg|Вуліца мястэчка </gallery> == Асобы == * [[Віктар Берасьневіч]] (нар. 1971) — матэматык * [[Людміла Бяляева]] (нар. 1948) — навуковец у галіне мэдыцыны * [[Аляксандар Герасіменка]] (нар. 1946) — беларускі палітык і дыплямат * [[Барыс Палееў]] (1898—1983) — савецкі военачальнік * [[Валеры Шаблюк]] (1953—1997) — гісторык * [[Мошэ Файнштэйн]] (1895—1986) — лідэр жыдоў [[ЗША]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|16}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-1}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12}} == Вонкавыя спасылкі == * {{radzima|uzda}} * [https://globustut.by/uzda/ Здымкі на globustut.by] * [http://mrg-uzda.narod.ru/ Сайт горада Узда] {{Навігацыйная група |назоў = Узда ў сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Узьдзенскі раён |Менская вобласьць }} {{Месты і мястэчкі гістарычнай Меншчыны}} [[Катэгорыя:Узда| ]] er55vm0ceu4vhkwn07uvnwqq4sb1zvq 0 27353 2697958 2659747 2026-10-29T08:45:18Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне Катэгорыя 2697958 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Барань |Лацінка = Barań |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Барані |Герб = Coat of Arms of Barań, Belarus.svg |Сьцяг = Baran city flag.svg{{!}}border |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1518 |Статус з = 1972 |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Віцебская вобласьць|Віцебская]] |Раён = [[Аршанскі раён|Аршанскі]] |Сельсавет = |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 11154 |Год падліку колькасьці = 2018 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="belstat2018" /> |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 211011 |СААТА = |Выява = Адров.jpg |Апісаньне выявы = Рака Адроў у Барані |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 28 |Шырата сэкундаў = 36 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 18 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = }} '''Бара́нь''' — [[горад|места]] ў [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Адроў|Адрове]]. Уваходзіць у склад [[Аршанскі раён|Аршанскага раёну]] [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. Насельніцтва на 2018 год — 11 154 чалавекі<ref name="belstat2018" />. Знаходзіцца за 9 км на паўднёвы захад ад [[Ворша|Воршы]], на аўтамабільнай дарозе [[Ворша]] — [[Коханаў]]. Найбліжэйшыя прыпынкі электрацягнікоў — [[Хорабрава]] і [[Чэрвіна]] (~3 км). Барань — даўняе [[мястэчка]] [[Аршанскі павет|гістарычнай Аршаншчыны]] (частка [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебшчыны]]). Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаецца [[Царква Сьвятога Спаса (Барань)|царква Сьвятога Спаса]], помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры XVIII ст., перавезены ў [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Першы пісьмовы ўпамін пра Барань (пазьней ''Старая Барань'') як [[сяло]] ў валоданьні [[Астроскія|Астроскіх]] датуецца 1518 годам. Маршалак [[Канстантын Астроскі (малодшы)|Канстантын Астроскі]] заснаваў тут у 1597 годзе «[[Баранскі кульны двор|кульны двор]]» — прадпрыемства вырабу гарматных куляў. Майстры атрымлівалі па валоцы зямлі, за што здабывалі жалезную руду, зь якой плавілі і кавалі жалезныя снарады, якія пастаўляліся ў замкі Капыль і Біржы. У 1597 годзе Барань стала цэнтрам воласьці і ўваходзіла ў склад [[Аршанскі павет|Аршанскага павету]] [[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскага ваяводзтва]]. 30 кастрычніка 1598 году ўладальнік паселішча [[Крыштап Радзівіл]] надаў яму прывілей на статус мястэчка, куды перавёў сваіх падданых з ''Старой Барані''. У XVI ст., згодна з інвэнтарамі, войтам ''мястэчка Барані'' быў жыхар ''сяла Барані'' Сямён Кавезь, які атрымаў за службу ад князя 2 валокі зямлі. Паводле інвэнтару 1652 году, у мястэчку існаваў Рынак і 6 вуліцаў — Копыская, Віленская, Карпацкая, Бранцоўская, Клімавіцкая і Смалянская, якія былі невялікімі (ад 4 да 19 двароў, 80 [[Пляц (дзялянка)|пляцаў]] пад забудову); мяшчанам належалі 40 валок ворыўнай зямлі. У 1704 годзе ў Барані збудавалі царкву Покрыва Багародзіцы. На 1724 год ''[[фальварак]] Барань'' складаўся з двара зь белай хатай, вазоўняй, лазьняй, броварам (вінакурняй), вязьніцай, пякарняй і стайняй (канюшняй), стадоламі і гумнамі; ''мястэчка Барань'' — 26 дамоў, рынак, млын, царква, карчма. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Barań, Pažarnaja. Барань, Пажарная (1933).jpg|значак|Пажарная дружына, 1933 г.]] У выніку [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) Барань апынулася ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], дзе стала цэнтрам воласьці Аршанскага павету. За адмову прысягнуць на вернасьць Расеі царскія ўлады канфіскавалі ў князя К. Радзівіла маёнтак Копысь з 50 населенымі пунктамі, у тым ліку і мястэчкам Бараньню. Статус паселішча панізілі да сяла. У рэвізію 1782 году яно налічвала 43 двары, мела млын, панскі двор. 8 лістапада 1812 году ў час сутычкі французаў з расейскімі казакамі генэрала Платава Барань згарэла. У XIX ст. маёнтак стаў уласнасьцю зямяніна Пятра Барзова, пазьней перайшоў да Мянжынскіх. У 1872 годзе ў Барані пачаў працаваць крухмальны завод, які перапрацоўваў штодзённа 600 пудоў бульбы, а ў 1873 годзе — драцяна-цьвіковы завод, які выпускаў цьвікі, дрот, мэблевую спружыну. У 1875 годзе з мэтай [[Русіфікацыя Беларусі|маскалізацыі колішняга Вялікага Княства Літоўскага]] расейскія ўлады адкрылі ў мястэчку [[Народная вучэльня|народную вучэльню]], дзе спачатку навучаліся 60 хлопчыкаў і 4 дзяўчат. У 1882 годзе ''маёнтак Барань'' з 38 дварамі і 277 жыхарамі перайшоў да стацкага дарадцы М. Папова; у гэты час тут існавалі млын і карчма. У пачатку XX ст. у маёнтку было 12 двароў, 470 дзесяцін зямлі, у тым ліку 30 дзесяцін лесу. У 1906 годзе тут адкрылася заводзкая вучэльня. За часамі [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў лютым 1918 году Барань занялі войскі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]]<ref name="VHAB-19">{{Літаратура/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 году згодна з [[Трэцяя Ўстаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Барань абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі яна ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня Масква адабрала сяло разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У 1924 годзе Барань вярнулі [[БССР]], дзе яна стала цэнтрам сельсавету. У 1935 годзе паселішча атрымала афіцыйны статус рабочага пасёлку. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] з 16 ліпеня 1941 да 27 чэрвеня 1944 году Барань знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]]. [[Нацысты]] стварылі тут [[Жыды ў Беларусі|жыдоўская]] гета. У 1949 годзе на заводзе «Чырвоны Кастрычнік» пачалася вытворчасьць першых у Беларусі швацкіх машынаў. Завод стаў рэжымным (сакрэтным) аб’ектам па вытворчасьці радыётэхнічнай апаратуры, у тым ліку па вытворчасьці першых радыёстанцыяў для чыгуначнага транспарту і абсталяваньня па касьмічнай праграме «Буран». 17 траўня 1972 году Барань атрымала статус [[места]]<ref>[http://www.pravo.kulichki.net/zak/year19xx/doc50034.htm Указ Президиума Верховнго Совета БССР от 17 мая 1972 г. «О преобразовании рабочего посёлка Барань Витебской области в город районного подчинения»]</ref>. Да 2013 году места ўваходзіла ў склад [[Аршанскі гарадзкі савет|Аршанскага гарсавету]]. 14 студзеня 2013 году Воршу пазбавілі афіцыйнага статусу гораду абласнога падпарадкаваньня і аб’ядналі ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку з Аршанскім раёнам — Аршанскі раён з адміністрацыйным цэнтрам у горадзе Воршы<ref name="pravo.by">{{спасылка|загаловак=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2013 г. № 27 «Об объединении районов и городов областного подчинения Республики Беларусь, имеющих общий административный центр»|url=http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=P31300027&p1=1&p5=0|дата публікацыі=14 студзеня 2013|дата доступу=7 лютага 2016|мова=ru|выдавец=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|фармат=pdf}}</ref>. Пры гэтым Аршанскі гарадзкі савет дэпутатаў ліквідавалі, а яго паўнамоцтвы перадалі раённаму савету дэпутатаў<ref>[https://web.archive.org/web/20200814010258/https://naviny.by/node/250871/href Полномочия Оршанского и Полоцкого городских советов депутатов переданы райсоветам], [[БелаПАН]]</ref>. == Насельніцтва == === Дэмаграфія === <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours"> <timeline> ImageSize = width:auto height:170 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:15000 ScaleMajor = unit:year increment:3000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1782 from:0 till:353 bar:1882 from:0 till:277 bar:1901 from:0 till:350 bar:1968 from:0 till:9700 bar:1969 from:0 till:10100 bar:1991 from:0 till:14100 bar:1995 from:0 till:14400 bar:2005 from:0 till:12200 bar:2009 from:0 till:11662 bar:2018 from:0 till:11154 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline> </div> * '''XVIII стагодзьдзе''': 1782 год — 353 чал., зь іх 183 муж. і 170 жан., усе сяляне * '''XIX стагодзьдзе''': 1882 год — 277 чал.<ref>{{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/80 80].</ref> * '''XX стагодзьдзе''': 1901 год — каля 350 чал.; 1968 год — 9,7 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/Вялікая Савецкая Энцыкляпэдыя (3 выданьне)}}</ref>; 1969 год — 10,1 тыс. чал.; 1990 год — 13,5 тыс. чал.<ref>Бравер Я., Спірыдонаў М. Барань // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 303.</ref>; 1991 год — 14,1 тыс. чал.; 1995 год — 14,4 тыс. чал.<ref>{{Літаратура/БелЭн|2к}} С. 300.</ref> * '''XXI стагодзьдзе''': 2005 год — 12,2 тыс. чал.; 2006 год — 12,1 тыс. чал.; 2008 год — 12,0 тыс. чал.; 2009 год — 11 662 чал.<ref name="belstat">[https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> (перапіс); 2016 год — 11 343 чал.<ref name="belstat2016">[https://web.archive.org/web/20160706073652/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/567/567f8a4ac45cd80a949bb7bd7a839ca7.zip Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2017 год — 11 221 чал.<ref name="belstat2017">[https://web.archive.org/web/20170812211357/http://www.belstat.gov.by/upload/iblock/43e/43edfac75c6af0938485aaad9646212a.zip Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>; 2018 год — 11 154 чал.<ref name="belstat2018">[https://web.archive.org/web/20180405033656/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_8782/ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> === Рэлігія === У Барані дзеюць царква Сьвятога Спаса (Спаса-Праабражэнская, час пабудовы — 2003 год) і рымска-каталіцкая парафія Маці Божай зь Люрду. === Адукацыя === У Барані працуюць 2 сярэднія школы № 15 і № 18. У 2007 годзе адкрылася новая ўстанова адукацыі — «Дзяржаўны агульнаадукацыйны ліцэй г. Барані», дзе на падвышаным узроўні вывучаюцца 11 розных прадметаў. Апрача таго, працуюць дзіцяча-юнацкая спартовая і музычная школы, 4 дашкольныя ўстановы. === Мэдыцына === Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць лякарня і паліклініка. === Культура === Дзеюць бібліятэка і палац культуры. == Забудова == === Вуліцы і пляцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 500px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | ? || '''Бранцаўская''' вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | ? || '''Віленская''' вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | ? || '''Карпацкая''' вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | ? || '''Клімавіцкая''' вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | ? || '''Копыская''' вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | ? || '''Рынак''' пляц |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | ? || '''Смальянская''' вуліца<ref>Русецкі Ю. А. Мастацкая культура Аршанскай зямлі ў канцы X — XIX стагоддзі. — Менск: БелЭн, 2002. С. 61.</ref> |} == Эканоміка == Аснову эканомікі Барані складаюць прадпрыемствы машынабудаваньня, лёгкай і харчовай прамысловасьці. Асноўнае прадпрыемства — «Лёс» (раней завод «Чырвоны Кастрычнік»). Завод вырабляе дробную радыетэхнічную прадукцыю. Шмат незанятых вытворчых плошчаў. == Турыстычная інфармацыя == [[Файл:Stročycy - 09.jpg|міні|[[Царква Сьвятога Спаса (Барань)|Царква Сьвятога Спаса]]]] Дзее санаторыя-прафілякторыя «Лёс»<ref>{{Літаратура/Турыстычная энцыкляпэдыя Беларусі|к}}</ref>. Захаваліся будынкі колішніх багадзельні (1905) і мэханічнага заводу (канец XIX — пачатак XX стагодзьдзя). У месьце знаходзілася [[Царква Сьвятога Спаса (Барань)|царква Сьвятога Спаса]], збудаваная ў XVIII ст. У 1989 годзе яе перавезьлі ў [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]]. == Асобы == * [[Зьміцер Казлоў]] (нар. 1988) — беларускі блогер, кандыдат у дэпутаты на [[Парлямэнцкія выбары ў Беларусі 2019 году|выбарах у Палату прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу 2019 году]], актывіст супраць інтэграцыі Беларусі з Расеяю, [[палітычны вязень]] * [[Уладзімер Корбан]] (1910—1971) — беларускі пісьменьнік == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * Асіноўскі, С. Места на Барані // Архівы і справаводства. № 6, 2004. С. 105—114. * {{Літаратура/БелЭн|2}} * {{Літаратура/ЭГБ|1}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://radzima.org/be/miesca/barany-1.html Барань], [[Radzima.org]] * [https://web.archive.org/web/20120116002023/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/ORSHANSKI_v3.htm Барань], [https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] * [http://www.svaboda.org/content/transcript/756383.html Барань: «У нас большасьць з інтэлектам — таму і баявыя!»], [[Радыё Свабода]], 4 красавіка 2007 г. * [http://catholic.by/2/belarus/dioceses/vitebsk/45-vitebsk/101189-baran.html Барань — парафія Маці Божай з Люрд], [[Catholic.by]] * [https://globustut.by/baran_orsh/ Барань], [[Глёбус Беларусі]] {{Навігацыйная група |назоў = Барань у сучасным [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі|адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле]] [[Беларусь|Беларусі]] |стыль_назова = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |Аршанскі раён |Віцебская вобласьць }} {{Месты і мястэчкі гістарычнай Аршаншчыны}} [[Катэгорыя:Барань]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну]] [[Катэгорыя:Гарады Віцебскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] mzceyvtl5wiq79dzr2tbn13hlyinig4 0 90607 2697923 2680577 2026-10-28T16:23:19Z ~2026-57638-69 100904 /* */ 2697923 wikitext text/x-wiki {{Абнавіць}} {{Артаграфія}} {{Тэлесэрыял |назва = Інтэрны |арыгназва = Интерны |выява = Interny.jpg |памер = |подпіс = |жанр = камэдыя |рэжысэр = |прадусар = [[Вячаслаў Дусмухаметаў]]<br>Артур Джанібэкян<br>Сямён Сьлепакоў<br>Аляксандар Дулерайн |сцэнарыст = |дыктар = |ролі = [[Іван Ахлабысьцін]]<br>[[Крысьціна Асмус]]<br>[[Ільля Гліньнікаў]]<br>[[Аляксандар Ільлін]]<br>[[Аксана Акіньшына]]<br>[[Дзьмітры Шаракоіс]]<br>[[Вадзім Дзямчог]]<br>[[Сьвятлана Камыніна]]<br>[[Сьвятлана Пермякова]] |кампазытар = |апэратар = |мантаж = |вытворчасьць = [[1+1 (тэлеканал)|1+1]]<br />[[ТНТ (тэлеканал)|ТНТ]]<br />[[НТК (телеканал, Казахстан)|НТК]]<br />[[Беларусь 2]] |дата = 31 сакавіка 2010 — 25 лютага 2016 |час = |сэрыі = 280 |мова = [[расейская мова|расейская]] |краіна = [[Расея]] |тэлеканал = ТНТ |бюджэт = |прыбытак = |папярэдні = |наступны = |сайт = http://interny.tnt-online.ru/ }} «'''Інтэрны'''» ({{мова-ru|Интерны}}) — [[Расея|маскальскі]] [[камэдыя|камэдыйны]] тэлевізыйны сэрыял, прысьвечаны працы лекараў-інтэрнаў. Заснаваны на сапраўднай лекарскай практыцы. Выходзіў у вячэрні этэр тэлеканала «[[Беларусь 2]]» з 2014 году. Ідэя сэрыялу належыць [[Вячаслаў Дусмухаметаў|Вячаславу Дусмухаметаву]], сцэнарысту фільму «Наша Russia. Яйкі Лёсу», аднаму са стваральнікаў «Унівэру» й прадусару праграмы «Comedy Woman». == Героі і выканаўцы == Галоўныя героі сэрыяла — чатыры інтэрны. Вакол іх і разьвіваецца ўвесь асноўны сюжэт. * '''Інтэрн Барыс Левін''' ([[Дзьмітры Шаракоіс]]) — батанік-нявіньнік. Прыйшоў у мэдыцыну, таму што ўсе сваякі ўрачы. Тыповы батанік у акулярах. Ад віду крыві можа страціць прытомнасьць. Самы хваравіты і ўразьлівы. Вельмі добра ведае [[лацінская мова|латынь]]. Праўда, акрамя Быкава, на латыні яму пагаварыць няма з кім. Левін — самы адукаваны з інтэрнаў. Марыць стаць вялікім навукоўцам і атрымаць Нобэлеўскую прэмію. Жанчын баіцца і абагаўляе (таму што ў яго іх ніколі не было), але ў больніцы яго ад гэтага хутка лечаць. Зьехаў у Амэрыку ў 57 сэрыі. * '''Інтэрн Варвара Чарнавус''' ([[Крысьціна Асмус]]) — блакітнавокая ідэалістка. Чыстая, сумленная, добрая. У мэдыцыну прыйшла ня дзеля грошай, а каб ратаваць чалавечыя жыцьці. Ня церпіць ніякай несправядлівасьці. Лічыць, што каханьне павінна быць адно і на ўсё жыцьцё. [[Заляцаньне|Заляцаньні]] Раманенкі Вара спачатку адхіляе, але потым ёй гэта спадабаецца. * '''Інтэрн Сямён Лабанаў''' ([[Аляксандар Ільлін]]) — просты, як шафа. У мэдыцыну прыйшоў, таму што так атрымалася. Служыў у арміі. Працаваў у хуткай дапамозе. Увесь час не высыпаецца. Просты хлопец. Жанаты. У яго ніколі няма грошай, таму ён увесь час пазычае іх у калегаў і страляе цыгарэты. Пастаянна ўвязваецца ў нейкія сумніўныя прадпрыемствы. Навука яму не даецца. Як толькі возьме ў рукі падручнік — засынае. Жанат з Вольгай Лабанавай і мае дачку. * '''Інтэрн Глеб Раманенка''' ([[Ільля Гліньнікаў]]) — хлопчык-мажор. Сын галоўнага ўрача больніцы, таму перакананы, што інтэрнатура для яго павінна праходзіць лёгка, нягледзячы на тое, што мэдыцына абсалютна не яго прызваньне. Клясычны мажор — у інтэрнатуру трапіў па блаце, заўсёднік клюбаў і тусовак, да дзяўчат ставіцца несур’ёзна, хаця па ходзе сэрыяла ў Раманенкі ўзьнікае раман з Варай Чарнавус, якая спачатку не прымала яго заляцаньні. Знаходзіцца ў пастаянным канфлікце з Быкавым, які незадаволены «мажорскімі» паводзінамі інтэрна. Носіць прозьвішча бацькі, зь якім маці ў разводзе. * '''Андрэй Яўгенавіч Быкаў''' ([[Іван Ахлабысьцін]]) — утаймавальнік бандэрлогаў і тонкая душа. Чалавек, які прысьвяціў сябе мэдыцыне. Валодае пачуцьцём гумару. Характар дрэнны. Іранічны і ў той жа час поўны сарказму. Картавіць. Жанаты з Кісегач. Слухае [[гранж]] і гуляе ў STALKER, каб ня піць гарэлку! * '''Філ Рычардс''' ([[Одын Байран]]) — амэрыканец з Бостану, які зьявіўся ў 67 сэрыі. Ён прыехаў у Расею па абмене замест Барыса Левіна з клінікі Princeton-Plainsboro. У сэрыяле з 67 сэрыі. Філ свабодна валодае расейскай мовай, але гаворыць зь невялікім акцэнтам. Месцамі выглядае залішне самаўпэўненым, хоць на справе ён проста адназначны і, з прычыны адсутнасьці кемлівасьці, ня ўмее своечасова і ў тэму выказаць сваё меркаваньне ці прамаўчаць, трохінаіўны. Выхаваны двума прыёмнымі бацькамі-гамасэксуалістамі, але сам зьяўляецца гетэрасэксуалам (хоць у 67 сэрыі гаварылася, што добра ведае расейскую мову ад сваёй маці). У 179 сэрыі стаў лекарам. Са 181 сэрыі працуе ў ардынатуры ў Купітмана. Меў раман з Вольгай Лабанавай. * '''Доктар-вэнэроляг Іван Натанавіч Купітман''' ([[Вадзім Дзямчог]]) — лепшы сябар Быкава. Вельмі разумны і вельмі хітры. У першай сэрыі самім Купітманам быў агучаны намёк, што ён габрэй. Аматар і знаўца каньяку, а таксама іншых алькагольных напояў. Лавэляс, бытавы філёзаф, у сувязі з чым многія ходзяць да яго па параду ў асабістых пытаньнях. Пацыенты дораць Івану Натанавічу сьпіртное ў якасьці падзякі за лячэньне або добрыя вынікі аналізаў, бывае нават, што і калегі за кансультацыю. У выніку мае вялікую калекцыю каньяку ў сябе ў кабінэце. З задавальненьнем падтрымлівае Быкава, калі той разыгрывае інтэрнаў. Тройчы быў жанаты, на гэты момант халасты. * '''Мэдсястра Любоў Міхайлаўна Скрабіна''' ([[Сьвятлана Пермякова]]) — старанная, але шчадралюбная і балбатлівая. Звычайна ў курсе ўсіх плётак. Добрая сяброўка Вары. Любіць загадчыка аддзяленьня Быкава, шкадуе па-жаночаму інтэрна Левіна, зь якім у яе ў выніку пачынаецца раман. Плакацца ходзіць да доктара Купітмана, бо, на яе думку, ён разумны і ў яго заўсёды ёсьць каньяк. * '''Анастасія Канстанцінаўна Кісягач''' ([[Сьвятлана Камыніна]]) — галоўны ўрач больніцы. Рашучая і разважлівая. Адзіная слабасьць для яе — віскі. Гэтай слабасьцю часта карыстаецца Быкаў, да якога Кісягач яшчэ са студэнцкіх гадоў адчувае складаныя пачуцьці. Даўно ў разводзе, выхоўвае сына — інтэрна Раманенку. Замужам за Быкавым. Мае ад яго сына Ільлю. == Дадатковыя зьвесткі == * Вобраз доктара Быкава ([[Іван Ахлабысьцін]]) зьяўляецца часткова сапраўдным. Бацька Ахлабысьціна быў галоўным лекарам, і профіль бацькі часткова ўвайшоў у вобраз самога актора; * Кісягач — распаўсюджаны ў [[Чалябінская вобласьць|Чалябінскай вобласьці]] тапонім: так называюцца пяць азёраў, чыгуначная станцыя і санаторыяў; * Каньяк у кабінэце доктара Купітмана сапраўдны. Але падчас здымак актор п’е падфарбаваную гарбату замест алькаголю, таму ў некаторых сцэнах можна ўбачыць запацелую ад гарачай гарбаты чарку; * Туалет, які ўваходзіць у склад дэкарацыяў больніцы, бутафорскі, да яго не падведзеная каналізацыя. Таму побач зь ім вісіць папярэджаньне чальцам здымачнай групы, каб ніхто ім ня ўздумаў скарыстацца. == Вонкавыя спасылкі == * [http://interny.tnt-online.ru/ Афіцыйны сайт] * {{IMDb твор|1647423}} [[Катэгорыя:Тэлесэрыялы Расеі]] [[Катэгорыя:Тэлесэрыялы 2010 году]] izb95x3tod3w3ykfqkupgty4l5o0fpv 2697924 2697923 2026-10-28T16:26:34Z ~2026-57638-69 100904 /* Героі і выканаўцы */ 2697924 wikitext text/x-wiki {{Абнавіць}} {{Артаграфія}} {{Тэлесэрыял |назва = Інтэрны |арыгназва = Интерны |выява = Interny.jpg |памер = |подпіс = |жанр = камэдыя |рэжысэр = |прадусар = [[Вячаслаў Дусмухаметаў]]<br>Артур Джанібэкян<br>Сямён Сьлепакоў<br>Аляксандар Дулерайн |сцэнарыст = |дыктар = |ролі = [[Іван Ахлабысьцін]]<br>[[Крысьціна Асмус]]<br>[[Ільля Гліньнікаў]]<br>[[Аляксандар Ільлін]]<br>[[Аксана Акіньшына]]<br>[[Дзьмітры Шаракоіс]]<br>[[Вадзім Дзямчог]]<br>[[Сьвятлана Камыніна]]<br>[[Сьвятлана Пермякова]] |кампазытар = |апэратар = |мантаж = |вытворчасьць = [[1+1 (тэлеканал)|1+1]]<br />[[ТНТ (тэлеканал)|ТНТ]]<br />[[НТК (телеканал, Казахстан)|НТК]]<br />[[Беларусь 2]] |дата = 31 сакавіка 2010 — 25 лютага 2016 |час = |сэрыі = 280 |мова = [[расейская мова|расейская]] |краіна = [[Расея]] |тэлеканал = ТНТ |бюджэт = |прыбытак = |папярэдні = |наступны = |сайт = http://interny.tnt-online.ru/ }} «'''Інтэрны'''» ({{мова-ru|Интерны}}) — [[Расея|маскальскі]] [[камэдыя|камэдыйны]] тэлевізыйны сэрыял, прысьвечаны працы лекараў-інтэрнаў. Заснаваны на сапраўднай лекарскай практыцы. Выходзіў у вячэрні этэр тэлеканала «[[Беларусь 2]]» з 2014 году. Ідэя сэрыялу належыць [[Вячаслаў Дусмухаметаў|Вячаславу Дусмухаметаву]], сцэнарысту фільму «Наша Russia. Яйкі Лёсу», аднаму са стваральнікаў «Унівэру» й прадусару праграмы «Comedy Woman». == Героі і выканаўцы == Галоўныя героі сэрыяла — чатыры інтэрны. Вакол іх і разьвіваецца ўвесь асноўны сюжэт. * '''Інтэрн Барыс Левін''' ([[Дзьмітры Шаракоіс]]) — батанік-нявіньнік. Прыйшоў у мэдыцыну, таму што ўсе сваякі ўрачы. Тыповы батанік у акулярах. Ад віду крыві можа страціць прытомнасьць. Самы хваравіты і ўразьлівы. Вельмі добра ведае [[лацінская мова|латынь]]. Праўда, акрамя Быкава, на латыні яму пагаварыць няма з кім. Левін — самы адукаваны з інтэрнаў. Марыць стаць вялікім навукоўцам і атрымаць Нобэлеўскую прэмію. Жанчын баіцца і абагаўляе (таму што ў яго іх ніколі не было), але ў больніцы яго ад гэтага хутка лечаць. Зьехаў у Амэрыку ў 57 сэрыі. * '''Інтэрн Варвара Чарнавус''' ([[Крысьціна Асмус]]) — блакітнавокая ідэалістка. Чыстая, сумленная, добрая. У мэдыцыну прыйшла ня дзеля грошай, а каб ратаваць чалавечыя жыцьці. Ня церпіць ніякай несправядлівасьці. Лічыць, што каханьне павінна быць адно і на ўсё жыцьцё. [[Заляцаньне|Заляцаньні]] Раманенкі Вара спачатку адхіляе, але потым ёй гэта спадабаецца. * '''Інтэрн Сямён Лабанаў''' ([[Аляксандар Ільлін]]) — просты, як шафа. У мэдыцыну прыйшоў, таму што так атрымалася. Служыў у арміі. Працаваў у хуткай дапамозе. Увесь час не высыпаецца. Просты хлопец. Жанаты. У яго ніколі няма грошай, таму ён увесь час пазычае іх у калегаў і страляе цыгарэты. Пастаянна ўвязваецца ў нейкія сумніўныя прадпрыемствы. Навука яму не даецца. Як толькі возьме ў рукі падручнік — засынае. Жанат з Вольгай Лабанавай і мае дачку. * '''Інтэрн Глеб Раманенка''' ([[Ільля Гліньнікаў]]) — хлопчык-мажор. Сын галоўнага ўрача больніцы, таму перакананы, што інтэрнатура для яго павінна праходзіць лёгка, нягледзячы на тое, што мэдыцына абсалютна не яго прызваньне. Клясычны мажор — у інтэрнатуру трапіў па блаце, заўсёднік клюбаў і тусовак, да дзяўчат ставіцца несур’ёзна, хаця па ходзе сэрыяла ў Раманенкі ўзьнікае раман з Варай Чарнавус, якая спачатку не прымала яго заляцаньні. Знаходзіцца ў пастаянным канфлікце з Быкавым, які незадаволены «мажорскімі» паводзінамі інтэрна. Носіць прозьвішча бацькі, зь якім маці ў разводзе. * '''Андрэй Яўгенавіч Быкаў''' ([[Іван Ахлабысьцін]]) — утаймавальнік бандэрлогаў і тонкая душа. Чалавек, які прысьвяціў сябе мэдыцыне. Валодае пачуцьцём гумару. Характар дрэнны. Іранічны і ў той жа час поўны сарказму. Картавіць. Жанаты з Кісегач. Слухае [[гранж]] і гуляе ў STALKER, каб ня піць гарэлку! * '''Філ Рычардс''' ([[Одын Байран]]) — амэрыканец з Бостану, які зьявіўся ў 67 сэрыі. Ён прыехаў у Расею па абмене замест Барыса Левіна з клінікі Princeton-Plainsboro. У сэрыяле з 67 сэрыі. Філ свабодна валодае расейскай мовай, але гаворыць зь невялікім акцэнтам. Месцамі выглядае залішне самаўпэўненым, хоць на справе ён проста адназначны і, з прычыны адсутнасьці кемлівасьці, ня ўмее своечасова і ў тэму выказаць сваё меркаваньне ці прамаўчаць, трохінаіўны. Выхаваны двума прыёмнымі бацькамі-гамасэксуалістамі, але сам зьяўляецца гетэрасэксуалам (хоць у 67 сэрыі гаварылася, што добра ведае расейскую мову ад сваёй маці). У 179 сэрыі стаў лекарам. Са 181 сэрыі працуе ў ардынатуры ў Купітмана. Меў раман з Вольгай Лабанавай. * '''Доктар-вэнэроляг Дар'я Уладзіміраўна Скрабіна''' ([[Аксана Акіньшына]]) — лепшы сябар Быкава. Вельмі разумны і вельмі хітры. У першай сэрыі самім Купітманам быў агучаны намёк, што ён габрэй. Аматар і знаўца каньяку, а таксама іншых алькагольных напояў. Лавэляс, бытавы філёзаф, у сувязі з чым многія ходзяць да * '''Доктар-вэнэроляг Іван Натанавіч Купітман''' ([[Вадзім Дзямчог]]) — лепшы сябар Быкава. Вельмі разумны і вельмі хітры. У першай сэрыі самім Купітманам быў агучаны намёк, што ён габрэй. Аматар і знаўца каньяку, а таксама іншых алькагольных напояў. Лавэляс, бытавы філёзаф, у сувязі з чым многія ходзяць да яго па параду ў асабістых пытаньнях. Пацыенты дораць Івану Натанавічу сьпіртное ў якасьці падзякі за лячэньне або добрыя вынікі аналізаў, бывае нават, што і калегі за кансультацыю. У выніку мае вялікую калекцыю каньяку ў сябе ў кабінэце. З задавальненьнем падтрымлівае Быкава, калі той разыгрывае інтэрнаў. Тройчы быў жанаты, на гэты момант халасты. * '''Мэдсястра Любоў Міхайлаўна Скрабіна''' ([[Сьвятлана Пермякова]]) — старанная, але шчадралюбная і балбатлівая. Звычайна ў курсе ўсіх плётак. Добрая сяброўка Вары. Любіць загадчыка аддзяленьня Быкава, шкадуе па-жаночаму інтэрна Левіна, зь якім у яе ў выніку пачынаецца раман. Плакацца ходзіць да доктара Купітмана, бо, на яе думку, ён разумны і ў яго заўсёды ёсьць каньяк. * '''Анастасія Канстанцінаўна Кісягач''' ([[Сьвятлана Камыніна]]) — галоўны ўрач больніцы. Рашучая і разважлівая. Адзіная слабасьць для яе — віскі. Гэтай слабасьцю часта карыстаецца Быкаў, да якога Кісягач яшчэ са студэнцкіх гадоў адчувае складаныя пачуцьці. Даўно ў разводзе, выхоўвае сына — інтэрна Раманенку. Замужам за Быкавым. Мае ад яго сына Ільлю. == Дадатковыя зьвесткі == * Вобраз доктара Быкава ([[Іван Ахлабысьцін]]) зьяўляецца часткова сапраўдным. Бацька Ахлабысьціна быў галоўным лекарам, і профіль бацькі часткова ўвайшоў у вобраз самога актора; * Кісягач — распаўсюджаны ў [[Чалябінская вобласьць|Чалябінскай вобласьці]] тапонім: так называюцца пяць азёраў, чыгуначная станцыя і санаторыяў; * Каньяк у кабінэце доктара Купітмана сапраўдны. Але падчас здымак актор п’е падфарбаваную гарбату замест алькаголю, таму ў некаторых сцэнах можна ўбачыць запацелую ад гарачай гарбаты чарку; * Туалет, які ўваходзіць у склад дэкарацыяў больніцы, бутафорскі, да яго не падведзеная каналізацыя. Таму побач зь ім вісіць папярэджаньне чальцам здымачнай групы, каб ніхто ім ня ўздумаў скарыстацца. == Вонкавыя спасылкі == * [http://interny.tnt-online.ru/ Афіцыйны сайт] * {{IMDb твор|1647423}} [[Катэгорыя:Тэлесэрыялы Расеі]] [[Катэгорыя:Тэлесэрыялы 2010 году]] 1dqbdo6t4jzyj1ngulv2iqw4zoj5m75 0 95463 2697921 2329328 2026-10-28T14:33:36Z Dymitr 10914 стыль, выпраўленьне спасылак 2697921 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва =Агра |Статус =горад |Назва ў родным склоне =Агры |Назва на мове краіны =आगरा |Код мовы назвы краіны =hi |Краіна =Індыя |Дата заснаваньня =1504 |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Штат |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Утар-Прадэш]] |Від адміністрацыйнай адзінкі 2 = Акруга |Назва адміністрацыйнай адзінкі 2 = Агра |Плошча = 188.4 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 171 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва= |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Дадатковы парамэтар насельніцтва = |Значэньне дадатковага парамэтра насельніцтва = |Год падліку дадатковага парамэтра насельніцтва = |Часавы пас = |Летні час = |Назва лічбавага клясыфікатару = |Лічбавы клясыфікатар = |Аўтамабільны нумарны знак = |Назва аўтамабільнага нумарнога знаку = |Аўтамабільныя нумарныя знакі = |Назва аўтамабільных нумарных знакаў = |Апісаньне выявы = маўзалей Тадж-Магал (XVII стагодзьдзе) |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 27.18 |Шырата хвілінаў = |Шырата сэкундаў = |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 78.02 |Даўгата хвілінаў = |Даўгата сэкундаў = |Назва мапы = |Альтэрнатыўная мапа = |Назва мапы2 = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Колер = }} '''А́гра''' — горад на поўначы [[Індыя|Індыі]], у штаце [[Утар-Прадэш]]. З 1528 па 1658 быў сталіцай [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў|імпэрыі Вялікіх Маголаў]]. Цяпер ёсьць адным з найбуйнейшых турыстычных цэнтраў Індыі — дзякуючы збудаваньням эпохі імпэрыі Вялікіх Маголаў і, у прыватнасьці, [[Тадж Магал]]у. Агра знаходзіцца на беразе ракі [[Джамна|Джамны]]. Насельніцтва {{Лік|1334900}} чалавек (2004). Вузел чыгунак і аўтадарог. Цэнар сельскагаспадарчага раёну. Гарбарна-абутковая, тэкстыльная (баваўняная), папяровая, шкляробная, электратэхнчная прамысловасьць. Саматужныя промыслы (ручное ткацтва, разьба па камені)<ref>Агра //{{Літаратура/БелЭн|1к}} С. 80</ref>. У 1991 годзе налічвалася 899 тыс. жыхароў<ref>{{кніга|старонкі=15|загаловак=Самый полный иллюстрированный энциклопедический словарь|месца=М.|выдавецтва=АСТ: Астрель|год=2008|isbn=978-5-17-054053-2}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://agra.nic.in/ Афіцыйны сайт]. {{Парады артыкулу|кароткі артыкул| няма выяваў| няма крыніцаў}} [[Катэгорыя:Гарады Індыі]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1504 годзе]] c7tgrrxqhnkk71bwawpl5bvdjy5tnff 0 113576 2697935 2520974 2026-10-28T21:06:59Z Valeriie wiikii 100842 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2697935 wikitext text/x-wiki '''«Мы чакаем пераменаў!»''' — песьня савецкага рок-гурту «[[Кіно (гурт)|Кіно]]» на словы [[Віктар Цой|Віктара Цоя]]. У арыгінале гучыць, як «Перемен!», альбо, як «Changement!», з той прычыны, што альбом «Апошні герой» упершыню быў выданы ў Францыі, з надпісам на канвэрце на францускай мове. Песьня ўпершыню прагучала на IV фэсьце Ленінградзкага рок-клюбу. Таксама на тым жа фэсьце адбыліся прэм’еры і іншых песень рок-гурту «Кіно»: «Спакойная ноч», «Далей дзейнічаць будзем мы», «Паспрабуй сьпець разам са мной», «Зачыні за мной дзьверы».<ref name="Кіно">{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі =|url = http://ka4nem.ru/news/kino_khochu_peremen_klip_iz_k_f_quot_pyl_quot/2010-07-21-135 |загаловак = КИНО - Хочу перемен (Клип из к/ф «Пыль»)|фармат = |назва праекту = |выдавец = ka4nem.ru|дата = 24 жніўня 2011 |мова = ru|камэнтар =}}</ref> == У запісу прынялі ўдзел == * [[Віктар Цой]] — гітара, вакал; * Георгі Гур’янаў — ударныя, бэк-вакал; * Юры Каспаран — гітара, бэк-вакал; * Андрэй Сігле — клявішныя; * Ігар Ціхаміраў — бас-гітара. == Песьня ў кінэматографе == У 1987 годзе ранейшая вэрсія песьні ўвайшла ў паўнамэтражны фільм «Асса» (першая), рэжысэра Сяргея Салаўёва. У фінале першай «Ассы» зьяўляецца Віктар Цой, які сьпявае песьню «Мы чакаем пераменаў»<ref>{{Спасылка|аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =| url = http://susvet.info/my-znou-chakaem-peramenau | загаловак = Мы зноў чакаем пераменаў| фармат = | назва праекту = | выдавец =Susvet.Info | дата = 24 жніўня 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Праз два гады песьня была перазапісана да альбому «Апошні герой» (1989 г.). Песьня стала пэўным гімнам таго часу, часу Перабудовы. У 2005 годзе песьня «Пераменаў!» была выкарастана ў саўндтрэку да андэграўнднага фільму «Пыл» рэжысэра Сяргея Лобана. Песьня гучыць у канцы на фоне тытраў, і яе выконвае актор маскоўскага шоў-тэатру «СинематографЪ» Аляксей Знаменскі, на мове слабачуючых.<ref name="Кіно" /> == Песьня ў расейскай палітыцы == У 2007 годзе песьня была выкарастана ў прадвыбарным роліку расейскай арганізацыі «Саюз правых сіл». 13 сьнежня 2008 году зьезд АДР «Салідарнасьць» афіцыйна прыняў гэтую песьню ў якасьці гімну свайго руху (праўда, не запытаўшы згоды праваўладальнікаў).<ref name="Кіно" /> == Песьня ў беларускай палітыцы == === Прадумова === Падчас адной з акцыяў «[[Рэвалюцыя праз сацыяльную сетку|Рэвалюцыі праз сацыяльную сетку]]», якая адбылася 3 ліпеня, у Менску на Прывакзальнай плошчы затрымалі кіроўцу аўтамабіля, калі ён на поўную гучнасьць слухаў песьню Віктара Цоя «Пераменаў!». Песьня гучала з аўтамабілю 10 хвілін. Аўтамабіль стаяў з уключаным аварыйным асьвятленьнем на прыпынку грамадзкага транспарту. Да машыны пад’ехала машына ДАІ, запыталіся ў чым справа. Супрацоўнік ДАІ папярэдзіў, што напіша пратакол за няправільную паркоўку, і запатрабаваў перасесьці кіроўцу і яго пасажырку ў машыну [[Дзяржаўная аўтамабільная інспэкцыя МУС Беларусі|ДАІ]], на што кіроўца адмовіўся. Пасьля гэтага да машыны падцягнулася падмацаваньне — людзі ў цывільным бандыцкага выгляду, якія выскачылі зь сіняга мікрааўтобуса без нумароў і, не прадставіўшыся, пачалі даваць каманды. Яны спрабавалі ўдарыць кіроўцу праз вакно, таму вадзіцель пачаў яго закрываць. Напачатку нападаючых было двое, пасьля 5—7 чалавек. Каб кіроўца ня мог закрыць вакно — у праём засунулі рацыю. Шкло спрабавалі разьбіць лакцём. Затым кіроўцу выцягнулі з машыны і пацягнулі ў аўтобус, наносячы ўдары па галаве. Пры гэтым на яго вочы нацягнулі куртку, каб ён нічога ня бачыў. У пастарунку Фрунзэнскага раёну міліцыянту, які складаў пратакол, было загадана, каб ён напісаў, што кіроўца мацюкаўся ўнутры свайго Мэрсэдэсу. Між тым, як самаго кіроўцу павезьлі апэратыўнікі ў аўтобусе, у аўтамабіль да жонкі затрыманага кіроўцы, сеў начальнік ДАІ Дзьмітры Карзюк. Праехаўшы 200 мэтраў падсеў супрацоўнік ДАІ, які перад гэтым забіраў дакумэнты. У суправаджэньні шасьці машын ДАІ рухаліся да [[Фрунзэнская РУУС (Менск)|Фрунзэнскай РУУС]]. Машыну затым забралі на штрафстаянку. Кіроўцу засудзілі на 10 сутак, перавеўшы з [[Акрэсьціна]] ў [[Турма №8|турму №8 Жодзіна]].<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі =19 ліпеня 2011|url =http://telegraf.by/by/2011/07/zaderjannogo-pri-proslushivanii-pesni-coya-voditelya-vstrechali-shampanskim |загаловак = Затрыманага пры праслухоўванні песьні Цоя кіроўцу сустракалі шампанскім|фармат = |назва праекту = |выдавец = Telegraf.by|дата = 24 жніўня 2011 |мова = |камэнтар =}}</ref> === Песьня як гімн пратэсту === Пасьля гэтага выпадку ўдзельнікі акцыі «[[Рэвалюцыя праз сацыяльную сетку]]» вырашылі зрабіць песьню сваім гімнам пратэсту. Падчас чарговай акцыі 13 ліпеня песьню вырашана паставіць на будзільнік (у якасьці рынгтону), які павінен быў зайграць а 20 гадзіне, падчас акцыі. Гэта становіцца новым фарматам акцыі<ref>{{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = |аўтарlink = |суаўтары = |дата публікацыі =14 ліпеня 2011|url = http://www.vz.ru/news/2011/7/14/507226.html |загаловак =Жителя Гомеля отправили к психиатру за расхваливание Лукашенко |фармат = |назва праекту = |выдавец = ЗАО «ВЗГЛЯД.РУ»|дата = 24 жніўня 2011 |мова = ru|камэнтар =}}</ref>. Таксама гэтую ж песьню пачынаюць выкарыстоўваць з 21 ліпеня і ўдзельнікі акцыі «[[Стоп-бэнзін]]». === Забарона песьні беларускімі ўладамі === У ліпені 2011 году песьню «Пераменаў!» забаранілі да трансьляцыі на [[Першы нацыянальны канал Беларускага радыё|беларускім радыё]]. Так, адміністрацыя Першага канала Беларускага радыё распрацавала для супрацоўнікаў сьпіс песень і выразаў, якія не павінны трапляць у этэр. Перш за ўсё, гэта песьня «Пераменаў» Віктара Цоя, а таксама песьні «Ляпісаў» — «Грай» і «Belarus freedom». Гэтыя кампазыцыі далучылі да ранейшых забаронаў груп «[[N.R.M.]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]», «[[Крама (гурт)|Крама]]» і іншых. Першы выпадак здарыўся, калі слухач настойваў, каб уключылі песьню «Пераменаў». Вядучы папрасіў прабачэньня і адмовіў. Тады слухач прама спытаў: «У вас пачалася цэнзура?» Вядучы ня ведаў, што яму адказаць, таму проста выключыў чалавека з этэру. Апроч таго, на працоўным стале кожнага радыёвядучага вывясілі раздрукоўку забароненых для вымаўленьня ў этэры словаў. Гэта здарылася пасьля выпадку з Шосам Аляксандрам Рыгоравічам на «[[Рускае Радыё|Рускім радыё]]». Дырэкцыя радыё сабрала нараду, на якой растлумачыла, што прамаўляць у этэры «ШОС» ці проста «Аляксандр Рыгоравіч» забараняецца. А ўсе паведамленьні ад слухачоў некалькі разоў перачытваюцца, перш чым пусьціць у этэр.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =18 ліпеня| url = http://orshatut.by/2011/07/viktar-tsoy-papau-u-spis-zabaronennyih/| загаловак = Віктар Цой папаў ў спіс забароненных| фармат = | назва праекту = | выдавец = Аршанскі інфармацыйны сайт| дата = 24 жніўня 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref> 12 жніўня, тэлеканал [[АНТ]] паказаў канцэрт гурта «Кіно» ў [[Масква|Маскве]] ў «Алімпійскім» у 1990 годзе. Паказ прысьвячаўся 21-я гадавіне гібелі Віктара Цоя. Аднак «крамольную» песьню «Пераменаў!» з канцэрту выразалі і беларускія гледачы яе так і не ўбачылі.<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =15 жніўня 2011 | url = http://znb-by.org/Novosti/TSenzura-ANT-ne-prapustsila-pesnyu-Peremen-Viktara-TSoya-Videa.html | загаловак =Цэнзура АНТ не прапусьціла песню «Перемен» Віктара Цоя (Відэа) | фармат = | назва праекту = | выдавец = Беларускі Народны Рух «Незалежная Беларусь»| дата = 24 жніўня 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref> == Пераклады песьні == Песьня перакладзена таксама і на [[Беларуская мова|беларускую мову]]. У перакладзе гучыць, як «Новых зьмен!».<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі =ліпень 2011| url = http://www.vershy.ru/content/novykh-zmen| загаловак = Новых змен!| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны паэтычны партал «[[Вершы.ru]]»| дата = 24 жніўня 2011 | мова = | камэнтар = }}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://www.youtube.com/watch?v=tfsd8MASOfE&feature=related Беларускі кліп на песьню] [[Катэгорыя:Савецкія песьні]] [[Катэгорыя:Песьні XX стагодзьдзя]] h8xoc1p2u724brqvjd6kak0ngtoxfli 0 121224 2697932 2195710 2026-10-28T19:19:45Z Rotondus 11902 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]], [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]] 2697932 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Млоснасьць |Назва-арыгінал = La Nausée |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = [[раман]] |Аўтар = [[Жан-Поль Сартр]] |Мова арыгіналу = француская |Напісаны = |Публікацыя = 1938 |Асобнае выданьне = |Выдавецтва = |Сэрыя = |Колькасьць старонак = |Ілюстратар = |Афармленьне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = |Электронная вэрсія = |ВікіКрыніца-тэкст = }} '''Млоснасьць''' ({{мова-fr|La Nausée}}) — [[раман]] францускага [[філёзаф]]а-[[экзыстэнцыялізм|экзыстэнцыяліста]] [[Жан-Поль Сартр|Жан-Поля Сартра]], апублікаваны ў [[1938]] годзе і пісаны ў часе яго выкладньня ў Аўрскім ліцэі. Гэта першы і найбольш вядомы твор пісьменьніка. Раман лічыцца адным з кананічных твораў [[экзыстэнцыялізм]]у. Месца дзеяньня рамана адбываецца ў мястэчку падобным да Аўра і апісвае прыгнечанага гісторыка Антуана Ракантэна, які ўпэўніваецца, што неадушаўлёныя аб’екты і сытуацыі блага ўплываюць на яго здольнасьць самавызначэньня, інтэлектуальную і духоўную свабоду, выклікаючы ў галоўнага героя пачуцьцё [[млоснасьць|млоснасьці]]. {{Бібліяінфармацыя}} {{Накід:Літаратура}} [[Катэгорыя:Раманы Жана-Поля Сартра]] [[Катэгорыя:Філязофскія раманы]] [[Катэгорыя:Кнігі 1938 году]] [[Катэгорыя:Экзыстэнцыйныя раманы]] s6yfrnwz6nhd35ptqy19vzp0z9ps762 0 147314 2697933 2581377 2026-10-28T21:03:00Z Valeriie wiikii 100842 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 2697933 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Казімер Юліян Ражноўскі''' (1875—1939) — натураліст, грамадзкі дзяяч. == Біяграфія == Казімер Юліян [Kazimierz Julian; Казимир] Францішкавіч [syn Franciszka; Францевич] Ражноўскі [Rożnowski; Рожновский] нарадзіўся 16 лютага 1875 г. у маёнтку [[Гірсы]] [[Лепельскі павет|Лепельскага павету]] [[Віцебская губэрня|Віцебскай губэрні]] Расейскай імпэрыі і быў малодшым з чатырох дзяцей землеўласьніка Францішка ды Тэрэзы Ражноўскіх. Пасьля заканчэньня гімназіі ў [[Віцебск]]у вучыўся на аддзяленьні заалёгіі фізыка-матэматычнага факультэту [[Маскоўскі ўнівэрсытэт|Маскоўскага ўнівэрсытэту]]. Падчас вучобы ва ўнівэрсытэце ён быў адным з заснавальнікаў студэнцкага Польскага зямляцтва ў Маскоўскім унівэрсытэце, потым скарбнікам у яго праўленьні, а таксама ўваходзіў у кіраўніцтва студэнцкай арганізацыі ў [[Масква|Маскве]] Зьвязкавай рады задзіночаных рэгіянальных колаў (Рады задзіночаных зямляцтваў). У 1894 г. сустрэўся ў Маскве зь [[Юзэф Пілсудзкі|Юзэфам Пілсудзкім]], які быў дэлегатам Цэнтральнага работніцкага камітэту (CKR) ды [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]] (PPS) і ў г. ў 1895 г. ўступіў у колы ППС; належаў да студэнтаў, якія займаліся партыйнай прапагандай сярод польскіх работнікаў і жаўнераў. У 1897 г. Ражноўскі пакінуў унівэрсытэт (які не скончыў<ref>Казарян П. Л. Олекминская политическая ссылка 1826—1917 гг. Якутск. 1995. С. 314</ref>) і ў 1897 г. быў арыштаваны па справе Зьвязкавай рады задзіночаных рэгіянальных колаў і пасьля некалькіх месяцаў знаходжаньня ў турме быў высланы ў Гірсы пад нагляд паліцыі. На заклік Пілсудскага зьехаў у Вільню, і адтуль, карыстаючыся чужым пашпартам, паехаў у [[Лёндан]]. Атрыманую ў той час рэнту за Гірсы перадаў на партыйныя мэты. У Лёндане прайшоў пад кіраўніцтвам Аляксандра Дэмбскага навучаньне друкарскай справе ў друкарні «Przedświtu», якая належала Замежнаму Зьвязу Польскіх Сацыялістаў. Жыў у Бэрліне. Карыстаўся псэўданімамі Каrol ды Karbol. Ад канца красавіка 1899 г. вярнуўся разам з Пілсудзкім у Вільню, дзе яны прынялі ад Станіслава Вайцяхоўскага, які ад’яжджаў за мяжу, друкарню “Robotnika”. Ражноўскі працаваў у гэтай друкарні да восені 1899 г., а таксама пасьля яе перамяшчэньня ў Лодзь, аж да моманту выяўленьня яе жандарамі. Калі 22 лютага 1900 г. арыштавалі Пілсудзкага з жонкай Марыяй ды неўзабаве Аляксандра Маліноўскага, папярэджаны Ражноўскі зьехаў у Вільню. Па рэкамэндацыі Аляксандра Сулькевіча быў уключаны ў склад CKR PPS. 26 лютага 1900 г. уначы ў Вільні ён быў арыштаваны на кансьпірацыйнай кватэры пад час адсутнасьці яе ўладальніка Мікалая Татарава. Пры ім знайшлі лёнданскія лісты і пашпарт на імя Станіслава Краеўскага з Лодзінскай прапіскай. Пасьля правядзеньня ідэнтыфікацыі пашпарту ў Лодзі, Ражноўскі быў дастаўлены з віленскай турмы ў адзіночнай камору X Павільёна Варшаўскай Цытадэлі, а праз паўтара году яго разам з Маліноўскім перавялі ў Седлецкую турму. Загадам ад 13 сакавіка [5 траўня] 1902 г. быў высланы на 6 г. ва Ўсходнюю Сыбір. 4 чэрвеня 1902 г. Ражноўскі быў выпраўлены з [[Седльцы]] і дастаўлены ў Бутырскую турму Масквы. 19 ліпеня быў дастаўлены ў Краснаярск, а потым у Аляксандраўскую перасыльную турму ля Іркуцка. Іркуцкім ваенным генэрал-губэрнатарам быў прызначаны ў аддаленыя месцы Якуцкай вобласьці. [Маліноўскі на 8 гадоў у Сярэдне-Калымск Якуцкай вобласьці.]. 24 верасьня 1902 г. Ражноўскі быў дастаўлены ў акруговае места Алёкмінск Якуцкай вобласьці і па распараджэньню губэрнатара пакінуты там да санкавага шляху. Па атрыманых у Дэпартамэнце паліцыі агентурным дадзеным, ППС рыхтавала яго ўцёкі. Пры ператрусе 30 верасьня 1902 г. [24 XI] паміж падшыўкай і падноскам ягонага боту быў знойдзены фальшывы пашпарт. Загадам губэрнатара месцам жыхарства яму быў прызначаны акруговы горад Верхаянск Якуцкай вобласьці і 15 лістапада 1902 г. ён быў адпраўлены з Алёкмінска ў Якуцк. 2 студзеня 1903 г. Ражноўскі быў дастаўлены ў акруговае места Верхаянск Якуцкай вобласьці. У лютым 1903 г. Акадэмія Навук перадала шхуну “Заря”, якая належала Першай Рускай Палярнай Экспэдыцыі якуцкай параплаўнай фірме “Громавых”. Перадача шхуны, а таксама адбор і перавозка навуковых матэрыялаў былі даручаныя камандзіру шхуны лейтэнанту Ф. Матысену. У сакавіку Матысен прыбыў з Пецярбурга ў Якуцк. Губэрнатар у сваім лісьце ад 16 сакавіка 1903 г. паведамляў верхаянскаму спраўніку аб дазволе удзельнічаць у працах Матысена палітычнаму выгнанцу з Верхаянска Казімеру Ражноўскаму і прасіў паведамляць аб перамяшчэньні Ражноўскага па акрузе, але ў а справаздачах Матысена імя Ражноўскага адсутнічае. Там жа Ражноўскі пазнаёміўся ў заключнай фазе пошукаў зьніклага кіраўніка Рускай Палярнай Экспэдыцыі Эдуарда Толя з заолягам Імпэратарскай РАН Аляксеем Бялыніцкім Біруля. У 1904 г. мэтэаралягічная Абсэрваторыя ў Іркуцку, з дазволу ўладаў, накіравала яго для працы на мэтэаралягічнай станцыі ў паселішчы Рускае Вусьце Верхаянскай акругі, што ў дэльце Індзігіркі, куды ён 27 красавіка 1904 г. выехаў з Верхаянску. У 1905 г. Ражноўскі атрымаў, па хадайніцтву начальніка вышукнай экспэдыцыі С. А. Бутурліна, магчымасьць, з дазволу генэрал-губэрнатара, прыняць удзел ў працах экспэдыцыі Міністэрства ўнутраных спраў па вывучэньні пытаньняў забесьпячэньня Калымскага і Ахоцкага краёў, якая вяла вышукныя працы па разьведцы шляху ад Сярэдне-Калымска праз Алазею на Рускае Вусьце і далей да Булуна. У сваіх працах Ражноўскі апісаў тундру, яе клімат, біялягічныя жыцьцё, пераважна пералёты птушак ды ейных насельнікаў. Вызвалены ад ссылкі кастрычніцкай, 1905 года, амністыяй Ражноўскі быў адпраўлены з Верхаянска ў Якуцк, куды прыбыў 15 лістапада і 29 лістапада 1905 г. выехаў у м. Віцебск. Прывезеныя з Сыбіры зельнікі і этымалягічныя калекцыі пераказаў Імпэратарскай Акадэміі Навук у Санкт-Пецярбурзе, этнаграфічныя калекцыі (у гэтым ліку строй якуткі) Музэю імя Аляксандра III у Санкт-Пецярбурзе. Пасьля вяртаньня з выгнаньня жыў у 1906-1912 гг. у Гірсах у брата Браніслава або ў Білеўшчыне ў маці. У той жа час, на працягу восеньскага сэмэстру 1906/1907 г. студыяваў у Вене на мэдычным аддзяленьні анатомію чалавека і лекарскую хімію; у 1907 г. ад Геаграфічнага Таварыства ў Вене паўгода прабыў у навуковай экспэдыцыі на Мадагаскары. Палітычна быў зьвязаны з ППС-фракцыяй Рэвалюцыйнай (PPS-Fr. Rew.). У 1912-1917 гг. працаваў у Пецярбурзе/Петраградзе ў сындыкаце продажу вырабаў мэталюргічнай прамысловасьці «Продамет». У 1915 г. быў сябрам Асацыяцыі Незалежнасьці і Польскага Таварыства Дапамогі Ахвярам Вайны, дзе ад 1916 г. належаў да Цэнтральнага Камітэта. У 1917 г. як прадстаўнік PPS-Fr. Rew. увайшоў у Ліквідацыйную Камісію да спраў Царства [Каралеўства] Польскага ў Петраградзе. У 1917 г. прыехаў у Менск ад Таварыства Дапамогі бедным сем’ям палякаў, якія ўдзельнічаюць у вайне, а таксама зьбяднелага ад вайны польскага насельніцтва ды застаўся тут у якасьці адмысловага ўпаўнаважанага Цэнтральнага Камітэта гэтага Таварыства на тэрыторыі Літвы і Беларусі да траўня 1919 г. Ягоныя прыватныя калекцыі, якія знаходзіліся ў Беларусі, былі перададзеныя ў музэй у Полацку, збор са 1500 птушыных яйкаў зьнік з кватэры Ражноўскага у Петраградзе. Потым Ражноўскі жыў у Варшаве. Быў начальнікам аддзела ў Міністэрстве Працы і Сацыяльнай абароны (1919-1921), пазьней быў чальцом польскай дэлегацыі ў Зьмешанай Памежнай Камісіі на Ўсходзе пры Міністэрстве Замежных Спраў (1921-1924). Затым вярнуўся ў Міністэрства Працы і Сацыяльнай абароны (1924-1929), дзе ён займаўся працамі, зьвязанымі з увядзеньнем у моц закона аб абароне на выпадак беспрацоўя. У траўні 1929 г. быў камісарам, а затым дырэктарам Касы Хворых у Варшаве (1929-1932). У далейшым быў намесьнікам міністра стану ў Міністэрстве Працы і Сацыяльнай абароны (1932-1933), намесьнікам міністра стану Міністэрства Скарбу (25 II 1933 - 6 IX 1933) і, нарэшце, старшынёй Палаты Сацыяльнага Страхаваньня (1933-1934), дзе ў выніку ліквідацыі Палаты выйшаў на пэнсію. Пасяліўся ў Янаўцы /Janówka/ ля Тлушчу. Быў чальцом Інстытута Найноўшай Гісторыі Польшчы. У кастрычніку 1928 г. перайшоў да PPS былой Fr. Rew. і ўваходзіў у склад яе ЦК. У 1937 г. удзельнічаў у аднаўленьні кватэры - друкарні ў Лодзі на былой вул. Усходняй 19. У якасьці віцэ-прэзыдэнту заснаванага ў 1933 г. Таварыства Сяброў Дзяржаўнага Заалягічнага Музэя паспрыяў завяршэньню II Заалягічнай Выправы “Дар Памор’я” да Параны (Бразылія) і Паўднёвай Афрыкі. У Янаўцы зьбіраў матылькоў (на сьвятло), і перадаваў іх у ДЗМ. Ён быў адным з заснавальнікаў і віцэ-прэзыдэнтам “Асацыяцыі Чыноўнікаў”. Ад 15 сакавіка 1937 г. належаў да ганаровага суду адзначаных Крыжам і Мэдалём Незалежнасьці. 5 лістапада 1939 г. памер у Янаўцы і быў пахаваны на могілках у Тлушчу. Быў узнагароджаны афіцэрскім Крыжам Ордэна Polonia Restituta (1925), Крыжам Незалежнасьці (1930), Залатым Крыжам Заслугі (1931). У шлюбе са Стафаніяй Здраеўскай (1875-1971) меў дачок: Яніну (1909 г. нар), у замужжы за Феліксякам, заолягам, старшым дыплямаваным захавальнікам бібліятэкі Інстытута Заалёгіі ПАН у Варшаве, ды Ганну (1911 г. нар). == Творы == * Ptaki stałe w Wierchojańsku (Kraina Jakucka). // Wszechświat. T. XXIII. Z. 23. 5 czerwca. 1904. S. 362. * Urywki wrażeń z wycieczki ornitologicznej do tundry beyleśnej. // Wszechświat. T. XXIV. Nr 7 (S. 97-99), 8, 9. 1905. * Z biologii kaczkowatych na Dalekim Wschodzie. // Wszechświat. T. XXVI. Nr 41 (S. 645-649). Nr. 42. (S. 666-669). 1907. * Płatkonóg rdzawoszyjny. // Wszechświat. T. XXVI. Nr 45. 1907. * Предварительный отчет о результатах поездки на Алазею в 1905 году. // Бутурлин С. А. Отчет уполномоченного Министерства Внутренних Дел по снабжению продовольствием в 1905 году Колымского и Охотского Края. СПб. 1907. С. 167-190. * Dzikie gęsi. // Łowiec Polski. Z. 10. 1910. * Ze wspomnień wspólniego pobytu z Aleksandrem Malinowskim w więzieniach. // Aleksander Malinowski 1869-1922. Kraków. 1924. * Wspomnienia z tajnych drukarń „Robotnika” w Wilnie i Łódzi. // Józef Piłsudski, pisarz, wydawca i drukarz. Kraków. 1936. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Ciąglinski J. Z krain polarnych. Podróż na Wyspy Nowosyberyjskie. // Wszechświat. R. 22. 1903. S. 743. * Бутурлин С. А. Гнездовья розовой чайки. // Псовая и ружейная охота. Москва. 1905. С. 42, 60. * Zool. Record. Londоn. T. 41. 1904. Aves s. 168 (Ptaki Wierchojańska). * Zool. Record. Londоn. T. 42. 1905. Aves s. 236 (Tundra delty Indigirki). * Бутурлин С. А. Вести из Колымской экспедиции. // Известия Императорского Русского Географического Общества. Т. 41. 1905. С. 297-299. * Бутурлин С. А. Вести из Колымской экспедиции. // Известия Императорского Русского Географического Общества. Т. 42. 1906. С. 794-797. * Buturlin S. A. The breeding grounds of the Rosy Gull „Ibis". London. 1906. S. 663 (Rajnowski). * Бутурлин С. А. Отчет уполномоченного Министерства Внутренних Дел по снабжению продовольствием в 1905 году Колымского и Охотского Края. СПб. 1907. С. 12, 41, 67, 88-93, 139, 160-162, 165-190. * Zool. Record. Londоn. T. 45. 1908. Aves s. (Biologia Anseriformes). * Materiały do historii PPS i ruchu rewolucyjnego w zaborze rosyjskim od r. 1893 do r. 1904. T. 2. 1898-1901. Warszawa. 1911. S. 231-234. * Бутурлин С. А. Наблюдения над млекопитающими, сделанные во время Колымской экспедиции 1905 года. // Протоколы заседаний Зоологического отделения, от 159-го зас. (15 дек. 1912) по 164-е зас. (27 окт. 1913 г.). (Дневник зоологического отделения Императорского Общества любителей естествознания, антропологии и этнографии). Нова серия. Т. 1. № 5. Москва. 1913. С. 225-232. * Kalendarz Polski. Rocznik Wychodźstwa Polskiego w Rosji. Moskwa. 1917. S. 217. * Jodko W. Jak dowiedziałem się o aresztowaniu J. Piłsudskiego. // W trzydziestą rocznicę. Księga pamiątkowa PPS. Warszawa. 1923. S. 96-99. * Malinowski A. Ze wspomnień. // Aleksander Malinowski 1869-1922. Kraków. 1924. S. 15-35. * Paszkowska M. Aleksander Malinowski w wiezieniu i organizowanie ucieczki. // Aleksander Malinowski 1869-1922. Kraków. 1924. S. 42-43. * Комаров В. Л. Введение в изучение растительности Якутии. // Труды Комиссии по изучению Якутской Автономной Советской Социалистической Республики. Т. 1. 1926. * Якутия. Сборник статей. Ред. П. В. Виттенбург. Ленинград. 1927. * Николаев В. И. Сибирская политическая ссылка и изучение местного ерая. // Каторга и ссылка. Москва. Кн. 5. 1927. С. 112, 114. * Niepodległość. T. 1. 1929-1930. * Niepodległość. T. 3. 1931. * Piłsudski J. Bibuła. // Pisma-Mowy, Rozkazy. Warszawa. 1933. * Koral W. Przez partie, związki, wiezienia i Sybir. Warszawa. 1933. S. 109, 123-124. * Rożnowski Kazimierz. // Zieliński S. Mały słownik pionierów polskich kolonjalnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigrańci-pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni. Warszawa. 1933. S. 437. * Niepodległość. T. 9. 1934. * Niepodległość. T. 10. 1934. * Niepodległość. T. 11. 1935. * Pobóg-Malinowski W. Józef Piłsudski 1867-1901. Warszawa. 1935. S. 192. * Pobóg-Malinowski W. Jozef Piłsudski 1867-1935. Londyn. [b.r.w.] S. 167, 168, 175, 178, 181, 190, 192-196. * Kronika Ruchu Rewolicijniego w Polski. R. 3. 1937. S. 15. * Niepodległość. T. 16. 1937. * Niepodległość. T. 17. 1938. * Niepodległość. T. 18. 1938. * Wojciechowski S. Moje wspomnienia. Lwów-Warszawa. 1938. S. 131-32, I37-138. * Niepodległość. T. 19. 1939. * Pobóg-Malinowski. Syberia. // Polska i Polacy w cywilizacji świata. Т. I. Z. 3/4. Warszawa. 1939. S. 232-261 (259). * Szlakiem wielkości. Odtworzony warsztat pracy konspiracyjnej J. Piłsudskiego w Lodzi. Lódź. 1939. S. 24-25, 29-34, 49, 51, 55-61, 69. 75, 85, 87-91, 96, 102, 106-107, 116. 129, 134. * Комаров В. Л. Введение в изучение растительности Якутии. // Избранные сочинения. Т. 9. Москва. 1953. * Brzęk G. Historia zoologii w Polsce. T. 3. Lublin. 1955. S. 227. * Spustek I. Polacy w Piotrogrodzic 1914-1917. Warszawa. 1960. * Lednicki W. Pamiętniki. Londyn. 1967. II. * Polska Partia Socjalistyczna dawna Frakcja Rewolucyjna. // Wielka encyklopedia powszechna PWN. T. IX. Warszawa. 1968. S. 238. (памылкова Rozkowski). * Łoza, Czy wiesz, kto to jest? Uzupełnienie i sprostowanie. // Wielka encyklopedia powszechna PWN. Uzupełnienie i sprostowanie. 1970 Warszawa. * Wasilewski L. Ze wspomnień (1896 1899). // Z Pola Walki. Warszawa. 1973. * Targalski J. Geneza polskiej Partii socjalistyczniej Proletariat. // Z Pola Walki. Warszawa. Nr.2-3. 1973. S. 57. 63. * Najdus W. Polacy w rewolucji 1917 roku. Warszawa. 1967. * Armon W. Polscy badacze kultury Jakutów. // Monografie z Dziejów Nauki i Techniki. T. CXII. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk. 1977. S. 9, 16, 56, 141, 157-160, 165, 174. * Jędrzejewicz W. Kronika życia Józefa Piłsudskiego 1807- 1935. Londyn. 1977. S. 32-35, 114, 336. * Garlicki A. U źródeł obozu belwederskiego. Warszawa. 1979. * Jędrzejewicz W. Piłsudski 1867-1935. Życiorys. Londyn 1982. S. 19, 21. * Tomicki J. Polska Partia Socjalistyczna 1892-1948. Warszawa. 1983. S. 53, 58, 67. * Łukawski Z. Polacy w rosyjskim ruchu rewolucyjnym 1894-1907. Warszawa. 1984. * J. F. [Janina Feliksiakowa] Rożnowski Kazimierz Julian (1875-1939). // Słownik biologów polskich. Warszawa. 1987. S. 458-459. * Słabczyński W. Polscy podróżnicy i odkrywcy. Wyd. 2 zmienione. Warzawa. 1988. * Казарян П. Л. Верхоянская политическая ссылка 1861-1903 гг. Якутск. 1989. С. 39, 99. 105, 116. * Feliksiak S. Rożnowski Kazimierz Julianю // Polski słownik biograficzny. T. XXXII/3. Z. 134. Wrocław-Warszawa- Kraków. 1991. S. 471-473. * Казарян П. Л. Олекминская политическая ссылка 1826-1917 гг. Якутск. 1995. С. 92, 194, 313-314, 474. * Казарян П. Л. Олекминская политическая ссылка 1826-1917 гг. Изд. 2-е дополненное. Якутск. 1996. С. 92, 194, 313-314, 474. * Казарян П. Л. Якутия в системе политической ссылки 1826-1917 гг. Якутск. 1998. С. 411, 466. * Армон В. Польские исследователи культуры якутов. Пер. с пол. К. С. Ефремова. Москва. 2001. С. 155-158. * Казарян П. Л. Ссыльные поляки в Якутской области 1880-1905 годы. // Якутский архив. Якутск. № 2. 2001. С. 50. * Юрганова И. И. Польские социалисты в Якутии. // Якутский архив. Якутск. № 2. 2001. С. 57. * Юрганова И. И. Польские социалисты в Якутии ([Публикация фотодокументов НА РС(Я)]. // Якутский архив. Якутск. № 2. 2001. С. 57. * Боякова С. И., Исследователь Севера К. Ф. Рожновский. // Межкультурное взаимодействие в Сибири: историко-этнографические, лингвистические, литературоведческие аспекты: материалы Международной научной конференции «Польша в истории и культуре народов Сибири», посвященной 150-летию со дня рождения Э. К. Пекарского и В. Л. Серошевского (Якутск, 5 ноября 2008 г.). Якутск. 2009. С. 69-73. {{Вікіфікаваць}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Ражноўскі, Казімер}} [[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі]] pvh2d8r9bty2a08i54j1jyju5s9rw8o 0 170640 2697919 2676335 2026-10-28T14:18:39Z Summershell67 98737 /* */ 2697919 wikitext text/x-wiki {{Артаграфія}} {{Іншыя значэньні|Дзяржынск (неадназначнасьць)}} {{Населены пункт/Украіна |Назва = Тарэцк |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Тарэцку |Арыгінальная назва = Торецьк |Герб = UKR Toretsk COA.svg |Сьцяг = UKR Toretsk FLA.svg |Гімн = |Дата заснаваньня = 1806 |Першыя згадкі = |Статус з = 1936 |Магдэбурскае права = |Былая назва = Шчарбінаўка |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Данецкая вобласьць|Данецкая]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = Галава места |Кіраўнік = Уладзімер Сьляпцоў |Плошча = 62 |Крыніца плошчы = |Вышыня = 179 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 34750 |Год падліку колькасьці = 2014 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref>[http://www.ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2013/sb/06_13/sb_nnas_2012.zip Державний комітет статистики України. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2013 року, Київ-2013 (pdf)]</ref> |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = {{падзеньне}} |Колькасьць насельніцтва аглямэрацыі = |Год падліку колькасьці аглямэрацыі = |Крыніца колькасьці аглямэрацыі = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = [[украінцы]], [[расейцы]], [[беларусы]] |Год падліку нацыянальнага складу = 2001 |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Паштовыя індэксы = 85200—85279 |Тэлефонны код = +380 6247 |КОАТУУ = 1411200000 |Аўтамабільны нумарны знак = AH, КН / 05 |Выява = "Торецьк - місто шахтарів" - напис на пагорбі перед шахтою імені Дзержинського.jpg |Апісаньне выявы = Места вугляздабычы |Шырата градусаў = 48 |Шырата хвілінаў = 23 |Шырата сэкундаў = 30 |Даўгата градусаў = 37 |Даўгата хвілінаў = 52 |Даўгата сэкундаў = 24 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = [http://www.dzerzhinsk-rada.gov.ua/ Афіцыйны сайт галавы места і мескай рады Тарэцку] |Лацінка=Tareck}} '''Тарэцк''' ({{мова-uk|Торецьк}}; да 1936 року — ''Шчарбінаўка''; {{мова-uk|Щербинівка}}) — места абласнога значэньня ва [[Украіна|Ўкраіне]], [[Данецкая вобласьць]]. Заснаванае ў 1806 року. Статус места з 1936 року. == Разьмяшчэньне == Места разьмешчанае за 7 км ад чыгуначнага прыпынку Фэнольная на шляху [[Канстанцінаўка]] — [[Ясінаватая]], за 55 км ад [[Данецк]]у. Здабываюць [[вугаль]]. Вугляробчыя, жалезаробчыя заводы. Насельніцтва 34750 жыхароў (2014; насельніцтва Дзяржынскае акругі — 87 024 чалавекі). У склад акругі ўваходзяць (акрамя Тарэцку) 1 меская і 3 вясковыя рады; 1 места, 7 пасёлкаў гарадзкога тыпу і 10 вёсак. 16 кастрычніка 2015 року мясцовая ўлада прыняла рашэньне аб зьмене назвы места на Тарэцк<ref>[http://www.ukrinform.ua/rubric-regions/1898954-dzerjinsk-dekomunizovali-u-toretsk.html Дзержинськ декомунізували у Торецьк]</ref>. Адпаведны зварот напісаны ў [[Вярхоўная Рада Ўкраіны|Вярхоўную Раду]] для зацьвярджэньня<ref>[http://www.depo.ua/ukr/life/dzerzhinsk-hoche-pereymenuvatis-v-toretsk-16102015151300 Дзержинськ на Донеччині перейменують в Торецьк]</ref>. == Мінулае да 1991 году == На мяжы 17 і 18 стагодзьдзяў у полі ўздоўж ракі [[Северскі Данец]] і яго прытоку Крывы Тарэц, Белая, Айдар, Лугань жылі ўкраінскія казакі. Паводле паданьня ў аўрагу Жалезны пасяліўся казак з імем Антон Шчарбіна. Адсюль і назва места. У 18 стагодзьдзі землі, дзе цяпер разьмешчанае места, былі далучаны да Расеі. Вёска Шчабінаўка пачала расьці пасьля разьвіцьця вугляздабычы ў ваколіцах вёскі.<ref>Марягин Г. Открыватели недр Донбасса. Сталинское областное издательство, 1951, с. 29.</ref> Чумакі (мясцовыя купцы) дастаўлялі вугаль у Бахмут, [[Харкаў]], Паўлагорад і нават у [[Крым]]. Пасьля 1917 году Дзяржынск быў далучаны да [[РСФСР]], а потым у 1918 годзе да [[УССР]]. У 1922 годзе места было далучана да [[СССР]]. == Мінулае з 1991 па сёньняшні дзень == У 1991 годзе Дзяржынск стаў часткаю незалежнай Украіны. У сярэдзіне 2014 году места было захоплена [[ДНР]] пад [[Расейска-ўкраінская вайна (2014-2015)|Расейска-ўкраінскай вайны]]. 21 ліпеня 2014 року ўкраінскае войска вызваліла места ад захопнікаў.<ref>[http://espreso.tv/news/2014/07/21/u_dzerzhynsku_syly_ato_zakhopyly_shtab_terorystiv У Дзержинську сили АТО захопили штаб терористів]</ref> 13 лістапада 2014 году ўкраінскае войска адбіла напад расейскага войска на места. Яны спрабавалі напасьць з Горлаўкі<ref>[http://espreso.tv/news/2014/11/13/syly_ato_zavdaly_uperedzhuvalnoho_udaru_po_boyovykam_pid_horlivkoyu Сили АТО завдали упереджувального удару по бойовикам під Горлівкою]</ref>. 21 лістапада сродкі масавай інфармацыі паведамілі аб абстрэле Дзяржынска расейцамі з боку Горлаўкі<ref>[http://espreso.tv/news/2014/11/21/dzerzhynsk_obstrilyaly_z_quothradivquot_bahato_poranenykh__ye_zhertvy ЗМІ: Дзержинськ обстріляли з «Градів»&nbsp;— багато поранених, є жертви]</ref>. 24 студзеня 2015 року расейскае войска абстраляла каля места ўкраінскае войска ў выніку чаго загінула 6 чалавек, 10 паранена<ref>[http://www.unn.com.ua/uk/news/1429681-vchora-v-dzerzhinsku-zaginuli-6-viyskovikh-10-poraneno Вчора в Дзержинську загинули 6 військових, 10 поранено]</ref>. 27 студзеня снарад расейцаў папаў у хату, у выніку чаго была забіта жанчына<ref>[http://espreso.tv/news/2015/01/27/terorysty_znovu_zavdaly_udariv_po_avdiyivci_i_dzerzhynsku_troye_zahyblykh Терористи знову завдали ударів по Авдіївці і Дзержинську. Троє загиблих]</ref>. 5 лютага 2015 году расейцы абстралялі места і паранілі чалавека<ref>[http://www.unn.com.ua/uk/news/1434724-trivayut-obstrili-dzerzhinska-ta-gorlivki-poraneno-mirnogo-zhitelya-z-shkiryak Тривають обстріли Дзержинська та Горлівки, поранено мирного жителя&nbsp;— З. Шкіряк]</ref>. 11 лютага 2015 пад час абстрэлу места быў забіты чалавек. Абстрэлы места працягваліся да сярэдзіны лета 2015 году. == Земскі падзел == Дзяржынская меская рада мае ў сваім складзе [[места]] раённага значэньня Арцёмава, 7 пасёлкаў гарадзкога тыпу, 10 вёсак. Галавою места зьяўляецца Ўладзімер Сьляпцоў. == Насельніцтва == Паводле перапісу 2001 року насельніцтва места 42 916 асобаў, зь іх вызначылі роднаю 12,18% моваю [[Украінская мова|украінскую]], 87,14% — [[Расейская мова|расейскую]], 0,12% — [[Беларуская мова|беларускую]], 0,07% — [[Армянская мова|армянскую]] мовы<ref>[https://web.archive.org/web/20140731182036/http://database.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_uk.asp Розподіл населення за рідною мовою на ukrcensus.gov.ua]</ref>. Народны склад паводле перапісу 2001 року<ref>[https://web.archive.org/web/20070213092341/http://donetskstat.gov.ua/census/census.php?ncp=11 Національний склад та рідна мова населення Донецької області. Розподіл постійного населення за найбільш численними національностями та рідною мовою по міськрадах та районах.]</ref> {| class="standard" | align="center" style="background:#f0f0f0;"| | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Колькасьць''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Частка, %''' |- | [[украінцы]] ||52 958||61,4 |- | [[расейцы]] ||31 112||36,1 |- | [[беларусы]] ||858||1,0 |- | [[татары]] ||262||0,3 |- | [[цыгане]] ||222||0,3 |} На 1 студзеня 2008 року колькасьць насельніцтва Дзяржынскае мескае рады склала 77 415 асобаў. Рух насельніцтва<ref>https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm</ref> {| class="standard" ! рок||насельніцтва |- | 1923||6320 |- | 1926||12 806 |- | 1939||31 750 |- | 1959||44 835 |- | 1970||46 818 |- | 1979||44 502 |- | 1989||50 538 |- | 2001||43 371 |- | 2005||40 359 |- | 2010||36 835 |- | 2014||34 750 |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20151015085413/http://www.dzerzhinsk-rada.gov.ua/ Старонка ў сеціве мескае рады Тарэцку]{{ref-ru}} * [http://who-is-who.com.ua/bookmaket/mistadon2008/1/4/1.html Месты й вёскі Ўкраіны. Данеччына 2008]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20070311004918/http://www.ukrcensus.gov.ua/results/total_population1/structure_population/sel_1.php/?box=1.1W&data1=1&k_t=14&rn=14112&out_type=&id=&data=1&botton=cens_db Офіційний сайт Всеукраїнського перепису населення: Дзержинська міськрада] * [https://web.archive.org/web/20071008210055/http://sez-tpd.org.ua/description/desc_sez/dzerzhinskr.html Спеціальні економічні зони Донецької області&nbsp;— Дзержинськ] * [http://www.dzerghinsk.org/index/0-2 Проект «Дзержинськ місто шахтарів»] * [http://dnl.dn.ua/index.php?option=com_content&view=category&id=139:dz-news&layout=blog&Itemid=402 Новости Дзержинска. dnl.dn.ua] * [https://web.archive.org/web/20150815230109/http://imsu-doneck.info/mista-i-sela-doneckoi-oblasti/dzerzhynsk.html Дзержинськ&nbsp;— Інформаційно-пізнавальний портал | Донецька область у складі УРСР] (На основі матеріалів енциклопедичного видання про історію міст та сіл України, том&nbsp;— Історія міст і сіл Української РСР. Донецька область.&nbsp;— К.: Головна редакція УРЕ АН УРСР, 1970.&nbsp;— 992 с.) {{Данецкая вобласьць}} [[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласьці]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1806 годзе]] bevo7p016y60zn5fmhtad8wotv6qcyg 0 242432 2697968 2687125 2026-10-29T11:29:41Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697968 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Кажушкі}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Кажушкі |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Кажушкаў |Назва па-расейску = |Лацінка = Kažuški |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1512 год |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = Кажушкі, Кажушкаўцы, Кажушкавічы, сяло Кажушкаўскае |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 42 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 45 |Даўгата сэкундаў = 27 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.3 |Commons = |Сайт = }} '''Кажу́шкі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Уваходзяць у склад [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскага сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 28 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі на [[Ламачы (Гомельская вобласьць)|Ламачы]]; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. [[File:POL COA Doliwa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Даліва роду Андрушэвічаў біскупа кіеўскага Яна.]][[File:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Пацаў біскупа Мікалая.]][[File:Загаловак рэестра 1571 г.png|170пкс|значак|зьлева|Загаловак рэестра 1571 г.]][[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|170пкс|значак|зьлева|Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === У акце абмежаваньня [[Брагін|Брагінскай]] воласьці ад 7 сакавіка 1512 году названы сумежны зь ёй востраў Кажушкі – «...''у Зварачанскія астравы праваю стараною зноў балотам бельлю ўздоўж папалам з астравамі [[Дронькі|Дронкі]] Курылушкі і Кажушкі ў лазу, катораю папалам уздоўж у альсы, альсамі ў Тапіла, з Тапіла ў рэчку Ціхую, з Ціхай у рэчку Цеснаўку''...»<ref>НГАБ у Менску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049адв.</ref>. Напэўна, бліжэй да ракі Прыпяць існавала ўжо і аднаімённае сяло. У апісаньні Чарнобыльскага замку 1552 года згаданыя «''Кожушковцы на Припети Бискупа Киевскаго{{заўвага|Вядзецца пра каталіцкага кіеўскага біскупа, якім у 1546 — 1555 гг. быў Ян Андрушэвіч.}} и иншие села по всемъ повете Чорнобыльскомъ''...». У іншым месцы назва паселішча з указаньнем прыналежнасьці яго да Беласароцкай нядзелі{{заўвага|Нядзелі альбо чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзялялася Чарнобыльская воласьць (званая калі-нікалі паветам), як даводзілася несьці замкавую службу, выконваць работы на карысьць замку. Па нядзелях разьмяркоўваліся і плацёжныя павіннасьці.}} прыведзена ў форме «''Кожушковичи''»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 588</ref>. 26 верасьня 1568 году ў Кіеўскім замкавым судзе актыкаваны пратэст пана Шчаснага Харлінскага, харунжага кіеўскага, з нагоды адабраньня грунту яго вёскі [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлкі]] і прылучэньня да ўгодзьдзяў вёскі Кажушкі{{заўвага|Форма назвы Кажушкі, ужываная ў вопісах з Аrchiwum Рrozorów і Jelskich, выкарыстоўвалася ў XVIII ст. і пазьней.}} біскупа кіеўскага Мікалая Паца{{заўвага|На гэтую пасаду кароль Жыгімонт Аўгуст прызначыў [[Мікалай Пац (сын Мікалая)|Мікалая Паца]] ў 1557 годзе, але папа рымскі яго не зацьвердзіў. Тым не меней, М. Пац кіраваў біскупствам да 1582 году і, нават стаўшы кальвіністам, займаў біскупскае месца ў сэнаце<ref>Грыцкевіч А. Пацы. // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя. Т. 2. К-Я – Мінск, 2006. С. 422—424</ref>.}}<ref name="fn1">Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 31—32</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Кажушкі з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Як вынікае з рэестру [[падымнае|падымшчыны]] сяла Кажушкаўскага біскупа кіеўскага Мікалая Паца, датаванага 6-м днём лютага 1571 году, падатак выбіраўся з 25 цяглых дымоў (×6 — каля 150 чалавек) па 8 грошаў і з 2 {{падказка|кунічнікаў|арандатараў}} па 6 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 504-504зв.</ref>. [[File:Herb Biberstein.svg|100пкс|значак|Герб Бібэрштайн роду Казімерскіх біскупа Крыштафа.]] 7-м верасьня 1572 году пазначаны ліст біскупа М. Паца [[возны|вознаму]], у якім той паведаміў, што загадаў падданым сваім кажушкаўскім, каб да вострава Замошша, прыналежнага да вёскі Навасёлкі, «nie wdzierali się». 3 жніўня 1578 году біскуп М. Пац зьвярнуўся да пана Шчаснага Харлінскага, абы той забараніў свайму ўрадніку і падданым навасёлкаўскім чыніць крыўды яго кажушкаўцам і забірацца ў іх грунты. 26 днём лютага 1579 году пазначана разьмежаваньне ўгодзьдзяў вёсак Кажушкі біскупа М. Паца і Навасёлкі пана Ш. Харлінскага, выкананае «przez sędziow obranych»<ref name="fn1"/>. На 1581 год у сяле Кажушкавічы біскупа кіеўскага{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» памылкова сьцвярджаецца, нібы ў 1570 — 1580 гг. Кажушкі належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі».}} налічвалася 26 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] (каля 156 чалавек), зь якіх выбіралася па 15 грошаў, і 4 [[агароднікі]] (≈24 чал.), зь іх — па 6 грошаў падатку<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 37</ref>. 14 жніўня 1609 году ксёндз Крыштаф Казімерскі, біскуп кіеўскі, распачаў судовую справу ў дачыненьні да пана Мікалая Стэцкага, цівуна кіеўскага, за насланьне падданых сваіх на грунт біскупскі Кажушкаўскі, што пры беразе Прыпяці ніжэй Лысай гары месьціўся ў востраве паміж новым рэчышчам і [[старыца|старыцай]], ды ўчыненьне там [[рабунак|рабункаў]]. 1 чэрвеня 1618 году біскуп Крыштаф з капітулай выступілі ў судзе з пратэстам супраць пана Міхала Ратомскага за наезд на вёску Кажушкавічы, касьцёлу прыналежную<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. — Warszawa, 1894. S. 138, 272</ref>. [[File:POL COA Oksza.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Окша роду Радашэўскіх біскупа Багуслава.]][[Файл:Цешкаў у разьмежаваньні сьнежня 1621 — студзеня 1622 г.png|значак|170px|Кажушкавічы у разьмежаваньні канца 1621 — пачатку 1622 г.]] Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага ў сьнежні 1621 — студзені 1622 году добры Кіеўскага біскупства{{заўвага|На той час яго ўзначальваў біскуп Багуслаў Радашэўскі.}} сяло Кажушкавічы разам зь [[Цешкаў|Цешкавам]] і Турчыновічамі{{заўвага|У рэестры падымшчыны 1571 г. сярод цяглых сялянаў кажушкаўскіх згаданыя атаман Сьцяпан Турчыновіч і Юры Турчыновіч<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 504</ref>. Ці ўжо тады яны жылі на правабярэжжы Прыпяці?..}}, на тым грунце Кажушкаўскім абапал рэк [[Славечна|Славешні]] і Прыпяці аселымі, паны камісары згодна запісалі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага<ref>Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 96—97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—143.</ref>. Паводле рэестру пабаровага Кіеўскага ваяводзтва 1628 году, зь сяла Кажушкавічы біскупства Кіеўскага ў асобе ксяндза-біскупа Багуслава Бокшы-Радашэўскага, з 9 дымоў мусіла выплачвацца па 3 злотыя, з 13 агароднікаў па 24 грошы, з 1 [[каморнікі|каморніка]] яшчэ 24 грошы<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 599зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 388</ref>. У тарыфе падымнага «dwoiego» 1640 году прыведзеная хіба агульная сума выплаты з добраў Кіеўскага біскупства ў 500 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 234</ref>, таму ні колькасьць дымоў, ні выбраных злотых, што да Кажушкаў, невядомая. [[Файл:Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|170px|Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.]] 11 чэрвеня 1649 году палонны казак Мацьвей Шумейка, схоплены дома ў Брагіне, паведаміў на допыце пра казацкі загон блізка ў тысячу чалавек, што перапраўляўся праз Прыпяць каля Кажушкаў ці да [[Барбароў|Бабічаў]], ці яшчэ куды<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 1 (1648—1649). — Київ, 2012. С. 241, 242, 243</ref>. У люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году сярод добраў біскупа кіеўскага Кажушкі з сваімі 5 дымамі пазначаныя як нэндзныя (убогія), таму зь іх анічога ня выбрана<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 740зв.</ref>{{заўвага|Выдаўцы дакумэнту ў 1886 г. Кажушкі не згадалі, а іхныя 5 дымоў прыпісалі нейкай Бярозаўцы, хоць там было 4 дымы, таксама ўбогія<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 495, 505</ref>.}}. [[File:POL COA Oskierka.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Мурдэліо зьменены роду Аскеркаў.]] 9 лістапада 1723 году кіеўскі афіцыял{{заўвага|Сьвятар, які кіраваў касьцельным судом і забясьпечваў судовы працэс.}} Войцех Сяньніцкі падаў скаргу на князя Мікалая Шуйскага за тое, што падданыя яго сяла Навасёлкі зьмянілі мяжу з біскупскім сялом Кажушкі<ref>Описи актовых книг Киевского центрального архива. – № 37 / Сост. Е. П. Дьяковский – Киев: Типография Т. Г. Мейнандера, 1906. С. 44</ref>. У тарыфах падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 і 1754 гадоў Кажушкі адсутныя, бо ўжо сталі часткай Нараўлянскіх добраў роду Аскеркаў, а тыя месьціліся ў Мазырскім павеце, на карысьць якога і выплачвалі падымнае. [[Файл:Кажушкаўцы ў прыходзе Беласароцкай царквы.png|значак|170пкс|Кажушкаўцы ў прыходзе Беласароцкай царквы?..]] У візыце Брагінскага дэканату на 27 студзеня 1740 году{{заўвага|У візыце Брагінскага дэканату 1743 г. Цешкаўская царква ўжо не названая.}} засьведчана, што жыхары з 20 двароў у Кажушках былі прыхаджанамі Цішкаўскай Раства-Багародзіцкай царквы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 797</ref> У матэрыяле візыты Брагінскага дэканату 1752 году, што датычыўся Сьвята-Мікалаеўскай царквы ў мястэчку [[Белая Сарока]], сьцьвярджаецца, нібыта раней да яе прыходу належалі і Кажушкі{{заўвага|Іншых сьведчаньняў пра тое няма. Застаюцца пытаньні: калі яно было і ці было наогул?..}}. Але за 8 гадоў перад тым, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, тут быццам бы ўпершыню ўзьведзены будынак царквы, адразу далучаны да прыходу ў Цешкаве, сяле яму й прыналежным<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 313, 318-318адв.</ref>. Ад самага пачатку (1744 г.) Сьвята-Траецкая царква ў сяле Кажушкі была уніяцкай, што і ўзаконіў кіеўскі біскуп Ян Самуэль Ожга<ref>Регестр церквей в унию обращённых к благочестивой протопопии мозырской принадлежащих, списанный от меня Феодора Савицкого протопопа мозырского со всею о Христе братие 1745 г. октября 23 дня. // Черниговские епархиальные известия. – 1862. № 15. С. 270</ref>. [[Файл:Кажушкі ў Цешкаўскім прыходзе. 1780 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Кажушкі ў Цешкаўскім прыходзе. 1780 г.]] Канвакацыйны сойм 1764 году прызнаў ленны маёнтак [[Нароўля]] на правабярэжжы Прыпяці дзедзічным уладаньнем [[Рафал Алаіз Аскерка|Рафала Алаізія Аскеркі]], [[маршалак шляхты|маршалка]] Мазырскага павету<ref>VL. Tom VII. — Petersburg, 1860. S. 87</ref>. Але 13 і 15 лістапада 1773 году, паводле актаў Оўруцкага гродзкага суда, узнавіліся памежныя канфлікты што да ўгодзьдзяў вёсак Навасёлкі Хвойніцкага маёнтку князёў Шуйскіх (апекуноў Людвікі Шуйскай), старостаў ніжынскіх, і Кажушкі Нараўлянскага маёнтку [[войскі|войскага]] мазырскага [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая, сына Рафала, Аскеркі]]. Пачаліся яны з пасечанага і папаленага хвойніцкага (навасёлкаўскага) лесу. 28 лютага 1778 году ў оўруцкія кнігі было нават занесена разьмежаваньне часоў біскупа М. Паца і харунжага Ш. Харлінскага (1579 г.). 12 лютага 1778 году ў матэрыяле Генэральнай візытацыі Цешкаўскай царквы Мазырскага дэканату, праведзенай а. Эліяшам (Ільлёй) Бародзічам, протанатарыем апостальскім дыяцэзіі Пінскай і Тураўскай, сказана, што ў вёсцы Кажушкі было 35 хат. Тут жа — апісаньне Траецкай ''капліцы''{{заўвага|Так у дакумэнце.}}, прывязанай да прыходзкай царквы<ref>НГАБ у Менску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41240. А. 111адв., 112адв., 113адв.</ref>. 8 лютага, 19 красавіка і 30 чэрвеня 1787 году датаваныя судовыя абвінавачваньні сужэнствам [[Караль Прозар|Каралем]] і Людвікай Канстанцыяй з князёў Шуйскіх Прозарамі Яна Аскеркі, [[стражнік польны літоўскі|стражніка польнага літоўскага]], у тым, што насланыя ім кажушкаўцы навасёлкаўцаў зьбілі-скалечылі, зьнішчылі межы, пакапалі капцы ды новыя, выгодныя для сябе насыпалі. 23 лютага 1793 году ў Оўруцкім гродзе «przez ugodę wieczystą» была зацьверджана мапа пазначанай капцамі мяжы паміж вёскамі Кажушкі{{заўвага|Кажушкі маглі выступаць нібыта і асобным маёнткам, як падчас канфіскацыі пасьля паўстаньня 1794 г., калі ў ім налічвалася 379 душ<ref>Радзюк А. Р. Пад скіпетрам Расейскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. С. 33</ref>.}} стражніка Аскеркі і Навасёлкі [[абозны|абозных]] Прозараў<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 32—34</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:З астатніх згадак пра кажушкаўцаў у кнігах Цешкаўскай царквы. 1795 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Кажушкаўцы хіба праз шлюбы з ламачоўцамі згадваліся ў кнігах Цешкаўскай царквы. 1795 г.]][[Файл:Кажушкаўцы ў прыходзе Тульгавіцкай царквы. 1796 г.jpg|значак|170px|Кажушкаўцы ў прыходзе Тульгавіцкай царквы. 1796 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Кажушкі — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У крыніцы, заснаванай на зьвестках рэвізіі 1795 году, Кажушкі і Вяжышча названыя ў пераліку паселішчаў, адабраных у стражніка польнага літоўскага Яна Мікалая Аскеркі ў «казённое ведомство за клятвопреступление», г. зн. за ўдзел у вызвольным паўстаньні 1794 году<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 73</ref>. Падчас канфіскацыі Кажушкі выступалі асобным ключом, у якім налічвалася 379 душ<ref>Радзюк А. Р. Пад скіпетрам Расейскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. С. 33</ref>. Згодна з мэтрычнымі кнігамі [[Тульгавічы|Тульгавіцкай]] Сьвята-Георгіеўскай царквы 1796 — 1802 гадоў, фальваркам і сялом Кажушкі валодаў пан Пётар Грахольскі<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 493-500</ref>. 30 чэрвеня 1803 году было складзена, а 13 сакавіка 1806 году зьмешчана да кніг Рэчыцкага земскага суда разьмежаваньне добраў Хвойнікі абозных літоўскіх Караля і Людвікі Прозараў, Тульгавічы харунжага мазырскага Феліцыяна Стоцкага і [[Барбароў]] тытулярнага саветніка Андрэя фон Гольста{{заўвага|Тут выкарыстана копія гранічнага дакумэнту, перааформленая ў Мазыры 13 сьнежня 1809 г., імаверна, для А. фон Гольста, бо разьмежаваньне праводзілася яшчэ тады, калі маёнткам Барбароў валодаў Я. Сівэрс; засьведчана подпісам менскага віцэ-губэрнатара С. Бэнэволенскага.}}. Wieś Kożuszki ў тым дакумэнце выступала, як {{падказка|attinencya|прылегласць}} Barborowszczyzny, а яе ўгодзьдзі разьмяжоўваліся з грунтамі хвойніцкіх Навасёлак, Тульгавічаў і фальварка [[Бабчын]] hrabstwa Brahińskiego<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 12. S. 17–24</ref>. [[File:Herb Pobog barokowy.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Побуг роду Горватаў.]][[Файл:Слабада Лісец на мапе А. Фіцінгофа 1846 г.png|значак|170px|Двор і сяло Кажушкі на мапе А. Фіцінгофа 1846 г.]] 1 верасьня 1816 году маёнтак Нароўля А. фон Гольста, у складзе якога фальварак Кажушкі з аднаімённым сялом, набыў за суму ў 242 650 рублёў серабром Ігнацый Горват. У 1825 годзе гэтая частка спадчыны нябожчыка Ігнацыя (†1820) дасталася сыну Даніэлю Горвату<ref name="fn2">Светлана Адамович. Дворец в Наровле: история и реалии. // Архитектура и строительство. 2010. №2 (213)</ref>. З кліравой ведамасьці Тульгавіцкай царквы за 1847 год вынікае, што ў 32{{Заўвага|Як паведаміў іерэй Расьціслаў Бандарэнка, тут меліся на ўвазе не вясковыя сядзібы, а царкоўныя двары, кожны зь якіх мусілі складаць 4 мужчынскія душы.}} дварах сяла Кажушкі жылі 128 верных мужчынскага і 148 жаночага полу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41952. А. 182адв.</ref>. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 200 жыхароў вёскі Кажушкі абодвух полаў былі прыхаджанамі Георгіеўскай царквы ў Тульгавічах, 5 жыхароў двара Кажушкі зьяўляліся парафіянамі Юравіцкага касьцёлу Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 379, 694</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло належала да Юравіцкай воласьці. Каля 1864 году маёнткам Нароўля (і фальваркам Кажушкі) завалодаў Артур, сын Даніэля, Горват<ref name="fn2"/>. У тым жа 1864 годзе згаданая прыпісная да прыходу Тульгавіцкай царквы прыналежная Кажушкаўская Сьвята-Троіцкая царква<ref>Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. – Санкт-Петербург, 1864. С. 305</ref>. Паводле кліравой ведамасьці за 1869 год, у 27 і 2/4 двара сяла Кажушкі на зямлі пана Даніэля Горвата — 110 мужчын і 134 жанчыны<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40899. А. 205, 209адв.</ref>. На пачатак 1870 году ў Кажушках — 93 мужчынскія душы зь ліку сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да сельскага таварыства, 4 аднадворцы, прыпісаныя да воласьці<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 68адв.</ref>. У даведніку за 1879 год паведамляецца, што прыпісная Троіцкая царква выконвала ролю прыходзкай, бо царква ў Тульгавічах колькі гадоў перад тым згарэла<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 134—136</ref>. У 1886 годзе ў сяле 41 двор, 210 жыхароў, царква, млын<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 113</ref>. На 1889 год сярод шматлікіх службаў маёнтку Нароўля (33 500 дзесяцін) Артура Горвата названы і фальварак Кажушкі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 366</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Кажушках — 334 жыхары, працавалі школа граматы, хлебазапасны магазын, вятрак. У аднаімённым фальварку — 57 жыхароў. 20 ліпеня 1898 году Артур Горват перадаў права валоданьня маёнткам Нароўля сыну Эдварду<ref name="fn2"/>. У 1909 годзе у вёсцы налічвалася 89 двароў, 667 жыхароў, у аднадворным фальварку — 31 жыхар.<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 86</ref>. На 1913 год маёнтак Нароўля (з фальваркам Кажушкі) складаў 16 678 дзесяцін угодзьдзяў<ref>Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi. // Kalendarz Miński na 1914 r. / pod redakcją W. Dworzaczka. – Mińsk, 1913. S. 107 [https://polona.pl/archive?uid=78365669&cid=81546020 «Nad Świsłoczą» Kalendarz Miński na 1914 r.]</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Кажушкі ў складзе Юравіцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Хутары Кухнаўшчына на карце 1924-26 гадоў.png|значак|зьлева|170px|Кажушкі на мапе [[Рабоча-сялянская чырвоная армія|РККА]] 1926 г.]] Пасля [[Узбуйненьне БССР|другога ўзбуйнення]] [[БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Кажушкаўскі (Кажушкінскі) сельсавет — у [[Юравіцкі раён|Юравіцкім раёне]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] БССР. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]]. 10 лістапада 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне тэрыторыі скасаванага Кухнаўшчынскага сельсавету. У 1930 годзе вёска — цэнтар калгасу імя А. Р. Чарвякова, працавалі паравы млын, дзьве кузьні. З 8 ліпеня 1931 году Кажушкі ў складзе Хвойніцкага раёну. З 20 лютага 1938 году ў [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Кажушках было 230 двароў, 872 жыхары. У траўні 1943 году акупанты спалілі вёску і загубілі 92 жыхароў<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 500</ref>. 98 вяскоўцаў загінулі на франтах і ў партызанскай барацьбе. З 8 студзеня 1954 году Кажушкі — у Гомельскай вобласьці<ref> Белорусская ССР. Аминистративно-территориальное делениние. На 1 января 1974 года. — Минск: Беларусь, 1974. С. 102</ref>. У вёсцы, згодна зь перапісам 1959 году, налічвалася 869 жыхароў. Цэнтар калгасу імя XXII зьезду КПСС. Дзейнічалі 8-гадовая школа, клюб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, адзьдзяленьне сувязі, крама. 8 студзеня 1987 году Кажушкаўскі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Тульгавіцкага сельсавету<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 4 населеныя пункты: вёскі Кажушкі, [[Навакухнаўшчына]], Новапакроўск, [[Слабада (Хвойніцкі раён)|Слабада]]. == Забудова == Плян Кажушкаў складаецца з доўгай крывалінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Да гэтай вуліцы з поўначы далучаецца кароткая вуліца. Забудова двухбаковая, Дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Судкоўскі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Судкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] 9q74i7s67wil1opf1aswqvwjd85e7b1 0 245704 2697937 2679214 2026-10-28T22:49:29Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне 2697937 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Славутасьць |Тып = Помнік сакральнай архітэктуры |Назва = Царква Сьвятога Спаса |Арыгінальная назва = |Выява = Stročycy - 09.jpg |Подпіс выявы = Спаская царква |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = |Месцазнаходжаньне = [[Барань]] (ад пачатку) <br> [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]] |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = 1704 |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 35.97 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 22 |Даўгата сэкундаў = 41.42 |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = }} '''Царква Сьвятога Спаса'''{{Заўвага|[[Царква Сьвятога Спаса|Назва помніка архітэктуры]] прыводзіцца паводле [[Старабеларуская мова|беларускай гістарычнай традыцыі]]. Афіцыйны тытул [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскага патрыярхату]]: «Царква Праабражэньня Гасподняга» або «Спаса-Праабражэнская царква» ({{мова-ru|Церковь Преображения Господнего, Спасо-Преображенская церковь|скарочана}}); таксама '''Спаская царква'''}} — помнік архітэктуры XVIII ст. у [[Беларускі музэй народнай архітэктуры і побыту|Беларускім музэі народнай архітэктуры і побыту]], перавезены зь места [[Барань|Барані]]. Твор традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Аб’ект [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі]]. == Гісторыя == [[Файл:2026.03.15 Exterior of Church of the Transfiguration in Barań, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 02.jpg |міні|зьлева|280пкс|Экстэр'ер старажытнай драўлянай Царквы Сьвятога Спаса. [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]], [[Азярцо (Менская вобласьць)|Азярцо]], [[Менскі раён]]]] Спаскую царкву ў Барані збудавалі ў 1704 годзе для [[парафія|парафіі]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ)<ref name="атлас2">{{Літаратура/ВГАБ|2}} С. 93 (А-3), 181</ref>. У другой палове XІX ст. яе перабудавалі. Згодна вопісу 1857 году к царкве былі прыпісаны: сяло [[Барань]] і вёскі — [[Баўбасаў]], [[Горная Веравойша|Веравойша]], [[Вусьце (Аршанскі раён)|Вусьце]], Галачэва, [[Зайцава (Забалацкі сельсавет)|Зайцава]], [[Забалацьце (Аршанскі раён)|Забалацьце]] , [[Клюшнікава]], [[Целянцеева]], [[Чэрвіна]], [[Яромкавічы]](усяго 1788 парафіян)<ref name="Списки">{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]|арыгінал =РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80 |спасылка = https://www.prlib.ru/item/466837 |адказны = |выданьне = |месца =[[Санкт-Пецярбург |Ленинград]]|выдавецтва =Фонд Центрального статистического комитета МВД.|год =1857|том = |старонкі =203 |старонак =613 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. На канец 19 стагодзьдзя ў парафіі 12 школ царкоўных, у якіх вучыліся 415 хлопчыкаў і дзяўчынак, парафіян 3035 чалавек. Хор у царкве, пад кіраўніцтвам настаўніка царкоўнай школы. Зямлі царкоўнай 41 дзесяціна; памяшканьні для кліра царкоўнапрыходзкія. Папячыцельства на свае сродкі неаднаразова рамантавала і ўпрыгожвала храм<ref>{{Артыкул| аўтар = Мисаилъ Епископъ Могилевскій и Мстиславскій.| загаловак = Путевыя замѣтки при обозрѣніи церквей Могилевской епархіи Преосвященнѣйшимъ Мисаиломъ, Епископомъ Могилевскимъ и Мстиславскимъ, въ 1899 году. | спасылка = | мова = | выданьне = [[Могилевскія епархіальныя вѣдомости]] | тып = газэта | год = 1—11 января 1900| том = | нумар = 1—2 | старонкі = 8 (1—10) | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. У 1910 годзе к царкве былі прыпісаны [[Куцеінскі Прачысьценскі манастыр]], [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]], сяло й маёнтак [[Барань]], маёнтак Вусьце, маёнтак Забалацьце, маёнтак Клюшнікава, маёнтак Шчэцінка й вёскі: [[Баўбасаў]], [[Горная Веравойша|Веравойша]], [[Вусьце (Аршанскі раён)|Вусьце]], Галачэва, [[Зайцава (Забалацкі сельсавет)|Зайцава]], [[Забалацьце (Аршанскі раён)|Забалацьце]], [[Клюшнікава]], [[Татарск (Аршанскі раён)|Татарск]], [[Целянцеева]], [[Чэрвіна]], [[Яромкавічы]]; фермы: Барздоўшчына, Белая, Вязавая, Курчаўка, Паплаўка (усяго 4572 парафіяніна)<ref name="Список">{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Списокъ населенныхъ местъ Могилевской губерніи|арыгінал = |спасылка = |адказны =Под ред. Георгія Павловича Пожарова.|выданьне = |месца =Могилев губ.|выдавецтва =Могилев. губ. стат. ком. |год =1910 |том = |старонкі = |старонак =250 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> У 1930 годзе савецкія ўлады зачынілі царкву, якую перарабілі пад клюб. У 1961 годзе ў будынку разьмясьцілі фуражны склад калгаса «Авангард». У 1989 годзе царкву перавезьлі ў [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]]. [[Файл:Унебаўшэсце, 1808 г., з с. Барань Аршанскага р-на, НММ РБ..jpg|міні|справа|270пкс|Сілініч. Узьнясеньне. 1808. Беларуская школа. [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь]]. Дошка, яечная тэмпэра. 147×93×17 см.]] == Архітэктура == Помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Аснову архітэктурнай кампазыцыі складае цэнтральны квадратны ў пляне высокі зруб з 4-схільным дахам, на якім стаіць высокі і вузкі [[Барабан (архітэктура)|барабан]] зь невялікім [[купал-баня|купалам-баняй]]. Даўжыня сьцяны цэнтральнага зрубу 9 м. Ніжэйшую 5-гранную [[апсыда|апсыду]] накрывае шматсхільны дах. З трох бакоў вакол цэнтральнага зрубу ўзвышаецца галерэя, якая стварае ніжні ярус будынка. Галоўны ўваход вылучаецца ганкам у выглядзе чатырохкалённага [[портык]]а. Сьцены маюць вэртыкальную шалёўку з нашчыльнікамі. Вокны прастакутныя, на бакавых фасадах асноўнага аб’ёму патройныя, аркавыя. Усярэдзіне асноўны аб’ём перакрываецца самкнутым скляпеньнем, астатнія памяшканьні маюць роўныя столі<ref>{{Літаратура/Архітэктура Беларусі: Энцыкляпэдычны даведнік|к}} С. 68.</ref>. Абраз «Узьнясеньне» выяўлены 27-й экспэдыцыяй [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь|мастацкага музэя]] ў 1974 годзе ў царкве Сьвятога Спаса. Адбылася рэстаўрацыя ў аб'яднаньні «Белрэстаўрацыя» [[Пётар Журбей|Пятром Журбеем]] у 1989 годзе. {{Цытата|На зялёнай Елеонскай гары стаяць два анёлы ў сьветлых хітонах, гімаціях, з ружова-блакітнымі крыламі й паказваюць уверх на Хрыста ў ружова-чырвоным хітоне, сінім гімаціі, які ўзносіцца ў славе. Німб, прамяністая мандорла – рэльефныя, пазалочаныя. Унізе, у рознакаляровым адзеньні – апосталы. Німбам выдзелена ўкленчаная Маці Боская ў ружова-чырвоным хітоне, сінім плашчы, зь белым платам на галаве. Рама – «карытцам», зь фігурнай выемкай уверсе, скразной арнамэнтаванай разьбой. У разьбе фону, рамы выкарыстаны матыў аканту.|[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|<ref>{{Кніга|аўтар =[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|частка = |загаловак =Іканапіс Беларусі XV — XVIII стагодзьдзяў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь]] |год =1992 |том = |старонкі = № 139 |старонак =232 |сэрыя = |isbn =5-338-00731-2 |наклад =12000 }}</ref>}} На абразе маецца надпіс: «Писалъ Силиничъ1808 году». Вядома таксама, што ў Магілёве ў 1765 г. працавалі мастакі Лявон і Пётра Сілінічы й плацілі падаткі ў Магілёўскі магістрат у другой палове 18 стагодзьдзя<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://web.archive.org/web/20191106174108/http://fk.archives.gov.by/fond/98650/ | копія = | дата копіі = | загаловак =«Кнігі рэгістрацыі гаспадарак у месьце Магілёве, якія плацяць у магістрацкую касу падаткі за 1765 г.». Ф. 1817 «Магілёўскі магістрат, места Магілёў», воп. 1 адз. 65. арк. 50. | фармат = | назва праекту = | выдавец = «[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]]» | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар =[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|частка = |загаловак = Тэмперны жывапіс Беларусі канца XIV — XVIII стагодзьдзяў у зборы Дзяржаўнага мастацкага музея БССР. Каталог.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь]] |год = 1986 |том = |старонкі = 194 |старонак =208 |сэрыя = |isbn = |наклад =3000 }}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/none/Architektura_Bielarusi_pdf.zip.html#Architektura_Bielarusi.41.pdf_282 |адказны = навуковы рэдактар [[Аляксандар Лакотка|А. І. Лакотка]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2008|том = 4. Кн. 1, Беларускае народнае дойлідства|старонкі = 279—280 |старонак = 493+2 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-0966-7|наклад = 1000}} * {{Літаратура/Архітэктура Беларусі: Энцыкляпэдычны даведнік}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва: у 6 т.|арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/none/Historyja_bielaruskaha_mastactva_u_6_t_pdf.zip.html#HBM2.pdf_238 |адказны = Рэдактары тома: [[Леанід Дробаў|Л. М. Дробаў]], [[Віктар Шматаў|В. Ф. Шматаў]] |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Навука і тэхніка]] |год = 1988 |том =2. Другоя палова XVI — канец XVIII стагоддзя|старонкі= |старонак = 239, 240 |сэрыя = |isbn = 5-343-00342-7|наклад =2740 }} * Збор помнікаў {{артыкул|аўтар =[[Юры Якімовіч|Ю. А Якімовіч]].| частка = |загаловак = Спаса-Праабражэнская царква (№ 216)|арыгінал = |спасылка =http://orda.of.by/.lib/spik/vit/102|адказны =Рэдкал.: [[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]](гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1985|выпуск=|том=Віцебская вобласьць|нумар= | старонкі= 102 |isbn=}} == Вонкавыя спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|612Г000400}} * [https://www.radzima.org/be/object/4482.html Царква Сьвятога Спаса ў Барані], [[Radzima.org]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі|Барань]] [[Катэгорыя:Барань]] ozsysewffdm4q1t2m55zos8v6bul6ff 2697938 2697937 2026-10-28T22:52:22Z SergeiSEE 38150 /* Літаратура */ 2697938 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Славутасьць |Тып = Помнік сакральнай архітэктуры |Назва = Царква Сьвятога Спаса |Арыгінальная назва = |Выява = Stročycy - 09.jpg |Подпіс выявы = Спаская царква |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = |Месцазнаходжаньне = [[Барань]] (ад пачатку) <br> [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]] |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = 1704 |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 35.97 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 22 |Даўгата сэкундаў = 41.42 |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = }} '''Царква Сьвятога Спаса'''{{Заўвага|[[Царква Сьвятога Спаса|Назва помніка архітэктуры]] прыводзіцца паводле [[Старабеларуская мова|беларускай гістарычнай традыцыі]]. Афіцыйны тытул [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскага патрыярхату]]: «Царква Праабражэньня Гасподняга» або «Спаса-Праабражэнская царква» ({{мова-ru|Церковь Преображения Господнего, Спасо-Преображенская церковь|скарочана}}); таксама '''Спаская царква'''}} — помнік архітэктуры XVIII ст. у [[Беларускі музэй народнай архітэктуры і побыту|Беларускім музэі народнай архітэктуры і побыту]], перавезены зь места [[Барань|Барані]]. Твор традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Аб’ект [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі]]. == Гісторыя == [[Файл:2026.03.15 Exterior of Church of the Transfiguration in Barań, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 02.jpg |міні|зьлева|280пкс|Экстэр'ер старажытнай драўлянай Царквы Сьвятога Спаса. [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]], [[Азярцо (Менская вобласьць)|Азярцо]], [[Менскі раён]]]] Спаскую царкву ў Барані збудавалі ў 1704 годзе для [[парафія|парафіі]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ)<ref name="атлас2">{{Літаратура/ВГАБ|2}} С. 93 (А-3), 181</ref>. У другой палове XІX ст. яе перабудавалі. Згодна вопісу 1857 году к царкве былі прыпісаны: сяло [[Барань]] і вёскі — [[Баўбасаў]], [[Горная Веравойша|Веравойша]], [[Вусьце (Аршанскі раён)|Вусьце]], Галачэва, [[Зайцава (Забалацкі сельсавет)|Зайцава]], [[Забалацьце (Аршанскі раён)|Забалацьце]] , [[Клюшнікава]], [[Целянцеева]], [[Чэрвіна]], [[Яромкавічы]](усяго 1788 парафіян)<ref name="Списки">{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]|арыгінал =РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80 |спасылка = https://www.prlib.ru/item/466837 |адказны = |выданьне = |месца =[[Санкт-Пецярбург |Ленинград]]|выдавецтва =Фонд Центрального статистического комитета МВД.|год =1857|том = |старонкі =203 |старонак =613 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. На канец 19 стагодзьдзя ў парафіі 12 школ царкоўных, у якіх вучыліся 415 хлопчыкаў і дзяўчынак, парафіян 3035 чалавек. Хор у царкве, пад кіраўніцтвам настаўніка царкоўнай школы. Зямлі царкоўнай 41 дзесяціна; памяшканьні для кліра царкоўнапрыходзкія. Папячыцельства на свае сродкі неаднаразова рамантавала і ўпрыгожвала храм<ref>{{Артыкул| аўтар = Мисаилъ Епископъ Могилевскій и Мстиславскій.| загаловак = Путевыя замѣтки при обозрѣніи церквей Могилевской епархіи Преосвященнѣйшимъ Мисаиломъ, Епископомъ Могилевскимъ и Мстиславскимъ, въ 1899 году. | спасылка = | мова = | выданьне = [[Могилевскія епархіальныя вѣдомости]] | тып = газэта | год = 1—11 января 1900| том = | нумар = 1—2 | старонкі = 8 (1—10) | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. У 1910 годзе к царкве былі прыпісаны [[Куцеінскі Прачысьценскі манастыр]], [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]], сяло й маёнтак [[Барань]], маёнтак Вусьце, маёнтак Забалацьце, маёнтак Клюшнікава, маёнтак Шчэцінка й вёскі: [[Баўбасаў]], [[Горная Веравойша|Веравойша]], [[Вусьце (Аршанскі раён)|Вусьце]], Галачэва, [[Зайцава (Забалацкі сельсавет)|Зайцава]], [[Забалацьце (Аршанскі раён)|Забалацьце]], [[Клюшнікава]], [[Татарск (Аршанскі раён)|Татарск]], [[Целянцеева]], [[Чэрвіна]], [[Яромкавічы]]; фермы: Барздоўшчына, Белая, Вязавая, Курчаўка, Паплаўка (усяго 4572 парафіяніна)<ref name="Список">{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Списокъ населенныхъ местъ Могилевской губерніи|арыгінал = |спасылка = |адказны =Под ред. Георгія Павловича Пожарова.|выданьне = |месца =Могилев губ.|выдавецтва =Могилев. губ. стат. ком. |год =1910 |том = |старонкі = |старонак =250 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> У 1930 годзе савецкія ўлады зачынілі царкву, якую перарабілі пад клюб. У 1961 годзе ў будынку разьмясьцілі фуражны склад калгаса «Авангард». У 1989 годзе царкву перавезьлі ў [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]]. [[Файл:Унебаўшэсце, 1808 г., з с. Барань Аршанскага р-на, НММ РБ..jpg|міні|справа|270пкс|Сілініч. Узьнясеньне. 1808. Беларуская школа. [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь]]. Дошка, яечная тэмпэра. 147×93×17 см.]] == Архітэктура == Помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Аснову архітэктурнай кампазыцыі складае цэнтральны квадратны ў пляне высокі зруб з 4-схільным дахам, на якім стаіць высокі і вузкі [[Барабан (архітэктура)|барабан]] зь невялікім [[купал-баня|купалам-баняй]]. Даўжыня сьцяны цэнтральнага зрубу 9 м. Ніжэйшую 5-гранную [[апсыда|апсыду]] накрывае шматсхільны дах. З трох бакоў вакол цэнтральнага зрубу ўзвышаецца галерэя, якая стварае ніжні ярус будынка. Галоўны ўваход вылучаецца ганкам у выглядзе чатырохкалённага [[портык]]а. Сьцены маюць вэртыкальную шалёўку з нашчыльнікамі. Вокны прастакутныя, на бакавых фасадах асноўнага аб’ёму патройныя, аркавыя. Усярэдзіне асноўны аб’ём перакрываецца самкнутым скляпеньнем, астатнія памяшканьні маюць роўныя столі<ref>{{Літаратура/Архітэктура Беларусі: Энцыкляпэдычны даведнік|к}} С. 68.</ref>. Абраз «Узьнясеньне» выяўлены 27-й экспэдыцыяй [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь|мастацкага музэя]] ў 1974 годзе ў царкве Сьвятога Спаса. Адбылася рэстаўрацыя ў аб'яднаньні «Белрэстаўрацыя» [[Пётар Журбей|Пятром Журбеем]] у 1989 годзе. {{Цытата|На зялёнай Елеонскай гары стаяць два анёлы ў сьветлых хітонах, гімаціях, з ружова-блакітнымі крыламі й паказваюць уверх на Хрыста ў ружова-чырвоным хітоне, сінім гімаціі, які ўзносіцца ў славе. Німб, прамяністая мандорла – рэльефныя, пазалочаныя. Унізе, у рознакаляровым адзеньні – апосталы. Німбам выдзелена ўкленчаная Маці Боская ў ружова-чырвоным хітоне, сінім плашчы, зь белым платам на галаве. Рама – «карытцам», зь фігурнай выемкай уверсе, скразной арнамэнтаванай разьбой. У разьбе фону, рамы выкарыстаны матыў аканту.|[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|<ref>{{Кніга|аўтар =[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|частка = |загаловак =Іканапіс Беларусі XV — XVIII стагодзьдзяў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь]] |год =1992 |том = |старонкі = № 139 |старонак =232 |сэрыя = |isbn =5-338-00731-2 |наклад =12000 }}</ref>}} На абразе маецца надпіс: «Писалъ Силиничъ1808 году». Вядома таксама, што ў Магілёве ў 1765 г. працавалі мастакі Лявон і Пётра Сілінічы й плацілі падаткі ў Магілёўскі магістрат у другой палове 18 стагодзьдзя<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://web.archive.org/web/20191106174108/http://fk.archives.gov.by/fond/98650/ | копія = | дата копіі = | загаловак =«Кнігі рэгістрацыі гаспадарак у месьце Магілёве, якія плацяць у магістрацкую касу падаткі за 1765 г.». Ф. 1817 «Магілёўскі магістрат, места Магілёў», воп. 1 адз. 65. арк. 50. | фармат = | назва праекту = | выдавец = «[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]]» | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар =[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|частка = |загаловак = Тэмперны жывапіс Беларусі канца XIV — XVIII стагодзьдзяў у зборы Дзяржаўнага мастацкага музея БССР. Каталог.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь]] |год = 1986 |том = |старонкі = 194 |старонак =208 |сэрыя = |isbn = |наклад =3000 }}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/none/Architektura_Bielarusi_pdf.zip.html#Architektura_Bielarusi.41.pdf_282 |адказны = навуковы рэдактар [[Аляксандар Лакотка|А. І. Лакотка]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2008|том = 4. Кн. 1, Беларускае народнае дойлідства|старонкі = 279—280 |старонак = 493+2 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-0966-7|наклад = 1000}} * {{Літаратура/Архітэктура Беларусі: Энцыкляпэдычны даведнік}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва: у 6 т.|арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/none/Historyja_bielaruskaha_mastactva_u_6_t_pdf.zip.html#HBM2.pdf_238 |адказны = Рэдактары тома: [[Леанід Дробаў|Л. М. Дробаў]], [[Віктар Шматаў|В. Ф. Шматаў]] |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Навука і тэхніка]] |год = 1988 |том =2. Другоя палова XVI — канец XVIII стагоддзя|старонкі= 239, 240 |старонак = 384|сэрыя = |isbn = 5-343-00342-7|наклад =2740 }} * Збор помнікаў {{артыкул|аўтар =[[Юры Якімовіч|Ю. А Якімовіч]].| частка = |загаловак = Спаса-Праабражэнская царква (№ 216)|арыгінал = |спасылка =http://orda.of.by/.lib/spik/vit/102|адказны =Рэдкал.: [[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]](гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1985|выпуск=|том=Віцебская вобласьць|нумар= | старонкі= 102 |isbn=}} == Вонкавыя спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|612Г000400}} * [https://www.radzima.org/be/object/4482.html Царква Сьвятога Спаса ў Барані], [[Radzima.org]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі|Барань]] [[Катэгорыя:Барань]] gdlrlhp4ob9fzqwcbo1hz4fqi77f5uv 2697942 2697938 2026-10-29T00:11:46Z SergeiSEE 38150 /* Літаратура */ дапаўненьне спасылка 2697942 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Славутасьць |Тып = Помнік сакральнай архітэктуры |Назва = Царква Сьвятога Спаса |Арыгінальная назва = |Выява = Stročycy - 09.jpg |Подпіс выявы = Спаская царква |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = |Месцазнаходжаньне = [[Барань]] (ад пачатку) <br> [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]] |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = 1704 |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 35.97 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 22 |Даўгата сэкундаў = 41.42 |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = }} '''Царква Сьвятога Спаса'''{{Заўвага|[[Царква Сьвятога Спаса|Назва помніка архітэктуры]] прыводзіцца паводле [[Старабеларуская мова|беларускай гістарычнай традыцыі]]. Афіцыйны тытул [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскага патрыярхату]]: «Царква Праабражэньня Гасподняга» або «Спаса-Праабражэнская царква» ({{мова-ru|Церковь Преображения Господнего, Спасо-Преображенская церковь|скарочана}}); таксама '''Спаская царква'''}} — помнік архітэктуры XVIII ст. у [[Беларускі музэй народнай архітэктуры і побыту|Беларускім музэі народнай архітэктуры і побыту]], перавезены зь места [[Барань|Барані]]. Твор традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Аб’ект [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі]]. == Гісторыя == [[Файл:2026.03.15 Exterior of Church of the Transfiguration in Barań, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 02.jpg |міні|зьлева|280пкс|Экстэр'ер старажытнай драўлянай Царквы Сьвятога Спаса. [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]], [[Азярцо (Менская вобласьць)|Азярцо]], [[Менскі раён]]]] Спаскую царкву ў Барані збудавалі ў 1704 годзе для [[парафія|парафіі]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ)<ref name="атлас2">{{Літаратура/ВГАБ|2}} С. 93 (А-3), 181</ref>. У другой палове XІX ст. яе перабудавалі. Згодна вопісу 1857 году к царкве былі прыпісаны: сяло [[Барань]] і вёскі — [[Баўбасаў]], [[Горная Веравойша|Веравойша]], [[Вусьце (Аршанскі раён)|Вусьце]], Галачэва, [[Зайцава (Забалацкі сельсавет)|Зайцава]], [[Забалацьце (Аршанскі раён)|Забалацьце]] , [[Клюшнікава]], [[Целянцеева]], [[Чэрвіна]], [[Яромкавічы]](усяго 1788 парафіян)<ref name="Списки">{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]|арыгінал =РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80 |спасылка = https://www.prlib.ru/item/466837 |адказны = |выданьне = |месца =[[Санкт-Пецярбург |Ленинград]]|выдавецтва =Фонд Центрального статистического комитета МВД.|год =1857|том = |старонкі =203 |старонак =613 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. На канец 19 стагодзьдзя ў парафіі 12 школ царкоўных, у якіх вучыліся 415 хлопчыкаў і дзяўчынак, парафіян 3035 чалавек. Хор у царкве, пад кіраўніцтвам настаўніка царкоўнай школы. Зямлі царкоўнай 41 дзесяціна; памяшканьні для кліра царкоўнапрыходзкія. Папячыцельства на свае сродкі неаднаразова рамантавала і ўпрыгожвала храм<ref>{{Артыкул| аўтар = Мисаилъ Епископъ Могилевскій и Мстиславскій.| загаловак = Путевыя замѣтки при обозрѣніи церквей Могилевской епархіи Преосвященнѣйшимъ Мисаиломъ, Епископомъ Могилевскимъ и Мстиславскимъ, въ 1899 году. | спасылка = | мова = | выданьне = [[Могилевскія епархіальныя вѣдомости]] | тып = газэта | год = 1—11 января 1900| том = | нумар = 1—2 | старонкі = 8 (1—10) | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. У 1910 годзе к царкве былі прыпісаны [[Куцеінскі Прачысьценскі манастыр]], [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]], сяло й маёнтак [[Барань]], маёнтак Вусьце, маёнтак Забалацьце, маёнтак Клюшнікава, маёнтак Шчэцінка й вёскі: [[Баўбасаў]], [[Горная Веравойша|Веравойша]], [[Вусьце (Аршанскі раён)|Вусьце]], Галачэва, [[Зайцава (Забалацкі сельсавет)|Зайцава]], [[Забалацьце (Аршанскі раён)|Забалацьце]], [[Клюшнікава]], [[Татарск (Аршанскі раён)|Татарск]], [[Целянцеева]], [[Чэрвіна]], [[Яромкавічы]]; фермы: Барздоўшчына, Белая, Вязавая, Курчаўка, Паплаўка (усяго 4572 парафіяніна)<ref name="Список">{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Списокъ населенныхъ местъ Могилевской губерніи|арыгінал = |спасылка = |адказны =Под ред. Георгія Павловича Пожарова.|выданьне = |месца =Могилев губ.|выдавецтва =Могилев. губ. стат. ком. |год =1910 |том = |старонкі = |старонак =250 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> У 1930 годзе савецкія ўлады зачынілі царкву, якую перарабілі пад клюб. У 1961 годзе ў будынку разьмясьцілі фуражны склад калгаса «Авангард». У 1989 годзе царкву перавезьлі ў [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]]. [[Файл:Унебаўшэсце, 1808 г., з с. Барань Аршанскага р-на, НММ РБ..jpg|міні|справа|270пкс|Сілініч. Узьнясеньне. 1808. Беларуская школа. [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь]]. Дошка, яечная тэмпэра. 147×93×17 см.]] == Архітэктура == Помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Аснову архітэктурнай кампазыцыі складае цэнтральны квадратны ў пляне высокі зруб з 4-схільным дахам, на якім стаіць высокі і вузкі [[Барабан (архітэктура)|барабан]] зь невялікім [[купал-баня|купалам-баняй]]. Даўжыня сьцяны цэнтральнага зрубу 9 м. Ніжэйшую 5-гранную [[апсыда|апсыду]] накрывае шматсхільны дах. З трох бакоў вакол цэнтральнага зрубу ўзвышаецца галерэя, якая стварае ніжні ярус будынка. Галоўны ўваход вылучаецца ганкам у выглядзе чатырохкалённага [[портык]]а. Сьцены маюць вэртыкальную шалёўку з нашчыльнікамі. Вокны прастакутныя, на бакавых фасадах асноўнага аб’ёму патройныя, аркавыя. Усярэдзіне асноўны аб’ём перакрываецца самкнутым скляпеньнем, астатнія памяшканьні маюць роўныя столі<ref>{{Літаратура/Архітэктура Беларусі: Энцыкляпэдычны даведнік|к}} С. 68.</ref>. Абраз «Узьнясеньне» выяўлены 27-й экспэдыцыяй [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь|мастацкага музэя]] ў 1974 годзе ў царкве Сьвятога Спаса. Адбылася рэстаўрацыя ў аб'яднаньні «Белрэстаўрацыя» [[Пётар Журбей|Пятром Журбеем]] у 1989 годзе. {{Цытата|На зялёнай Елеонскай гары стаяць два анёлы ў сьветлых хітонах, гімаціях, з ружова-блакітнымі крыламі й паказваюць уверх на Хрыста ў ружова-чырвоным хітоне, сінім гімаціі, які ўзносіцца ў славе. Німб, прамяністая мандорла – рэльефныя, пазалочаныя. Унізе, у рознакаляровым адзеньні – апосталы. Німбам выдзелена ўкленчаная Маці Боская ў ружова-чырвоным хітоне, сінім плашчы, зь белым платам на галаве. Рама – «карытцам», зь фігурнай выемкай уверсе, скразной арнамэнтаванай разьбой. У разьбе фону, рамы выкарыстаны матыў аканту.|[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|<ref>{{Кніга|аўтар =[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|частка = |загаловак =Іканапіс Беларусі XV — XVIII стагодзьдзяў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь]] |год =1992 |том = |старонкі = № 139 |старонак =232 |сэрыя = |isbn =5-338-00731-2 |наклад =12000 }}</ref>}} На абразе маецца надпіс: «Писалъ Силиничъ1808 году». Вядома таксама, што ў Магілёве ў 1765 г. працавалі мастакі Лявон і Пётра Сілінічы й плацілі падаткі ў Магілёўскі магістрат у другой палове 18 стагодзьдзя<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://web.archive.org/web/20191106174108/http://fk.archives.gov.by/fond/98650/ | копія = | дата копіі = | загаловак =«Кнігі рэгістрацыі гаспадарак у месьце Магілёве, якія плацяць у магістрацкую касу падаткі за 1765 г.». Ф. 1817 «Магілёўскі магістрат, места Магілёў», воп. 1 адз. 65. арк. 50. | фармат = | назва праекту = | выдавец = «[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]]» | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар =[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|частка = |загаловак = Тэмперны жывапіс Беларусі канца XIV — XVIII стагодзьдзяў у зборы Дзяржаўнага мастацкага музея БССР. Каталог.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь]] |год = 1986 |том = |старонкі = 194 |старонак =208 |сэрыя = |isbn = |наклад =3000 }}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/none/Architektura_Bielarusi_pdf.zip.html#Architektura_Bielarusi.41.pdf_282 |адказны = навуковы рэдактар [[Аляксандар Лакотка|А. І. Лакотка]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2008|том = 4. Кн. 1, Беларускае народнае дойлідства|старонкі = 279—280 |старонак = 493+2 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-0966-7|наклад = 1000}} * {{Літаратура/Архітэктура Беларусі: Энцыкляпэдычны даведнік}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва: у 6 т.|арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/none/Historyja_bielaruskaha_mastactva_u_6_t_pdf.zip.html#HBM2.pdf_238 |адказны = Рэдактары тома: [[Леанід Дробаў|Л. М. Дробаў]], [[Віктар Шматаў|В. Ф. Шматаў]] |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1988 |том =2. Другая палова XVI — канец XVIII стагоддзя|старонкі= 239, 240 |старонак = 384|сэрыя = |isbn = 5-343-00342-7|наклад =2740 }} * Збор помнікаў {{артыкул|аўтар =[[Юры Якімовіч|Ю. А Якімовіч]].| частка = |загаловак = Спаса-Праабражэнская царква (№ 216)|арыгінал = |спасылка =http://orda.of.by/.lib/spik/vit/102|адказны =Рэдкал.: [[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]](гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1985|выпуск=|том=Віцебская вобласьць|нумар= | старонкі= 102 |isbn=}} == Вонкавыя спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|612Г000400}} * [https://www.radzima.org/be/object/4482.html Царква Сьвятога Спаса ў Барані], [[Radzima.org]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі|Барань]] [[Катэгорыя:Барань]] gb7f4vkkzaqcnvqmvkzq0avfglybzjd 0 255155 2697956 2697782 2026-10-29T07:48:35Z NDG 92327 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Procesijų galerija bažnyčios šventoriuje.jpg]] → [[File:Procesijų galerija Vilniaus Šv. arkangelo Mykolo bažnyčios šventoriuje.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · Clarified the name because it is a photo of the Church of St. Michael in Vilnius. 2697956 wikitext text/x-wiki {{Славутасьць |Тып = Помнік сакральнай архітэктуры |Назва = Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынак |Арыгінальная назва = |Выява = Church of St. Michael in Vilnius01(js).jpg |Подпіс выявы = Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынак |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Летува |Назва месцазнаходжаньня = [[Места]] |Месцазнаходжаньне = [[Вільня]] |Адрас = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Стан = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 54 |Шырата хвілінаў = 40 |Шырата сэкундаў = 58 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 25 |Даўгата хвілінаў = 17 |Даўгата сэкундаў = 32 |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = }} '''Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынак''' — помнік архітэктуры XVII—XVIII стагодзьдзяў у [[Вільня|Вільні]]. Знаходзіцца ва ўсходняй частцы [[Старое Места (Вільня)|Старога Места]], на рагу вуліцаў Сьвятога Міхала і [[Бэрнардынская вуліца (Вільня)|Бэрнардынскай]]{{Заўвага|Афіцыйны адрас — ''Šv. Mykolo g. 9''}}. У будынках дзее Музэй касьцельнай спадчыны. Твор архітэктуры [[рэнэсанс]]у з элемэнтамі [[Гатычная архітэктура Вялікага Княства Літоўскага|готыкі]] і [[барока]]. Аб’ект Рэгістру культурных каштоўнасьцяў [[Летува|Летувы]]. Комплекс Віленскага [[бэрнардыны|бэрнардынскага]] [[кляштар]]у складаецца з касьцёла, званіцы, кляштарнага корпуса і гаспадарчых пабудоваў, аточаных мурам з брамай. Ад пачатку прызначаўся пад пахавальню роду [[Сапегі|Сапегаў]], тут заховаўся цудоўны [[абраз Маці Божай Сапежынскай]]. == Гісторыя == [[Файл:Maci Božaja Sapiežynskaja. Маці Божая Сапежынская (XVII).jpg|180px|значак|[[Маці Божая Сапежынская]]]] === Вялікае Княства Літоўскае === Кляштар бэрнардынак у Вільні заснавала ў 1495 годзе дачка віленскага ваяводы Г. Аляхновіч, якая стала ігуменьняй. Ад пачатку ён знаходзіўся на [[Зарэчча (Вільня)|Зарэччы]], а манашкі карысталіся [[Касьцёл Сьвятых Францішка і Бэрнарда і кляштар бэрнардынаў (Вільня)|касьцёлам бэрнардынаў]]. У 1594—1596 гадох [[Леў Сапега]] перарабіў свой палац пад кляштар, набыў дзеля яго некалькі дамоў і [[Пляц (дзялянка)|пляцаў]] і заснаваў касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла. Адзінай умовай фундацыі было: маліцца за [[Сьпіс польскіх манархаў|караля]] і [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]], сэнат, усю краіну і за сям’ю фундатара. На кляштар, у якім налічвалася 24 манашкі, фундатар запісаў мястэчкі Стары і Белы (Новы) [[Лепель]] зь вёскамі Стаямі, Леплем, а таксама Белу, Бароўну, Залесьсе, Слабаду, Зорніцу, Зежлін, Пелевіж у [[Полацкае ваяводзтва|Полацкім ваяводзтве]] і [[Кежы]] ў [[Віленскае ваяводзтва|Віленскім]]. Канцлер падараваў у галоўны алтар касьцёла старажытны [[Абраз Маці Божай Сапежынскай|абраз Маці Божай («Мадонна Сапегаў»)]]. Касьцёл стаў пахавальняй роду [[Сапегі|Сапегаў]]: Льва Сапегі, яго жонак Дароты зь Фірлеяў і Альжбеты з Радзівілаў, сыноў Крыштапа і [[Ян Станіслаў Сапега|Яна Станіслава]] ды іншых. 29 красавіка 1596 году бэрнардынкі з працэсіяй перайшлі з Зарэчча ў новы кляштар. У 1625 годзе скончылася будаваньне касьцёла. За часамі [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) у 1655 годзе касьцёл і кляштар спалілі і разрабавалі маскоўскія захопнікі: зьнікла ўсё каштоўнае начыньне, а нябожчыкаў выкінулі з мэталічных трунаў. Па выгнаньні акупантаў гетман [[Павал Ян Сапега]] ў 1661 годзе аднавіў касьцёл, ігуменьня Канстанцыя Сакалінская перапахавала фундатара ў асобнай драўлянай труне, астатніх — у агульнай. 13 лютага 1670 году камісія біскупа прызнала абраз Маці Божай цудоўным, а 8 верасьня 1750 году адбылася яго каранацыя (цяпер знаходзіцца ў архікатэдральным касьцёле)<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 426.</ref>. У канцы XVII ст. збудавалі кляштарную званіцу ў стылі раньняга барока. У 1703 годзе да касьцёла прыбудавалі галерэю з [[Дарычны ордэр|дарычнымі]] калёнамі. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Па [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцім падзеле Рэчы Паспалітай]] (1795 год), калі Вільня апынуліся ў складзе [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], касьцёл і кляштар працягвалі дзеяць. Па здушэньні [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольанага паўстаньня]] (1863—1864) у 1864 годзе расейскія ўлады ліквідавалі кляштар, а ў 1885 годзе — зачынілі касьцёл. У 1905 годзе касьцёл вярнулі роду Сапегаў як фамільную пахавальню. У 1906—1912 гадох праводзілася яго рэстаўрацыя<ref>{{Літаратура/ЭВКЛ|1к}} С. 427.</ref>. === Найноўшы час === У 1919 годзе ў кляштар вярнуліся сёстры-бэрнардынкі. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] ў касьцёле адпраўляў набажэнствы на [[Беларуская мова|беларускай мове]] ксёндз [[Адам Станкевіч]], арыштаваны савецкімі ўладамі ў 1944 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20210831202832/https://vilnia-by.com/files/Niezal_s.pdf Беларускія старонкі Вільні = Vilniaus gudų puslapiai]. — Вільня, 2012. С. 46.</ref>. У 1948 годзе савецкія ўлады зачынілі касьцёа. У 1968 годзе будынак касьцёла перадалі Музэю архітэктуры. У 1993 годзе кляштарны комплекс вярнулі каталікам, 18 кастрычніка 2009 году ў касьцёле адкрыўся Музэй касьцельнай спадчыны. == Архітэктура == Касьцёл — помнік [[рэнэсанс]]у з элемэнтамі [[Гатычная архітэктура Вялікага Княства Літоўскага|готыкі]] і [[барока]]. Гэта 1-[[нэф]]авая прастакутная ў пляне пабудова. Фасад з 6-граннымі вежамі з бакоў завяршаецца фігурным [[франтон]]ам. Усярэдзіне цыліндрычнае скляпеньне на распалубках аздабляецца ляпнымі ўзорамі накшталт гатычных [[нэрвюра]]ў. == Галерэя == === Гістарычная графіка === <gallery caption="Старая графіка" widths=150 heights=150 class="center"> Church of St. Michail, Vilnius Lithuania.jpg|XIX ст. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (XIX).jpg|XIX ст. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (XIX) (2).jpg|XIX ст. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (K. Vitkoŭski, 1898).jpg|К. Віткоўскі, 1898 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (W. Güthlen, 1915-18).jpg|В. Гютлен, 1915—1918 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (W. Güthlen, 1915-18) (2).jpg|В. Гютлен, 1915—1918 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (F. Krause, 1915-18).jpg|Ф. Краўзэ, 1915—1918 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Bohuš-Siestrancevič, 1918).jpg|С. Богуш-Сестранцэвіч, 1918 г. </gallery> === Гістарычныя здымкі === <gallery caption="Старыя здымкі" widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Čachovič, 1870-80).jpg|Ю. Чаховіч, 1870—1880 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Čachovič, 1870-80) (2).jpg|Ю. Чаховіч, 1870—1880 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Čachovič, 1870-80) (3).jpg|Ю. Чаховіч, 1870—1880 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Čachovič, 1870-80) (4).jpg|Ю. Чаховіч, 1870—1880 гг. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1895-1905).jpg|С. Флёры, 1895—1905 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1895-1905) (2).jpg|С. Флёры, 1895—1905 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1895-1905) (3).jpg|С. Флёры, 1895—1905 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1895-1905) (4).jpg|С. Флёры, 1895—1905 гг. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1896).jpg|С. Флёры, 1896 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1896) (2).jpg|С. Флёры, 1896 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1900).jpg|С. Флёры, каля 1900 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (U. Zahorski, 1902).jpg|С. Загорскі, 1902 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1905-10).jpg|С. Флёры, 1905—1910 гг. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (1907).jpg|1907 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (1910).jpg|1910 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1913).jpg|[[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1913 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1914).jpg|Я. Булгак, 1914 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1914) (2).jpg|Я. Булгак, 1914 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1913-14) (2).jpg|Я. Булгак, да 1915 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1901-14).jpg|С. Флёры, да 1915 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (S. Fleury, 1901-14) (2).jpg|С. Флёры, да 1915 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (1900-14).jpg|да 1915 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1918) (2).jpg|Я. Булгак, 1918 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1918) (3).jpg|Я. Булгак, 1918 г. </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (H. Poddębski, 1937).jpg|Г. Паддэмбскі, 1937 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1938).jpg|Я. Булгак, 1938 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (J. Bułhak, 1919-39).jpg|Я. Булгак, да 1939 г. Vilnia, Śviatoha Michała, Bernardynski. Вільня, Сьвятога Міхала, Бэрнардынскі (1921-39).jpg|да 1939 г. </gallery> === Сучасныя здымкі === <gallery caption="Сучасны стан" widths=150 heights=150 class="center"> Vilniaus Šv. arkangelo Mykolo bažnyčios fasadas.tiff|Агульны выгляд Church of St. Michael in Vilnius02(js).jpg|Галоўны фасад Vilniaus Šv. Mykolo bažnyčios interjeras - pagrindinė Bažnytinio paveldo muziejaus ekspozicinė erdvė.jpg|Інтэр’ер Tombstone for Leonas Sapiega01(js).jpg|Надмагільле Льва Сапегі </gallery> <gallery widths=150 heights=150 class="center"> Tombstone for Theodora Kristina Sapiega01(js).jpg|Надмагільле Тэадоры Крыстыны Сапегі Вільня. Касцёл Святога Міхала (03).jpg|Надмагільле Крыштапа Сапегі ChurchStMichaelVilnius10.jpg|Надмагільле Яна Станіслава Сапегі Procesijų galerija Vilniaus Šv. arkangelo Mykolo bažnyčios šventoriuje.jpg|Рэшткі галерэі </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/ЭВКЛ|1}} == Вонкавыя спасылкі == * {{radzima.org|5702|аб’ект|Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла і кляштар бэрнардынак у Вільні}} [[Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы Вільні|Міхала]] [[Катэгорыя:Хрысьціянскія храмы Вялікага Княства Літоўскага|Вільня]] dfkdm7ocm4flciaazx4ejbgk3wdhh8q 0 258227 2697941 2524501 2026-10-29T00:09:04Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697941 wikitext text/x-wiki '''Крыстыяна (Крыстына) Дэрош-Ноблькур''' ([[Француская мова|фр.]] ''Christiane Desroches Noblecourt'', 17 лістапада 1913, [[Парыж]], [[Францыя]] ― 23 чэрвеня 2011, Сэзан, [[Марна (дэпартамэнт)|Марна]], [[Францыя]]) ― [[Французы|француская]] [[эгіпталягіня]], [[археалягіня]], [[пісьменьніца]], [[Прафэсар|прафэсарка]]. {{Навуковец|Імя=Крыстыяна Дэрош-Ноблькур|Арыгінал імя=фр. Christiane Desroches Noblecourt|Дата нараджэньня=17 лістапада 1913|Месца нараджэньня=Парыж, Францыя|Дата сьмерці=23 чэрвеня 2011|Месца сьмерці=Сэзан, Марна, Францыя|Грамадзянства=Францыя|Альма-матэр=Люўрская школа, Сарбона|Навуковая сфэра=Эгіпталёгія, гісторыя мастацтва, антрапалёгія, археалёгія|Месца працы=Люўр, Люўрская школа|Вядомая як=эгіпталягіня, археалягіня, змагарка супраціву, антрапалягіня}} == Жыцьцяпіс == Крыстыяна Дэрош Ноблькур паходзіла зь вельмі адукаванай буржуазнай сям'і. Ейны [[бацька]], Люі Дэрош, марыў пра кар'еру дыплямата, але па сямейных прычынах зрабіў кар'еру [[Юрыст|юрыста]] ў вышэйшай адміністрацыі. Ейная маці, Мадлен Ляпрэ, была адной зь першых [[Жанчына|жанчынаў]], якая атрымала навуковую ступень у [[Клясычная філялёгія|клясычнай філялёгіі]] ў [[Сарбона|Сарбоне]]<ref><small>Albert Mathieu, Christiane Desroches Noblecourt, une femme de tête, une femme de cœur, slnd [2011], 16 p.</small></ref>. З раньняга ўзросту захапілася посьпехамі вядомага ангельскага археоляга і эгіптоляга [[Говард Картэр|Говарда Картэра]], які зьдзейсьніў у 1922 годзе ў [[Даліна Цароў|Даліне Цароў]] каля [[Люксор (мугафаза)|Люксору]] адкрыцьцё [[Магільня|магільні]] [[Тутанхамон|Тутанхамона]]<ref><small>Albert Mathieu, Christiane Desroches Noblecourt, une femme de tête, une femme de cœur, slnd [2011], 16 p.</small></ref>. Навучалася ў Практычнай школе вышэйшых дасьледаваньняў ў Сарбоне і ў [[Луўрская школа|Люўрскай школе]]<ref><small>Jean-Gabriel Leturcq, Christiane Desroches Noblecourt: Dictionnaire des orientalistes de langue française, https://web.archive.org/web/20210720040210/http://lodel.ehess.fr/dictionnairedesorientalistes/document.php?id=255</small></ref>. Паступіла на працу ў адзьдзел эгіпецкіх старажытнасьцяў у [[Люўр|Люўры]]<ref><small>Jean-Gabriel Leturcq, Christiane Desroches Noblecourt: Dictionnaire des orientalistes de langue française, https://web.archive.org/web/20210720040210/http://lodel.ehess.fr/dictionnairedesorientalistes/document.php?id=255</small></ref>. К. Дэрош-Ноблькур стала першай жанчынай-чаліцай [[Францускі інстытут ўсходняй археалёгіі|Францускага інстытуту ўсходняй археалёгіі]] (фр. ''Institut Français d'Archéologie Orientale'') і першай жанчынай, якой у 1938 годзе было дазволена правядзеньне [[Археалягічныя раскопкі|археалягічных раскопак]] на берагах [[Ніл|Нілу]] ў раёне [[Эдфу]] і Дэйр эль-Мэдзіна. Таксама стала першай жанчынай, якая ў 1938-1939 гадах кіравала старажытнаэгіпецкімі раскопкамі ў Эдфу<ref><small>Andreu-Lanoë Guillemette, «Christiane Desroches Noblecourt, 1913-2011», BIFAO, 111, 2011, p. 1-12. - Claude Vandersleyen, La femme dans les civilisations orientales, AoB, 15, 2001, p. XVII-XX.</small></ref>. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ўдзельнічала ў [[Рух супраціўленьня|руху супраціўленьня]]. Будучы ганаровай захавальніцай эгіпецкіх скарбаў [[Люўр|Люўру]], займалася таемным перамяшчэньнем іх у вольныя неакупаваныя раёны [[Францыя|Францыі]]<ref><small>Andreu-Lanoë Guillemette, «Christiane Desroches Noblecourt, 1913-2011», BIFAO, 111, 2011, p. 1-12. - Claude Vandersleyen, La femme dans les civilisations orientales, AoB, 15, 2001, p. XVII-XX.</small></ref>. З 1937 па 1982 год прафэсарка у Люўрскай Школе (курс эгіпецкай [[Эпіграфіка|эпіграфікі]], потым курс эгіпецкай археалёгіі)<ref><small>Andreu-Lanoë Guillemette, «Christiane Desroches Noblecourt, 1913-2011», BIFAO, 111, 2011, p. 1-12. - Claude Vandersleyen, La femme dans les civilisations orientales, AoB, 15, 2001, p. XVII-XX.</small></ref>. У 1998 годзе па ейнай ініцыятыве ўсталявалі [[пірамідыён]] (камень пірамідальнай формы, які ўсталёўваўся на вяршынях эгіпецкіх пірамідаў) на [[Люксорскі абеліск|Люксорскім абеліску]] на плошчы Згоды ў Парыжы<ref><small>«Christiane Desroches Noblecourt - La carrière d'une égyptologue», émission À voix nue sur France Culture, 28 juin 2011.</small></ref>. У 2006 годзе ва ўзросьце 93 гадоў яна зноў задумвалася аб паездцы ў [[Эгіпет]] незважаючы на зламаную нагу і [[артроз]]. Памерла ў 2011 годзе ў [[Сэзан|Сэзане]], францускі дэпартамэнт [[Марна (дэпартамэнт)|Марна]]. Пахаваная ў Мандмане-Манжыўру<ref><small>Christiane Desroches-Noblecourt, première femme égyptologue, est morte, Le Monde, 24 juin 2011, https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2011/06/24/christiane-desroches-noblecourt-premiere-femme-egyptologue-est-morte_1540771_3382.html</small></ref>. == Навуковая дзейнасьць == К. Дэрош-Ноблькур — адна зь вядучых эгіптолягаў сьвету, генэральная інспэктарка і галоўная захавальніца музэяў Францыі. Працавала спэцыяльнай кансультанткай [[ЮНЭСКА|ЮНЕСКА]] ў Цэнтры дакумэнтацыі Старажытнага Эгіпту ў [[Каір|Каіры]], у арганізацыі якога прымала ўдзел. З самага пачатку ўдзельнічала ў Міжнароднай кампаніі ЮНЕСКА па ратаваньні помнікаў [[Нубія|Нубіі]]<ref><small>Christiane Desroches-Noblecourt, première femme égyptologue, est morte, Le Monde, 24 juin 2011, https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2011/06/24/christiane-desroches-noblecourt-premiere-femme-egyptologue-est-morte_1540771_3382.html</small></ref>. Заснавальніца Франка-эгіпецкага цэнтру ў [[Карнак|Карнаку]], кіравала рэстаўрацыйнымі працамі ў [[Даліна Царыцаў|Даліне Царыцаў]] у Люксоры. К. Дэраш-Ноблькур - аўтарка шматлікіх артыкулаў і кнігаў па [[Эгіпталёгія|эгіпталёгіі]], старажытнаэгіпецкаму мастацтву і гісторыі, вядомая таксама сваёй роляй у захаваньні нубійскіх храмаў ад затапленьня, выкліканага збудаваньнем [[Асуанскія дамбы|Асуанскай дамбы]], захаваньні муміі фараона [[Рамсэс II|Рамсэса II]], які апынуўся пад пагрозай пашкоджаньня грыбком<ref><small>Christiane Desroches-Noblecourt, première femme égyptologue, est morte, Le Monde, 24 juin 2011, https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2011/06/24/christiane-desroches-noblecourt-premiere-femme-egyptologue-est-morte_1540771_3382.html</small></ref>. У 1984 годзе Крыстыяна Дэрош-Ноблькур вядзе раскопкі ў Даліне Царыцаў. Зафіксавана і дасьледавана больш за 100 пахаваньняў<ref><small>Albert Mathieu, Christiane Desroches Noblecourt, une femme de tête, une femme de cœur, slnd [2011], 16 p.</small></ref>. Была адной з ініцыятараў і актыўнай удзельніцай арганізацыі і правядзеньня ў Люўры выставаў муміяў [[Тутанхамон|Тутанхамона]] ў 1967 годзе (каля 1,3 мільёна наведвальнікаў), [[Рамсэс II|Рамсэса II]] - у 1976 годзе і [[Аменхатэп III|Аменхатэпа III]] - у 1993 годзе<ref><small>DESROCHES épouse NOBLECOURT Christiane, La France savante, https://cths.fr/an/savant.php?id=100759</small></ref>. == Узнагароды == У 1975 годзе К. Дэраш-Ноблькур была ўдастоеная прэстыжнага залатога мэдаля Нацыянальнага цэнтру навуковых дасьледаваньняў Францыі (CNRS). У студзені 2008 году ўзнагароджаная вышэйшай узнагародай Францыі - [[Вялі крыж Ордэну Ганаровага легіёну|Вялікім крыжом Ордэну Ганаровага легіёну]], а таксама: • Афіцэрка ордэну "За заслугі" (Францыя) • Мэдаль Супраціўленьня (Францыя) • Камандорка Ордэну Акадэмічных пальмаў • Камандорка Ордэну Мастацтваў і літаратуры • Кавалерка Ордэну Вызваленьня Эгіпту • Вялікі залаты мэдаль SEP (Таварыства заахвочваньня прагрэсу) • Вялікі срэбны мэдаль [[ЮНЭСКА|ЮНЕСКА]] і інш<ref><small>Christiane Desroches Noblecourt, Sous le regard des dieux, Albin Michel, 2003.</small></ref>. За каштоўны ўнёсак у [[Эгіпталёгія|эгіпталёгію]] і выратаваньне старажытнаэгіпецкай спадчыны атрымала ад калегаў і журналістаў наступныя мянушкі: «вярхоўная сьвятарыня Рамсэса II» і «шаноўная дама Нілу»<ref><small>André Larané, Christiane Desroches Noblecourt La ''«grande dame du Nil», Herodote.net, 2022-07-29,'' https://www.herodote.net/La_grande_dame_du_Nil_-article-1263.php</small></ref>. == Працы == • Le style égyptien, Larousse, coll. «Arts, Styles et Techniques», 1940. • L'Art égyptien au Musée du Louvre, Paris, Librairie Floury, 1941. • Tell-Edfou 1939. Fouilles franco-polonaises, III, IFAO, Le Caire, 1950 (у суаўтарстве). • L'art égyptien, PUF, 1962. • Toutânkhamon, vie et mort d'un pharaon, 1963. • Peintures des tombeaux et des temples égyptiens, Paris, Flammarion, coll. «Le Grand art en livre de poche», 1962. • Vie et mort d'un pharaon, Toutânkhamon, Paris, Hachette, 1963. • Dieux et temples de Dakke en Nubie perdue, coll. «Archéologia no 1», novembre - décembre 1964. • Toutânkhamon et son temps, Petit Palais, Paris, Paris, Réunion des Musées Nationaux, coll. «Archéologia no 15», 1967. • Le petit temple d'Abou Simbel (2 vol.), Le Caire, 1968, (у суаўтарстве). • Ramsès II le Grand, Exposition au Grand Palais, Paris, Presses artistiques, coll. «Archéologia = no 95», juin 1976, (у суаўтарстве). • Le temps des pyramides, Paris, Gallimard, coll. «L'univers des formes», 1978 (у суаўтарстве). • L'empire des conquérants, Paris, Gallimard, coll. «L'univers des formes», 1979 (у суаўтарстве). • L'Égypte du crépuscule, Paris, Gallimard, coll. «L'univers des formes», 1980 (у суаўтарстве). • Un siècle de fouilles françaises en Égypte 1880-1980, Le Caire, IFAO, 1981 (у суаўтарстве). • Un siècle de fouilles françaises en Egypte, Exposition au Palais de Tokyo, Paris, coll. «Archéologia no 155», juin 1981. • La momie de Ramsès II, Paris, Museum national d'histoire naturelle, 1985 (у суаўтарстве). • Le grand Pharaon Ramsès II et son Temps, Montréal, Palais de la Civilisation Montréal, 1985. • Les zélateurs de Mandoulis et les maîtres de Ballana et de Qustul, Le Caire, IFAO, coll. «Mélanges Gamal Eddin Mokhtar», 1985. • La femme au temps des pharaons, Stock, 1986 et 2001, Prix Diane-Potier-Boès 1988. • La Vallée des Reines retrouvera-t-elle sa splendeur passée?, Paris, coll. «Archéologia no 209», janvier 1986. • Le réveil des Temples de Nubie, Paris, coll. «Archéologia no 300», avril 1990. • La grande Nubiade ou le parcours d'une égyptologue, Paris, Stock, 1992, 538 p. • La tombe de Nofrétari, Paris, coll. «Archéologia no 291», 1993. • Le zodiaque de pharaon, coll. «Archéologia no 292», juillet-août 1993. • À propos de la nouvelle tombe de la Vallée des Rois, Paris, coll. «Archéologia no 314», 1995, p. 4-6. • Amours et fureurs de la lointaine, Stock, 1995. • Ramsès II, la jeunesse d'un prince surdoué, Paris, coll. «Archéologia no 329», décembre 1996. • Toutânkhamon, Pygmalion, 1999. • Le secret des temples de la Nubie, Stock, 1999. • Parlons de Ramsès, Paris, coll. «Archéologia no 354», mars 1999. • La reine mystérieuse, Paris, Pygmalion, 2002, 501 p. • Sous le regard des dieux, Albin Michel, 2003. • Symboles de l'Égypte, Desclée de Brouwer, 2004. • Le fabuleux héritage de l'Égypte, Télémaque, 2004. • Le secret des découvertes, Télémaque, 2006. == Крыніцы == <references /> [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1913 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Францыі]] [[Катэгорыя:Францускія навукоўцы]] [[Катэгорыя:Францускія літаратаркі]] [[Катэгорыя:Францускія грамадзкія дзеячы]] [[Катэгорыя:Францускія эгіптолягі]] [[Катэгорыя:Францускія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Францускія антраполягі]] [[Катэгорыя:Люўр]] [[Катэгорыя:Удзельнік францускага Супраціўленьня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2011 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Францускія археолягі]] [[Катэгорыя:Асобы Парыжу]] [[Катэгорыя:Эгіптолягі]] [[Катэгорыя:Эгіпталёгія]] jox8676wzewgwmfz3afh8c6fhh3csj3 10 264120 2697949 2697891 2026-10-29T07:40:34Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697949 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз дывізіён |- | style="background:#ffffbf;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Каманда выходзіць у плэй-оф праз канфэрэнцыю |} === Заходняя канфэрэнцыя === ==== Ціхаакіянскі дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=EDM |каманда2=VGK |каманда3=SEA |каманда4=SJS |каманда5=ANA |каманда6=CGY |каманда7=LAK |каманда8=VAN <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=28 кастрычніка 2026 |перамогі_EDM=7 |АТперамогі_EDM=2 |АТпаразы_EDM=2 |паразы_EDM=2 |мз_EDM=56 |мп_EDM=43 |перамогі_VGK=7 |АТперамогі_VGK=2 |АТпаразы_VGK=1 |паразы_VGK=4 |мз_VGK=51 |мп_VGK=39 |перамогі_SEA=6 |АТперамогі_SEA=2 |АТпаразы_SEA=1 |паразы_SEA=4 |мз_SEA=50 |мп_SEA=46 |перамогі_SJS=1 |АТперамогі_SJS=5 |АТпаразы_SJS=1 |паразы_SJS=6 |мз_SJS=37 |мп_SJS=45 |перамогі_ANA=4 |АТперамогі_ANA=1 |АТпаразы_ANA=1 |паразы_ANA=6 |мз_ANA=37 |мп_ANA=43 |перамогі_CGY=5 |АТперамогі_CGY=0 |АТпаразы_CGY=0 |паразы_CGY=7 |мз_CGY=28 |мп_CGY=45 |перамогі_LAK=2 |АТперамогі_LAK=1 |АТпаразы_LAK=2 |паразы_LAK=6 |мз_LAK=28 |мп_LAK=37 |перамогі_VAN=1 |АТперамогі_VAN=2 |АТпаразы_VAN=1 |паразы_VAN=10 |мз_VAN=43 |мп_VAN=65 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_EDM=[[Эдмантан Ойлерз]] |назва_VGK=[[Вэгас Голдэн Найтс]] |назва_SEA=[[Сіетл Кракен]] |назва_SJS=[[Сан-Хасэ Шаркс]] |назва_ANA=[[Анагайм Дакс]] |назва_CGY=[[Калгары Флэймз]] |назва_LAK=[[Лос-Анджэлес Кінгс]] |назва_VAN=[[Ванкувэр Кэнакс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Цэнтральны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=MIN |каманда2=UTA |каманда3=DAL |каманда4=COL |каманда5=NSH |каманда6=STL |каманда7=WPG |каманда8=CHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=28 кастрычніка 2026 |перамогі_MIN=9 |АТперамогі_MIN=0 |АТпаразы_MIN=2 |паразы_MIN=3 |мз_MIN=44 |мп_MIN=31 |перамогі_UTA=7 |АТперамогі_UTA=1 |АТпаразы_UTA=0 |паразы_UTA=5 |мз_UTA=47 |мп_UTA=43 |перамогі_DAL=4 |АТперамогі_DAL=3 |АТпаразы_DAL=1 |паразы_DAL=4 |мз_DAL=33 |мп_DAL=25 |перамогі_COL=7 |АТперамогі_COL=0 |АТпаразы_COL=1 |паразы_COL=5 |мз_COL=54 |мп_COL=42 |перамогі_NSH=4 |АТперамогі_NSH=0 |АТпаразы_NSH=5 |паразы_NSH=3 |мз_NSH=34 |мп_NSH=39 |перамогі_STL=5 |АТперамогі_STL=0 |АТпаразы_STL=1 |паразы_STL=6 |мз_STL=35 |мп_STL=37 |перамогі_WPG=4 |АТперамогі_WPG=0 |АТпаразы_WPG=3 |паразы_WPG=5 |мз_WPG=28 |мп_WPG=36 |перамогі_CHI=3 |АТперамогі_CHI=1 |АТпаразы_CHI=0 |паразы_CHI=8 |мз_CHI=26 |мп_CHI=44 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_MIN=[[Мінэсота Ўайлд]] |назва_UTA=[[Юта Мамат]] |назва_DAL=[[Далас Старз]] |назва_COL=[[Каларада Эвэланш]] |назва_NSH=[[Нэшвіл Прэдатарз]] |назва_STL=[[Сэнт-Луіс Блюз]] |назва_WPG=[[Вініпэг Джэтс]] |назва_CHI=[[Чыкага Блэкгокс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> === Усходняя канфэрэнцыя === ==== Атлянтычны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=BOS |каманда2=MTL |каманда3=OTT |каманда4=FLA |каманда5=TOR |каманда6=TBL |каманда7=BUF |каманда8=DET <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4=S |вынік5=S |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=28 кастрычніка 2026 |перамогі_BOS=8 |АТперамогі_BOS=1 |АТпаразы_BOS=1 |паразы_BOS=3 |мз_BOS=49 |мп_BOS=28 |перамогі_MTL=4 |АТперамогі_MTL=3 |АТпаразы_MTL=2 |паразы_MTL=3 |мз_MTL=38 |мп_MTL=36 |перамогі_OTT=6 |АТперамогі_OTT=2 |АТпаразы_OTT=0 |паразы_OTT=5 |мз_OTT=39 |мп_OTT=38 |перамогі_FLA=5 |АТперамогі_FLA=2 |АТпаразы_FLA=2 |паразы_FLA=4 |мз_FLA=39 |мп_FLA=37 |перамогі_TOR=6 |АТперамогі_TOR=1 |АТпаразы_TOR=2 |паразы_TOR=6 |мз_TOR=56 |мп_TOR=51 |перамогі_TBL=6 |АТперамогі_TBL=1 |АТпаразы_TBL=1 |паразы_TBL=3 |мз_TBL=38 |мп_TBL=34 |перамогі_BUF=3 |АТперамогі_BUF=2 |АТпаразы_BUF=3 |паразы_BUF=4 |мз_BUF=33 |мп_BUF=41 |перамогі_DET=3 |АТперамогі_DET=2 |АТпаразы_DET=3 |паразы_DET=4 |мз_DET=33 |мп_DET=37 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_BOS=[[Бостан Бруінз]] |назва_MTL=[[Манрэаль Канадыенз]] |назва_OTT=[[Атава Сэнатарз]] |назва_FLA=[[Флорыда Пантэрз]] |назва_TOR=[[Таронта Мэйпл Ліфс]] |назва_TBL=[[Тампа Бэй Лайтнінг]] |назва_BUF=[[Бафала Сэйбрз]] |назва_DET=[[Дэтройт Рэд Ўінгс]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> ==== Сталічны дывізіён ==== <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВП АТ |крыніца=[https://www.nhl.com/standings/ NHL.com] |winpoints=2 <!--Месцы камандаў.--> |каманда1=CAR |каманда2=NJD |каманда3=NYR |каманда4=WSH |каманда5=NYI |каманда6=PIT |каманда7=CBJ |каманда8=PHI <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=Q |вынік2=Q |вынік3=Q |вынік4= |вынік5= |вынік6= |вынік7= |вынік8= <!--Вынікі камандаў.--> |абнаўленьне=28 кастрычніка 2026 |перамогі_CAR=9 |АТперамогі_CAR=1 |АТпаразы_CAR=2 |паразы_CAR=2 |мз_CAR=53 |мп_CAR=34 |перамогі_NJD=6 |АТперамогі_NJD=2 |АТпаразы_NJD=0 |паразы_NJD=5 |мз_NJD=43 |мп_NJD=38 |перамогі_NYR=7 |АТперамогі_NYR=0 |АТпаразы_NYR=1 |паразы_NYR=6 |мз_NYR=44 |мп_NYR=42 |перамогі_WSH=6 |АТперамогі_WSH=1 |АТпаразы_WSH=0 |паразы_WSH=4 |мз_WSH=39 |мп_WSH=34 |перамогі_NYI=5 |АТперамогі_NYI=1 |АТпаразы_NYI=2 |паразы_NYI=4 |мз_NYI=36 |мп_NYI=32 |перамогі_PIT=2 |АТперамогі_PIT=3 |АТпаразы_PIT=1 |паразы_PIT=6 |мз_PIT=40 |мп_PIT=40 |перамогі_CBJ=1 |АТперамогі_CBJ=4 |АТпаразы_CBJ=0 |паразы_CBJ=5 |мз_CBJ=26 |мп_CBJ=33 |перамогі_PHI=3 |АТперамогі_PHI=0 |АТпаразы_PHI=4 |паразы_PHI=8 |мз_PHI=29 |мп_PHI=51 <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_CAR=[[Караліна Гарыкейнз]] |назва_NJD=[[Нью-Джэрзі Дэвілз]] |назва_NYR=[[Нью-Ёрк Рэйнджарз]] |назва_WSH=[[Вашынгтон Кэпіталз]] |назва_NYI=[[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] |назва_PIT=[[Пітсбург Пінгвінз]] |назва_CBJ=[[Каламбус Блю Джэкетс]] |назва_PHI=[[Філадэлфія Флаерз]] <!--Налады і правілы табліцы--> |for_against_style=pucks |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Меншая колькасьць гульняў; 2) Колькасьць перамогаў у асноўны час; 3) Колькасьць перамогаў у асноўны час і ў авэртайме, за выняткам перамогаў у сэрыі булітаў; 4) Агульная колькасьць перамогаў; 5) Колькасьць пунктаў, набраных у асабістых сустрэчах; 6) Розьніца закінутых і прапушчаных шайбаў; 7) Колькасьць закінутых шайбаў. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_Q=green1|тэкст_Q= |колер_S=yellow1|тэкст_S= }}</onlyinclude> elkc6gl5xq0kuksuk84m3iiyiizws37 10 264575 2697954 2697294 2026-10-29T07:43:38Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697954 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.soccerway.com/belarus/vysshaya-liga/#/S2JsqqzJ/standings/overall/ Soccerway] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 28 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=DMI, MAX, ISL, DBR, NIO, VIC, HOM, FCM, TAZ, SLA, BAR, BSH, ARS, BAT, DNE, NAF <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_DMI=18 | нічыі_DMI=4 |паразы_DMI=4 |мз_DMI=50 |мп_DMI=22 |перамогі_MAX=16 | нічыі_MAX=8 |паразы_MAX=2 |мз_MAX=52 |мп_MAX=19 |перамогі_ISL=16 | нічыі_ISL=7 |паразы_ISL=3 |мз_ISL=48 |мп_ISL=20 |перамогі_DBR=14 | нічыі_DBR=5 |паразы_DBR=7 |мз_DBR=45 |мп_DBR=26 |перамогі_NIO=13 | нічыі_NIO=4 |паразы_NIO=9 |мз_NIO=32 |мп_NIO=25 |перамогі_VIC=11 | нічыі_VIC=7 |паразы_VIC=8 |мз_VIC=29 |мп_VIC=23 |перамогі_HOM=11 | нічыі_HOM=7 |паразы_HOM=8 |мз_HOM=37 |мп_HOM=27 |перамогі_FCM=10 | нічыі_FCM=4 |паразы_FCM=12 |мз_FCM=33 |мп_FCM=36 |перамогі_TAZ=9 | нічыі_TAZ=6 |паразы_TAZ=11 |мз_TAZ=32 |мп_TAZ=35 |перамогі_SLA=8 | нічыі_SLA=7 |паразы_SLA=11 |мз_SLA=33 |мп_SLA=35 |перамогі_BAR=7 | нічыі_BAR=7 |паразы_BAR=12 |мз_BAR=27 |мп_BAR=43 |перамогі_BSH=6 | нічыі_BSH=6 |паразы_BSH=14 |мз_BSH=28 |мп_BSH=47 |перамогі_ARS=5 | нічыі_ARS=9 |паразы_ARS=12 |мз_ARS=24 |мп_ARS=44 |перамогі_BAT=4 | нічыі_BAT=9 |паразы_BAT=13 |мз_BAT=19 |мп_BAT=33 |перамогі_DNE=3 | нічыі_DNE=11 |паразы_DNE=12 |мз_DNE=24 |мп_DNE=40 |перамогі_NAF=4 | нічыі_NAF=5 |паразы_NAF=17 |мз_NAF=24 |мп_NAF=62 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ARS=[[Арсэнал Койданаў|Арсэнал]] |назва_BAR=[[Баранавічы (футбольны клюб)|Баранавічы]] |назва_BAT=[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]] |назва_BSH=[[Белшына Бабруйск|Белшына]] |назва_VIC=[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]] |назва_HOM=[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]] |назва_DNE=[[Дняпро Магілёў|Дняпро]] |назва_DBR=[[Дынама Берасьце]] |назва_DMI=[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]] |назва_ISL=[[Іслач Менскі раён|Іслач]] |назва_FCM=[[Менск (футбольны клюб)|Менск]] |назва_MAX=[[МЛ Віцебск]] |назва_NAF=[[Нафтан Наваполацак|Нафтан]] |назва_NIO=[[Нёман Горадня|Нёман]] |назва_SLA=[[Славія Мазыр|Славія]] |назва_TAZ=[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тарпэда-БелАЗ]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CL1Q |вынік2=ECL1Q |вынік14=RPO |вынік15=REL |вынік16=REL <!--Настройкі і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Пункты ў гульнях паміж сабою; 3) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў; 5) Лік перамог; 6) Забітыя мячы; 7) Дадатковыя матчы. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CL1Q=green2|тэкст_CL1Q=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ECL1Q=yellow1 |тэкст_ECL1Q=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Першы кваліфікацыйны раўнд|Першы кваліфікацыйны раўнд Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_RPO=red2 |тэкст_RPO=Пераходныя матчы |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Першую лігу }}</onlyinclude> tw7c5810rihclnjb9uyvgkhcjur7c20 10 265448 2697955 2697301 2026-10-29T07:43:40Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697955 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.soccerway.com/belarus/vysshaya-liga/#/S2JsqqzJ/standings/overall/ Soccerway] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ARS, BAR, BAT, BSH, VIC, HOM, DNE, DBR, DMI, ISL, FCM, MAX, NAF, NIO, SLA, TAZ |скарачэньне_ARS=[[Арсэнал Койданаў|Арс]] |скарачэньне_BAR=[[Баранавічы (футбольны клюб)|Бар]] |скарачэньне_BAT=[[БАТЭ Барысаў|БАТ]] |скарачэньне_BSH=[[Белшына Бабруйск|Бел]] |скарачэньне_VIC=[[Віцебск (футбольны клюб)|Віц]] |скарачэньне_HOM=[[Гомель (футбольны клюб)|Гом]] |скарачэньне_DNE=[[Дняпро Магілёў|Дня]] |скарачэньне_DBR=[[Дынама Берасьце|ДБр]] |скарачэньне_DMI=[[Дынама Менск (футбольны клюб)|ДМн]] |скарачэньне_ISL=[[Іслач Менскі раён|Ісл]] |скарачэньне_FCM=[[Менск (футбольны клюб)|Мен]] |скарачэньне_MAX=[[МЛ Віцебск|МЛ]] |скарачэньне_NAF=[[Нафтан Наваполацак|Наф]] |скарачэньне_NIO=[[Нёман Горадня|Нём]] |скарачэньне_SLA=[[Славія Мазыр|Сла]] |скарачэньне_TAZ=[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тар]] |назва_ARS=[[Арсэнал Койданаў|Арсэнал]] |назва_BAR=[[Баранавічы (футбольны клюб)|Баранавічы]] |назва_BAT=[[БАТЭ Барысаў|БАТЭ]] |назва_BSH=[[Белшына Бабруйск|Белшына]] |назва_VIC=[[Віцебск (футбольны клюб)|Віцебск]] |назва_HOM=[[Гомель (футбольны клюб)|Гомель]] |назва_DNE=[[Дняпро Магілёў]] |назва_DBR=[[Дынама Берасьце]] |назва_DMI=[[Дынама Менск (футбольны клюб)|Дынама Менск]] |назва_ISL=[[Іслач Менскі раён|Іслач]] |назва_FCM=[[Менск (футбольны клюб)|Менск]] |назва_MAX=[[МЛ Віцебск]] |назва_NAF=[[Нафтан Наваполацак|Нафтан]] |назва_NIO=[[Нёман Горадня|Нёман]] |назва_SLA=[[Славія Мазыр|Славія]] |назва_TAZ=[[Тарпэда-БелАЗ Жодзін|Тарпэда-БелАЗ]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 28 кастрычніка 2026 |матч_ARS_BAR=0:0 |матч_ARS_BAT= |матч_ARS_BSH=2:0 |матч_ARS_DBR=0:1 |матч_ARS_DMI=0:1 |матч_ARS_DNE=0:0 |матч_ARS_FCM=1:2 |матч_ARS_HOM=1:1 |матч_ARS_ISL=2:2 |матч_ARS_MAX=0:3 |матч_ARS_NAF=2:0 |матч_ARS_NIO= |матч_ARS_SLA=1:3 |матч_ARS_TAZ=2:4 |матч_ARS_VIC=0:3 |матч_BAR_ARS=1:1 |матч_BAR_BAT=2:2 |матч_BAR_BSH= |матч_BAR_DBR=1:1 |матч_BAR_DMI=2:3 |матч_BAR_DNE=2:1 |матч_BAR_FCM=2:1 |матч_BAR_HOM=0:2 |матч_BAR_ISL=3:4 |матч_BAR_MAX=0:4 |матч_BAR_NAF= |матч_BAR_NIO=1:2 |матч_BAR_SLA=1:1 |матч_BAR_TAZ=1:0 |матч_BAR_VIC=0:1 |матч_BAT_ARS=2:3 |матч_BAT_BAR=3:0 |матч_BAT_BSH=0:1 |матч_BAT_DBR=0:3 |матч_BAT_DMI=0:0 |матч_BAT_DNE=1:1 |матч_BAT_FCM=2:1 |матч_BAT_HOM=0:1 |матч_BAT_ISL= |матч_BAT_MAX=1:2 |матч_BAT_NAF=2:2 |матч_BAT_NIO=0:2 |матч_BAT_SLA=2:1 |матч_BAT_TAZ= |матч_BAT_VIC=1:0 |матч_BSH_ARS=2:0 |матч_BSH_BAR=1:1 |матч_BSH_BAT=1:1 |матч_BSH_DBR=1:0 |матч_BSH_DMI=2:3 |матч_BSH_DNE=1:2 |матч_BSH_FCM=2:0 |матч_BSH_HOM=0:2 |матч_BSH_ISL= |матч_BSH_MAX= |матч_BSH_NAF=5:1 |матч_BSH_NIO=2:2 |матч_BSH_SLA=2:4 |матч_BSH_TAZ=0:2 |матч_BSH_VIC=1:0 |матч_DBR_ARS=3:0 |матч_DBR_BAR=3:0 |матч_DBR_BAT=1:0 |матч_DBR_BSH=4:0 |матч_DBR_DMI=1:2 |матч_DBR_DNE=4:2 |матч_DBR_FCM=0:0 |матч_DBR_HOM=2:2 |матч_DBR_ISL=1:2 |матч_DBR_MAX=1:3 |матч_DBR_NAF= |матч_DBR_NIO=1:3 |матч_DBR_SLA=4:1 |матч_DBR_TAZ=0:2 |матч_DBR_VIC= |матч_DMI_ARS=2:0 |матч_DMI_BAR=0:1 |матч_DMI_BAT=2:0 |матч_DMI_BSH=2:0 |матч_DMI_DBR=0:1 |матч_DMI_DNE=3:1 |матч_DMI_FCM= |матч_DMI_HOM=2:1 |матч_DMI_ISL=1:1 |матч_DMI_MAX=2:3 |матч_DMI_NAF=5:1 |матч_DMI_NIO= |матч_DMI_SLA=3:1 |матч_DMI_TAZ=4:0 |матч_DMI_VIC=1:1 |матч_DNE_ARS=0:1 |матч_DNE_BAR=0:0 |матч_DNE_BAT=2:1 |матч_DNE_BSH=1:1 |матч_DNE_DBR=1:1 |матч_DNE_DMI=2:3 |матч_DNE_FCM=1:2 |матч_DNE_HOM= |матч_DNE_ISL=0:0 |матч_DNE_MAX=1:1 |матч_DNE_NAF=3:3 |матч_DNE_NIO=2:0 |матч_DNE_SLA=0:1 |матч_DNE_TAZ=2:2 |матч_DNE_VIC= |матч_FCM_ARS=1:1 |матч_FCM_BAR=1:3 |матч_FCM_BAT=1:0 |матч_FCM_BSH=5:1 |матч_FCM_DBR= |матч_FCM_DMI=0:3 |матч_FCM_DNE= |матч_FCM_HOM=2:0 |матч_FCM_ISL=1:1 |матч_FCM_MAX=2:2 |матч_FCM_NAF=4:2 |матч_FCM_NIO=0:1 |матч_FCM_SLA=1:0 |матч_FCM_TAZ=0:1 |матч_FCM_VIC=0:1 |матч_HOM_ARS= |матч_HOM_BAR=2:3 |матч_HOM_BAT= |матч_HOM_BSH=1:0 |матч_HOM_DBR=2:1 |матч_HOM_DMI=1:2 |матч_HOM_DNE=2:0 |матч_HOM_FCM=0:1 |матч_HOM_ISL=2:0 |матч_HOM_MAX=1:5 |матч_HOM_NAF=6:0 |матч_HOM_NIO=1:1 |матч_HOM_SLA=3:1 |матч_HOM_TAZ=1:1 |матч_HOM_VIC=0:1 |матч_ISL_ARS=1:1 |матч_ISL_BAR=2:0 |матч_ISL_BAT=2:0 |матч_ISL_BSH=4:0 |матч_ISL_DBR=0:1 |матч_ISL_DMI=1:0 |матч_ISL_DNE=2:1 |матч_ISL_FCM=4:2 |матч_ISL_HOM=2:1 |матч_ISL_MAX=1:0 |матч_ISL_NAF=3:1 |матч_ISL_NIO=1:2 |матч_ISL_SLA= |матч_ISL_TAZ= |матч_ISL_VIC=3:0 |матч_MAX_ARS=5:1 |матч_MAX_BAR=2:0 |матч_MAX_BAT=0:0 |матч_MAX_BSH=1:1 |матч_MAX_DBR=0:0 |матч_MAX_DMI=0:0 |матч_MAX_DNE=5:1 |матч_MAX_FCM= |матч_MAX_HOM=0:0 |матч_MAX_ISL=1:1 |матч_MAX_NAF=2:1 |матч_MAX_NIO=1:0 |матч_MAX_SLA= |матч_MAX_TAZ=2:0 |матч_MAX_VIC=1:2 |матч_NAF_ARS=3:0 |матч_NAF_BAR=1:0 |матч_NAF_BAT=0:0 |матч_NAF_BSH=4:1 |матч_NAF_DBR=2:4 |матч_NAF_DMI= |матч_NAF_DNE=0:0 |матч_NAF_FCM=0:3 |матч_NAF_HOM=0:2 |матч_NAF_ISL=0:6 |матч_NAF_MAX= |матч_NAF_NIO=0:2 |матч_NAF_SLA=0:1 |матч_NAF_TAZ=0:4 |матч_NAF_VIC=1:1 |матч_NIO_ARS=0:1 |матч_NIO_BAR=3:0 |матч_NIO_BAT=0:0 |матч_NIO_BSH=2:1 |матч_NIO_DBR=1:4 |матч_NIO_DMI=1:3 |матч_NIO_DNE= |матч_NIO_FCM=2:1 |матч_NIO_HOM= |матч_NIO_ISL=0:1 |матч_NIO_MAX=1:2 |матч_NIO_NAF=3:1 |матч_NIO_SLA=1:0 |матч_NIO_TAZ=1:0 |матч_NIO_VIC=2:0 |матч_SLA_ARS=1:1 |матч_SLA_BAR= |матч_SLA_BAT=1:1 |матч_SLA_BSH=2:1 |матч_SLA_DBR= |матч_SLA_DMI=1:2 |матч_SLA_DNE=3:0 |матч_SLA_FCM=1:2 |матч_SLA_HOM=0:0 |матч_SLA_ISL=0:2 |матч_SLA_MAX=2:4 |матч_SLA_NAF=0:1 |матч_SLA_NIO=0:0 |матч_SLA_TAZ=4:2 |матч_SLA_VIC=3:0 |матч_TAZ_ARS=3:3 |матч_TAZ_BAR= |матч_TAZ_BAT=3:0 |матч_TAZ_BSH= |матч_TAZ_DBR=0:1 |матч_TAZ_DMI=0:1 |матч_TAZ_DNE=0:0 |матч_TAZ_FCM=3:0 |матч_TAZ_HOM=1:2 |матч_TAZ_ISL=0:2 |матч_TAZ_MAX=0:1 |матч_TAZ_NAF=1:0 |матч_TAZ_NIO=1:0 |матч_TAZ_SLA=1:1 |матч_TAZ_VIC=1:1 |матч_VIC_ARS= |матч_VIC_BAR=2:3 |матч_VIC_BAT=1:0 |матч_VIC_BSH=1:1 |матч_VIC_DBR=1:2 |матч_VIC_DMI= |матч_VIC_DNE=1:0 |матч_VIC_FCM=2:0 |матч_VIC_HOM=1:1 |матч_VIC_ISL=0:0 |матч_VIC_MAX=0:2 |матч_VIC_NAF=2:0 |матч_VIC_NIO=1:0 |матч_VIC_SLA=0:0 |матч_VIC_TAZ=6:0 <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} jd5z8g75q5pu5qp7mp65me51ont7cwn 0 267815 2697944 2692157 2026-10-29T02:45:16Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697944 wikitext text/x-wiki {{Хакеіст |Імя = Лоўсан Краўс |Клюб = [[Юта Мамат]] |Выступаў = {{Просты сьпіс| * [[Портлэнд Пайрэтс]] * [[Тусан Роўдранэрз]] * [[Арызона Каётыз]] }} |Пачатак кар’еры = 2016 |Драфт НХЛ = 11 |Год драфту = 2015 |Клюб драфту = [[Флорыда Пантэрз]] }} '''Ло́ўсан Краўс''' ({{мова-en|Lawson Crouse}}; {{Н}} 23 чэрвеня 1997 году) — канадзкі хакеіст, нападнік клюбу «[[Юта Мамат]]» з [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]] і нацыянальнай [[Мужчынская зборная Канады па хакеі|зборнай Канады]]. У дзяністве гуляў у [[бэйсбол]] і [[лякрос]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230505205816/https://www.nhl.com/panthers/news/crouse-chose-hockey-despite-baseball-upbringing/c-772460 «Crouse chose hockey despite baseball upbringing»]. National Hockey League.</ref>, але пастанавіў зьвязаць сваё жыцьцё з хакеем. Мае мянушку «Шэрыф» дзякуючы сваёй жорстка фізычнай гульні. == Кар’ера == Быў абраны клюбам «[[Флорыда Пантэрз]]» у першым раўндзе [[драфт НХЛ 2015 году|драфту НХЛ 2015 году]] пад 11 нумарам, але пазьней клюб перадаў правы на гульца «[[Арызона Каётыз|Арызоне Каётыз]]»<ref>[http://www.cbc.ca/sports/hockey/nhl/panthers-coyotes-trade-bolland-crouse-1.3735966 «Panthers trade Dave Bolland, Lawson Crouse to Coyotes for picks»]. CBC News.</ref>. Дзякуючы бліскучым выступам за часам падрыхтоўчага лягеру, зладжанаму перад сэзонам, гулец увайшоў у склад арызонскага клюбу. Дэбютаваў гулец у НХЛ 15 кастрычніка 2016 году ў пераможным матчы супраць «[[Філадэлфія Флаерз|Філадэлфіі Флаерз]]». 1 лістапада закінуў першую шайбу ў браму «[[Сан-Хасэ Шаркс]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20230505205817/https://www.nhl.com/coyotes/news/yotes-notes-crouse-scores-first-nhl-goal-in-win-over-sharks/c-283328110 «'Yotes Notes: Crouse Scores First NHL Goal in Win»]. NHL.</ref>. У [[НХЛ 2017—2018 гадоў|сэзоне 2017—2018 гадоў]] праз дрэнны пачатак сэзону быў пераведзены ў фарм-клюб «[[Тусан Роўдранэрз]]», дзе правёў рэшту сэзону. З наступнага розыгрышу павярнуўся да асноўнага клюбу, дзе замацаваўся ў дрыжыне. У [[НХЛ 2021—2022 гадоў|сэзоне 2021—2022 гадоў]] Краўс забіў 20 галоў і назьбіраў 34 пункты ў 65 гульнях за «Каётыз». 8 жніўня 2022 году ён перападпісаў з арызонскай камандай пяцігадовы кантракт на 21,5 мільёна даляраў<ref>[https://www.sportsnet.ca/nhl/article/coyotes-signing-forward-lawson-crouse-to-five-year-extension/ «Coyotes signing forward Lawson Crouse to five-year extension»]. Sportsnet.</ref>. У [[НХЛ 2022—2023 гадоў|сэзоне 2022—2023 гадоў]] Краўс быў абраны віцэ-капітанам каманды<ref>[https://web.archive.org/web/20240316004918/https://www.peoriatimes.com/sports/article_ea2012be-66c4-11ed-a61d-db6c9cdeb955.html «Coyotes’ chemistry a priority for Christian Fischer»]. Peoria Times.</ref>. Пасьля таго, як франшыза пераехала ў «[[Юта Солт-Лэйк-Сіці|Юту]]», хакеіст застаўся ў новай камандзе. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * {{Eliteprospects}} * {{NHL}} * {{Hockeydb}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Краўс, Лоўсан}} [[Катэгорыя:Канадзкія хакеісты]] [[Катэгорыя:Хакеісты зборнай Канады]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Портлэнд Пайрэтс»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Тусан Роўдранэрз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Арызона Каётыз»]] [[Катэгорыя:Хакеісты клюбу «Юта Мамат»]] n9l85jdfu06xdbj2nij929v6eqo7ykg 10 272283 2697950 2697892 2026-10-29T07:40:34Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697950 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> <onlyinclude>{{#invoke:Спартовая табліца|main|стыль=ВНП |крыніца = [https://www.legaseriea.it/en/serie-a/classifica Сэрыя А] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 29 кастрычніка 2026 году</small><!--Месцы камандаў.--> |парадак_камандаў=INT, LAZ, ROM, COM, MIL, NAP, FRO, JUV, TOR, CAG, BOL, ATA, GEN, LEC, SAS, MON, UDI, PAR, FIO, VEN <!--Вынікі камандаў.--> |перамогі_INT=8 | нічыі_INT=1 |паразы_INT=0 |мз_INT=25 |мп_INT=10 |перамогі_LAZ=8 | нічыі_LAZ=1 |паразы_LAZ=0 |мз_LAZ=22 |мп_LAZ=7 |перамогі_ROM=6 | нічыі_ROM=3 |паразы_ROM=0 |мз_ROM=23 |мп_ROM=8 |перамогі_COM=6 | нічыі_COM=2 |паразы_COM=1 |мз_COM=17 |мп_COM=8 |перамогі_MIL=5 | нічыі_MIL=3 |паразы_MIL=1 |мз_MIL=18 |мп_MIL=11 |перамогі_NAP=4 | нічыі_NAP=2 |паразы_NAP=3 |мз_NAP=17 |мп_NAP=11 |перамогі_FRO=4 | нічыі_FRO=2 |паразы_FRO=2 |мз_FRO=17 |мп_FRO=13 |перамогі_JUV=4 | нічыі_JUV=2 |паразы_JUV=3 |мз_JUV=11 |мп_JUV=10 |перамогі_TOR=4 | нічыі_TOR=1 |паразы_TOR=4 |мз_TOR=14 |мп_TOR=14 |перамогі_CAG=4 | нічыі_CAG=1 |паразы_CAG=4 |мз_CAG=8 |мп_CAG=13 |перамогі_BOL=3 | нічыі_BOL=2 |паразы_BOL=4 |мз_BOL=12 |мп_BOL=12 |перамогі_ATA=3 | нічыі_ATA=1 |паразы_ATA=4 |мз_ATA=14 |мп_ATA=15 |перамогі_GEN=3 | нічыі_GEN=1 |паразы_GEN=5 |мз_GEN=8 |мп_GEN=13 |перамогі_LEC=3 | нічыі_LEC=0 |паразы_LEC=5 |мз_LEC=9 |мп_LEC=14 |перамогі_SAS=2 | нічыі_SAS=2 |паразы_SAS=5 |мз_SAS=14 |мп_SAS=22 |перамогі_MON=2 | нічыі_MON=1 |паразы_MON=6 |мз_MON=16 |мп_MON=22 |перамогі_UDI=1 | нічыі_UDI=2 |паразы_UDI=6 |мз_UDI=9 |мп_UDI=18 |перамогі_PAR=1 | нічыі_PAR=2 |паразы_PAR=6 |мз_PAR=5 |мп_PAR=15 |перамогі_FIO=1 | нічыі_FIO=1 |паразы_FIO=6 |мз_FIO=9 |мп_FIO=19 |перамогі_VEN=1 | нічыі_VEN=0 |паразы_VEN=8 |мз_VEN=6 |мп_VEN=19 <!--Канец аўтаматызацыі.--> <!--Вызначэньне камандаў (спасылкі ў табліцы)--> |назва_ATA=[[Аталянта Бэргама|Аталянта]] |назва_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]] |назва_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кальяры]] |назва_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Кома]] |назва_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]] |назва_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фразынонэ]] |назва_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэноа]] |назва_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |назва_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |назва_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляцыё]] |назва_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леччэ]] |назва_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |назва_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Монца]] |назва_NAP=[[Напалі Нэапаль|Напалі]] |назва_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Парма]] |назва_ROM=[[Рома Рым|Рома]] |назва_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]] |назва_TOR=[[Тарына Турын|Тарына]] |назва_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]] |назва_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыя]] <!--Кваліфікацыі камандаў.--> |вынік1=CLLS|вынік2=CLLS|вынік3=CLLS|вынік4=CLLS |вынік5=ELLS|вынік6=ECLPO |вынік18=REL |вынік19=REL |вынік20=REL <!--Налады і правілы табліцы--> |ліміт_паказу=5 |правілы_клясыфікацыі=1) Пункты; 2) Дадатковы матч для вызначэньня чэмпіёна і камандаў на паніжэньне; 3) Пункты ў гульнях паміж сабою; 4) Розьніца мячоў у гульнях паміж сабою; 5) Розьніца мячоў; 6) Забітыя мячы; 7) Лёсаваньне. <!--Вызначэньне слупка кваліфікацыі і паніжэньня--> |загаловак_слупка_вынікаў=QR |колер_CLLS=green1|тэкст_CLLS=[[Ліга чэмпіёнаў УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі чэмпіёнаў]] |колер_ELLS=blue1 |тэкст_ELLS=[[Ліга Эўропы УЭФА 2027—2028 гадоў#Лігавы этап|Лігавы этап Лігі Эўропы]] |колер_ECLPO=yellow1 |тэкст_ECLPO=[[Ліга канфэрэнцыяў УЭФА 2027—2028 гадоў#Раўнд плэй-оф|Раўнд плэй-оф Лігі канфэрэнцыяў]] |колер_REL=red1 |тэкст_REL=Паніжэньне ў Сэрыю Б }}</onlyinclude> d2h3n4o8nnjsc9cwv5gx7ybi99yor2s 10 272288 2697951 2697893 2026-10-29T07:40:36Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697951 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Табліца абнаўляецца аўтаматычна, каб выправіць памылкі, калі ласка, зьвярніцеся да {{У|Dymitr}}.'''</noinclude> {{#invoke:Спартовыя вынікі|main |крыніца = [https://www.legaseriea.it/en/serie-a Сэрыя А] |стыль_матчаў = футбол |парадак_камандаў= ATA,BOL,VEN,GEN,INT,CAG,COM,LEC,LAZ,MIL,MON,NAP,PAR,ROM,SAS,TOR,UDI,FIO,FRO,JUV |скарачэньне_ATA=[[Аталянта Бэргама|Ата]] |скарачэньне_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Бал]] |скарачэньне_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кал]] |скарачэньне_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Ком]] |скарачэньне_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фія]] |скарачэньне_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фра]] |скарачэньне_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэ]] |скарачэньне_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інт]] |скарачэньне_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэ]] |скарачэньне_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляц]] |скарачэньне_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леч]] |скарачэньне_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Міл]] |скарачэньне_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Мон]] |скарачэньне_NAP=[[Напалі Нэапаль|Нап]] |скарачэньне_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Пар]] |скарачэньне_ROM=[[Рома Рым|Ром]] |скарачэньне_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сас]] |скарачэньне_TOR=[[Тарына Турын|Тар]] |скарачэньне_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Уды]] |скарачэньне_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэн]] |назва_ATA=[[Аталянта Бэргама|Аталянта]] |назва_BOL=[[Балёньня (футбольны клюб)|Балёньня]] |назва_CAG=[[Кальяры (футбольны клюб)|Кальяры]] |назва_COM=[[Кома (футбольны клюб)|Кома]] |назва_FIO=[[Фіярэнтына Флярэнцыя|Фіярэнтына]] |назва_FRO=[[Фразынонэ (футбольны клюб)|Фразынонэ]] |назва_GEN=[[Джэноа Генуя|Джэноа]] |назва_INT=[[Інтэрнацыянале Мілян|Інтэрнацыянале]] |назва_JUV=[[Ювэнтус Турын|Ювэнтус]] |назва_LAZ=[[Ляцыё Рым|Ляцыё]] |назва_LEC=[[Леччэ (футбольны клюб)|Леччэ]] |назва_MIL=[[Мілян (футбольны клюб)|Мілян]] |назва_MON=[[Монца (футбольны клюб)|Монца]] |назва_NAP=[[Напалі Нэапаль|Напалі]] |назва_PAR=[[Парма (футбольны клюб)|Парма]] |назва_ROM=[[Рома Рым|Рома]] |назва_SAS=[[Сасуолё (футбольны клюб)|Сасуолё]] |назва_TOR=[[Тарына Турын|Тарына]] |назва_UDI=[[Удынэзэ Удынэ|Удынэзэ]] |назва_VEN=[[Вэнэцыя (футбольны клюб)|Вэнэцыя]] <!--Пачатак аўтаматызацыі.--> |абнаўленьне = 28 кастрычніка 2026 |матч_ATA_BOL=1:0 |матч_ATA_CAG=1:2 |матч_ATA_COM= |матч_ATA_FIO= |матч_ATA_FRO=4:4 |матч_ATA_GEN= |матч_ATA_INT= |матч_ATA_JUV= |матч_ATA_LAZ= |матч_ATA_LEC= |матч_ATA_MIL= |матч_ATA_MON= |матч_ATA_NAP= |матч_ATA_PAR= |матч_ATA_ROM= |матч_ATA_SAS=2:1 |матч_ATA_TOR= |матч_ATA_UDI= |матч_ATA_VEN=3:1 |матч_BOL_ATA= |матч_BOL_CAG= |матч_BOL_COM= |матч_BOL_FIO= |матч_BOL_FRO= |матч_BOL_GEN= |матч_BOL_INT=1:3 |матч_BOL_JUV= |матч_BOL_LAZ=0:1 |матч_BOL_LEC= |матч_BOL_MIL= |матч_BOL_MON= |матч_BOL_NAP= |матч_BOL_PAR= |матч_BOL_ROM= |матч_BOL_SAS=2:2 |матч_BOL_TOR=1:1 |матч_BOL_UDI= |матч_BOL_VEN= |матч_CAG_ATA= |матч_CAG_BOL=0:2 |матч_CAG_COM= |матч_CAG_FIO= |матч_CAG_FRO= |матч_CAG_GEN= |матч_CAG_INT=0:1 |матч_CAG_JUV=1:1 |матч_CAG_LAZ= |матч_CAG_LEC=1:0 |матч_CAG_MIL= |матч_CAG_MON= |матч_CAG_NAP= |матч_CAG_PAR= |матч_CAG_ROM= |матч_CAG_SAS= |матч_CAG_TOR= |матч_CAG_UDI= |матч_CAG_VEN= |матч_COM_ATA= |матч_COM_BOL= |матч_COM_CAG= |матч_COM_FIO= |матч_COM_FRO= |матч_COM_GEN= |матч_COM_INT= |матч_COM_JUV= |матч_COM_LAZ= |матч_COM_LEC= |матч_COM_MIL= |матч_COM_MON= |матч_COM_NAP= |матч_COM_PAR=2:1 |матч_COM_ROM=0:0 |матч_COM_SAS=2:0 |матч_COM_TOR= |матч_COM_UDI= |матч_COM_VEN= |матч_FIO_ATA= |матч_FIO_BOL= |матч_FIO_CAG= |матч_FIO_COM=1:3 |матч_FIO_FRO=0:3 |матч_FIO_GEN= |матч_FIO_INT= |матч_FIO_JUV= |матч_FIO_LAZ= |матч_FIO_LEC= |матч_FIO_MIL= |матч_FIO_MON= |матч_FIO_NAP=1:1 |матч_FIO_PAR= |матч_FIO_ROM= |матч_FIO_SAS= |матч_FIO_TOR=1:2 |матч_FIO_UDI= |матч_FIO_VEN= |матч_FRO_ATA= |матч_FRO_BOL= |матч_FRO_CAG= |матч_FRO_COM=2:0 |матч_FRO_FIO= |матч_FRO_GEN= |матч_FRO_INT= |матч_FRO_JUV=0:1 |матч_FRO_LAZ= |матч_FRO_LEC= |матч_FRO_MIL= |матч_FRO_MON= |матч_FRO_NAP= |матч_FRO_PAR= |матч_FRO_ROM= |матч_FRO_SAS=4:2 |матч_FRO_TOR= |матч_FRO_UDI= |матч_FRO_VEN=3:2 |матч_GEN_ATA= |матч_GEN_BOL= |матч_GEN_CAG= |матч_GEN_COM=1:4 |матч_GEN_FIO=2:1 |матч_GEN_FRO=1:1 |матч_GEN_INT= |матч_GEN_JUV=2:0 |матч_GEN_LAZ= |матч_GEN_LEC= |матч_GEN_MIL= |матч_GEN_MON= |матч_GEN_NAP=0:2 |матч_GEN_PAR= |матч_GEN_ROM= |матч_GEN_SAS= |матч_GEN_TOR= |матч_GEN_UDI= |матч_GEN_VEN=1:0 |матч_INT_ATA= |матч_INT_BOL= |матч_INT_CAG= |матч_INT_COM= |матч_INT_FIO=2:1 |матч_INT_FRO= |матч_INT_GEN= |матч_INT_JUV= |матч_INT_LAZ= |матч_INT_LEC= |матч_INT_MIL= |матч_INT_MON=4:1 |матч_INT_NAP=3:2 |матч_INT_PAR=3:0 |матч_INT_ROM= |матч_INT_SAS= |матч_INT_TOR= |матч_INT_UDI=5:3 |матч_INT_VEN= |матч_JUV_ATA=2:0 |матч_JUV_BOL= |матч_JUV_CAG= |матч_JUV_COM= |матч_JUV_FIO= |матч_JUV_FRO= |матч_JUV_GEN= |матч_JUV_INT= |матч_JUV_LAZ=0:3 |матч_JUV_LEC= |матч_JUV_MIL=1:1 |матч_JUV_MON= |матч_JUV_NAP= |матч_JUV_PAR=2:0 |матч_JUV_ROM= |матч_JUV_SAS= |матч_JUV_TOR= |матч_JUV_UDI= |матч_JUV_VEN= |матч_LAZ_ATA= |матч_LAZ_BOL= |матч_LAZ_CAG= |матч_LAZ_COM= |матч_LAZ_FIO= |матч_LAZ_FRO= |матч_LAZ_GEN=1:0 |матч_LAZ_INT= |матч_LAZ_JUV= |матч_LAZ_LEC= |матч_LAZ_MIL=2:2 |матч_LAZ_MON=3:1 |матч_LAZ_NAP= |матч_LAZ_PAR=2:1 |матч_LAZ_ROM= |матч_LAZ_SAS= |матч_LAZ_TOR= |матч_LAZ_UDI= |матч_LAZ_VEN= |матч_LEC_ATA= |матч_LEC_BOL=1:2 |матч_LEC_CAG= |матч_LEC_COM= |матч_LEC_FIO= |матч_LEC_FRO= |матч_LEC_GEN= |матч_LEC_INT= |матч_LEC_JUV=0:2 |матч_LEC_LAZ= |матч_LEC_MIL= |матч_LEC_MON=3:2 |матч_LEC_NAP= |матч_LEC_PAR= |матч_LEC_ROM=0:4 |матч_LEC_SAS= |матч_LEC_TOR= |матч_LEC_UDI= |матч_LEC_VEN= |матч_MIL_ATA=3:2 |матч_MIL_BOL=2:4 |матч_MIL_CAG= |матч_MIL_COM= |матч_MIL_FIO= |матч_MIL_FRO= |матч_MIL_GEN= |матч_MIL_INT= |матч_MIL_JUV= |матч_MIL_LAZ= |матч_MIL_LEC=3:0 |матч_MIL_MON= |матч_MIL_NAP= |матч_MIL_PAR= |матч_MIL_ROM= |матч_MIL_SAS= |матч_MIL_TOR= |матч_MIL_UDI= |матч_MIL_VEN=2:0 |матч_MON_ATA= |матч_MON_BOL= |матч_MON_CAG=4:0 |матч_MON_COM= |матч_MON_FIO= |матч_MON_FRO= |матч_MON_GEN= |матч_MON_INT= |матч_MON_JUV= |матч_MON_LAZ= |матч_MON_LEC= |матч_MON_MIL= |матч_MON_NAP=1:4 |матч_MON_PAR= |матч_MON_ROM= |матч_MON_SAS=2:1 |матч_MON_TOR= |матч_MON_UDI=2:3 |матч_MON_VEN= |матч_NAP_ATA= |матч_NAP_BOL=1:0 |матч_NAP_CAG= |матч_NAP_COM=1:2 |матч_NAP_FIO= |матч_NAP_FRO=3:0 |матч_NAP_GEN= |матч_NAP_INT= |матч_NAP_JUV= |матч_NAP_LAZ= |матч_NAP_LEC= |матч_NAP_MIL= |матч_NAP_MON= |матч_NAP_PAR= |матч_NAP_ROM=3:3 |матч_NAP_SAS= |матч_NAP_TOR= |матч_NAP_UDI= |матч_NAP_VEN= |матч_PAR_ATA= |матч_PAR_BOL= |матч_PAR_CAG=0:1 |матч_PAR_COM= |матч_PAR_FIO= |матч_PAR_FRO= |матч_PAR_GEN=2:1 |матч_PAR_INT= |матч_PAR_JUV= |матч_PAR_LAZ= |матч_PAR_LEC= |матч_PAR_MIL= |матч_PAR_MON=1:1 |матч_PAR_NAP= |матч_PAR_ROM= |матч_PAR_SAS= |матч_PAR_TOR=0:3 |матч_PAR_UDI=0:0 |матч_PAR_VEN= |матч_ROM_ATA=2:1 |матч_ROM_BOL= |матч_ROM_CAG=4:2 |матч_ROM_COM= |матч_ROM_FIO=4:0 |матч_ROM_FRO= |матч_ROM_GEN=2:0 |матч_ROM_INT=2:2 |матч_ROM_JUV= |матч_ROM_LAZ= |матч_ROM_LEC= |матч_ROM_MIL= |матч_ROM_MON= |матч_ROM_NAP= |матч_ROM_PAR= |матч_ROM_SAS= |матч_ROM_TOR= |матч_ROM_UDI= |матч_ROM_VEN= |матч_SAS_ATA= |матч_SAS_BOL= |матч_SAS_CAG= |матч_SAS_COM= |матч_SAS_FIO= |матч_SAS_FRO= |матч_SAS_GEN= |матч_SAS_INT= |матч_SAS_JUV=3:2 |матч_SAS_LAZ=2:6 |матч_SAS_LEC= |матч_SAS_MIL=1:1 |матч_SAS_MON= |матч_SAS_NAP= |матч_SAS_PAR= |матч_SAS_ROM= |матч_SAS_TOR=2:1 |матч_SAS_UDI= |матч_SAS_VEN= |матч_TOR_ATA= |матч_TOR_BOL= |матч_TOR_CAG= |матч_TOR_COM=1:3 |матч_TOR_FIO= |матч_TOR_FRO= |матч_TOR_GEN= |матч_TOR_INT= |матч_TOR_JUV= |матч_TOR_LAZ= |матч_TOR_LEC= |матч_TOR_MIL=1:2 |матч_TOR_MON=3:2 |матч_TOR_NAP= |матч_TOR_PAR= |матч_TOR_ROM=0:2 |матч_TOR_SAS= |матч_TOR_UDI=2:1 |матч_TOR_VEN= |матч_UDI_ATA= |матч_UDI_BOL= |матч_UDI_CAG=0:1 |матч_UDI_COM=1:1 |матч_UDI_FIO= |матч_UDI_FRO= |матч_UDI_GEN= |матч_UDI_INT= |матч_UDI_JUV= |матч_UDI_LAZ=1:2 |матч_UDI_LEC=0:3 |матч_UDI_MIL=0:2 |матч_UDI_MON= |матч_UDI_NAP= |матч_UDI_PAR= |матч_UDI_ROM= |матч_UDI_SAS= |матч_UDI_TOR= |матч_UDI_VEN= |матч_VEN_ATA= |матч_VEN_BOL= |матч_VEN_CAG= |матч_VEN_COM= |матч_VEN_FIO=2:4 |матч_VEN_FRO= |матч_VEN_GEN= |матч_VEN_INT=0:2 |матч_VEN_JUV= |матч_VEN_LAZ=0:2 |матч_VEN_LEC=0:2 |матч_VEN_MIL= |матч_VEN_MON= |матч_VEN_NAP=1:0 |матч_VEN_PAR= |матч_VEN_ROM= |матч_VEN_SAS= |матч_VEN_TOR= |матч_VEN_UDI= <!--Канец аўтаматызацыі.--> }} qiydqimri4bkrold0ay34pe90ex9mnx 10 275286 2697952 2697894 2026-10-29T07:40:44Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697952 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| Г ! style="width:25пкс;"| А ! style="width:25пкс;"| Пункты ! style="width:25пкс;"| +/− |- |style="text-align:left;"| [[Конар Макдэйвід]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 13 || 8 || 28 || '''36''' || +17 |- |style="text-align:left;"| [[Леан Драйзайтль]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 13 || 12 || 12 || '''24''' || +12 |- |style="text-align:left;"| [[Кірыл Капрызаў]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 14 || 14 || 9 || '''23''' || +10 |- |style="text-align:left;"| [[Остан Мэт’юз]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 15 || 10 || 13 || '''23''' || +6 |- |style="text-align:left;"| [[Натан Макінан]] ||style="text-align:left;"| [[Каларада Эвэланш]] || 13 || 8 || 14 || '''22''' || +4 |- |style="text-align:left;"| [[Эван Бушар]] ||style="text-align:left;"| [[Эдмантан Ойлерз]] || 13 || 7 || 15 || '''22''' || +19 |- |style="text-align:left;"| [[Джэк Айкел]] ||style="text-align:left;"| [[Вэгас Голдэн Найтс]] || 14 || 7 || 13 || '''20''' || +9 |- |style="text-align:left;"| [[Мэт’ю Ткачак]] ||style="text-align:left;"| [[Флорыда Пантэрз]] || 13 || 4 || 16 || '''20''' || +1 |- |style="text-align:left;"| [[Вільям Нюляндэр]] ||style="text-align:left;"| [[Таронта Мэйпл Ліфс]] || 15 || 9 || 10 || '''19''' || -2 |- |style="text-align:left;"| [[Сэбастыян Аха]] ||style="text-align:left;"| [[Караліна Гарыкейнз]] || 14 || 8 || 11 || '''19''' || +7 |} <small>''М = Матчы; Г = Галы; A = Асыстэнцкія перадачы; П = Пункты; +/− = [[плюс-мінус (хакей)|Плюс/мінус]]''</small> 6u2aycxs47janx3i4wegdthhjtfg6gz 10 275287 2697953 2697895 2026-10-29T07:40:51Z DymitrBot 56484 абнаўленьне зьвестак 2697953 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! style="width:150пкс;"| Гулец ! style="width:150пкс;"| Клюб ! style="width:25пкс;"| М ! style="width:25пкс;"| ЧнЛ ! style="width:25пкс;"| ПШ ! style="width:25пкс;"| АК ! style="width:25пкс;"| Н% |- |style="text-align:left;"| [[Лінус Ульмарк]] ||style="text-align:left;"| [[Атава Сэнатарз]] || 8 || 450:04 || 10 || 172 || '''94,51''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэйкаб Фаўлер]] ||style="text-align:left;"| [[Манрэаль Канадыенз]] || 7 || 429:06 || 11 || 180 || '''94,24''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэйк Отынджэр]] ||style="text-align:left;"| [[Далас Старз]] || 9 || 546:34 || 13 || 171 || '''92,93''' |- |style="text-align:left;"| [[Еспэр Вальстэт]] ||style="text-align:left;"| [[Мінэсота Ўайлд]] || 12 || 723:55 || 24 || 285 || '''92,23''' |- |style="text-align:left;"| [[Джэрэмі Сўэйман]] ||style="text-align:left;"| [[Бостан Бруінз]] || 10 || 603:34 || 22 || 257 || '''92,11''' |- |style="text-align:left;"| [[Ільля Сарокін]] ||style="text-align:left;"| [[Нью-Ёрк Айлэндэрз]] || 8 || 477:41 || 18 || 203 || '''91,86''' |- |style="text-align:left;"| [[Пётар Качаткоў]] ||style="text-align:left;"| [[Караліна Гарыкейнз]] || 8 || 482:41 || 13 || 146 || '''91,82''' |- |style="text-align:left;"| [[Джоэл Гофэр]] ||style="text-align:left;"| [[Сэнт-Луіс Блюз]] || 8 || 475:22 || 19 || 209 || '''91,67''' |- |style="text-align:left;"| [[Дэвін Кулі]] ||style="text-align:left;"| [[Калгары Флэймз]] || 7 || 379:11 || 17 || 180 || '''91,37''' |- |style="text-align:left;"| [[Ст’юарт Скінэр]] ||style="text-align:left;"| [[Вініпэг Джэтс]] || 8 || 485:02 || 21 || 215 || '''91,10''' |} <small>''М = Матчы; ЧнЛ = Час на лёдзе (хвіліны:сэкунды); ПШ = Прапушчаныя шайбы; АК = Адбітыя кідкі; Н% = Адсотак надзейнасьці''</small> rr7b722px5490r6qrhyy1rq20xf437x 0 276490 2697945 2673585 2026-10-29T05:40:42Z Kent Wang 100435 Exterior of Basílica de Nossa Senhora do Rosário (Fátima) 22.jpg 2697945 wikitext text/x-wiki [[Файл:First Sculpture of Our Lady of Fatima.jpg|значак|Фігурка Маці Божай Фатымскай]] '''Маці Божая Фатымская''' ({{Мова-pt|Nossa Senhora de Fátima}}, ад гораду [[Фатыма (горад)|Фатыма]] ў [[Партугалія|Партугаліі]]) — вобраз Багародзіцы. У 1917 годзе яна шэсьць разоў зьяўлялася ў Фатыме тром пастушкам — Лючыі (''Луцыі'') (Lúcia Santos), Гіяцынце (Jacinta Marto) і Францішку (Francisco Marto). Падчас апошняга адкрыцьця Багародзіца сказала: «Я Маці Ружанца» (або «Панна Ружанца»). У 1930 годзе каталіцкая царква афіцыйна вызнала гэтыя падзеі, як цудоўнае адкрыцьцё, якое не супярэчыць дактрыне. == Падзеі == [[Файл:ChildrensofFatima.jpg|значак|Дзеці, якія бачылі Маці Божую: Лючыя, Францішак, Гіяцынта]] 5 траўня 1917 году, у разгар [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]], Папа [[Бэнэдыкт XV]] у сваім лісьце да вернікаў заклікаў людзей прасіць Найсьвяцейшую Дзеву Марыю, каб яна паклала канец ваенным жахам у Эўропе. {{Цытата|…нам трэба, больш чым калі б там ні было, у гэты жудасны час паслаць прашэньне да Вялікай Маці Божай ад яе самых адданых дзяцей. Да Марыі, Маці Міласэрнасьці, усемагутнай у Сваёй міласьці. Хай уздымаюцца малітвы тых, што любяць і адданых ёй з усіх куткоў Зямлі — з велічных храмаў і маленькіх капліц, з каралеўскіх палацаў і сядзіб багатыроў, гэтак жа як з хатак беднякоў — адусюль, дзе толькі знаходзіць прытулак верніца душа, з прасякнутых крывёю раўнін і мораў. Хай данясуцца да яе жудасныя крыкі жонак і маці, стогны нявінных малютак, ўздыхі кожнага шчырага сэрца: каб яе пяшчота і блажэнная клопат спусьціўся да нас і спакой, пра які мы просім, запанаваў у нашым пакутлівым сьвеце.}} Праз 8 дзён трое непісьменных дзяцей распавялі, што бачылі Багародзіцу непадалёк ад вёскі Фатыма ў Партугаліі. Каля поўдня 13 траўня 1917 году Маці Божая ўпершыню зьявілася тром пастушкам — Лучыі, Гіяцынце і Францішку, якія гналі на пашу статак авечак. Найсьвяцейшая Панна папрасіла дзяцей прыходзіць на тое ж месца 13-га чысла кожнага месяца. Перададзенае ім пасланьне ўтрымлівала заклік да пакаяньня за штодзённыя грахі, да малітвы на ружанец у тых жа намерах і да пасьвячэньня сьвету яе Беззаганнаму Сэрцу. Пры кожным чарговым наведваньні Маці Божая настойвала на штодзённай малітве на ружанцы. У жніўні Найсьвяцейшая Багародзіца паабяцала пацьвердзіць праўдзівасьць сваіх адкрыцьцяў бачным знакам. Маці Божая пастаянна заклікала дзяцей маліцца аб навяртаньні грэшнікаў, зьдзяйсьняць у гэтых намерах добрыя справы і маліцца Ружанцам. 13 кастрычніка, падчас апошняга фатымскага аб’яўленьня, адбыўся цуд — так званы «танец сонца». Сьведкамі гэтага сталі дзесяткі тысяч людзей, якія адмыслова сабраліся ў Кова-да-Ірыя; гэты фэномэн можна было назіраць за многія кілямэтры ад эпіцэнтру падзей. Найсьвяцейшая Панна назвала сябе тады царыцай Ружанцу, а потымм дадала: «неабходна, каб людзі навярталіся, каб яны пакаяліся ў сваіх грахах … каб больш не абражалі нашага Госпада, якога і так зьневажаюць бязьмерна». Дзева Марыя таксама распавяла 10-гадовай Лучыі тры так званыя «таямніцы». Другая з іх, абвешчаная 13 ліпеня, мела характар прароцтва. Багародзіца казала аб хуткім заканчэньні першай сусьветнай вайны, пачатку новай вайны, калі людзі не пакаюцца, і аб выключным значэньні гэтых падзей для Расеі XX стагодзьдзя. == Апісаньне вобразу Божай маці == [[Файл:Catholic medallion Our Lady of Fatima.jpg|значак|Каталіцкі мэдальён з выявай Маці Божай Фатымскай]] Выявы Дзевы Марыі, зробленай пасьля яе зьяўленьня, няма. Таксама, нягледзячы на прысутнасьць вялікай колькасьці людзей падчас апошніх зьяўленьняў, яе ніхто не бачыў. Адзіныя сьведкі — трое дзяцей Лючыя (10 гадоў), Францішак (9 гадоў) і Гіяцынта (7 гадоў). Менавіта на аснове іх апавяданьняў быў адноўлены вобраз Божай Маці. Больш за ўсё інфармацыі падала Лючыя. Францішак бачыў, але ня чуў Багародзіцу (хоць словы Лючыі ён чуў, але ня чуў, што казала Найсьвяцейшая Дзева; ён толькі бачыў, як яна рухала вуснамі). Гіяцынта бачыла і чула. Лючыя бачыла, чула і размаўляла з Паннай Марыяй. Падчас шостага адкрыцьця Гіяцынта і Францішак бачылі толькі першую сцэну. Лючыяя бачыла ўсе тры. Лючыя апісала Божую Маці наступным чынам: Гэта была пані ў белай вопратцы, ярчэй сонца. Яна выпраменьвала сьвятло, ясьней і мацней за зьзянне крыштальнага куфля, поўнага крышталёва чыстай вады, скрозь які прабіваецца прамень палаючага сонца. На выгляд ёй было 15-18 гадоў. Яе твар быў настолькі прыгожым, што яго цяжка апісаць або параўнаць. Выраз твару — ні сумны, ні вясёлы; сур’ёзны, з выразам ўмеранага папроку. Рукі, складзеныя на грудзях пры малітве, былі накіраваны дагары. Адзеньне было нібы вытканае са сьвятла. Туніцы была белая, зьвязаная на шыі залатым ланцужком. Мантыя — таксама белая, абведзеная золатам; яна пакрывала галаву Багародзіцы і спускалася да пятак, ледзь дакранаючыся дубовых лісьця. Ні валасоў, і вушэй не было відаць. Яркае сьвятло так апрамяняў яе твар, што яго немагчыма было доўга сузіраць. З рук Панны Марыі зьвісаў ружанец. Зярняткі былі перлінамі, а на канцы — срэбны крыжык. == Культ == [[Файл:Our Lady of Fatima church in Baranavičy.jpg|значак|Касьцёл Фатымскай Божай Маці ў Баранавічах]] У 1930 годзе касьцёл афіцыйна прызнаў праўдзівасьць зьяўлення Багародзіцы ў Фатыме, але толькі ў кастрычніку 1942 году Папа Рымскі пасьля некалькіх цудатворных напамінаў часткова выканаў асноўнае Фатымскае распараджэньне ў дачыненьні да Расеі. Гэты акт станоўча паўплываў на ход [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]]. Цалкам Фатымскае распараджэньне выканаў толькі Папа [[Ян Павал II]] у 1984 годзе<ref>{{Cite web|url=http://dds.edu.ua/en/publications/publications/miscellaneous/1099-qand-a-great-sign-was-in-heavenq.html|title=«І знамення велике було на небі...» // Жива вода, № 10, 2012.|last=Бриндак|first=Ігор|date=|website=|publisher=|language=|accessdate=|archive-date=26 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226120311/http://dds.edu.ua/en/publications/publications/miscellaneous/1099-qand-a-great-sign-was-in-heavenq.html}}</ref>. Вынік не замарудзіў сябе чакаць — да ўлады прыйшоў [[Міхаіл Гарбачоў|Гарбачоў]] і неўзабаве «імпэрыя Зла» разбурылася. Папа [[Піюс XII]] у свой час пасьвечаны на біскупа менавіта 13 траўня 1917 году, гэта значыць у першы дзень Фатымскіх зьяўленьняў. 31 кастрычніка 1942 году ён прысвяціў Беззаганнаму Сэрцу Марыі ўсё чалавецтва, і ў першую чаргу «тыя народы, пра якія Маці Божая Фатымская асаблівым чынам успамінала». Ян Павал II, наведаўшы Фатыму ў 1982 годзе, каб падзякаваць Багародзіцы за цудоўнае выратаваньне падчас замаху Алі Агджы на яго жыцьцё (замах адбыўся ізноў жа 13 траўня ў 1981 годзе), пажадаў абнавіць гэта прысьвячэньне. У нядзелю, 25 сакавіка 1984 году, падчас цырымоніі заканчэньня юбілейнага году адкупленьня, Ян Павал II вырашыў яшчэ раз абнавіць Прысьвячэньне сьвету Беззаганнаму Сэрцу Марыі. Сьвяты Айцец паўтарыў тое, што было Ўжо Зроблена ў Фатыме ў 1982 годзе, і асаблівым чынам прасіў аб нябеснай апецы над Расеяй. Біскупы ўсяго сьвету, духоўна салідарныя з Папам, адначасова паўтаралі словы малітвы. == Кроніка падзеяў == [[Файл:Exterior of Basílica de Nossa Senhora do Rosário (Fátima) 22.jpg|значак|Санктурыят Маці Божай Фатымская]] * 13 траўня 1917 г. — адбылося першае аб’яўленьне Маці Божай тром пастушкам з Фатымы. * 13 кастрычніка 1917 г. — апошняе аб’яўленьне Маці Божай тром пастушкам з Фатымы, цуд Сонца. Цуд (так званы Танец Сонца) убачылі 70 000 чалавек, у тым ліку журналісты, якія вельмі скептычна ставіліся да падзеі і былі ўражаны гэтай зьявай. Журналіст Авэліна дэ Альмэйду з антыклерыкальнага часопіса ''O seculo'' шмат разоў паўтараў у сваім рэпартажы: «Я бачыў гэта… Я бачыў гэта…»<ref>Aleksandra Polewska [https://web.archive.org/web/20170930062102/http://www.opiekun.kalisz.pl/index.php?dzial=artykuly&id=3803 «Opiekun — Dwutygodnik Diecezji Kaliskiej»], 2013-11-06 www.opiekun.kalisz.pl</ref> * 28 красавіка 1919 г. — пачатак будаўніцтва капліцы на месцы аб’яўленьняў. * 13 кастрычніка 1921 г. — першы дазвол на цэлебрацыю Імшы ў гэтым месцы * 13 кастрычніка 1930 г. — біскуп Лейрыі дазволіў культ Маці Божай Фатымскай * 13 траўня 1931 г. — першае прысьвячэньне Партугаліі Беззаганнаму Сэрцу Марыі, зьдзейсьненае эпіскапатам краіны, ьзвязанае з аб’яўленьнямі * 31 кастрычніка 1942 г. — Пій ХІІ прысьвяціў сьвет Беззаганнаму Сэрцу Марыі. * 13 траўня 1967 г. — у 50-ю гадавіну аб’яўленьняў [[Павал VI (папа рымскі)|Павал VI]] накіраваўся ў Фатыму, каб прасіць міру ў сьвеце і еднасьці Касцёлу. * 12 і 13 траўня 1982 г. — Ян Павал ІІ накіраваўся ў Фатыму ў якасьці пілігрыма, каб падзякаваць за тое, што перажыў напад на Плошчы сьв. Пятра * 13 траўня 2000 г. — падчас свайго трэцяга падарожжа ў Фатыму Ян Павал ІІ бэатыфікаваў Францішка і Гіяцынту і абнародаваў зьмест трэцяй фатымскай таямніцы. * 12, 13 і 14 мая 2010 г. — санктуарый наведаў [[Бэнэдыкт XVI]] у рамках сваёй 15-й апостальскай пілігрымкі. * 12 і 13 мая 2017 г. — Францішак прыбыў у санктуарый на ўрачыстасьць 100-годзьдзя першага аб’яўленьня. Ён таксама кананізаваў Францішка і Гіяцынту Марта. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://fatimskayanavenna.blogspot.com/p/1917.html Зьмест аб’яўленьняў Маці Божай у Фатыме ў 1917 годзе] [[Катэгорыя:Маці Божая Фатымская| ]] [[Катэгорыя:Іканаграфія Багародзіцы|Фатымская]] [[Катэгорыя:Цудатворныя абразы Маці Божай]] [[Катэгорыя:Падзеі 1917 году]] qu5fpmffxa1xa48uua05uv9d9lbsh71 0 294238 2697936 2697844 2026-10-28T21:58:28Z XHCKidx 11053 2697936 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Дамініканская вуліца}} {{Вуліца Менску | назва = Дамініканская | лацінка = Daminikanskaja | статус = вуліца | былыя назвы = Петрапаўлаўская, Валадарскага | фота = Miensk, Daminikanskaja. Менск, Дамініканская (J. Kuračynski, 1880-89).jpg | подпіс = Вуліца Дамініканская, 1880-я гг. | раён = Цэнтральны | гістарычны раён = [[Высокі Рынак]], [[Новае Места (Менск)|Новае Места]] | мэтро = [[Купалаўская (станцыя мэтро)|Купалаўская]], [[Кастрычніцкая (станцыя мэтро, Менск)|Кастрычніцкая]] | аўтобус = 100 }} '''Вуліца Э́нгельса''' (гістарычная назва — ''Дамініка́нская''{{Заўвага|Зьнішчэньне традыцыйнай гістарычнай тапаніміі — адзін з захадаў [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі гвалтоўнай русіфікацыі і дэнацыяналізацыі беларусаў]]}}) — [[вуліца]] ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у, якая пачынаецца з [[Высокі Рынак|Высокага Рынку]] і ідзе да [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ўльянаўскай вуліцы]]. Дамінантай вуліцы быў збудаваны ў стылі барока [[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў]], помнік архітэктуры XVII стагодзьдзя, зруйнаваны [[Сьпіс помнікаў гісторыі і архітэктуры Беларусі, зруйнаваных уладамі СССР|савецкімі]] ўладамі па [[Другая сусьветная вайна|другой сусьветнай вайне]]. == Гісторыя == У XVII стагодзьдзі атрымала назву Дамініканскай у гонар закладзенага на ёй [[Касьцёл Сьвятога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканаў (Менск)|кляштару ордэну дамініканаў]]. Таксама вуліца раней называлася Петрапаўлаўскай (да 1919 году), вуліцай Валадарскага (да 1922 году). == Апісаньне == Вуліца перасякаецца з вуліцай [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Менск)|Інтэрнацыянальнай]], [[Праспэкт Незалежнасьці (Менск)|праспэктам Незалежнасьці]], вуліцамі [[Вуліца Карла Маркса (Менск)|Карла Маркса]], [[Вуліца Кірава (Менск)|Магазыннай]] і [[Вуліца Ульянаўская (Менск)|Ульянаўскай]]. Разам з праспэктам Незалежнасьці вуліца ўтварае [[Кастрычніцкая плошча (Менск)|Кастрычніцкую плошчу]]. Нумарацыя дамоў — ад [[Плошча Свабоды (Менск)|плошчы Свабоды]]. На вуліцы разьмяшчаюцца [[Менскі абласны выканаўчы камітэт]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатар імя Янкі Купалы]], [[кінатэатар «Піянэр» (Менск)|кінатэатар «Піянэр»]], [[Беларускі дзяржаўны тэатар лялек]], [[Беларускі рэспубліканскі тэатар юнага гледача]]. == Гістарычныя здымкі і графіка == <gallery widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Daminikanskaja. Менск, Дамініканская (J. Kuračynski, 1880-89).jpg Miensk, Daminikanskaja-Padhornaja. Менск, Дамініканская-Падгорная (1913).jpg Miensk, Daminikanskaja-Juraŭskaja. Менск, Дамініканская-Юраўская (1918).jpg Miensk, Daminikanskaja-Padhornaja. Менск, Дамініканская-Падгорная (1918) (1).jpg Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1899).jpg Miensk, Daminikanskaja-Zacharaŭskaja. Менск, Дамініканская-Захараўская (1938).jpg Miensk, Daminikanskaja-Zacharaŭskaja. Менск, Дамініканская-Захараўская (1904) (2).jpg Miensk, Zacharaŭskaja-Daminikanskaja. Менск, Захараўская-Дамініканская (1904-09).jpg Miensk, Vałockaja-Daminikanskaja. Менск, Валоцкая-Дамініканская (1925).jpg Miensk, Daminikanskaja, Šlachiecki. Менск, Дамініканская, Шляхецкі (R. Miranski, 1896-98).jpg </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі}} {{Вуліцы Менску}} {{Вуліцы Менску (Цэнтральны раён)}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] s4aqjqqh14soluf3xdbwwlins3wyffn 4 303676 2697925 2697861 2026-10-28T17:07:28Z Ліцьвін 847 /* За */ +1 2697925 wikitext text/x-wiki __БЯЗЬ_ЗЬМЕСТУ__ {{Вікіпэдыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Падстаронка кандыдата|намінаваны = так}} == [[{{НАЗВА_ПАДСТАРОНКІ}}]] == Артыкул быў на рэцэнзаваньні. На маю думку дастойны статусу. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Нявідны|гутаркі]]) 07:40, 31 жніўня 2026 (+03) <small>У адпаведнай сэкцыі стаўце #, выказвайце сваё меркаваньне і падпісвайцеся.</small> == За == # {{За}}. Добры артыкул. --[[Удзельнік:SergeiSEE]] ([[Гутаркі ўдзельніка:SergeiSEE|гутаркі]]) 21:30, 26 кастрычніка 2026 (+02) # {{За}}. [[Удзельнік:Jim|Jim]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Jim|гутаркі]]) 13:29, 27 кастрычніка 2026 (+03) # {{За}}.--[[Удзельнік:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Lesnas ättling|гутаркі]]) 19:48, 27 кастрычніка 2026 (+03) # {{За}}. Добры артыкул. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Гутаркі ўдзельніка:Ліцьвін|гутаркі]]) 20:07, 28 кастрычніка 2026 (+03) == Супраць == == Дапрацоўкі == == Камэнтары == == Вынік == 3lxx5ktq7d2nqlm8ficlujaitlkke3l 0 304267 2697939 2697326 2026-10-28T23:50:49Z Дамінік 64057 2697939 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае як Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI — XVII стст. паселішча, стаўшы часткай маёнтку Робаўшчына, магло выступаць пад назвамі сяло Робаўскае, сяло Робаўскае Палохачаў. Пэўны час называліся і Робаўшчына, і Палохачаў, прыналежныя розным асобам. Вядомыя выпадкі, калі маёнтак аднаго й таго ўладальніка ў 1628 г. названы Робаўшчынай, а ў 1634 і 1640 г. Палохачавам. Урэшце тапонім Робаўшчына нібыта зьнік, а засталося сяло Палохачаў, якое існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на [[Палесьсе|Палесьсі]]. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}{{заўвага|Гэткага меркаваньня трымаўся ў 1551 г. князь Фрыдэрык (Сямён) Глебавіч Пронскі, ваявода кіеўскі, дзяржаўца чарнобыльскі, што вынікае зь ягоных словаў «... отъ славное памети небожъчика Володимера наданное и одъ иншихъ такъже вписане на тую церъковъ...».}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> і не пазьней 1394 году:[[Файл:Вараўцы паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.]]{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} [[Файл:Робаўшчына братоў Сурынаў у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у 1571 г.]] [[Файл:Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.jpg|значак|150пкс|Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.]] [[Файл:Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.]] У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай продка паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку адпраўлялася кадзь{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 452зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў/Робаўшчына таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.png|значак|150пкс|Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.]] [[Файл:Частка Брагінскіх добраў у рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Робаўшчына П. Сурына ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Палохачаў у люстрацыі 1683 г.]] Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 4 цяглых дымоў сяла Роба(ў)шчыны пана Гардзея Сурына (далей згаданы і Гарасім) у 1571 годзе было выбрана па 12 грошаў; яшчэ адзін дым належаў навасёлу і падаткам на працягу 4 гадоў не абкладаўся. У сяле Ро''ў''баўскім з 4 дымоў пані Станіслававай Сурынавай выбрана таксама па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 231-232, 238</ref>. З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзенага 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што з 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў сёлаў Р''э''баўшчыны і Гаўрылкаўцаў пана Гарасіма Сурына выбіралася па 15 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894; пар.: Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45 (тут памылкова — нібыта з 2 асядлых)</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі сумежных Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж ім, Рыгорам Пакалеўскім, Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай. 24 ліпеня 1624 году на скаргу пана Аляксандра Гедройця складзены судовы дэкрэт, паводле якога падданыя сяла Ро''ў''баўскага Палохачава пані Марушы з роду Стэцкіх Сурынавай, гвалтоўна наехаўшы на сяло Руда, забралі ў тамтэйшага [[дзяржаўца|дзяржаўцы]] коней і розныя рэчы<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176, 334</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году паведамляецца, што з 4 дымоў сяла Робаўшчыны Пятра Сурына за 6 пабораў атрымана па 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 604; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 394</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што Самуэль Стэцкі з 14 дымоў (×6 — ~84) сяла Робаўшчыны заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 7 злотых; адпаведна, з 10 дымоў (~60) сяла Палохачава Пятра Сурына выбрана 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 929, 931зв.</ref>. Паводле тарыфа «dwoiego» падымнага Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 17 дымоў (~102 жыхары) Палохачава Пятра Сурына выбіралася 17 злотых, а з 13 дымоў (~78) Ро''ў''баўшчыны Самуэля Стэцкага — 13 зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 881зв., 886зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 215-216, 233</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 3 дымы ў Палохачаве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492</ref>. Згаданы Палохачаў у тарыфах падымнага Оўруцкага павету 1711 і 1714 гадоў; у тарыфе 1734 году ўказана, што валодаў ім падстолі земскі, падстароста гродзкі оўруцкі Францішак Юзаф Стэцкі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 65, 74, 279</ref>. У 1754 годзе з 13 двароў (~78 жыхароў) сяла Палохачава ўдавы пані Стэцкай «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выплачваліся 2 злотыя і паўгроша, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 8 зл. і 2 гр. падымнага<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 177</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] j6pe8685ft27j6o8x2dz4dr49cdxnob 2697940 2697939 2026-10-28T23:54:05Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697940 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае як Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI — XVII стст. паселішча, стаўшы часткай маёнтку Робаўшчына, магло выступаць пад назвамі сяло Робаўскае, сяло Робаўскае Палохачаў. Пэўны час называліся і Робаўшчына, і Палохачаў, прыналежныя розным асобам. Вядомыя выпадкі, калі маёнтак аднаго й таго ўладальніка ў 1628 г. названы Робаўшчынай, а ў 1634 і 1640 г. Палохачавам. Урэшце тапонім Робаўшчына нібыта зьнік, а засталося сяло Палохачаў, якое існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на [[Палесьсе|Палесьсі]]. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}{{заўвага|Гэткага меркаваньня трымаўся ў 1551 г. князь Фрыдэрык (Сямён) Глебавіч Пронскі, ваявода кіеўскі, дзяржаўца чарнобыльскі, што вынікае зь ягоных словаў «... отъ славное памети небожъчика Володимера наданное и одъ иншихъ такъже вписане на тую церъковъ...».}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> і не пазьней 1394 году:[[Файл:Вараўцы паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.]]{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} [[Файл:Робаўшчына братоў Сурынаў у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у 1571 г.]] [[Файл:Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.jpg|значак|150пкс|Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.]] [[Файл:Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.]] У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай продка паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку адпраўлялася кадзь{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 452зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў/Робаўшчына таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.png|значак|150пкс|Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.]] [[Файл:Частка Брагінскіх добраў у рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Робаўшчына П. Сурына ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Палохачаў у люстрацыі 1683 г.]] Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 4 цяглых дымоў сяла Роба(ў)шчыны пана Гардзея Сурына (далей згаданы і Гарасім) у 1571 годзе было выбрана па 12 грошаў; яшчэ адзін дым належаў навасёлу і падаткам на працягу 4 гадоў не абкладаўся. У сяле Ро''ў''баўскім з 4 дымоў пані Станіслававай Сурынавай выбрана таксама па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 231-232, 238</ref>. З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзенага 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што з 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў сёлаў Р''э''баўшчыны і Гаўрылкаўцаў пана Гарасіма Сурына выбіралася па 15 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894; пар.: Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45 (тут памылкова — нібыта з 2 асядлых)</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі сумежных Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж ім, Рыгорам Пакалеўскім і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай. 24 ліпеня 1624 году на скаргу пана Аляксандра Гедройця складзены судовы дэкрэт, паводле якога падданыя сяла Ро''ў''баўскага Палохачава пані Марушы з роду Стэцкіх Сурынавай, гвалтоўна наехаўшы на сяло Руда, забралі ў тамтэйшага [[дзяржаўца|дзяржаўцы]] коней і розныя рэчы<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176, 334</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году паведамляецца, што з 4 дымоў сяла Робаўшчыны Пятра Сурына за 6 пабораў атрымана па 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 604; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 394</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што Самуэль Стэцкі з 14 дымоў (×6 — ~84) сяла Робаўшчыны заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 7 злотых; адпаведна, з 10 дымоў (~60) сяла Палохачава Пятра Сурына выбрана 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 929, 931зв.</ref>. Паводле тарыфа «dwoiego» падымнага Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 17 дымоў (~102 жыхары) Палохачава Пятра Сурына выбіралася 17 злотых, а з 13 дымоў (~78) Ро''ў''баўшчыны Самуэля Стэцкага — 13 зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 881зв., 886зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 215-216, 233</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 3 дымы ў Палохачаве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492</ref>. Згаданы Палохачаў у тарыфах падымнага Оўруцкага павету 1711 і 1714 гадоў; у тарыфе 1734 году ўказана, што валодаў ім падстолі земскі, падстароста гродзкі оўруцкі Францішак Юзаф Стэцкі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 65, 74, 279</ref>. У 1754 годзе з 13 двароў (~78 жыхароў) сяла Палохачава ўдавы пані Стэцкай «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выплачваліся 2 злотыя і паўгроша, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 8 зл. і 2 гр. падымнага<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 177</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] drey795rp3ui12gn9b25yd41yme26ni 2697960 2697940 2026-10-29T10:04:58Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697960 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае як Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI — XVII стст. паселішча, стаўшы часткай маёнтку Робаўшчына, магло выступаць пад назвамі сяло Робаўскае, сяло Робаўскае Палохачаў. Пэўны час называліся і Робаўшчына, і Палохачаў, прыналежныя розным асобам. Вядомыя выпадкі, калі маёнтак аднаго й таго ўладальніка ў 1628 г. названы Робаўшчынай, а ў 1634 і 1640 г. Палохачавам. Урэшце тапонім Робаўшчына нібыта зьнік, а засталося сяло Палохачаў, якое існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на [[Палесьсе|Палесьсі]]. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}{{заўвага|Гэткага меркаваньня трымаўся ў 1551 г. князь Фрыдэрык (Сямён) Глебавіч Пронскі, ваявода кіеўскі, дзяржаўца чарнобыльскі, што вынікае зь ягоных словаў «... отъ славное памети небожъчика Володимера наданное и одъ иншихъ такъже вписане на тую церъковъ...».}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> і не пазьней 1394 году:[[Файл:Вараўцы паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.]]{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} [[Файл:Робаўшчына братоў Сурынаў у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у 1571 г.]] [[Файл:Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.jpg|значак|150пкс|Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.]] [[Файл:Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.]] У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай продка паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку адпраўлялася кадзь{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 452зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў/Робаўшчына таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.png|значак|150пкс|Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.]] [[Файл:Частка Брагінскіх добраў у рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Робаўшчына П. Сурына ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Палохачаў у люстрацыі 1683 г.]] Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 4 цяглых дымоў сяла Роба(ў)шчыны пана Гардзея Сурына (далей згаданы і Гарасім) у 1571 годзе было выбрана па 12 грошаў; яшчэ адзін дым належаў навасёлу і падаткам на працягу 4 гадоў не абкладаўся. У сяле Ро''ў''баўскім з 4 дымоў пані Станіслававай Сурынавай выбрана таксама па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 231-232, 238</ref>. З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзенага 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што з 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў сёлаў Р''э''баўшчыны і Гаўрылкаўцаў пана Гарасіма Сурына выбіралася па 15 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894; пар.: Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45 (тут памылкова — нібыта з 2 асядлых)</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай. 24 ліпеня 1624 году на скаргу пана Аляксандра Гедройця складзены судовы дэкрэт, паводле якога падданыя сяла Ро''ў''баўскага Палохачава пані Марушы з роду Стэцкіх Сурынавай, гвалтоўна наехаўшы на сяло Руда, забралі ў тамтэйшага [[дзяржаўца|дзяржаўцы]] коней і розныя рэчы<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176, 334</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году паведамляецца, што з 4 дымоў сяла Робаўшчыны Пятра Сурына за 6 пабораў атрымана па 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 604; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 394</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што Самуэль Стэцкі з 14 дымоў (×6 — ~84) сяла Робаўшчыны заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 7 злотых; адпаведна, з 10 дымоў (~60) сяла Палохачава Пятра Сурына выбрана 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 929, 931зв.</ref>. Паводле тарыфа «dwoiego» падымнага Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 17 дымоў (~102 жыхары) Палохачава Пятра Сурына выбіралася 17 злотых, а з 13 дымоў (~78) Ро''ў''баўшчыны Самуэля Стэцкага — 13 зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 881зв., 886зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 215-216, 233</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 3 дымы ў Палохачаве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492</ref>. Згаданы Палохачаў у тарыфах падымнага Оўруцкага павету 1711 і 1714 гадоў; у тарыфе 1734 году ўказана, што валодаў ім падстолі земскі, падстароста гродзкі оўруцкі Францішак Юзаф Стэцкі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 65, 74, 279</ref>. У 1754 годзе з 13 двароў (~78 жыхароў) сяла Палохачава ўдавы пані Стэцкай «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выплачваліся 2 злотыя і паўгроша, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 8 зл. і 2 гр. падымнага<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 177</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] r36j5yt1237owbdolo68he2urn8ycmz 2697961 2697960 2026-10-29T10:12:20Z Дамінік 64057 2697961 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. [[Пакалеў]] == Назва == Згаданае як Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI — XVII стст. паселішча, стаўшы часткай маёнтку Робаўшчына, магло выступаць пад назвамі сяло Робаўскае, сяло Робаўскае Палохачаў. Пэўны час называліся і Робаўшчына, і Палохачаў, прыналежныя розным асобам. Вядомыя выпадкі, калі маёнтак аднаго й таго ўладальніка ў 1628 г. названы Робаўшчынай, а ў 1634 і 1640 г. Палохачавам. Урэшце тапонім Робаўшчына нібыта зьнік, а засталося сяло Палохачаў, якое існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на [[Палесьсе|Палесьсі]]. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}{{заўвага|Гэткага меркаваньня трымаўся ў 1551 г. князь Фрыдэрык (Сямён) Глебавіч Пронскі, ваявода кіеўскі, дзяржаўца чарнобыльскі, што вынікае зь ягоных словаў «... отъ славное памети небожъчика Володимера наданное и одъ иншихъ такъже вписане на тую церъковъ...».}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> і не пазьней 1394 году:[[Файл:Вараўцы паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.]]{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} [[Файл:Робаўшчына братоў Сурынаў у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у 1571 г.]] [[Файл:Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.jpg|значак|150пкс|Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.]] [[Файл:Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.]] У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай продка паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку адпраўлялася кадзь{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 452зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў/Робаўшчына таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.png|значак|150пкс|Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.]] [[Файл:Частка Брагінскіх добраў у рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Робаўшчына П. Сурына ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Палохачаў у люстрацыі 1683 г.]] Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 4 цяглых дымоў сяла Роба(ў)шчыны пана Гардзея Сурына (далей згаданы і Гарасім) у 1571 годзе было выбрана па 12 грошаў; яшчэ адзін дым належаў навасёлу і падаткам на працягу 4 гадоў не абкладаўся. У сяле Ро''ў''баўскім з 4 дымоў пані Станіслававай Сурынавай выбрана таксама па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 231-232, 238</ref>. З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзенага 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што з 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў сёлаў Р''э''баўшчыны і Гаўрылкаўцаў пана Гарасіма Сурына выбіралася па 15 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894; пар.: Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45 (тут памылкова — нібыта з 2 асядлых)</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай. 24 ліпеня 1624 году на скаргу пана Аляксандра Гедройця складзены судовы дэкрэт, паводле якога падданыя сяла Ро''ў''баўскага Палохачава пані Марушы з роду Стэцкіх Сурынавай, гвалтоўна наехаўшы на сяло Руда, забралі ў тамтэйшага [[дзяржаўца|дзяржаўцы]] коней і розныя рэчы<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176, 334</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году паведамляецца, што з 4 дымоў сяла Робаўшчыны Пятра Сурына за 6 пабораў атрымана па 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 604; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 394</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што Самуэль Стэцкі з 14 дымоў (×6 — ~84) сяла Робаўшчыны заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 7 злотых; адпаведна, з 10 дымоў (~60) сяла Палохачава Пятра Сурына выбрана 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 929, 931зв.</ref>. Паводле тарыфа «dwoiego» падымнага Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 17 дымоў (~102 жыхары) Палохачава Пятра Сурына выбіралася 17 злотых, а з 13 дымоў (~78) Ро''ў''баўшчыны Самуэля Стэцкага — 13 зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 881зв., 886зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 215-216, 233</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 3 дымы ў Палохачаве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492</ref>. Згаданы Палохачаў у тарыфах падымнага Оўруцкага павету 1711 і 1714 гадоў; у тарыфе 1734 году ўказана, што валодаў ім падстолі земскі, падстароста гродзкі оўруцкі Францішак Юзаф Стэцкі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 65, 74, 279</ref>. У 1754 годзе з 13 двароў (~78 жыхароў) сяла Палохачава ўдавы пані Стэцкай «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выплачваліся 2 злотыя і паўгроша, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 8 зл. і 2 гр. падымнага<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 177</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] czli552p8sn28uori0i577sjakjqpzu 2697967 2697961 2026-10-29T11:26:35Z Дамінік 64057 2697967 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Палохачаў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Палохачава |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 22 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 31 |Даўгата сэкундаў = 01 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пало́хачаў''' ({{мова-uk|Поло́хачів}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Назва == Згаданае як Палохачаў яшчэ ў XIV ст., у цэлым шэрагу крыніцаў XVI — XVII стст. паселішча, стаўшы часткай маёнтку Робаўшчына, магло выступаць пад назвамі сяло Робаўскае, сяло Робаўскае Палохачаў. Пэўны час называліся і Робаўшчына, і Палохачаў, прыналежныя розным асобам. Вядомыя выпадкі, калі маёнтак аднаго й таго ўладальніка ў 1628 г. названы Робаўшчынай, а ў 1634 і 1640 г. Палохачавам. Урэшце тапонім Робаўшчына нібыта зьнік, а засталося сяло Палохачаў, якое існуе і сёньня. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Найраней сяло Палохачаў названае ў грамаце князя Васіля Ўладзімеравіча, паводле У. Б. Антановіча, невядомага зь іншых крыніцаў сына кіеўскага князя [[Уладзімер Альгердавіч|Ўладзімера Альгердавіча]], што калісьці трымаў [[Оўруч|Оўруцкую]] воласьць, маючы свой удзел на [[Палесьсе|Палесьсі]]. Аднак, больш пераканаўчай выглядае вэрсія, згодна зь якой, чацьвёрты сын [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя літоўскага]] [[Альгерд]]а ад першага шлюбу зь віцебскай князёўнай Марыяй атрымаў пры нараджэньні княскае імя Ўладзімер і хроснае імя Васіль, у гонар князя [[Уладзімер Сьвятаславіч|Ўладзімера (Васіля) Сьвятаслававіча]]<ref>Православная энциклопедия (далей: ПЭ). — Москва, 2004. T. VIII. С. 688</ref>. Інакш кажучы, падараваньне царкве сьвятога Васіля Вялікага ў Оўручы зроблена самым Уладзімерам Альгердавічам{{заўвага|У інтэрпрэтацыі аўтара «Православной энциклопедии» расейскага гісторыка А. В. Кузьміна, падараваньне зьвязваецца зь імям князя кіеўскага (канец XIII або пачатак XIV ст.) і пуціўльскага Ўладзімера Іванавіча. Самую ж грамату выдаў нібыта яго сын пуціўльскі князь Васіль<ref>ПЭ. – Москва, 2008. T. XIX. С. 349 – 350</ref>. Апошні, аднак, быў сынам пуціўльскага і оўруцкага князя Андрэя, брата Ўладзімера<ref>Зотов Р. В. О черниговских князьях по Любецкому синодику и о Черниговском княжестве в татарское время. — С.-Петербург, 1892. С. 115</ref>. Імя Андрэя ў якой бы ня ёсьць форме ў дакумэнце адсутнае. Таму ўдзел у справе кагосьці з князёў Рурыкавічаў, як і запіс на царкву мядовай даніны раней, чым у Кіеве зьявіўся Ўладзімер Альгердавіч, выглядае пакуль непраўдападобна. Як бы адшукалася іншая крыніца...}}{{заўвага|Гэткага меркаваньня трымаўся ў 1551 г. князь Фрыдэрык (Сямён) Глебавіч Пронскі, ваявода кіеўскі, дзяржаўца чарнобыльскі, што вынікае зь ягоных словаў «... отъ славное памети небожъчика Володимера наданное и одъ иншихъ такъже вписане на тую церъковъ...».}}<ref>Грамоты великих князей литовских с 1390 по 1569 год, собранные и изданные под редакцией Владимира Антоновича и Константина Козловского. — Киев: Университетская типография, 1868. № 37</ref> і не пазьней 1394 году:[[Файл:Вараўцы паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у люстрацыі 1552 г.]]{{пачатак цытаты}}''мы Василей Володымеровичъ, князь, придали есмо на церковъ Светого Великого Василъя мурованого, въ мЂсте Овручу, подъ селомъ [[Мухаеды|Имухоедовскимъ]], островъ Тростеницу, обрубный, и зъ оного идетъ десятъ ведеръ меду, и даватъ маютъ у Полохачове зъ земли Петниское чотыри ведръ меду, а y [[Вербавічы|Вербковичахъ]] — ведро меду, у [[Гажын|Гажине]] — ведро меду, у [[Паўловічы (зьніклае паселішча)|Павъловичахъ]] — полъведра меду, у [[Вуглы (Нараўлянскі раён)|Вуглохъ]] — ведъро меду, съ тыхъ селъ уси маютъ давати не задержуваючи настоятелемъ тое церкви на Покърову Святую въ осень…''{{канец цытаты}} [[Файл:Робаўшчына братоў Сурынаў у 1571 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына паноў Сурынаў у 1571 г.]] [[Файл:Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.jpg|значак|150пкс|Сяло Робаўскае пані Станіслававай Сурынавай.]] [[Файл:Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.jpg|значак|зьлева|150пкс|Робаўшчына Гарасіма Сурына. 1581 г.]] У люстрацыі Оўруцкага замку 1552 года{{заўвага|У. Б. Антановіч, укладальнік адпаведнага тому дакумэнтаў, датаваў яе 1545 годам. Але апісаньні іншых «украинных замков» — Мазырскага, Чарнобыльскага, Асьцёрскага, Віньніцкага, Чаркаскага — пазначаныя 1552 г. І для Оўруцкага гэты год цалкам прыймальны, бо Іосіф Халецкі тады заставаўся дзяржаўцам, а люстрацыя праведзеная пры ім.}} засьведчана, што сяло Робаўшчына было выслугай продка паноў Станіслава і Няміра Сурынавічаў; з 1 службы{{Заўвага|Службу складалі 2 двары і болей.|}} людзей да замку адпраўлялася кадзь{{заўвага|Адзінка вымярэньня аб'ёму; у розных мясцовасьцях кадзь прыраўнівалася да 3-10 пудоў, 3-4 ушатаў, 2-4 мядніц і г. д.}} мядовай даніны<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 452зв.; Архив Юго-Западной России (Архив ЮЗР). Ч. 4. Т. І. Акты о происхождении шляхетских родов в Юго-Западной России. — Киев, 1867. С. 35, 45</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Палохачаў/Робаўшчына таксама) было далучанае да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.png|значак|150пкс|Сяло Робаўскае Палохачаў. 1624 г.]] [[Файл:Частка Брагінскіх добраў у рэестры 1628 г.jpg|значак|зьлева|150px|Робаўшчына П. Сурына ў рэестры 1628 г.]] [[Файл:Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Робаўшчына С. Стэцкага ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.jpg|значак|150пкс|Палохачаў П. Сурына ў рэестры 1634 г.]] [[Файл:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Палохачаў у люстрацыі 1683 г.]] Згодна з рэестрам [[падымнае|падымшчыны]], ухваленым на Люблінскім сойме 1569 году, з 4 цяглых дымоў сяла Роба(ў)шчыны пана Гардзея Сурына (далей згаданы і Гарасім) у 1571 годзе было выбрана па 12 грошаў; яшчэ адзін дым належаў навасёлу і падаткам на працягу 4 гадоў не абкладаўся. У сяле Ро''ў''баўскім з 4 дымоў пані Станіслававай Сурынавай выбрана таксама па 12 гр.<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 231-232, 238</ref>. З падатковага рэестру Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзенага 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, вынікае, што з 4 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў сёлаў Р''э''баўшчыны і Гаўрылкаўцаў пана Гарасіма Сурына выбіралася па 15 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894; пар.: Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45 (тут памылкова — нібыта з 2 асядлых)</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай. 24 ліпеня 1624 году на скаргу пана Аляксандра Гедройця складзены судовы дэкрэт, паводле якога падданыя сяла Ро''ў''баўскага Палохачава пані Марушы з роду Стэцкіх Сурынавай, гвалтоўна наехаўшы на сяло Руда, забралі ў тамтэйшага [[дзяржаўца|дзяржаўцы]] коней і розныя рэчы<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176, 334</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскага ваяводзтва 1628 году паведамляецца, што з 4 дымоў сяла Робаўшчыны Пятра Сурына за 6 пабораў атрымана па 3 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 604; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 394</ref>. У дакумэнце пад назвай «Regestr wybirania podymnego jednego w powiecie Owruckim w roku... 1634» зазначана, што Самуэль Стэцкі з 14 дымоў (×6 — ~84) сяла Робаўшчыны заплаціў, як і належала, па 15 грошаў з дыму, г. зн. усяго 7 злотых; адпаведна, з 10 дымоў (~60) сяла Палохачава Пятра Сурына выбрана 5 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 929, 931зв.</ref>. Паводле тарыфа «dwoiego» падымнага Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, з 17 дымоў (~102 жыхары) Палохачава Пятра Сурына выбіралася 17 злотых, а з 13 дымоў (~78) Ро''ў''баўшчыны Самуэля Стэцкага — 13 зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 9. А. 881зв., 886зв.; Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 215-216, 233</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 3 дымы ў Палохачаве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492</ref>. Згаданы Палохачаў у тарыфах падымнага Оўруцкага павету 1711 і 1714 гадоў; у тарыфе 1734 году ўказана, што валодаў ім падстолі земскі, падстароста гродзкі оўруцкі Францішак Юзаф Стэцкі<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 65, 74, 279</ref>. У 1754 годзе з 13 двароў (~78 жыхароў) сяла Палохачава ўдавы пані Стэцкай «do grodu»{{заўвага|Да Оўруцкага замку.}} выплачваліся 2 злотыя і паўгроша, «na milicję»{{заўвага|Пераважна на барацьбу супраць гайдамакаў.}} 8 зл. і 2 гр. падымнага<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 177</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIV стагодзьдзі]] rhhl6cipnaa2hdlxmnwjew5jisjtwb5 0 304410 2697926 2697843 2026-10-28T17:10:41Z Ліцьвін 847 артаграфія 2697926 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Вуліца Менску |назва = Ульянаўская |былыя назвы = Гарбарная, Ільлінская |год заснаваньня вуліцы = |статус = |фота = Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (21).jpg |подпіс = Менск, вуліца Ульянаўская |раён1 = Ленінскі |раён2 = |гістарычны раён = [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]] |даўжыня = |мэтро = [[Плошча Леніна (станцыя мэтро, Менск)|Плошча Леніна]], [[Вакзальная (станцыя мэтро, Менск)|Вакзальная]] |аўтобус = |тралейбус = |трамвай = |індэкс = |на мапе = |Commons = Miensk, Harbarnaja }} '''Вуліца Ульянаўская''' (''гістарычная назва'' — '''Гарбарная''', '''Ільлінская''') — вуліца ў цэнтральнай частцы [[Менск]]у у [[Ленінскі раён (Менск)|Ленінскім]] раёне. Названа у гонар [[Уладзімер Ленін|Уладзімера Ільліча Леніна]] (сапраўднае прозьвішча — ''Ульянаў'')<ref>https://citydog.io/post/9-ulic-pereimenovat/</ref>. Пачынаецца ад скрыжаваньня з [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|вуліцай Чырвонаармейскай]], перасякае вуліцы [[Вуліца Энгельса (Менск)|Энгельса]], [[Вуліца Леніна (Менск)|Леніна]], праходзіць каля [[Плошча Аб’яднаных нацыяў (Менск)|плошчы Аб’яднаных нацыяў]], перасякае вуліцы [[Вуліца Кастрычніцкая (Менск)|Кастрычніцкую]], [[Вуліца Беларуская (Менск)|Беларускую]], [[Круглы завулак (Менск)|Круглы завулак]], [[Вуліца Сьвярдлова (Менск)|Сьвярдлова]] і заканчваецца на [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнай плошчы]]. Даўжыня — 1300 м. Нумарацыя дамоў — ад вуліцы [[Вуліца Чырвонаармейская (Менск)|Чырвонаармейскай]]. На Ульянаўскай вуліцы разьмешчаныя: [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], Менскае аддзяленьне Беларускае чыгункі, будынкі Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэту, 3-й гарадской клінічнай лякарні імя Я. У. Клумава і 6-й паліклінікі г. Менска. == Гісторыя == На пачатку XIX стагодзьдзя гэтая тэрыторыя знаходзілася за [[Земляны Вал|гарадскім земляным валам]]. Тут стаялі асобныя сядзібы і дамы, а ля сучаснага моста да вуліцы [[Вуліца Кастрычніцкая (Менск)|Кастрычніцкай]] цераз раку Сьвіслач працаваў вадзяны млын. На поўдзень разьмяшчалася працоўнае прадмесьце [[Ляхаўка (Менск)|Ляхаўка]] з драўлянай забудовай і прадпрыемствамі. У 1922 годзе вуліцу перайменавалі ва Ульянаўскую. Сучасны напрамак вуліца атрымала ў 1937 годзе. Тады знеслі старыя драўляныя пабудовы ў раёне вакзала і праклалі трамвайную лінію. У склад вуліцы ўвайшоў участак былой Гарбарнай вуліцы (звязанай са скурным рамяством - гарбарствам). Сучаснае архітэктурнае аблічча вуліца набыла ў пэрыяд аднаўленьня [[Менск]]у пасьля [[Нямецка-савецкая вайна|Нямецка-савецкай вайны]]. У 1949–1953 гадах пры рэканструкцыі [[Прывакзальная плошча (Менск)|Прывакзальнае плошчы]] і цэнтральных магістраляў тут узвялі новыя капітальныя будынкі<ref>https://www.facebook.com/groups/minsk.interesting/posts/1087966676262065/</ref>. == Галерэя == <gallery caption=" Гістарычныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (1927).jpg|Менск, прадмесьце Ляхаўка, былая гарбарня Суціна, 1927 г. Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (1931).jpg|Менск, Ляхаўка, гарбары за працай, гарбарня Суціна, 1931 г. Miensk, Lachaŭka, Sucin. Менск, Ляхаўка, Суцін (13.08.1932).jpg|Менск, Ляхаўка, нацыялізаваная гарбарня Суціна, (13.08.1932) Miensk, Lachaŭskaja-Śvisłač. Менск, Ляхаўская-Сьвіслач (3.07.1941).jpg|Менск, Ляхаўская (Кастрычніцкая)-Гарбарная (Ульянаўская), узарваны мост цераз Сьвіслач, (3.07.1941) Miensk, Lachaŭka, Franciškanskaja-Harbarnaja. Менск, Ляхаўка, Францішканская-Гарбарная (1922-41).jpg|Скрыжаваньне былой Гарбарнай з Францішканскай (Леніна), 1922-41 гг. </gallery> <gallery caption=" Сучасныя здымкі" widths=150 heights=150 class="left"> Ulyanauskaya Street, Minsk.jpg|Пачатак вуліцы Ульянаўскай ад Чырвонаармейскай Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (13).jpg|Скрыжаваньне з Беларускай вуліцай Мінск. вул.Ульянаўская, 25 (01).jpg|Старая камяніца па Ульянаўскай, 25 Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (09).jpg|Старая камяніца па Ульянаўскай Мінск. Вуліца Ульянаўская (кастрычнік 2018) (06).jpg|Стары драўляны будынак па Ульянаўскай Sviardlova street (Minsk) p11.jpg|Скрыжаваньне Ульянаўскай са Сьярдлова Трамвай № 2 Вул. Ульянаўская (05).jpg|Трамвай № 2 па Ульянаўскай Конференция "Нарочь-ГИС-2014" - panoramio (8).jpg|Канец вуліцы Ульянаўскай ля Прывакзальнае плошчы </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вуліцы Менску}} [[Катэгорыя:Вуліцы Менску]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Менск)]] [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Менск)]] tjy1za2zk0tjdrhtjuicbau7bx2ugks 0 304421 2697931 2697902 2026-10-28T19:06:34Z Ліцьвін 847 артаграфія 2697931 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Старына}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Старына |Лацінка = Staryna |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Старыны |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 32 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808071 |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 48 |Шырата сэкундаў = 13 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 02 |Даўгата сэкундаў = 55 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Старына́'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 434</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. == Гісторыя== Згодна з перапісам, у 1897 годзе ў Старыне пражывала 480 чалавек. Тады населены пункт адносіўся да ''Ігуменскага павету'' ''Сьмілавіцкай воласьці''. У пачатку [[XX стагодзьдзе|XX стагоддзя]] насельніцтва вёскі налічвала 126 жыхароў, тут працавала школа царкоўнай граматы на 30 вучняў. Пасьля 1917 году ў Старыне была адкрытая працоўная школа 1-й ступені на 45 вучняў. У 1930 праведзеная калектывізацыя. У часы Вялікай Айчыннай вайны многія вяскоўцы загінулі ў баях зь нямецка-фашысцкімі акупантамі. У 1977 годзе да вёскі далучаны хутар ''Падкрыжжа''<ref>[https://smolevichi-24.by/25052025/4-rebenka-12-vzroslyh-i-8-pensionerov-kak-zhivet-malonaselennaya-derevushka-v-drachkovskom-selsovete/ Газэта «Край смалявіцкі».]{{Ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Samsonaŭka}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] 4dybgc3qydfiipbr3os9ppiftstryag 0 304422 2697910 2026-10-28T13:12:39Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Населены пункт/Беларусь |Назва = Узбарогі |Лацінка = Uzbarohi |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Узбарогаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата зас...“ 2697910 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Узбарогі |Лацінка = Uzbarohi |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Узбарогаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 43 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 222224<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B8 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808091 |Выява = Uzbarohi (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 11 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = 00 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Узбаро́гі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Вёска разьмешчана на рацэ [[Волма (басэйн Дняпра)|Волма]]. Да 16 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Паводле перапісу [[1897]] года гэта засьценак Збарогі ў 8 двароў і 59 жыхароў. У пачатку [[20 стагодзьдзе|ХХ стагодзьдзя]] вёска адносілася да ''Смалявіцкай воласьці'' ''Ігуменскага павету'' [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. У [[1917]] годзе тут знаходзіцца 9 двароў у якіх жыве 48 жыхароў. З [[Люты|лютага]] да [[Сьнежань|сьнежня]] [[1918]] года Збарогі акупіраваны войскамі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]], а са жніўня [[1919]] года да [[Ліпень|ліпеня]] [[1920]] года войскамі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 20 жніўня [[1924]] года вёска знаходзіцца ў складзе Смілавіцкага раёна Менскай акругі, з 8 ліпеня [[1931]] года ў складзе Смалявіцкага раёна Менскай акругі, а з 20 лютага [[1938]] года ў складзе Смалявіцкага раёна Менскай вобласьці. У [[1926]] годзе ў Збарогах жыве 59 жыхароў (10 двароў). Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]], з чэрвеня [[1941]] да 3 ліпеня [[1944]] года вёска была акупіравана войсками [[Нацысцкая Нямеччына|Германіі]]. Паводле перапісу [[1959]] года тут жыве 91 жыхар. У [[1988]] годзе ў Збарогах жыве 50 жыхароў (у 25 гаспадарках), а ў [[1996]] годзе 5 жыхароў (у 4 гаспадарках)<ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі А. Лакоткі. С. 509</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Uzbarohi}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] gbhqn95ahj6f2rh6uix5coxvplv9w36 2697913 2697910 2026-10-28T13:19:00Z Jim 415 2697913 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Узбарогі |Лацінка = Uzbarohi |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Узбарогаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 43 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 222224<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B8 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808091 |Выява = Uzbarohi (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 11 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = 00 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Узбаро́гі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Вёска разьмешчана на рацэ [[Волма (басэйн Дняпра)|Волма]]. == Гісторыя == Паводле перапісу [[1897]] года гэта засьценак Збарогі ў 8 двароў і 59 жыхароў. У пачатку [[20 стагодзьдзе|ХХ стагодзьдзя]] вёска адносілася да ''Смалявіцкай воласьці'' ''Ігуменскага павету'' [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. У [[1917]] годзе тут знаходзіцца 9 двароў у якіх жыве 48 жыхароў. З [[Люты|лютага]] да [[Сьнежань|сьнежня]] [[1918]] года Збарогі акупіраваны войскамі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]], а са жніўня [[1919]] года да [[Ліпень|ліпеня]] [[1920]] года войскамі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 20 жніўня [[1924]] года вёска знаходзіцца ў складзе Смілавіцкага раёна Менскай акругі, з 8 ліпеня [[1931]] года ў складзе Смалявіцкага раёна Менскай акругі, а з 20 лютага [[1938]] года ў складзе Смалявіцкага раёна Менскай вобласьці. У [[1926]] годзе ў Збарогах жыве 59 жыхароў (10 двароў). Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]], з чэрвеня [[1941]] да 3 ліпеня [[1944]] года вёска была акупіравана войсками [[Нацысцкая Нямеччына|Германіі]]. Паводле перапісу [[1959]] года тут жыве 91 жыхар. У [[1988]] годзе ў Збарогах жыве 50 жыхароў (у 25 гаспадарках), а ў [[1996]] годзе 5 жыхароў (у 4 гаспадарках)<ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі А. Лакоткі. С. 509</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Uzbarohi}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] jgbmxm6qgs0vvt1k5aj6smeqj11sqes 2697914 2697913 2026-10-28T13:22:33Z Jim 415 2697914 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Узбарогі |Лацінка = Uzbarohi |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Узбарогаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 43 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 222224<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B8 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808091 |Выява = Uzbarohi (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 11 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = 00 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Узбаро́гі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Вёска разьмешчана на рацэ [[Волма (басэйн Дняпра)|Волма]]. == Гісторыя == Паводле перапісу [[1897]] года гэта засьценак Збарогі ў 8 двароў і 59 жыхароў. У пачатку [[20 стагодзьдзе|ХХ стагодзьдзя]] вёска адносілася да ''Смалявіцкай воласьці'' ''Ігуменскага павету'' [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. У [[1917]] годзе тут знаходзіцца 9 двароў у якіх жыве 48 жыхароў. З [[Люты|лютага]] да [[Сьнежань|сьнежня]] [[1918]] года Збарогі акупіраваны войскамі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]], а са жніўня [[1919]] года да [[Ліпень|ліпеня]] [[1920]] года войскамі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 20 жніўня [[1924]] года вёска знаходзіцца ў складзе Смілавіцкага раёна Менскай акругі, з 8 ліпеня [[1931]] года ў складзе Смалявіцкага раёна Менскай акругі, а з 20 лютага [[1938]] года ў складзе Смалявіцкага раёна Менскай вобласьці. У [[1926]] годзе ў Збарогах жыве 59 жыхароў (10 двароў). Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]], з чэрвеня [[1941]] да 3 ліпеня [[1944]] года вёска была акупіравана войсками [[Нацысцкая Нямеччына|Германіі]]. Паводле перапісу [[1959]] года тут жыве 91 жыхар. У [[1988]] годзе ў Збарогах жыве 50 жыхароў (у 25 гаспадарках), а ў [[1996]] годзе 5 жыхароў (у 4 гаспадарках)<ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 509</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Uzbarohi}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] 18uwuszlzae6w25iiiesfglhi9iae9x 2697915 2697914 2026-10-28T13:23:01Z Jim 415 правапіс 2697915 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Узбарогі |Лацінка = Uzbarohi |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Узбарогаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 43 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 222224<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B8 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808091 |Выява = Uzbarohi (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 11 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = 00 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Узбаро́гі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Вёска разьмешчана на рацэ [[Волма (басэйн Дняпра)|Волма]]. == Гісторыя == Паводле перапісу [[1897]] года гэта засьценак Збарогі ў 8 двароў і 59 жыхароў. У пачатку [[20 стагодзьдзе|ХХ стагодзьдзя]] вёска адносілася да ''Смалявіцкай воласьці'' ''Ігуменскага павету'' [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. У [[1917]] годзе тут знаходзіцца 9 двароў у якіх жыве 48 жыхароў. З [[Люты|лютага]] да [[Сьнежань|сьнежня]] [[1918]] года Збарогі акупіраваны войскамі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]], а са жніўня [[1919]] года да [[Ліпень|ліпеня]] [[1920]] года войскамі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 20 жніўня [[1924]] года вёска знаходзіцца ў складзе Смілавіцкага раёна Менскай акругі, з 8 ліпеня [[1931]] года ў складзе Смалявіцкага раёна Менскай акругі, а з 20 лютага [[1938]] года ў складзе Смалявіцкага раёна Менскай вобласьці. У [[1926]] годзе ў Збарогах жыве 59 жыхароў (10 двароў). Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]], з чэрвеня [[1941]] да 3 ліпеня [[1944]] года вёска была акупіравана войсками [[Нацысцкая Нямеччына|Германіі]]. Паводле перапісу [[1959]] года тут жыве 91 жыхар. У [[1988]] годзе ў Збарогах жыве 50 жыхароў (у 25 гаспадарках), а ў [[1996]] годзе 5 жыхароў (у 4 гаспадарках)<ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 509</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Uzbarohi}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] ita5tdz4o44yghml28hpw6ijbuzsu39 2697930 2697915 2026-10-28T19:05:05Z Ліцьвін 847 артаграфія, стыль 2697930 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Узбарогі |Лацінка = Uzbarohi |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Узбарогаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 43 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 222224<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B8 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808091 |Выява = Uzbarohi (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 11 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = 00 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Узбаро́гі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Вёска разьмешчаная на рацэ [[Волма (басэйн Дняпра)|Волма]]. == Гісторыя == Паводле перапісу 1897 году гэта засьценак Збарогі ў 8 двароў і 59 жыхароў. У пачатку [[20 стагодзьдзе|ХХ стагодзьдзя]] вёска адносілася да ''Смалявіцкай воласьці'' ''Ігуменскага павету'' [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. У 1917 годзе тут знаходзіцца 9 двароў у якіх жыве 48 жыхароў. З [[Люты|лютага]] да [[Сьнежань|сьнежня]] 1918 году Збарогі акупіраваны войскамі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]], а з жніўня 1919 году да [[Ліпень|ліпеня]] 1920 году войскамі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 20 жніўня 1924 году вёска знаходзіцца ў складзе Смілавіцкага раёна Менскай акругі, з 8 ліпеня 1931 году ў складзе Смалявіцкага раёна Менскай акругі, а з 20 лютага 1938 году ў складзе Смалявіцкага раёна Менскай вобласьці. У 1926 годзе ў Збарогах жыве 59 жыхароў (10 двароў). Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]], з чэрвеня 1941 да 3 ліпеня 1944 году вёска была акупіравана войсками [[Нацысцкая Нямеччына|Нямеччынs]]. Паводле перапісу 1959 году тут жыве 91 жыхар. У 1988 годзе ў Збарогах жыве 50 жыхароў (у 25 гаспадарках), а ў 1996 годзе 5 жыхароў (у 4 гаспадарках)<ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 509</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Uzbarohi}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] 9hqz9575trw93ts9gihf4aqfkajp2qf 2697946 2697930 2026-10-29T07:19:37Z Jim 415 артаграфія 2697946 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Узбарогі |Лацінка = Uzbarohi |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Узбарогаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 43 |Год падліку колькасьці = 2019 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 222224<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B8 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808091 |Выява = Uzbarohi (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 11 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = 00 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Узбаро́гі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Вёска разьмешчаная на рацэ [[Волма (басэйн Дняпра)|Волма]]. == Гісторыя == Паводле перапісу 1897 году гэта засьценак Збарогі ў 8 двароў і 59 жыхароў. У пачатку [[20 стагодзьдзе|ХХ стагодзьдзя]] вёска адносілася да ''Смалявіцкай воласьці'' ''Ігуменскага павету'' [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. У 1917 годзе тут знаходзіцца 9 двароў у якіх жыве 48 жыхароў. З [[Люты|лютага]] да [[Сьнежань|сьнежня]] 1918 году Збарогі акупіраваны войскамі [[Нямецкая імпэрыя|Нямецкай імпэрыі]], а з жніўня 1919 году да [[Ліпень|ліпеня]] 1920 году войскамі [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 20 жніўня 1924 году вёска знаходзіцца ў складзе Смілавіцкага раёна Менскай акругі, з 8 ліпеня 1931 году ў складзе Смалявіцкага раёна Менскай акругі, а з 20 лютага 1938 году ў складзе Смалявіцкага раёна Менскай вобласьці. У 1926 годзе ў Збарогах жыве 59 жыхароў (10 двароў). Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьветнай вайны]], з чэрвеня 1941 да 3 ліпеня 1944 году вёска была акупіравана войсками [[Нацысцкая Нямеччына|Нямеччыны]]. Паводле перапісу 1959 году тут жыве 91 жыхар. У 1988 годзе ў Збарогах жыве 50 жыхароў (у 25 гаспадарках), а ў 1996 годзе 5 жыхароў (у 4 гаспадарках)<ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 509</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Uzbarohi}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] 4x85o4csjnvythwohi4efe3dex7aiwx 0 304423 2697911 2026-10-28T13:13:06Z ~2026-57197-24 100884 /* */ 2697911 wikitext text/x-wiki '''Паркоўка''' — гэта дзеянне, пры якім транспартны сродак спыняецца і выходзіць з руху, звычайна пакідаючы яго пустым. Паркоўка на адным або абодвух баках дарогі часта дазволена, хоць часам з абмежаваннямі. У некаторых будынках ёсць парковачныя месцы для іх карыстання. Краіны і мясцовыя органы ўлады маюць правілы праектавання і выкарыстання парковачных месцаў. q69o57wqdm3p33ceko8tvupngu4sqv1 2697912 2697911 2026-10-28T13:16:16Z ~2026-57197-24 100884 2697912 wikitext text/x-wiki [[Файл:Parking.in.rome.arp.jpg|значак|Паркоўка]] '''Паркоўка''' — гэта дзеянне, пры якім транспартны сродак спыняецца і выходзіць з руху, звычайна пакідаючы яго пустым. Паркоўка на адным або абодвух баках дарогі часта дазволена, хоць часам з абмежаваннямі. У некаторых будынках ёсць парковачныя месцы для іх карыстання. Краіны і мясцовыя органы ўлады маюць правілы праектавання і выкарыстання парковачных месцаў. dtgreds9vf5zv4yq73jhqu1utclwl3o 2697916 2697912 2026-10-28T13:28:50Z ~2026-57197-24 100884 2697916 wikitext text/x-wiki [[Файл:Front parking cars.jpg|значак|Паркоўка]] '''Паркоўка''' — гэта дзеянне, пры якім транспартны сродак спыняецца і выходзіць з руху, звычайна пакідаючы яго пустым. Паркоўка на адным або абодвух баках дарогі часта дазволена, хоць часам з абмежаваннямі. У некаторых будынках ёсць парковачныя месцы для іх карыстання. Краіны і мясцовыя органы ўлады маюць правілы праектавання і выкарыстання парковачных месцаў. qyqaymkxb8x4c14v5uw9gj1ogre2dtp 2697917 2697916 2026-10-28T13:30:11Z ~2026-57197-24 100884 /* */ 2697917 wikitext text/x-wiki [[Файл:Parking.in.rome.arp.jpg|значак|Паркоўка]] '''Паркоўка''' — гэта дзеянне, пры якім транспартны сродак спыняецца і выходзіць з руху, звычайна пакідаючы яго пустым. Паркоўка на адным або абодвух баках дарогі часта дазволена, хоць часам з абмежаваннямі. У некаторых будынках ёсць парковачныя месцы для іх карыстання. Краіны і мясцовыя органы ўлады маюць правілы праектавання і выкарыстання парковачных месцаў. dtgreds9vf5zv4yq73jhqu1utclwl3o 10 304424 2697920 2026-10-28T14:28:43Z Dymitr 10914 пачатак 2697920 wikitext text/x-wiki {{ref-мова|гіндзі|||мовай гіндзі|}}<noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Мовы для спасылак|hi]] </noinclude> 3t5q38uqq1u5c11wlxkxip6byn5lq48 0 304425 2697927 2026-10-28T17:13:20Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Pune?oldid=1381768834 2697927 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Пунэ |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Пунэ |Назва на мове краіны = पुणे |Код мовы назвы краіны = mr |Краіна = Індыя |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Штат |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Магараштра]] |Шырата паўшар’е = |Шырата градусаў = 18 |Шырата хвілінаў = 31 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата паўшар’е = |Даўгата градусаў = 73 |Даўгата хвілінаў = 51 |Даўгата сэкундаў = 19 }} '''Пунэ́''' ({{мова-mr|पुणे}}) — места ў [[Індыя|Індыі]]. Месьціцца ў штаце [[Магараштра]] на [[Дэканскае пласкагор’е|Дэканскім пласкагор’і]] ў Заходняй Індыі. Паводле агульнай плошчы тэрыторыі, якая знаходзіцца пад юрысдыкцыяй места, Пунэ ёсьць найбуйнейшым горадам Магараштры і займае 516,18 км²<ref>{{навіна|аўтар=Jaiswal, Priya|спасылка=https://www.indiatvnews.com/news/india/pune-become-biggest-city-maharashtra-mumbai-no-more-largest-city-pune-7th-big-city-in-india-715993|загаловак=Pune bigger than Mumbai! Largest city in Maharashtra and 7th in India|выдавец=India TV News|дата публікацыі=01.07.2021}}</ref>. Аднак паводле колькасьці насельніцтва ён значна саступае [[Мумбаі]] і займае другое месца ў штаце. Пунэ ўважаецца за адзін з найбуйнейшых цэнтраў інфармацыйных тэхналёгіяў Індыі<ref>{{артыкул|аўтар=Kanhere, G.K.|загаловак=Planning for the Pune Region|выданьне=Architecture Plus Design|том=10|нумар=6|старонкі=60|год=1993}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Joshi, S.R.|загаловак=Mass media and cultural identity: Issues of ethnic co-existence in India|выданьне=Asian Journal of Communication|том=6|нумар=1|старонкі=124—139|год=01.1996|DOI=10.1080/01292989609364736}}</ref>. Горад таксама ўваходзіць у лік найважнейшых цэнтраў аўтамабільнай прамысловасьці і агулам вытворчасьці ў краіне. Пунэ часта называюць «Оксфардам Усходу» дзякуючы вялікай колькасьці адукацыйных установаў<ref>{{артыкул|аўтар=Shyam, Sarath|загаловак=<nowiki>Rediscovering The Oxford Of The East|выданьне=The Higher Education Review|нумар=November 2016|год=11.2016}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://archive.indianexpress.com/news/the--oxford-of-the-east--goes-west/375464/|загаловак=The 'Oxford of the East' goes West|выдавец=The Indian Express|копія=https://web.archive.org/web/20170424012924/http://archive.indianexpress.com/news/the--oxford-of-the-east--goes-west/375464|дата копіі=24.04.2017}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=http://www.hindustantimes.com/education/truly-the-oxford-of-the-east/story-C4tkUn6c6BWOtxvRuUF1TO.html|загаловак=Truly the Oxford of the East|выдавец=Hindustan Times|копія=https://web.archive.org/web/20170202032614/http://www.hindustantimes.com/education/truly-the-oxford-of-the-east/story-C4tkUn6c6BWOtxvRuUF1TO.html|дата копіі=02.02.2017}}</ref>. Акрамя таго, горад неаднаразова займаў першыя месцы ў рэйтынгах як «найбольш прыдатны для жыцьця горад Індыі»<ref>{{навіна|спасылка=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/pune-ranked-no-1-city-in-country-in-ease-of-living-rankings/articleshow/65394696.cms|загаловак=Pune is also ranked No. 1 city in country several times in 'Ease of Living' ranking|выдавец=the Times of India|дата публікацыі=14.08.2018|копія=https://web.archive.org/web/20181013163821/https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/pune-ranked-no-1-city-in-country-in-ease-of-living-rankings/articleshow/65394696.cms|дата копіі=13.10.2018}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.indiatravelblog.com/resources/6547-pune-city-cultural-and-educational-capital-of-maharashtra|загаловак=Pune City – Cultural And Educational Capital of Maharashtra|дата публікацыі=29.06.2021|копія=https://web.archive.org/web/20210731091809/https://www.indiatravelblog.com/resources/6547-pune-city-cultural-and-educational-capital-of-maharashtra|дата копіі=31.07.2021}}</ref>. == Гісторыя == З IX стагодзьдзя і да 1327 году Пунэ ўваходзіла ў склад уладаньняў дынастыі [[Ядавы|Ядаваў]] з [[Дэвагіры]]. Да канца XVII стагодзьдзя быў пад уладай розных мусульманскіх султанатаў<ref>{{кніга|аўтар=Gadgil, D. R.|спасылка=https://books.google.com/books?id=iVU_PgAACAAJ|загаловак=Poona A Socio-Economic Survey Part I|месца=Pune, India|выдавецтва=Gokhale Institute of Politics and Economics}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Kantak, M. R.|загаловак=Urbanization of Pune: How Its Ground Was Prepared|выданьне=Bulletin of the Deccan College Research Institute|том=51/52|старонкі=489—495|год=1991}}</ref>. У 1636 годзе горад быў зруйнаваны Мурарам Джагдэо, вайскавод з суперніцкай дынастыі [[Адыль-Шагі]]. Па вайне паміж маголамі і нізам-шагамі з палітычных меркаваньняў Шагаджы перайшоў на службу да Адыль-Шагі і вярнуў сабе Пунэ. Цягам астатняй часткі XVII стагодзьдзя Пунэ неаднаразова пераходзіла з рук у рукі паміж [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў|Імпэрыяй Вялікіх Маголаў]] і маратгамі. Разумеючы вайсковае значэньне гораду, магольскі палкаводзец [[Шайста-Хан]], а пазьней і імпэратар [[Аўрангзэб]], спрыялі разьвіцьцю тэрыторыяў вакол Пунэ<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.punediary.com/html/peths.html|загаловак=Punediary|выдавецтва=Punediary|дата доступу=15.01.2011|копія=https://web.archive.org/web/20110605140007/http://www.punediary.com/html/peths.html|дата копіі=05.06.2011}}</ref>. У чэрвені 1670 году, за чатыры месяцы да бітвы пры Сынгагадзе, Пунэ зноў была занятая маратгамі і з таго часу заставалася пад іхнім кантролем. [[Файл:A Street in Budhwar Peth - Poona.jpg|значак|зьлева|Стары фатаздымак з выявай адной з вуліцаў Пунэ.]] У 1720 годзе [[Баджы Рао I]] быў прызначаны пэшвам [[Маратга|Імпэрыі маратгаў]]<ref>{{кніга|аўтар=Jaswant Lal Mehta|спасылка=https://books.google.com/books?id=d1wUgKKzawoC|загаловак=Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813|выдавецтва=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-1-932705-54-6}}</ref>. Апека маратгаўскіх пэшваў спрыяла значнаму росту Пунэ. У горадзе былі пабудаваныя каля 250 храмаў і мастоў. Узьвядзеньне храмаў прывяло да таго, што ў гэты час рэлігійная дзейнасьць забясьпечвала каля 15 % эканомікі гораду<ref>{{артыкул|аўтар=Gokhale, Balkrishna Govind|загаловак=The Religious Complex in Eighteenth-Century Pune|выданьне=Journal of the American Oriental Society|том=105|нумар=4|старонкі=719—724|год=1985|DOI=10.2307/602730}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Kulthe, Bhagyashree|спасылка=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-shaniwarwada-was-centre-of-indian-politics-ninad-bedekar-1618983|загаловак=Shaniwarwada was centre of Indian politics: Ninad Bedekar|выдавец=DNA|дата публікацыі=29.11.2011|копія=https://web.archive.org/web/20130320015359/http://www.dnaindia.com/mumbai/report_shaniwarwada-was-centre-of-indian-politics-ninad-bedekar_1618983|дата копіі=20.03.2013}}</ref>. У 1802 годзе места было захопленае Яшвантрао Голкарам у хадзе бітвы пры Пунэ, што беспасярэдне прывяло да [[Другая ангельска-маратгаўская вайна|Другой ангельска-маратгаўскай вайны]] 1803—1805 гадоў. Панаваньне пэшваў скончылася ў 1818 годзе, калі пэшва [[Баджы Рао II]] быў разьбіты [[Брытанская Ост-Індзкая кампанія|Брытанскай Ост-Індзкай кампаніяй]]<ref>{{кніга|аўтар=M. S. Naravane|спасылка=https://books.google.com/books?id=bxsa3jtHoCEC&pg=PR7|загаловак=Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj|выдавецтва=APH Publishing|год=2006|старонкі=80–86|isbn=978-81-313-0034-3}}</ref>. Горад быў улучаны ў склад [[Бамбэйскае прэзыдэнцтва|Бамбэйскага прэзыдэнцтва]], а брытанцы пабудавалі на ўсход ад гораду вялікую вайсковую базу, якая цяпер выкарыстоўваецца індыйскай арміяй. Стары горад і тэрыторыя базы разьвіваліся паводле розных мадэляў, бо апошняя забудоўвалася пераважна ў эўрапейскім стылі дзеля задавальненьня патрэбаў брытанскага вайсковага кантынгента. Дзякуючы больш мяккаму клімату Пунэ стала «мусоннай сталіцай» губэрнатара [[Мумбаі|Бамбэю]], што зрабіла яе адным з найважнейшых гарадоў Бамбэйскага прэзыдэнцтва<ref>{{спасылка|спасылка=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/19672/GIPE-030255.pdf?sequence=3|загаловак=Moledina, M.H., 1953. History of the Poona Cantonment, 1818–1953|дата доступу=21.11.2019|копія=https://web.archive.org/web/20211028170717/https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/19672/GIPE-030255.pdf?sequence=3|дата копіі=28.10.2021}}</ref>. Падчас брытанскага панаваньня Пунэ быў вядомы пад назовам Пуна. Пасьля таго як [[Індыя]] здабыла незалежнасьць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў 1947 годзе, Пунэ перажыла імклівы рост і паступова ператварылася ў сучасны мэгаполіс. Адукацыйны сэктар гораду працягваў актыўна разьвівацца ў паваенны час. У 1949 годзе быў заснаваны [[Пунаўскі ўнівэрсытэт]], а ў 1950 годзе была створаная Нацыянальная хімічная лябараторыя, а ў 1955 годзе паўстала Нацыянальная акадэмія абароны Індыі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.unipune.ac.in/university_files/university_history.htm|загаловак=History of University|выдавецтва=Official website of the SPPU|дата доступу=31.05.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180608072655/http://unipune.ac.in/university_files/university_history.htm|дата копіі=08.06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.ncl-india.org/files/AboutNCL/Default.aspx|загаловак=National Chemical Laboratory|выдавецтва=Ncl-india.org|дата доступу=31.05.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180601080332/http://www.ncl-india.org/files/AboutNCL/Default.aspx|дата копіі=01.06.2018}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://nda.nic.in/history.html|загаловак=History of NDA|выдавецтва=Official website of the National Defence Academy, Pune|дата доступу=31.05.2018|копія=https://web.archive.org/web/20170714061448/https://www.nda.nic.in/history.html|дата копіі=14.07.2017}}</ref>. У 1990-х гадах Пунэ пачаў прыцягваць значныя аб’ёмы замежнага капіталу, асабліва ў галінах інфармацыйных тэхналёгіяў і інжынэрнай прамысловасьці. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://pune.gov.in/ Афіцыйны сайт]. [[Катэгорыя:Пунэ| ]] greep3gkbo9and97s9517ocgy5b3799 14 304426 2697928 2026-10-28T17:15:22Z Dymitr 10914 [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2697928 wikitext text/x-wiki {{Болей}} [[Катэгорыя:Катэгорыі населеных пунктаў Азіі]] [[Катэгорыя:Гарады Індыі]] n7hdncca6chwzsi6cznq3rs3rog9s9q 10 304427 2697947 2026-10-29T07:20:22Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Vignes près du Pic de Vissou - October 2020.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2697947 wikitext text/x-wiki Vignes près du Pic de Vissou - October 2020.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> bhpqnw0pkpj1r04xjbl8z9zoo1xg59z 0 304428 2697948 2026-10-29T07:34:17Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Іншыя значэньні|Чырвоны Лужок}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Чырвоны Лужок |Лацінка = Čyrvony Lužok |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Чырвонага Лужка |Герб = |Сьцяг...“ 2697948 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Чырвоны Лужок}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Чырвоны Лужок |Лацінка = Čyrvony Lužok |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Чырвонага Лужка |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 9 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A7%D0%B8%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%9B%D1%83%D0%B6%D0%BE%D0%BA Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808101 |Выява = Čyrvony Lužok, Smaliavičy District (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 52 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 59 |Даўгата сэкундаў = 46 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Чырво́ны Лужо́к'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да 16 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. Назва вёскі ўтворана ад найменьня сенакоснага ўрочышча, на месцы якога была заснаваная вёска ў [[1930-я]] гады. З [[20 лютага]] [[1938]] года вёска ўваходзіла ў склад Смалявіцкага раёна Менскай вобласьці. Паводле перапісу [[1959]] году ў Чырвоным Лужку жыло 102 чалавека. З [[25 сьнежня]] [[1962]] году вёска была передадзеная ў склад [[Менскі раён|Мескага раёна]], а з [[6 студзеня]] [[1965]] года зноў вярнулася ў склад Смалявіцкага раёна. <ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 509</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Čyrvony Lužok, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] mp32jhlpqqcovcz0yr8125c8d9y2x0x 2697959 2697948 2026-10-29T09:28:24Z Jim 415 абнаўленьне зьвестак 2697959 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Чырвоны Лужок}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Чырвоны Лужок |Лацінка = Čyrvony Lužok |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Чырвонага Лужка |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 9 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A7%D0%B8%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%9B%D1%83%D0%B6%D0%BE%D0%BA Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808101 |Выява = Čyrvony Lužok, Smaliavičy District (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 52 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 59 |Даўгата сэкундаў = 46 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Чырво́ны Лужо́к'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да 16 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. Назва вёскі ўтворана ад найменьня сенакоснага ўрочышча, на месцы якога была заснаваная вёска ў [[1930-я]] гады. З [[20 лютага]] [[1938]] года вёска ўваходзіла ў склад Смалявіцкага раёна Менскай вобласьці. Паводле перапісу [[1959]] году ў Чырвоным Лужку жыло 102 чалавека. З [[25 сьнежня]] [[1962]] году вёска была передадзеная ў склад [[Менскі раён|Мескага раёна]], а з [[6 студзеня]] [[1965]] года зноў вярнулася ў склад Смалявіцкага раёна. <ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 513</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Čyrvony Lužok, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] bw3vrey5l4onenav9y13ajakxj0fzp4 14 304429 2697957 2026-10-29T08:43:34Z SergeiSEE 38150 Створаная старонка са зьместам „{{Болей}} [[Катэгорыя:Гарады Віцебскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]]“ 2697957 wikitext text/x-wiki {{Болей}} [[Катэгорыя:Гарады Віцебскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] aikl59v2tjdr9ozkg1x1utis4gorp1e 0 304430 2697962 2026-10-29T10:21:29Z Дамінік 64057 Створаная старонка са зьместам „{{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг...“ 2697962 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Полохачів |Лацінка = Pałochačaŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1394 годам |Першыя згадкі = [[XIV стагодзьдзе]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 307 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] jqjjszsz64f27ly5j2lncoi2oss6f2z 2697963 2697962 2026-10-29T10:23:43Z Дамінік 64057 2697963 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1581 годам |Першыя згадкі = [[1581]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 6fkyjlalwrol1otqjfxar8436a6gmf4 2697964 2697963 2026-10-29T10:29:07Z Дамінік 64057 2697964 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1581 годам |Першыя згадкі = [[1581]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 7oplzv75ggq2w39snb0nparbdf38jkc 2697965 2697964 2026-10-29T11:04:17Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697965 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1581 годам |Першыя згадкі = [[1581]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што з 9 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і з 9 [[агароднікі|агароднікаў]] сёлаў Пакалева і Давіткавічаў пана Рыгора Пакалеўскага выбіралася адпаведна па 15 і па 6 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] ho5oy6uedyf9tnom5zx7syjvwwawbun 2697966 2697965 2026-10-29T11:18:57Z Дамінік 64057 2697966 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1571 годам |Першыя згадкі = [[1571]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што з 9 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і з 9 [[агароднікі|агароднікаў]] сёлаў Пакалева і Давіткавічаў пана Рыгора Пакалеўскага выбіралася адпаведна па 15 і па 6 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] d53c0smmoa96jjc1rfbcne7nnc7xkse 2697969 2697966 2026-10-29T11:39:49Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697969 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1571 годам |Першыя згадкі = [[1571]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Як вынікае з рэестру [[падымнае|падымшчыны]] 1571 году, пані Апраня Пакалеўская «з ыменя своего Покалева» з 3 цяглых дымоў выплаціла па 12 грошаў, з 7 [[агароднікі|агароднікаў]] па 4 гр., з 4 іншых агароднікаў па 2 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. О. 1. Спр. 1. А. 503-503зв.</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што з 9 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і з 9 агароднікаў сёлаў Пакалева і Давіткавічаў пана Рыгора Пакалеўскага выбіралася адпаведна па 15 і па 6 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] ej4mycsl0uqy32ywev1sd152fmx1r7v 2697970 2697969 2026-10-29T11:43:09Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697970 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1571 годам |Першыя згадкі = [[1571]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Як вынікае з рэестру [[падымнае|падымшчыны]] 1571 году, пані Апраня Пакалеўская «''з ыменя своего Покалева''» з 3 цяглых дымоў выплаціла па 12 грошаў, з 7 [[агароднікі|агароднікаў]] па 4 гр., з 4 іншых агароднікаў па 2 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. О. 1. Спр. 1. А. 503-503зв.</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што з 9 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і з 9 агароднікаў сёлаў Пакалева і Давіткавічаў пана Рыгора Пакалеўскага выбіралася адпаведна па 15 і па 6 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Палохачаў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] cqfwsc5hbcz62pj4kki37bb1jue5kt9 0 304431 2697971 2026-10-29T11:58:27Z ~2026-57666-79 100916 Створаная старонка са зьместам „[[Файл:Dandelion Sisters.jpg|значак|Хадзьба]] '''Хадзьба''' — гэта спосаб перамяшчэння людзей або жывёл на нагах. Гэта павольней, чым бег, і ў любы момант часу толькі адна нага адрываецца ад зямлі. Калі чалавек выходзіць на шпацыр, кажуць, што ён «пайш...“ 2697971 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dandelion Sisters.jpg|значак|Хадзьба]] '''Хадзьба''' — гэта спосаб перамяшчэння людзей або жывёл на нагах. Гэта павольней, чым бег, і ў любы момант часу толькі адна нага адрываецца ад зямлі. Калі чалавек выходзіць на шпацыр, кажуць, што ён «пайшоў на шпацыр». Хуткая або працяглая хада вядомая як карысная фізічная нагрузка.[1] Звычайна людзей вучаць хадзіць бацькі або апекуны ва ўзросце 9-18 [[месяц]]аў. 1mrqb5bepc19m236o2pmph33ww0pkmw 2697972 2697971 2026-10-29T11:58:40Z ~2026-57666-79 100916 2697972 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dandelion Sisters.jpg|значак|Хадзьба]] '''Хадзьба''' — гэта спосаб перамяшчэння людзей або жывёл на нагах. Гэта павольней, чым бег, і ў любы момант часу толькі адна нага адрываецца ад зямлі. Калі чалавек выходзіць на шпацыр, кажуць, што ён «пайшоў на шпацыр». Хуткая або працяглая хада вядомая як карысная фізічная нагрузка. Звычайна людзей вучаць хадзіць бацькі або апекуны ва ўзросце 9-18 [[месяц]]аў. cs2adefzt9plpqnt8d1zv61jaqy6j5v