Вікіпэдыя be_x_oldwiki https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Мэдыя Спэцыяльныя Абмеркаваньне Удзельнік Гутаркі ўдзельніка Вікіпэдыя Абмеркаваньне Вікіпэдыі Файл Абмеркаваньне файла MediaWiki Абмеркаваньне MediaWiki Шаблён Абмеркаваньне шаблёну Дапамога Абмеркаваньне дапамогі Катэгорыя Абмеркаваньне катэгорыі Партал Абмеркаваньне парталу TimedText TimedText talk Модуль Абмеркаваньне модулю Event Event talk 0 2929 2698019 2697634 2026-10-29T17:56:25Z Франак Радзівіл 96369 2698019 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Пагоня (неадназначнасьць)}} {{Іншыя значэньні|Герб БНР}} {{Іншыя значэньні|Герб Беларусі}} {{Герб |назва = Пагоня |лацінка = Pahonia |арыгінал = |варыянты_назвы = |выява = Coat of Arms of Belarus (1991).svg |памер_выявы = |подпіс_выявы = Герб Пагоня ўзору 1991 году |выява2 = |памер_выявы2 = |подпіс_выявы2 = |вэрсіі = |першыя_згадкі = XIII ст. |дата_прыняцьця = XIV ст.<br>1918 г.<br>19 верасьня 1991 г. |носьбіт = |роды = |кляйнод = |начэльле = |прылбіца = |карона = |тарча = |пахолак = |ордэн = |пастамэнт = |дэвіз = |іншыя = |выкарыстаньне = [[Вялікае Княства Літоўскае]] <br> [[Беларуская Народная Рэспубліка]] <br> [[Рэспубліка Беларусь]] |аўтар = }} '''Паго́ня''' — герб [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="Salanda-2005">[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] Пагоня // {{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 382.</ref>, які атрымаў статус дзяржаўнага ў час княжаньня [[Вітаўт Вялікі|Вітаўта Вялікага]]{{Зноска|Nasievič|28 сакавіка 1995|Насевіч|старонкі = }}. Традыцыйны [[Нацыянальная сымболіка|нацыянальны герб]] [[беларусы|беларусаў]], што ўвасабляе ідэю абароны Бацькаўшчыны<ref name="ehb-391">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 391.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 31.</ref>. Дзяржаўны герб [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Гэта выява ўзброенага вершніка на белым кані на чырвонай [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]. Вершнік трымае ў паднятай правай руцэ меч, у левай — белую, чырвоную альбо сінюю [[Тарча (дасьпехі)|тарчу]] з залатым [[Крыж#Патрыяршы|шасьціканцовым крыжам]]. Зь левага боку ў вершніка ножны мяча, з-пад сядла зьвісае трохканцовая вупраж. З асноўных колераў Пагоні — нацыянальных колераў беларусаў — утвараецца [[Бел-чырвона-белы сьцяг|беларускі нацыянальны бел-чырвона-белы сьцяг]]<ref>{{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2к}} С. 342, 346.</ref>. 14 траўня 2007 году [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|афіцыйны ўрад Беларусі]] надаў гербу Пагоні [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|статус нематэрыяльнай гістарычна-культурнай каштоўнасьці]]<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14 траўня 2007| url = https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=C20700578| копія = https://web.archive.org/web/20210208214246/https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=C20700578| дата копіі = 8 лютага 2021| загаловак = Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 14 траўня 2007 г. № 578 «Аб статусе гісторыка-культурных каштоўнасцей»| фармат = | назва праекту = | выдавец = Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусі| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref>. З 10 красавіка 1990 году варыянт Пагоні («[[Герб Летувы|Віціс]]») — дзяржаўны герб [[Летува|Летувы]]. == Паходжаньне == {{Галерэя |Назва = Вытокі Пагоні |Памер = 165 |Пазыцыя = right |Файл:Bogislaw-I-Duke-of-Pomerania.png|Пячаць [[Багуслаў I|Багуслава I]], князя [[Люцічы|люцічаў]], 1170 г. |Файл:Nicholas_I_Lord_of_Mecklenburg.png|Пячаць {{Артыкул у іншым разьдзеле|Мікалай I (князь Мэкленбурга)|Мікалая I|ru|Николай I (князь Мекленбурга)}}, валадара [[бодрычы|бодрычаў]], 1189 г. |Файл:Seal Kazimierz opolski 1226.svg|Пячаць {{Артыкул у іншым разьдзеле|Казімер I Апольскі|Казімера I Апольскага|uk|Казимир I Опольський}}, 1226 г. |Файл:Seal of Alexander Nevsky 1236 Avers2.svg|Пячаць [[Аляксандар Неўскі|Аляксандра Неўскага]]. Асабовы бок, па 1236 г. |Файл:Печать Дмитрия-Донского 2 Reverse.svg|Пячаць [[Дзьмітры Данскі|Дзьмітрыя Данскога]], XIV ст. |Файл:Печать Наримунта (Глеба) Полоцкого, 1330.svg|Пячаць [[Нарымонт Гедзімінавіч|Нарымонта]], [[Полацкае княства|князя полацкага]], 1338 г. |Файл:Lob Печать Лугвена Ольгердовича.svg|Пячаць [[Лугвен]]а, 1395 г. |Файл:Lob Погоня Сигизмунда Кейстутовича.svg|Коньнік зь пячаці вялікага князя [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]], 1432 г. }} На ўзьнікненьне гербу Пагоні і замацаваньне яго на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўплывала некалькі чыньнікаў, кожны зь якіх паасобку ня быў вызначальным<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 98.</ref>: [[Файл:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|міні|180пкс|Пагоня XV ст. з надмагільля [[Ягайла|Ягайлы]]{{Заўвага|адна з найстаражытнейшых выяваў, найбольш выразны і каштоўны выяўленчы аўтэнтык эпохі<ref name="Tryhubovic">{{артыкул|аўтар = Трыгубовіч В.|загаловак = Сьцяг і герб|арыгінал = |спасылка = http://pahonia-plakat.narod.ru/stvarennie_suczasnaj_pahoni.htm|архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210128054605/http://pahonia-plakat.narod.ru/stvarennie_suczasnaj_pahoni.htm|аўтар выданьня = |выданьне = Мастацтва|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1992|выпуск = |том = |нумар = 8|старонкі = |isbn = }}</ref>}}]] * Пэўныя ўплывы агульнаэўрапейскай геральдычнай традыцыі адлюстраваньня князя-водцы на пячацях фэўдальных герархаў ([[Польшча]], [[Чэхія]]<ref>Хорошкевич А. Л. «Конные печати» Александра Невского и традиции средневековой сфрагистики // Князь Александр Невский и его эпоха. — С-Пб., 1995.</ref>, рыцарскі ордэн [[тампліеры|тампліераў]], конныя пячаці [[Ноўгарад|наўгародзкага]] князя [[Аляксандар Неўскі|Аляксандра Неўскага]] ды іншае) * Атаясамленьне гербу Пагоні з постацьцю абаронцы Айчыны і адлюстраваньне жыцьця тагачасных насельнікаў краю, што знаходзіліся пад заўсёднай ваеннай пагрозай. * Уплыў грэцка-хрысьціянскіх культаў — сьвятых Дзімітрыя Салунскага і [[Сьвяты Юры|Юрыя Пераможцы]], адаптацыя апошніх да мясцовай традыцыі і фармаваньне культу ўласных заступнікаў. * Спалучэньне і пэрсанафікацыя ў гербе постацяў сьвятых Барыса і Глеба з блізкага мінулага і паганскага [[Ярыла|Ярылы]] з больш глыбокіх пластоў. Паводле [[Міхась Ткачоў|Міхася Ткачова]], паходжаньне гербу Пагоні сягае ўглыб стагодзьдзяў і мае [[Сэмантыка|сэмантычную]] повязь з старажытнай ваеннай традыцыяй народнай пагоні — найважнейшай функцыяй арганізацыі жыцьця і побыту [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскіх плямёнаў]], калі кожны чалавек быў у адказе за жыцьцё супляменьніка. У выпадку раптоўнага нападу супраціўніка і захопу ў палон суродзічаў кожны мужчына, які меў права насіць зброю, мусіў пехатою або конна кідацца ў пагоню за ворагам, каб адбіць палон. Ва ўмовах ваеннай дэмакратыі традыцыя народнай пагоні выконвалася безумоўна і захоўвалася стагодзьдзямі і ў эпоху [[Русь|Русі]], і ў часы Вялікага Княства Літоўскага. [[Іпацьеўскі летапіс]] паведамляе пра пагоню жыхароў [[Берасьце|Берасьця]] ў 1280 годзе за польскім вайсковым аддзелам, які паваяваў ваколіцы места<ref name="ehb-391"/>. [[Сьпіс вялікіх князёў літоўскіх|Вялікі князь літоўскі]] [[Ягайла]] ў сваёй ([[Лацінская мова|лацінскай]]) грамаце ад 20 лютага 1387 году засьведчыў тагачасную назву [[Паспалітае рушэньне|паспалітага рушэньня]] ў мове народу [[Літва|Літвы]] — [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]]<ref>Гісторыя Беларусі ў дакументах і матэрыялах (IX—XVIII ст.) / Склад.: В. Шчарбакоў, К. Кернажыцкі, Д. Даўгяла. Т. 1. — Менск: Выдавецтва АН БССР, 1936.</ref><ref>{{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1к}} С. 78—78.</ref>: {{Цытата|…паводле старажытнага звычаю, перасьлед ворага ёсьць абавязкам кожнага мужчыны ў нашым краі; гэткае паспалітае рушэньне дзеля выгнаньня ворага з нашае Літоўскае зямлі па-народнаму завецца „пагоня“''. {{арыгінал|la|...Quotiescunque etiam hostes et adversarios nostros et ipsius terrae nostrae Lithuanicae fugitivos insequi opportuerit, ad insequutionem huiusmodi, quod роgоniа vulgo dicitur, nоn solum armigeri, verum etiam omnis masculus, cuiuscunque status aut conditionis extiterit, dummodo аrmа bellicosa gestare poterit, proficisci teneatur.}}||З прывілею вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]], 20 лютага 1387 г.}} Галоўнай прычынай трывалага існаваньня і замацаваньня на землях сучаснай Беларусі старажытнай традыцыі народнай пагоні сталі шматлікія войны, распачатыя пераважна суседнімі народамі і княствамі і абумоўленыя геастратэгічным разьмяшчэньнем [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх земляў]] на скрыжаваньні найважнейшых гандлёвых шляхоў. Ідэя абароны Бацькаўшчыны стала дзяржаваўтваральнай для жыхароў Вялікага Княства Літоўскага і пад уплывам эўрапейскай геральдыкі і рыцарскіх традыцыяў увасобілася ў дзяржаўны сымбаль — герб Пагоню<ref name="ehb-392">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 392.</ref>. <gallery caption="Пагоня на княскіх пячацях" class="center" widths="150" heights="150"> Alaksandar Karyjatavič, Pahonia. Аляксандар Карыятавіч, Пагоня (K. Kielisiński, 1375, 1841).jpg|[[Аляксандар Карыятавіч]], 1375 г. Vitaŭt-Pahonia. Вітаўт-Пагоня (1385).jpg|[[Вітаўт|Вітаўт Вялікі]], 1385 г. Karybut, Pahonia. Карыбут, Пагоня.jpg|[[Карыбут|Карыбут Альгердавіч]], да 1404 г. Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (K. Kielisiński, 1426, 1841).jpg|Вітаўт Вялікі, 1426 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Žygimont Kiejstutavič, Pahonia. Жыгімонт Кейстутавіч, Пагоня (K. Kielisiński, 1432, 1841).jpg|[[Жыгімонт Кейстутавіч]], да 1440 г. Alaksandar, Pahonia. Аляксандар, Пагоня (K. Kielisiński, 1501, 1841).jpg|[[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар Ягайлавіч]], {{nowrap|1501 г.}} Žygimont Stary, Pahonia. Жыгімонт Стары, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|[[Жыгімонт Стары]] Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня (K. Kielisiński, 1539, 1841).jpg|[[Жыгімонт Аўгуст]], 1539 г. </gallery> == Назва == [[Файл:Pahonia. Пагоня (1614).jpg|міні|180пкс|Пагоня зь [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статуту]] выданьня 1614 г.<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 106.</ref>]] Беларуская назва ''Пагоня'' замацавалася за гербам у канцы XV — пачатку XVI стагодзьдзя, што стала вынікам асэнсаваньня гербавай выявы як сымбалю абаронцы Айчыны{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|4—5}}<ref name="Salanda-2005"/>. [[Файл:Pahonia. Пагоня (1832).jpg|значак|180пкс|Пагоня як сымбаль [[Белая Русь|Белай Русі]] (у адрозьненьне ад іншых краінаў) на эмблеме [[Таварыства Літоўскае і зямель Рускіх|Таварыства Літоўскага і зямель Рускіх]], 1832 г.]] Пад гэтай назвай герб апісвалі і тлумачылі ў [[старабеларуская мова|літоўскіх (беларускіх)]] летапісах першае паловы XVI стагодзьдзя: «''…у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы „пагоня“…''». Назвай ''Пагоня'' карыстаўся і апошні з [[Ягайлавічы|Ягайлавічаў]] — кароль і вялікі князь [[Жыгімонт Аўгуст]]. У 1562 годзе ён загадаў біць на [[Віленская мынца|Віленскай мынцы]] манэты-траякі: «''А на сем з аднае стараны два першыя словы, каторымі ся пачынаець пісаці імя наша гаспадарскае, а з другое стараны … герб Пагоня''»<ref name="Salanda-2005"/>. Урэшце, дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага пад назвай Пагоня ({{мова-be-old|Погоня|скарочана}}) сьцьвярджаецца ў [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статутах Вялікага Княства Літоўскага]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 году|1566]]{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|5}} і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году|1588]]<ref>{{Літаратура/ГСБМ|25к}} С. 131.</ref> гадоў{{Заўвага|Назва дзяржаўнага гербу шырока бытавала і ў іншых афіцыйных дакумэнтах Вялікага Княства Літоўскага, напрыклад, у інструкцыі [[Пасол соймавы|паслам]] на [[Павятовы соймік|соймік]] [[Мельнік|Мельніцкага]] павету 1566 году: «''і [[Харугва (вайсковая адзінка)|харугаў]] кождага [[павет|павету]] пад гербам звыклым Вялікага Княства Літоўскага Пагонею надаваці рачыў''»<ref>Литовская метрика. Отд. 1—2, ч. 3, т. 1. — Юрьев, 1914. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=F7sKAAAAIAAJ&q=%D0%9F%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%8E#v=snippet&q=%D0%9F%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%8E&f=false С. 879].</ref>}}. А ў [[Лацінская мова|лацінскім]] перакладзе Статуту 1566 году адмыслова падкрэсьліваецца, што дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага завецца Пагоняй у народнай мове — [[Ліцьвін#Славянская літоўская мова|мове ліцьвінаў]] ({{мова-la|vulgo Pogonia vocatur|скарочана}})<ref>Archiwum komisji prawniczej. T. 7. — Kraków, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=mNMMAAAAYAAJ&q=%22vulgo+Pogonia+vocatur%22#v=snippet&q=%22vulgo%20Pogonia%20vocatur%22&f=false S. 80].</ref>. Як адзначае [[Аляксей Шаланда]], афіцыйная беларуская гербавая назва ''Пагоня'' не пакідае ніякіх сумневаў у [[беларусы|беларускай этнічнай прыналежнасьці]] грамадзтва, дзе зьявіўся і выкарыстоўваўся герб Вялікага Княства Літоўскага{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|5}}. == Выгляд == [[Файл:Grunwald Pogoń czerwona.svg|значак|180пкс|Рэканструкцыя выгляду харугвы часоў [[Бітва пад Грунвальдам|бітвы пад Грунвальдам]]]] Клясычны выгляд гербу Пагоні — гэта выява ўзброенага вершніка на белым кані на чырвонай [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]. Вершнік трымае ў паднятай правай руцэ меч, у левай — белую, чырвоную альбо сінюю [[Тарча (дасьпехі)|тарчу]] з залатым [[Крыж#Патрыяршы|шасьціканцовым крыжам]]. Зь левага боку ў вершніка ножны мяча, з-пад сядла зьвісае трохканцовая вупраж (у розныя часы яна мяняла свой колер зь сіняга да залаціста-жоўтага<ref name="Razauskas">{{Кніга |аўтар = Разаўскас Д. |частка = Белы Вершнік з узнятым мячом на чырвоным фоне. Сімволіка герба Вялікага княства Літоўскага |загаловак = DRUVIS. Almanach Centru etnakasmalohiji «Kryuja». № 2 |арыгінал = |спасылка = |адказны = Пад. рэд. Тодара Кашкурэвіча |выданьне = |месца = Менск |выдавецтва = |год = 2008 |том = |старонкі = 137 |старонак = 242 |сэрыя = |isbn = |тыраж = 299 }}</ref>). Асноўныя колеры Пагоні — [[Белы колер|белы]] і [[чырвоны колер|чырвоны]] — нацыянальныя колеры [[беларусы|беларусаў]], здабытак беларускай матэрыяльнай і духоўнай культуры<ref>{{Спасылка | аўтар = Снежана Инанец.| прозьвішча = Инанец| імя = Снежана| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 11 лістапада 2020| url = https://news.tut.by/society/707492.html| копія = https://web.archive.org/web/20210116203513/https://news.tut.by/society/707492.html| дата копіі = 16 студзеня 2021| загаловак = Ученые из НАН Беларуси объяснили, почему «Жыве Беларусь» и БЧБ — не «циничные и оскорбительные»| фармат = | назва праекту = Общество| выдавец = [[TUT.BY]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. З гэтых колераў нацыянальнага гербу, паводле правілаў [[геральдыка|геральдыкі]] і [[вэксілялёгія|вэксілялёгіі]], утварыўся беларускі нацыянальны [[бел-чырвона-белы сьцяг]]<ref name="ehb393"/>. Кампазыцыя гербу не была аднолькавай: сьпярша вершнік глядзеў у левы (геральдычны) бок, але ад першае паловы XV стагодзьдзя, паводле правілаў эўрапейскай геральдыкі, ён павярнуўся ў правы бок. За часамі Вітаўта пашыралася выява на тарчы вершніка гербу [[Калюмны|Калюмнаў]]{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|4}}. Першая выява Пагоні з шасьціканцовым [[крыж]]ам, ідэнтычным [[Крыж Эўфрасіньні Полацкай|крыжу Эўфрасіньні Полацкай]] — сьвятыні [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] — зьявілася на гербавай тарчы надмагільля вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Ягайла|Ягайлы]]<ref name="ehb-392"/>. Хоць пра вытокі гэтага крыжа (так званага «патрыяршага») і выказваліся вельмі супярэчлівыя думкі{{Заўвага|Напрыклад, беларускі геральдыст [[Аляксей Шаланда]] лічыць яго асабістым гербам Ягайлы пад назвай «[[Бойча]]»}}{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|4}}, ён адназначна мае хрысьціянскае (бізантыйскае) паходжаньне. Тым часам тлумачэньне крыжа з Пагоні як сымбалю паганскага бога [[Ярыла|Ярылы]] трэба прызнаць ня толькі бяздовадным, але і ў існасьці немагчымым{{Зноска|Nasievič|28 сакавіка 1995|Насевіч|старонкі = }}. Увогуле, існавалі пяць варыянтаў<ref name="citou">{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 144.</ref> сярэднявечнай Пагоні: # Клясычная — у чырвоным полі збройны рыцар на белым кані, дзясьніцаю ўздымае голы меч над галавой, на левым плячы тарчу з падвойным залатым крыжам. Конь накрыты трохканцовай гунькаю. На найбольш старажытных каляровых малюнках конская зброя і тарча рыцара — блакітныя. # Такі ж яздок, але ва ўзьдзетай руцэ дзіда, якую ён рыхтуецца кінуць у ворага. # Голы (без засьцерагальнага ўзбраеньня) яздок на кані безь сядла, уздымае над галавою меч. Іканаграфія такога варыянту не сустракаецца, але вядомая падобная вэрсія XVII ст. Маскоўскага гербу. # Малая Пагоня: на тарчы толькі асноўная дэталь гербу — збройная рука з голым мячом. Колер поля чырвоны або залаты. Існуе дзьве адметныя вэрсіі Малой Пагоні. # Татарская Пагоня: у зялёным полі яздок, які адстрэльваецца з лука ў сваіх сьцігачоў. Сучасная эталённая выява Пагоні, распрацаваная ў 1991 годзе адмысловай Камісіяй [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га скліканьня|парлямэнту Беларусі]], мае пэўныя адметнасьці. Найперш гэта белая тарча з залатым рознаканцовым «патрыяршым» крыжам. Такі няроўнаканцовы крыж паходзіць зь некалькіх гістарычных выяваў гербу (у тым ліку часоў [[Грунвальдзкая бітва|Грунвальдзкай бітвы]] — пэрыяду росквіту Вялікага Княства Літоўскага) і асацыюецца з вобразам [[Эўфрасіньня Полацкая|Сьвятой Эўфрасіньні Полацкай]], нябёснай заступніцы Беларусі. Прытым зьмяшчэньне залатога на белым (мэталу на мэтале, а ня як звычайна, мэталу на эмалі), згодна з правіламі геральдыкі, ёсьць вынятковым і мусіць падкрэсьліваць асаблівую важнасьць гэтага сымбалю<ref name="Tryhubovic"/>. Як зазначае кіраўнік камісіі з распрацоўваньня эталёну дзяржаўнага гербу Беларусі гісторык [[Алег Трусаў]], у старажытных апісаньнях Пагоні ўжываліся толькі два колеры: белы конь і вершнік на чырвоным фоне. Тым часам пра колер тарчы ў старажытных хроніках нічога не гаворыцца. Такім парадкам, камісія пастанавіла зьмясьціць выяву залатога шасціканцовага крыжа на срэбнай (белай) тарчы — як дзеля захаваньня каляровай еднасьці гербу, так і дзеля адпаведнасьці гістарычным крыніцам<ref>[[Алег Трусаў|Трусаў А.]] Лунай, наш сцяг, ляці, Пагоня! // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2к}} С. 21—22.</ref>. <gallery caption="Варыянты Пагоні часоў Вялікага Княства Літоўскага" class="center" widths="150" heights="150"> Seal of duke Skirgaila -1386.svg|Зь дзідай і рознаканцовым крыжам на тарчы. [[Скіргайла Альгердавіч|Скіргайла]]<ref>[[Юры Бохан|Бохан Ю. Н.]], [[Сьцяпан Цемушаў|Темушев С. Н.]] История Беларуси» 6-й класс. Ч. 2. — Минск: Изд. центр [[Беларускі дзяржаўны ўнівэрсытэт|БГУ]], 2016. [https://www.sb.by/upload/iblock/baa/baa1c03ad6fdf4aeee7854a338c0551e.jpg С. 38].</ref>, 1386 г. Codex Bergshammar - GDL 2.png|З [[Калюмны|Калюмнамі]] на [[Тарча (дасьпехі)|тарчы]]. Codex Bergshammar, 1440 г. Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (XV).jpg|Зь дзідай і рознаканцовым крыжам на тарчы. Armorial Lyncenich, XV ст. Pahonia. Пагоня (1544-72).jpg|Бяз тарчы. Касмаграфія {{nowrap|С. Мюнстэра}}, 1544 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, Pahonia. Статут Вялікага Княства Літоўскага, Пагоня (1588).jpg|[[Трэці статут ВКЛ|Трэці Літоўскі Статут]], 1588 г. Pahonia. Пагоня (1780-89).jpg|Дзяржаўны герб ВКЛ, {{nowrap|1780-я гг.}} Pahonia. Пагоня (1764-92).jpg|Вайсковая харугва ВКЛ, 1764—1792 гг. Pahonia. Пагоня (1794).jpg|Вайсковая харугва ВКЛ з рознаканцовым крыжам на тарчы, 1794 г. </gallery> == Гісторыя == [[Файл:Pahonia. Пагоня (1575).jpg|міні|180пкс|Пагоня з гербоўніка Эразма Комніна 1575 г.]] === Вялікае Княства Літоўскае === Герб Пагоня склаўся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] — у дзяржаве, дзе сфармавалася [[беларусы|беларуская народнасьць]] і дзе старажытная беларуская культура перажывала ўздым і росквіт{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|4}}. Першы пісьмовы ўпамін пра герб Пагоню сустракаецца ў [[старабеларуская мова|літоўскіх (беларускіх)]] летапісах пад 1278 годам у зьвязку з князем [[Нарымонт]]ам (якога можна атаясаміць з братам або сынам вялікага князя літоўскага [[Трайдзень|Трайдзеня]]): {{Цытата|Той Нарымунт меў герб, або кляйнот, рыцарства сваяго таковы, і тым пячатаваўся, Вялікаму княству Літоўскаму заставіў яго, а то такі: у гербе муж збройны, на каню белам, у полю чырвонам, меч голы, яка бы каго гонячы дзяржаў над галавою, і ёсьць адтоля названы «'''пагоня'''».|[[Хроніка літоўская і жамойцкая|Хроніка Літоўская і Жамойцкая]]{{Заўвага|Хроника Литовская и Жемайтская // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}{{Заўвага|Хроника Быховца // [[ПСРЛ]]. Т. 32 — М.: Наука, 1973.}}}} [[Файл:Pahonia. Пагоня (1672) (2).jpg|180пкс|значак|Герб ВКЛ з Маскоўскага тытулярніка 1672 г.]] [[Густынскі летапіс]] кажа пра ўзьнікненьне гербу Пагоні за часамі вялікага князя літоўскага [[Віцень|Віценя]] (1294—1316)<ref>[[Анатоль Цітоў|Цітоў А.]] Пагоня // {{Літаратура/ЭГБ|5к}} С. 366.</ref>: {{Цытата|Віцень нача княжыці над Літвою, ізмысьлі сабе герб і ўсяму княству Літоўскаму пячаць: рыцар збройны на кане зь мечам, ежа ныне нарычуць '''Пагоня'''.|[[Густынскі летапіс]]{{Заўвага|Густынская летопись // [[ПСРЛ]]. Т. 40. — СПб., 2003.}}}} Пагоня ўпершыню зьяўляецца{{Зноска|Юргенсон|2003|Юргенсон|старонкі = }} на пячаці «караля Літвы і Русі» [[Гедзімін]]а (1316—1341){{Зноска|Šałanda|2001|Шаланда|старонкі = }}. Выява гербу крыху адрозьнівалася ад звычайнай: коньнік трымае ў руцэ дзіду, а ня меч. Гэтая пячаць захоўваецца цяпер у гістарычным музэі [[Вільня|Вільні]]. Таксама выява Пагоні ёсьць на пячаці полацкага князя [[Нарымонт|Глеба (Нарымонта)]], датаванай 1330 годам<ref name="ehb-392"/><ref name="citou-2010-99">{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 99.</ref>. Была Пагоня і на пячаці вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а, якой ён змацаваў дамову з польскім каралём Казімерам 1366 году (вакол Пагоні — [[старабеларуская мова|рускі]] надпіс)<ref>Gumowski M. Pieczecie Ksiazat Litewskich // Ateneum Wilenskie. R. VII, Z. 3—4, 1930. S. 709—710.</ref>. На гэтым этапе гербавая пячаць вершніка ўвасабляла сабой сувэрэннага валадара — князя і магла мець пэўныя адрозныя элемэнты: апроч зазначанай вышэй дзіды замест мяча, [[цмок]]а пад капытамі каня і брак [[Тарча (геральдыка)|тарчы]]{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|4}}. [[Файл:Pahonia. Пагоня (1720).jpg|міні|180пкс|Дзяржаўны герб ВКЛ. [[Картуш]], 1720-я гг.]] У XIV стагодзьдзі выява вершніка разьмясьцілася на тарчы і пачала выкарыстоўвацца як герб на пячацях [[Ягайла|Ягайлы]] (1386 і 1387) і [[Вітаўт]]а (1401). Адылі Пагоня стала дзяржаўным гербам Вялікага Княства Літоўскага. У канцы XIV ст. Пагоня таксама ўжывалася як сымбаль [[пінск]]іх і [[Друцак (горад)|друцкіх]] князёў. Апроч таго, як дынастычны герб яна выкарыстоўвалася княскімі родамі, якія выводзілі сябе ад Гедзіміна ([[Гедзімінавічы|Гедзімінавічамі]]): [[Алелькавічы|Алелькавічамі]], [[Бельскія (род)|Бельскімі]], [[Карэцкія|Карэцкімі]], [[Сангушкі|Сангушкамі]], [[Чартарыйскія|Чартарыйскімі]] ды іншымі<ref name="Salanda-2005"/>. Увогуле, пераход дынастычнага гербу Пагоні ў новую якасьць зямельнага і дзяржаўнага гербу абумовіла повязь сымбалю з умовамі жыцьця і традыцыямі мясцовых жыхароў. Гэта выявілася адрозьненьнем ад захоўнеэўрапейскага гербу «Рыцар на кані», які пашырыўся ў XI—XIII стагодзьдзях і застаўся толькі сымбалем прыналежнасьці ўладальніка пэўнай пячаці да вяршыняў фэўдальнай герархіі<ref>{{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)|к}} С. 93.</ref>. Згодна з Статутамі Вялікага Княства Літоўскага, усе [[места|месты]] і [[мястэчка|мястэчкі]] Літвы мусілі мець пячаць з Пагоняй, якой змацоўваліся гаспадарскія (вялікакняжацкія) позвы да абывацеляў (на [[Жамойць]] гэта правіла не пашыралася). Ніякія іншыя дакумэнты, апрача вялікакняскіх позваў, не маглі змацоўвацца пячацьцю з Пагоняй: {{Цытата|Тэж мы, гаспадар, даем пад гербам таго паньства нашага, вялікага княства літоўскага, «'''Пагонею'''» пячаць да кождага павету, на каторай ёсьць напісані окала гербу імя таго павету. А тую пячаць пісар земскі прысяжны ў сябе сам, а ня хто іншы, хаваці маець, катораю пячацьцю і пад тытулам нашым позвы маюць быці пячатаваны і выдаваны. А іныя нікаторыя лісты, выпісы і сазнаньня, кромя толька самых позваў, тою пячацьцю ня маець быць пячатаваны.|РАЗЬДЗЕЛ 4, АРТЫКУЛ 12 // [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 году]]}} У XV—XVIII стагодзьдзях Пагоню зьмяшчалі на брамах беларускіх местаў і замкаў<ref name="ehb-392"/>. Гэта знайшло адлюстраваньне ў мескай геральдыцы — сярод іншага, на [[Герб Магілёва|гербе Магілёва]]. Розныя вэрсіі Пагоні сталіся гербамі ваяводзтваў Вялікага Княства Літоўскага — [[Віленскае ваяводзтва|Віленскага]], [[Менскае ваяводзтва|Менскага]], [[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскага]], [[Наваградзкае ваяводзтва|Наваградзкага]], [[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскага]], [[Полацкае ваяводзтва|Полацкага]] ды іншых (апроч [[Жамойць|Жамойці]]). Прытым выявы Пагоні прыпадаюць толькі на [[этнічная тэрыторыя|этнічную тэрыторыю]] [[беларусы|беларусаў]], усе суседнія землі маюць іншыя гербы<ref>{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 25—26.</ref><ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 100.</ref>. Пра ўспрыманьне гербу Пагоні сваім сымбалем ня толькі [[шляхта|шляхтай]] і [[Мяшчане|мяшчанамі]], але і [[Ліцьвіны|літоўскімі (беларускімі)]] сялянамі сьведчыць [[Бел-чырвона-белы сьцяг|выкананы ў чырвона-белых колерах]] народны партызанскі сьцяг (харугва) [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|змагароў з маскоўскімі акупантамі]] («шышоў») з-пад [[Барысаў|Барысава]], які зьмяшчае элемэнты гербу Пагоні — «руку з палашом»<ref>Бел-чырвона-белы. Сцяг. Нацыя. Ідэнтычнасць. — Warszawa, 2024. С. 58—59.</ref>. Зь мінімальнымі стылістычнымі зьменамі Пагоня была дзяржаўным гербам Вялікага Княства Літоўскага і часткай гербу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітае]] да 1795 году, калі ў выніку падзелаў Рэчы Паспалітай тэрыторыю Беларусі [[Анэксія|анэксавала]] [[Расейская імпэрыя|Расейская імпэрыя]]. Такім парадкам, больш за 500 гадоў усе этнічна беларускія землі жылі «пад знакам Пагоні», а продкі сучасных беларусаў проста ня ведалі іншай дзяржаўнай эмблемы{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}. <gallery caption="Гербы [[Вялікае Княства Літоўскае#Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|ваяводзтваў Вялікага Княства Літоўскага]], 1720-я гады" class="center" widths="150" heights="150"> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Амсьціслаўскае ваяводзтва|Амсьціслаўскае]] Bieraście, Pahonia. Берасьце, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Берасьцейскае ваяводзтва|Берасьцейскае]] Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віленскае ваяводзтва|Віленскае]] Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Віцебскае ваяводзтва|Віцебскае]] </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Miensk, Pahonia. Менск, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Менскае ваяводзтва|Менскае]] Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Падляскае ваяводзтва (1513—1795)|Падляскае]] Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Полацкае ваяводзтва|Полацкае]] Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1720) (2).jpg|[[Троцкае ваяводзтва|Троцкае]] </gallery> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Pahonia. Пагоня (1776-83).jpg|180пкс|міні|Ротны сьцяг Беларускай гусарскай харугвы]] Яшчэ па [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|захопе ўсходняй часткі Вялікага Княства Літоўскага]] (1772 год) улады [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]] пастанавілі стварыць Палявы гусарскі беларускі полк. У 1775 годзе яго ўкамлектавалі выхадцамі зь [[Беларуская губэрня|Беларускай губэрні]]. Гэты полк атрымаў у наступным годзе ўласны штандар з гербам, дзе тарча падзялялася на два полі: у горным, залатым, выява чорнага двухгаловага арла, а ў ''«дольнай чырвонай частцы выява Літоўскага ўзброенага ездака на белым кані з узьдзетай шабляй»''. Прыкладна ў той жа час (1870-я гады) утварыўся і Полацкі Мушкетэрскі полк. Ён атрымаў у якасьці гербу на баявы сьцяг расьсечаную тарчу: у правым залатым полі выява паловы чорнага расейскага арла, у левай, чырвонай, — Пагоня. Згодна з указам ад 19 верасьня 1827 году Пагоняй упрыгожваліся сьцягі лейб-гвардыі Гарадзенскага гусарскага палку<ref>[[Анатоль Цітоў|Цітоў А.]] Пагоня // {{Літаратура/ЭГБ|5к}} С. 368.</ref>. [[Файл:Połacak-Viciebsk, Pahonia. Полацак-Віцебск, Пагоня (1857).png|міні|180пкс|«Беларуская» частка ([[Полацак]], [[Віцебск]], [[Амсьціслаў]]) вялікага гербу [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]], 1857 г.]] Герб «Пагоня» знайшоў сваё адлюстраваньне ня толькі на штандарах вайсковых частак, што фармаваліся з ураджэнцаў Беларусі, але і на гербах «беларускіх» ([[Полацкае намесьніцтва]], [[Магілёўскае намесьніцтва]], [[Віцебская губэрня]]) і «літоўскіх» ([[Гарадзенская губэрня]] і [[Віленская губэрня]]) адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Расейскай імпэрыі. Апроч таго, колішні агульнадзяржаўны сымбаль увайшоў у склад гербаў усходніх [[беларусы|беларускіх]] местаў ([[Віцебск]], [[Вяліж]], [[Гарадок]], [[Дзьвінск]], [[Дрыса]], [[Лепель]], [[Магілёў]], [[Невель]], [[Полацак]], [[Себеж]], [[Сураж]], [[Чэрыкаў]]). У кожным з нададзеных расейскімі ўладамі гербаў тарча падзялялася на дзьве часткі: у горнай, паводле геральдычных паняцьцях «панаванай», разьмяшчаўся [[Герб Расеі|двухгаловы арол]], а ў дольнай, «падпарадкаванай» — Пагоня. У канцы 1850-х гадоў Пагоню зьмясьцілі на Вялікім дзяржаўным гербе Расейскай імпэрыі як сымбаль колішніх зямель Вялікага Княства Літоўскага. Увогуле, адлюстраваньне старажытнай Пагоні на беларускіх губэрнскіх, павятовых, мескіх і вайсковых гербах Расейскай імпэрыі канстатавала асэнсаваньне суседнімі народамі тоеснасьці паняцьцяў: геаграфічна-этнічнага — Беларусь, і геральдычнага — Пагоня<ref>{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 38.</ref>. [[Файл:Беларускі мужык з касой (на пражцы рэменя — выява “Пагоні”.png|зьлева|значак|234x234пкс|Беларускі мужык з касой (на пражцы рэменя — выява “Пагоні”) Часоў [[Паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863—1864 гадоў]]]] Яшчэ ў 1812 годзе ў адноўленым францускім імпэратарам [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]] Вялікім Княстве Літоўскім гербам Пагоняй карысталася мясцовая адміністрацыя. У час [[Паўстаньне 1830—1831 гадоў|вызвольнага паўстаньня 1830—1831 гадоў]] ён выкарыстоўваўся паўстанцамі з колішняга ВКЛ у якасьці сымбалю змаганьня за аднаўленьне страчанай дзяржаўнасьці{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|6}}. У час [[паўстаньне 1863—1864 гадоў|паўстаньня 1863—1864 гадоў]] герб Пагоня ў спалучэньні з польскім «Арлом Белым» стаў сымбалем нацыянальна-вызвольнага змаганьня за дэмакратычную перабудову грамадзтва. Кіраўнік здушэньнем паўстаньня [[Мураўёў-вешальнік]] аддаў распараджэньне аб забароне нашэньня жалобных і рэвалюцыйных знакаў — чорных шапак зь белымі султанамі, спражак з аб’яднаным гербам Польшчы і Літвы. Такім парадкам, герб Пагоня ў XIX стагодзьдзі з аднаго боку быў афіцыйным сымбалем, а зь іншага — неафіцыйным, рэвалюцыйна-дэмакратычным<ref>[[Анатоль Цітоў|Цітоў А.]] Пагоня // {{Літаратура/БелЭн|11к}} С. 479.</ref>. Але ўва ўсіх выпадках ён атаясамліваўся з канкрэтнай тэрыторыяй — тэрыторыяй сучаснай Беларусі<ref>{{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня|к}} С. 36.</ref>. <gallery class="center" widths="150" heights="150" caption="Гербы [[:Шаблён:Губэрні Расейскай імпэрыі на беларускіх землях|«беларускіх» і «літоўскіх» губэрняў і намесьніцтваў Расейскай імпэрыі]]"> Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1807).jpg|[[Віленская губэрня]], 1807 г. Coat of arms of Vilna Governorate 1878.svg|[[Віленская губэрня]], 1878 г. Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1800).jpg|[[Віцебская губэрня]], 1800 г. Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1840).jpg|[[Віцебская губэрня]], 1840 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Coat of arms of Vitebsk Governorate 1856.svg|[[Віцебская губэрня]], 1856 г. Horadnia, Pahonia. Горадня, Пагоня (1802).jpg|[[Гарадзенская губэрня]], да 1845 г. Mogilev COA (Mogilev Governorate) (1781).png|[[Магілёўская губэрня]], 1781—1796 і 1802—1878 гг. Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1781).png|[[Полацкае намесьніцтва]], 1781—1796 гг. </gallery> === Найноўшы час === [[Файл:Pahonia, Žyvie Biełaruś. Пагоня, Жыве Беларусь (1918).jpg|міні|Дзяржаўны [[герб БНР]] і гербы беларускіх ваяводзтваў, 1918 г.]] [[Файл:Афіша_Першай_рэгіянальнай_выставы_хатняга_вырабу_і_народнага_штукарства_ў_Вільні.jpg|зьлева|значак|310x310пкс|Пагоня на афішы Першай рэгіянальнай выставы хатняга вырабу і народнага штукарства ў Вільні, 1913]] У пачатку XX стагодзьдзя герб Пагоня актыўна выкарыстоўваўся [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне|беларускім нацыянальным рухам]]. Ідэю вяртаньня да гістарычна дзяржаўнага сымбалю ў паэтычнай форме выказаў [[Максім Багдановіч]], які ўвосень 1916 году напісаў верш «[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]»: {{Цытата|<poem>Толькі ў сэрцы трывожным пачую За краіну радзімую жах, Успомню [[Вострая брама|Вострую Браму]] сьвятую І ваякаў на грозных канях. У белай пене праносяцца коні, Рвуцца, мкнуцца і цяжка хрыпяць, Старадаўняй Літоўскай Пагоні Не разьбіць, не спыніць, не стрымаць!</poem>}} [[Файл:Udzielniki Biełaruskaj kanferencyi 1918 hodu.jpg|значак|Удзельнікі [[Беларуская канфэрэнцыя (1918)|Беларускай канфэрэнцыі 1918 году]]]] У гэты ж час зьявіўся эскіз беларускага нацыянальнага [[Бел-чырвона-белы сьцяг|бел-чырвона-белага сьцяга]], створаны [[Клаўдзі Дуж-Душэўскі|Клаўдзіем Дуж-Душэўскім]]{{Зноска|Łatyšonak|2009|Латышонак|303—306}}, які прытрымліваўся геральдычнага прынцыпу пераносу колераў гербу на сьцяг і засьведчыў повязь бел-чырвона-белага сьцяга з Пагоняй: «''Беларусы ''[даўней]'' лічылі сваім дзяржаўным сьцягам белую Пагоню на чырвоным полі''»<ref>Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах / Укл. А. Гесь, У. Ляхоўскі, У. Міхнюк. — Менск: Энцыклапедыкс, 2001. С. 272.</ref>. [[Файл:Słucak, Pahonia. Слуцак, Пагоня (1921).jpg|значак|Сьцяг [[Слуцкі збройны чын|Першага Слуцкага палку стральцоў БНР]], 1920 г.]] [[Файл:Я. Драздовіч Пагоня.jpg|зьлева|значак|253x253пкс|«Пагоня» [[Язэп Драздовіч|Язэпа Дроздовіча]] (1927)]] 7 сьнежня 1917 году ў [[Менск]]у пад бел-чырвона-белымі сьцягамі<ref>{{Спасылка | аўтар = Ляшко М.| прозьвішча = Ляшко| імя = М.| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 11 сьнежня 2017| url = https://nn.by/?c=ar&i=201664| копія = https://web.archive.org/web/20200505012642/https://nn.by/?c=ar&i=201664| дата копіі = 5 траўня 2020| загаловак = На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша Ніва]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref> і гербам Пагоняй распачаў сваю працу [[Першы Ўсебеларускі зьезд]] — найважнейшы дзяржаватворчы форум ў найноўшай гісторыі Беларусі, у час якога 1872 дэлегаты ад усіх беларускіх земляў выказаліся за пільную патрэбу вольнага дзяржаўнага самавызначэньня краіны{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}. Паводле ўспамінаў [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]], ''«Адкрыцьцё Першага Ўсебеларускага кангрэсу было дужа ўрачыстае. Пры дзьвярах будынка стаяла варта Першага Менскага беларускага палку, сцэна была ўпрыгожана нацыянальнымі сьцягамі і гербам Пагоняй»''<ref name="50 faktau">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.svaboda.org/content/article/25155772.html| загаловак = 50 фактаў за бел-чырвона-белы сьцяг| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата = 16 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref>. [[Файл:Diplomatic mission of BNR.jpg|значак|Шыльда [[Вайскова-дыпляматычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Вайскова-дыпляматычнай місіі БНР]], 1921 г.]] У 1918 годзе Пагоня стала [[Герб БНР|дзяржаўным гербам]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[[Анатоль Цітоў|Цітоў А.]] Пагоня // {{Літаратура/ЭГБ|5к}} С. 369.</ref>, яе выява разьмяшчалася на пячатках беларускіх дзяржаўных установаў. Заснавальнікі БНР лічылі Вялікае Княства Літоўскае адной з гістарычных формаў Беларускай дзяржаўнасьці і такім спосабам працягвалі яго геральдычныя традыцыі ў XX стагодзьдзі{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|6}}. У 1920 годзе герб Пагоня як беларускі і дзяржаўны выкарыстоўвала кіраўніцтва [[Слуцкае паўстаньне|Слуцкага паўстаньня]]. Таго ж году яго зьмясьцілі на бел-чырвона-белым сьцягу [[Беларускі асобны батальён у складзе войска Летувы|Беларускага асобнага батальёну]] ў складзе войска [[Летува|Летувы]] (па далучэньні Летувы да СССР сьцяг канфіскаваў [[НКВД]]<ref name="VexilBNR">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.vexillographia.ru/belarus/bnr.htm| загаловак = Сьцягі БНР| фармат = | назва праекту = Vexillographia.ru | выдавец = | дата = 11 верасьня 2010 | мова = ru | камэнтар = }}</ref>). Разам з тым выкарыстаньне беларусамі гербу Пагоні ў Летуве не заўсёды віталася: напрыклад, у сьнежні 1919 году дарогаю з [[Бэрлін]]у ў [[Рыга|Рыгу]] на летувіскай граніцы арыштавалі дыпляматычную дэлегацыю БНР з прычыны, паводле пратаколу затрыманьня, знаходжаньня пры мытным аглядзе «блянкаў пашпартоў невядомай нам Беларускай Рэспублікі зь летувіскім гербам на вокладцы»{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}. Таксама герб Сярэдняй Літвы ад 12 кастрычніка 1920 году і адлюстроўваў сабой [[Герб Польшчы|шчыт зь Белым Арлом]] (традыцыйны геральдычны знак [[Польшча|Польшчы]]) на правай палове і Пагоняй (традыцыйны геральдычны знак [[Вялікае княства Літоўскае|гістарычнае Літвы]]) на левай палове. <ref>Официальный вестник Временной правящей комиссии Срединной Литвы. № 1 {{Wayback|url=http://pbc.biaman.pl/Content/8868/Syg.%20Dziennik%20Urz%C4%99dowy%20Tym.%20Komisji%20Rz.%20%20nr%201%201920.pdf|date=20210709190447}}.</ref><gallery> Файл:Coat of arms of Central Lithuania 1920.svg|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Coat_of_arms_of_Central_Lithuania_1920.svg|Герб [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] Файл:Godło-Litwy-Środkowej.jpg|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:God%C5%82o-Litwy-%C5%9Arodkowej.jpg|Малюнак герба 1920 году Файл:Stamp of Central Lithuania CoA.jpg|спасылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Stamp_of_Central_Lithuania_CoA.jpg|Герб на марцы 1920 году </gallery> [[Файл:БВК погоны.jpg|зьлева|значак|222x222пкс|[[Пагон|пагоны]] [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]]]] [[Файл:Flag of Biełaruski Asoby Bataljon u skladzie vojska Letuvy.svg|значак|Сьцяг [[Беларускі асобны батальён у складзе войска Летувы|Беларускага асобнага батальёну]], 1920 г.]] [[Файл:Жаўнеры Беларускага асобнага батальёна са сцягам.jpg|значак|Жаўнеры Беларускага асобнага батальёну зь сьцягам, да 1923 г.]] У 1920 годзе [[летувісы]] ўзялі за герб уласнай незалежнай дзяржавы варыянт гербу Вялікага Княства Літоўскага замест свайго гістарычнага гербу «[[Мядзьведзь (герб)|Мядзьведзя]]». Каб не выкарыстоўваць беларускай гістарычнай назвы Пагоня, яшчэ ў 1845 годзе летувіская эліта (а менавіта [[Сыманас Даўкантас]]) прыдумала новае слова — «[[Герб Летувы|Віціс]]», якім з 1884 году пачала называць герб Вялікага Княства Літоўскага<ref>[[Аляксандар Краўцэвіч|Краўцэвіч А.]] Як здарылася, што Жамойць пачала называцца Літвою? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 54.</ref>. Такім парадкам, прысваеньне літоўскага гербу мусіла падмацаваць прэтэнзіі маладой Летувіскай Рэспублікі на гістарычную пераемнасьць зь Вялікім Княствам Літоўскім. Аднак у 1920—1930-я гады шмат якія дзяржаўныя дзеячы Летувы паказвалі на неадпаведнасьць гэтага гербу менавіта летувіскай гістарычнай традыцыі. У 1935 годзе прэм’ер-міністар Летувіскай Рэспублікі {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ёзас Тубаліс||lt|Juozas Tūbelis}} афіцыйна прызнаў не-летувіскае паходжаньне Пагоні і паведаміў пра тое, што ідзе праца над стварэньнем новага дзяржаўнага гербу. З усяго відаць, гэтую працу спынілі падзеі 1939—1940 гадоў<ref name="citou155">{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 155.</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = Міхась Скобла.| прозьвішча = Скобла| імя = М.| аўтарlink = Міхась Скобла| суаўтары = | дата публікацыі = 31 студзеня 2008| url = https://www.svaboda.org/a/872644.html| копія = https://web.archive.org/web/20200430215732/https://www.svaboda.org/a/872644.html| дата копіі = 30 красавіка 2020| загаловак = Анатоль Цітоў: «Гербу „Пагоня“ — 730 гадоў»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 373.</ref>. [[Файл:Horadnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Горадня, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1927).jpg|значак|Сябры гуртка [[Таварыства беларускай школы]] ў Горадні, 1927 г.]] [[Файл:Mir, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Мір, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1930).jpg|значак|Сябры гуртка ТБШ у [[Мір (Гарадзенская вобласьць)|Міры]], 1930 г.]] [[Файл:Vilnia, Bieł-čyrvona-bieły ściah-Pahonia. Вільня, Бел-чырвона-белы сьцяг-Пагоня (1931).jpg|значак|Хор [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюзу]] пры [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскім унівэрсытэце]] на чале з [[Рыгор Шырма|Рыгорам Шырмам]] і з удзелам [[Міхась Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]], 1931 г.]] У міжваенны час Пагоня ўжывалася ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] на гербах Віленскага, Палескага, Падляскага і Наваградзкага ваяводзтваў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Адначасна гэты герб разам зь бел-чырвона-белым сьцягам актыўна выкарыстоўваўся беларускім нацыянальна-вызвольных рухам: як палітычнымі партыямі, так і непалітычнымі арганізацыямі ([[Таварыства беларускай школы]]). Беларуская нацыянальная сымболіка ўжывалася ва ўсіх беларускіх школах і гімназіях, на мітынгах працоўных, беларускім студэнцтвам<ref name="ehb393">[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]] Беларускія нацыянальныя сімвалы // {{Літаратура/ЭГБ|1к}} С. 393.</ref>. Тым часам у [[БССР]] герб Пагоня трапіў пад негалосную забарону, хоць яшчэ ў 1933 годзе азначаўся ў афіцыйным друку разам з вытворным бел-чырвона-белым сьцягам менавіта як ''дзяржаўныя'' герб і сьцяг Беларускай Народнай Рэспублікі (хоць і ў [[«Нацдэмаўшчына»|«антынацдэмаўскім»]] кантэксьце)<ref>Вольскі В. Аб рэцыдывах нацыянал-дэмакратызму ў творчасьці мастака Мініна // Мастацтва і рэвалюцыя. № 1—2, 1933. С. 6.</ref>. У [[Другая сусьветная вайна|Другую сусьветную вайну]] герб Пагоня разам зь іншымі нацыянальнымі сымбалямі вярнуў да ўжытку калябарацыйны беларускі ўрад ([[Беларуская Цэнтральная Рада]]). Але, як сьведчыць распараджэньне Райхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях ад 14 чэрвеня 1944 году<ref>{{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)|к}} С. 156.</ref>, гэтае выкарыстаньне было ''неафіцыйным'' да апошніх дзён нямецкае акупацыі. Шырока вядомае распараджэньне, нібы падпісанае гаўляйтэрам Беларусі [[Вільгельм Кубэ|Вільгельмам Кубэ]] і надрукаванае 27 чэрвеня 1942 году ў газэце «[[Раніца (Бэрлін)|Раніца]]», аб дазволе карыстацца гербам Пагоняй і бел-чырвона-белым сьцягам побач зь нямецкай сымболікай «пры сьвяткаваньнях або для абазначэньня беларускай нацыянальнасьці», выявіўся, паводле вынікаў пазьнейшых дасьледаваньняў, тагачаснай дэзынфармацыяй, вінаватых у якой улады [[Трэці Райх|Трэцяга Райху]] так і не знайшлі<ref name="citou155"/>. [[Файл:Bieł-čyrvona-bieły ściah, Pahonia. Бел-чырвона-белы сьцяг, Пагоня (1948).jpg|значак|Беларуская паштоўка да [[Дзень Волі|Дня Незалежнасьці (Дня Волі)]], 1948 г.]] Па вайне ў [[СССР]] працягвала дзеяць фактычная забарона на беларускую нацыянальную сымболіку. 25 сакавіка 1946 году дзеля цырымоніі прыняцьця прысягі сяброў [[Саюз беларускіх патрыётаў|Саюзу беларускіх патрыётаў]] на вернасьць [[Беларусь|Беларусі]] дзяячка нацыянальна-вызвольнага руху [[Алеся Фурс]] намалявала Пагоню, за што савецкія ўлады выраклі яе да 25 гадоў [[ГУЛАГ|савецкіх канцэнтрацыйных лягераў]]. У 1960—1970-я гады гістарычную нацыянальную сымболіку выкарыстоўвалі інтэлектуалы-гуманітары [[Акадэмічны асяродак|Акадэмічнага асяродку]], разгромленага [[КГБ]] у 1974—1975 гадох, і мастакі-дысыдэнты з творчага кола [[На Паддашку]], якія ў 1980 годзе падрыхтавалі і пашырылі паштоўкі і плякат з выявамі Пагоні (адну з гэтых паштовак аўтарства [[Яўген Кулік|Яўгена Куліка]] перавыдалі за мяжой, што стала маніфэстацыяй сьвету беларускага нацыянальна-вызвольнага руху{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}). Тым часам беларускую нацыянальную сымболіку, у тым ліку і Пагоню, актыўна выкарыстоўвала [[беларуская дыяспара]] па-за межамі СССР. [[Файл:Postcard Vialikija Dziejacy Bielaruskaha Adradzennia 1.jpg|зьлева|значак|240x240пкс| Паштоўка “Вялікія дзеячы [[Беларускі нацыяналізм|беларускага Адраджэньня]]“ 1948.]] [[Файл:Пікет каля Дому ўраду (Менск, 1991 г.).jpg|значак|Пікет у [[Менск]]у з плякатам [[лацінка]]й: «''Вярнуць народу яго спрадвечныя сымбалі: герб Пагоня й [[бел-чырвона-белы сьцяг]], а таксама назоў Бацькаўшчыны — [[Літва]], сталіцы — Менск!''» (19.09.1991 г.)]] З пачаткам працэсу дэмакратызацыі ў СССР выкарыстаньне нацыянальнай гістарычнай сымболікі ў Беларусі пачало набываць масавы характар{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}. Гэтаму спрыялі моладзевыя нефармальныя гістарычна-культурныя аб’яднаньні і клюбы («[[Талака (Менск)|Талака]]», «Паходня», «Узгор’е» і іншых), [[Беларускі Народны Фронт Адраджэньне|Беларускі Народны Фронт]] і іншыя партыі дэмакратычнага кірунку. А напярэдадні распаду СССР герб Пагоня разам зь бел-чырвона-белым сьцягам сталі сымбалямі нацыянальнага адраджэньня Беларусі{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}. Тым часам савецкія ўлады працягвалі перасьлед беларусаў (асабліва ў правінцыі) за выкарыстаньне нацыянальных гербу і сьцяга{{Зноска|Lalkoŭ|2002|Лялькоў|98—112}}. [[Файл:Чарнобыльскі_шлях»_1989_г.png|зьлева|значак|«[[Чарнобыльскі шлях]]» 1989 г.]] [[Файл:Belarusian Passport (cover).jpg|міні|[[Пашпарт грамадзяніна Рэспублікі Беларусь|Пашпарт грамадзяніна Беларусі]] ўзору 1993—1996 гг.]] Вяртаньне ў масавую сьвядомасьць жыхароў Беларусі гербу Пагоні і бел-чырвона-белага сьцяга як нацыянальных сымбаляў беларусаў адбылося ў 1990 годзе разам з прыняцьцем [[Дэклярацыя аб дзяржаўным сувэрэнітэце Беларусі|Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце]]. Тады ж Міністэрства сувязі выдала мільённым накладам паштовы канвэрт з выявай Пагоні на фоне бел-чырвона-белага сьцяга, а кіраўнік [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархату]] ўрачыста асьвяціў беларускі нацыянальны сьцяг у [[Полацак|Полацку]]<ref name="Kupava">{{артыкул|аўтар = Скобла М.|загаловак = Мікола Купава: «Бел-чырвона-белы сцяг непадсудны, гэта прызнаны народам нацыянальны сімвал»|арыгінал = |спасылка = https://www.nv-online.info/2021/02/02/mikola-kupava-bel-chyrvona-bely-scjag-nepadsudny-gjeta-pryznany-narodam-nacyjanalny-simval.html|архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210223194338/https://www.nv-online.info/2021/02/02/mikola-kupava-bel-chyrvona-bely-scjag-nepadsudny-gjeta-pryznany-narodam-nacyjanalny-simval.html|аўтар выданьня = |выданьне = [[Народная Воля]]|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2 лютага 2021|выпуск = |том = |нумар = 8|старонкі = 2|isbn = }}</ref>. У 1991 годзе пад беларускай нацыянальнай сымболікай прайшлі красавіцкія і травенскія [[страйк]]і працоўных Беларусі, якія адыгралі важную ролю ў крушэньні [[таталітарызм]]у ў краіне<ref name="ehb393" />. А 19 верасьня 1991 году [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]] прыняў законы «Аб Дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Беларусь» і «Аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь». Дзяржаўным гербам Беларусі стаў старажытны беларускі герб Пагоня, Дзяржаўным сьцягам Беларусі — бел-чырвона-белы сьцяг<ref name="ehb393" />. У заканадаўчым актах аб Дзяржаўнай сымболіцы Беларусі зазначалася, што герб Пагоня ''адлюстроўвае гістарычны шлях беларускага народа, шматвекавое існаваньне і разьвіцьцё яго дзяржаўнасьці''{{Зноска|Шаланда|2019|Шаланда А.|6}}. Распрацоўкай эталёнаў дзяржаўнай сымболікі займалася адмысловая Камісія пры Прэзыдыюме Вярхоўнага Савету, у якую ўвайшло больш за 20 чалавек: вядомыя гісторыкі, мастакі, дызайнэры, мастацтвазнаўцы (кіраўнік — дэпутат [[Алег Трусаў]])<ref name="50 faktau" />. Неўзабаве герб Пагоню ўпершыню ўзьнялі як сымбаль незалежнай Беларусі над усімі прадстаўніцтвамі краіны за мяжой, а ў 1994 годзе каманда Беларусі ўпершыню выступіла пад нацыянальнымі сымбалямі на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1994 году|Алімпійскіх гульнях]]{{Зноска|Рудак|22—29 жніўня 2020|Рудак А.}}. 20 ліпеня 1994 году пад Пагоняй і бел-чырвона-белым сьцягам адбылася інаўгурацыя першага прэзыдэнта Беларусі [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. [[Файл:Зборная Беларусі па хакеі з шайбай 1995.jpg|зьлева|значак|192x192пкс|[[Зборная Беларусі па хакеі]] 1995.]] У лютым 1995 году Лукашэнка заявіў пра намер правесьці рэфэрэндум, што стала сьведчаньнем аднаўленьня [[Русіфікацыя Беларусі|палітыкі русіфікацыі]] з мэтай атрымаць падтрымку і грошы [[Расея|Расеі]]<ref name="NN-2020">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 22 лістапада 2020| url = https://nn.by/?c=ar&i=262559| копія = https://web.archive.org/web/20201121225512/https://nashaniva.by/?c=ar&i=262559| дата копіі = 21 лістапада 2020| загаловак = Сапраўдныя беларускія сімвалы: вось што трэба ведаць пра Пагоню і БЧБ| фармат = | назва праекту = Гісторыя| выдавец = [[Наша Ніва]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Зьмяненьне нацыянальнай гістарычнай сымболікі Беларусі разьлічвалася як мэтанакіраваны ўдар па галоўных палітычных апанэнтах ([[Апазыцыя БНФ]]) і мусіла ўмацаваць яго асабістую ўладу<ref name="Marcinovic">{{Спасылка | аўтар = Мартинович Д.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14.05.2020| url = https://news.tut.by/culture/684354.html| копія = https://web.archive.org/web/20200622200046/https://news.tut.by/culture/684354.html| дата копіі = 22 чэрвеня 2020| загаловак = Без исторической символики, но с русским языком. Как 25 лет назад в Беларуси прошел референдум| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[TUT.BY]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>. На думку гісторыка [[Алег Трусаў|Алега Трусава]], дэпутата Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня, ініцыятыва рэфэрэндуму негалосна ішла ад саміх уладаў Расеі<ref name="Naviny.by">{{Спасылка | аўтар = Гуштын А.| прозьвішча = Гуштын| імя = Адар’я| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 14.05.2015| url = https://naviny.online/rubrics/society/2015/05/14/ic_articles_116_188882| копія = https://web.archive.org/web/20210304195235/https://naviny.online/rubrics/society/2015/05/14/ic_articles_116_188882| дата копіі = 4 сакавіка 2021| загаловак = Рэферэндум-1995. Антыгероі беларускай мовы| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Naviny.by]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref>, якія імкнуліся рэанімаваць [[Імпэрыялізм|імпэрскую ідэю]]<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.</ref>. Таксама выказвалася меркаваньне, што правядзеньне рэфэрэндуму абумовіла жаданьне Лукашэнкі набыць папулярнасьць у Расеі з наступнай мэтай стаць прэзыдэнтам Расеі<ref>Олегов А. Лукашенко метит в президенты России // Огонёк. № 43, 27 октября 1996. С. 9.</ref>. Паводле дэпутата Вярхоўнага Савету 12-га скліканьня [[Сяргей Навумчык|Сяргея Навумчыка]], падобны плян агучваў кіраўнік адміністрацыі Лукашэнкі [[Леанід Сініцын]], [[Расейцы|расеец]] паводле нацыянальнасьці і прыхільнік далучэньня Беларусі да Расеі<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 24.</ref>, які меў імаверныя зьвязкі з расейскімі спэцслужбамі<ref name="Navumcyk_18.04.2014">{{Спасылка | аўтар = Навумчык С.| прозьвішча = Навумчык| імя = Сяргей| аўтарlink = Сяргей Навумчык| суаўтары = | дата публікацыі = 18 красавіка 2014| url = https://www.svaboda.org/a/25354832.html| копія = https://web.archive.org/web/20201127203055/https://www.svaboda.org/a/25354832.html| дата копіі = 27 лістапада 2020| загаловак = «Маўр» Лукашэнкі, або той, хто зьмяніў герб і сьцяг| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref> і быў фігурантам дакладу дэпутата [[Сяргей Антончык|Сяргея Антончыка]] пра карупцыю ў атачэньні Лукашэнкі<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 127.</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = Соўсь Г.| прозьвішча = Соўсь| імя = Г.| аўтарlink = Ганна Соўсь| суаўтары = | дата публікацыі = 12 кастрычніка 2019| url = https://www.svaboda.org/a/30211729.html| копія = https://web.archive.org/web/20210127201433/https://www.svaboda.org/a/30211729.html| дата копіі = 27 студзеня 2021| загаловак = Антончык пра антыкарупцыйны даклад Лукашэнкі, фатальную памылку Ганчара і «звышцынізм» апазыцыі| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Ён жа, паводле неаднаразовых уласных прызнаньняў<ref name="Marcinovic"/><ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 65.</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = Толкачева Е.| прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 12.05.2019| url = https://news.tut.by/economics/637111.html| копія = https://web.archive.org/web/20200412135326/https://news.tut.by/economics/637111.html| дата копіі = 12 красавіка 2020| загаловак = «Сел и нарисовал». Как в 1995 году БЧБ-флаг сменили на красно-зеленый, а «Пагоню» — на герб БССР| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[TUT.BY]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>, стварыў прапанаваныя на рэфэрэндум сымбалі, за аснову якіх узяў [[Сьцяг Беларускай ССР|сьцяг]] і [[герб Беларускай ССР|герб]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Як Сініцын апавядаў беларускаму дэпутату [[Валянцін Голубеў|Валянціну Голубеву]]<ref name="Navumcyk_18.04.2014"/>: {{Цытата|Справа ж не ў [[Геральдыка|геральдыцы]]. Таму што калі прыгадаць, навошта ўвогуле трэба было мяняць сымболіку, дык зразумела, што чым яна горш атрымалася, тым лепей. Бо яе замена была толькі правакуючым выпадам, прычым толькі адным — у камбінацыі зь некалькіх удараў.}} Паводле сьведчаньня Сініцына, праца над новай сымболікай вялася з 21 сакавіка, прытым дэпутаты атрымалі эскізы сьцяга і гербу ўжо 23 сакавіка. Як мяркуе Сяргей Навумчык, хуткае (за два дні) стварэньне прапанаванай Лукашэнкам сымболікі сьведчыла пра тое, што галоўнай мэтай рэфэрэндуму было ня столькі ўвядзеньне нейкай канкрэтнай сымболікі (якая разглядалася як часовая — да ліквідацыі незалежнасьці Беларусі), колькі зьнішчэньне дзяржаўнага статусу бел-чырвона-белага сьцяга і Пагоні<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 66.</ref>. Праведзены 14 траўня 1995 году [[Рэфэрэндум у Беларусі 1995 году|рэфэрэндум]] супярэчыў [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]] і заканадаўству Беларусі, адзначаўся парушэньнем законаў і фальсыфікацыяй вынікаў галасаваньня<ref name="Navumcyk">{{Спасылка | аўтар = Навумчык С.| прозьвішча = Навумчык| імя = С.| аўтарlink = Сяргей Навумчык| суаўтары = | дата публікацыі = 12 траўня 2019| url = https://www.svaboda.org/a/27734568.html| копія = https://web.archive.org/web/20210126205154/https://www.svaboda.org/a/27734568.html| дата копіі = 26 студзеня 2021| загаловак = Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref>. Перад ім адбылося [[Зьбіцьцё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету (1995)|зьбіцьцё дэпутатаў у будынку парлямэнту]], якое выявілася сілавой дэманстрацыяй усталяваньня [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарнага рэжыму ў Беларусі]]. 7 чэрвеня 1995 году Лукашэнка выдаў указы № 213 «Аб зацьверджаньні эталёну Дзяржаўнага гербу Рэспублікі Беларусь і Палажэньня аб Дзяржаўным гербе Рэспублікі Беларусь»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 7 чэрвеня 1995| url = http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num2/1d2088.html| копія = https://web.archive.org/web/20210117194500/http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num2/1d2088.html| дата копіі = 17 студзеня 2021| загаловак = Об утверждении эталона Государственного герба Республики Беларусь и Положения о Государственном гербе Республики Беларусь| фармат = | назва праекту = Право. Законодательство Республики Беларусь| выдавец = Валер Леванеўскі| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}</ref> і № 214 «Аб зацьверджаньні Палажэньня аб Дзяржаўным сьцягу Рэспублікі Беларусь»<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 7 чэрвеня 1995| url = https://geraldika.ru/s/9223| копія = https://web.archive.org/web/20200804165356/https://geraldika.ru/s/9223| дата копіі = 4 жніўня 2020| загаловак = Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь| фармат = | назва праекту = Геральдика.Ру| выдавец = | дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}</ref> дзеля фармальнага замацаваньня сымболікі рэжыму на заканадаўчым узроўні. Тым часам герб Пагоня разам зь бел-чырвона-белым сьцягам трапіў пад негалосную забарону{{Зноска|Łatyšonak|2009|Латышонак|303—306}}. Нягледзячы на яе, у Беларусі гэтым гербам як нацыянальным працягвалі карыстацца апазыцыйныя да рэжыму Лукашэнкі беларускія арганізацыі. Апроч таго, герб Пагоня актыўна выкарыстоўваўся ў спартовых і культурных імпрэзах па-за межамі краіны<ref>{{Спасылка | аўтар = Зьміцер Панкавец.| прозьвішча = Панкавец| імя = Зьміцер| аўтарlink = Зьміцер Панкавец| суаўтары = | дата публікацыі = 8 верасьня 2008| url = https://nn.by/index.php?c=ar&i=19755| копія = https://web.archive.org/web/20201128084414/https://nn.by/index.php?c=ar&i=19755| дата копіі = 28 лістапада 2020| загаловак = «Тры чарапахі» замест «Кацюшы»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша Ніва]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = Марина Рахлей.| прозьвішча = Рахлей| імя = Марина| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 27.08.2007| url = http://naviny.by/rubrics/culture/2007/08/27/ic_articles_117_152457/| копія = https://web.archive.org/web/20210225075249/https://naviny.online/rubrics/culture/2007/08/27/ic_articles_117_152457| дата копіі = 25 лютага 2021| загаловак = Слушать хорошую музыку стоит вместе!| фармат = | назва праекту = | выдавец = [http://naviny.by Белорусские новости]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = ru| камэнтар = }}</ref>, а таксама беларускімі эмігранцкімі арганізацыямі. У 2007 годзе герб Пагоню ўлучылі ў [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|дзяржаўны сьпіс нематэрыяльных гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі]], а ў 2009 годзе Пагоня стала афіцыйным гербам [[Віцебская вобласьць|Віцебскай вобласьці]]. [[Файл:Flag of Belarus (1918, 1991–1995) with historic coat of arms.png|значак|Бел-чырвона-белы сьцяг з гербам Пагоняй, які выкарыстоўваўся ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2022)|пратэстаў 2020—2022 гадоў]]]] [[Файл:United Transitional Cabinet logo.png|зьлева|значак|216x216пкс|[[Абʼяднаны пераходны кабінэт Беларусі]]]] У 2020 годзе герб Пагоня разам зь бел-чырвона-белым сьцягам сталі сымбалямі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2022)|пратэстаў супраць фальсыфікацыяў выбараў, гвалту і беззаконьня ў Беларусі]]<ref>{{артыкул|аўтар = [[Андрэй Катлярчук|Kotljarchuk A.]]|загаловак = The Flag Revolution. Understanding the political symbols of Belarus|арыгінал = |спасылка = http://balticworlds.com/the-flag-revolution-understanding-the-political-symbols-of-belarus/|архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20201225192118/http://balticworlds.com/the-flag-revolution-understanding-the-political-symbols-of-belarus/|аўтар выданьня = |выданьне = Baltic Worlds|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2020|выпуск = |том = |нумар = 4|старонкі = |isbn = }}</ref>. У гэты ж час адзначаюцца шматлікія выпадкі рэпрэсіяў (арыштаў і штрафаў) з боку рэжыму Лукашэнкі да грамадзянаў Беларусі за выкарыстаньне гербу Пагоні<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 18 лютага 2021| url = https://nn.by/?c=ar&i=268598| копія = https://web.archive.org/web/20210619051328/https://nn.by/?c=ar&i=268598| дата копіі = 19 чэрвеня 2021| загаловак = Праваабаронцу арыштавалі на 12 сутак. Барэльеф з «Пагоняй» на яго доме, які вісеў там 8 год, сёння палічылі пікетам| фармат = | назва праекту = Грамадства| выдавец = [[Наша Ніва]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 26 сакавіка 2021| url = https://www.svaboda.org/a/31171051.html| копія = https://web.archive.org/web/20210619051310/https://www.svaboda.org/a/31171051.html| дата копіі = 19 чэрвеня 2021| загаловак = Жанчыну арыштавалі, бо на машыне, якая яе падвозіла, была налепка «Пагоні»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 29 сакавіка 2021| url = https://nn.by/?c=ar&i=270564| копія = https://web.archive.org/web/20210619051458/https://nn.by/?c=ar&i=270564| дата копіі = 19 чэрвеня 2021| загаловак = У аграгарадку Малеч за «Пагоню» на балконе затрымалі кіроўцу саўгаса| фармат = | назва праекту = Грамадства| выдавец = [[Наша Ніва]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 30 сакавіка 2021| url = https://nn.by/?c=ar&i=270642| копія = https://web.archive.org/web/20210619051358/https://nn.by/?c=ar&i=270642| дата копіі = 19 чэрвеня 2021| загаловак = Жыхар Бабруйска, якому далі 15 сутак за налепку з «Пагоняй» на аўто, чацвёрты дзень трымае галадоўку| фармат = | назва праекту = Грамадства| выдавец = [[Наша Ніва]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 17 красавіка 2021| url = https://www.svaboda.org/a/31208796.html| копія = https://web.archive.org/web/20210421191758/https://www.svaboda.org/a/31208796.html| дата копіі = 21 красавіка 2021| загаловак = Жыхара Шчомысьліцы затрымалі за флюгер з «Пагоняй»| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 23 сакавіка 2021| url = https://www.svaboda.org/a/31165174.html| копія = https://web.archive.org/web/20210614180847/https://www.svaboda.org/a/31165174.html| дата копіі = 14 чэрвеня 2021| загаловак = Шматдзетную маці аштрафавалі на 2900 рублёў за Пагоню на акне| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Радыё Свабода]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Спасылка | аўтар = Тацяна Смоткіна.| прозьвішча = Смоткіна| імя = Тацяна| аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 1 красавіка 2021| url = https://www.racyja.com/hramadstva/glybachanina-alyaksandra-shelepenya-asht/| копія = https://web.archive.org/web/20210614182355/https://www.racyja.com/hramadstva/glybachanina-alyaksandra-shelepenya-asht/| дата копіі = 14 чэрвеня 2021| загаловак = Глыбачаніна Аляксандра Шэлепня аштрафавалі за герб „Пагоня” на балконе| фармат = | назва праекту = Грамадства| выдавец = [[Беларускае Радыё Рацыя]]| дата доступу = 19 чэрвеня 2021 | мова = | камэнтар = }}</ref>. 8 жніўня 2021 году{{Заўвага|Глядзіце гісторыю зьменаў старонкі [[:en:Pahonia]]}} адміністрацыя [[Ангельская Вікіпэдыя|Ангельскай Вікіпэдыі]] пад ціскам [[Летувісы|летувіскіх]] [[Шавінізм|шавіністаў]] выдаліла артыкул пра герб Пагоню (створаны ў жніўні 2004 году), зь якога зрабілі перанакіраваньне на [[герб Летувы]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Хобі для эрудытаў: абараняць «Пагоню» ў галоўнай сусветнай энцыклапедыі|мова=be|год=13 жніўня 2021|аўтар=[[Алесь Чайчыц|Чайчыц А.]]|выданьне=[[Будзьма беларусамі!]]|спасылка=https://budzma.by/news/khobi-dlya-erudyta-.html}}</ref>. [[Файл:Полк Каліноўскага. Сьцяг.png|значак|Сьцяг [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палку імя Кастуся Каліноўскага]]]] За часамі [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|адкрытага расейскага ўварваньня ва Ўкраіну]] герб Пагоня і бел-чырвона-белы сьцяг сталі сымбалямі [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|беларускага палку імя Кастуся Каліноўскага]]. Увогуле, беларускія добраахвотнікі ([[Пагоня (аддзел)|аддзел «Пагоня»]] і [[тактычная група «Беларусь»]]) баранілі Ўкраіну пад нацыянальнай беларускай сымболікай ад [[Расейска-ўкраінская вайна|пачатку расейскай гібрыднай агрэсіі ў 2014 годзе]]. == Сучаснае афіцыйнае выкарыстаньне == Пагоня зьмяшчаецца на эмблемах некалькіх беларускіх грамадзкіх аб’яднаньняў: * [[Партыя БНФ]]; * [[Кансэрватыўна-Хрысьціянская Партыя — БНФ]]; * [[Згуртаваньне Беларусаў Сьвету Бацькаўшчына|Згуртаваньне Беларусаў Сьвету «Бацькаўшчына»]]; * [[Беларускі Хельсынскі камітэт]]. [[Файл:COA Pahonia in Fürstenzug.jpg|міні|Выява Пагоні часоў ВКЛ на пано «[[Шэсьце князёў]]» у [[Дрэздэн]]е]] Пагоню маюць у сваім складзе сучасныя гербы наступных населеных пунктаў: * [[Файл:POL Białystok COA.svg|20пкс]] [[Беласток]] * [[Файл:POL Brańsk COA.svg|20пкс]] [[Бранск (Польшча)|Бранск]] * [[Файл:Coat of Arms of Velizh.png|20пкс]] [[Вяліж]] * [[Файл:Coat of Arms of Vierchniadzvinsk, Belarus.svg|20пкс]] [[Дрыса]] * [[Файл:Coat of arms of Iziaslav.png|20пкс]] [[Заслаў (Украіна)|Заслаў]] * [[Файл:Coat of Arms of Lepiel, Belarus.svg|20пкс]] [[Лепель]] * [[Файл:BIA Lipniszki COA.png|20пкс]] [[Ліпнішкі]] * [[Файл:Coat of Arms of Mahiloŭ.svg|20пкс]] [[Магілёў]] * [[Файл:Coat of Arms of Nevel (Pskov oblast).png|20пкс]] [[Невель]] * [[Файл:Puławy herb.svg|20пкс]] [[Пулавы]] * [[Файл:Coat of Arms of Rečyca, Belarus.svg|20пкс]] [[Рэчыца]] * [[Файл:Coat of Arms of Sebezh.png|20пкс]] [[Себеж]] * [[Файл:Herb Siedlce.svg|20пкс]] [[Седльцы]] Наступныя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі маюць Пагоню ў складзе сваіх сучасных гербаў: * [[Файл:Bialski_pow.png|20пкс]] [[Бельскі павет (Люблінскае ваяводзтва)|Бельскі павет]] * [[Файл:Coat of Arms of Vitsebsk Voblasts.svg|20пкс]] [[Віцебская вобласьць]] * [[Файл:Coat of arms of Homyel Voblast.svg|20пкс]] [[Гомельская вобласьць]] * [[Файл:POL województwo podlaskie COA.svg|20пкс]] [[Падляскае ваяводзтва]] * [[Файл:Coat of Arms of Zhytomyr Oblast.svg|20пкс]] [[Жытомірская вобласьць]] * [[Файл:POL powiat siemiatycki COA.svg|20пкс]] [[Сямяціцкі павет]] Таксама вэрсія Пагоні ёсьць [[Герб Летувы|гербам Летувы]]. Апроч гэтага, стылізаваная выява Пагоні як гербу [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] зьмяшчаецца на найбольшым у сьвеце парцалянавым [[пано]] «[[Шэсьце князёў]]» у [[Дрэздэн]]е. == Галерэя == === XIV—XV стагодзьдзі === <gallery caption="Пагоня ў XIV—XV стагодзьдзях" class="center" widths="150" heights="150"> Kobrynski, Pahonia. Кобрынскі, Пагоня (1387).jpg|Пячатка князёў Кобрынскіх, 1387 г. Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1841).jpg|Пячаткі Вітаўта Вялікага Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1416).jpg|Герб Вітаўта, 1416 г. Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (1416).jpg|Герб Ягайлы, 1416 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1443).jpg|Пахаваньне Вітаўта Вялікага, 1443 г. Žygimont Karybutavič, Pahonia. Жыгімонт Карыбутавіч, Пагоня.jpg|Уваход Жыгімонта Карыбутавіча ў Прагу, {{nowrap|1443 г.}} Pahonia. Пагоня (1460-64).jpg|Chronik des Konstanzer Konzils, 1460—1464 гг. Lithuanian Vytis (Waykimas) from the Bavarian State Library (1475).jpg|Wappen besonders von deutschen Geshlchtern, {{nowrap|1475 г.}} </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Pahonia. Пагоня (1475).jpg|Wernigeroder Wappenbuch, 1475 г. Pahonia. Пагоня (1480) (2).jpg|Das Wappenbuch Conrads von Grünenberg, 1480 г. Pahonia. Пагоня (1480).jpg|Das Wappenbuch Conrads von Grünenberg, 1480 г. Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1483) (3).jpg|Герб Вітаўта, 1483 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1483).jpg|Герб Вітаўта, 1483 г. Bona Sforza, Pahonia. Бона Сфорца, Пагоня (1492) (2).jpg|З вокладкі малітоўніка [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]], 1492 г. Bona Sforza, Pahonia. Бона Сфорца, Пагоня (1492).jpg |З вокладкі малітоўніка Боны Сфорцы, 1492 г. Pahonia. Пагоня (1401-1500).jpg|Armorial général, XV ст. </gallery> === XVI стагодзьдзе === <gallery caption="Пагоня ў XVI стагодзьдзі" class="center" widths="150" heights="150"> Pahonia. Пагоня (1530).jpg|Sammelband mehrerer Wappenbücher, 1530 г. Pahonia. Пагоня (1530) (3).jpg|Sammelband mehrerer Wappenbücher, 1530 г. Pahonia. Пагоня (1531).jpg|З Лаўрэнцьеўскага сьпісу Літоўскага Статуту, 1531 г. Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня (1552).jpg|Герб вялікага князя Жыгімонта Аўгуста. Пруская хроніка, 1552 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Pahonia. Пагоня (1555) (2).jpg|З габэлену, 1555 г. Pahonia. Пагоня (1555) (1).jpg|З габэлену, 1555 г. Pahonia. Пагоня (1555) (3).jpg|З габэлену, 1555 г. Pahonia. Пагоня (1555) (4).jpg|З габэлену, 1555 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Pahonia. Пагоня (1555).jpg|1555 г. Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1555).jpg|Герб Віленскай зямлі, {{nowrap|1555 г.}} Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1555).jpg|Герб Троцкай зямлі, 1555 г. Jan z knižataŭ litoŭskich, Pahonia. Ян з княжатаў літоўскіх, Пагоня (1555).jpg|Герб [[Ян з княжатаў літоўскіх|Яна з княжатаў літоўскіх]], 1555 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Pavał Halšanski, Pahonia. Павал Гальшанскі, Пагоня (1555).jpg|Герб [[Павал Гальшанскі|Паўла Гальшанскага]], 1555 г. Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня (1571).jpg|Герб Жыгімонта Аўгуста, 1571 г. Pahonia. Пагоня (1572).jpg|1572 г. Pahonia. Пагоня (1574).jpg|Goniec cnothy, 1574 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Pahonia. Пагоня (1579).jpg|1579 г. Stefan Batory, Pahonia. Стэфан Баторы, Пагоня (1583).jpg|Фрагмэнт партрэта [[Стэфан Баторы|Стэфана Баторыя]], 1583 г. Pahonia. Пагоня (1586).jpg|Großes Wappenbuch, 1586 г. Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1586).jpg|Герб Полацкага ваяводзтва, 1586 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Padlašša, Pahonia. Падляшша, Пагоня (1586).jpg|Герб Падляскага ваяводзтва, 1586 г. Volyn, Pahonia. Волинь, Пагоня (1586).jpg|Герб Валынскага ваяводзтва, 1586 г. Pahonia. Пагоня (1593).jpg|З казаньня на пахаваньні [[Ян Сямён Алелькавіч|Яна Сямёна Алелькавіча]], 1593 г. Pahonia. Пагоня (1600).jpg|1600 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Pahonia. Пагоня (XVI) (3).jpg|Зь нямецкага рукапіснага гербоўніка Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (XVI).jpg|Троцкая харугва Pahonia. Пагоня (XVI).jpg|З Прускай хронікі Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (XVI).jpg|Герб Віцебскага ваяводзтва </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (XVI).jpg|Пячатка Віленскага ўнівэрсытэту Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (XVI).jpg|Герб Вітаўта Вялікага Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (XVI).jpg|Герб Ягайлы Žygimont Stary. Жыгімонт Стары (XVI).jpg|Жыгімонт Стары </gallery> === XVII стагодзьдзе === <gallery caption="Пагоня ў XVII стагодзьдзі" class="center" widths="150" heights="150"> Pahonia. Пагоня (1604).jpg|Le blason des armoiries, {{nowrap|1604 г.}} Mahiloŭ, Pahonia. Магілёў, Пагоня (1661, 1780-89).jpg|Герб Магілёва, 1661 г. Pahonia. Пагоня (1672).jpg|Герб ВКЛ з Маскоўскага Тытулярніка, 1672 г. Pahonia. Пагоня (1672) (5).jpg|Герб ВКЛ з Маскоўскага Тытулярніка, 1672 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1672).jpg|Герб Амсьціслаўскага княства, 1672 г. Amścisłaŭ, Pahonia. Амсьціслаў, Пагоня (1672) (2).jpg|Герб Амсьціслаўскага княства, 1672 г. Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1672).jpg|Герб Віцебскага княства, 1672 г. Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1672) .jpg|Герб Віцебскага княства, 1672 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1672).jpg|Герб Полацкага княства, 1672 г. Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1672) (2).jpg|Герб Полацкага княства, 1672 г. Alaksandra Tyškievič (Čartaryjskaja), Pahonia. Аляксандра Тышкевіч (Чартарыйская), Пагоня (1670-79).jpg|Фрагмэнт партрэта Аляксандры Тышкевіч з князёў Чартарыйскіх, {{nowrap|1670-я гг.}} Jan Sabieski, Pahonia. Ян Сабескі, Пагоня (1677).jpg|З дакумэнта Яна Сабескага, 1677 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Horadnia, Pahonia. Горадня, Пагоня (XVII).jpg|Гарадзенская харугва Raman Sanguška, Pahonia. Раман Сангушка, Пагоня (XVII) (2).jpg|Фрагмэнт партрэта [[Раман Сангушка|Рамана Сангушкі]] Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (XVII).jpg|Фрагмэнт партрэта Ягайлы Fiodar Karyjatavič, Pahonia. Фёдар Карыятавіч, Пагоня (1799).jpg|Фёдар Карыятавіч у вобразе вершніка </gallery> === XVIII стагодзьдзе === <gallery caption="Пагоня ў XVIII стагодзьдзі" class="center" widths="150" heights="150"> Aŭgust Mocny, Pahonia. Аўгуст Моцны, Пагоня (1702).jpg|Харугва [[Аўгуст Моцны|Аўгуста Моцнага]], 1702 г. Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1707).jpg|Герб [[Віленскі ўнівэрсытэт|Віленскага ўнівэрсытэту]], 1707 г. Pahonia. Пагоня (1715).jpg|1715 г. Pahonia. Пагоня (1718).jpg|Штандар пяхоты ВКЛ, {{nowrap|1718 г.}} </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Słonim, Pahonia. Слонім, Пагоня (1747).jpg|[[Слонімскі павет|Слонімская]] харугва, 1747 г. Michał Servacy Višniaviecki, Pahonia. Міхал Сэрвацы Вішнявецкі, Пагоня (1750).jpg|Фрагмэнт партрэта [[Міхал Сэрвацы Вішнявецкі|Міхала Сэрвацыя Вішнявецкага]], 1750 г. Pahonia. Пагоня (1760).jpg|Kuryer Litewski, 1760 г. Vasil Tyškievič, Laliva-Pahonia. Васіль Тышкевіч, Ляліва-Пагоня (1794).jpg|Фрагмэнт партрэта [[Васіль Тышкевіч|Васіля Тышкевіча]], 1760 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Файл:Pahonia. Пагоня (1764).jpg|Газэта Віленская, 1764 г. Файл:Sanguška, Pahonia. Сангушка, Пагоня (1780).jpg|З сэрвізу князёў [[Сангушкі|Сангушак]], 1780 г. Файл:Pahonia. Пагоня (1780-89) (2).jpg|Расейская выява з [[Васьміканцовы крыж|укосным крыжам]], 1780-я гг. Файл:Józef II cesarz rzymsko-niemiecki zatwierdza Adamowi Kazimierzowi Czartoryskiemu tytuł książęcy i herb Pogoń (015) - 13066 Rkps - Czartoryski Library in Kraków.jpg|З дакумэнта князёў [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]], 1785 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Pahonia. Пагоня (F. Reilly, 1793).jpg|Дзяржаўны герб, 1793 г. Lipniški, Pahonia. Ліпнішкі, Пагоня (1792).jpg|[[Герб Ліпнішак]], 1792 г. Ašmiany, Pahonia. Ашмяны, Пагоня (1796).jpg|Пячатка [[Ашмянскі павет|Ашмянскага павету]], 1796 г. Słonim, Pahonia. Слонім, Пагоня (XVIII).jpg|Знак Слонімскай паштовай станцыі </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Raman Sanguška, Pahonia. Раман Сангушка, Пагоня (XVIII).jpg|Фрагмэнт партрэта [[Раман Сангушка|Рамана Сангушкі]] (з рознаканцовым крыжам на трачы) Vasil Tyškievič, Laliva-Pahonia. Васіль Тышкевіч, Ляліва-Пагоня (XVIII).jpg|Фрагмэнт партрэта Васіля Тышкевіча Vasil Tyškievič, Pahonia. Васіль Тышкевіч, Пагоня (XVIII).jpg|Фрагмэнт партрэта Васіля Тышкевіча Pahonia - Пагоня, Lithuanian (Belarusian) Coat of Arms.jpg|кан. XVIII ст. </gallery> === XIX стагодзьдзе === <gallery caption="Пагоня ў XIX стагодзьдзі" class="center" widths="150" heights="150"> Ašmiany, Pahonia. Ашмяны, Пагоня (1840-49).jpg|Герб Ашмянаў, 1840-я гг. Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1840-49).jpg|Герб Вільні, 1840-я гг. Lida, Pahonia. Ліда, Пагоня (1840-49).jpg|Герб Ліды, 1840-я гг. Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1840).png|Герб Полацку, 1840-я гг. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Rečyca, Pahonia. Рэчыца, Пагоня (1840-49).jpg|Герб Рэчыцы, 1840-я гг. Słucak, Pahonia. Слуцак, Пагоня (1840-49).jpg|Герб Слуцку, 1840-я гг. Śvianciany, Pahonia. Сьвянцяны, Пагоня (1840-49).jpg|Герб Сьвянцянаў, 1840-я гг. Biełastok, Pahonia. Беласток, Пагоня (1843).jpg|Герб Беластоцкай вобласьці, 1843 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Viciebsk, Pahonia. Віцебск, Пагоня (1843).jpg|Герб Віцебску, 1843 г. Vialiž, Pahonia. Вяліж, Пагоня (1843).jpg|Герб Вяліжу, 1843 г. Horadnia, Pahonia. Горадня, Пагоня (1843).jpg|Герб Гарадзенскай губэрні, 1843 г. Haradok, Pahonia. Гарадок, Пагоня (1843).jpg|Герб Гарадку, 1843 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Drysa, Pahonia. Дрыса, Пагоня (1843).jpg|Герб Дрысы, 1843 г. Dynaburg, Pahonia. Дынабург, Пагоня (1843).jpg|Герб Дынабургу, 1843 г. Lucyn, Pahonia. Люцын, Пагоня (1843).jpg|Герб Люцына, 1843 г. Mahiloŭ, Pahonia. Магілёў, Пагоня (1843).jpg|Герб Магілёва, 1843 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Nieviel, Pahonia. Невель, Пагоня (1843).jpg|Герб Невелю, 1843 г. Połacak, Pahonia. Полацак, Пагоня (1843).jpg|Герб Полацку, 1843 г. Režyca, Pahonia. Рэжыца, Пагоня (1843).jpg|Герб Рэжыцы, 1843 г. Siebiež, Pahonia. Себеж, Пагоня (1843).jpg|Герб Себежу, 1843 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Słucak, Pahonia. Слуцак, Пагоня (1843).jpg|Герб Слуцку, 1843 г. Suraž, Pahonia. Сураж, Пагоня (1843).jpg|Герб Суражу, 1843 г. Čerykaŭ, Pahonia. Чэрыкаў, Пагоня (1843).jpg|Герб Чэрыкава, 1843 г. Vialejka, Pahonia. Вялейка, Пагоня (1846).jpg|Герб Вялейкі, 1846 </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1846).jpg|Герб Дзісны, 1846 г. Troki, Pahonia. Трокі, Пагоня (1846).jpg|Герб Трокаў, 1846 г. Vilenski albom, Pahonia. Віленскі альбом, Пагоня (E. Hauger, 1848).jpg|Вокладка Віленскага альбома, 1850 г. Lepiel, Pahonia. Лепель, Пагоня (1850).jpg|Герб Лепеля, 1850 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Sapieha, Pahonia. Сапега, Пагоня (1858).jpg|Вялікі герб Сапегаў, 1858 г. Vilnia, Pahonia. Вільня, Пагоня (1858-60).jpg|Зь Віленскага альбома, {{nowrap|1858 г.}} Čerykaŭ, Pahonia. Чэрыкаў, Пагоня (1862).jpg|Герб Чэрыкава, 1862 г. Stefan Batory, Pahonia. Стэфан Баторы, Пагоня (XIX).jpg|Росьпіс капліцы Стэфана Баторыя </gallery> === XX стагодзьдзе === <gallery caption="Пагоня ў XX стагодзьдзі" class="center" widths="150" heights="150"> Pahonia, BNR. Пагоня, БНР (1918-20).jpg|Вокладка пашпарту грамадзяніна [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], 1918—1920 гг. Pahonia (25 Hrošaŭ, Orange), Stamp of Belarusian People's Republic.jpg|Марка БНР, 1918 г. Pahonia. Пагоня (1920).jpg|З часопісу [[Рунь (1920)|Рунь]], 1920 г. Pahonia. Пагоня (1921).jpg|З кнігі «Родны край», 1921 г. </gallery> <gallery class="center" widths="150" heights="150"> Pahonia. Пагоня (1929).jpg|З часопісу [[Шлях моладзі (1929)|Шлях моладзі]], 1929 г. Studenckaja dumka, Pahonia. Студэнцкая думка, Пагоня (1929).jpg|Вокладка «[[Студэнцкая думка (Вільня)|Студэнцкай думкі]]», 1929 г. Pahonia. Пагоня (1930-39).jpg|Праект дзяржаўнага гербу, створаны беларусамі [[Чэхаславаччына|Чэхаславаччыны]], 1930-я гг. Pahonia. Пагоня (1948).jpg|Налепка да [[Дзень Волі|Дня Незалежнасьці]], 1948 г. </gallery> == Глядзіце таксама == [[Файл:Bar "Pahonia", Vilnia 2022.jpg|значак|Беларускі бар «Pahonia» ў [[Вільня|Вільні]] (''[[Праспэкт Гедзіміна (Вільня)|праспэкт Гедзіміна]], 20'')]] * [[Бел-чырвона-белы сьцяг]] * [[Герб Беларусі]] * [[Сьцяг Беларусі]] * [[Жыве Беларусь!]] * [[Беларускае нацыянальнае адраджэньне]] * [[Ліцьвіны]] == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} * {{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)}} * {{Літаратура/БелЭн|11}} * {{Літаратура/Беларусь: энцыкляпэдычны даведнік, 1995}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы|2}} * {{Артыкул | аўтар = [[Алег Латышонак|Латышонак А.]] | загаловак = Дзяржаўная сымболіка Беларускай Народнай Рэспублікі | арыгінал = | спасылка = https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/1530 | архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20201125114031/https://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/1530 | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Жаўнеры БНР | тып = | месца = Беласток — Вільня | выдавецтва = | год = 2009 | выпуск = | том = | нумар = | старонкі = 303—306 | isbn = | issn = | ref = Łatyšonak }} * {{Артыкул | аўтар = [[Ігар Лялькоў|Лялькоў І.]] | загаловак = Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан | спасылка = http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm | архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210121043828/http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = [[ARCHE Пачатак]] | тып = | месца = | выдавецтва = | год = 2002 | выпуск = | том = | нумар = 1 (21) | старонкі = 98—112 | isbn = | issn = | ref = Lalkoŭ }} * {{Артыкул | аўтар = [[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В.]] | загаловак = Сімвал Вялікага княства | спасылка = https://vln.by/node/48 | архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210506211203/https://vln.by/node/48 | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = [[Чырвоная Змена]] | тып = | месца = | выдавецтва = | год = 28 сакавіка 1995 | выпуск = | том = | нумар = 33 (13891) | старонкі = | isbn = | issn = | ref = Nasievič }} * {{Артыкул | аўтар = Рудак А. | загаловак = Мінуўшчына і сучаснасць гістарычнай сімволікі | спасылка = https://budzma.by/news/minu-shchyna-i-suchasnasts-gistarychnay-simvoliki.html | архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210121235356/https://budzma.by/news/minu-shchyna-i-suchasnasts-gistarychnay-simvoliki.html | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = [[Культура (газэта)|Культура]] | тып = | месца = | выдавецтва = | год = 22—29 жніўня 2020 | выпуск = | том = | нумар = 34 (1473) | старонкі = | isbn = | issn = | ref = Рудак }} * [[Алег Трусаў|Трусаў А.]] Лунай, наш сцяг, ляці, Пагоня! // {{Літаратура/З гісторыяй на Вы|2}} * {{Літаратура/Старажытныя ліцьвіны|1}} * {{Літаратура/Геральдыка Беларусі (2010)}} * {{Літаратура/Наш сымбаль — Пагоня}} * {{Літаратура/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * {{Артыкул | аўтар = [[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] | загаловак = Генезіс «Пагоні» — дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага | арыгінал = | спасылка = https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2178 | архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20081119044008/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/16/16kom_szalanda.htm | мова = | адказны = Mironowicz Eugeniusz | аўтар выданьня = | выданьне = [[Białoruskie Zeszyty Historyczne|Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne]] | тып = | месца = | выдавецтва = | год = 2001 | выпуск = | том = | нумар = 16 | старонкі = 152—158 | isbn = | issn = 1232-7468 | ref = Šałanda }} * {{Артыкул | аўтар = [[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]] | загаловак = Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі | арыгінал = | спасылка = | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = Герольд Litherland | тып = | месца = | выдавецтва = | год = 2019 | выпуск = | том = | нумар = 21 | старонкі = 3—10 | isbn = | issn = | ref = Шаланда }} * {{Літаратура/ЭГБ|1}} * {{Літаратура/ЭГБ|5}} * {{Артыкул | аўтар = Юргенсон У. | загаловак = Эвалюцыя дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага па дадзеных сфрагістыкі і нумізматыкі | арыгінал = | спасылка = http://belcoins.com/numinfo.phtml?art=61 | архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210505180915/http://www.belcoins.com/numinfo.phtml?art=61 | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = [[Беларускі гістарычны часопіс]] | тып = | месца = | выдавецтва = | год = 2003 | выпуск = | том = | нумар = 8 | старонкі = | isbn = | issn = | ref = Юргенсон }} * {{Артыкул | аўтар = [[Міхась Ткачоў|Ткачев М.]] | загаловак = Национальные символы: народ и история | арыгінал = | спасылка = https://naviny.online/rubrics/society/2009/10/12/ic_articles_116_164915 | архіўная спасылка = https://web.archive.org/web/20210304220343/https://naviny.online/rubrics/society/2009/10/12/ic_articles_116_164915 | мова = | адказны = | аўтар выданьня = | выданьне = [[Советская Белоруссия]] | тып = | месца = | выдавецтва = | год = 11.10.1989, 12.10.1989 | выпуск = | том = | нумар = 235 (17716), 236 (17717) | старонкі = | isbn = | issn = | ref = Ткачоў }} == Вонкавыя спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|73БЛ000004}} * {{Спасылка|аўтар = |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://www.radabnr.org/symbali/| загаловак = Дзяржаўныя сымбалі Беларускай Народнай Рэспублікі| фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]]| дата = 19 сакавіка 2021 | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка | аўтар = Сяргей Мікулевіч | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = 3 сакавіка 2012 | url = http://nn.by/?c=ar&i=69322 | загаловак = Сапраўдныя беларускія сімвалы | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Наша Ніва]] | дата = 3 сакавіка 2012 | мова = | камэнтар = }} * {{Спасылка|аўтар = [[Віктар Ляхар|Ляхар В.]] |прозьвішча = |імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://euroradio.fm/lyahar-pagonya-i-bel-chyrvona-bely-scyag-simvaly-yakiya-nas-abyadnouvayuc | загаловак = Ляхар: "Пагоня" і бел-чырвона-белы сцяг — сімвалы, якія нас аб’ядноўваюць | фармат = | назва праекту = | выдавец = [[Эўрапейскае радыё для Беларусі]] | дата = 21 студзеня 2021 | мова = | камэнтар = }} * {{YouTube|fnK8hZJPFgg|«Пагоня» працягласцю восем вякоў / Загадкі беларускай гісторыі}} * {{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.lyczkowski.net/be/hierby-bielaruskaj-slachty/litary-p-r.html | загаловак = Гербы беларускай шляхты: герб Пагоня і яго карыстальнікі | фармат = | назва праекту = Генэалёгія Лычкоўскіх | выдавец = | дата = 20 сакавіка 2021 | мова = | камэнтар = }} {{Беларусь у тэмах}} {{Беларуская Народная Рэспубліка ў тэмах}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Абраны артыкул}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Пагоня (герб)| ]] tsjy4co78v8uvhwed5vyq2p2tohzm5l 0 4242 2698059 2692472 2026-10-30T11:09:40Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698059 wikitext text/x-wiki {{Краіна2 | СУП ППЗ = 163 млрд $<ref name="imf">[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=960,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 «Report for Selected Countries and Subjects»]. IMF.</ref> | Год падліку СУП ППЗ = 2023 | Месца паводле СУП ППЗ = | СУП ППЗ на чалавека = 42 530 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП ППЗ на чалавека = 2023 | Месца паводле СУП ППЗ на чалавека = | СУП намінал = 78 млрд $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал = 2023 | Месца паводле СУП намінал = | СУП намінал на чалавека = 20 537 $<ref name="imf"/> | Год падліку СУП намінал на чалавека = 2023 | Месца паводле СУП намінал на чалавека = }} '''Рэспу́бліка Харва́тыя''' альбо '''Харва́тыя''' ({{мова-hr|Republika Hrvatska}}) — краіна на паўднёвым усходзе Эўропы. Мяжуе з [[Славенія]]й і [[Вугоршчына]]й на поўначы, [[Сэрбія]]й, [[Чарнагорыя]]й ды [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніяй і Герцагавінай]] на ўсходзе. На захадзе мае выхад да [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнага мора]]. Краіна паводле форме кіраваньня ёсьць [[рэспубліка]]й з парлямэнцкай лібэральнай [[дэмакратыя]]й. З 2009 году Харватыя ўваходзіць у [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|НАТО]], а 1 ліпеня 2013 году яна стала 28–й краінай [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. Харваты прыбылі на тэрыторю сучаснае краіны ў канцы VI стагодзьдзя. Да VII стагодзьдзя яны ўтварылі два герцагствы. Першым карэнным харвацкім кіраўніком, прызнаным папам, стаў князь [[Бранімір]], а першым каралём Харватыі ў 925 годзе стаў [[Томіслаў]]. За часам крызы пераемнасьці Харватыя ўтварыла асабістую унію з [[Вугоршчына|Вугоршчынай]] у 1102 годзе. У 1527 годзе, сутыкнуўшыся з Асманскай навалай, [[Харвацкі сабар]] абраў аўстрыйскага кіраўніка [[Фэрдынанд I Габсбург|Фэрдынанда I]] на пасад дзяржавы. Пасьля Першай сусьветнай вайны краіна ўваходзіла ў склад [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў]], а потым [[Каралеўства Югаславія]]. З сканчэньнем Другой сусьветнай вайны агульнай дзяржавай, якая больш ня была каралеўствам, стаў [[Ёсіп Броз Ціта]]. Толькі ў 1990-я гады Харватыя здолела здабыць незалежнасьць. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Харватыі}} === Старажытнасьць === Тэрыторыя, вядомая сёньня як Харватыя, была заселеная яшчэ ў дагістарычны час. Закамянеласьці часоў [[неандэртальцы|неандэртальцаў]], якія датуюцца сярэднім [[палеаліт]]ам, былі знойдзеныя ў паўночнай частцы краіны<ref>Salopek, Igor (2010). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=95232 «Krapina Neanderthal Museum as a Well of Medical Information»]. Acta Medico-Historica Adriatica. Hrvatsko znanstveno društvo za povijest zdravstvene kulture. 8 (2): 197—202. [[:PMID:21682056]]. </ref>. Значна пазьней гэты рэгіён засялілі [[ілірыйцы]] і [[лібурны]], а першыя грэцкія калёніі былі заснаваныя на астравах [[Хвар (востраў)|Хвар]]{{Зноска|Wilkes|1995|Wilkes|114}}, [[Корчула]] і [[Віс (востраў)|Віс]]{{Зноска|Wilkes|1995|Wilkes|115}}. У 9 годзе нашай эры тэрыторыя сучаснай Харватыі ўвайшла ў склад [[Рымская імпэрыя|Рымскай імпэрыі]]. Імпэратар [[Дыяклетыян]] быў ураджэнцам рэгіёну. Менавіта ён загадаў пабудаваць вялікі палац у [[Спліт|Спліце]], дзе жыў пасьля адрачэньня ад трону ў 305 годзе<ref>Gibbon, Edward; John Bagnell Bury; Boorstin, Daniel J. (1995). [https://books.google.com/books?id=bdKLyie1M50C «The Decline and Fall of the Roman Empire»]. New York: Modern Library. — С. 335. — ISBN 978-0-679-60148-7.</ref>. === Пачатак Сярэднявечча === [[Файл:Oton Ivekovic, Krunidba kralja Tomislava.jpg|значак|зьлева|Каранацыя караля [[Томіслаў|Томіслава]] працы [[Отан Івекавіч|Отана Івекавіча]].]] На працягу V стагодзьдзя апошні фактычны імпэратар [[Заходняя Рымская імпэрыя|Заходняй Рымскай імпэрыі]] [[Юліюс Нэпас]] кіраваў невялікім каралеўствам у роднай [[Далмацыя|Далмацыі]] пасьля ўцёкаў з Італіі ў 475 годзе<ref>J. B. Bury (1923). [https://archive.org/details/historyoflaterro01buryuoft «History of the later Roman empire from the death of Theodosius I. to the death of Justinian»]. Macmillan Publishers. — С. 408.</ref>. Пэрыяд заняпаду былой імпэрыі скончыўся ўварваньнямі [[авары|авараў]] і [[харваты|харватаў]] у канцы VI і першай палове VII стагодзьдзя і руйнаваньнем амаль усіх рымскіх гарадоў. Ацалелыя рымляне адступілі ў больш спрыяльныя месцы на ўзьбярэжжы, астравы і ў горы. Горад [[Дуброўнік]] быў закладзены такімі выжылымі жыхарамі [[Эпідаўр]]у<ref>Paton, Andrew Archibald (1861). [https://archive.org/details/bub_gb_E_NBAAAAYAAJ «Researches on the Danube and the Adriatic»]. Trübner. — С. 218—219.</ref>. У рэшце рэшт было ўтворанае герцагства Харватыя, якім кіраваў [[Борна (князь)|Борна]], як пацьвярджаюць кронікі [[Эйнгард]]а, пачынаючы з 818 году. Паводле запісаў выяўляецца, што харвацкая дзяржава было ў васальнай залежнасьці ад [[Франская дзяржава|Франкіі]] на той час{{Зноска|Mužić|2007|Mužić|157—160}}. На поўнач ад герцагства існавала княства [[Ніжняя Панонія]], якім у той час кіраваў князь [[Людавіт Пасаўскі|Людавіт]]. Ягоныя землі займалі тэрыторыі паміж рэкамі [[Драва]] і [[Сава (рака)|Сава]]. Гэтае ўтварэньне на працягу доўгай часткі гісторыі было цесна зьвязанае з харватамі і Харватыяй{{Зноска|Budak|2018|Budak|178—185}}. Паводле розных крыніцаў [[хрысьціянства|хрысьціянізацыя]] харватаў адбылася ў VII альбо IX стагодзьдзях<ref>Ivandija, Antun (1968). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=64623 «Pokrštenje Hrvata prema najnovijim znanstvenim rezultatima»]. Bogoslovska Smotra. University of Zagreb, Catholic Faculty of Theology. 37 (3—4): 440—444. ISSN 0352-3101.</ref>. Франскае панаваньне скончылася за часам панаваньня [[Міслаў|Міслава]]{{Зноска|Mužić|2007|Mužić|169—170}} альбо ягонага пераемніка [[Трпімір I|Трпіміра I]]{{Зноска|Budak|2018|Budak|106}}. Карэнная харвацкая каралеўская дынастыя была заснаваная герцагам Трпімірам I у сярэдзіне IX стагоддзя, які разграміў бізантыйскія і баўгарскія войскі<ref>Brković, Milko (2001). [https://hrcak.srce.hr/en/clanak/18748 «Diplomatička analiza papinskih pisama druge polovice IX. stoljeća destinatarima u Hrvatskoj»]. Radovi. Zadar: HAZU (43): 29—44.</ref>. Першым карэнным харвацкім кіраўніком, прызнаным папам, стаў князь [[Бранімір]], які атрымаў папскае прызнаньне ад папы [[Ян VIII (папа рымскі)|Яна VIII]] 7 чэрвеня 879 году{{Зноска|Mužić|2007|Mužić|195—198}}. === Унія з Вугоршчынай і Габсбурская манархія === Неўзабаве [[Харвацкае каралеўства]] стала адной з наймацнейшых дзяржаваў рэгіёну, але ў 1102 годзе ў выніку дынастычнага крызісу краіна трапіла ў залежнасьць ад [[Вугоршчына|Вугорскага Каралеўства]]. У сярэдзіне XV стагодзьдзя вугорскі ўплыў на поўначы краіны зьмяніўся турэцкім, у той час як Далмацыя трапіла пад кантроль [[Вэнэцыянская рэспубліка|Вэнэцыі]]. Пры гэтым [[Дуброўніцкая рэспубліка]] заставалася ў асноўным незалежнай. [[Файл:Dragutin Weingärtner, Hrvatski sabor 1848. god.jpg|значак|зьлева|Бан [[Ёсіп Елачыч]] на паседжаньні [[Харвацкі сабар|Харвацкага сабара]].]] У 1526 годзе Харватыя ўклала зьвяз з імпэрыяй [[Габсбурская манархія|Габсбургаў]] дзеля процідзеяньня [[Асманская імпэрыя|асманскай]] экспансіі. Асманскае прасоўваньне ў Харватыі працягвалася ажно да [[бітва пры Сісаку|бітвы пры Сісаку]] ў 1593 годзе, першай рашучай перамогі, пасьля якой межы стабілізаваліся{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|422—423}}. Падчас [[Вялікая турэцкая вайна|Вялікай турэцкай вайны]] 1683—1698 гадоў [[Славонія]] была павернутая, але заходняя [[Босьнія]], якая была часткай Харватыі да асманскай навалы, заставалася па-за кантролем Харватыі{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|422—423}}. Сучасная мяжа паміж Харватыяй і [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніяй і Герцагавінай]] ёсьць вынікам вайны тых часоў. Войны з Асманскай імпэрыяй выклікалі дэмаграфічныя зьмены. У XVI стагодзьдзі харваты з заходняй і паўночнай Босьніі, [[Ліка|Лікі]], [[Крбава|Крбавы]], міжрэчча [[Уна (прыток Савы)|Уны]] і [[Купа (рака)|Купы]], і асабліва з заходняй Славоніі, перасяляліся бліжэй да Аўстрыі. Сучасныя бургенляндзкія харваты ёсьць прамымі нашчадкамі тых засяленцаў<ref>[https://web.archive.org/web/20121114132821/http://www.hkd.at/index.php?option=com_content&view=article&id=61&Itemid=102&lang=hr «Povijest Gradišćanskih Hrvatov»]. Croatian Cultural Association in Burgenland.</ref>. Каб замяніць насельніцтва, якое бегла, Габсбургі заахвочвалі басьнійцаў несьці вайсковую службу на тэрыторыі [[Вайсковая мяжа|Вайсковай мяжы]]. На пачатку XVIII стагодзьдзя імпэратар Аўстрыйскай імпэрыі паабяцаў паважаць усе прывілеі і палітычныя правы каралеўства Харватыі, якая на той час была часткай імпэрыі, а каралева [[Марыя Тэрэзія]] зрабіла значны ўнёсак, калі ўсталявала абавязковую адукацыю на харвацкіх землях. У пэрыяд з 1797 да 1815 году [[Істрыя]], [[Далмацыя]] і [[Дуброўнік]] увайшлі ў склад Аўстрыйскай імпэрыі, такім чынам каралеўства Харватыі і ўзьбярэжная Харватыя былі аб’яднаныя пад адной каронай. 1830-я і 1840-я гады характарызаваліся рамантычным нацыяналізмам, які натхніў на харвацкае нацыянальнае адраджэньне, палітычную і культурную кампанію, якая выступала за адзінства паўднёвых славянаў у межах імпэрыі. Адной з асноўных мэтаў было стварэньне стандартнай мовы ў процівагу [[вугорская мова|вугорскай мове]]<ref>Stančić, Nikša (2009). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=80164 «Hrvatski narodni preporod — ciljevi i ostvarenja»]. Cris: Časopis Povijesnog društva Križevci. 10 (1): 6—17. — ISSN 1332-2567.</ref>. За часам [[Вугорская рэвалюцыя 1848 году|Вугорскай рэвалюцыі 1848 году]] Харватыя выступіла на баку Аўстрыі. Бан [[Ёсіп Елачыч]] дапамог перамагчы вугорцаў у 1849 годзе і распачаў палітыку [[германізацыя|германізацыі]]<ref>Čuvalo, Ante (2008). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=77559 «Josip Jelačić — Ban of Croatia»]. Review of Croatian History. Croatian Institute of History. 4 (1): 13—27. — ISSN 1845-4380.</ref>. Па рэарганізацыі Аўстрыйскай імпэрыі ў [[Аўстра-Вугоршчына|Аўстра-Вугоршчыну]], Харватыя і Славонія былі аб’яднаныя і далучыліся да вугорскай частцы імпэрыі, у той час як Далмацыя засталася пад аўстрыйскай каронай. Горад [[Рыека]] атрымаў асобны статус. Па заваёве Босьніі і Герцагаваны Вайсковая мяжа была ліквідаваная, а ейныя харвацкія і славонскія часткі далучаныя да Харватыі ў 1881 годзе{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|422—423}}. === Югаславія === [[Файл:Radic govori na skupstini.jpg|значак|зьлева|[[Сьцепан Радыч]] на асамблеі ў [[Дуброўнік]]у ў 1928 годзе.]] Пасьля [[Першая сусьветная вайна|Першай сусьветнай вайны]] ў 1918 годзе Харватыя ўвайшла ў склад [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў]], дарма што Істрыя, [[Рыека]] і [[Задар]] знаходзіліся пад уладай [[Італія|Італіі]]. У 1921 годзе паводле [[Відаўданская канстытуцыя|Відаўданскай канстытуцыі]] аб’яднаная дзяржава славянаў была ухваленая за ўнітарную дзяржавы таму харвацкая аўтаномія, якая існавала стагодзьдзі была ліквідаваная, а Харвацкі сабар не зьбіраўся на паседжаньні да 1940-х гадоў<ref name="Scrinia">[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=31497 «Parlamentarni izbori u Brodskom kotaru 1923. godine»]. Scrinia Slavonica.</ref>. Гэтая канстытуцыя выклікала супраціў, які падтрымала папулярная [[Харвацкая сялянская партыя]] на чале зь [[Сьцепан Радыч|Сьцепанам Радычам]]<ref name="Scrinia"/>. Палітычная становішча яшчэ больш пагоршылася, калі Радыч быў забіты ў Народнай скупшчыне ў 1928 годзе, што прывяло да таго, што кароль [[Аляксандар I Карагеоргіевіч|Аляксандар I]] усталяваў дыктатуру ў студзені 1929 года<ref>Begonja, Zlatko (2009). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=74560 «Ivan Pernar o hrvatsko-srpskim odnosima nakon atentata u Beogradu 1928. godine»]. Radovi Zavoda Za Povijesne Znanosti HAZU U Zadru. Croatian Academy of Sciences and Arts (51): 203—218. — ISSN 1330-0474.</ref>. У тым жа годзе ён пераназваў дзяржаву ў [[Каралеўства Югаславія]]. Падчас [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] пад кіраўніцтвам [[Антэ Павэліч]]а была створаная пранямецкая [[Незалежная Дзяржава Харватыя]] ([[усташы]]). Пад націскам [[камунізм|камуністычна]] настроеных партызанскіх аддзелаў [[Ёсіп Броз Ціта|Ёсіпа Броза Ціта]] рэжым Павэліча быў зрынуты і ўтвораная [[Сацыялістычная Фэдэрацыйная Рэспубліка Югаславія]], або СФРЮ, у склад якой увайшлі шэсьць фэдэрацыйных рэспублік: [[Сэрбія]], Харватыя, [[Славенія]], [[Паўночная Македонія|Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Босьнія і Герцагавіна]]. [[Файл:Nixontito19712.jpg|значак|[[Ёсіп Броз Ціта]] (другі зьлева) кіраваў Югаславіяй ад 1944 па 1980 год.]] У 1967 годзе харвацкія пісьменьнікі і лінгвісты апублікавалі [[Дэклярацыя аб статусе і назве харвацкай стандартнай мовы|Дэклярацыю аб статусе і назве харвацкай стандартнай мовы]] з патрабаваньнем роўнага стаўленьня да сваёй мовы разам зь іншымі мовамі дзяржавы<ref>Šute, Ivica (1999). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=76413&lang=en «Deklaracija o nazivu i položaju hrvatskog književnog jezika — Građa za povijest Deklaracije»]. Radovi Zavoda Za Hrvatsku Povijest. 31 (1): 317—318. — ISSN 0353-295X.</ref>. Дэклярацыя спрыяла нацыянальнаму руху, які дамагаўся пашырэньня грамадзянскіх правоў і пераразьмеркаваньня югаслаўскай эканомікі, кульмінацыяй якога стала [[Харвацкая вясна]] 1971 году, якая была здушаная югаслаўскім кіраўніцтвам<ref>Vurušić, Vlado (6.08.2009). [https://web.archive.org/web/20120806045846/http://www.jutarnji.hr/heroina-hrvatskog-proljeca/305499/ «Heroina Hrvatskog proljeća»]. Jutarnji list.</ref>. Тым ня менш, [[Канстытуцыя Югаславіі 1974 году]] надала фэдэральным адзінкам большую аўтаномію, таму фактычна Харвацкая вясна дасягнула сваёй мэты. Да таго ж гэтая канстытуцыя забясьпечыла юрыдычны падмурак незалежнасьці фэдэратыўных складнікаў пазьней<ref>Rich, Roland (1993). [https://web.archive.org/web/20210719043217/http://www.ejil.org/article.php?article=1207&issue=67 «Recognition of States: The Collapse of Yugoslavia and the Soviet Union»]. European Journal of International Law. 4 (1): 36—65. [[doi]]:[https://doi.org/10.1093%2Foxfordjournals.ejil.a035834 10.1093/oxfordjournals.ejil.a035834].</ref>. Па сьмерці Ціта ў 1980 годзе палітычная сытуацыя ў Югаславіі пагоршылася. Нацыянальную напружанасьць узмацнілі [[Мэмарандум Сэрбскай акадэміі навук і мастацтваў]] 1986 году і гэтак званая [[Бюрактатычная рэвалюцыя]] 1989 годзе ў [[Ваяводзіна|Ваяводзіне]], [[Косава|Косаве]] і [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]]{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|433}}<ref>[https://web.archive.org/web/20121106113747/http://www.nytimes.com/1989/01/12/world/leaders-of-a-republic-in-yugoslavia-resign.html «Leaders of a Republic in Yugoslavia Resign»]. The New York Times.</ref>. У студзені 1990 году камуністычная партыя падзялілася паводле нацыянальнай прыкметы, і харвацкая фракцыя запатрабавала большая свабоды ў рамках фэдэрацыі<ref>Pauković, Davor (1.06.2008). [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=55640 «Posljednji kongres Saveza komunista Jugoslavije: uzroci, tijek i posljedice raspada»]. Časopis za Suvremenu Povijest. Centar za politološka istraživanja. 1 (1): 21—33. — ISSN 1847-2397.</ref>. У тым жа годзе ў Харватыі адбыліся першыя шматпартыйныя выбары, у выніку чаго перамога [[Франьё Туджман]]а абвастрыла нацыянальную напружанасьць<ref>Magas, Branka (13.12.1999). [https://web.archive.org/web/20121110024351/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-franjo-tudjman-1132142.html «Obituary: Franjo Tudjman»]. The Independent.</ref>. === Па здабыцьці незалежнасьці === У 1991 годзе Харватыя абвесьціла незалежнасьць, прызнаную міжнароднай супольнасьцю ў 1991—1992 гадах, пачалася [[Вайна Харватыі за незалежнасьць|вайна за незалежнасьць]], якая доўжылася да канца 1995 году. Абвяшчэньне незалежнасьці Харватыяй і [[Славенія]]й сталася пачаткам распаду СФРЮ. Канчаткова цэласнасьць краіны была адноўленая ў 1998 годзе. Большасьць крыніцаў ацэньвае колькасьць загінулых у вайне каля 20 тысяч чалавек<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3095774.stm «Presidents apologise over Croatian war»]. BBC News.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120802074603/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2008/11/20/feature-01 «Serbia to respond to Croatian genocide charges with countersuit at ICJ»]. SETimes.</ref>. Першым [[прэзыдэнт]]ам новай незалежнай Харватыі быў [[Франьё Туджман]]. Пэрыяд пасьля 2000 году характарызуецца дэмакратызацыяй, эканамічным ростам, структурнымі і сацыяльнымі рэформамі, але ў той жа час існаваньнем беспрацоўя, карупцыі і неэфэктыўнасьці дзяржаўнага кіраваньня<ref>Puljiz, Vlado; Bežovan, Gojko; Matković, Teo; Šućur, dr Zoran; Zrinščak, Siniša (2008). [https://books.google.com/books?id=26RVYkUkBXAC&q=hrvatska+nakon+2000&pg=PA43 «Socijalna politika Hrvatske»]. Zagreb: Pravni fakultet u Zagrebu. — С. 43—52. — ISBN 978-953-97320-9-5.</ref>. У лістападзе 2000 году і сакавіку 2001 году парлямэнт зрабіў праўкі ў канстытуцыю, змяніўшы былую дзьвюхпалатную структуру да гістарычнай аднапалатную формы і скараціўшы паўнамоцтвы прэзыдэнта<ref>[https://www.usud.hr/en/history-and-development-croatian-constitutional-judicature#9 «History and Development of Croatian Constitutional Judicature»]. Constitutional Court of the Republic of Croatia.</ref>. Харватыя далучылася да праграмы [[Партнэрства дзеля міру]] 25 траўня 2000 году<ref>[https://web.archive.org/web/20180714193518/http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=46827 «Partnerstvo za mir»]. Hrvatska enciklopedija.</ref> і стала сябрам [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя|Сусьветнай гандлёвай арганізацыі]] 30 лістапада 2000 году. 29 кастрычніка 2001 году Харватыя склала Пагадненьне аб стабілізацыі і асацыяцыі з [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязам]]<ref>[https://www.jutarnji.hr/arhiva/kronologija-tezak-put-od-priznanja-do-kucanja-na-vrata-eu/3756672/ «Kronologija: Težak put od priznanja do kucanja na vrata EU»]. Jutarnji List.</ref>, і зрабіла афіцыйную заяўку на далучэньне да ЭЗ у 2003 годзе, атрымаўшы статус краіны-кандыдата ў 2004 годзе. Перамовы аб далучэньні адбыліся ў 2005 годзе<ref>[https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/evo-kako-je-izgledao-hrvatski-put-prema-eu---292731.html «Evo kako je izgledao hrvatski put prema EU!»]. Dnevnik.</ref>. 1 красавіка 2009 году Харватыя далучылася да [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыі Паўночнаатлянтычнай дамовы]]<ref>[https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/hrvatska-postala-punopravna-clanica-nato-saveza.html «Hrvatska postala članica NATO saveza»]. Dnevnik.</ref>. Хваля антыўрадавых пратэстаў у пачатку 2011 году выявіла агульную незадаволенасьць палітыкай і эканомікай<ref>[https://www.economist.com/eastern-approaches/2011/03/06/et-tu-zagreb «Et tu, Zagreb?»]. The Economist.</ref>. На наступны год большасьць грамадзянаў краіны выказалася на рэфэрэндуме за далучэньне да ЭЗ, што афіцыйна адбылося 1 ліпеня 2013 году<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-23118035 «Croatia celebrates on joining EU»]. BBC News.</ref>. У 2013 годзе адбыўся [[Рэфэрэндум у Харватыі 2013 году|рэфэндум аб пажыцьцёвым шлюбе мужчыны і жанчыны]]. == Геаграфія == [[Файл:Croatia topo.jpg|значак|зьлева|Тапаграфічная мапа Харватыі.]] Тэрыторыя краіны мае выгнутую форму і ахоплівае {{Лік|56594}} км². Адзін з бакоў, утвараемы рэкамі [[Мура]], [[Драва]] і [[Дунай]] на поўначы і [[Сава (рака)|Сава]] на поўдні, цягнецца на ўсход да [[Сэрбія|Сэрбіі]]. Другі бок, абмежаваны [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным морам]] і заходнімі сьцягамі [[Дынарскае сугор’е|Дынарскіх Альпаў]], цягнецца па поўдзень да [[Каторская бухта|Каторскай бухты]]. Гістарычны край Славонія пераважна раўнінны. Ён месьціцца паміж рэкамі Драва, Дунай і Сава (зьяўляецца часткай [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэднедунайскай нізіны]]). Дунай, другая паводле даўжыні рака Эўропы, працякае праз горад [[Вукавар]] на скрайнім усходзе і ўтварае натуральную мяжу з сэрбскай [[Ваяводзіна]]й. На паўднёвы-захад ад Славоніі месьціцца горны ланцуг выпняковых Дынарскіх Альпаў, выцягнуты ўздоўж узьбярэжжа Адрыятычнага мора. Найвышэйшым пунктам краіны ёсьць гара [[Цынцар]], якая сягае да {{Лік|2085}} мэтраў. У Істрыі так жа сама пераважае раўнінны рэльеф. Здараюцца [[землятрус]]ы. Берагавая лінія Адрыятычнага мора значна перарэзаная. Уздоўж берагоў маюцца шмат скалістых астраўкоў, якіх налічваецца ажно {{Лік|1185}}, пры гэтым толькі 48 зь іх маюць сталае насельніцтва. Найвялікшымі з астравоў ёсьць [[Црэс]] і [[Крк]], кожны зь якіх маюць плошчу блізу 405 км². Частка тэрыторыі на скрайнім поўдні ў навакольлях [[Дуброўнік]]у практычна ёсьць эксклавам. Гэты рэгіён зьвязаны з астатняй часткай тэрытарыяльнымі водамі, але аддзелены невялічкай берагавой паласой, якая належыць [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніі і Герцагавіны]]. [[Пэлешацкі мост]] лучыць гэты эксклаў з астатняй часткай Харватыі. Галоўныя рэкі — Сава, Драва, Дунай і Купа. Найвялікшае возера — [[Уранска|Ўранска]]. Азёры славяцца сваімі адметнымі колерамі, пачынаючы ад блакітнаватага да мятна зялёнага, шэрага ці сіняга<ref>[https://web.archive.org/web/20120701184734/http://www.bbc.com/travel/feature/20110617-the-best-national-parks-of-europe «The best national parks of Europe»]. BBC.</ref>. === Клімат === У Славоніі і Малай Харватыі пераважае мерна-кантынэнтальны [[клімат]] зь цёплым летам ад +20°С да +23°С і прахалоднай зімой ад -1°С да +3°С. Самымі халоднымі часткамі Харватыі ёсьць рэгіёны [[Ліка]] і [[Горскі Котар]] зь сьнежным кліматам на вышынях вышэй 1200 мэтраў. У Далмацыі і Істрыі маецца іншы міжземнаморскі субтрапічны клімат зь цёплым амаль без дажджоў летам (+25°С) і мяккай даждлівай зімой (+8°С). Узімку пераважае халодны паўночна-ўсходні вецер бура. У Дынарскіх Альпах клімат горны, зь мерным цёплым летам, мерна халоднай зімой і шматлікімі ападкамі. На ўсходзе і поўначы выпадае каля 700—1000 мм, на Адрыятычным узьбярэжжы — 800—1500 мм ападкаў штогод. Найменшыя ападкі былі зафіксаваныя на астравах і ўсходняй частцы Славоніі. Аднак у апошнім выпадку дождж падае звычайна ў [[вэгетацыйны сэзон]]. Максымальны ўзровень ападкаў назіраецца ў горных сьцягу [[Дынара]] і ў Горскім Котары<ref>Ostroški, Ljiljana, ed. (2015). [https://web.archive.org/web/20160428052926/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2015/sljh2015.pdf «Statistički ljetopis Republike Hrvatske 2015»]. Statistical Yearbook of the Republic of Croatia. Vol. 47. — С. 42.</ref>. Найніжэйшая рэкордная тэмпэратура складала −35,5 °C і была зафіксаваная 3 лютага 1919 году ў [[Чакавец|Чакаўцы]], а самая высокая тэмпэратура сягала +42,8 °C. Яе зафіксавалі 4 жніўня 1981 году ў [[Плочэ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20170802003217/http://klima.hr/razno.php?id=priopcenja&param=pr21072017 «Najviša izmjerena temperatura zraka u Hrvatskoj za razdoblje od kada postoje meteorološka motrenja»]. Klima.</ref>. === Біяразнастайнасьць === [[Файл:Dugi otok island.jpg|значак|[[Тэлашчыца|Тэлашчыцкі нацыянальны парк]] — адзін з 444 ахоўных аб’екта ў Харватыі.]] Харватую насяляюць каля 37 тысячаў вядомых відаў расьлінаў і жывёлаў, але іхняя фактычная колькасьць ацэньваецца ад 50 тысячаў да 100 тысячаў<ref>Radović, Jasminka; Čivić, Kristijan; Topić, Ramona, eds. (2006). [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzzp.hr/dokumenti_upload/20120515/dzzp201205151608230.pdf «Biodiversity of Croatia»]. State Institute for Nature Protection, Ministry of Culture.</ref>. Больш за тысячу відаў эндэмічныя, асабліва ў горных рэгіёнах і астравах. З усіх відаў 1131 від знаходзяцца пад абаронай дзяржавы<ref>Radović, Jasminka; Čivić, Kristijan; Topić, Ramona, eds. (2006). [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzzp.hr/dokumenti_upload/20120515/dzzp201205151608230.pdf «Biodiversity of Croatia»]. State Institute for Nature Protection, Ministry of Culture. — ISBN 953-7169-20-0.</ref>. У паўночнай частцы краіны пераважаюць [[дуб]]овыя і [[ліпа]]выя лясы; у Славоніі — лесастэпы і [[стэп]]ы; на Адрыятычным узьбярэжжы і астравах — субтрапічная расьліннасьць; у гарах — дубова-[[граб]]авыя, [[бук]]авыя і [[Хвоя звычайная|хвойныя]] лясы. Апрацоўваемыя землі займаюць каля 25% тэрыторыі краіны, пасьвішчы — 22%. У лясах жывуць [[воўк]]і, [[Мядзьведзь буры|мядзьведзі]], [[алень|алені]], [[казуля|казулі]], [[дзік]]і, [[ліса|лісы]], [[фазан]]ы, [[дзікая качка|дзікія качкі]]. Лес ахоплівае амаль 44% харвацкай зямлі. Харватыя мае 444 ахоўныя тэрыторыі, якія ахопліваюць 9% краіны. Сюды ўваходзяць восем нацыянальных паркаў, два рэзэрвацыі і дзесяць прыродных паркаў. Самы вядомы ахоўны раён і найстарэйшы нацыянальны парк у Харватыі — [[Плітвіцкія азёры]], якія нават улучаны ў сьпіс аб’ектаў [[Сусьветная спадчына ЮНЭСКО|Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]]. Усе адмысловыя рэзэрвацыя, нацыянальныя і прыродныя паркі кіруюцца і абароняюцца цэнтральным урадам, у той час як іншыя ахоўныя рэгіёны знаходзяцца пад абаронай адміністрацыяў жупаніяй. == Палітыка == === Дзяржаўны лад === [[Файл:St. Mark's Square (13023806233).jpg|значак|зьлева|[[Банскія двары]] ёсьць месцам паседжаньняў ураду краіны.]] Харватыя — унітарная канстытуцыйная [[рэспубліка]], якая карыстае [[парлямэнт|парлямэнцкую]] сыстэму. Як у вялікай колькасьці іншых дзяржаваў у Харватыі існуе падзел на заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады<ref name="vlada">[https://web.archive.org/web/20130905201133/http://www.vlada.hr/en/about_croatia/information/political_structure «Political Structure»]. Government of Croatia.</ref>. Прэзыдэнт Харватыі ёсьць кіраўніком дзяржавы, які непасрэдна абіраецца на пяцігадовы тэрмін і абмежаваны канстытуцыяй дзьвюма кадэнцыямі. У дадатак да таго, што прэзыдэнт выконвае абавязкі вайскаводу ўзброеных сілаў, ён абавязаны прызначыць прэм’ер-міністра поруч з парлямэнтам і мае пэўны ўплыў на замежную палітыку<ref name="vlada"/>. Заканадаўчую ўладу мае аднапалатны парлямэнт званы [[Харвацкі сабар]]. Колькасьць дэпутатаў можа вагацца ад 100 да 160. Абіраюцца ўсеагульным народным галасаваньнем на тэрміну у чатыры гады. Заканадаўчыя паседжаньні ладзяцца з 15 студзеня па 15 ліпеня на пачатку год і з 15 верасьня па 15 сьнежня напрыканцы году<ref>[https://web.archive.org/web/20160706061905/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=713 «About the Parliament»]. Sabor.</ref>. Дзьвюма найбуйнейшымі палітычнымі партыямі краіны ёсьць [[Харвацкая дэмакратычная садружнасьць]] і [[Сацыял-дэмакратычная партыя Харватыі|Сацыял-дэмакратычная партыя]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160706062229/http://www.sabor.hr/Default.aspx?sec=776 «Members of the 6th Parliament»]. Sabor.</ref>. Харватыя мае сыстэму [[кантынэнтальнае права|кантынэнтальнага права]], паводле якой крыніцай закону ў першую чаргу ёсьць пісьмовыя статуты, і судзьдзі служаць рэалізатарамі, а не стваральнікамі права. На яе на разьвіцьцё ў значнай ступені паўплывалі нямецкія і аўстрыйскія прававыя сыстэмы. Харвацкі закон падзелены на дзьве асноўныя сфэры — прыватнае і дзяржаўнае заканадаўства. Да таго, як былі скончаныя перамовы аб уступленьні ў [[Эўрапейскі Зьвяз]], заканадаўства краіны было цалкам гарманізавана з законамі эўрапейскае супольнасьці<ref>[https://web.archive.org/web/20120326105744/http://www.delhrv.ec.europa.eu/?lang=en&content=62 «Overview of EU–Croatia relations»]. Delegation of the European Union to the Republic of Croatia.</ref>. Галоўнымі судамі ў краю ёсьць Канстытуцыйны суд, які кантралюе адпаведнасьць законаў канстытуцыі, а таксама Вярхоўны суд, які ёсьць галоўным апэляцыйным судом. Маюццца таксама адміністрацыйныя, акруговыя, гарадзкія суды, які разглядаюць справы ў адпаведных сфэрах і тэрыторыях<ref>[https://www.vsrh.hr/ustavne-odredbe.aspx «Ustavne odredbe»]. Vrhovni sud Republike Hrvatske.</ref>. === Замежныя дачыненьні === [[Файл:Visita del presidente del Gobierno Pedro Sánchez a Croacia en 2021 (1).jpg|значак|зьлева|Ганаровая варта сустракае прэм’ер-міністра Харватыі [[Андрай Пленкавіч|Андрая Пленкавіча]] і ягонага гішпанскага калегу [[Пэдра Санчэс]]а.]] Харватыя мае дыпляматычныя дачыненьні з 194 краінамі, маючы 57 амбасадаў, 30 консульстваў і 8 сталых дыпляматычных місіяў. У дадатак да гэтага ў самой Харватыі працуюць 56 замежных амбасадаў і 67 консульстваў, а таксама маюцца сядзібы міжнародных арганізацыяў, як то [[Эўрапейскі банк рэканструкцыі і разьвіцьця|Эўрапейскага банку рэканструкцыі і разьвіцьця]], [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі|Міжнароднай арганізацыі па міграцыі]], [[Арганізацыя па бясьпецы і супрацы ў Эўропе|Арганізацыі па бясьпецы і супрацы ў Эўропе]], [[Сусьветны банк|Сусьветнага банку]], [[Сусьветная арганізацыя здароўя|Сусьветнай арганізацыі здароўя]], [[Міжнародны крымінальны трыбунал для былой Югаславіі|Міжнароднага крымінальнага трыбуналу для былой Югаславіі]], [[Праграма разьвіцьця ААН|Праграмы разьвіцьця ААН]], [[Управа Вярхоўнага камісара ААН па справах уцекачоў|Управы Вярхоўнага камісара ААН па справах уцекачоў]] і [[Дзіцячы фонд ААН|ЮНІСЭФ]]. Заяўленыя мэты харвацкай замежнай палітыкі ўключаюць пашырэньне дачыненьняў з суседнімі краінамі, распрацоўку міжнароднага супрацоўніцтва і прасоўваньне харвацкай эканомікі і самой Харватыі<ref>[https://web.archive.org/web/20120127073846/http://un.mfa.hr/?mh=151&mv=840 «Foreign Policy Aims»]. Ministry of Foreign Affairs and European Integration</ref>. З 2013 году Харватыя ёсьць сябрам [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскага Зьвязу]]. Паводле стану на 2021 год Харватыя ўсё яшчэ мела нявырашаныя памежныя спрэчкі з [[Босьнія і Герцагавіна|Босьніяй і Герцагавінай]], [[Чарнагорыя]]й, [[Сэрбія]]й і [[Славенія]]й<ref>[https://web.archive.org/web/20190327101217/https://www.total-croatia-news.com/politics/16084-overview-of-croatia-s-border-disputes-with-bij-montenegro-serbia-slovenia-liberland «Overview of Croatia’s Border Disputes with BiH, Montenegro, Serbia, Slovenia, Liberland»]. Total Croatia News.</ref>. Харватыя ўваходзіць у [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы|Арганізацыю Паўночнаатлянтычнай дамовы]]<ref>Steven Lee Myers (5.04.2008). [https://www.nytimes.com/2008/04/05/world/europe/05cnd-prexy.html «Bush Champions Expansive Mission for NATO»]. The New York Times.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/7977332.stm «Nato welcomes Albania and Croatia»]. BBC News.</ref>. 1 студзеня 2023 году Харватыя адначасова далучылася да [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]] і [[эўразона|эўразоны]]<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-64144309 «Croatia begins new euro and Schengen zone era»]. BBC News.</ref>. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === [[Файл:Castle of Varazdin (17).jpg|значак|[[Вараждзін]] быў сталіцай Харватыі з 1767 па 1776 гады. На выяве [[Вараждзінскі замак]], які ўлучаны да [[Сьпіс аб’ектаў Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО ў Харватыі|сьпісу аб’ектаў Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО]].]] Харватыя ўпершыню была падзеленая на паветы яшчэ ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]<ref>Mandić, Oleg (1952). [https://web.archive.org/web/20190808023945/http://www.historiografija.hr/hz/1952/HZ_5_11_MANDIC.pdf «O nekim pitanjima društvenog uređenja Hrvatske u srednjem vijeku»]. Historijski Zbornik. Školska knjiga. 5 (1–2): 131–138.</ref>. Падзелы зьмяняліся зь цягам часу, адлюстроўваюць страты тэрыторыяў праз [[Асманская імпэрыя|асманскую]] навалу і наступнае вызваленьне тэрыторыяў. Адбітак таксама рабілі і зьмены палітычнага статусу [[Далмацыя|Далмацыі]], [[Дуброўнік]]а і [[Істрыя|Істрыі]]. Традыцыйны падзел краіны быў адменены ў 1920-х гадах, калі ў [[Каралеўства сэрбаў, харватаў і славенцаў|Каралеўстве сэрбаў, харватаў і славенцаў]] і ягоным наступніку [[Каралеўства Югаславія|Каралеўстве Югаславіі]] быў створаны свой уласны падзел на вобласьці{{Зноска|Frucht|2005|Frucht|429}}. За камуністычным часам адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел краю быў перагледжаны. Папярэднія рэгіёны былі скасаваныя, а краіна была падзеленая амаль на сто грамадаў. Паводле стану на 1992 год, Харватыя падзялялася на 20 [[жупанія]]ў і сталічны рэгіён [[Заграб (сталічная акруга)|Заграбу]], апошні мае фактычна падвоены статус жупаніі і гораду. З тых часоў колькасьць жупаніяў і іхны склад не зьмяняўся, але межы рэгіёнаў некалькі разоў пераглядаліся. Апошнім разам граніцы між жупаніямі пераглядаліся ў 2006 годзе. {| class="sortable wikitable" cellspacing="2" style="margin-top:7px; margin-right:0; background:none; text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! <!--style="width:120/75/75/85px"--> [[Жупанія]] !! Сталіца !! Плошча (км²)!! Насельніцтва |- | [[Белаварска-Білагорская жупанія|Белавар-Білагора]] || [[Белавар]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2652|| style="text-align:right;padding-right:2px"|119,743 |- | [[Бродзка-Пасаўская жупанія|Брод-Пасавіна]] || [[Славонскі-Брод]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2043|| style="text-align:right;padding-right:2px"|158,559 |- | [[Дуброўніцка-Нерэтванская жупанія|Дуброўнік-Нерэтва]] || [[Дуброўнік]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1783|| style="text-align:right;padding-right:2px"|122,783 |- | [[Істрыйская жупанія|Істрыя]] || [[Пазін]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2820|| style="text-align:right;padding-right:2px"|208,440 |- | [[Карлавацкая жупанія|Карлавац]] || [[Карлавац]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3622|| style="text-align:right;padding-right:2px"|128,749 |- | [[Капрыўніцка-Крыжэвацкая жупанія|Капрыўніца-Кружэўцы]] || [[Капрыўніца]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|1746|| style="text-align:right;padding-right:2px"|115,582 |- | [[Крапінска-Загорская жупанія|Крапіна-Загор’е]] || [[Крапіна]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1224|| style="text-align:right;padding-right:2px"|133,064 |- | [[Ліцка-Сенская жупанія|Ліка-Сенж]] || [[Госьпіч]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|5350|| style="text-align:right;padding-right:2px"|51,022 |- | [[Меджымурская жупанія|Медымур’е]] || [[Чакавец]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|730|| style="text-align:right;padding-right:2px"|114,414 |- | [[Осіецка-Баранская жупанія|Осіек-Баранья]] || [[Осіек]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|4152|| style="text-align:right;padding-right:2px"|304,899 |- | [[Пожэска-Славонская жупанія|Пожэга-Славонія]] || [[Пожэга]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1845|| style="text-align:right;padding-right:2px"|78,031 |- | [[Прыморска-Горанская жупанія|Прымор’е-Горскі Котар]] || [[Рыека]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3582|| style="text-align:right;padding-right:2px"|296,123 |- | [[Шыбэнска-Кнінская жупанія|Шыбэнік-Кнін]] || [[Шыбэнік]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2939|| style="text-align:right;padding-right:2px"|109,320 |- | [[Сісацка-Маславінская жупанія|Сісак-Маславіна]] || [[Сісак]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|4463|| style="text-align:right;padding-right:2px"|172,977 |- | [[Спліцка-Далмацінская жупанія|Спліт-Далмацыя]] || [[Спліт]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|4534|| style="text-align:right;padding-right:2px"|455,242 |- | [[Вараждзінская жупанія|Вараждзін]] || [[Вараждзін]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|1261|| style="text-align:right;padding-right:2px"|176,046 |- | [[Віравіціцка-Падраўская жупанія|Віравіціца-Падравіна]] || [[Віравіціца]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2068|| style="text-align:right;padding-right:2px"|84,586 |- | [[Вукаварска-Срэмская жупанія|Вукавар-Сырмія]] || [[Вукавар]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|2448|| style="text-align:right;padding-right:2px"|180,117 |- | [[Задарская жупанія]] || [[Задар]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3642|| style="text-align:right;padding-right:2px"|170,398 |- | [[Заграбская жупанія]] || [[Заграб]] || style="text-align:right;padding-right:2px"|3078|| style="text-align:right;padding-right:2px"|317,642 |- | [[Заграб (сталічная акруга)|Заграбская сталічная акруга]] || [[Заграб]] ||style="text-align:right;padding-right:2px"|641|| style="text-align:right;padding-right:2px"|792,875 |} == Насельніцтва == [[Файл:Religious belief in Croatia, 2011.svg|значак|Паказьнікі колькасьці вернікаў паводле жупаніяў.]] Паводле ацэнак на 2019 год колькасьць насельніцтва ў Харватыі складала 4,13 млн чалавек, дзякуючы чаму краіна займала 127-е месца ў сьвеце паводле згаданага паказьніка. У той жа час паводле шчыльнасьці насельніцтва Харватыя адная з самых маланаселеных дзяржаваў Эўропы, маючы 72,9 жыхароў на квадратны кілямэтар тэрыторыі<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/CroInFig/croinfig_2018.pdf «Croatia in Figures»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. Агульная працягласьць жыцьця на 2018 год складала 76,3 гадоў. Агульны ўзровень нараджальнасьці сягае 1,41 дзяцей на жанчыны, стаючыся адной з найменшых у сьвеце, што значна ніжэйшы за ўзровень замяшчэньня ў 2,1. Пры гэтым у 1885 годзе гэты паказьнік складаў 6,18 дзяцей<ref>Roser, Max (2014). [https://web.archive.org/web/20180807185806/https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=AUT «Total Fertility Rate around the world over the last two centuries»]. Our World in Data. Gapminder Foundation.</ref>. Сьмяротнасьць усё яшчэ перавышае нараджальнасьць з 1991 году<ref name="Statistics">[https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2010/SLJH2010.pdf «2010 — Statistical Yearbook of the Republic of Croatia»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. У выніку Харватыя мае адно з самых найстарэйшых насельніцтваў у сьвеце, маючы сярэдні узрост 43,3 гады. Насельніцтва няўхільна павялічвалася з 2,1 мільёнаў у 1857 годзе да 1991 году, калі ягоная колькасьць дасягнула максымума у 4,7 мільёнаў чалавек<ref name="Statistics"/>. Зьніжэньне колькасьці насельніцтва павялічылася як вынік [[Вайна Харватыі за незалежнасьць|вайны за незалежнасьць]]. Гэтак у 1991 годзе каля 400 тысяч чалавек беглі з сваіх дамоў праз ваенные дзеяньні і гвалт<ref>[https://web.archive.org/web/20071215084458/http://www.un.org/icty/pressreal/2007/pr1162e-summary.htm «Summary of judgement for Milan Martić»]. United Nations.</ref>. Паводле справаздачы [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў|ААН]] 2013 года, 17,6% насельніцтва Харватыі былі імігрантамі<ref>[https://web.archive.org/web/20230107123721/https://esa.un.org/unmigration/TIMSA2013/migrantstocks2013.htm «International Migration and Development»]. UN.</ref>. Паводле зьвестак 2021 году пераважную большасьць фармавалі [[харваты]] (91,6%). Наступнымі этнічнымі грамадамі былі [[сэрбы]] (3,2%), [[басьнійцы]] (0,62%), [[цыганы]] (0,46%) ды іншыя. Прыблізна 4 мільёны харватаў жывуць па-за мяжой<ref>[https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/hrvatska-fenomen-vise-hrvata-zivi-u-inozemstvu-nego-u-domovini---465670.html «U Hrvatskoj je loše i preporučam svakom mladom čovjeku da ode u Njemačku»]. Dnevnik.</ref>. === Рэлігія === [[Файл:Šibenik, Katedrala sv. Jakova - sjeveroistok.jpg|значак|Відарыс [[Шыбэніцкая катэдра|Шыбэніцкай катэдры]].]] Харватыя ня мае афіцыйнай рэлігіі, бо паводле канстытуцыі грамадзянам гарантуецца свабода рэлігіі. Усе рэлігійныя грамады роўныя перад законам, а духоўная сфэра аддзеленая ад дзяржавы. Паводле перапісу 2011 году 91,36% харватаў ідэнтыфікуюць сябе [[хрысьціянства|хрысьціянскімі]] вернікамі. Зь іх найвялікшую групу складаюць [[каталіцтва|каталікі]], на якіх прыпадае 86,28% насельніцтва. Маюцца дэнамінацыі [[праваслаўная царква|праваслаўных]] (4,44%) і [[пратэстанцтва|пратэстантаў]] (0,34%). Найбольшай рэлігіяй пасьля хрысьціянства ў краіне ёсьць [[іслам]] (1,47%). Яшчэ 4,57% адзначылі што ня маюць рэлігійнай прыналежнасьці. Паводле апытанцы Эўрабаромэтру, якая ладзілася ў 2010 годзе, 69% насельніцтва лічаць, што Бог існуе<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/archives/ebs/ebs_341_en.pdf «Special Eurobarometer 341, Biotechnology»]. — С. 209.</ref>. === Адукацыя === [[Файл:University of Zagreb.jpg|значак|зьлева|Адзін з кампусаў [[Заграбскі ўнівэрсытэт|Заграбскага ўнівэрсытэту]].]] Краіна мае выдатны ўзровень [[пісьменнасьць|пісьменнасьці]], то бок 99,2% насельніцтва маюць ўмеласьць чытаць і пісаць<ref>[https://web.archive.org/web/20160629133830/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/results/htm/e01_01_33/E01_01_33.html «Population aged 10 and over by sex and illiterates by age, 2011 census»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. Пачатковая адукацыя ў Харватыі пачынаецца з шасьці ці сямі гадоў. Дзеці мусяць адвучыцца ў васьмі клясах. Сярэдняя адукацыя забясьпечваецца [[гімназія]]мі і прафэсійнымі школамі. Паводле стану на 2019 год, у дзяржаве працавалі 2103 пачатковыя школы і 738 сярэдніх школаў, якія забясьпечвалі розныя формы сярэдняй адукацыі<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/StatInfo/pdf/StatInfo2020.pdf «Statističke informacije 2020»]. Državni zavod za statistiku. 2019. — С. 33.</ref>. Пачатковая і сярэдняя адукацыя дасяжная на мовах вызнаных меншасьцяў, то бок заняткі могуць ладзяцца на чэскай, нямецкай, вугорскай, італьянскай і сэрбскай мовах<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Croatia#CITEREF2017_Statistical_Yearbook_of_the_Republic_of_Croatia «2017 Statistical Yearbook of the Republic of Croatia»]. — С. 488.</ref>. Таксама ў краіне ёсьць мажлівасьць атрымаць музычную адукацыю і навучыцца мастацтву. Харватыя мае восем дзяржаўных і два прыватныя ўнівэрсытэты<ref name="iro">[https://web.archive.org/web/20170306211642/http://www.iro.hr/hr/informiranje-i-savjetovanje-o-visokom-obrazovanju/studiranje-u-hrvatskoj/pregled-institucija/ «Pregled institucija»]. Institut za razvoj obrazovanja.</ref>. Найстарэйшым ёсьць [[Задарскі ўнівэрсытэт]], які паўстаў яшчэ ў 1396 годзе і працаваў да 1807 году. Пасьля доўгага часу адсутнасьці спадкаемца ўнівэрсытэту быў створаны нанова ў 2002 годзе<ref>[https://web.archive.org/web/20150615023030/http://www.unizd.hr/Onama/tabid/55/Default.aspx «O nama»]. Sveučilište u Zadru.</ref>. Самым жа старажытным бесьперапынна дзейным унівэрсытэтам краіны ёсьць сталічны [[Заграбскі ўнівэрсытэт]], закладзены ў 1669 годзе. Ён жа ёсьць найстарэйшым дзейным унівэрсытэтам усёй паўднёва-ўсходняй Эўропы<ref>[http://www.unizg.hr/homepage/about-university/history/ «University of Zagreb 1699—2005»]. University of Zagreb.</ref>. У краіне налічваюцца 15 політэхнічных установаў, зь якіх дзьве прыватныя, а таксама маюцца 30 найвышэйшых навучальных інстытуцыяў, зь якіх 27 ёсьць прыватнымі<ref name="iro"/>. Усяго ў Харватыі працуюць 55 інстытутаў найвышэйшай адукацыі, дзе навучаліся больш за 157 тысячаў студэнтаў<ref>[https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2016/sljh2016.pdf «Statistički ljetopis Republike Hrvatske 2016»]. Statistički Ljetopis Republike Hrvatske.</ref>. У дзяржаве дзеюць 205 кампаніяў, дзяржаўных установаў і некамэрцыйных арганізацыяў, якія займаюцца навуковымі дасьледаваньні і тэхналягічныя распрацоўкі. Гэтак агулам на гэтую сфэру ў 2008 годзе было выдаткавана 400 млн эўра. == Эканоміка == [[Файл:Brodosplit - juice carrier.JPG|значак|зьлева|Караблебудаўніцтва заўсёды было адной з значных галінаў прамысловасьці Харватыі.]] Харватыя мае разьвітую рынкавую [[Эканоміка|эканоміку]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180111190936/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519#High_income «Country and Lending Groups»]. World Bank.</ref>. Зьвесткі [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] сьведчаць пра тое, што [[СУП]] краіны склаў у 2011 годзе 80,3 млрд [[Амэрыканскі даляр|даляраў]], ці 18 191 даляраў на чалавека. Агенцтва Эўрастат сьведчыць, што ў 2010 годзе ў Харватыі СУП на чалавека складае каля 61% ад сярэдняга значэньня па [[Эўрапейскі Зьвяз|Эўрапейскім Зьвязе]]. Сярэдні заробак ў краіне склаў у ліпені 2012 году 5492 куны (912 даляраў) за месяц, а [[Міжнародная прафсаюзная арганізацыя]] ацэньвае беспрацоўе ў Харватыі на ўзроўні 9,1%. У 2010 годзе большая частка эканомікі краіны складаецца з сэктара паслугаў (66%), [[прамысловасьць]] складае 27,2%, [[сельская гаспадарка]] — 6,8%. Прамысловасьць у асноўным прадстаўленая караблебудаўніцтвам, пераапрацоўкай ежы, фармацэўтыкай, інфармацыйнымі тэхналёгіямі, біяхіміяй і дрэваапрацоўкай. У 2010 годзе харвацкі экспарт склаў 64,9 млрд кунаў (8,65 млрд эўра), а імпарт 110,3 млрд кунаў (14,7 млрд эўра). Самым буйным зьнешнегандлёвы партнэрам краіны зьяўляецца Эўрапейскі Зьвяз, асабліва [[Нямеччына]], [[Італія]] і [[Славенія]]. [[Файл:1 dubrovnik pano - edit1.jpg|значак|[[Дуброўнік]] адзін з самых папулярных турыстычных гарадоў краіны.]] Прыватызацыя і разьвіцьцё эканомікі краіны пачалося з фармаваньня новага ўраду Харватыі, і канчаткам грамадзянскай вайны 1991 году. Наступствам вайны стала значнае разбурэньне інфраструктуры, асабліва турыстычнай галіны. У 1993 годзе, у параўнаньні з 1989 годам СУП краіны скараціўся на 40,5%. У наш час каля 40% валавага прыбытку Харватыі забясьпечваюць прадпрыемствы дзяржаўнай уласнасьці. Значнай праблемай застаецца карупцыйнасьць дзяржаўнай сыстэмы кіраваньня. У 2011 годзе Харватыя заняла 66 месца па ўзроўні карупцыі. Іншай буйной праблемай эканомікі краіны зьяўляецца буйныя замежныя запазычанасьці, якія складаюць на чэрвень 2020 году блізу 85,3% СУП краіны<ref>[https://novac.jutarnji.hr/novac/aktualno/javni-dug-dosegnuo-rekord-njegov-udjel-u-bdp-u-narastao-na-85-3-posto-15025143 «Javni dug dosegnuo rekord: njegov udjel u BDP-u narastao na 85,3 posto»]. Novac.</ref>. === Турызм === [[Турызм]] дамінуе ў харвацкім сэктары паслугаў і складае да 20% СУП. Паводле ацэнак, прыбытак ад турызму за 2019 год склаў 10,5 млрд эўра<ref>[https://www.vecernji.hr/vijesti/hrvatsku-posjetilo-68-milijuna-gostiju-otkrivamo-kolika-ce-ove-godine-biti-zarada-od-turizma-1428221 «Hrvatsku posjetilo 6,8 milijuna gostiju, otkrivamo kolika će biti zarada od turizma»]. Vecernji.</ref>. Турызм у сваю чаргу выступае як лякаматыў для некаторых іншых сфэрах, як то ён павелічвае раздробны гандаль, а таксама павелічвае сэзонную занятасьць насельніцтва. Турыстычная індустрыя хутка вырасла. Колькасьць турыстаў павялічылася ў чатыры разы пасьля здабыцьця незалежнасьці, сягнуўшы да паказьніку ў 11 млн наведвальнікаў штогод. Звычайна на курорты Харватыі прыязжаюць адпачываць грамадзяне [[Нямеччына|Нямеччыны]], [[Славенія|Славеніі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Італія|Італіі]] і [[Польшча|Польшчы]]. На 2019 год у сярэднім турысты ў Харватыі бавілі час 4,7 дзён<ref>[https://web.archive.org/web/20210817055129/https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/publication/2019/04-03-02_01_2019.htm «DOLASCI i NOĆENJA TURISTA u 2019»]. Croatian Bureau of Statistics.</ref>. Большая частка турыстычнага бізнэсу канцэнтруюцца ўздоўж узьбярэжжа. Лічыцца, што [[Апатыя (горад)|Апатыя]] стала першым курортным горадам. Упершыню места набыло папулярнасьць у сярэдзіне XIX стагодзьдзя. Да 1890-х гадоў горад стаў адным з найбуйнейшых эўрапейскіх курортаў<ref>[https://web.archive.org/web/20120429102936/http://www.opatija-tourism.hr/en/Home.aspx?PageID=5 «History of Opatija»]. Opatija Tourist Board.</ref>. == Глядзіце таксама == * [[Сьпіс харвацкіх літаратараў]] == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = Аксёнова Л.А., Жидков М.П., Кайданова О.В., Конюшков Б.Д. Котляков В.М. Люри Д.И., Стрелецкий В.Н., Тархов В.А., Уткин А.И., Хропов А.Г.|частка = |загаловак = Страны мира|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = М.|выдавецтва = ОЛМА|год = 2009|том = |старонкі = |старонак = 320|сэрыя = |isbn = 978-5-373-02764-9|тыраж = }} * {{Кніга |аўтар = Budak, Neven |частка = |загаловак = Hrvatska povijest od 550. do 1100 |арыгінал = |спасылка = http://www.leykam-international.hr/publikacija.php?id=167 |выданьне = |месца = |выдавецтва = Leykam international |год = 2018 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-953-340-061-7 |ref = Budak }} * {{Кніга |аўтар = Frucht, Richard C. |частка = |загаловак = Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture |арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C |выданьне = |месца = |выдавецтва = ABC-CLIO |год = 2005 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-1-57607-800-6 |ref = Frucht }} * {{Кніга |аўтар = Mužić, Ivan |частка = |загаловак = Hrvatska povijest devetoga stoljeća |арыгінал = |спасылка = https://web.archive.org/web/20190808024028/http://www.muzic-ivan.info/hrvatska_povijest.pdf |выданьне = |месца = |выдавецтва = Naklada Bošković |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = |isbn = 978-953-263-034-3 |ref = Mužić }} * {{Кніга |аўтар = Wilkes, John |частка = |загаловак = The Illyrians |арыгінал = |спасылка = https://books.google.com/books?id=4Nv6SPRKqs8C |выданьне = |месца = Oxford |выдавецтва = Wiley-Blackwell |год = 1995 |том = |старонкі = |старонак = 376 |isbn = 978-0-631-19807-9 |ref = Wilkes }} == Вонкавыя спасылкі == * {{Curlie|Regional/Europe/Croatia}} {{Краіны Эўропы}} {{Краіны Эўразьвязу}} {{NATO}} {{АБСЭ}} {{Славянскія краіны}} bogxxnjidtbz3jdm9o2x57yl24j4klv 0 6105 2698039 2628277 2026-10-30T05:41:14Z Ariszik 100933 /* Зьяўленьне (1991) */ 2698039 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Крама (неадназначнасьць)}} {{Музычны гурт |Назва = Крама |Фота = Krama - Basovišča-2008.jpg |Подпіс = «Крама» на «Басовішчы-2008» |Гады = 1991 — цяпер |Адкуль = |Мова = [[беларуская мова|беларуская]] |Жанр = [[рок-музыка|рок]] |Выдавец = [[GO-Records]], [[West Records]], [[БМАgroup]] |Зьвязаныя праекты = [[Рокіс]], [[Mojo Blues]] |Афіцыйная старонка = http://kramaband.by |Удзельнікі = [[Ігар Варашкевіч]]<br />Андрэй Краўцэвіч<br />[[Андрэй Лявончык (музыка)|Андрэй Лявончык]]<br />[[Аляксандар Ванькевіч]]<br />Аляксандр Манецкі |Былыя ўдзельнікі ={{Просты сьпіс| *[[Аляксандар Газізаў|Аляксандар «Газ» Газізаў]], *[[Ігар Сацэвіч]], *[[Аляксандар Сапега (музыка)|Аляксандар Сапега]], *[[Ільля Шэўчык]], *Руслан Праўда, *[[Андрэй Філатаў]], *[[Андрэй Цераховіч]], *[[Сяржук Трухановіч]] }} }} '''Кра́ма''' — беларускі [[рок-гурт]]. Заснаваны ў 1991 годзе на базе гурту «Рокіс». == Гісторыя == === З'яўленьне (1991) === Будучы лідэр гурту «Крама» быў вядомы ў беларускім рок-асяродзьдзі ад сярэдзіны 1980-х, калі сьпяваў у легендарным гурце «[[Бонда]]». Але калі апошні распаўся, Ігар вырашыў зьехаць у родныя [[Баранавічы]], дзе з 1990 году жыў зь сям’ёю ды працаваў па спэцыяльнасьці — мастаком. Раптам улетку 1991 году яму патэлефанаваў [[Ільля Шэўчык]] і запрасіў сьпяваць у гурт «[[Рокіс]]». Варашкевіч вагаўся, таму хутка астатнія ўдзельнікі «Рокіс» вырашылі прыехаць да яго ў [[Баранавічы]]. Празь некалькі месяцаў «Рокіс» з Варашкевічам ужо запісаў альбом «Народжаны тут». Па словах самога сьпевака, гэта быў вельмі ненатуральны ва ўсіх сэнсах прадукт, далей працаваць над якім ён не жадаў. Але падчас году, які Ігар жыў у Баранавічах перад выклікам у «Рокіс», ён запісваў для сябе на гітары нейкія мэлёдыі. Менавіта тады зьявіліся «Што дапаможа нам», «Камэндант», «Бяжы хлопец» ды інш. Неяк падчас рэпэтыцыяў гэтыя мэлёдыі былі прадэманстраваныя гурту й прыйшліся даспадобы. Хутка «[[Рокіс]]» на студыі «[[Песьняры|Песьняроў]]» запісаў чатыры песьні: «Бяжы хлопец», «Здраднік», «За куфлем піва», «Выпі са мной да дна». Гэта была іншая музыка, таму Варашкевіч прапанаваў зьмяніць назву, што і было зроблена, нягледзячы на тое, што падабалася гэта ня ўсім. Назва «Крама» была сярод варыянтаў яшчэ падчас пошуку назову для «Бонды» напрыканцы 1984 году. === 1991—1999 === Далей былі тры вельмі пасьпяховыя альбомы за тры гады («[[Хворы на Rock-n-Roll]]» 1993, «[[Гэй, там, налівай]]!» 1994, «[[Камэндант]]» 1995) і багата гітоў. У 1994 годзе «Крама» атрымала на радзіме «[[Рок-карона|Рок-карону]]», а таксама была пераможцай расейскага фэстывалю «Пакаленьне» ў [[Масква|Маскве]], у наступны год гурт шмат гастраляваў па [[Польшча|Польшчы]]. Пікавымі [[Ігар Варашкевіч]] лічыць 1995—1996 гады, якія былі найбольш творчым ды рок-н-рольным часам для гурту. Апошнім яскравым момантам гэтага пэрыяду стаўся канцэрт да 5-годзьдзя гурту. Потым пачаліся праблемы. Прадвесьнікам гэтага быў сыход адразу пасьля 5-годзьдзя бас-гітарыста [[Руслан Праўда|Руслана Праўды]]. Пагоршылася атмасфэра ў гурце, пачаўся творчы заняпад. Дадавала суму асабістае жыцьцё Ігара: памёр яго дзед, потым бацька, потым бабуля, потым ён разышоўся з жонкай. У 1999 годзе гітарыст [[Ільля Шэўчык]] сышоў з гурту дзеля таго, каб распачаць сумесны з [[Аляксей Казлоўскі|Аляксеем Казлоўскім]] музычны праект «[[Mojo Blues]]» падобнай да Крамы стылістыкі, але ангельскамоўны. Дыск «[[Што дапаможа нам]]» (1998) не выратаваў, бо гучаў так, быццам быў запісаны пад прымусам. Напрыканцы тысячагодзьдзя [[Ігар Варашкевіч|Варашкевіч]] наогул зьбіраўся скончыць сваю музычную кар’еру. «''На мяне вельмі ціснула, што ўсе кпяць з нас з прычыны, што нашая музыка не мяняецца. Быццам хацелі, каб мы зайгралі хардкор'', — распавядае Ігар. — ''Але потым я зразумеў, што мы граем традыцыйную музыку, якая, нягледзячы на нязьменнасьць нейкіх прынцыпаў, невычарпальная. Між іншым, ў яе межах можна зрабіць шмат новага, але галоўная мэта — каб новыя песьні былі шчырымі ды больш цікавымі. Дзіўна, што да гэтай прастой высновы давялося так доўга ісьці''»<ref>https://web.archive.org/web/20220812220556/http://westrecords.by/artists.asp?artid=98&subid=12</ref>. Вынікам новага ўздыму стаў пяты альбом «[[Хавайся ў бульбу]]» (2001). === 1999 — цяпер === [[Файл:Solidarni z Białorusią 2011 Warszawa 57.JPG|thumb|Крама на канцэрце [[Салідарныя зь Беларусьсю]] ў [[Варшава|Варшаве]], 27 сакавіка 2011]] Ідэя запісаць лепшыя песьні «Крамы» чакала свайго часу шмат гадоў. Асноўнай нагодай на гэта была вельмі дрэнная якасьць раньніх запісаў. У нейкі момант прыйшоў час на рэалізацыю даўняй мары. Дапамагчы зьдзейсьніць гэтую мару вызваліся музыкі гурту [[Apple Tea]] на чале зь [[Ігар Сацэвіч|Ігарам Сацэвічам]] — параілі студыю, зрабілі некаторыя аранжыроўкі ды зайгралі на шэрагу песень. Матэрыял для дыску Варашкевіч абіраў сам. Большасьць песень на ім — зь першага альбому «[[Хворы на рок-н-рол]]» — 5 з 14. Але нягледзячы на гэта, на складанцы хапіла месца для прадстаўнікоў усіх студыйных плытак «Крамы», прычым ня толькі гітоў. Музыкі зьявіліся на зборным канцэрце ў падтрымку выпуску сэрыі складанак «[[Песьні свабоды]]», на які сабраліся ўдзельнікі [[Neuro Dubel]], [[N.R.M.]], [[Indiga]], [[Hair Peace Salon]] і шэрагу іншых знакамітых [[Беларусь|беларускіх]] [[Рок-гурт|рок-калектываў]], які адбыўся на [[Плошча Бангалор (Менск)|плошчы Бангалор]] 25 жніўня 2006 году.<ref>{{Cite web|url=https://www.liveinternet.ru/users/1140207/rubric/221284/|title=25 жніўня, пл. Бангалор, “Песні Свабоды” {{!}} Записи в рубрике 25 жніўня, пл. Бангалор, “Песні Свабоды” {{!}} Дзёньнік : LiveInternet - Российский Сервис Онлайн-Дневников|аўтар=СЛЭП|website=liveinternet.ru|language=be|date=2006-08-31|accessdate=2018-11-18}}</ref> У 2007 годзе выйшаў чарговы дыск калектыву, «[[Усё жыцьцё — дзіўны сон]]». == Узнагароды == Гран-пры нацыянальнага рок-фэстывалю ў Берасьці (1993, сумесна з гуртом «Вакзал»)<ref>{{Артыкул|аўтар=Смірноў, А.|загаловак=Цудоўная сямёрка|выданьне=Витебский курьер|год=1993|нумар=25|старонкі=4}}</ref>. Гурт узнагароджаны першай вялікай рок-каронай на «[[Рок-каранацыя|Рок-каранацыі’94]]». Атрымлівалі малыя рок-кароны ў намінацыях «За вернасьць жанру» (1995), «Традыцыі ды сучаснасьць» (1999), «Лепшы альбом» (альбом «[[Хавайся ў бульбу]]», 2001), «Блюз-рок выканаўца» (2004—2005). == Музычны стыль == «Крама» ёсьць ледзь не адзіным беларускім гуртом, што пасьлядоўна прытрымліваецца ў сваёй творчасьці курсу на клясычны рок, узорам якога ёсьць пераважна ангельскія гурты кшталту [[Rolling Stones]], [[Deep Purple]] і [[The Beatles]]. == Тэксты == Абсалютная большасьць раньніх тэкстаў гурту напісаны [[Зьміцер Лукашук|Зьмітром Лукашуком]], гіты пачынаючы з 2001 года — Настай Гулак. == Негалосная забарона == [[Файл:Krama graffiti 2009.JPG|200пкс|міні|зьлева|Выступ «Крамы» ў «[[Графіці]]», 26 верасьня 2009]] Пасьля выступу з нагоды дзесяцігодзьдзя ўладараньня [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] стос беларускіх гуртоў трапілі пад негалосную забарону, празь якую, у прыватнасьці, ня мелі мажлівасьці ратавацца на большасьці радыёстанцыяў і атрымоўвалі адмову на спробы выступіць на большасьці канцэртавых пляцовак краіны. Так, на запыт аб прычынах недазволу канцэртаў «Крамы» аднойчы быў атрыманы адказ аб «нізкім мастацкім узроўні» творчасьці гурту<ref>https://web.archive.org/web/20070912035859/http://www.belradio.fm/by/122/reports/4417/</ref>. Падчас гэтых падзеяў гурт меўся выступаць па-за межамі краіны ці на невялікіх і даволі прыватных імпрэзах. Праз пэўны час частка гэтых музыкаў была запрошаная да тагачаснага ідэёлага адміністрацыі прэзыдэнта [[Алег Праляскоўскі|Алега Праляскоўскага]], падчас гутаркі зь якім, у прыватнасьці, было атрымана абяцаньне скасаваць так званыя «[[чорныя сьпісы]]» для прысутных гуртоў<ref>https://web.archive.org/web/20071223183316/http://news.tut.by/98438.html</ref>. [[Файл:Krama_belamusic_2009.JPG|200пкс|міні|Удзел «Крамы» ў [[BelaMusic]]-2009]] Ад таго часу «Крама» сапраўды неаднойчы выступала на даволі буйных імпрэзах кшталту «[[Рок па вакацыях|Рока па вакацыях]]-2008» і «[[BelaMusic]]-2009», таму можна лічыць забарону сапраўды прыпыненай. == Дыскаграфія == === Альбомы === * ''[[Хворы на Rock-n-Roll]]'' (MC, 1993); * ''[[Vodka on Ice]]'' (CD, 1993, перавыдадзены ў 2003); * ''[[Гэй там налівай!]]'' (MC, 1994); * ''[[Камэндант]]'' (MC, 1995); * ''[[Што дапаможа нам]]''<ref>[https://web.archive.org/web/20100206012357/http://news.tut.by/159603.html Падчас працы над альбомам апошні меў назву «Лянівыя танцы»]</ref> (MC, 1998); * ''[[Хавайся ў бульбу]]'' (CD, 2001); * ''[[Усё жыцьцё — дзіўны сон]]'' (CD, 2007); * ''«{{артыкул у іншым разьдзеле|Белая вада|Белая вада|be|Белая вада (альбом)}}» (CD, 2014)''. *''«Зацьменны блюз»'' (2021) === Складанкі === * ''[[Наваполацкі канцэрт]]'' — Live-1996 (2004) * ''[[Будзь разам з намі]]'' — The Best (2005) === Самотнікі === * «[[Enjoy the Silence]]» (2003) === Удзел у складанках === * ''[[Песьнярок]]'' (1997) * ''[[Вольныя танцы: слухай сваё]]'' (1999) * ''[[Вольныя танцы: альтэрнатыва_by]]'' (2001) * ''[[Сэрца Эўропы in rock]]'' (2001) * ''[[Personal Depeche]]'' (2002) * ''[[Наша музыка 1]]'' (2003) * ''[[Генералы айчыннага року]]'' (2004) * ''[[Прэм'ер Тузін 2005]]'' (2005) * ''[[Песьні свабоды]]'' (2006) * ''[[Чарнобыльскі вецер]]'' (2006) * ''[[Дыхаць!]]'' (2006) * ''[[Песьні свабоды-2]]'' (2006) * ''[[Не заганяйся]]'' (2007) * ''[[Песьні свабоды-3]]'' (2007) * ''[[Прэм'ер Тузін 2007]]'' (2008) — «Неба — лёс арла» *[[Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New|''Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New'']] (2009) – «Słuchaj Mianie», «Stary Sabaka» == Удзельнікі == * [[Ігар Варашкевіч]]: [[сьпеў]], [[губны гармонік]], [[акустычная гітара]] * [[Андрэй Лявончык (музыка)|Андрэй Лявончык]]: [[клявішы]], [[бэк-вакал]] * Андрэй Краўцэвіч: гітара<ref>{{Спасылка|url=https://www.facebook.com/pg/gurtkrama/about/?ref=page_internal|загаловак=КРАМА - About | выдавец=Facebook|дата=27 кастрычніка 2019}}</ref> * [[Аляксандар Ванькевіч]]: [[бас-гітара]], [[бэк-вакал]] * Аляксандр Манецкі: бубны (з 2016)<ref>{{Спасылка|аўтар=Ігар Карней|url=https://www.svaboda.org/a/28111836.html|загаловак=Ігар Варашкевіч: Заўсёды ганарыўся пачуцьцём гумару, а цяпер ня сьмешна — задзяўбла стабільнасьць|выдавец=Радыё Свабода|дата публікацыі=12 лістапада 2016}}</ref><ref>{{Спасылка|аўтар=Геннадий Шостак|url=http://www.nneformat.ru/texts/?id=9167|загаловак=Вечер приятных неожиданностей (презентация макси-сингла группы КРАМА, бар "Coyote", Минск, 17.11.2018) |выдавец=Наш НеФормат|мова=ru|дата публікацыі=24.11.2018}}</ref>. == Былыя ўдзельнікі == * [[Аляксандар Газізаў|Аляксандар «Газ» Газізаў]]: [[гітара]], [[бэк-вакал]] * [[Анатоль Горбач]]: [[бубны]] * [[Ігар Сацэвіч]]: [[бас-гітара]], [[бэк-вакал]] * [[Аляксандар Сапега (музыка)|Аляксандар Сапега]]: [[бубны]], [[бэк-вакал]] * [[Ільля Шэўчык]]: [[гітара]] * [[Андрэй Філатаў]]: [[бубны]] (2013<ref name="сышоў Філатаў">{{Спасылка|url=https://euroradio.fm/z-gurta-krama-syshou-bubnach-andrey-filatau|загаловак=З гурта "Крама" сышоў бубнач Андрэй Філатаў | выдавец=euroradio.fm|дата публікацыі=5 верасьня 2013|аўтар=Ілля Маліноўскі}}</ref>) * [[Сяржук Трухановіч]]: [[гітара]] (1993—2018<ref>{{Спасылка|url=https://euroradio.fm/gitaryst-syargey-truhanovich-pakidae-kramu|загаловак=Гітарыст Сяргей Трухановіч пакідае "Краму" | выдавец=euroradio.fm|дата публікацыі=14.11.2018}}</ref>) * [[Андрэй Цераховіч]]: бубны (2013)<ref name="сышоў Філатаў"/> == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = [[Зьміцер Падбярэскі|Д.П.]] |імя = |прозьвішча = |частка = «КРАМА» |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Зьміцер Падбярэскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Зьміцер Колас|Зміцер Колас]] |год = 2008 |том = |старонкі = 142–143 |старонак = 368 |сэрыя = |isbn = 978-985-6783-42-8 |наклад = 2000 |мова=be }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20151123161900/http://kramaband.by/ Крама. Афіцыйны сайт] {{Commons|Category:Krama (band)}} * [http://generation.by/doc14-150.html Krama на Басовішчы-2008] * [http://generation.by/doc14-86.html Krama на Басовішчы-2007] * [http://generation.by/doc14-129.html Крама ў менскім клюбе «Гудвін» 23-га сакавіка 2008] * [http://generation.by/news1843.html Людзі засумавалі па «Краме» (рэпартаж з прэзэнтацыі альбому «Усё жыцьцё — дзіўны сон»)] {{Заля славы беларускага рок-н-ролу}} [[Катэгорыя:Крама| ]] [[Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты]] [[Катэгорыя:Беларускія рок-гурты]] 4w6ktrhuk9cc95z95bmdjzf5roo2fuo 2698047 2698039 2026-10-30T07:05:23Z Dymitr 10914 Скасаваная вэрсія [[Special:Diff/2698039|2698039]] удзельніка [[Special:Contributions/Ariszik|Ariszik]] ([[User talk:Ariszik|гутаркі]]) [[ВП:Правапіс]] 2698047 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Крама (неадназначнасьць)}} {{Музычны гурт |Назва = Крама |Фота = Krama - Basovišča-2008.jpg |Подпіс = «Крама» на «Басовішчы-2008» |Гады = 1991 — цяпер |Адкуль = |Мова = [[беларуская мова|беларуская]] |Жанр = [[рок-музыка|рок]] |Выдавец = [[GO-Records]], [[West Records]], [[БМАgroup]] |Зьвязаныя праекты = [[Рокіс]], [[Mojo Blues]] |Афіцыйная старонка = http://kramaband.by |Удзельнікі = [[Ігар Варашкевіч]]<br />Андрэй Краўцэвіч<br />[[Андрэй Лявончык (музыка)|Андрэй Лявончык]]<br />[[Аляксандар Ванькевіч]]<br />Аляксандр Манецкі |Былыя ўдзельнікі ={{Просты сьпіс| *[[Аляксандар Газізаў|Аляксандар «Газ» Газізаў]], *[[Ігар Сацэвіч]], *[[Аляксандар Сапега (музыка)|Аляксандар Сапега]], *[[Ільля Шэўчык]], *Руслан Праўда, *[[Андрэй Філатаў]], *[[Андрэй Цераховіч]], *[[Сяржук Трухановіч]] }} }} '''Кра́ма''' — беларускі [[рок-гурт]]. Заснаваны ў 1991 годзе на базе гурту «Рокіс». == Гісторыя == === Зьяўленьне (1991) === Будучы лідэр гурту «Крама» быў вядомы ў беларускім рок-асяродзьдзі ад сярэдзіны 1980-х, калі сьпяваў у легендарным гурце «[[Бонда]]». Але калі апошні распаўся, Ігар вырашыў зьехаць у родныя [[Баранавічы]], дзе з 1990 году жыў зь сям’ёю ды працаваў па спэцыяльнасьці — мастаком. Раптам улетку 1991 году яму патэлефанаваў [[Ільля Шэўчык]] і запрасіў сьпяваць у гурт «[[Рокіс]]». Варашкевіч вагаўся, таму хутка астатнія ўдзельнікі «Рокіс» вырашылі прыехаць да яго ў [[Баранавічы]]. Празь некалькі месяцаў «Рокіс» з Варашкевічам ужо запісаў альбом «Народжаны тут». Па словах самога сьпевака, гэта быў вельмі ненатуральны ва ўсіх сэнсах прадукт, далей працаваць над якім ён не жадаў. Але падчас году, які Ігар жыў у Баранавічах перад выклікам у «Рокіс», ён запісваў для сябе на гітары нейкія мэлёдыі. Менавіта тады зьявіліся «Што дапаможа нам», «Камэндант», «Бяжы хлопец» ды інш. Неяк падчас рэпэтыцыяў гэтыя мэлёдыі былі прадэманстраваныя гурту й прыйшліся даспадобы. Хутка «[[Рокіс]]» на студыі «[[Песьняры|Песьняроў]]» запісаў чатыры песьні: «Бяжы хлопец», «Здраднік», «За куфлем піва», «Выпі са мной да дна». Гэта была іншая музыка, таму Варашкевіч прапанаваў зьмяніць назву, што і было зроблена, нягледзячы на тое, што падабалася гэта ня ўсім. Назва «Крама» была сярод варыянтаў яшчэ падчас пошуку назову для «Бонды» напрыканцы 1984 году. === 1991—1999 === Далей былі тры вельмі пасьпяховыя альбомы за тры гады («[[Хворы на Rock-n-Roll]]» 1993, «[[Гэй, там, налівай]]!» 1994, «[[Камэндант]]» 1995) і багата гітоў. У 1994 годзе «Крама» атрымала на радзіме «[[Рок-карона|Рок-карону]]», а таксама была пераможцай расейскага фэстывалю «Пакаленьне» ў [[Масква|Маскве]], у наступны год гурт шмат гастраляваў па [[Польшча|Польшчы]]. Пікавымі [[Ігар Варашкевіч]] лічыць 1995—1996 гады, якія былі найбольш творчым ды рок-н-рольным часам для гурту. Апошнім яскравым момантам гэтага пэрыяду стаўся канцэрт да 5-годзьдзя гурту. Потым пачаліся праблемы. Прадвесьнікам гэтага быў сыход адразу пасьля 5-годзьдзя бас-гітарыста [[Руслан Праўда|Руслана Праўды]]. Пагоршылася атмасфэра ў гурце, пачаўся творчы заняпад. Дадавала суму асабістае жыцьцё Ігара: памёр яго дзед, потым бацька, потым бабуля, потым ён разышоўся з жонкай. У 1999 годзе гітарыст [[Ільля Шэўчык]] сышоў з гурту дзеля таго, каб распачаць сумесны з [[Аляксей Казлоўскі|Аляксеем Казлоўскім]] музычны праект «[[Mojo Blues]]» падобнай да Крамы стылістыкі, але ангельскамоўны. Дыск «[[Што дапаможа нам]]» (1998) не выратаваў, бо гучаў так, быццам быў запісаны пад прымусам. Напрыканцы тысячагодзьдзя [[Ігар Варашкевіч|Варашкевіч]] наогул зьбіраўся скончыць сваю музычную кар’еру. «''На мяне вельмі ціснула, што ўсе кпяць з нас з прычыны, што нашая музыка не мяняецца. Быццам хацелі, каб мы зайгралі хардкор'', — распавядае Ігар. — ''Але потым я зразумеў, што мы граем традыцыйную музыку, якая, нягледзячы на нязьменнасьць нейкіх прынцыпаў, невычарпальная. Між іншым, ў яе межах можна зрабіць шмат новага, але галоўная мэта — каб новыя песьні былі шчырымі ды больш цікавымі. Дзіўна, што да гэтай прастой высновы давялося так доўга ісьці''»<ref>https://web.archive.org/web/20220812220556/http://westrecords.by/artists.asp?artid=98&subid=12</ref>. Вынікам новага ўздыму стаў пяты альбом «[[Хавайся ў бульбу]]» (2001). === 1999 — цяпер === [[Файл:Solidarni z Białorusią 2011 Warszawa 57.JPG|thumb|Крама на канцэрце [[Салідарныя зь Беларусьсю]] ў [[Варшава|Варшаве]], 27 сакавіка 2011]] Ідэя запісаць лепшыя песьні «Крамы» чакала свайго часу шмат гадоў. Асноўнай нагодай на гэта была вельмі дрэнная якасьць раньніх запісаў. У нейкі момант прыйшоў час на рэалізацыю даўняй мары. Дапамагчы зьдзейсьніць гэтую мару вызваліся музыкі гурту [[Apple Tea]] на чале зь [[Ігар Сацэвіч|Ігарам Сацэвічам]] — параілі студыю, зрабілі некаторыя аранжыроўкі ды зайгралі на шэрагу песень. Матэрыял для дыску Варашкевіч абіраў сам. Большасьць песень на ім — зь першага альбому «[[Хворы на рок-н-рол]]» — 5 з 14. Але нягледзячы на гэта, на складанцы хапіла месца для прадстаўнікоў усіх студыйных плытак «Крамы», прычым ня толькі гітоў. Музыкі зьявіліся на зборным канцэрце ў падтрымку выпуску сэрыі складанак «[[Песьні свабоды]]», на які сабраліся ўдзельнікі [[Neuro Dubel]], [[N.R.M.]], [[Indiga]], [[Hair Peace Salon]] і шэрагу іншых знакамітых [[Беларусь|беларускіх]] [[Рок-гурт|рок-калектываў]], які адбыўся на [[Плошча Бангалор (Менск)|плошчы Бангалор]] 25 жніўня 2006 году.<ref>{{Cite web|url=https://www.liveinternet.ru/users/1140207/rubric/221284/|title=25 жніўня, пл. Бангалор, “Песні Свабоды” {{!}} Записи в рубрике 25 жніўня, пл. Бангалор, “Песні Свабоды” {{!}} Дзёньнік : LiveInternet - Российский Сервис Онлайн-Дневников|аўтар=СЛЭП|website=liveinternet.ru|language=be|date=2006-08-31|accessdate=2018-11-18}}</ref> У 2007 годзе выйшаў чарговы дыск калектыву, «[[Усё жыцьцё — дзіўны сон]]». == Узнагароды == Гран-пры нацыянальнага рок-фэстывалю ў Берасьці (1993, сумесна з гуртом «Вакзал»)<ref>{{Артыкул|аўтар=Смірноў, А.|загаловак=Цудоўная сямёрка|выданьне=Витебский курьер|год=1993|нумар=25|старонкі=4}}</ref>. Гурт узнагароджаны першай вялікай рок-каронай на «[[Рок-каранацыя|Рок-каранацыі’94]]». Атрымлівалі малыя рок-кароны ў намінацыях «За вернасьць жанру» (1995), «Традыцыі ды сучаснасьць» (1999), «Лепшы альбом» (альбом «[[Хавайся ў бульбу]]», 2001), «Блюз-рок выканаўца» (2004—2005). == Музычны стыль == «Крама» ёсьць ледзь не адзіным беларускім гуртом, што пасьлядоўна прытрымліваецца ў сваёй творчасьці курсу на клясычны рок, узорам якога ёсьць пераважна ангельскія гурты кшталту [[Rolling Stones]], [[Deep Purple]] і [[The Beatles]]. == Тэксты == Абсалютная большасьць раньніх тэкстаў гурту напісаны [[Зьміцер Лукашук|Зьмітром Лукашуком]], гіты пачынаючы з 2001 года — Настай Гулак. == Негалосная забарона == [[Файл:Krama graffiti 2009.JPG|200пкс|міні|зьлева|Выступ «Крамы» ў «[[Графіці]]», 26 верасьня 2009]] Пасьля выступу з нагоды дзесяцігодзьдзя ўладараньня [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] стос беларускіх гуртоў трапілі пад негалосную забарону, празь якую, у прыватнасьці, ня мелі мажлівасьці ратавацца на большасьці радыёстанцыяў і атрымоўвалі адмову на спробы выступіць на большасьці канцэртавых пляцовак краіны. Так, на запыт аб прычынах недазволу канцэртаў «Крамы» аднойчы быў атрыманы адказ аб «нізкім мастацкім узроўні» творчасьці гурту<ref>https://web.archive.org/web/20070912035859/http://www.belradio.fm/by/122/reports/4417/</ref>. Падчас гэтых падзеяў гурт меўся выступаць па-за межамі краіны ці на невялікіх і даволі прыватных імпрэзах. Праз пэўны час частка гэтых музыкаў была запрошаная да тагачаснага ідэёлага адміністрацыі прэзыдэнта [[Алег Праляскоўскі|Алега Праляскоўскага]], падчас гутаркі зь якім, у прыватнасьці, было атрымана абяцаньне скасаваць так званыя «[[чорныя сьпісы]]» для прысутных гуртоў<ref>https://web.archive.org/web/20071223183316/http://news.tut.by/98438.html</ref>. [[Файл:Krama_belamusic_2009.JPG|200пкс|міні|Удзел «Крамы» ў [[BelaMusic]]-2009]] Ад таго часу «Крама» сапраўды неаднойчы выступала на даволі буйных імпрэзах кшталту «[[Рок па вакацыях|Рока па вакацыях]]-2008» і «[[BelaMusic]]-2009», таму можна лічыць забарону сапраўды прыпыненай. == Дыскаграфія == === Альбомы === * ''[[Хворы на Rock-n-Roll]]'' (MC, 1993); * ''[[Vodka on Ice]]'' (CD, 1993, перавыдадзены ў 2003); * ''[[Гэй там налівай!]]'' (MC, 1994); * ''[[Камэндант]]'' (MC, 1995); * ''[[Што дапаможа нам]]''<ref>[https://web.archive.org/web/20100206012357/http://news.tut.by/159603.html Падчас працы над альбомам апошні меў назву «Лянівыя танцы»]</ref> (MC, 1998); * ''[[Хавайся ў бульбу]]'' (CD, 2001); * ''[[Усё жыцьцё — дзіўны сон]]'' (CD, 2007); * ''«{{артыкул у іншым разьдзеле|Белая вада|Белая вада|be|Белая вада (альбом)}}» (CD, 2014)''. *''«Зацьменны блюз»'' (2021) === Складанкі === * ''[[Наваполацкі канцэрт]]'' — Live-1996 (2004) * ''[[Будзь разам з намі]]'' — The Best (2005) === Самотнікі === * «[[Enjoy the Silence]]» (2003) === Удзел у складанках === * ''[[Песьнярок]]'' (1997) * ''[[Вольныя танцы: слухай сваё]]'' (1999) * ''[[Вольныя танцы: альтэрнатыва_by]]'' (2001) * ''[[Сэрца Эўропы in rock]]'' (2001) * ''[[Personal Depeche]]'' (2002) * ''[[Наша музыка 1]]'' (2003) * ''[[Генералы айчыннага року]]'' (2004) * ''[[Прэм'ер Тузін 2005]]'' (2005) * ''[[Песьні свабоды]]'' (2006) * ''[[Чарнобыльскі вецер]]'' (2006) * ''[[Дыхаць!]]'' (2006) * ''[[Песьні свабоды-2]]'' (2006) * ''[[Не заганяйся]]'' (2007) * ''[[Песьні свабоды-3]]'' (2007) * ''[[Прэм'ер Тузін 2007]]'' (2008) — «Неба — лёс арла» *[[Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New|''Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New'']] (2009) – «Słuchaj Mianie», «Stary Sabaka» == Удзельнікі == * [[Ігар Варашкевіч]]: [[сьпеў]], [[губны гармонік]], [[акустычная гітара]] * [[Андрэй Лявончык (музыка)|Андрэй Лявончык]]: [[клявішы]], [[бэк-вакал]] * Андрэй Краўцэвіч: гітара<ref>{{Спасылка|url=https://www.facebook.com/pg/gurtkrama/about/?ref=page_internal|загаловак=КРАМА - About | выдавец=Facebook|дата=27 кастрычніка 2019}}</ref> * [[Аляксандар Ванькевіч]]: [[бас-гітара]], [[бэк-вакал]] * Аляксандр Манецкі: бубны (з 2016)<ref>{{Спасылка|аўтар=Ігар Карней|url=https://www.svaboda.org/a/28111836.html|загаловак=Ігар Варашкевіч: Заўсёды ганарыўся пачуцьцём гумару, а цяпер ня сьмешна — задзяўбла стабільнасьць|выдавец=Радыё Свабода|дата публікацыі=12 лістапада 2016}}</ref><ref>{{Спасылка|аўтар=Геннадий Шостак|url=http://www.nneformat.ru/texts/?id=9167|загаловак=Вечер приятных неожиданностей (презентация макси-сингла группы КРАМА, бар "Coyote", Минск, 17.11.2018) |выдавец=Наш НеФормат|мова=ru|дата публікацыі=24.11.2018}}</ref>. == Былыя ўдзельнікі == * [[Аляксандар Газізаў|Аляксандар «Газ» Газізаў]]: [[гітара]], [[бэк-вакал]] * [[Анатоль Горбач]]: [[бубны]] * [[Ігар Сацэвіч]]: [[бас-гітара]], [[бэк-вакал]] * [[Аляксандар Сапега (музыка)|Аляксандар Сапега]]: [[бубны]], [[бэк-вакал]] * [[Ільля Шэўчык]]: [[гітара]] * [[Андрэй Філатаў]]: [[бубны]] (2013<ref name="сышоў Філатаў">{{Спасылка|url=https://euroradio.fm/z-gurta-krama-syshou-bubnach-andrey-filatau|загаловак=З гурта "Крама" сышоў бубнач Андрэй Філатаў | выдавец=euroradio.fm|дата публікацыі=5 верасьня 2013|аўтар=Ілля Маліноўскі}}</ref>) * [[Сяржук Трухановіч]]: [[гітара]] (1993—2018<ref>{{Спасылка|url=https://euroradio.fm/gitaryst-syargey-truhanovich-pakidae-kramu|загаловак=Гітарыст Сяргей Трухановіч пакідае "Краму" | выдавец=euroradio.fm|дата публікацыі=14.11.2018}}</ref>) * [[Андрэй Цераховіч]]: бубны (2013)<ref name="сышоў Філатаў"/> == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = [[Зьміцер Падбярэскі|Д.П.]] |імя = |прозьвішча = |частка = «КРАМА» |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Зьміцер Падбярэскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Зьміцер Колас|Зміцер Колас]] |год = 2008 |том = |старонкі = 142–143 |старонак = 368 |сэрыя = |isbn = 978-985-6783-42-8 |наклад = 2000 |мова=be }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20151123161900/http://kramaband.by/ Крама. Афіцыйны сайт] {{Commons|Category:Krama (band)}} * [http://generation.by/doc14-150.html Krama на Басовішчы-2008] * [http://generation.by/doc14-86.html Krama на Басовішчы-2007] * [http://generation.by/doc14-129.html Крама ў менскім клюбе «Гудвін» 23-га сакавіка 2008] * [http://generation.by/news1843.html Людзі засумавалі па «Краме» (рэпартаж з прэзэнтацыі альбому «Усё жыцьцё — дзіўны сон»)] {{Заля славы беларускага рок-н-ролу}} [[Катэгорыя:Крама| ]] [[Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты]] [[Катэгорыя:Беларускія рок-гурты]] 0akmhz9hwyjkiva4vxyg8euw4l2gooz 2698048 2698047 2026-10-30T07:07:24Z Dymitr 10914 артаграфія 2698048 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Крама (неадназначнасьць)}} {{Музычны гурт |Назва = Крама |Фота = Krama - Basovišča-2008.jpg |Подпіс = «Крама» на «Басовішчы-2008» |Гады = 1991 — цяпер |Адкуль = |Мова = [[беларуская мова|беларуская]] |Жанр = [[рок-музыка|рок]] |Выдавец = [[GO-Records]], [[West Records]], [[БМАgroup]] |Зьвязаныя праекты = [[Рокіс]], [[Mojo Blues]] |Афіцыйная старонка = http://kramaband.by |Удзельнікі = [[Ігар Варашкевіч]]<br />Андрэй Краўцэвіч<br />[[Андрэй Лявончык (музыка)|Андрэй Лявончык]]<br />[[Аляксандар Ванькевіч]]<br />Аляксандар Манецкі |Былыя ўдзельнікі ={{Просты сьпіс| *[[Аляксандар Газізаў|Аляксандар «Газ» Газізаў]], *[[Ігар Сацэвіч]], *[[Аляксандар Сапега (музыка)|Аляксандар Сапега]], *[[Ільля Шэўчык]], *Руслан Праўда, *[[Андрэй Філатаў]], *[[Андрэй Цераховіч]], *[[Сяржук Трухановіч]] }} }} '''Кра́ма''' — беларускі [[рок-гурт]]. Заснаваны ў 1991 годзе на базе гурту «Рокіс». == Гісторыя == === Зьяўленьне (1991) === Будучы лідэр гурту «Крама» быў вядомы ў беларускім рок-асяродзьдзі ад сярэдзіны 1980-х, калі сьпяваў у легендарным гурце «[[Бонда]]». Але калі апошні распаўся, Ігар вырашыў зьехаць у родныя [[Баранавічы]], дзе з 1990 году жыў зь сям’ёю ды працаваў па спэцыяльнасьці — мастаком. Раптам улетку 1991 году яму патэлефанаваў [[Ільля Шэўчык]] і запрасіў сьпяваць у гурт «[[Рокіс]]». Варашкевіч вагаўся, таму хутка астатнія ўдзельнікі «Рокіс» вырашылі прыехаць да яго ў [[Баранавічы]]. Празь некалькі месяцаў «Рокіс» з Варашкевічам ужо запісаў альбом «Народжаны тут». Па словах самога сьпевака, гэта быў вельмі ненатуральны ва ўсіх сэнсах прадукт, далей працаваць над якім ён не жадаў. Але падчас году, які Ігар жыў у Баранавічах перад выклікам у «Рокіс», ён запісваў для сябе на гітары нейкія мэлёдыі. Менавіта тады зьявіліся «Што дапаможа нам», «Камэндант», «Бяжы хлопец» ды інш. Неяк падчас рэпэтыцыяў гэтыя мэлёдыі былі прадэманстраваныя гурту й прыйшліся даспадобы. Хутка «[[Рокіс]]» на студыі «[[Песьняры|Песьняроў]]» запісаў чатыры песьні: «Бяжы хлопец», «Здраднік», «За куфлем піва», «Выпі са мной да дна». Гэта была іншая музыка, таму Варашкевіч прапанаваў зьмяніць назву, што і было зроблена, нягледзячы на тое, што падабалася гэта ня ўсім. Назва «Крама» была сярод варыянтаў яшчэ падчас пошуку назову для «Бонды» напрыканцы 1984 году. === 1991—1999 === Далей былі тры вельмі пасьпяховыя альбомы за тры гады («[[Хворы на Rock-n-Roll]]» 1993, «[[Гэй, там, налівай]]!» 1994, «[[Камэндант]]» 1995) і багата гітоў. У 1994 годзе «Крама» атрымала на радзіме «[[Рок-карона|Рок-карону]]», а таксама была пераможцай расейскага фэстывалю «Пакаленьне» ў [[Масква|Маскве]], у наступны год гурт шмат гастраляваў па [[Польшча|Польшчы]]. Пікавымі [[Ігар Варашкевіч]] лічыць 1995—1996 гады, якія былі найбольш творчым ды рок-н-рольным часам для гурту. Апошнім яскравым момантам гэтага пэрыяду стаўся канцэрт да 5-годзьдзя гурту. Потым пачаліся праблемы. Прадвесьнікам гэтага быў сыход адразу пасьля 5-годзьдзя бас-гітарыста [[Руслан Праўда|Руслана Праўды]]. Пагоршылася атмасфэра ў гурце, пачаўся творчы заняпад. Дадавала суму асабістае жыцьцё Ігара: памёр яго дзед, потым бацька, потым бабуля, потым ён разышоўся з жонкай. У 1999 годзе гітарыст [[Ільля Шэўчык]] сышоў з гурту дзеля таго, каб распачаць сумесны з [[Аляксей Казлоўскі|Аляксеем Казлоўскім]] музычны праект «[[Mojo Blues]]» падобнай да Крамы стылістыкі, але ангельскамоўны. Дыск «[[Што дапаможа нам]]» (1998) не выратаваў, бо гучаў так, быццам быў запісаны пад прымусам. Напрыканцы тысячагодзьдзя [[Ігар Варашкевіч|Варашкевіч]] наогул зьбіраўся скончыць сваю музычную кар’еру. «''На мяне вельмі ціснула, што ўсе кпяць з нас з прычыны, што нашая музыка не мяняецца. Быццам хацелі, каб мы зайгралі хардкор'', — распавядае Ігар. — ''Але потым я зразумеў, што мы граем традыцыйную музыку, якая, нягледзячы на нязьменнасьць нейкіх прынцыпаў, невычарпальная. Між іншым, ў яе межах можна зрабіць шмат новага, але галоўная мэта — каб новыя песьні былі шчырымі ды больш цікавымі. Дзіўна, што да гэтай прастой высновы давялося так доўга ісьці''»<ref>https://web.archive.org/web/20220812220556/http://westrecords.by/artists.asp?artid=98&subid=12</ref>. Вынікам новага ўздыму стаў пяты альбом «[[Хавайся ў бульбу]]» (2001). === 1999 — цяпер === [[Файл:Solidarni z Białorusią 2011 Warszawa 57.JPG|thumb|Крама на канцэрце [[Салідарныя зь Беларусьсю]] ў [[Варшава|Варшаве]], 27 сакавіка 2011]] Ідэя запісаць лепшыя песьні «Крамы» чакала свайго часу шмат гадоў. Асноўнай нагодай на гэта была вельмі дрэнная якасьць раньніх запісаў. У нейкі момант прыйшоў час на рэалізацыю даўняй мары. Дапамагчы зьдзейсьніць гэтую мару вызваліся музыкі гурту [[Apple Tea]] на чале зь [[Ігар Сацэвіч|Ігарам Сацэвічам]] — параілі студыю, зрабілі некаторыя аранжыроўкі ды зайгралі на шэрагу песень. Матэрыял для дыску Варашкевіч абіраў сам. Большасьць песень на ім — зь першага альбому «[[Хворы на рок-н-рол]]» — 5 з 14. Але нягледзячы на гэта, на складанцы хапіла месца для прадстаўнікоў усіх студыйных плытак «Крамы», прычым ня толькі гітоў. Музыкі зьявіліся на зборным канцэрце ў падтрымку выпуску сэрыі складанак «[[Песьні свабоды]]», на які сабраліся ўдзельнікі [[Neuro Dubel]], [[N.R.M.]], [[Indiga]], [[Hair Peace Salon]] і шэрагу іншых знакамітых [[Беларусь|беларускіх]] [[Рок-гурт|рок-калектываў]], які адбыўся на [[Плошча Бангалор (Менск)|плошчы Бангалор]] 25 жніўня 2006 году.<ref>{{Cite web|url=https://www.liveinternet.ru/users/1140207/rubric/221284/|title=25 жніўня, пл. Бангалор, “Песні Свабоды” {{!}} Записи в рубрике 25 жніўня, пл. Бангалор, “Песні Свабоды” {{!}} Дзёньнік : LiveInternet - Российский Сервис Онлайн-Дневников|аўтар=СЛЭП|website=liveinternet.ru|language=be|date=2006-08-31|accessdate=2018-11-18}}</ref> У 2007 годзе выйшаў чарговы дыск калектыву, «[[Усё жыцьцё — дзіўны сон]]». == Узнагароды == Гран-пры нацыянальнага рок-фэстывалю ў Берасьці (1993, сумесна з гуртом «Вакзал»)<ref>{{Артыкул|аўтар=Смірноў, А.|загаловак=Цудоўная сямёрка|выданьне=Витебский курьер|год=1993|нумар=25|старонкі=4}}</ref>. Гурт узнагароджаны першай вялікай рок-каронай на «[[Рок-каранацыя|Рок-каранацыі’94]]». Атрымлівалі малыя рок-кароны ў намінацыях «За вернасьць жанру» (1995), «Традыцыі ды сучаснасьць» (1999), «Лепшы альбом» (альбом «[[Хавайся ў бульбу]]», 2001), «Блюз-рок выканаўца» (2004—2005). == Музычны стыль == «Крама» ёсьць ледзь не адзіным беларускім гуртом, што пасьлядоўна прытрымліваецца ў сваёй творчасьці курсу на клясычны рок, узорам якога ёсьць пераважна ангельскія гурты кшталту [[Rolling Stones]], [[Deep Purple]] і [[The Beatles]]. == Тэксты == Абсалютная большасьць раньніх тэкстаў гурту напісаны [[Зьміцер Лукашук|Зьмітром Лукашуком]], гіты пачынаючы з 2001 года — Настай Гулак. == Негалосная забарона == [[Файл:Krama graffiti 2009.JPG|200пкс|міні|зьлева|Выступ «Крамы» ў «[[Графіці]]», 26 верасьня 2009]] Пасьля выступу з нагоды дзесяцігодзьдзя ўладараньня [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] стос беларускіх гуртоў трапілі пад негалосную забарону, празь якую, у прыватнасьці, ня мелі мажлівасьці ратавацца на большасьці радыёстанцыяў і атрымоўвалі адмову на спробы выступіць на большасьці канцэртавых пляцовак краіны. Так, на запыт аб прычынах недазволу канцэртаў «Крамы» аднойчы быў атрыманы адказ аб «нізкім мастацкім узроўні» творчасьці гурту<ref>https://web.archive.org/web/20070912035859/http://www.belradio.fm/by/122/reports/4417/</ref>. Падчас гэтых падзеяў гурт меўся выступаць па-за межамі краіны ці на невялікіх і даволі прыватных імпрэзах. Праз пэўны час частка гэтых музыкаў была запрошаная да тагачаснага ідэёлага адміністрацыі прэзыдэнта [[Алег Праляскоўскі|Алега Праляскоўскага]], падчас гутаркі зь якім, у прыватнасьці, было атрымана абяцаньне скасаваць так званыя «[[чорныя сьпісы]]» для прысутных гуртоў<ref>https://web.archive.org/web/20071223183316/http://news.tut.by/98438.html</ref>. [[Файл:Krama_belamusic_2009.JPG|200пкс|міні|Удзел «Крамы» ў [[BelaMusic]]-2009]] Ад таго часу «Крама» сапраўды неаднойчы выступала на даволі буйных імпрэзах кшталту «[[Рок па вакацыях|Рока па вакацыях]]-2008» і «[[BelaMusic]]-2009», таму можна лічыць забарону сапраўды прыпыненай. == Дыскаграфія == === Альбомы === * ''[[Хворы на Rock-n-Roll]]'' (MC, 1993); * ''[[Vodka on Ice]]'' (CD, 1993, перавыдадзены ў 2003); * ''[[Гэй там налівай!]]'' (MC, 1994); * ''[[Камэндант]]'' (MC, 1995); * ''[[Што дапаможа нам]]''<ref>[https://web.archive.org/web/20100206012357/http://news.tut.by/159603.html Падчас працы над альбомам апошні меў назву «Лянівыя танцы»]</ref> (MC, 1998); * ''[[Хавайся ў бульбу]]'' (CD, 2001); * ''[[Усё жыцьцё — дзіўны сон]]'' (CD, 2007); * ''«{{артыкул у іншым разьдзеле|Белая вада|Белая вада|be|Белая вада (альбом)}}» (CD, 2014)''. *''«Зацьменны блюз»'' (2021) === Складанкі === * ''[[Наваполацкі канцэрт]]'' — Live-1996 (2004) * ''[[Будзь разам з намі]]'' — The Best (2005) === Самотнікі === * «[[Enjoy the Silence]]» (2003) === Удзел у складанках === * ''[[Песьнярок]]'' (1997) * ''[[Вольныя танцы: слухай сваё]]'' (1999) * ''[[Вольныя танцы: альтэрнатыва_by]]'' (2001) * ''[[Сэрца Эўропы in rock]]'' (2001) * ''[[Personal Depeche]]'' (2002) * ''[[Наша музыка 1]]'' (2003) * ''[[Генералы айчыннага року]]'' (2004) * ''[[Прэм'ер Тузін 2005]]'' (2005) * ''[[Песьні свабоды]]'' (2006) * ''[[Чарнобыльскі вецер]]'' (2006) * ''[[Дыхаць!]]'' (2006) * ''[[Песьні свабоды-2]]'' (2006) * ''[[Не заганяйся]]'' (2007) * ''[[Песьні свабоды-3]]'' (2007) * ''[[Прэм'ер Тузін 2007]]'' (2008) — «Неба — лёс арла» *[[Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New|''Budzma The Best Rock / Budzma The Best Rock/New'']] (2009) – «Słuchaj Mianie», «Stary Sabaka» == Удзельнікі == * [[Ігар Варашкевіч]]: [[сьпеў]], [[губны гармонік]], [[акустычная гітара]] * [[Андрэй Лявончык (музыка)|Андрэй Лявончык]]: [[клявішы]], [[бэк-вакал]] * Андрэй Краўцэвіч: гітара<ref>{{Спасылка|url=https://www.facebook.com/pg/gurtkrama/about/?ref=page_internal|загаловак=КРАМА - About | выдавец=Facebook|дата=27 кастрычніка 2019}}</ref> * [[Аляксандар Ванькевіч]]: [[бас-гітара]], [[бэк-вакал]] * Аляксандар Манецкі: бубны (з 2016)<ref>{{Спасылка|аўтар=Ігар Карней|url=https://www.svaboda.org/a/28111836.html|загаловак=Ігар Варашкевіч: Заўсёды ганарыўся пачуцьцём гумару, а цяпер ня сьмешна — задзяўбла стабільнасьць|выдавец=Радыё Свабода|дата публікацыі=12 лістапада 2016}}</ref><ref>{{Спасылка|аўтар=Геннадий Шостак|url=http://www.nneformat.ru/texts/?id=9167|загаловак=Вечер приятных неожиданностей (презентация макси-сингла группы КРАМА, бар "Coyote", Минск, 17.11.2018) |выдавец=Наш НеФормат|мова=ru|дата публікацыі=24.11.2018}}</ref>. == Былыя ўдзельнікі == * [[Аляксандар Газізаў|Аляксандар «Газ» Газізаў]]: [[гітара]], [[бэк-вакал]] * [[Анатоль Горбач]]: [[бубны]] * [[Ігар Сацэвіч]]: [[бас-гітара]], [[бэк-вакал]] * [[Аляксандар Сапега (музыка)|Аляксандар Сапега]]: [[бубны]], [[бэк-вакал]] * [[Ільля Шэўчык]]: [[гітара]] * [[Андрэй Філатаў]]: [[бубны]] (2013<ref name="сышоў Філатаў">{{Спасылка|url=https://euroradio.fm/z-gurta-krama-syshou-bubnach-andrey-filatau|загаловак=З гурта "Крама" сышоў бубнач Андрэй Філатаў | выдавец=euroradio.fm|дата публікацыі=5 верасьня 2013|аўтар=Ілля Маліноўскі}}</ref>) * [[Сяржук Трухановіч]]: [[гітара]] (1993—2018<ref>{{Спасылка|url=https://euroradio.fm/gitaryst-syargey-truhanovich-pakidae-kramu|загаловак=Гітарыст Сяргей Трухановіч пакідае "Краму" | выдавец=euroradio.fm|дата публікацыі=14.11.2018}}</ref>) * [[Андрэй Цераховіч]]: бубны (2013)<ref name="сышоў Філатаў"/> == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = [[Зьміцер Падбярэскі|Д.П.]] |імя = |прозьвішча = |частка = «КРАМА» |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Зьміцер Падбярэскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Зьміцер Колас|Зміцер Колас]] |год = 2008 |том = |старонкі = 142–143 |старонак = 368 |сэрыя = |isbn = 978-985-6783-42-8 |наклад = 2000 |мова=be }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20151123161900/http://kramaband.by/ Крама. Афіцыйны сайт] {{Commons|Category:Krama (band)}} * [http://generation.by/doc14-150.html Krama на Басовішчы-2008] * [http://generation.by/doc14-86.html Krama на Басовішчы-2007] * [http://generation.by/doc14-129.html Крама ў менскім клюбе «Гудвін» 23-га сакавіка 2008] * [http://generation.by/news1843.html Людзі засумавалі па «Краме» (рэпартаж з прэзэнтацыі альбому «Усё жыцьцё — дзіўны сон»)] {{Заля славы беларускага рок-н-ролу}} [[Катэгорыя:Крама| ]] [[Катэгорыя:Беларускія музычныя гурты]] [[Катэгорыя:Беларускія рок-гурты]] 1296bkofnhrri1zfjnv8qevm5t7ju7x 0 19966 2698035 2697622 2026-10-30T01:09:26Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698035 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solar System True Color BE-tarask.png|значак|upright=1.5|Сонечная сыстэма (маштаб ня выкананы)]] '''Со́нечная сыстэ́ма''' — [[зорная сыстэма]], якая складаецца з [[Сонца]] і [[Плянэтная сыстэма|плянэтнай сыстэмы]], уключае ў сябе ўсе натуральныя [[Касьмічны аб’ект|касьмічныя аб’екты]], што круцяцца вакол Сонца: [[Плянэта|плянэты]] і іх [[Спадарожнікі плянэт|спадарожнікі]], [[Карлікавая плянэта|карлікавыя плянэты]] і іх спадарожнікі, а таксама [[Малыя целы Сонечнай сыстэмы|малыя целы]] — [[астэроід]]ы, [[мэтэароід]]ы, [[Камэта|камэты]], [[касьмічны пыл]]. Сонечная сыстэма сфармавалася шляхам [[гравітацыйны каляпс|гравітацыйнага сьціску]] газапылавога воблака прыкладна 4,57 мільярдаў гадоў назад<ref>A. Bouvier and M. Wadhwa. «The age of the solar system redefined by the oldest Pb-Pb age of a meteoritic inclusion.» Nature Geoscience</ref>. Большая частка масы аб’ектаў Сонечнай сыстэмы, прыпадае на Сонца, а астатняя частка зьмяшчаецца ў васьмі адносна адасобленых плянэтах, якія маюць амаль кругавыя [[Арбіта|арбіты]] й разьмяшчаюцца ў межах амаль плоскага дыску — плоскасьці [[экліптыка|экліптыкі]]. Агульная маса сыстэмы складае каля 1,0014 M ☉. Чатыры меншыя ўнутраныя плянэты: [[Мэркурый (плянэта)|Мэркурый]], [[Вэнэра (плянэта)|Вэнэра]], [[Зямля (плянэта)|Зямля]] й [[Марс (плянэта)|Марс]] (таксама званыя [[плянэты зямной групы|плянэтамі зямной групы]]), складаюцца ў асноўным з [[сылікат]]аў і [[мэтал]]аў. Чатыры зьнешнія плянэты: [[Юпітэр (плянэта)|Юпітэр]], [[Сатурн (плянэта)|Сатурн]], [[Уран (плянэта)|Уран]] і [[Нэптун (плянэта)|Нэптун]], таксама званыя [[газавая плянэта|газавымі гігантамі]], нашмат больш масіўныя, чым плянэты зямной групы. Найбуйнейшыя плянэты Сонечнай сыстэмы, Юпітэр і Сатурн, складаюцца, галоўным чынам з [[вадарод]]у й [[гель|гелю]]; зьнешнія, больш меншыя Ўран і Нэптун, акрамя вадароду й гелю, утрымліваюць у сваім складзе [[мэтан]] і [[чадны газ]]<ref>Lunine, Jonathan I. [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf The Atmospheres of Uranus and Neptune] (PDF). Lunar and Planetary Observatory, University of Arazona (1993).</ref>. Такія плянэты вылучаюцца ў асобную клясу «[[ледзяны гігант|ледзяных гігантаў]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/ В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды]. Компьюлента</ref>. Шэсьць плянэтаў з васьмі й тры [[карлікавая плянэта|карлікавыя плянэты]] акружаны натуральнымі [[спадарожнікі плянэт|спадарожнікамі]]. Кожная са зьнешніх плянэтаў акружаная колцамі пылу й іншых часьцінак. У Сонечнай сыстэме існуюць дзьве вобласьці, запоўненыя малымі целамі. [[Пояс астэроідаў]], які знаходзіцца паміж Марсам і Юпітэрам, падобны па складзе з плянэтамі зямной групы, паколькі складаецца з сылікатаў і мэталаў. Найбуйнейшымі аб’ектамі пояса астэроідаў зьяўляюцца [[Цэрэра (карлікавая плянэта)|Цэрэра]], [[Палада (астэроід)|Паляда]] й [[Вэста (астэроід)|Вэста]]. За арбітай Нэптуна разьмяшчаюцца [[транснэптунавы аб’ект|транснэптунавыя аб’екты]], якія складаюцца з замерзлай [[вада|вады]], [[аміяк]]у й [[мэтан]]у, найбуйнейшымі зь якіх зьяўляюцца [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютон]], [[Сэдна]], [[Хаўмэя (карлікавая плянэта)|Хаўмэя]], [[Макемаке (карлікавая плянэта)|Макемаке]] й [[Эрыс (карлікавая плянэта)|Эрыс]]. У Сонечнай сыстэме існуюць і іншыя папуляцыі малых целаў, як то плянэтныя [[квазіспадарожнік]]і й [[траянскі астэроід|траянцы]], калязямныя астэроіды, [[кентаўры (плянэтоіды)|кентаўры]], [[дамаклёіды]], а таксама перамяшчаюцца па сыстэме [[камэта|камэты]], [[мэтэароід]]ы й [[касьмічны пыл]]. [[Сонечны вецер]], то бок струмень [[плязма|плязмы]] ад Сонца, стварае бурбалку ў міжзоркавай асяродзьдзі, званы [[геліясфэра]]й, якая распасьціраецца да краю расьсеянага дыску. Гіпатэтычнае [[воблака Оорта]], служыць крыніцай доўгапэрыядычных камэтаў, можа прасьцірацца на адлегласьць прыкладна ў тысячу разоў далей за геліясфэру. Сонечная сыстэма ўваходзіць у склад [[галяктыка|галяктыкі]] [[Млечны Шлях]]. == Склад == * [[Сонца]] * [[Плянэта|Плянэты]] і іх [[спадарожнік]]і *# [[Мэркурый (плянэта)|Мэркурый]] *# [[Вэнэра (плянэта)|Вэнэра]] *# [[Зямля (плянэта)|Зямля]] *#* [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] *# [[Марс (плянэта)|Марс]] *#* [[Спадарожнікі Марса|Фобас і Дэймас]] *# [[Юпітэр (плянэта)|Юпітэр]] *#* [[Спадарожнікі Юпітэра]] *# [[Сатурн (плянэта)|Сатурн]] *#* [[Спадарожнікі Сатурна]] *#* [[Кольцы Сатурна]] *# [[Уран (плянэта)|Уран]] *#* [[Спадарожнікі Ўрана]] *# [[Нэптун (плянэта)|Нэптун]] *#* [[Спадарожнікі Нэптуна]] * Малыя целы Сонечнай сыстэмы ** [[Астэроід]]ы ** Аб’екты [[Пояс Койпера|пояса Койпера]] *** [[Квавар]] *** [[Іксіён (карлікавая плянэта)|Іксіён]] *** [[Аркус]] ** [[Карлікавая плянэта|Карлікавыя плянэты]] *** [[Цэрэра (карлікавая плянэта)|Цэрэра]] (якая раней лічылася астэроідам) *** [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютон]] (які раней лічыўся дзявятай плянэтай Сонечнай сыстэмы) *** [[Эрыс (карлікавая плянэта)|Эрыс]] ** Аб’екты [[Воблака Аорта|аблокі Аорта]] *** [[Сэдна]] ** [[Камэта|Камэты]] *** [[Камэта Гальлея]] ** [[Мэтэор]]ные целы == Паходжаньне Сонечнай сыстэмы == {{Асноўны артыкул|Паходжаньне Сонечнай сыстэмы}} Паводле сучасных зьвестак, Сонечная сыстэма сфармавалася прыблізна 5 мільярдаў гадоў таму у выніку сьціска ґазапылавога воблака. Гэтае пачатковае воблака было, верагодна, памерам у некалькі [[сьветлавы гад|сьветлавых гадоў]] і зьяўлялася прабацькам для некалькіх зорак<ref name="univArizona">[https://archive.today/20120710135114/http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System]. University of Arizona.</ref>. У працэсе сьціску памеры газапылавога воблака памяншаліся й, у сілу [[закон захаваньня моманту імпульса|закона захаваньня вуглавога моманту]], павялічвалася [[хуткасьць кручэньня]] воблака. Цэнтар, дзе сабралася вялікая частка масы, станавіўся ўсё больш і больш гарачым, чым навакольны дыск<ref name="univArizona"/>. З-за кручэньня хуткасьці сьціску воблака паралельна й пэрпэндыкулярна восі кручэньня адрозьніваліся, што прывяло да паслабленьня воблака й фармаваньня характэрнага [[протаплянэтны дыск|протаплянэтнага дыску]] дыямэтрам прыкладна 200 а. а.<ref name="univArizona"/> і гарачай, шчыльнай [[протазорка]]й у цэнтры<ref>Jane S. Greaves. [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/307/5706/68 Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems] // Science. — 2005. — В. 5706. — Vol. 307. — P. 68—71.</ref>. Мяркуецца, што на гэтай стадыі эвалюцыі Сонца было [[зорка тыпу T Цяля|зоркай тыпу T Цяля]]. Вывучэньне зорак тыпу [[T Цяля]] паказваюць, што яны часьцяком акружаны протаплянэтными дыскамі з масамі 0,001—0,1 [[сонечная маса|сонечнай масы]], зь пераважным адсоткам масы імглістасьці, засяроджаным непасрэдна ў зорцы<ref>M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida (2003). [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf «Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm»] (PDF). Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I 289, Astronomical Society of the Pacific Conference Series.</ref>. Плянэты сфармаваліся шляхам [[акрэцыя|акрэцыі]] з гэтага дыску<ref>Boss, A. P. Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation // The Astrophysical Journal. — 2005. — Vol. 621. — P. L137.</ref>. На працягу 50 млн гадоў [[ціск]] і [[шчыльнасьць]] вадароду ў цэнтры протазоркі сталі дастаткова высокімі для пачатку [[тэрмаядзерная рэакцыя|тэрмаядзернай рэакцыі]]<ref>Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes. [http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The Y^{2} Isochrones for Solar Mixture] // Astrophysical Journal Supplement. — 2001. — Т. 136. — P. 417.</ref>. [[Тэмпэратура]], хуткасьць рэакцыі, ціск і шчыльнасьць павялічваліся, пакуль не была дасягнута [[гідрастатычная раўнавага]] зь цеплавой энэргіяй, супрацьстаялай сіле гравітацыйнага сьціску. На гэтым этапе Сонца стала паўнавартаснай зоркай [[галоўная пасьлядоўнасьць|галоўнай пасьлядоўнасьці]]<ref>A. Chrysostomou, P. W. Lucas. [http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C The Formation of Stars] // Contemporary Physics. — 2005. — Vol. 46. — P. 29.</ref>. == Сонца й плянэты == [[Файл:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|міні|Праходжаньне [[Вэнэра (плянэта)|Вэнэры]] па дыску [[Сонца]]]] [[Сонца]] зьяўляецца [[жоўты карлік|жоўтым карлікам]] [[спэктральная кляса|спэктральнай клясы]] G2V і уяўляе сабой цэнтральнае цела Сонечнай сыстэмы, у якім засяроджана пераважная частка ўсёй яе масы (каля 99,9%), і якое ўтрымлівае сваім прыцягненьнем плянэты й іншыя прыналежныя да Сонечнай сыстэмы целы. Становішча Сонца паказвае, што яно яшчэ ня вычарпала свой ​​запас [[вадарод]]у для [[ядзерны сынтэз|ядзернага сынтэзу]] й знаходзіцца прыкладна ў сярэдзіне сваёй эвалюцыі. Цяпер Сонца паступова становіцца больш яркім, на больш раньніх стадыях разьвіцьця ягоная яркасьць складала толькі 70% ад сёньняшняй<ref>Nir J. Shaviv. [http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind] // Journal of Geophysical Research. — 2003. — Vol. 108. — P. 1437.</ref>. Сонца ёсьць зоркай I тыпу [[зорнае насельніцтва|зорнага насельніцтва]], яно ўтварылася на параўнальна позьняй прыступкі разьвіцьця [[Сусьвет]]у й таму характарызуецца вялікім утрыманьнем элемэнтаў цяжэйшым за [[вадарод]] і [[гель]] (у [[астраномія|астраноміі]] прынята называць такія элемэнты «мэталамі»), чым больш старыя зоркі II тыпу<ref>T. S. van Albada, Norman Baker. On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters // Astrophysical Journal. — 1973. — Vol. 185. — P. 477—498.</ref>. Элемэнты больш цяжкія за вадарод і гель, фармуюцца ў ядрах першых зорак, таму, перш чым Сусьвет здолеў быць узбагачаны гэтымі элемэнтамі, павінна было прайсьці першае пакаленьне зорак. Самыя старыя зоркі ўтрымліваюць мала мэталаў, а больш маладыя зоркі ўтрымліваюць іх больш. Мяркуецца, што высокая мэталёвасьць была вельмі важная для стварэньня ў Сонца [[плянэтная сыстэма|плянэтнай сыстэмы]], таму што плянэты фармуюцца нляхам [[акрэцыя|акрэцыі]] «мэталаў»<ref>Charles H. Lineweaver. [http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect]. Icarus</ref>. === Арбітальны рух плянэт === Усе плянэты круцяцца вакол Сонца ў адным кірунку, па эліптычных арбітах зь невялікім [[эксцэнтрысытэт]]ам і малым нахілам да [[Плоскасьць экліптыкі|плоскасьці экліптыкі]], г.з. плоскасьці арбіты Зямлі. Самай вялікай [[Кутняя хуткасьць|кутняй хуткасьцю]] валодае Мэркурый — ён пасьпявае зьдзейсьніць поўнае абарачэньне вакол Сонца ўсяго за 88 зямных сутак. А для самай далёкай плянэты — [[Нэптун (плянэта)|Нэптуну]] — арбітальны пэрыяд складае 165 гадоў. [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютон]], раней які лічыўся плянэтай, мае анамальна вялікія значэньні эксцэнтрысытэту (0,25) і нахіл арбіты (17,1°). Як сьледства, зблізку [[пэрыгелій|пэрыгелія]] ён атрымліваецца бліжэй да Сонца, чым Нэптун. Арбітальны рух Плютона й Нэптуна знаходзіцца ў [[рэзананс]]е 2:3 — два абарачэньні Плютон зьдзяйсьняе за той жа час, на працягу якога Нэптун робіць тры. === Сутачнае кручэньне плянэт === Бо́льшая частка плянэт круціцца вакол сваёй восі ў той жа бок, што і круціцца вакол Сонца. Выключэньні складаюць [[Вэнэра (плянэта)|Вэнэра]] і [[Уран (плянэта)|Уран]], прычым Уран круціцца, практычна «лежучы на боку». === Параўнальная табліца асноўных парамэтраў плянэт === Усе парамэтры ніжэй паказаныя адносна іх значэньняў для Зямлі: {| class="toccolours" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" style="text-align: center; border-collapse: collapse;" |+ align="bottom" style="text-align: left;" | ^* Абсалютныя значэньні прыведзеныя ў артыкуле [[Зямля]].<br /> ^** Адмоўнае значэньне працягласьці сутак азначае кручэньне планэты вакол сваёй восі ў процілеглую, у параўнаньні з арбітальным рухам, бок.<br /> ^*** Неўзабаве пасьля адкрыцьця ў 1930 году, Плютон быў клясыфікаваны як плянэта [[Міжнародны астранамічны зьвяз|Міжнародным Астранамічным Зьвязам]]. Аднак, засноўваючыся на зробленых пасьля адкрыцьцях, Плютон пазбаўлены гэтага статуту. |- bgcolor="#ccccff" ! Плянэта ! Экватарыяльны<br />дыямэтар<br />(зямных дыямэтраў) ! Маса<br />(зямных мас) ! Арбітальны<br />радыюс<br />([[астранамічная адзінка|а. а.]]) ! Арбітальны<br />пэрыяд<br />(гадоў) ! Суткі<br />(зямных сутак) ! [[Спадарожнік]]і |- | [[Мэркурый (плянэта)|Мэркурый]] | align="center" | 0,382 | align="center" | 0,06 | align="center" | 0,38 | align="center" | 0,241 | align="center" | 58,6 | align="center" | няма |- | [[Вэнэра (плянэта)|Вэнэра]] | align="center" | 0,949 | align="center" | 0,82 | align="center" | 0,72 | align="center" | 0,615 | align="center" | ?243^** | align="center" | няма |- | [[Зямля]]^* | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|1]] |- | [[Марс (плянэта)|Марс]] | align="center" | 0,53 | align="center" | 0,11 | align="center" | 1,52 | align="center" | 1,88 | align="center" | 1,03 | align="center" | [[Спадарожнікі Марса|2]] |- | [[Юпітэр (плянэта)|Юпітэр]] | align="center" | 11,2 | align="center" | 318 | align="center" | 5,20 | align="center" | 11,86 | align="center" | 0,414 | align="center" | [[Спадарожнікі Юпітэра|63]] |- | [[Сатурн (плянэта)|Сатурн]] | align="center" | 9,41 | align="center" | 95 | align="center" | 9,54 | align="center" | 29,46 | align="center" | 0,426 | align="center" | [[Спадарожнікі Сатурна|60]] |- | [[Уран (плянэта)|Уран]] | align="center" | 3,98 | align="center" | 14,6 | align="center" | 19,22 | align="center" | 84,01 | align="center" | ?0,718^** | align="center" | [[Спадарожнікі Ўрана|27]] |- | [[Нэптун (плянэта)|Нэптун]] | align="center" | 3,81 | align="center" | 17,2 | align="center" | 30,06 | align="center" | 164,79 | align="center" | 0,671 | align="center" | [[Спадарожнікі Нэптуна|13]] |- | [[Плютон (карлікавая плянэта)|Плютон]]^*** | align="center" | 0,24 | align="center" | 0,0017 | align="center" | 39,5 | align="center" | 248,5 | align="center" | ?6.5^** | align="center" | [[Спадарожнікі Плютона|2]] |} [[Файл:Solar system scale.jpg|міні|upright=3|цэнтар|Прыблізныя суадносіны памераў плянэт і Сонца]] == «Адкрыцьцё» й дасьледаваньне Сонечнай сыстэмы == Тая акалічнасьць, што назіраць рухі нябесных сьвяцілаў чалавек быў змушаны з паверхні якая верціцца вакол сваёй восі і што рухаецца па арбіце Зямлі, на працягу шматлікіх стагодзьдзяў перашкаджала ўсьведамленьню структуры Сонечнай сыстэмы. [[Рух Сонца й плянэт па нябеснай сфэры|Бачныя рухі Сонца й плянэт]] успрымаліся як іх праўдзівыя рухі вакол нерухомай Зямлі. === Ґеацэнтрычная й геліяцэнтрычная сыстэмы === На працягу доўгага часу панавальнай была ''геацэнтрычная'' мадэль, у адпаведнасьці зь якой у цэнтры сусьвету нерухомая Зямля, а вакол яе па досыць складаным законам рухаюцца ўсе нябесныя целы. Найболей досыць гэтая сыстэма была распрацаваная [[Пталямэй|Пталямэям]] і дазваляла зь вельмі высокай дакладнасьцю апісваць назіраныя рухі сьвяцілаў. Найважнейшы прарыў у разуменьні праўдзівай структуры Сонечнай сыстэмы адбыўся ў XVI стагодзьдзі, калі польскі астраном [[Мікалай Капэрнік]] распрацаваў ''геліяцэнтрычную'' сыстэму сьвету. У яе аснове ляжалі наступныя сьцьвярджэньні: * у цэнтры сьвету знаходзіцца Сонца, а не Зямля; * шарападобная Зямля круціцца вакол сваёй восі, і гэтае кручэньне тлумачыць уяўны сутачны рух усіх сьвяцілаў; * Зямля, як і ўсе іншыя плянэты, круцяцца вакол Сонца па акружнасьці, і гэтае кручэньне тлумачыць бачны рух Сонца сярод зорак; * усё рухі ўяўляюцца ў выглядзе камбінацыі раўнамерных кругавых рухаў; * уяўныя [[прамы рух плянэты|прамыя]] і [[папятны рух плянэты|папятныя]] рухі плянэт прыналежаць ня ім, а Зямлі. == Ґаляктычная арбіта == [[Файл:Галактика Млечный Путь.jpg|міні|upright=1.5|Становішча Сонца ў нашай Галяктыцы]] Сонечная сыстэма зьяўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — сьпіральнай [[галяктыка (з маленькай літары)|ґаляктыкі]], якая мае дыямэтар каля 30 тысяч [[парсэк]] (або 100 тысяч [[сьветлавы год|сьветлавых гадоў]]) і якая складаецца з прыблізна 200 мільярдаў зорак. Мы жывем зблізку плоскасьці сымэтрыі галяктычнай кружэлкі (на 20—25 парсэк вышэй, г.з. паўночней яго), на адлегласьці каля 8 тысяч парсэкаў (27 тысяч сьветлавых гадоў) ад галяктычнага цэнтру (г.з. практычна на паўдарогі ад цэнтру Галяктыкі да яе боку), на ўскраіне [[рукаў Арыёна|рукава Арыёна]] — аднаго зь [[сьпіральны рукаў|сьпіральных рукавоў]] Млечнага Шляху. Сонца круціцца вакол ґаляктычнага цэнтру па амаль кругавой арбіце з хуткасьцю каля 220 км/с і зьдзяйсьняе поўнае абарачэньне за 226 мільёнаў гадоў. Гэты прамежак часу завецца ''ґаляктычным годам''. Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сыстэма зьдзяйсьняе вэртыкальныя ваганьні адносна ґаляктычнай плоскасьці, перасякаючы яе кожныя 30—35 мільёнаў гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым ґаляктычным паўшар’і.<ref>[https://web.archive.org/web/20091012184558/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 Ask an astronomer]</ref> <ref>[http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html Dynamics in Disk Galaxies]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20061009215948/http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html Galactic Dynamics]</ref> == Сонечная сыстэма й міжзоркавае рэчыва == Міжзоркавае асяродзьдзе ў навакольлях Сонечнай сыстэмы неаднастайна. Назіраньні паказваюць, што Сонца рухаецца з хуткасьцю каля 25 км/с скрозь [[Мясцовае міжзоркавае воблака]] й можа пакінуць яго на працягу наступных 10 тысяч гадоў. Вялікую ролю ва ўзаемадзеяньні Сонечнай сыстэмы зь міжзоркавым рэчывам гуляе [[сонечны вецер]]. Наша плянэтная сыстэма існуе ў вельмі разраджанай «атмасфэры» сонечнага ветру — струменя зараджаных часьціц (у асноўным [[вадарод]]най і [[гелій|геліявай]] [[плязма|плязмы]]), зь велізарнай хуткасьцю якія мінаюць з [[сонечная карона|сонечнай кароны]]. Сярэдняя хуткасьць струменя, назіраная на Зямлі, складае 450 км/с. Па меры выдаленьня ад Сонца, шчыльнасьць сонечнага ветру слабее, і надыходзіць момант, калі ён апыняецца больш ня ў стане стрымліваць ціск міжзоркавага рэчыва. Падчас сутыкненьняў утворыцца некалькі пераходных вобласьцей. === Мяжа ўдарнай хвалі === Спачатку сонечны вецер тармозіцца з звышгукавых хуткасьцяў, становіцца больш шчыльным, цёплым і турбулентным. Момант гэтага пераходу завецца ''мяжой ударнай хвалі'' (termination shock) і знаходзіцца на адлегласьці каля 95 [[астранамічная адзінка|а. а.]] ад Сонца. (Па дадзеных, атрыманым з касьмічнай станцыі [[Вояджэр-1|«Вояджэр-1»]], ён перасёк гэтую мяжу ў сьнежні 2004 году.) === Геліясфэра й геліапаўза === Яшчэ прыблізна праз 40 а. а. сонечны вецер сутыкаецца зь міжзоркавым рэчывам і канчаткова спыняецца. Гэтая мяжа, якая адлучае міжзоркавае асяродзьдзе ад рэчыва Сонечнай сыстэмы, завецца ''геліапаўзай''. Па форме яна падобная да бурбалкі, выцягнутую ў процілеглую руху Сонца бок. Вобласьць прасторы, абмежаваная геліапаўзай, завецца ''геліясфэрай''. Паводле дадзеных апаратаў [[Вояджэр (праграма)|Вояджэр]] геліапаўза з паўднёвага боку апынулася бліжэй, чым з паўночнай (73 і 85 астранамічных адзінкі адпаведна). Дакладныя чыньнікі гэтага пакуль невядомыя; паводле першых здагадак, асымэтрычнасьць геліапаўзы можа быць выкліканая дзеяньнем звышслабых маґнітных палёў у міжзоркавай прасторы [[Млечны Шлях|Ґаляктыкі]]. === Галаўная ўдарная хваля === Па іншым боку геліапаўзы, на адлегласьці парадку 230 а. а. ад Сонца, уздоўж ''галаўной ударнай хвалі'' (bow shock) адбываецца тармажэньне з звышгукавых хуткасьцяў пранікальнага ў Сонечную сыстэму міжзоркавага рэчыва. === Мяжа Сонечнай сыстэмы === Пытаньне аб тым, дзе менавіта сканчаецца Сонечная сыстэма й пачынаецца міжзоркавая прастора, неадназначнае, паколькі зьвязанае з вобласьцямі ўплыву двух розных зьяў — сонечнага ветру й сонечнага [[прыцягненьне|прыцягненьня]]. Нават далёка за межамі геліяпаўзы Сонца здольнае ўтрымліваць сваім прыцягненьнем іншыя аб’екты — да [[воблака Оорта]] — вялікай навалы камэт, якія распасьціраецца на адлегласьці ад 50 000 да 100 000 а. а. — амаль на [[сьветлавы год]]. == Глядзіце таксама == * [[Сьпіс плянэтападобных аб'ектаў]] * [[Транснэптунавы аб’ект|Транснэптунавыя аб’екты]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://space.jpl.nasa.gov/ Сымулятар Сонечнай сыстэмы]. [[NASA]] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20130703030308/http://www.kosmonews.ru/solnechnaya-sistema/439-3d-model-solnechnoy-sistemyi.html Трохмерная мадэля сыстэмы]{{ref-ru}} * [http://www.space.com/solarsystem/ Our Solar System: Facts, Formation and Discovery]. Space.com {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20101227142959/http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem/ Ілюстрацыя плянэтаў Сонечнай сыстэмы і Сонца, у маштабе]. {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20070927000337/http://slrsystem.ru/ Інфармацыя па Сонечнай сыстэме]. {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html Сонечная сыстэма]. «Кругосвет» {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview Solar System Profile]. NASA’s Solar System Exploration {{ref-en}} {{Сонечная сыстэма}} [[Катэгорыя:Сонечная сыстэма| ]] [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] da1aitlnm20m0fhm67lxnkglth31ywn 10 26182 2698058 2457522 2026-10-30T10:50:12Z Vlad5250 57182 абнаўленьне зьвестак 2698058 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца2 |назва_шаблёну = Тарнопальская вобласьць |назва = [[Тарнопальская вобласьць]]&nbsp;[[Файл:Flag of Ternopil Oblast.svg|25пкс|Сьцяг Тарнопальскай вобласьці]] |выява = [[Файл:Large_Coat_of_Arms_of_Ternopil_Oblast.svg|90пкс|Герб Тарнопальскай вобласьці]] |кляса_карткі = hlist |базавы_стыль = background-color:#afd6ff; |стыль_групаў = width: 159px; text-align: right; |стыль_сьпісаў = background:#a6e4f; text-align: left; |група_інфармацыі1 = [[Раён]]ы |сьпіс1 = * [[Крэменецкі раён|Крэменецкі]] * [[Тарнопальскі раён|Тарнопальскі]] * [[Чарткоўскі раён|Чарткоўскі]] |група_інфармацыі2 = Колішнія раёны |сьпіс2 =* [[Баршчоўскі раён|Баршчоўскі]] * [[Беражанскі раён|Беражанскі]] * [[Бучацкі раён|Бучацкі]] * [[Гусяцінскі раён|Гусяцінскі]] * [[Залешчыцкі раён|Залешчыцкі]] * [[Збараскі раён|Збараскі]] * [[Збораўскі раён|Збораўскі]] * [[Казаўскі раён|Казаўскі]] * [[Крэменецкі раён (1940—2020)|Крэменецкі]] * [[Ланавецкі раён|Ланавецкі]] * [[Манастырыскі раён|Манастырыскі]] * [[Падвалачыскі раён|Падвалачыскі]] * [[Падгаецкі раён|Падгаецкі]] * [[Тарнопальскі раён (1966—2020)|Тарнопальскі]] * [[Церабаўлянскі раён|Церабаўлянскі]] * [[Чарткоўскі раён (1940—2020)|Чарткоўскі]] * [[Шумскі раён|Шумскі]] |група_інфармацыі3 = Гарады |сьпіс3 = * [[Баршчоў]] * [[Беражаны (горад)|Беражаны]] * [[Бучач]] * [[Залешчыкі]] * [[Збараж]] * [[Збораў]] * [[Капычынцы]] * [[Крэменец]] * [[Ланаўцы]] * [[Манастырыска]] * [[Падгайцы (Тарнопальская вобласьць)|Падгайцы]] * [[Пачаеў]] * [[Скалат]] * [[Тарнопаль]] * [[Харосткаў]] * [[Церабоўля]] * [[Чарткоў]] * [[Шумск]] |група_інфармацыі4 = Мястэчкі |сьпіс4 = * [[Вялікая Бярэзавіца]] * [[Вялікія Боркі]] * [[Вішнявец (мястэчка)|Вішнявец]] * [[Грымайлаў]] * [[Гусяцін]] * [[Дружба (Тарнопальская вобласьць)|Дружба]] * [[Казава]] * [[Карапец]] * [[Мікулінцы]] * [[Мельніца-Падольская]] * [[Падвалачыск]] * [[Скала-Падольская]] * [[Тоўстае]] |ніз = [[:Катэгорыя:Тарнопальская вобласьць|Катэгорыя]] }}<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Шаблёны:Вобласьці Ўкраіны]]</noinclude> jzkj9ks9t5ilcsmo9z6jb6zay8elh91 0 29464 2698053 2648713 2026-10-30T10:42:41Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Крэменецкі раён]] у [[Крэменецкі раён (1940—2020)]]: колішні раён 2648713 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Крэменецкі раён | Арыгінальная назва = Кременецький район | Герб = Kremen_rs.png | Сьцяг = Flag of Kremenets Raion in Ternopil Oblast.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Тарнопальская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Крэменец]] | БуйныГорад = [[Крэменец]], [[Пачаеў]] | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 1939 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 46 240 |Год перапісу = 2019 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 50.4 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 918 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = 5 | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Kremenets Raion 2020.svg | Памер мапы = 300 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-3546 | Паштовыя індэксы = 47009 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Крэменецкі раён''' ({{мова-uk|Кременецький район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Крэменец]]. == Глядзіце таксама == * [[Лапушна (Ланавецкі раён)|Лапушна]] {{Накід:Украіна}} {{Тарнопальская вобласьць}} [[Катэгорыя:Крэменецкі раён]] [[Катэгорыя:Раёны Тарнопальскай вобласьці]] 0dxu1q74jg07typkazw2fp1aacbszw7 2698056 2698053 2026-10-30T10:45:23Z Vlad5250 57182 2698056 wikitext text/x-wiki {{Пра|сучасны раён|Крэменецкі раён|колішні раён}} {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Крэменецкі раён | Арыгінальная назва = Кременецький район | Герб = Kremen_rs.png | Сьцяг = Flag of Kremenets Raion in Ternopil Oblast.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Тарнопальская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Крэменец]] | БуйныГорад = [[Крэменец]], [[Пачаеў]] | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 1940 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 46 240 |Год перапісу = 2019 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 50.4 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 918 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = 5 | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Kremenetskyi-Raion.png | Памер мапы = 300 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-3546 | Паштовыя індэксы = 47009 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Крэменецкі раён''' ({{мова-uk|Кременецький район}}) — колішняя адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Крэменец]]. == Глядзіце таксама == * [[Лапушна (Ланавецкі раён)|Лапушна]] {{Накід:Украіна}} {{Тарнопальская вобласьць}} [[Катэгорыя:Крэменецкі раён]] [[Катэгорыя:Колішнія раёны Тарнопальскай вобласьці]] bbz944fu1yppaooh8qagelphu1p2bvo 0 35339 2698052 2669115 2026-10-30T09:49:52Z Summershell67 98737 /* */ 2698052 wikitext text/x-wiki {{Няма крыніц}} {{Краіна |Назва = Ніуе |НазваЎРоднымСклоне = Ніуе |НазваНаДзяржаўнайМове = Niuē Fekai<br />Niue |Сьцяг = Flag of Niue.svg |Герб = Coat of arms of Niue.svg |НацыянальныДэвіз = |Месцазнаходжаньне = LocationNiue.png |АфіцыйнаяМова = [[Ангельская мова|ангельская]], [[Ніўенская мова|ніўенская]] |Сталіца = [[Алофі]] |НайбуйнейшыГорад = |ТыпУраду = [[канстытуцыйная манархія]] |ПасадыКіраўнікоў = [[каралева]]<br />[[прэм’ер-міністар]] |ІмёныКіраўнікоў = [[Лізавета II]]<br />[[Токе Талагі]] |Плошча = 260 |МесцаЎСьвецеПаводлеПлошчы = |АдсотакВады = 0 |ГодАцэнкіНасельніцтва = 2009 |МесцаЎСьвецеПаводлеНасельніцтва = 218 |Насельніцтва = 1398 |ШчыльнасьцьНасельніцтва = 5,35 |ГодАцэнкіСУП = |МесцаЎСьвецеПаводлеСУП = 2005 |СУП = $7,6 млн |СУПНаДушуНасельніцтва = $5800 |Валюта = [[Новазэляндзкі даляр]] |КодВалюты = NZD |ЧасавыПас = UTC-11 |ЧасРозьніцаUTC = -11 |ЧасавыПасУлетку = |ЧасРозьніцаUTCУлетку = -11 |НезалежнасьцьПадзеі= |НезалежнасьцьДаты = [[19 кастрычніка]] [[1974]] |ДзяржаўныГімн = Ko e Iki he Lagi |АўтамабільныЗнак = |ДамэнВерхнягаЎзроўню = nu |ТэлефонныКод = 683 |Дадаткі = [[Файл:Niue-cia-world-factbook-map.png|цэнтар|250пкс|Мапа Ніуе]] }} '''Ніу́е''' ({{мова-en|Niue}}) — каралавая выспа ў [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] ў [[Палінэзія|Палінэзіі]]. Раней выспа называлася «''скала Палінэзіі''» (''Rock of Polynesia''). Знаходзіцца за 2400 км на паўночны ўсход ад [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыі]] ў трохкутніку ўтвораным [[Выспы Кука|Выспамі Кука]], [[Тонга]] і [[Самоа]]. Ніуе мае статус краіны, якая знаходзіцца ў садружнасьці з [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыяй]]. == Гісторыя == Выспа Ніуе была адкрытая ў 1774 годзе [[Джэймз Кук|Джэймзам Кукам]], які абвясьціў яе [[Вялікабрытанія|брытанскай]] [[калёнія (залежная тэрыторыя)|калёніяй]]. У 1900 годзе статус выспы быў зьменены на брытанскі [[пратэктарат]]. Праз год кіраўніцтва выспай было перададзена Новай Зэляндыі разам з выспамі Кука. У 1903 годзе Ніуе была выдзелена ў асобную адміністрацыйную адзінку. 19 кастрычніка 1974 году Ніуе атрымала аўтаномію, застаўшыся ў садружнасьці з Новай Зэляндыяй. У гэты ж дзень была прынятая і канстытуцыя. У студзені 2004 году Ніуе значна пацярпела ад урагану Хета, самага моцнага ўрагану за ўсю гісторыю краіны. Хуткасьць ветру дасягала 300 км/г, былі зьнішчаныя практычна ўсе будынкі і ўся інфраструктура. Пасьля гэтага насельніцтва выспы паступова імігруе ў іншыя краіны, у першую чаргу ў Новую Зэляндыю. == Палітыка == Ніуе — дзяржава, якая знаходзіцца ў садружнасьці з Новай Зэляндыяй. Цяпер дзейнічае канстытуцыя, якая была прынятая 19 кастрычніка 1974 году. Згодна зь ёй кіраўніком выспы зьяўляецца прадстаўнік губэрнатара Новай Зэляндыі. Абаронай і зьнешняй палітыкай выспы займаецца ўрад Новай Зэляндыі. Унутранымі справамі выспы займаецца парлямэнт Ніуе — ''Асамблея'' (ёй належыць [[заканадаўчая ўлада]]). У асамблею ўваходзяць 20 дэпутатаў. [[Выканаўчая ўлада]] належыць ураду выспы. Грамадзяне Ніуе зьяўляюцца адначасова грамадзянамі Новай Зэляндыі. == Геаграфія == Ніуе зьяўляецца самай вялікай ў сьвеце каралавай выспай. Выспа мае высокі бераг, які паступова зьніжаецца ў цэнтры выспы. Самая высокая кропка уздымаецца на 67 мэтраў над узроўнем мора. Даўжыня берагавой лініі складае 64 км. Выспа абкружаная [[карал]]авым рыфам. Асаблівасьцю выспы зьяўляецца адсутнасьць рэкаў і наземных крыніцаў пітной [[вада|вады]]. Каля 13% плошчы займаюць трапічныя [[лес|лясы]], якія складаюцца ў асноўным з [[какос]]авых [[пальма (дрэва)|пальмаў]]. [[Клімат]] Ніуе [[экватарыяльны клімат|экватарыяльны]], вільготны і цёплы. Сярэднегадавая тэмпэратура складае каля 25&nbsp;°C, а гадавая колькасьць ападкаў складае 2000—2200 мм. Ад [[сьнежань|сьнежня]] да [[красавік]]а на высьпе пануюць [[тайфун]]ы, якія прыносяць моцныя ападкі і выклікаюць разбурэньні. Здараюцца пэрыяды засухі. == Адміністрацыйны падзел == Выспа падзеленая на 13 акругаў, цэнтрамі якіх зьяўляюцца 13 паселішчаў, назвы якіх супадаюць з назвамі акругаў. {| class="wikitable" align="center" |- style="text-align:center" |+ ! | Назва ! | Назва на анг. мове ! | Плошча, км² |----- | Аватэле | Avatele | 13,99 |----- | Алофі | Alofi | 46,48 |----- | Ваіеа | Vaiea | 5,4 |----- | Лакепа | Lakepa | 21,58 |----- | Ліку | Liku | 41,64 |----- | Макефу | Makefu | 17,13 |----- | Муталаў | Mutalau | 26,31 |----- | Намукулу | Namukulu | 1,48 |----- | Тамакаўтога | Tamakautoga | 11,99 |----- | Тоі | Toi | 4,77 |----- | Туапа | Tuapa | 12,54 |----- | Хакупу | Hakupu | 48,04 |----- | Хікутаваке | Hikutavake | 10,17 |+ |} == Эканоміка == Эканоміка Ніуе неразьвітая. Большасьць насельніцтва імігруе ў пошуках працы ў іншыя краіны. Астатнія займаюцца вырошчваньнем [[какос]]аў і [[банан]]аў, якія потым экспартуюцца. Існуе невялікая колькасьць хатняй жывёлы. Паступова пачалося разьвіцьцё [[турызм]]у. {{Краіны Акіяніі}} kox3ssj79tkve2babotdneq3elgazh4 0 37483 2698051 2484885 2026-10-30T09:48:52Z GiluEr.iwleus 100935 2698051 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Залюцічы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Залюцічаў |Трансьлітараваная назва = Zaliucičy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = XIX стагодзьдзе |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкі]] |Сельсавет = [[Мілевіцкі сельсавет|Мілевіцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = 147 |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 72 |Год падліку колькасьці = 2018 |Крыніца колькасьці насельніцтва = <ref name="ЖРВК-2018"/> |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 247977 |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 24 |Шырата сэкундаў = 22 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 32 |Даўгата сэкундаў = 14 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Залю́цічы'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}} С. 179</ref> (таксама — ''Старыя Залю́цічы''<ref>{{Літаратура/Памяць/Жыткавіцкі раён}}</ref>) — [[вёска]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]], на правым беразе ракі [[Случ]]ы, за 5 км на поўдзень ад [[Мілевічы|Мілевічаў]]. Залюцічы ўваходзяць у склад [[Мілевіцкі сельсавет|Мілевіцкага сельсавету]]. == Геаграфія == У навакольлях вёскі працякае рэчка [[Млінавіца]]. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніцаў вядомая з XIX стагодзьдзя як вёска ў [[Ленінская воласьць|Ленінскай воласьці]] [[Мазырскі павет (Менская губэрня)|Мазырскага павету]] [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref name="ГВБ-494">{{Літаратура/ГВБ|1-1}} С. 494</ref>. З 12 кастрычніка 1940 году ўваходзіць у склад [[Мілевіцкі сельсавет|Мілевіцкага сельсавету]] [[Ленінскі раён (Берасьцейская вобласьць)|Ленінскага]] (з 20 студзеня 1960 году — [[Старобінскі раён|Старобінскага]], з 11 красавіка 1960 году — Жыткавіцкага) раёну [[Пінская вобласьць|Пінскай]] (з 8 студзеня 1954 году — [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай]], з 20 студзеня 1960 году — [[Менская вобласьць|Менскай]], з 11 красавіка 1960 году — Гомельскай) вобласьці<ref>[https://web.archive.org/web/20180112045248/http://fk.archives.gov.by/fond/72049/ Милевичский сельский Совет депутатов и исполнительный комитет]{{ref-ru}} // Фондавы каталёг дзяржаўных архіваў Рэспублікі Беларусь</ref>. == Насельніцтва == * XIX стагодзьдзе: 5 траўня 1896 году — 48 двароў, 377 жыхароў (197 жанчын, 180 мужчынаў) * XX стагодзьдзе: 1908 год — вёска: 414 жыхароў; 1994 год — вёска: 93 двары, 198 жыхароў; 1999 год — 150 жыхароў * XXI стагодзьдзе: 2004 год — 126 жыхароў, 71 двор<ref name="ГВБ-494" />; 2009 год — 86 жыхароў<ref name="pop">[https://web.archive.org/web/20201011232352/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census/homielskaja.htm Перапіс 2009 году]</ref>; 2018 год — 72 жыхары, 44 двары<ref name="ЖРВК-2018">[https://web.archive.org/web/20191028010030/http://zhitkovichi.gov.by/uploads/files/S-O-Ts-I-A-L-N-Y-J-P-A-S-P-O-R-T-Milevichi.docx Сацыяльна-дэмаграфічная карта Мілевіцкага сельсавету па стане на 1 студзеня 2018 году]{{ref-ru}} / Афіцыйны сайт [[Жыткавічы|Жыткавіцкага раённага выканаўчага камітэту]]</ref> == Помнікі == За пяць кілямэтраў ад вёскі ва ўрочышчы [[Падкрыльле]] ўзвышаецца пяцімэтровы абэліск: «Тут пахаваны 245 грамадзян вёсак Залюцічы і Іёвічы, зьверскі расстраляных нямецкімі захопнікамі ў лютым 1943 году. Няхай гэты помнік заўсёды будзе сымбалям барацьбы супраць ненавіснага фашызму». Помнік узьведзены на месцы трагедыі вясной 1970 году. == Вуліцы == Маякоўскага, Мэліярацыйная, Новая. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Літаратура/Памяць/Жыткавіцкі раён}} * {{Літаратура/ГВБ|1-1}} С. 494-495 {{Мілевіцкі сельсавет}} {{Жыткавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Мілевіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XIX стагодзьдзі]] az9yi3vk9lni29065ih9o7qkuoyseae 0 43861 2698000 2536465 2026-10-29T16:40:51Z Dymitr 10914 крыніца — https://en.wikipedia.org/wiki/Mumbai?oldid=1382309973 2698000 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Мумбаі |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Мумбаі |Назва на мове краіны = मुंबई |Код мовы назвы краіны = hi |Краіна = Індыя |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Былая назва = Бамбэй |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Штат |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Магараштра]] |Часавы пас = +5:30 |Летні час = |Сьпіс тэлефонных кодаў = |Тэлефонны код = +022 |Паштовы індэкс = 400 ххх |Аўтамабільны нумарны знак = MH 01—03 |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 19 |Шырата хвілінаў = 2 |Шырата сэкундаў = 5 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 72 |Даўгата хвілінаў = 50 |Даўгата сэкундаў = 52 }} '''Мумба́і''' (на [[гіндзі]] і [[маратгі]]: मुंबई, {{мова-en|Mumbai}}; раней — ''Бамбэ́й'') — [[сталіца]] [[Індыя|індыйскага]] штату [[Магараштра]]. Горад знаходзіцца на высьпе [[Салсэт]] і ўзьбярэжжы [[Арабскае мора|Арабскага мора]], якія злучаныя шматлікімі мастамі. Паводле апошніх зьвестак насельніцтва гораду налічвае каля 17 млн чалавек, і паводле колькасьці насельніцтва гэта шосты ў сьвеце горад. Разам з гарадамі-сатэлітамі Мумбаі ўтварае [[гарадзкая канглямэрацыя|гарадзкую канглямэрацыю]]. Порт гораду зьяўляецца самым вялікім портам заходняй Індыі. Плошча гораду складае 437,77 км². Мумбаі выцягнуўся ўздоўж мора на 140 км. Мумбаі адначасова ёсьць буйным [[фінансы|фінансавым]] цэнтрам. Тут знаходзяцца штаб-кватэры шматлікіх [[банк]]аў, [[Бамбэйская фондавая біржа]], а таксама офісы шматлікіх індыйскіх карпарацыяў і фірмаў. Дзякуючы таму, што ўзровень жыцьця тут значна вышэйшы чым у іншых частках Індыі, горад стаў цэнтрам міграцыі ня толькі [[Індыя|Індыі]], а і ўсёй [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]]. Такі стан рэчаў спрыяе зьмяшэньню самых розных культураў, рэлігіяў і моваў. Акрамя таго, Мумбаі часта называюць ''Балівудам'', з-за таго, што ён зьяўляецца цэнтрам індыйскай [[кінэматаграфія|кінэматаграфіі]]. Тутэйшыя кінастудыі вырабляюць самую вялікую колькасьць фільмаў у сьвеце. Індыйская назва гораду паходзіць ад імя індыйскай багіні ''Mumba''. У ХVI стагодзьдзі партугальцы назвалі гэтае месца ''Bom Bahia'', што азначае ''Добрая затока''. Пасьля заваяваньня Індыі, брытанцы назвалі горад ''Bombay''. Афіцыйная зьмена назвы адбылася ў 1995 годзе, але старая назва «Бамбэй» усё яшчэ ўжываецца па ўсім сьвеце. == Гісторыя == === Раньнія часы === Мумбаі быў пабудаваны на архіпэлягу зь сямі астравоў, як то [[Бамбэй (востраў)|Бамбэй]], [[Парэль]], [[Мазагаон]], [[Магім]], [[Калаба]], [[Ворлі (Індыя)|Ворлі]] й [[Малая Калаба|астравы Старой Жанчыны]]<ref>Farooqui, Amar (2006). «Opium city: the making of early Victorian Bombay». Three Essays Press. — С. 1. — ISBN 978-81-88789-32-0.</ref>. На сёньня не зусім вядома, калі гэтыя астравы ўпершыню былі заселеныя. [[Плейстацэн]]авыя адклады сустэліся ўздоўж прыбярэжных раёнаў вакол [[Кандывалі]] на поўначы Мумбаі археолягам Тодам у 1939 годзе, і яны паказалі, што астравы былі заселеныя яшчэ з часоў [[каменны век|каменнага веку]]<ref>Ghosh, Amalananda (1990). «An Encyclopaedia of Indian Archaeology». Brill. — С. 25. — ISBN 81-215-0088-5.</ref>. Магчыма, у пачатку нашай эры, але, магчыма, і раней, калі сюды прыйшлі рыбакі народнасьці [[колі (народнасьць)|колі]]<ref>Greater Bombay District Gazetteer. Maharashtra State Gazetteers. v. 27, no. 1. Gazetteer Department. — С. 5</ref>. [[Файл:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|значак|зьлева|Храм-пячора [[Кангэры (пячора)|Кангэры]] з помнікам [[Гаўтама Буда|Будзе]].]] У III стагодзьдзі да н. э. астравы ўвайшлі ў склад [[імпэрыя Маур’яў|імпэрыі Маур’яў]], пры ейным пашырэньні на поўдзень, падчас панаваньня будыйскага імпэратара [[Ашока|Ашокі Магадгі]]<ref>David, M. D. (1995). «Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India». Himalaya Publishing House. — С. 5.</ref>. Будыйскі храм-пячора [[Кангэры (пячора)|Кангэры]], які месьціўся каля [[Барывалі]], быў заснаваны ў сярэдзіне III стагодзьдзя да нашай эры<ref>[https://web.archive.org/web/20090122095004/http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_maha_kanhericaves.asp «Kanheri Caves»]. Archaeological Survey of India (ASI).</ref>, і зьяўляўся важным цэнтрам [[будызм]]у ў [[Заходняя Індыя|Заходняй Індыі]] ў старажытныя часы<ref>Kumari, Asha (1990). «Hinduism and Buddhism. Vishwavidyalaya Prakashan». — С. 37. — ISBN 81-7124-060-7.</ref>. Горад тады быў вядомы пад назвай Гэптанэзія, што ў перакладзе са старажытнагрэцкай азначае «горад зь сямі астравоў». Гэтая назва была дадзена гораду грэцкім географам [[Кляўдыюс Пталемэй|Пталемэем]]<ref>David, M. D. (1973). «History of Bombay», 1661–1708. University of Mumbai. — С. 8</ref>. У пэрыяд з II стагодзьдзя да нашай эры й да IX стагодзьдзя нашай эры, астравы перайшлі пад кантроль пасьлядоўных карэнных дынастыяў: [[дынастыя Сатавагана|Сатаваганаў]], [[дынастыя Заходнія Кшатрапы|Заходнія Кшатрапаў]], [[дынастыя Абгірас|Абгірасу]], [[дынастыя Вакатакаса|Вакатакасаў]], [[дынастыя Калачуры|Калачурыяў]], [[дынастыя Канкан Мауры|Канкан Маур’яў]], [[дынастыя Чалук’я|Чалук’яў]] й [[дынастыя Раштракута|Раштракутаў]]<ref>Greater Bombay District Gazetteer. Maharashtra State Gazetteers. v. 27, no. 1. Gazetteer Department, pp. 127–150</ref>, перш чым рэгіён перайшоў пад уладу [[дынастыя Сылгара|дынастыі Сылгара]] з 810 да 1260 году{{Зноска|DwivediMehrotra|2001|Dwivedi & Mehrotra|79}}. Некаторыя з самых старых будынкаў у горадзе, былі пабудаваны ў гэты пэрыяд, як то [[пячоры Ягашвары]] (ад 520 да 525 году)<ref>[http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf «The Slum and the Sacred Cave»]. Lamont-Doherty Earth Observatory (Columbia University). p. 5.</ref> й [[Элефанта]] (ад VI—VII стагодзьдзяў)<ref>[https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp «World Heritage Sites — Elephanta Caves»]. Archaeological Survey of India.</ref>, [[храм Валкшвар]] (X стагодзьдзя)<ref>Dwivedi, Sharada (26.09.2007). [http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 «The Legends of Walkeshwar»]. Mumbai Newsline. Express Group.</ref>, і вадаём [[Банганга]] (XII стагодзьдзе)<ref>Agarwal, Lekha (2.06.2007). [http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 «What about Gateway of India, Banganga Tank?»]. Mumbai Newsline. Express Group.</ref>. Кароль [[Бімба]] заснаваў сваё царства ў рэгіёне ў канцы XIII стагодзьдзя й усталяваў сваю сталіцу ў [[Магікаваці]]{{Зноска|DwivediMehrotra|2001|Dwivedi & Mehrotra|51}}. Патарэ Прабгу, адно з самых раньніх вядомых пасяленцяў гораду, быў прыцягнутыя да Магікаваці ад Саўраштры каля 1298 годзе Бімбай<ref>Singh, K. S.; B. V. Bhanu, B. R. Bhatnagar, Anthropological Survey of India, D. K. Bose, V. S. Kulkarni, J. Sreenath (2004). «Maharashtra». XXX. Popular Prakashan. — С. 1703. — ISBN 978-81-7991-102-0.</ref>. [[Дэлійскі султанат]] анэксаваў астравы ў 1347—1348 гадох і кантраляваў іх да 1407 году. За гэты час астравы былі ў падпарадкаваньні мусульманскіх кіраўнікоў [[Гуджарат]]у, якія былі прызначаныя Дэлійскім султанатам<ref>David, M. D. (1973). «History of Bombay, 1661–1708». University of Mumbai, p. 14</ref>. У 1407 годзе [[Гуджарат (султанат)|султанат Гуджарат]] атрымаў незалежнасьць і выспы засталіся пад ягоным кіраваньнем. Патранаж з боку султаната прывяло да будаўніцтва шматлікіх мячэтаў, як то выбітная [[мячэт Хаджы Алі]] ў Ворлі, якая былла пабудавана ў гонар мусульманскага сьвятога [[Хаджы Алі]] ў 1431 годзе<ref>Khalidi, Omar (2006). «Muslims in the Deccan: a historical survey». Global Media Publications. — С. 24. — ISBN 978-81-88869-13-8.</ref>. З 1429 да 1431 гады астравы былі чыньнікам рознагалосьсяў паміж султанатам Гуджарат і [[Багамані (султанат)|султанатам Багамані]]<ref>Misra, Satish Chandra (1982). «The Rise of Muslim Power in Gujarat: A History of Gujarat from 1298 to 1442». Munshiram Manoharlal Publishers. — С. 193</ref>. У 1493 годзе [[Багадур-хан Гілані]] з султанату Багамані паспрабаваў захапіць астравы, але атрымаў паразу. === Эўрапейскае панаваньне === [[Файл:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|значак|зьлева|Ангельскі форт у Бамбэі ў 1665 годзе.]] [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў]], заснаваная ў 1526 годзе, была дамінуючай сілай на індыйскім субкантынэнце ў сярэдзіне XVI стагодзьдзя<ref>[http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html «Mughal Empire»]. Department of Social Sciences. University of California.</ref>. Аднак асьцярогі імпэратара Маголаў [[Хумаюн]]а ўзрасьлі, калі султан Гуджарату [[Багадур-шаг]] быў абавязаны падпісаць дамову з [[Партугальская імпэрыя|Партугальскай імпэрыяй]] 23 сьнежня 1534 году. Паводле дамовы, сем астравоў і горад былі перададзены ў карыстаньне партугальцам. Партугальцы прымалі актыўны ўдзел у стварэньні й пашырэньні іхных [[каталіцтва|рымска-каталіцкіх]] [[рэлігійны ордэн|рэлігійных ордэнаў]] у Бамбэі<ref>Greater Bombay District Gazetteer. Maharashtra State Gazetteers. v. 27, no. 1. Gazetteer Department. — С. 169.</ref>. Некаторыя з найстарэйшых каталіцкіх храмаў у горадзе, як то [[царква Сьвятога Міхаіла (Мумбаі)|царква Сьвятога Міхаіла]] ў [[Магім]]е (1534 год)<ref>David, M. D. (1995). «Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India». Himalaya Publishing House. — С. 19.</ref>, [[царква Сьвятога Яна Хрысьціцеля (Мумбаі)|царква Сьвятога Яна Хрысьціцеля]] ў [[Андгэры]] (1579 год)<ref>Shukla, Ashutosh (12.05.2008). [http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 «Relishing a Sunday feast, but only once in a year»]. Daily News and Analysis (DNA).</ref>, [[царква Сьвятога Андрэя (Мумбаі)|царква Сьвятога Андрэя]] на [[Бандра|Бандры]] (1580 год)<ref>D'Mello, Ashley (9.06.2008). [http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Mumbai/New_life_for_old_church_records/articleshow/3112498.cms «New life for old church records»]. The Times of India.</ref> і [[царква Глорыі]] (1632 год)<ref>[https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ «Glorious past»]. Express India. 28 October 2008.</ref> ёсьць рэлігійнымі будынкамі партугальскай эпохі. 11 траўня 1661 году згодна са шлюбнай дамовай паміж ангельскім каралём [[Карл II (кароль Ангельшчыны)|Карлам II]] і [[Кацярына дэ Браганса|Кацярынай дэ Брагансай]], дачкой партугальскага караля [[Жуан IV|Жуана IV]], астравы перайшлі ў валоданьне [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]], як частка пасагу<ref>[http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A2998461 «Catherine of Bragança (1638–1705)»]. BBC.</ref>. Аднак, некаторыі тэрыторыі ў гэтым рэгіёне ўсё яшчэ палежалі партугальцам. З 1665 па 1666 гады ангельцам атрымалася набыць некаторыя зь іх<ref>The Gazetteer of Bombay City and Island. Gazetteers of the Bombay Presidency. 2. Gazetteer Department. — С. 54.</ref>. Гэтыя астравы былі, у сваю чаргу, здадзеныя ў арэнду брытанскай [[Ост-Індзкая кампанія|Ост-Індзкай кампаніі]] ў 1668 годзе на суму ў 10 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]] у год згодна з каралеўскай хартыяй ад 27 сакавіка 1668 году{{Зноска|DwivediMehrotra|2001|Dwivedi & Mehrotra|20}}. Насельніцтва хутка павялічылася з 10 тысячаў у 1661 годзе, да 60 тысячаў у 1675 годзе. Пазьней астравы былі атакаваны [[сыдзі]]йскім адміралам імпэрыі Вялікіх Маголаў [[Якут Хан|Якутам Ханам]] у кастрычніку 1672 году<ref name="Yimene">Yimene, Ababu Minda (2004). «An African Indian Community in Hyderabad: Siddi Identity, Its Maintenance and Change». Cuvillier Verlag. — С. 94. — ISBN 3-86537-206-6.</ref>, [[Рыклёф ван Гоэн|Рыклёфам ван Гоэнам]], генэрал-губэрнатарам [[галяндзкая Індыя|галяндзкай Індыі]] 20 лютага 1673 году<ref>Ganley, Colin C. (2007). [https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf «Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay’s Economic Growth»]. International Society for New Institutional Economics (ISNIE). — С. 13.</ref>, і сыдзійскім адміралам [[Сыдзі Самбаль|Сыдзі Самбалем]] 10 кастрычніка 1673 году<ref name="Yimene"/>. == Геарафія == [[Файл:Mumbaicitydistricts.png|значак|справа|Схема разьмяшчэньня гораду.]] Мумбаі складаецца з двух асобных абласьцёў: гораду Мумбаі й [[Мумбайскі прыгарадны раён|Мумбайскага прыгараднага раёна]], якія ўтвараюць два асобных раёну штату [[Магараштра]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf «Mumbai Suburban»]. National Informatics Centre (Mahrashtra State Centre).</ref>. Гарадзкую частку таксама часта называюць Айлэнд-Сіці ці Паўднёвым Мумбаі. Агульная плошча Мумбаі складае 603,4 км²<ref>[https://web.archive.org/web/20090410000104/http://urbanindia.nic.in/moud/theministry/subordinateoff/tcpo/AREA_POP/CHAPTER-4.PDF «Area and Density – Metropolitan Cities»]. Ministry of Urban Development (Government of India). — С. 33.</ref>. З гэтай плошчы астраўная частка ахоплівае 67,79 км², у той час як прыгарадны раён месьціцца на 370 км², у сукупнасьці іхняя плошча складае 437,71 км². Яна знаходзіцца пад кіраваньнем муніцыпальных уладаў, астатняя плошча належыць міністэрству абароны, порту, камісіі па атамнай энэргіі й [[нацыянальны парк Барывалі|нацыянальнаму парку Барывалі]], якія знаходзяцца па-за юрысдыкцыяў мясцовых уладаў. [[Файл:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|значак|зьлева|Спадарожнікавы фатаздымак места 2016 году.]] Мумбаі разьмешчаны ў вусьце ракі [[Ульгас]] на заходнім узьбярэжжы Індыі, у прыбярэжнай вобласьці, вядомай як Конкан. Мумбаі абмежаваны [[Арабскае мора|Арабскім морам]] на захадзе. Многія частцы гораду ляжаць над узроўнем мора з вышынямі ад 10 да 15 мэтраў<ref>Krishnamoorthy, Bala (2008). «Environmental Management: Text And Cases». PHI Learning Pvt. Ltd. — С. 218. — ISBN 978-81-203-3329-1.</ref>, а горад мае сярэднюю вышыню 14 мэтраў над узроўнем мора<ref>[https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= «Mumbai, India»]. Weatherbase.</ref>. Паўночная частка Мумбаі ёсьць пагорыстай, а самая высокая кропка ў горадзе складае 450 мэтраў<ref>Srinivasu, T.; Pardeshi, Satish. [https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html «Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashta State»]. Government of Maharashtra.</ref>. Акрамя плаціны [[Бгатса]] ёсьць шэсьць асноўных азёраў, як то [[Вігар]], [[Ніжняя Вайтарна]], [[Верхняя Вайтарна]], [[Тулсі]], [[Танса]] й [[Паваі]], якія пастаўляюць ваду ў горад<ref>[https://web.archive.org/web/20090410234437/http://darpg.nic.in/arpg-website/Conference/Pune/water%20supply%20initiatives.ppt «Municipal Corporation of Greater Mumbai Water Sector Initiatives»] (PPT). Department of Administrative Reforms and Public Grievances (Government of India). — С. 6.</ref>. Азёры Тулсі й Вігар разьмешчаны ў межах Нацыянальнага парку Барывілі й у межах гораду. Вада з возера Паваі, якое таксама знаходзіцца ў межах гораду, выкарыстоўваецца толькі для сельскагаспадарчых і прамысловых мэтаў<ref>[https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt «Salient Features of Powai Lake»] (PPT). Department of Environment (Government of Maharashtra). — С. 1—3.</ref>. Берагавая лінія гораду парэзаная шматлікімі залівамі й бухтамі<ref>Sen, Somit (13 December 2008). [http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Security_web_for_city_coastline/articleshow/3830390.cms «Security web for city coastline»]. The Times of India.</ref>. Глебавае покрыва ў гарадзкім рэгіёне, у асноўным, [[пясок|пясковае]] з-за ягонай блізкасьці да мора. У прыгарадах, глебавае покрыва ў асноўным [[алювіяльныя глебы|алювіяльнае]] й [[суглінкавыя глебы|суглінкавае]]. Мумбаі разьмешчаны ў [[сэйсмалёгія|сэйсьмічна]] актыўнай зоне з-за наяўнасьці разлому пліты ў раёне<ref>Kanth, S. T. G. Raghu; Iyenagar, R. N. (10.12.2006). [http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City «Seismic Hazard estimation for Mumbai City»]. Current Science (Current Science Association). 91 (11): 1486.</ref>. === Клімат === Мумбаі мае [[трапічны клімат]], у прыватнасьці, трапічны вільготны й сухой клімат паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|кліматычнай клясыфікацыі Кёпэна]], зь сям’ю месяцамі [[сухасьць|сухасьці]] і пікам колькасьцю дажджоў у ліпені<ref>Proceedings of the Indian National Science Academy. 65. Indian National Science Academy. 1999. — С. 210</ref>. Халодны сэзон прахозіць са [[сьнежань|сьнежня]] па [[люты]], летні сэзон цягнецца з [[сакавік]]а па [[чэрвень]]. Пэрыяд з чэрвеня да канца [[верасень|верасьня]] ёсьць паўднёва-заходні [[мусон]]ны сэзон, а ў [[кастрычнік]]у й [[лістапад]]зе назіраецца пост-сэзон мусонаў. У пэрыяд з чэрвеня па верасень паўднёва-захаднія мусонныя дажджы льюць на горад. Максымальная гадавая колькасьць ападкаў за ўсю гісторыю склала 3452 мм для 1954 году. Самая высокая колькасьць ападкаў, якая была зафіксавана ў адзін дзень склала 944 мм ад 26 ліпеня 2005 году<ref>Kishwar, Madhu Purnima (3.07.2006). [http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1039257 «Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day»]. Daily News and Analysis (DNA). Mumbai.</ref>. Сярэднегадавая тэмпэратура складае {{ГЦэ|27,2}}, а сярэдняя гадавая колькасьць ападкаў 2167 мм<ref>Rohli, Robert V.; Vega, Anthony J. (2007). «Climatology» (illustrated ed.). Jones & Bartlett Publishers. — С. 267. — ISBN 978-0-7637-3828-0.</ref>. Для Айлэнд-Сіці сярэдняя максымальная тэмпэратура складае {{ГЦэ|31,2|сп}}, у той час як сярэдняя мінімальная тэмпэратура складае {{ГЦэ|23,7|сп}}. {{Кліматычная інфармацыя | Назва_ў_родным_склоне = Мумбаі | Крыніца = [http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/india/mumbai_e.htm Ганконская абсэрваторыя] <!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --> | Студзень_абс_макс = | Студзень_макс = 29.6 | Студзень_мін = 19.3 | Студзень_абс_мін = | Люты_абс_макс = | Люты_макс = 29.6 | Люты_мін = 20.0 | Люты_абс_мін = | Сакавік_абс_макс = | Сакавік_макс = 31.1 | Сакавік_мін = 22.6 | Сакавік_абс_мін = | Красавік_абс_макс = | Красавік_макс = 32.3 | Красавік_мін = 25.0 | Красавік_абс_мін = | Травень_абс_макс = | Травень_макс = 33.4 | Травень_мін = 27.0 | Травень_абс_мін = | Чэрвень_абс_макс = | Чэрвень_макс = 32.0 | Чэрвень_мін = 26.3 | Чэрвень_абс_мін = | Ліпень_абс_макс = | Ліпень_макс = 30.1 | Ліпень_мін = 25.3 | Ліпень_абс_мін = | Жнівень_абс_макс = | Жнівень_макс = 29.6 | Жнівень_мін = 24.9 | Жнівень_абс_мін = | Верасень_абс_макс = | Верасень_макс = 30.5 | Верасень_мін = 24.9 | Верасень_абс_мін = | Кастрычнік_абс_макс = | Кастрычнік_макс = 32.5 | Кастрычнік_мін = 24.8 | Кастрычнік_абс_мін = | Лістапад_абс_макс = | Лістапад_макс = 32.9 | Лістапад_мін = 23.0 | Лістапад_абс_мін = | Сьнежань_абс_макс = | Сьнежань_макс = 31.6 | Сьнежань_мін = 20.9 | Сьнежань_абс_мін = | Год_абс_макс = | Год_макс = 31.3 | Год_мін = 23.7 | Год_абс_мін = <!-- сярэдняя тэмпэратура --> | Студзень_сяр = 24.5 | Люты_сяр = 24.8 | Сакавік_сяр = 26.9 | Красавік_сяр = 28.7 | Травень_сяр = 30.2 | Чэрвень_сяр = 29.2 | Ліпень_сяр = 27.7 | Жнівень_сяр = 27.3 | Верасень_сяр = 27.7 | Кастрычнік_сяр = 28.7 | Лістапад_сяр = 28.0 | Сьнежань_сяр = 26.3 | Год_сяр = 27.5 <!-- тэмпэратура вады --> | Студзень_вады = | Люты_вады = | Сакавік_вады = | Красавік_вады = | Травень_вады = | Чэрвень_вады = | Ліпень_вады = | Жнівень_вады = | Верасень_вады = | Кастрычнік_вады = | Лістапад_вады = | Сьнежань_вады = | Год_вада = <!-- колькасьць ападкаў --> | Студзень_ападкі = 0 | Люты_ападкі = 0 | Сакавік_ападкі = 0 | Красавік_ападкі = 2 | Травень_ападкі = 12 | Чэрвень_ападкі = 592 | Ліпень_ападкі = 682 | Жнівень_ападкі = 487 | Верасень_ападкі = 307 | Кастрычнік_ападкі = 61 | Лістапад_ападкі = 23 | Сьнежань_ападкі = 2 | Год_ападкі = 2168 <!-- вільготнасьць --> | Студзень_вільготнасьць = | Люты_вільготнасьць = | Сакавік_вільготнасьць = | Красавік_вільготнасьць = | Травень_вільготнасьць = | Чэрвень_вільготнасьць = | Ліпень_вільготнасьць = | Жнівень_вільготнасьць = | Верасень_вільготнасьць = | Кастрычнік_вільготнасьць = | Лістапад_вільготнасьць = | Сьнежань_вільготнасьць = | Год_вільготнасьць = }} == Дэмаграфія == [[Файл:Kokni Lady, Muslim, The Women of Bombay (Bombay) India, 1905.jpg|значак|зьлева|Выява жыхаркі Бамбэю, зробленая ў 1905 годзе.]] Паводле перапісу насельніцтва 2011 году, у Мумбаі пражывала {{Лік|12442373}} чалавекі, а сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва складала блізу {{Лік|20482}} чалавек на км². На аднаго жыхара ў сярэднім прыпадала толькі 4,5 м² жылой плошчы<ref name="Census" >{{спасылка|спасылка=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|загаловак=Mumbai, census|выдавецтва=Census 2011|дата доступу=01.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|дата копіі=24.09.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city|загаловак=The minimum city|выдавец=The Economist|дата публікацыі=09.06.2012|копія=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584|дата копіі=17.07.2012}}</ref>. У Мумбайскай аглямэрацыі ў 2011 годзе налічвалася {{Лік|18394912}} жыхароў. Суадносіны паміж жанчынамі й мужчынамі складалі 853 жанчыны на 1000 мужчынаў, што ніжэй за сярэдні паказьнік у краіне ў 914 жанчынаў на 1000 мужчынаў. Сярод дзяцей гэты паказьнік быў вышэйшы й складаў 913 дзяўчынак на 1000 хлопчыкаў<ref name="Census"/>. Нізкія суадносіны паміж жанчынамі й мужчынамі часткова тлумачацца вялікай колькасьцю мужчынаў-мігрантаў, якія прыяжджаюць у горад па заробкі<ref>{{навіна|спасылка=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM|загаловак=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city|выдавец=The Times of India|дата публікацыі=08.09.2004|копія=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM|дата копіі=04.08.2014}}</ref>. Узровень пісьменнасьці ў горадзе складаў 89,73 %, што перавышала сярэдні нацыянальны паказьнік у 86,7 %<ref name="Census"/>. У 2008 годзе ў Мумбаі налічвалася 4,2 мільёнаў хатніх гаспадарак, і прагназавалася, што да 2020 году іхняя колькасьць вырасьце да 6,6 мільёнаў. Пры гэтым чакалася, што каля 10 % хатніх гаспадарак будуць мець гадавы прыбытак больш за 2 мільёны рупіяў, а яшчэ каля 15 % будуць атрымліваць ад 1 да 2 мільёнаў рупіяў на год<ref>{{спасылка|спасылка=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0|загаловак=Mumbai’s New-Age Builders want a Room at the Top|выдавецтва=Forbes|дата публікацыі=10.02.2010|дата доступу=07.07.2012|копія=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0|дата копіі=17.01.2013}}</ref>. Паводле перапісу 2011 году, у трушчобах Мумбаі жыло {{Лік|5633709}} чалавек у {{Лік|1135514}} хатніх гаспадарках<ref name="Census"/><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html|загаловак=41.8% of Mumbai lives in slums|выдавецтва=Live Mint|дата публікацыі=08.04.2020|дата доступу=15.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html|дата копіі=02.11.2021}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms|загаловак=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai|дата публікацыі=18.05.2020|копія=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms|дата копіі=08.11.2021}}</ref>. [[Файл:Dharavi India.jpg|значак|[[Дгараві]] ўважаецца за адзіныя з найбуйнейных трушчобаў у сьвеце.]] Раён [[Дгараві]], які месьціцца ў цэнтральнай частцы Мумбаі, ёсьць найбуйнейшай трушчобай места. На плошчы ўсяго 2,39 км² там жыло блізу аднаго мільёна чалавек, што робіць Дгараві адным з найбольш шчыльна заселеных месцаў на Зямлі{{Зноска|Davis|2006|Davis|31}}<ref>{{спасылка|спасылка=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/|загаловак=Dharavi, Mumbai|выдавецтва=Newschool|дата публікацыі=24.05.2012|дата доступу=12.03.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/|дата копіі=11.01.2013}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf|загаловак=District Census Handbook -Mumbai Suburban|выдавецтва=Directorate of Census Operation Maharashtra|дата доступу=20.05.2020|копія=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf|дата копіі=06.05.2021}}</ref>. У час паміж 1991 і 2001 гадамі колькасьць мігрантаў, якія пераехалі ў Мумбаі з па-за межаў штату Магараштра, склала 1,12 мільёна чалавек, што адпавядала 54,8 % ад агульнага прыросту насельніцтва гораду за гэтае дзесяцігодзьдзе<ref>{{спасылка|спасылка=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf|загаловак=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06|выдавецтва=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, Government of Maharashtra|дата доступу=13.02.2008|копія=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf|дата копіі=16.02.2008}}</ref>. === Этнічныя групы й рэлігія === [[Файл:Beni-israel-india-2.jpg|значак|зьлева|Прадстаўнікі супольнасьці [[Бэнэ Ізраэль]].]] Паводле перапісу насельніцтва 2011 году, найбуйнейшай рэлігіяй у Мумбаі ёсьць [[індуізм]], які вызнаюць амаль дзьве траціны насельніцтва. За ім паводле колькасьці вернікаў ідуць [[іслам]], [[будызм]], [[джайнізм]], [[хрысьціянства]] й [[сыкхізм]]<ref name="Census"/>. Да найстарэйшых мусульманскіх супольнасьцяў Мумбаі належаць [[Давудзі Богра]], [[ходжа|ісмаіліцкія ходжы]] й мусульмане рэгіёну Канкан{{Зноска|Bates|2003|Bates|266}}. Сярод хрысьціянаў найбольш вядомая група ўсходне-індыйскіх каталікоў, якіх у XVI стагодзьдзі навярнулі ў хрысьціянства [[партугальцы]]{{Зноска|Baptista|1967|Baptista|5}}. Габрэі пасяліліся ў Мумбаі ў XVIII стагодзьдзі. Супольнасьць [[Бэнэ Ізраэль]], якая перасялілася ў горад зь вёсак рэгіёну Канкан на поўдзень ад Мумбаі, лічыцца нашчадкамі габрэяў Ізраілю, якія нібыта пацярпелі крушэньне карабля ля ўзьбярэжжа Канкану каля 175 году да н. э., у часы кіраваньня грэцкага ўладара [[Антыёх IV Эпіфан|Антыёха IV Эпіфана]]<ref>{{спасылка|аўтар=Weil, Shalva|спасылка=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood|загаловак=Background: A rich history now stained with blood|выдавецтва=The Jerusalem Post|дата публікацыі=30.11.2008|дата доступу=01.09.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood|дата копіі=21.09.2013}}</ref>. Мумбаі таксама ёсьць домам для найбуйнейшай у сьвеце супольнасьці [[парсы|парсаў]]-[[зараастрызм|зараастрыйцаў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/|загаловак=More than Half of the World’s Zoroastrians Call Mumbai, India Home|выдавецтва=Smart Cities Dive|дата доступу=11.08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/|дата копіі=11.08.2022}}</ref>. Іхняя колькасьць сягае блізу 60 тысячаў чалавек, хоць яна й хутка скарачаецца<ref>{{навіна|аўтар=Karkaria, Bachi|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331|загаловак=Why is India’s wealthy Parsi community vanishing?|выдавец=BBC News|дата публікацыі=09.01.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331|дата копіі=20.11.2016}}</ref>. Парсы перасяліліся ў Індыю зь Вялікага Ірану па мусульманскай заваёве [[Пэрсія|Пэрсіі]] ў VII стагодзьдзі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/|загаловак=The world's successful diasporas|выдавецтва=Management Today|дата доступу=01.06.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/|дата копіі=15.01.2013}}</ref>. У этнічным пляне насельніцтва Мумбаі найперш фармуюць [[маратгі (народ)|маратгі]] (32 %), [[гуджаратцы]] (20 %), а астатняя частка насельніцтва паходзіць зь іншых рэгіёнаў Індыі{{Зноска|Mehta|2004|Mehta|99}}. === Мовы === [[Маратгі (мова)|Маратгі]] ўважаецца за найбольш распаўсюджаную мову места. Другой паводле колькасьці носьбітаў ёсьць [[гіндзі]], а за ёй ідуць [[урду]] й [[гуджараці]]{{Зноска|Pai|2005|Pai|1804}}<ref name="51st Report CLMI" >{{спасылка|спасылка=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf|загаловак=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India|выдавецтва=Ministry of Minority Affairs|дата публікацыі=15.07.2015|дата доступу=15.02.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf|дата копіі=16.02.2018}}</ref>. Афіцыйнымі мовамі дзяржаўнага кіраваньня ў Мумбаі ёсьць маратгі й [[ангельская мова]]<ref name="51st Report CLMI"/>. Ангельская выступае асноўнай мовай гэтак званых «белых каўнерыкаў», то бок службоўцаў, офісных работнікаў і іншых прадстаўнікоў інтэлектуальнай працы. На вуліцах гораду шырока выкарыстоўваецца размоўная форма гіндзі, вядомая як бамбэйскі гіндзі{{Зноска|O’Brien|2003|O’Brien|141}}. Значную частку носьбітаў гіндзі складаюць працоўныя мігранты з штатаў [[Утар-Прадэш]] і [[Бігар]], якія сэзонна прыяжджаюць у Мумбаі дзеля працы ў якасьці найманых працаўнікоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/|загаловак=Mumbai’s growing Hindi heartland|выдавецтва=Indian Express|дата публікацыі=11.02.2019|дата доступу=16.03.2020|копія=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/|дата копіі=26.12.2019}}</ref>. == Эканоміка == [[Файл:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|значак|Гмахі на Алтамаўнт-роўд.]] Мумбаі вядомы як фінансавая й камэрцыйная сталіца Індыі<ref name="Mumbai global" >{{спасылка|аўтар=Thomas, T.|спасылка=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm|загаловак=Mumbai a global financial centre? Of course!|выдавецтва=Rediff|дата публікацыі=27.04.2007|дата доступу=31.05.2009|копія=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm|дата копіі=18.11.2008}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Lakshmi, Rama|спасылка=https://www.washingtonpost.com/world/new-millionaires-emerge-as-role-models-for-indias-lower-castes/2011/04/03/AFesUMfD_story.html|загаловак=New millionaires hope to serve as role models for India’s lower castes|выдавец=The Washington Post|дата публікацыі=14.04.2011|копія=https://web.archive.org/web/20150623215214/http://www.washingtonpost.com/world/new-millionaires-emerge-as-role-models-for-indias-lower-castes/2011/04/03/AFesUMfD_story.html|дата копіі=23.06.2015}}</ref>. Горад фармуе блізу 5 % ВУП краіны<ref>{{навіна|спасылка=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636|загаловак=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest|выдавец=The Financial Express|дата публікацыі=29.01.2008|копія=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636|дата копіі=06.09.2009}}</ref>. У 2023—2024 фінансавым годзе на яго прыпадала 19,8 % ВУП штату [[Магараштра]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf|загаловак=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24|выдавецтва=Government of Maharashtra|дата доступу=01.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf|дата копіі=18.10.2025}}</ref>. На пачатку 2010-х гадоў Мумбаі забясьпечваў каля траціны ўсіх падатковых паступленьняў краіны й амаль чацьвертую частку ейнай прамысловай вытворчасьці<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|загаловак=Development of Mumbai International Airport (NMIA)|выдавецтва=CIDCO|дата доступу=08.07.2015|копія=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|дата копіі=08.08.2014}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Mahajan, Poonam|спасылка=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310|загаловак=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story|выдавец=Daily News and Analysis|дата публікацыі=26.07.2014|копія=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310|дата копіі=21.06.2015}}</ref>. Паводле ацэнак за 2017—2018 гады, эканоміка Мумбайскай аглямэрацыі складала ад 368 да 400 мільярдаў даляраў ЗША паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, што ставіла рэгіён у лік двух найбольш прадукцыйных аглямэрацыяў Індыі<ref>{{навіна|аўтар=Lewis, Clara|спасылка=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|загаловак=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|выдавец=The Times of India|дата публікацыі=28.11.2016|копія=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|дата копіі=19.04.2024}}</ref><ref name="GQ" >{{спасылка|спасылка=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world|загаловак=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind|выдавецтва=GQ India|дата публікацыі=14.10.2019|дата доступу=16.09.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world|дата копіі=04.11.2021}}</ref>. У 2006 годзе ў Мумбаі налічвалася 10 % усіх працаўнікоў фабрычна-завадзкай прамысловасьці Індыі, 25 % прамысловай вытворчасьці краіны, 33 % паступленьняў ад падатакаў на прыбытак, 60 % паступленьняў ад мытаў, 20 % паступленьняў ад цэнтральнага акцызнага падатку, 40 % замежнага гандлю краіны. Акрамя таго, у выглядзе карпаратыўнага падатку горад забясьпечыў 40 мільярдаў рупіяў{{Зноска|SwaminathanGoyal|2006|Swaminathan & Goyal|51}}. [[Файл:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|значак|зьлева|Будынак [[Бамбэйская фондавая біржа|Бамбэйскай фондавай біржы]].]] Да 1970-х гадоў дабрабыт Мумбаі ў значнай ступені грунтаваўся на працы тэкстыльных фабрыкаў і дзейнасьці марскога порту{{Зноска|SwaminathanGoyal|2006|Swaminathan & Goyal|52}}. З таго часу эканоміка гораду стала значна больш разнастайнай і пачала ахопліваць такія галіны, як то [[фінансы]], [[інжынэрная справа]], апрацоўка дыямэнтаў, ахова здароўя й [[інфармацыйныя тэхналёгіі]]{{Зноска|SwaminathanGoyal|2006|Swaminathan & Goyal|52}}. Пасьля эканамічнай лібэралізацыі Індыі ў 1991 годзе Мумбаі перажыў эканамічны ўздым. У сярэдзіне 1990-х гадоў асабліва хутка разьвіваўся фінансавы сэктар, а ў 2000-х гадах імклівы рост мелі сфэры інфармацыйных тэхналёгіяў, экспарт, паслугі й аўтсорсінгу{{Зноска|Kelsey|2008|Kelsey|208}}. У XXI стагодзьдзі асноўнымі галінамі эканомікі гораду сталі фінансы, вытворчасьць і гандаль каштоўнымі камянямі й ювэлірнымі вырабамі, апрацоўка скуры, інфармацыйныя тэхналёгіі й пявязаныя паслугі, тэкстыльная прамысловасьць, нафтахімічная прамысловасьць, вытворчасьць электронікі, аўтамабільная прамысловасьць і забаўляльная індустрыя<ref name="ecoprofile" >{{спасылка|спасылка=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf|загаловак=City Development Plan (Economic Profile)|выдавецтва=Brihanmumbai Municipal Corporation|дата доступу=25.08.2013|копія=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf|дата копіі=25.11.2013}}</ref>. У горадзе таксама добра разьвітыя партовая гаспадарка й суднаходзтва<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.ipa.nic.in/oper.htm|загаловак=Indian Ports Association, Operational Details|выдавецтва=Indian Ports Association|дата доступу=16.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm|дата копіі=10.04.2009}}</ref>. Раён [[Дгараві]], які месьціцца ў цэнтральнай частцы Мумбаі, валодае буйной галіной па перапрацоўцы адкідаў і налічвае блізу 15 тысячаў дробных вытворчых майстэрняў і фабрыкаў<ref>{{спасылка|аўтар=McDougall, Dan|спасылка=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling|загаловак=Waste not, want not in the £700m slum|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=04.03.2007|дата доступу=29.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling|дата копіі=31.08.2013}}</ref>. У Мумбаі налічваюцца штаб-кватэры многіх найбуйнейшых індыйскіх канглямэратаў, а таксама пяці кампаніяў зь сьпісу [[Fortune Global 500]]<ref name="Mumbai global" />. У горадзе працуюць [[Рэзэрвовы банк Індыі]], [[Бамбэйская фондавая біржа]], [[Нацыянальная фондавая біржа Індыі]], а таксама органы рэгуляваньня фінансавага рынку, як то Рада па каштоўных паперах і біржах. Фінансавымі цэнтрамі места ёсьць бізнэсовыя комплексы Нарыман-Пойнт і Бандра-Курла<ref name="ecoprofile"/>. Заснаваная ў 1875 годзе Бамбэйская фондавая біржа ўважаецца за найстарэйшую біржу ў [[Азія|Азіі]]<ref>{{спасылка|спасылка=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|загаловак=Bombay Stock Exchange|выдавецтва=Firstpost|дата публікацыі=09.07.2025|дата доступу=01.08.2025}}</ref>. У 2019 годзе Мумбаі трапляў у дзясятку гарадоў сьвету з найбольшай колькасьцю мільярдэраў<ref>{{спасылка|аўтар=Coudriet, Carter|спасылка=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/|загаловак=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires|выдавецтва=Forbes|дата доступу=14.05.2020|копія=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/|дата копіі=12.11.2021}}</ref>. З сукупным багацьцем блізкім да 960 мільярдаў даляраў ЗША<ref name="GQ"/><ref>{{спасылка|спасылка=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/|загаловак=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report|выдавецтва=The Indian Express|дата публікацыі=26.02.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/|дата копіі=27.02.2017}}</ref> горад уважаецца за найбагацейшы ў Індыі й адным з найбагацейшых гарадоў сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Dey, Sudipto|спасылка=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html|загаловак=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires|выдавец=Business Standard|дата публікацыі=10.10.2019|копія=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html|дата копіі=24.09.2021}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|загаловак=Worldwide Centres of Commerce Index 2008|выдавецтва=MasterCard|дата доступу=28.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|дата копіі=04.05.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/|загаловак=World’s Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home|выдавецтва=Forbes|дата доступу=19.06.2020|копія=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/|дата копіі=07.04.2020}}</ref>. З 2008 году дасьледчая сетка Globalization and World Cities Research Network (GaWC) стасуе Мумбаі да катэгорыі «альфа-гарадоў» і ставіць яго на трэці радок у сваёй адпаведнай клясыфікацыі глябальных гарадоў сьвету<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|загаловак=The World According to GaWC 2008|выдавецтва=Loughborough University|дата доступу=07.05.2009|копія=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|дата копіі=23.02.2011}}</ref>. Мумбаі ёсьць трэцім паводле дарагоўлі офісных памяшканьняў горадам сьвету, а таксама ўваходзіць у лік індыйскіх гарадоў, дзе бізнэс можа быць створаны й разгорнуты найбольш шпарка<ref name="World Bank and International Financial Corporation" >{{спасылка|спасылка=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india|загаловак=Doing Business in India 2009|выдавецтва=World Bank|дата доступу=08.06.2010|копія=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India|дата копіі=18.10.2010}}</ref>. [[Файл:Dharavi DSC3254 (5842973175).jpg|значак|Трушчобы [[Дгараві]].]] Мумбаі ўважаецца за адзін з найбольш нераўнапраўных гарадоў сьвету з пункту гледжаньня разьмеркаваньня багацьця й сацыяльнай улучанасьці<ref>{{спасылка|аўтар=Chandar, Sanaya|спасылка=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world|загаловак=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world|выдавецтва=Scroll.in|дата публікацыі=24.11.2019|дата доступу=11.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world|дата копіі=11.07.2024}}</ref>. Паводле зьвестак [[Сусьветны банк|Сусьветнага банку]], у 2010 годзе мэдыянны месячны прыбытак у горадзе складаў 20 тысячаў рупіяў, тады як сярэдні прыбытак быў удвая вышэйшы й сягаў 40 тысячаў рупіяў. У горадзе жыве вялікая колькасьць самазанятых некваліфікаваных і паўкваліфікаваных работнікаў, а таксама прадстаўнікоў іншых прафэсіяў гэтак званых «блакітных каўнерыкаў». Многія зь іх прыяжджаюць у Мумбаі зь іншых рэгіёнаў краіны<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|загаловак=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|выдавецтва=Times Now|дата публікацыі=10.11.2025|дата доступу=01.01.2026|копія=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|дата копіі=12.12.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|загаловак=Mumbai Sees Fewer Migrants As City’s Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|выдавецтва=Outlook|дата публікацыі=18.01.2024|дата доступу=01.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|дата копіі=18.07.2025}}</ref>. Прыкладна 41,8 % насельніцтва гораду жыве ў трушчобах, хоць гэтыя раёны займаюць толькі каля 7 % агульнай тэрыторыі места<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html|загаловак=Mapping Mumbai’s slum challenge in coronavirus battle|выдавецтва=Mint|дата публікацыі=09.04.2020|дата доступу=14.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html|дата копіі=02.11.2021}}</ref><ref name="Slum" >{{спасылка|аўтар=Ashar, Sandeep|спасылка=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/|загаловак=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own|выдавецтва=The Indian Express|дата публікацыі=10.05.2016|копія=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/|дата копіі=10.05.2016}}</ref>. У сярэднім на аднаго жыхара Мумбаі прыпадае каля 8,3 м² жылой плошчы. У трушчобах гэты паказьнік складае ўсяго 2,73 м² на чалавека<ref name="Slum"/>. Раён Дгараві, дзе пражывае амаль адзін мільён чалавек, уважаецца за адзін з найбуйнейшых раёнаў з трушчобамі ў сьвету<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|загаловак=The World’s Largest Slums|выдавецтва=Habitat for humanity|дата публікацыі=07.12.2017|дата доступу=01.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|дата копіі=08.06.2025}}</ref>. У 2019 годзе сярэдні кошт арэнды аднапакаёвай кватэры ў межах уласна Мумбаі складаў каля 30 тысячаў рупіяў штомесяц<ref>{{спасылка|аўтар=Lewis, Noah|спасылка=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|загаловак=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai|выдавецтва=The Globe|дата публікацыі=17.08.2019|дата доступу=11.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|дата копіі=13.09.2019}}</ref>. Праз надзвычай высокі кошт і дэфіцыт зямлі жыхары Мумбаі часта вымушаныя жыць у вузкім жыльлі ды далёка ад сваіх месцаў працы. Гэта прыводзіць да працяглых штодзённых паездак у перапоўненым грамадзкім транспарце або дарогамі, што на стала церпяць ад затораў. Жыхары прадмесьцяў губляюць значную частку свайго часу на дарогу, дабіраючыся на поўдзень гораду ў цэнтральны бізнэсовы раён Мумбаі. == Гарады-сябры == * [[Лёндан]], [[Вялікабрытанія]] * [[Лос-Анджэлес]], [[ЗША]] * [[Бэрлін]], [[Нямеччына]] * [[Штутгарт]], [[Нямеччына]] * [[Санкт-Пецярбург]], [[Расея]] * [[Якагама]], [[Японія]] == Беларуская прысутнасьць == 8 верасьня 2018 году адчынілі Ганаровае [[консульства]] Беларусі ў Мумбаі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Палітычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Індыя|спасылка=https://india.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/political/|выдавец=[[Амбасада Беларусі ў Індыі]]|дата публікацыі=2022|дата доступу=4 верасьня 2022}}</ref>. 4 жніўня 2022 году адчынілі ''Генэральнае'' консульства Беларусі ў Мумбаі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Генэральнае консульства Беларусі адкрылася ў індыйскім горадзе Мумбаі|спасылка=https://blr.belta.by/politics/view/generalnae-konsulstva-belarusi-adkrylasja-u-indyjskim-goradze-mumbai-118274-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=5 жніўня 2022|дата доступу=4 верасьня 2022}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Elsie Wilhelmina|прозьвішча=Baptista|загаловак=The East Indians: Catholic Community of Bombay, Salsette and Bassein|выдавецтва=Bombay East Indian Association|год=1967|ref=Baptista}} * {{кніга|імя=Crispin|прозьвішча=Bates|загаловак=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora|выдавецтва=Orient Blackswan|год=2003|isbn=978-81-250-2482-8|ref=Bates}} * {{кніга|імя=Mike|прозьвішча=Davis|загаловак=Planet of Slums ["Le pire des mondes possibles: de l’explosion urbaine au bidonville global"]|месца=Paris|выдавецтва=La Découverte|год=2006|isbn=978-2-7071-4915-2|ref=Davis}} * {{кніга|аўтар=Dwivedi, Sharada; Mehrotra, Rahul|загаловак=Bombay: The Cities Within|выдавецтва=Eminence Designs|год=2001|isbn=978-81-85028-80-4|ref=DwivediMehrotra}} * {{кніга|імя=Jane|прозьвішча=Kelsey|загаловак=Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements|выдавецтва=Taylor & Francis|год=2008|isbn=978-0-415-44821-5|ref=Kelsey}} * {{кніга|імя=Suketu|прозьвішча=Mehta|спасылка=https://archive.org/details/maximumcitybomba00meht|загаловак=Maximum City: Bombay Lost and Found|выдавецтва=Alfred A Knopf|год=2004|isbn=978-0-375-40372-9|ref=Mehta}} * {{кніга|імя=Derek|прозьвішча=O’Brien|загаловак=The Mumbai Factfile|выдавецтва=Penguin Books|год=2003|isbn=978-0-14-302947-2|ref=O’Brien}} * {{кніга|імя=Pushpa|прозьвішча=Pai|загаловак=Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism|выдавецтва=Cascadilla Press|год=2005|старонкі=1794–1806|ref=Pai}} * {{кніга|аўтар=Swaminathan, R.; Goyal, Jaya|загаловак=Mumbai vision 2015: agenda for urban renewal|выдавецтва=Macmillan India in association with Observer Research Foundation|год=2006|ref=SwaminathanGoyal}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/ Афіцыйны сайт гораду] * [http://www.indostan.ru/indiya/44_2565_0.html Фатаздымкі Мумбаі] [[Катэгорыя:Мумбаі| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] c5g1uy28ahrlj9h39yqblpuj4erxdf3 2698021 2698000 2026-10-29T18:28:10Z Dymitr 10914 выпраўленьне 2698021 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Мумбаі |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Мумбаі |Назва на мове краіны = मुंबई |Код мовы назвы краіны = hi |Краіна = Індыя |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Былая назва = Бамбэй |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Штат |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Магараштра]] |Часавы пас = +5:30 |Летні час = |Сьпіс тэлефонных кодаў = |Тэлефонны код = +022 |Паштовы індэкс = 400 ххх |Аўтамабільны нумарны знак = MH 01—03 |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 19 |Шырата хвілінаў = 2 |Шырата сэкундаў = 5 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 72 |Даўгата хвілінаў = 50 |Даўгата сэкундаў = 52 }} '''Мумба́і''' (на [[гіндзі]] і [[маратгі]]: मुंबई, {{мова-en|Mumbai}}; раней — ''Бамбэ́й'') — [[сталіца]] [[Індыя|індыйскага]] штату [[Магараштра]]. Горад знаходзіцца на востраве [[Салсэт]] і ўзьбярэжжы [[Арабскае мора|Арабскага мора]], якія злучаныя шматлікімі мастамі. Паводле апошніх зьвестак насельніцтва гораду налічвае каля 17 млн чалавек, і паводле колькасьці насельніцтва гэта шосты ў сьвеце горад. Разам з гарадамі-сатэлітамі Мумбаі ўтварае [[гарадзкая канглямэрацыя|гарадзкую канглямэрацыю]]. Порт гораду зьяўляецца самым вялікім портам заходняй Індыі. Плошча гораду складае 437,77 км². Мумбаі выцягнуўся ўздоўж мора на 140 км. Мумбаі адначасова ёсьць буйным [[фінансы|фінансавым]] цэнтрам. Тут знаходзяцца штаб-кватэры шматлікіх [[банк]]аў, [[Бамбэйская фондавая біржа]], а таксама офісы шматлікіх індыйскіх карпарацыяў і фірмаў. Дзякуючы таму, што ўзровень жыцьця тут значна вышэйшы чым у іншых частках Індыі, горад стаў цэнтрам міграцыі ня толькі [[Індыя|Індыі]], а і ўсёй [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]]. Такі стан рэчаў спрыяе зьмяшэньню самых розных культураў, рэлігіяў і моваў. Акрамя таго, Мумбаі часта называюць ''Балівудам'', з-за таго, што ён зьяўляецца цэнтрам індыйскай [[кінэматаграфія|кінэматаграфіі]]. Тутэйшыя кінастудыі вырабляюць самую вялікую колькасьць фільмаў у сьвеце. Індыйская назва гораду паходзіць ад імя індыйскай багіні ''Mumba''. У ХVI стагодзьдзі партугальцы назвалі гэтае месца ''Bom Bahia'', што азначае ''Добрая затока''. Пасьля заваяваньня Індыі, брытанцы назвалі горад ''Bombay''. Афіцыйная зьмена назвы адбылася ў 1995 годзе, але старая назва «Бамбэй» усё яшчэ ўжываецца па ўсім сьвеце. == Гісторыя == === Раньнія часы === Мумбаі быў пабудаваны на архіпэлягу зь сямі астравоў, як то [[Бамбэй (востраў)|Бамбэй]], [[Парэль]], [[Мазагаон]], [[Магім]], [[Калаба]], [[Ворлі (Індыя)|Ворлі]] й [[Малая Калаба|астравы Старой Жанчыны]]<ref>Farooqui, Amar (2006). «Opium city: the making of early Victorian Bombay». Three Essays Press. — С. 1. — ISBN 978-81-88789-32-0.</ref>. На сёньня не зусім вядома, калі гэтыя астравы ўпершыню былі заселеныя. [[Плейстацэн]]авыя адклады сустэліся ўздоўж прыбярэжных раёнаў вакол [[Кандывалі]] на поўначы Мумбаі археолягам Тодам у 1939 годзе, і яны паказалі, што астравы былі заселеныя яшчэ з часоў [[каменны век|каменнага веку]]<ref>Ghosh, Amalananda (1990). «An Encyclopaedia of Indian Archaeology». Brill. — С. 25. — ISBN 81-215-0088-5.</ref>. Магчыма, у пачатку нашай эры, але, магчыма, і раней, калі сюды прыйшлі рыбакі народнасьці [[колі (народнасьць)|колі]]<ref>Greater Bombay District Gazetteer. Maharashtra State Gazetteers. v. 27, no. 1. Gazetteer Department. — С. 5</ref>. [[Файл:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|значак|зьлева|Храм-пячора [[Кангэры (пячора)|Кангэры]] з помнікам [[Гаўтама Буда|Будзе]].]] У III стагодзьдзі да н. э. астравы ўвайшлі ў склад [[імпэрыя Маур’яў|імпэрыі Маур’яў]], пры ейным пашырэньні на поўдзень, падчас панаваньня будыйскага імпэратара [[Ашока|Ашокі Магадгі]]<ref>David, M. D. (1995). «Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India». Himalaya Publishing House. — С. 5.</ref>. Будыйскі храм-пячора [[Кангэры (пячора)|Кангэры]], які месьціўся каля [[Барывалі]], быў заснаваны ў сярэдзіне III стагодзьдзя да нашай эры<ref>[https://web.archive.org/web/20090122095004/http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_maha_kanhericaves.asp «Kanheri Caves»]. Archaeological Survey of India (ASI).</ref>, і зьяўляўся важным цэнтрам [[будызм]]у ў [[Заходняя Індыя|Заходняй Індыі]] ў старажытныя часы<ref>Kumari, Asha (1990). «Hinduism and Buddhism. Vishwavidyalaya Prakashan». — С. 37. — ISBN 81-7124-060-7.</ref>. Горад тады быў вядомы пад назвай Гэптанэзія, што ў перакладзе са старажытнагрэцкай азначае «горад зь сямі астравоў». Гэтая назва была дадзена гораду грэцкім географам [[Кляўдыюс Пталемэй|Пталемэем]]<ref>David, M. D. (1973). «History of Bombay», 1661–1708. University of Mumbai. — С. 8</ref>. У пэрыяд з II стагодзьдзя да нашай эры й да IX стагодзьдзя нашай эры, астравы перайшлі пад кантроль пасьлядоўных карэнных дынастыяў: [[дынастыя Сатавагана|Сатаваганаў]], [[дынастыя Заходнія Кшатрапы|Заходнія Кшатрапаў]], [[дынастыя Абгірас|Абгірасу]], [[дынастыя Вакатакаса|Вакатакасаў]], [[дынастыя Калачуры|Калачурыяў]], [[дынастыя Канкан Мауры|Канкан Маур’яў]], [[дынастыя Чалук’я|Чалук’яў]] й [[дынастыя Раштракута|Раштракутаў]]<ref>Greater Bombay District Gazetteer. Maharashtra State Gazetteers. v. 27, no. 1. Gazetteer Department, pp. 127–150</ref>, перш чым рэгіён перайшоў пад уладу [[дынастыя Сылгара|дынастыі Сылгара]] з 810 да 1260 году{{Зноска|DwivediMehrotra|2001|Dwivedi & Mehrotra|79}}. Некаторыя з самых старых будынкаў у горадзе, былі пабудаваны ў гэты пэрыяд, як то [[пячоры Ягашвары]] (ад 520 да 525 году)<ref>[http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf «The Slum and the Sacred Cave»]. Lamont-Doherty Earth Observatory (Columbia University). p. 5.</ref> й [[Элефанта]] (ад VI—VII стагодзьдзяў)<ref>[https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp «World Heritage Sites — Elephanta Caves»]. Archaeological Survey of India.</ref>, [[храм Валкшвар]] (X стагодзьдзя)<ref>Dwivedi, Sharada (26.09.2007). [http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 «The Legends of Walkeshwar»]. Mumbai Newsline. Express Group.</ref>, і вадаём [[Банганга]] (XII стагодзьдзе)<ref>Agarwal, Lekha (2.06.2007). [http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 «What about Gateway of India, Banganga Tank?»]. Mumbai Newsline. Express Group.</ref>. Кароль [[Бімба]] заснаваў сваё царства ў рэгіёне ў канцы XIII стагодзьдзя й усталяваў сваю сталіцу ў [[Магікаваці]]{{Зноска|DwivediMehrotra|2001|Dwivedi & Mehrotra|51}}. Патарэ Прабгу, адно з самых раньніх вядомых пасяленцяў гораду, быў прыцягнутыя да Магікаваці ад Саўраштры каля 1298 годзе Бімбай<ref>Singh, K. S.; B. V. Bhanu, B. R. Bhatnagar, Anthropological Survey of India, D. K. Bose, V. S. Kulkarni, J. Sreenath (2004). «Maharashtra». XXX. Popular Prakashan. — С. 1703. — ISBN 978-81-7991-102-0.</ref>. [[Дэлійскі султанат]] анэксаваў астравы ў 1347—1348 гадох і кантраляваў іх да 1407 году. За гэты час астравы былі ў падпарадкаваньні мусульманскіх кіраўнікоў [[Гуджарат]]у, якія былі прызначаныя Дэлійскім султанатам<ref>David, M. D. (1973). «History of Bombay, 1661–1708». University of Mumbai, p. 14</ref>. У 1407 годзе [[Гуджарат (султанат)|султанат Гуджарат]] атрымаў незалежнасьць і астравы засталіся пад ягоным кіраваньнем. Патранаж з боку султаната прывяло да будаўніцтва шматлікіх мячэтаў, як то выбітная [[мячэт Хаджы Алі]] ў Ворлі, якая былла пабудавана ў гонар мусульманскага сьвятога [[Хаджы Алі]] ў 1431 годзе<ref>Khalidi, Omar (2006). «Muslims in the Deccan: a historical survey». Global Media Publications. — С. 24. — ISBN 978-81-88869-13-8.</ref>. З 1429 да 1431 гады астравы былі чыньнікам рознагалосьсяў паміж султанатам Гуджарат і [[Багамані (султанат)|султанатам Багамані]]<ref>Misra, Satish Chandra (1982). «The Rise of Muslim Power in Gujarat: A History of Gujarat from 1298 to 1442». Munshiram Manoharlal Publishers. — С. 193</ref>. У 1493 годзе [[Багадур-хан Гілані]] з султанату Багамані паспрабаваў захапіць астравы, але атрымаў паразу. === Эўрапейскае панаваньне === [[Файл:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|значак|зьлева|Ангельскі форт у Бамбэі ў 1665 годзе.]] [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў]], заснаваная ў 1526 годзе, была дамінуючай сілай на індыйскім субкантынэнце ў сярэдзіне XVI стагодзьдзя<ref>[http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html «Mughal Empire»]. Department of Social Sciences. University of California.</ref>. Аднак асьцярогі імпэратара Маголаў [[Хумаюн]]а ўзрасьлі, калі султан Гуджарату [[Багадур-шаг]] быў абавязаны падпісаць дамову з [[Партугальская імпэрыя|Партугальскай імпэрыяй]] 23 сьнежня 1534 году. Паводле дамовы, сем астравоў і горад былі перададзены ў карыстаньне партугальцам. Партугальцы прымалі актыўны ўдзел у стварэньні й пашырэньні іхных [[каталіцтва|рымска-каталіцкіх]] [[рэлігійны ордэн|рэлігійных ордэнаў]] у Бамбэі<ref>Greater Bombay District Gazetteer. Maharashtra State Gazetteers. v. 27, no. 1. Gazetteer Department. — С. 169.</ref>. Некаторыя з найстарэйшых каталіцкіх храмаў у горадзе, як то [[царква Сьвятога Міхаіла (Мумбаі)|царква Сьвятога Міхаіла]] ў [[Магім]]е (1534 год)<ref>David, M. D. (1995). «Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India». Himalaya Publishing House. — С. 19.</ref>, [[царква Сьвятога Яна Хрысьціцеля (Мумбаі)|царква Сьвятога Яна Хрысьціцеля]] ў [[Андгэры]] (1579 год)<ref>Shukla, Ashutosh (12.05.2008). [http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 «Relishing a Sunday feast, but only once in a year»]. Daily News and Analysis (DNA).</ref>, [[царква Сьвятога Андрэя (Мумбаі)|царква Сьвятога Андрэя]] на [[Бандра|Бандры]] (1580 год)<ref>D'Mello, Ashley (9.06.2008). [http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Mumbai/New_life_for_old_church_records/articleshow/3112498.cms «New life for old church records»]. The Times of India.</ref> і [[царква Глорыі]] (1632 год)<ref>[https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ «Glorious past»]. Express India. 28 October 2008.</ref> ёсьць рэлігійнымі будынкамі партугальскай эпохі. 11 траўня 1661 году згодна са шлюбнай дамовай паміж ангельскім каралём [[Карл II (кароль Ангельшчыны)|Карлам II]] і [[Кацярына дэ Браганса|Кацярынай дэ Брагансай]], дачкой партугальскага караля [[Жуан IV|Жуана IV]], астравы перайшлі ў валоданьне [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]], як частка пасагу<ref>[http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A2998461 «Catherine of Bragança (1638–1705)»]. BBC.</ref>. Аднак, некаторыі тэрыторыі ў гэтым рэгіёне ўсё яшчэ палежалі партугальцам. З 1665 па 1666 гады ангельцам атрымалася набыць некаторыя зь іх<ref>The Gazetteer of Bombay City and Island. Gazetteers of the Bombay Presidency. 2. Gazetteer Department. — С. 54.</ref>. Гэтыя астравы былі, у сваю чаргу, здадзеныя ў арэнду брытанскай [[Ост-Індзкая кампанія|Ост-Індзкай кампаніі]] ў 1668 годзе на суму ў 10 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]] у год згодна з каралеўскай хартыяй ад 27 сакавіка 1668 году{{Зноска|DwivediMehrotra|2001|Dwivedi & Mehrotra|20}}. Насельніцтва хутка павялічылася з 10 тысячаў у 1661 годзе, да 60 тысячаў у 1675 годзе. Пазьней астравы былі атакаваны [[сыдзі]]йскім адміралам імпэрыі Вялікіх Маголаў [[Якут Хан|Якутам Ханам]] у кастрычніку 1672 году<ref name="Yimene">Yimene, Ababu Minda (2004). «An African Indian Community in Hyderabad: Siddi Identity, Its Maintenance and Change». Cuvillier Verlag. — С. 94. — ISBN 3-86537-206-6.</ref>, [[Рыклёф ван Гоэн|Рыклёфам ван Гоэнам]], генэрал-губэрнатарам [[галяндзкая Індыя|галяндзкай Індыі]] 20 лютага 1673 году<ref>Ganley, Colin C. (2007). [https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf «Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay’s Economic Growth»]. International Society for New Institutional Economics (ISNIE). — С. 13.</ref>, і сыдзійскім адміралам [[Сыдзі Самбаль|Сыдзі Самбалем]] 10 кастрычніка 1673 году<ref name="Yimene"/>. == Геарафія == [[Файл:Mumbaicitydistricts.png|значак|справа|Схема разьмяшчэньня гораду.]] Мумбаі складаецца з двух асобных абласьцёў: гораду Мумбаі й [[Мумбайскі прыгарадны раён|Мумбайскага прыгараднага раёна]], якія ўтвараюць два асобных раёну штату [[Магараштра]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf «Mumbai Suburban»]. National Informatics Centre (Mahrashtra State Centre).</ref>. Гарадзкую частку таксама часта называюць Айлэнд-Сіці ці Паўднёвым Мумбаі. Агульная плошча Мумбаі складае 603,4 км²<ref>[https://web.archive.org/web/20090410000104/http://urbanindia.nic.in/moud/theministry/subordinateoff/tcpo/AREA_POP/CHAPTER-4.PDF «Area and Density – Metropolitan Cities»]. Ministry of Urban Development (Government of India). — С. 33.</ref>. З гэтай плошчы астраўная частка ахоплівае 67,79 км², у той час як прыгарадны раён месьціцца на 370 км², у сукупнасьці іхняя плошча складае 437,71 км². Яна знаходзіцца пад кіраваньнем муніцыпальных уладаў, астатняя плошча належыць міністэрству абароны, порту, камісіі па атамнай энэргіі й [[нацыянальны парк Барывалі|нацыянальнаму парку Барывалі]], якія знаходзяцца па-за юрысдыкцыяў мясцовых уладаў. [[Файл:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|значак|зьлева|Спадарожнікавы фатаздымак места 2016 году.]] Мумбаі разьмешчаны ў вусьце ракі [[Ульгас]] на заходнім узьбярэжжы Індыі, у прыбярэжнай вобласьці, вядомай як Конкан. Мумбаі абмежаваны [[Арабскае мора|Арабскім морам]] на захадзе. Многія частцы гораду ляжаць над узроўнем мора з вышынямі ад 10 да 15 мэтраў<ref>Krishnamoorthy, Bala (2008). «Environmental Management: Text And Cases». PHI Learning Pvt. Ltd. — С. 218. — ISBN 978-81-203-3329-1.</ref>, а горад мае сярэднюю вышыню 14 мэтраў над узроўнем мора<ref>[https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= «Mumbai, India»]. Weatherbase.</ref>. Паўночная частка Мумбаі ёсьць пагорыстай, а самая высокая кропка ў горадзе складае 450 мэтраў<ref>Srinivasu, T.; Pardeshi, Satish. [https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html «Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashta State»]. Government of Maharashtra.</ref>. Акрамя плаціны [[Бгатса]] ёсьць шэсьць асноўных азёраў, як то [[Вігар]], [[Ніжняя Вайтарна]], [[Верхняя Вайтарна]], [[Тулсі]], [[Танса]] й [[Паваі]], якія пастаўляюць ваду ў горад<ref>[https://web.archive.org/web/20090410234437/http://darpg.nic.in/arpg-website/Conference/Pune/water%20supply%20initiatives.ppt «Municipal Corporation of Greater Mumbai Water Sector Initiatives»] (PPT). Department of Administrative Reforms and Public Grievances (Government of India). — С. 6.</ref>. Азёры Тулсі й Вігар разьмешчаны ў межах Нацыянальнага парку Барывілі й у межах гораду. Вада з возера Паваі, якое таксама знаходзіцца ў межах гораду, выкарыстоўваецца толькі для сельскагаспадарчых і прамысловых мэтаў<ref>[https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt «Salient Features of Powai Lake»] (PPT). Department of Environment (Government of Maharashtra). — С. 1—3.</ref>. Берагавая лінія гораду парэзаная шматлікімі залівамі й бухтамі<ref>Sen, Somit (13 December 2008). [http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Security_web_for_city_coastline/articleshow/3830390.cms «Security web for city coastline»]. The Times of India.</ref>. Глебавае покрыва ў гарадзкім рэгіёне, у асноўным, [[пясок|пясковае]] з-за ягонай блізкасьці да мора. У прыгарадах, глебавае покрыва ў асноўным [[алювіяльныя глебы|алювіяльнае]] й [[суглінкавыя глебы|суглінкавае]]. Мумбаі разьмешчаны ў [[сэйсмалёгія|сэйсьмічна]] актыўнай зоне з-за наяўнасьці разлому пліты ў раёне<ref>Kanth, S. T. G. Raghu; Iyenagar, R. N. (10.12.2006). [http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City «Seismic Hazard estimation for Mumbai City»]. Current Science (Current Science Association). 91 (11): 1486.</ref>. === Клімат === Мумбаі мае [[трапічны клімат]], у прыватнасьці, трапічны вільготны й сухой клімат паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|кліматычнай клясыфікацыі Кёпэна]], зь сям’ю месяцамі [[сухасьць|сухасьці]] і пікам колькасьцю дажджоў у ліпені<ref>Proceedings of the Indian National Science Academy. 65. Indian National Science Academy. 1999. — С. 210</ref>. Халодны сэзон прахозіць са [[сьнежань|сьнежня]] па [[люты]], летні сэзон цягнецца з [[сакавік]]а па [[чэрвень]]. Пэрыяд з чэрвеня да канца [[верасень|верасьня]] ёсьць паўднёва-заходні [[мусон]]ны сэзон, а ў [[кастрычнік]]у й [[лістапад]]зе назіраецца пост-сэзон мусонаў. У пэрыяд з чэрвеня па верасень паўднёва-захаднія мусонныя дажджы льюць на горад. Максымальная гадавая колькасьць ападкаў за ўсю гісторыю склала 3452 мм для 1954 году. Самая высокая колькасьць ападкаў, якая была зафіксавана ў адзін дзень склала 944 мм ад 26 ліпеня 2005 году<ref>Kishwar, Madhu Purnima (3.07.2006). [http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1039257 «Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day»]. Daily News and Analysis (DNA). Mumbai.</ref>. Сярэднегадавая тэмпэратура складае {{ГЦэ|27,2}}, а сярэдняя гадавая колькасьць ападкаў 2167 мм<ref>Rohli, Robert V.; Vega, Anthony J. (2007). «Climatology» (illustrated ed.). Jones & Bartlett Publishers. — С. 267. — ISBN 978-0-7637-3828-0.</ref>. Для Айлэнд-Сіці сярэдняя максымальная тэмпэратура складае {{ГЦэ|31,2|сп}}, у той час як сярэдняя мінімальная тэмпэратура складае {{ГЦэ|23,7|сп}}. {{Кліматычная інфармацыя | Назва_ў_родным_склоне = Мумбаі | Крыніца = [http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/india/mumbai_e.htm Ганконская абсэрваторыя] <!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --> | Студзень_абс_макс = | Студзень_макс = 29.6 | Студзень_мін = 19.3 | Студзень_абс_мін = | Люты_абс_макс = | Люты_макс = 29.6 | Люты_мін = 20.0 | Люты_абс_мін = | Сакавік_абс_макс = | Сакавік_макс = 31.1 | Сакавік_мін = 22.6 | Сакавік_абс_мін = | Красавік_абс_макс = | Красавік_макс = 32.3 | Красавік_мін = 25.0 | Красавік_абс_мін = | Травень_абс_макс = | Травень_макс = 33.4 | Травень_мін = 27.0 | Травень_абс_мін = | Чэрвень_абс_макс = | Чэрвень_макс = 32.0 | Чэрвень_мін = 26.3 | Чэрвень_абс_мін = | Ліпень_абс_макс = | Ліпень_макс = 30.1 | Ліпень_мін = 25.3 | Ліпень_абс_мін = | Жнівень_абс_макс = | Жнівень_макс = 29.6 | Жнівень_мін = 24.9 | Жнівень_абс_мін = | Верасень_абс_макс = | Верасень_макс = 30.5 | Верасень_мін = 24.9 | Верасень_абс_мін = | Кастрычнік_абс_макс = | Кастрычнік_макс = 32.5 | Кастрычнік_мін = 24.8 | Кастрычнік_абс_мін = | Лістапад_абс_макс = | Лістапад_макс = 32.9 | Лістапад_мін = 23.0 | Лістапад_абс_мін = | Сьнежань_абс_макс = | Сьнежань_макс = 31.6 | Сьнежань_мін = 20.9 | Сьнежань_абс_мін = | Год_абс_макс = | Год_макс = 31.3 | Год_мін = 23.7 | Год_абс_мін = <!-- сярэдняя тэмпэратура --> | Студзень_сяр = 24.5 | Люты_сяр = 24.8 | Сакавік_сяр = 26.9 | Красавік_сяр = 28.7 | Травень_сяр = 30.2 | Чэрвень_сяр = 29.2 | Ліпень_сяр = 27.7 | Жнівень_сяр = 27.3 | Верасень_сяр = 27.7 | Кастрычнік_сяр = 28.7 | Лістапад_сяр = 28.0 | Сьнежань_сяр = 26.3 | Год_сяр = 27.5 <!-- тэмпэратура вады --> | Студзень_вады = | Люты_вады = | Сакавік_вады = | Красавік_вады = | Травень_вады = | Чэрвень_вады = | Ліпень_вады = | Жнівень_вады = | Верасень_вады = | Кастрычнік_вады = | Лістапад_вады = | Сьнежань_вады = | Год_вада = <!-- колькасьць ападкаў --> | Студзень_ападкі = 0 | Люты_ападкі = 0 | Сакавік_ападкі = 0 | Красавік_ападкі = 2 | Травень_ападкі = 12 | Чэрвень_ападкі = 592 | Ліпень_ападкі = 682 | Жнівень_ападкі = 487 | Верасень_ападкі = 307 | Кастрычнік_ападкі = 61 | Лістапад_ападкі = 23 | Сьнежань_ападкі = 2 | Год_ападкі = 2168 <!-- вільготнасьць --> | Студзень_вільготнасьць = | Люты_вільготнасьць = | Сакавік_вільготнасьць = | Красавік_вільготнасьць = | Травень_вільготнасьць = | Чэрвень_вільготнасьць = | Ліпень_вільготнасьць = | Жнівень_вільготнасьць = | Верасень_вільготнасьць = | Кастрычнік_вільготнасьць = | Лістапад_вільготнасьць = | Сьнежань_вільготнасьць = | Год_вільготнасьць = }} == Дэмаграфія == [[Файл:Kokni Lady, Muslim, The Women of Bombay (Bombay) India, 1905.jpg|значак|зьлева|Выява жыхаркі Бамбэю, зробленая ў 1905 годзе.]] Паводле перапісу насельніцтва 2011 году, у Мумбаі пражывала {{Лік|12442373}} чалавекі, а сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва складала блізу {{Лік|20482}} чалавек на км². На аднаго жыхара ў сярэднім прыпадала толькі 4,5 м² жылой плошчы<ref name="Census" >{{спасылка|спасылка=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|загаловак=Mumbai, census|выдавецтва=Census 2011|дата доступу=01.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|дата копіі=24.09.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city|загаловак=The minimum city|выдавец=The Economist|дата публікацыі=09.06.2012|копія=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584|дата копіі=17.07.2012}}</ref>. У Мумбайскай аглямэрацыі ў 2011 годзе налічвалася {{Лік|18394912}} жыхароў. Суадносіны паміж жанчынамі й мужчынамі складалі 853 жанчыны на 1000 мужчынаў, што ніжэй за сярэдні паказьнік у краіне ў 914 жанчынаў на 1000 мужчынаў. Сярод дзяцей гэты паказьнік быў вышэйшы й складаў 913 дзяўчынак на 1000 хлопчыкаў<ref name="Census"/>. Нізкія суадносіны паміж жанчынамі й мужчынамі часткова тлумачацца вялікай колькасьцю мужчынаў-мігрантаў, якія прыяжджаюць у горад па заробкі<ref>{{навіна|спасылка=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM|загаловак=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city|выдавец=The Times of India|дата публікацыі=08.09.2004|копія=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM|дата копіі=04.08.2014}}</ref>. Узровень пісьменнасьці ў горадзе складаў 89,73 %, што перавышала сярэдні нацыянальны паказьнік у 86,7 %<ref name="Census"/>. У 2008 годзе ў Мумбаі налічвалася 4,2 мільёнаў хатніх гаспадарак, і прагназавалася, што да 2020 году іхняя колькасьць вырасьце да 6,6 мільёнаў. Пры гэтым чакалася, што каля 10 % хатніх гаспадарак будуць мець гадавы прыбытак больш за 2 мільёны рупіяў, а яшчэ каля 15 % будуць атрымліваць ад 1 да 2 мільёнаў рупіяў на год<ref>{{спасылка|спасылка=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0|загаловак=Mumbai’s New-Age Builders want a Room at the Top|выдавецтва=Forbes|дата публікацыі=10.02.2010|дата доступу=07.07.2012|копія=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0|дата копіі=17.01.2013}}</ref>. Паводле перапісу 2011 году, у трушчобах Мумбаі жыло {{Лік|5633709}} чалавек у {{Лік|1135514}} хатніх гаспадарках<ref name="Census"/><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html|загаловак=41.8% of Mumbai lives in slums|выдавецтва=Live Mint|дата публікацыі=08.04.2020|дата доступу=15.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html|дата копіі=02.11.2021}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms|загаловак=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai|дата публікацыі=18.05.2020|копія=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms|дата копіі=08.11.2021}}</ref>. [[Файл:Dharavi India.jpg|значак|[[Дгараві]] ўважаецца за адзіныя з найбуйнейных трушчобаў у сьвеце.]] Раён [[Дгараві]], які месьціцца ў цэнтральнай частцы Мумбаі, ёсьць найбуйнейшай трушчобай места. На плошчы ўсяго 2,39 км² там жыло блізу аднаго мільёна чалавек, што робіць Дгараві адным з найбольш шчыльна заселеных месцаў на Зямлі{{Зноска|Davis|2006|Davis|31}}<ref>{{спасылка|спасылка=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/|загаловак=Dharavi, Mumbai|выдавецтва=Newschool|дата публікацыі=24.05.2012|дата доступу=12.03.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/|дата копіі=11.01.2013}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf|загаловак=District Census Handbook -Mumbai Suburban|выдавецтва=Directorate of Census Operation Maharashtra|дата доступу=20.05.2020|копія=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf|дата копіі=06.05.2021}}</ref>. У час паміж 1991 і 2001 гадамі колькасьць мігрантаў, якія пераехалі ў Мумбаі з па-за межаў штату Магараштра, склала 1,12 мільёна чалавек, што адпавядала 54,8 % ад агульнага прыросту насельніцтва гораду за гэтае дзесяцігодзьдзе<ref>{{спасылка|спасылка=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf|загаловак=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06|выдавецтва=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, Government of Maharashtra|дата доступу=13.02.2008|копія=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf|дата копіі=16.02.2008}}</ref>. === Этнічныя групы й рэлігія === [[Файл:Beni-israel-india-2.jpg|значак|зьлева|Прадстаўнікі супольнасьці [[Бэнэ Ізраэль]].]] Паводле перапісу насельніцтва 2011 году, найбуйнейшай рэлігіяй у Мумбаі ёсьць [[індуізм]], які вызнаюць амаль дзьве траціны насельніцтва. За ім паводле колькасьці вернікаў ідуць [[іслам]], [[будызм]], [[джайнізм]], [[хрысьціянства]] й [[сыкхізм]]<ref name="Census"/>. Да найстарэйшых мусульманскіх супольнасьцяў Мумбаі належаць [[Давудзі Богра]], [[ходжа|ісмаіліцкія ходжы]] й мусульмане рэгіёну Канкан{{Зноска|Bates|2003|Bates|266}}. Сярод хрысьціянаў найбольш вядомая група ўсходне-індыйскіх каталікоў, якіх у XVI стагодзьдзі навярнулі ў хрысьціянства [[партугальцы]]{{Зноска|Baptista|1967|Baptista|5}}. Габрэі пасяліліся ў Мумбаі ў XVIII стагодзьдзі. Супольнасьць [[Бэнэ Ізраэль]], якая перасялілася ў горад зь вёсак рэгіёну Канкан на поўдзень ад Мумбаі, лічыцца нашчадкамі габрэяў Ізраілю, якія нібыта пацярпелі крушэньне карабля ля ўзьбярэжжа Канкану каля 175 году да н. э., у часы кіраваньня грэцкага ўладара [[Антыёх IV Эпіфан|Антыёха IV Эпіфана]]<ref>{{спасылка|аўтар=Weil, Shalva|спасылка=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood|загаловак=Background: A rich history now stained with blood|выдавецтва=The Jerusalem Post|дата публікацыі=30.11.2008|дата доступу=01.09.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood|дата копіі=21.09.2013}}</ref>. Мумбаі таксама ёсьць домам для найбуйнейшай у сьвеце супольнасьці [[парсы|парсаў]]-[[зараастрызм|зараастрыйцаў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/|загаловак=More than Half of the World’s Zoroastrians Call Mumbai, India Home|выдавецтва=Smart Cities Dive|дата доступу=11.08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/|дата копіі=11.08.2022}}</ref>. Іхняя колькасьць сягае блізу 60 тысячаў чалавек, хоць яна й хутка скарачаецца<ref>{{навіна|аўтар=Karkaria, Bachi|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331|загаловак=Why is India’s wealthy Parsi community vanishing?|выдавец=BBC News|дата публікацыі=09.01.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331|дата копіі=20.11.2016}}</ref>. Парсы перасяліліся ў Індыю зь Вялікага Ірану па мусульманскай заваёве [[Пэрсія|Пэрсіі]] ў VII стагодзьдзі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/|загаловак=The world's successful diasporas|выдавецтва=Management Today|дата доступу=01.06.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/|дата копіі=15.01.2013}}</ref>. У этнічным пляне насельніцтва Мумбаі найперш фармуюць [[маратгі (народ)|маратгі]] (32 %), [[гуджаратцы]] (20 %), а астатняя частка насельніцтва паходзіць зь іншых рэгіёнаў Індыі{{Зноска|Mehta|2004|Mehta|99}}. === Мовы === [[Маратгі (мова)|Маратгі]] ўважаецца за найбольш распаўсюджаную мову места. Другой паводле колькасьці носьбітаў ёсьць [[гіндзі]], а за ёй ідуць [[урду]] й [[гуджараці]]{{Зноска|Pai|2005|Pai|1804}}<ref name="51st Report CLMI" >{{спасылка|спасылка=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf|загаловак=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India|выдавецтва=Ministry of Minority Affairs|дата публікацыі=15.07.2015|дата доступу=15.02.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf|дата копіі=16.02.2018}}</ref>. Афіцыйнымі мовамі дзяржаўнага кіраваньня ў Мумбаі ёсьць маратгі й [[ангельская мова]]<ref name="51st Report CLMI"/>. Ангельская выступае асноўнай мовай гэтак званых «белых каўнерыкаў», то бок службоўцаў, офісных работнікаў і іншых прадстаўнікоў інтэлектуальнай працы. На вуліцах гораду шырока выкарыстоўваецца размоўная форма гіндзі, вядомая як бамбэйскі гіндзі{{Зноска|O’Brien|2003|O’Brien|141}}. Значную частку носьбітаў гіндзі складаюць працоўныя мігранты з штатаў [[Утар-Прадэш]] і [[Бігар]], якія сэзонна прыяжджаюць у Мумбаі дзеля працы ў якасьці найманых працаўнікоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/|загаловак=Mumbai’s growing Hindi heartland|выдавецтва=Indian Express|дата публікацыі=11.02.2019|дата доступу=16.03.2020|копія=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/|дата копіі=26.12.2019}}</ref>. == Эканоміка == [[Файл:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|значак|Гмахі на Алтамаўнт-роўд.]] Мумбаі вядомы як фінансавая й камэрцыйная сталіца Індыі<ref name="Mumbai global" >{{спасылка|аўтар=Thomas, T.|спасылка=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm|загаловак=Mumbai a global financial centre? Of course!|выдавецтва=Rediff|дата публікацыі=27.04.2007|дата доступу=31.05.2009|копія=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm|дата копіі=18.11.2008}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Lakshmi, Rama|спасылка=https://www.washingtonpost.com/world/new-millionaires-emerge-as-role-models-for-indias-lower-castes/2011/04/03/AFesUMfD_story.html|загаловак=New millionaires hope to serve as role models for India’s lower castes|выдавец=The Washington Post|дата публікацыі=14.04.2011|копія=https://web.archive.org/web/20150623215214/http://www.washingtonpost.com/world/new-millionaires-emerge-as-role-models-for-indias-lower-castes/2011/04/03/AFesUMfD_story.html|дата копіі=23.06.2015}}</ref>. Горад фармуе блізу 5 % ВУП краіны<ref>{{навіна|спасылка=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636|загаловак=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest|выдавец=The Financial Express|дата публікацыі=29.01.2008|копія=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636|дата копіі=06.09.2009}}</ref>. У 2023—2024 фінансавым годзе на яго прыпадала 19,8 % ВУП штату [[Магараштра]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf|загаловак=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24|выдавецтва=Government of Maharashtra|дата доступу=01.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf|дата копіі=18.10.2025}}</ref>. На пачатку 2010-х гадоў Мумбаі забясьпечваў каля траціны ўсіх падатковых паступленьняў краіны й амаль чацьвертую частку ейнай прамысловай вытворчасьці<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|загаловак=Development of Mumbai International Airport (NMIA)|выдавецтва=CIDCO|дата доступу=08.07.2015|копія=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|дата копіі=08.08.2014}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Mahajan, Poonam|спасылка=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310|загаловак=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story|выдавец=Daily News and Analysis|дата публікацыі=26.07.2014|копія=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310|дата копіі=21.06.2015}}</ref>. Паводле ацэнак за 2017—2018 гады, эканоміка Мумбайскай аглямэрацыі складала ад 368 да 400 мільярдаў даляраў ЗША паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, што ставіла рэгіён у лік двух найбольш прадукцыйных аглямэрацыяў Індыі<ref>{{навіна|аўтар=Lewis, Clara|спасылка=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|загаловак=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|выдавец=The Times of India|дата публікацыі=28.11.2016|копія=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|дата копіі=19.04.2024}}</ref><ref name="GQ" >{{спасылка|спасылка=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world|загаловак=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind|выдавецтва=GQ India|дата публікацыі=14.10.2019|дата доступу=16.09.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world|дата копіі=04.11.2021}}</ref>. У 2006 годзе ў Мумбаі налічвалася 10 % усіх працаўнікоў фабрычна-завадзкай прамысловасьці Індыі, 25 % прамысловай вытворчасьці краіны, 33 % паступленьняў ад падатакаў на прыбытак, 60 % паступленьняў ад мытаў, 20 % паступленьняў ад цэнтральнага акцызнага падатку, 40 % замежнага гандлю краіны. Акрамя таго, у выглядзе карпаратыўнага падатку горад забясьпечыў 40 мільярдаў рупіяў{{Зноска|SwaminathanGoyal|2006|Swaminathan & Goyal|51}}. [[Файл:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|значак|зьлева|Будынак [[Бамбэйская фондавая біржа|Бамбэйскай фондавай біржы]].]] Да 1970-х гадоў дабрабыт Мумбаі ў значнай ступені грунтаваўся на працы тэкстыльных фабрыкаў і дзейнасьці марскога порту{{Зноска|SwaminathanGoyal|2006|Swaminathan & Goyal|52}}. З таго часу эканоміка гораду стала значна больш разнастайнай і пачала ахопліваць такія галіны, як то [[фінансы]], [[інжынэрная справа]], апрацоўка дыямэнтаў, ахова здароўя й [[інфармацыйныя тэхналёгіі]]{{Зноска|SwaminathanGoyal|2006|Swaminathan & Goyal|52}}. Пасьля эканамічнай лібэралізацыі Індыі ў 1991 годзе Мумбаі перажыў эканамічны ўздым. У сярэдзіне 1990-х гадоў асабліва хутка разьвіваўся фінансавы сэктар, а ў 2000-х гадах імклівы рост мелі сфэры інфармацыйных тэхналёгіяў, экспарт, паслугі й аўтсорсінгу{{Зноска|Kelsey|2008|Kelsey|208}}. У XXI стагодзьдзі асноўнымі галінамі эканомікі гораду сталі фінансы, вытворчасьць і гандаль каштоўнымі камянямі й ювэлірнымі вырабамі, апрацоўка скуры, інфармацыйныя тэхналёгіі й пявязаныя паслугі, тэкстыльная прамысловасьць, нафтахімічная прамысловасьць, вытворчасьць электронікі, аўтамабільная прамысловасьць і забаўляльная індустрыя<ref name="ecoprofile" >{{спасылка|спасылка=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf|загаловак=City Development Plan (Economic Profile)|выдавецтва=Brihanmumbai Municipal Corporation|дата доступу=25.08.2013|копія=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf|дата копіі=25.11.2013}}</ref>. У горадзе таксама добра разьвітыя партовая гаспадарка й суднаходзтва<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.ipa.nic.in/oper.htm|загаловак=Indian Ports Association, Operational Details|выдавецтва=Indian Ports Association|дата доступу=16.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm|дата копіі=10.04.2009}}</ref>. Раён [[Дгараві]], які месьціцца ў цэнтральнай частцы Мумбаі, валодае буйной галіной па перапрацоўцы адкідаў і налічвае блізу 15 тысячаў дробных вытворчых майстэрняў і фабрыкаў<ref>{{спасылка|аўтар=McDougall, Dan|спасылка=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling|загаловак=Waste not, want not in the £700m slum|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=04.03.2007|дата доступу=29.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling|дата копіі=31.08.2013}}</ref>. У Мумбаі налічваюцца штаб-кватэры многіх найбуйнейшых індыйскіх канглямэратаў, а таксама пяці кампаніяў зь сьпісу [[Fortune Global 500]]<ref name="Mumbai global" />. У горадзе працуюць [[Рэзэрвовы банк Індыі]], [[Бамбэйская фондавая біржа]], [[Нацыянальная фондавая біржа Індыі]], а таксама органы рэгуляваньня фінансавага рынку, як то Рада па каштоўных паперах і біржах. Фінансавымі цэнтрамі места ёсьць бізнэсовыя комплексы Нарыман-Пойнт і Бандра-Курла<ref name="ecoprofile"/>. Заснаваная ў 1875 годзе Бамбэйская фондавая біржа ўважаецца за найстарэйшую біржу ў [[Азія|Азіі]]<ref>{{спасылка|спасылка=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|загаловак=Bombay Stock Exchange|выдавецтва=Firstpost|дата публікацыі=09.07.2025|дата доступу=01.08.2025}}</ref>. У 2019 годзе Мумбаі трапляў у дзясятку гарадоў сьвету з найбольшай колькасьцю мільярдэраў<ref>{{спасылка|аўтар=Coudriet, Carter|спасылка=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/|загаловак=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires|выдавецтва=Forbes|дата доступу=14.05.2020|копія=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/|дата копіі=12.11.2021}}</ref>. З сукупным багацьцем блізкім да 960 мільярдаў даляраў ЗША<ref name="GQ"/><ref>{{спасылка|спасылка=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/|загаловак=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report|выдавецтва=The Indian Express|дата публікацыі=26.02.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/|дата копіі=27.02.2017}}</ref> горад уважаецца за найбагацейшы ў Індыі й адным з найбагацейшых гарадоў сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Dey, Sudipto|спасылка=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html|загаловак=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires|выдавец=Business Standard|дата публікацыі=10.10.2019|копія=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html|дата копіі=24.09.2021}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|загаловак=Worldwide Centres of Commerce Index 2008|выдавецтва=MasterCard|дата доступу=28.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|дата копіі=04.05.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/|загаловак=World’s Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home|выдавецтва=Forbes|дата доступу=19.06.2020|копія=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/|дата копіі=07.04.2020}}</ref>. З 2008 году дасьледчая сетка Globalization and World Cities Research Network (GaWC) стасуе Мумбаі да катэгорыі «альфа-гарадоў» і ставіць яго на трэці радок у сваёй адпаведнай клясыфікацыі глябальных гарадоў сьвету<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|загаловак=The World According to GaWC 2008|выдавецтва=Loughborough University|дата доступу=07.05.2009|копія=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|дата копіі=23.02.2011}}</ref>. Мумбаі ёсьць трэцім паводле дарагоўлі офісных памяшканьняў горадам сьвету, а таксама ўваходзіць у лік індыйскіх гарадоў, дзе бізнэс можа быць створаны й разгорнуты найбольш шпарка<ref name="World Bank and International Financial Corporation" >{{спасылка|спасылка=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india|загаловак=Doing Business in India 2009|выдавецтва=World Bank|дата доступу=08.06.2010|копія=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India|дата копіі=18.10.2010}}</ref>. [[Файл:Dharavi DSC3254 (5842973175).jpg|значак|Трушчобы [[Дгараві]].]] Мумбаі ўважаецца за адзін з найбольш нераўнапраўных гарадоў сьвету з пункту гледжаньня разьмеркаваньня багацьця й сацыяльнай улучанасьці<ref>{{спасылка|аўтар=Chandar, Sanaya|спасылка=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world|загаловак=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world|выдавецтва=Scroll.in|дата публікацыі=24.11.2019|дата доступу=11.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world|дата копіі=11.07.2024}}</ref>. Паводле зьвестак [[Сусьветны банк|Сусьветнага банку]], у 2010 годзе мэдыянны месячны прыбытак у горадзе складаў 20 тысячаў рупіяў, тады як сярэдні прыбытак быў удвая вышэйшы й сягаў 40 тысячаў рупіяў. У горадзе жыве вялікая колькасьць самазанятых некваліфікаваных і паўкваліфікаваных работнікаў, а таксама прадстаўнікоў іншых прафэсіяў гэтак званых «блакітных каўнерыкаў». Многія зь іх прыяжджаюць у Мумбаі зь іншых рэгіёнаў краіны<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|загаловак=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|выдавецтва=Times Now|дата публікацыі=10.11.2025|дата доступу=01.01.2026|копія=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|дата копіі=12.12.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|загаловак=Mumbai Sees Fewer Migrants As City’s Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|выдавецтва=Outlook|дата публікацыі=18.01.2024|дата доступу=01.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|дата копіі=18.07.2025}}</ref>. Прыкладна 41,8 % насельніцтва гораду жыве ў трушчобах, хоць гэтыя раёны займаюць толькі каля 7 % агульнай тэрыторыі места<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html|загаловак=Mapping Mumbai’s slum challenge in coronavirus battle|выдавецтва=Mint|дата публікацыі=09.04.2020|дата доступу=14.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html|дата копіі=02.11.2021}}</ref><ref name="Slum" >{{спасылка|аўтар=Ashar, Sandeep|спасылка=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/|загаловак=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own|выдавецтва=The Indian Express|дата публікацыі=10.05.2016|копія=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/|дата копіі=10.05.2016}}</ref>. У сярэднім на аднаго жыхара Мумбаі прыпадае каля 8,3 м² жылой плошчы. У трушчобах гэты паказьнік складае ўсяго 2,73 м² на чалавека<ref name="Slum"/>. Раён Дгараві, дзе пражывае амаль адзін мільён чалавек, уважаецца за адзін з найбуйнейшых раёнаў з трушчобамі ў сьвету<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|загаловак=The World’s Largest Slums|выдавецтва=Habitat for humanity|дата публікацыі=07.12.2017|дата доступу=01.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|дата копіі=08.06.2025}}</ref>. У 2019 годзе сярэдні кошт арэнды аднапакаёвай кватэры ў межах уласна Мумбаі складаў каля 30 тысячаў рупіяў штомесяц<ref>{{спасылка|аўтар=Lewis, Noah|спасылка=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|загаловак=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai|выдавецтва=The Globe|дата публікацыі=17.08.2019|дата доступу=11.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|дата копіі=13.09.2019}}</ref>. Праз надзвычай высокі кошт і дэфіцыт зямлі жыхары Мумбаі часта вымушаныя жыць у вузкім жыльлі ды далёка ад сваіх месцаў працы. Гэта прыводзіць да працяглых штодзённых паездак у перапоўненым грамадзкім транспарце або дарогамі, што на стала церпяць ад затораў. Жыхары прадмесьцяў губляюць значную частку свайго часу на дарогу, дабіраючыся на поўдзень гораду ў цэнтральны бізнэсовы раён Мумбаі. == Гарады-сябры == * [[Лёндан]], [[Вялікабрытанія]] * [[Лос-Анджэлес]], [[ЗША]] * [[Бэрлін]], [[Нямеччына]] * [[Штутгарт]], [[Нямеччына]] * [[Санкт-Пецярбург]], [[Расея]] * [[Якагама]], [[Японія]] == Беларуская прысутнасьць == 8 верасьня 2018 году адчынілі Ганаровае [[консульства]] Беларусі ў Мумбаі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Палітычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Індыя|спасылка=https://india.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/political/|выдавец=[[Амбасада Беларусі ў Індыі]]|дата публікацыі=2022|дата доступу=4 верасьня 2022}}</ref>. 4 жніўня 2022 году адчынілі ''Генэральнае'' консульства Беларусі ў Мумбаі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Генэральнае консульства Беларусі адкрылася ў індыйскім горадзе Мумбаі|спасылка=https://blr.belta.by/politics/view/generalnae-konsulstva-belarusi-adkrylasja-u-indyjskim-goradze-mumbai-118274-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=5 жніўня 2022|дата доступу=4 верасьня 2022}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Elsie Wilhelmina|прозьвішча=Baptista|загаловак=The East Indians: Catholic Community of Bombay, Salsette and Bassein|выдавецтва=Bombay East Indian Association|год=1967|ref=Baptista}} * {{кніга|імя=Crispin|прозьвішча=Bates|загаловак=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora|выдавецтва=Orient Blackswan|год=2003|isbn=978-81-250-2482-8|ref=Bates}} * {{кніга|імя=Mike|прозьвішча=Davis|загаловак=Planet of Slums ["Le pire des mondes possibles: de l’explosion urbaine au bidonville global"]|месца=Paris|выдавецтва=La Découverte|год=2006|isbn=978-2-7071-4915-2|ref=Davis}} * {{кніга|аўтар=Dwivedi, Sharada; Mehrotra, Rahul|загаловак=Bombay: The Cities Within|выдавецтва=Eminence Designs|год=2001|isbn=978-81-85028-80-4|ref=DwivediMehrotra}} * {{кніга|імя=Jane|прозьвішча=Kelsey|загаловак=Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements|выдавецтва=Taylor & Francis|год=2008|isbn=978-0-415-44821-5|ref=Kelsey}} * {{кніга|імя=Suketu|прозьвішча=Mehta|спасылка=https://archive.org/details/maximumcitybomba00meht|загаловак=Maximum City: Bombay Lost and Found|выдавецтва=Alfred A Knopf|год=2004|isbn=978-0-375-40372-9|ref=Mehta}} * {{кніга|імя=Derek|прозьвішча=O’Brien|загаловак=The Mumbai Factfile|выдавецтва=Penguin Books|год=2003|isbn=978-0-14-302947-2|ref=O’Brien}} * {{кніга|імя=Pushpa|прозьвішча=Pai|загаловак=Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism|выдавецтва=Cascadilla Press|год=2005|старонкі=1794–1806|ref=Pai}} * {{кніга|аўтар=Swaminathan, R.; Goyal, Jaya|загаловак=Mumbai vision 2015: agenda for urban renewal|выдавецтва=Macmillan India in association with Observer Research Foundation|год=2006|ref=SwaminathanGoyal}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/ Афіцыйны сайт гораду] * [http://www.indostan.ru/indiya/44_2565_0.html Фатаздымкі Мумбаі] [[Катэгорыя:Мумбаі| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] imr5i3nupf4qk64j9vv1c1nuccm8xa9 2698022 2698021 2026-10-29T18:30:39Z Dymitr 10914 выпраўленьне спасылак 2698022 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт |Назва = Мумбаі |Статус = горад |Назва ў родным склоне = Мумбаі |Назва на мове краіны = मुंबई |Код мовы назвы краіны = hi |Краіна = Індыя |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Былая назва = Бамбэй |Від адміністрацыйнай адзінкі 1 = Штат |Назва адміністрацыйнай адзінкі 1 = [[Магараштра]] |Часавы пас = +5:30 |Летні час = |Сьпіс тэлефонных кодаў = |Тэлефонны код = +022 |Паштовы індэкс = 400 ххх |Аўтамабільны нумарны знак = MH 01—03 |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 19 |Шырата хвілінаў = 2 |Шырата сэкундаў = 5 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 72 |Даўгата хвілінаў = 50 |Даўгата сэкундаў = 52 }} '''Мумба́і''' (на [[гіндзі]] і [[маратгі (мова)|маратгі]]: मुंबई, {{мова-en|Mumbai}}; раней — ''Бамбэ́й'') — [[сталіца]] [[Індыя|індыйскага]] штату [[Магараштра]]. Горад знаходзіцца на востраве [[Салсэт]] і ўзьбярэжжы [[Арабскае мора|Арабскага мора]], якія злучаныя шматлікімі мастамі. Паводле апошніх зьвестак насельніцтва гораду налічвае каля 17 млн чалавек, і паводле колькасьці насельніцтва гэта шосты ў сьвеце горад. Разам з гарадамі-сатэлітамі Мумбаі ўтварае [[гарадзкая канглямэрацыя|гарадзкую канглямэрацыю]]. Порт гораду зьяўляецца самым вялікім портам заходняй Індыі. Плошча гораду складае 437,77 км². Мумбаі выцягнуўся ўздоўж мора на 140 км. Мумбаі адначасова ёсьць буйным [[фінансы|фінансавым]] цэнтрам. Тут знаходзяцца штаб-кватэры шматлікіх [[банк]]аў, [[Бамбэйская фондавая біржа]], а таксама офісы шматлікіх індыйскіх карпарацыяў і фірмаў. Дзякуючы таму, што ўзровень жыцьця тут значна вышэйшы чым у іншых частках Індыі, горад стаў цэнтрам міграцыі ня толькі [[Індыя|Індыі]], а і ўсёй [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]]. Такі стан рэчаў спрыяе зьмяшэньню самых розных культураў, рэлігіяў і моваў. Акрамя таго, Мумбаі часта называюць ''Балівудам'', з-за таго, што ён зьяўляецца цэнтрам індыйскай [[кінэматаграфія|кінэматаграфіі]]. Тутэйшыя кінастудыі вырабляюць самую вялікую колькасьць фільмаў у сьвеце. Індыйская назва гораду паходзіць ад імя індыйскай багіні ''Mumba''. У ХVI стагодзьдзі партугальцы назвалі гэтае месца ''Bom Bahia'', што азначае ''Добрая затока''. Пасьля заваяваньня Індыі, брытанцы назвалі горад ''Bombay''. Афіцыйная зьмена назвы адбылася ў 1995 годзе, але старая назва «Бамбэй» усё яшчэ ўжываецца па ўсім сьвеце. == Гісторыя == === Раньнія часы === Мумбаі быў пабудаваны на архіпэлягу зь сямі астравоў, як то [[Бамбэй (востраў)|Бамбэй]], [[Парэль]], [[Мазагаон]], [[Магім]], [[Калаба]], [[Ворлі (Індыя)|Ворлі]] й [[Малая Калаба|астравы Старой Жанчыны]]<ref>Farooqui, Amar (2006). «Opium city: the making of early Victorian Bombay». Three Essays Press. — С. 1. — ISBN 978-81-88789-32-0.</ref>. На сёньня не зусім вядома, калі гэтыя астравы ўпершыню былі заселеныя. [[Плейстацэн]]авыя адклады сустэліся ўздоўж прыбярэжных раёнаў вакол [[Кандывалі]] на поўначы Мумбаі археолягам Тодам у 1939 годзе, і яны паказалі, што астравы былі заселеныя яшчэ з часоў [[каменны век|каменнага веку]]<ref>Ghosh, Amalananda (1990). «An Encyclopaedia of Indian Archaeology». Brill. — С. 25. — ISBN 81-215-0088-5.</ref>. Магчыма, у пачатку нашай эры, але, магчыма, і раней, калі сюды прыйшлі рыбакі народнасьці [[колі (народнасьць)|колі]]<ref>Greater Bombay District Gazetteer. Maharashtra State Gazetteers. v. 27, no. 1. Gazetteer Department. — С. 5</ref>. [[Файл:Mumbai 03-2016 94 Kanheri Caves.jpg|значак|зьлева|Храм-пячора [[Кангэры (пячора)|Кангэры]] з помнікам [[Гаўтама Буда|Будзе]].]] У III стагодзьдзі да н. э. астравы ўвайшлі ў склад [[імпэрыя Маур’яў|імпэрыі Маур’яў]], пры ейным пашырэньні на поўдзень, падчас панаваньня будыйскага імпэратара [[Ашока|Ашокі Магадгі]]<ref>David, M. D. (1995). «Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India». Himalaya Publishing House. — С. 5.</ref>. Будыйскі храм-пячора [[Кангэры (пячора)|Кангэры]], які месьціўся каля [[Барывалі]], быў заснаваны ў сярэдзіне III стагодзьдзя да нашай эры<ref>[https://web.archive.org/web/20090122095004/http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_maha_kanhericaves.asp «Kanheri Caves»]. Archaeological Survey of India (ASI).</ref>, і зьяўляўся важным цэнтрам [[будызм]]у ў [[Заходняя Індыя|Заходняй Індыі]] ў старажытныя часы<ref>Kumari, Asha (1990). «Hinduism and Buddhism. Vishwavidyalaya Prakashan». — С. 37. — ISBN 81-7124-060-7.</ref>. Горад тады быў вядомы пад назвай Гэптанэзія, што ў перакладзе са старажытнагрэцкай азначае «горад зь сямі астравоў». Гэтая назва была дадзена гораду грэцкім географам [[Кляўдыюс Пталемэй|Пталемэем]]<ref>David, M. D. (1973). «History of Bombay», 1661–1708. University of Mumbai. — С. 8</ref>. У пэрыяд з II стагодзьдзя да нашай эры й да IX стагодзьдзя нашай эры, астравы перайшлі пад кантроль пасьлядоўных карэнных дынастыяў: [[дынастыя Сатавагана|Сатаваганаў]], [[дынастыя Заходнія Кшатрапы|Заходнія Кшатрапаў]], [[дынастыя Абгірас|Абгірасу]], [[дынастыя Вакатакаса|Вакатакасаў]], [[дынастыя Калачуры|Калачурыяў]], [[дынастыя Канкан Мауры|Канкан Маур’яў]], [[дынастыя Чалук’я|Чалук’яў]] й [[дынастыя Раштракута|Раштракутаў]]<ref>Greater Bombay District Gazetteer. Maharashtra State Gazetteers. v. 27, no. 1. Gazetteer Department, pp. 127–150</ref>, перш чым рэгіён перайшоў пад уладу [[дынастыя Сылгара|дынастыі Сылгара]] з 810 да 1260 году{{Зноска|DwivediMehrotra|2001|Dwivedi & Mehrotra|79}}. Некаторыя з самых старых будынкаў у горадзе, былі пабудаваны ў гэты пэрыяд, як то [[пячоры Ягашвары]] (ад 520 да 525 году)<ref>[http://www.ldeo.columbia.edu/edu/eesj/gradpubs/GeneralMags/Patel_Archaeology_SlumandSacredCave_0607.pdf «The Slum and the Sacred Cave»]. Lamont-Doherty Earth Observatory (Columbia University). p. 5.</ref> й [[Элефанта]] (ад VI—VII стагодзьдзяў)<ref>[https://web.archive.org/web/20081021063323/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_elephanta.asp «World Heritage Sites — Elephanta Caves»]. Archaeological Survey of India.</ref>, [[храм Валкшвар]] (X стагодзьдзя)<ref>Dwivedi, Sharada (26.09.2007). [http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=101117 «The Legends of Walkeshwar»]. Mumbai Newsline. Express Group.</ref>, і вадаём [[Банганга]] (XII стагодзьдзе)<ref>Agarwal, Lekha (2.06.2007). [http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=239318 «What about Gateway of India, Banganga Tank?»]. Mumbai Newsline. Express Group.</ref>. Кароль [[Бімба]] заснаваў сваё царства ў рэгіёне ў канцы XIII стагодзьдзя й усталяваў сваю сталіцу ў [[Магікаваці]]{{Зноска|DwivediMehrotra|2001|Dwivedi & Mehrotra|51}}. Патарэ Прабгу, адно з самых раньніх вядомых пасяленцяў гораду, быў прыцягнутыя да Магікаваці ад Саўраштры каля 1298 годзе Бімбай<ref>Singh, K. S.; B. V. Bhanu, B. R. Bhatnagar, Anthropological Survey of India, D. K. Bose, V. S. Kulkarni, J. Sreenath (2004). «Maharashtra». XXX. Popular Prakashan. — С. 1703. — ISBN 978-81-7991-102-0.</ref>. [[Дэлійскі султанат]] анэксаваў астравы ў 1347—1348 гадох і кантраляваў іх да 1407 году. За гэты час астравы былі ў падпарадкаваньні мусульманскіх кіраўнікоў [[Гуджарат]]у, якія былі прызначаныя Дэлійскім султанатам<ref>David, M. D. (1973). «History of Bombay, 1661–1708». University of Mumbai, p. 14</ref>. У 1407 годзе [[Гуджарат (султанат)|султанат Гуджарат]] атрымаў незалежнасьць і астравы засталіся пад ягоным кіраваньнем. Патранаж з боку султаната прывяло да будаўніцтва шматлікіх мячэтаў, як то выбітная [[мячэт Хаджы Алі]] ў Ворлі, якая былла пабудавана ў гонар мусульманскага сьвятога [[Хаджы Алі]] ў 1431 годзе<ref>Khalidi, Omar (2006). «Muslims in the Deccan: a historical survey». Global Media Publications. — С. 24. — ISBN 978-81-88869-13-8.</ref>. З 1429 да 1431 гады астравы былі чыньнікам рознагалосьсяў паміж султанатам Гуджарат і [[Багамані (султанат)|султанатам Багамані]]<ref>Misra, Satish Chandra (1982). «The Rise of Muslim Power in Gujarat: A History of Gujarat from 1298 to 1442». Munshiram Manoharlal Publishers. — С. 193</ref>. У 1493 годзе [[Багадур-хан Гілані]] з султанату Багамані паспрабаваў захапіць астравы, але атрымаў паразу. === Эўрапейскае панаваньне === [[Файл:AMH-6748-NA Two views of the English fort in Bombay.jpg|значак|зьлева|Ангельскі форт у Бамбэі ў 1665 годзе.]] [[Імпэрыя Вялікіх Маголаў]], заснаваная ў 1526 годзе, была дамінуючай сілай на індыйскім субкантынэнце ў сярэдзіне XVI стагодзьдзя<ref>[http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html «Mughal Empire»]. Department of Social Sciences. University of California.</ref>. Аднак асьцярогі імпэратара Маголаў [[Хумаюн]]а ўзрасьлі, калі султан Гуджарату [[Багадур-шаг]] быў абавязаны падпісаць дамову з [[Партугальская імпэрыя|Партугальскай імпэрыяй]] 23 сьнежня 1534 году. Паводле дамовы, сем астравоў і горад былі перададзены ў карыстаньне партугальцам. Партугальцы прымалі актыўны ўдзел у стварэньні й пашырэньні іхных [[каталіцтва|рымска-каталіцкіх]] [[рэлігійны ордэн|рэлігійных ордэнаў]] у Бамбэі<ref>Greater Bombay District Gazetteer. Maharashtra State Gazetteers. v. 27, no. 1. Gazetteer Department. — С. 169.</ref>. Некаторыя з найстарэйшых каталіцкіх храмаў у горадзе, як то [[царква Сьвятога Міхаіла (Мумбаі)|царква Сьвятога Міхаіла]] ў [[Магім]]е (1534 год)<ref>David, M. D. (1995). «Bombay, the city of dreams: a history of the first city in India». Himalaya Publishing House. — С. 19.</ref>, [[царква Сьвятога Яна Хрысьціцеля (Мумбаі)|царква Сьвятога Яна Хрысьціцеля]] ў [[Андгэры]] (1579 год)<ref>Shukla, Ashutosh (12.05.2008). [http://www.dnaindia.com/mumbai/report_relishing-a-sunday-feast-but-only-once-in-a-year_1163869 «Relishing a Sunday feast, but only once in a year»]. Daily News and Analysis (DNA).</ref>, [[царква Сьвятога Андрэя (Мумбаі)|царква Сьвятога Андрэя]] на [[Бандра|Бандры]] (1580 год)<ref>D'Mello, Ashley (9.06.2008). [http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Mumbai/New_life_for_old_church_records/articleshow/3112498.cms «New life for old church records»]. The Times of India.</ref> і [[царква Глорыі]] (1632 год)<ref>[https://web.archive.org/web/20080205151403/http://www.expressindia.com/latest-news/Glorious-past/233152/ «Glorious past»]. Express India. 28 October 2008.</ref> ёсьць рэлігійнымі будынкамі партугальскай эпохі. 11 траўня 1661 году згодна са шлюбнай дамовай паміж ангельскім каралём [[Карл II (кароль Ангельшчыны)|Карлам II]] і [[Кацярына дэ Браганса|Кацярынай дэ Брагансай]], дачкой партугальскага караля [[Жуан IV|Жуана IV]], астравы перайшлі ў валоданьне [[Брытанская імпэрыя|Брытанскай імпэрыі]], як частка пасагу<ref>[http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A2998461 «Catherine of Bragança (1638–1705)»]. BBC.</ref>. Аднак, некаторыі тэрыторыі ў гэтым рэгіёне ўсё яшчэ палежалі партугальцам. З 1665 па 1666 гады ангельцам атрымалася набыць некаторыя зь іх<ref>The Gazetteer of Bombay City and Island. Gazetteers of the Bombay Presidency. 2. Gazetteer Department. — С. 54.</ref>. Гэтыя астравы былі, у сваю чаргу, здадзеныя ў арэнду брытанскай [[Ост-Індзкая кампанія|Ост-Індзкай кампаніі]] ў 1668 годзе на суму ў 10 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]] у год згодна з каралеўскай хартыяй ад 27 сакавіка 1668 году{{Зноска|DwivediMehrotra|2001|Dwivedi & Mehrotra|20}}. Насельніцтва хутка павялічылася з 10 тысячаў у 1661 годзе, да 60 тысячаў у 1675 годзе. Пазьней астравы былі атакаваны [[сыдзі]]йскім адміралам імпэрыі Вялікіх Маголаў [[Якут Хан|Якутам Ханам]] у кастрычніку 1672 году<ref name="Yimene">Yimene, Ababu Minda (2004). «An African Indian Community in Hyderabad: Siddi Identity, Its Maintenance and Change». Cuvillier Verlag. — С. 94. — ISBN 3-86537-206-6.</ref>, [[Рыклёф ван Гоэн|Рыклёфам ван Гоэнам]], генэрал-губэрнатарам [[галяндзкая Індыя|галяндзкай Індыі]] 20 лютага 1673 году<ref>Ganley, Colin C. (2007). [https://web.archive.org/web/20080726175635/http://www.isnie.org/assets/files/papers2007/ganley.pdf «Security, the central component of an early modern institutional matrix; 17th century Bombay’s Economic Growth»]. International Society for New Institutional Economics (ISNIE). — С. 13.</ref>, і сыдзійскім адміралам [[Сыдзі Самбаль|Сыдзі Самбалем]] 10 кастрычніка 1673 году<ref name="Yimene"/>. == Геарафія == [[Файл:Mumbaicitydistricts.png|значак|справа|Схема разьмяшчэньня гораду.]] Мумбаі складаецца з двух асобных абласьцёў: гораду Мумбаі й [[Мумбайскі прыгарадны раён|Мумбайскага прыгараднага раёна]], якія ўтвараюць два асобных раёну штату [[Магараштра]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120513120309/http://www.maharashtra.nic.in/htmldocs/Activity/mumbai_sub.pdf «Mumbai Suburban»]. National Informatics Centre (Mahrashtra State Centre).</ref>. Гарадзкую частку таксама часта называюць Айлэнд-Сіці ці Паўднёвым Мумбаі. Агульная плошча Мумбаі складае 603,4 км²<ref>[https://web.archive.org/web/20090410000104/http://urbanindia.nic.in/moud/theministry/subordinateoff/tcpo/AREA_POP/CHAPTER-4.PDF «Area and Density – Metropolitan Cities»]. Ministry of Urban Development (Government of India). — С. 33.</ref>. З гэтай плошчы астраўная частка ахоплівае 67,79 км², у той час як прыгарадны раён месьціцца на 370 км², у сукупнасьці іхняя плошча складае 437,71 км². Яна знаходзіцца пад кіраваньнем муніцыпальных уладаў, астатняя плошча належыць міністэрству абароны, порту, камісіі па атамнай энэргіі й [[нацыянальны парк Барывалі|нацыянальнаму парку Барывалі]], якія знаходзяцца па-за юрысдыкцыяў мясцовых уладаў. [[Файл:Mumbai 432 pan crop 375 (27105063465).jpg|значак|зьлева|Спадарожнікавы фатаздымак места 2016 году.]] Мумбаі разьмешчаны ў вусьце ракі [[Ульгас]] на заходнім узьбярэжжы Індыі, у прыбярэжнай вобласьці, вядомай як Конкан. Мумбаі абмежаваны [[Арабскае мора|Арабскім морам]] на захадзе. Многія частцы гораду ляжаць над узроўнем мора з вышынямі ад 10 да 15 мэтраў<ref>Krishnamoorthy, Bala (2008). «Environmental Management: Text And Cases». PHI Learning Pvt. Ltd. — С. 218. — ISBN 978-81-203-3329-1.</ref>, а горад мае сярэднюю вышыню 14 мэтраў над узроўнем мора<ref>[https://web.archive.org/web/20060316121943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=030034&refer= «Mumbai, India»]. Weatherbase.</ref>. Паўночная частка Мумбаі ёсьць пагорыстай, а самая высокая кропка ў горадзе складае 450 мэтраў<ref>Srinivasu, T.; Pardeshi, Satish. [https://web.archive.org/web/20090717023146/http://iscmumbai.maharashtra.gov.in/floristic%20survey.html «Floristic Survey of Institute of Science, Mumbai, Maharashta State»]. Government of Maharashtra.</ref>. Акрамя плаціны [[Бгатса]] ёсьць шэсьць асноўных азёраў, як то [[Вігар]], [[Ніжняя Вайтарна]], [[Верхняя Вайтарна]], [[Тулсі]], [[Танса]] й [[Паваі]], якія пастаўляюць ваду ў горад<ref>[https://web.archive.org/web/20090410234437/http://darpg.nic.in/arpg-website/Conference/Pune/water%20supply%20initiatives.ppt «Municipal Corporation of Greater Mumbai Water Sector Initiatives»] (PPT). Department of Administrative Reforms and Public Grievances (Government of India). — С. 6.</ref>. Азёры Тулсі й Вігар разьмешчаны ў межах Нацыянальнага парку Барывілі й у межах гораду. Вада з возера Паваі, якое таксама знаходзіцца ў межах гораду, выкарыстоўваецца толькі для сельскагаспадарчых і прамысловых мэтаў<ref>[https://web.archive.org/web/20110715195652/https://envis.maharashtra.gov.in/envis_data/pps/pawai2.ppt «Salient Features of Powai Lake»] (PPT). Department of Environment (Government of Maharashtra). — С. 1—3.</ref>. Берагавая лінія гораду парэзаная шматлікімі залівамі й бухтамі<ref>Sen, Somit (13 December 2008). [http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Security_web_for_city_coastline/articleshow/3830390.cms «Security web for city coastline»]. The Times of India.</ref>. Глебавае покрыва ў гарадзкім рэгіёне, у асноўным, [[пясок|пясковае]] з-за ягонай блізкасьці да мора. У прыгарадах, глебавае покрыва ў асноўным [[алювіяльныя глебы|алювіяльнае]] й [[суглінкавыя глебы|суглінкавае]]. Мумбаі разьмешчаны ў [[сэйсмалёгія|сэйсьмічна]] актыўнай зоне з-за наяўнасьці разлому пліты ў раёне<ref>Kanth, S. T. G. Raghu; Iyenagar, R. N. (10.12.2006). [http://www.scribd.com/doc/10026629/Earthquake-Hazard-Computation-for-Mumbai-Bombay-City «Seismic Hazard estimation for Mumbai City»]. Current Science (Current Science Association). 91 (11): 1486.</ref>. === Клімат === Мумбаі мае [[трапічны клімат]], у прыватнасьці, трапічны вільготны й сухой клімат паводле [[кліматычная клясыфікацыя Кёпэна|кліматычнай клясыфікацыі Кёпэна]], зь сям’ю месяцамі [[сухасьць|сухасьці]] і пікам колькасьцю дажджоў у ліпені<ref>Proceedings of the Indian National Science Academy. 65. Indian National Science Academy. 1999. — С. 210</ref>. Халодны сэзон прахозіць са [[сьнежань|сьнежня]] па [[люты]], летні сэзон цягнецца з [[сакавік]]а па [[чэрвень]]. Пэрыяд з чэрвеня да канца [[верасень|верасьня]] ёсьць паўднёва-заходні [[мусон]]ны сэзон, а ў [[кастрычнік]]у й [[лістапад]]зе назіраецца пост-сэзон мусонаў. У пэрыяд з чэрвеня па верасень паўднёва-захаднія мусонныя дажджы льюць на горад. Максымальная гадавая колькасьць ападкаў за ўсю гісторыю склала 3452 мм для 1954 году. Самая высокая колькасьць ападкаў, якая была зафіксавана ў адзін дзень склала 944 мм ад 26 ліпеня 2005 году<ref>Kishwar, Madhu Purnima (3.07.2006). [http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1039257 «Three drown as heavy rain lashes Mumbai for the 3rd day»]. Daily News and Analysis (DNA). Mumbai.</ref>. Сярэднегадавая тэмпэратура складае {{ГЦэ|27,2}}, а сярэдняя гадавая колькасьць ападкаў 2167 мм<ref>Rohli, Robert V.; Vega, Anthony J. (2007). «Climatology» (illustrated ed.). Jones & Bartlett Publishers. — С. 267. — ISBN 978-0-7637-3828-0.</ref>. Для Айлэнд-Сіці сярэдняя максымальная тэмпэратура складае {{ГЦэ|31,2|сп}}, у той час як сярэдняя мінімальная тэмпэратура складае {{ГЦэ|23,7|сп}}. {{Кліматычная інфармацыя | Назва_ў_родным_склоне = Мумбаі | Крыніца = [http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/india/mumbai_e.htm Ганконская абсэрваторыя] <!-- максымумы і мінімумы тэмпэратур --> | Студзень_абс_макс = | Студзень_макс = 29.6 | Студзень_мін = 19.3 | Студзень_абс_мін = | Люты_абс_макс = | Люты_макс = 29.6 | Люты_мін = 20.0 | Люты_абс_мін = | Сакавік_абс_макс = | Сакавік_макс = 31.1 | Сакавік_мін = 22.6 | Сакавік_абс_мін = | Красавік_абс_макс = | Красавік_макс = 32.3 | Красавік_мін = 25.0 | Красавік_абс_мін = | Травень_абс_макс = | Травень_макс = 33.4 | Травень_мін = 27.0 | Травень_абс_мін = | Чэрвень_абс_макс = | Чэрвень_макс = 32.0 | Чэрвень_мін = 26.3 | Чэрвень_абс_мін = | Ліпень_абс_макс = | Ліпень_макс = 30.1 | Ліпень_мін = 25.3 | Ліпень_абс_мін = | Жнівень_абс_макс = | Жнівень_макс = 29.6 | Жнівень_мін = 24.9 | Жнівень_абс_мін = | Верасень_абс_макс = | Верасень_макс = 30.5 | Верасень_мін = 24.9 | Верасень_абс_мін = | Кастрычнік_абс_макс = | Кастрычнік_макс = 32.5 | Кастрычнік_мін = 24.8 | Кастрычнік_абс_мін = | Лістапад_абс_макс = | Лістапад_макс = 32.9 | Лістапад_мін = 23.0 | Лістапад_абс_мін = | Сьнежань_абс_макс = | Сьнежань_макс = 31.6 | Сьнежань_мін = 20.9 | Сьнежань_абс_мін = | Год_абс_макс = | Год_макс = 31.3 | Год_мін = 23.7 | Год_абс_мін = <!-- сярэдняя тэмпэратура --> | Студзень_сяр = 24.5 | Люты_сяр = 24.8 | Сакавік_сяр = 26.9 | Красавік_сяр = 28.7 | Травень_сяр = 30.2 | Чэрвень_сяр = 29.2 | Ліпень_сяр = 27.7 | Жнівень_сяр = 27.3 | Верасень_сяр = 27.7 | Кастрычнік_сяр = 28.7 | Лістапад_сяр = 28.0 | Сьнежань_сяр = 26.3 | Год_сяр = 27.5 <!-- тэмпэратура вады --> | Студзень_вады = | Люты_вады = | Сакавік_вады = | Красавік_вады = | Травень_вады = | Чэрвень_вады = | Ліпень_вады = | Жнівень_вады = | Верасень_вады = | Кастрычнік_вады = | Лістапад_вады = | Сьнежань_вады = | Год_вада = <!-- колькасьць ападкаў --> | Студзень_ападкі = 0 | Люты_ападкі = 0 | Сакавік_ападкі = 0 | Красавік_ападкі = 2 | Травень_ападкі = 12 | Чэрвень_ападкі = 592 | Ліпень_ападкі = 682 | Жнівень_ападкі = 487 | Верасень_ападкі = 307 | Кастрычнік_ападкі = 61 | Лістапад_ападкі = 23 | Сьнежань_ападкі = 2 | Год_ападкі = 2168 <!-- вільготнасьць --> | Студзень_вільготнасьць = | Люты_вільготнасьць = | Сакавік_вільготнасьць = | Красавік_вільготнасьць = | Травень_вільготнасьць = | Чэрвень_вільготнасьць = | Ліпень_вільготнасьць = | Жнівень_вільготнасьць = | Верасень_вільготнасьць = | Кастрычнік_вільготнасьць = | Лістапад_вільготнасьць = | Сьнежань_вільготнасьць = | Год_вільготнасьць = }} == Дэмаграфія == [[Файл:Kokni Lady, Muslim, The Women of Bombay (Bombay) India, 1905.jpg|значак|зьлева|Выява жыхаркі Бамбэю, зробленая ў 1905 годзе.]] Паводле перапісу насельніцтва 2011 году, у Мумбаі пражывала {{Лік|12442373}} чалавекі, а сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва складала блізу {{Лік|20482}} чалавек на км². На аднаго жыхара ў сярэднім прыпадала толькі 4,5 м² жылой плошчы<ref name="Census" >{{спасылка|спасылка=https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|загаловак=Mumbai, census|выдавецтва=Census 2011|дата доступу=01.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250924202631/https://www.census2011.co.in/census/city/365-mumbai.html|дата копіі=24.09.2025}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://www.economist.com/finance-and-economics/2012/06/09/the-minimum-city|загаловак=The minimum city|выдавец=The Economist|дата публікацыі=09.06.2012|копія=https://web.archive.org/web/20120717223955/http://www.economist.com/node/21556584|дата копіі=17.07.2012}}</ref>. У Мумбайскай аглямэрацыі ў 2011 годзе налічвалася {{Лік|18394912}} жыхароў. Суадносіны паміж жанчынамі й мужчынамі складалі 853 жанчыны на 1000 мужчынаў, што ніжэй за сярэдні паказьнік у краіне ў 914 жанчынаў на 1000 мужчынаў. Сярод дзяцей гэты паказьнік быў вышэйшы й складаў 913 дзяўчынак на 1000 хлопчыкаў<ref name="Census"/>. Нізкія суадносіны паміж жанчынамі й мужчынамі часткова тлумачацца вялікай колькасьцю мужчынаў-мігрантаў, якія прыяжджаюць у горад па заробкі<ref>{{навіна|спасылка=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM|загаловак=Parsis top literacy, sex-ratio charts in city|выдавец=The Times of India|дата публікацыі=08.09.2004|копія=https://web.archive.org/web/20140804042745/http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Parsis-top-literacy-sex-ratio-charts-in-city/articleshow/843036.cms?referral=PM|дата копіі=04.08.2014}}</ref>. Узровень пісьменнасьці ў горадзе складаў 89,73 %, што перавышала сярэдні нацыянальны паказьнік у 86,7 %<ref name="Census"/>. У 2008 годзе ў Мумбаі налічвалася 4,2 мільёнаў хатніх гаспадарак, і прагназавалася, што да 2020 году іхняя колькасьць вырасьце да 6,6 мільёнаў. Пры гэтым чакалася, што каля 10 % хатніх гаспадарак будуць мець гадавы прыбытак больш за 2 мільёны рупіяў, а яшчэ каля 15 % будуць атрымліваць ад 1 да 2 мільёнаў рупіяў на год<ref>{{спасылка|спасылка=http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0|загаловак=Mumbai’s New-Age Builders want a Room at the Top|выдавецтва=Forbes|дата публікацыі=10.02.2010|дата доступу=07.07.2012|копія=https://web.archive.org/web/20130117040039/http://forbesindia.com/article/big-bet/mumbais-newage-builders-want-a-room-at-the-top/10032/0|дата копіі=17.01.2013}}</ref>. Паводле перапісу 2011 году, у трушчобах Мумбаі жыло {{Лік|5633709}} чалавек у {{Лік|1135514}} хатніх гаспадарках<ref name="Census"/><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html|загаловак=41.8% of Mumbai lives in slums|выдавецтва=Live Mint|дата публікацыі=08.04.2020|дата доступу=15.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html|дата копіі=02.11.2021}}</ref><ref>{{навіна|спасылка=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms|загаловак=With 42% living in slums virus casts long shadow across Mumbai|дата публікацыі=18.05.2020|копія=https://web.archive.org/web/20211108104721/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/with-42-living-in-slums-virus-casts-long-shadow-across-mumbai/articleshow/75798141.cms|дата копіі=08.11.2021}}</ref>. [[Файл:Dharavi India.jpg|значак|[[Дгараві]] ўважаецца за адзіныя з найбуйнейных трушчобаў у сьвеце.]] Раён [[Дгараві]], які месьціцца ў цэнтральнай частцы Мумбаі, ёсьць найбуйнейшай трушчобай места. На плошчы ўсяго 2,39 км² там жыло блізу аднаго мільёна чалавек, што робіць Дгараві адным з найбольш шчыльна заселеных месцаў на Зямлі{{Зноска|Davis|2006|Davis|31}}<ref>{{спасылка|спасылка=http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/|загаловак=Dharavi, Mumbai|выдавецтва=Newschool|дата публікацыі=24.05.2012|дата доступу=12.03.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130111004143/http://blogs.newschool.edu/epsm/2012/05/24/dharavi-mumbai/|дата копіі=11.01.2013}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf|загаловак=District Census Handbook -Mumbai Suburban|выдавецтва=Directorate of Census Operation Maharashtra|дата доступу=20.05.2020|копія=https://web.archive.org/web/20210506192615/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/27/2722_PART_A_DCHB_MUMBAI%20SUBURBAN.pdf|дата копіі=06.05.2021}}</ref>. У час паміж 1991 і 2001 гадамі колькасьць мігрантаў, якія пераехалі ў Мумбаі з па-за межаў штату Магараштра, склала 1,12 мільёна чалавек, што адпавядала 54,8 % ад агульнага прыросту насельніцтва гораду за гэтае дзесяцігодзьдзе<ref>{{спасылка|спасылка=http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf|загаловак=Highlights of Economic Survey of Maharashtra 2005–06|выдавецтва=Directorate of Economics and Statistics, Planning Department, Government of Maharashtra|дата доступу=13.02.2008|копія=https://web.archive.org/web/20080216012618/http://maccia.org.in/ecoSmaha06.pdf|дата копіі=16.02.2008}}</ref>. === Этнічныя групы й рэлігія === [[Файл:Beni-israel-india-2.jpg|значак|зьлева|Прадстаўнікі супольнасьці [[Бэнэ Ізраэль]].]] Паводле перапісу насельніцтва 2011 году, найбуйнейшай рэлігіяй у Мумбаі ёсьць [[індуізм]], які вызнаюць амаль дзьве траціны насельніцтва. За ім паводле колькасьці вернікаў ідуць [[іслам]], [[будызм]], [[джайнізм]], [[хрысьціянства]] й [[сыкхізм]]<ref name="Census"/>. Да найстарэйшых мусульманскіх супольнасьцяў Мумбаі належаць [[Давудзі Богра]], [[ходжа|ісмаіліцкія ходжы]] й мусульмане рэгіёну Канкан{{Зноска|Bates|2003|Bates|266}}. Сярод хрысьціянаў найбольш вядомая група ўсходне-індыйскіх каталікоў, якіх у XVI стагодзьдзі навярнулі ў хрысьціянства [[партугальцы]]{{Зноска|Baptista|1967|Baptista|5}}. Габрэі пасяліліся ў Мумбаі ў XVIII стагодзьдзі. Супольнасьць [[Бэнэ Ізраэль]], якая перасялілася ў горад зь вёсак рэгіёну Канкан на поўдзень ад Мумбаі, лічыцца нашчадкамі габрэяў Ізраілю, якія нібыта пацярпелі крушэньне карабля ля ўзьбярэжжа Канкану каля 175 году да н. э., у часы кіраваньня грэцкага ўладара [[Антыёх IV Эпіфан|Антыёха IV Эпіфана]]<ref>{{спасылка|аўтар=Weil, Shalva|спасылка=https://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood|загаловак=Background: A rich history now stained with blood|выдавецтва=The Jerusalem Post|дата публікацыі=30.11.2008|дата доступу=01.09.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130921060915/http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Background-A-rich-history-now-stained-with-blood|дата копіі=21.09.2013}}</ref>. Мумбаі таксама ёсьць домам для найбуйнейшай у сьвеце супольнасьці [[парсы|парсаў]]-[[зараастрызм|зараастрыйцаў]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/|загаловак=More than Half of the World’s Zoroastrians Call Mumbai, India Home|выдавецтва=Smart Cities Dive|дата доступу=11.08.2022|копія=https://web.archive.org/web/20220811063924/https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/more-half-world-s-zoroastrians-call-mumbai-india-home/1032251/|дата копіі=11.08.2022}}</ref>. Іхняя колькасьць сягае блізу 60 тысячаў чалавек, хоць яна й хутка скарачаецца<ref>{{навіна|аўтар=Karkaria, Bachi|спасылка=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331|загаловак=Why is India’s wealthy Parsi community vanishing?|выдавец=BBC News|дата публікацыі=09.01.2016|копія=https://web.archive.org/web/20161120095149/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331|дата копіі=20.11.2016}}</ref>. Парсы перасяліліся ў Індыю зь Вялікага Ірану па мусульманскай заваёве [[Пэрсія|Пэрсіі]] ў VII стагодзьдзі<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/|загаловак=The world's successful diasporas|выдавецтва=Management Today|дата доступу=01.06.2013|копія=https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.managementtoday.co.uk/news/648273/|дата копіі=15.01.2013}}</ref>. У этнічным пляне насельніцтва Мумбаі найперш фармуюць [[маратгі (народ)|маратгі]] (32 %), [[гуджаратцы]] (20 %), а астатняя частка насельніцтва паходзіць зь іншых рэгіёнаў Індыі{{Зноска|Mehta|2004|Mehta|99}}. === Мовы === [[Маратгі (мова)|Маратгі]] ўважаецца за найбольш распаўсюджаную мову места. Другой паводле колькасьці носьбітаў ёсьць [[гіндзі]], а за ёй ідуць [[урду]] й [[гуджараці]]{{Зноска|Pai|2005|Pai|1804}}<ref name="51st Report CLMI" >{{спасылка|спасылка=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf|загаловак=51st Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India|выдавецтва=Ministry of Minority Affairs|дата публікацыі=15.07.2015|дата доступу=15.02.2018|копія=https://web.archive.org/web/20180216025959/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM51stReport.pdf|дата копіі=16.02.2018}}</ref>. Афіцыйнымі мовамі дзяржаўнага кіраваньня ў Мумбаі ёсьць маратгі й [[ангельская мова]]<ref name="51st Report CLMI"/>. Ангельская выступае асноўнай мовай гэтак званых «белых каўнерыкаў», то бок службоўцаў, офісных работнікаў і іншых прадстаўнікоў інтэлектуальнай працы. На вуліцах гораду шырока выкарыстоўваецца размоўная форма гіндзі, вядомая як бамбэйскі гіндзі{{Зноска|O’Brien|2003|O’Brien|141}}. Значную частку носьбітаў гіндзі складаюць працоўныя мігранты з штатаў [[Утар-Прадэш]] і [[Бігар]], якія сэзонна прыяжджаюць у Мумбаі дзеля працы ў якасьці найманых працаўнікоў<ref>{{спасылка|спасылка=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/|загаловак=Mumbai’s growing Hindi heartland|выдавецтва=Indian Express|дата публікацыі=11.02.2019|дата доступу=16.03.2020|копія=https://web.archive.org/web/20191226014052/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbais-growing-hindi-heartland-demographic-changes-5577879/|дата копіі=26.12.2019}}</ref>. == Эканоміка == [[Файл:Lodha Altamount - An epitome of luxury.jpg|значак|Гмахі на Алтамаўнт-роўд.]] Мумбаі вядомы як фінансавая й камэрцыйная сталіца Індыі<ref name="Mumbai global" >{{спасылка|аўтар=Thomas, T.|спасылка=http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm|загаловак=Mumbai a global financial centre? Of course!|выдавецтва=Rediff|дата публікацыі=27.04.2007|дата доступу=31.05.2009|копія=https://web.archive.org/web/20081118221806/http://www.rediff.com/money/2007/apr/27mumbai.htm|дата копіі=18.11.2008}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Lakshmi, Rama|спасылка=https://www.washingtonpost.com/world/new-millionaires-emerge-as-role-models-for-indias-lower-castes/2011/04/03/AFesUMfD_story.html|загаловак=New millionaires hope to serve as role models for India’s lower castes|выдавец=The Washington Post|дата публікацыі=14.04.2011|копія=https://web.archive.org/web/20150623215214/http://www.washingtonpost.com/world/new-millionaires-emerge-as-role-models-for-indias-lower-castes/2011/04/03/AFesUMfD_story.html|дата копіі=23.06.2015}}</ref>. Горад фармуе блізу 5 % ВУП краіны<ref>{{навіна|спасылка=http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636|загаловак=GDP growth: Surat fastest, Mumbai largest|выдавец=The Financial Express|дата публікацыі=29.01.2008|копія=http://archive.wikiwix.com/cache/20090906034022/http://archive.financialexpress.com/news/gdp-growth-surat-fastest-mumbai-largest/266636|дата копіі=06.09.2009}}</ref>. У 2023—2024 фінансавым годзе на яго прыпадала 19,8 % ВУП штату [[Магараштра]]<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf|загаловак=District Domestic Product of Maharashtra 2011-12 to 2023-24|выдавецтва=Government of Maharashtra|дата доступу=01.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20251018165611/https://www.mahades.maharashtra.gov.in/files/report/DDP%20Final%20Pub_2025_New.pdf|дата копіі=18.10.2025}}</ref>. На пачатку 2010-х гадоў Мумбаі забясьпечваў каля траціны ўсіх падатковых паступленьняў краіны й амаль чацьвертую частку ейнай прамысловай вытворчасьці<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|загаловак=Development of Mumbai International Airport (NMIA)|выдавецтва=CIDCO|дата доступу=08.07.2015|копія=https://web.archive.org/web/20140808061543/http://www.cidco.maharashtra.gov.in/pdf/PIM_NMIA.pdf|дата копіі=08.08.2014}}</ref><ref>{{навіна|аўтар=Mahajan, Poonam|спасылка=http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310|загаловак=Poonam Mahajan explains why Mumbai is at the very heart of India story|выдавец=Daily News and Analysis|дата публікацыі=26.07.2014|копія=https://web.archive.org/web/20150621131904/http://www.dnaindia.com/mumbai/column-poonam-mahajan-explains-why-mumbai-is-at-the-very-heart-of-india-story-2005310|дата копіі=21.06.2015}}</ref>. Паводле ацэнак за 2017—2018 гады, эканоміка Мумбайскай аглямэрацыі складала ад 368 да 400 мільярдаў даляраў ЗША паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці, што ставіла рэгіён у лік двух найбольш прадукцыйных аглямэрацыяў Індыі<ref>{{навіна|аўтар=Lewis, Clara|спасылка=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/delhi-not-mumbai-indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|загаловак=Delhi, not Mumbai, India's economic capital|выдавец=The Times of India|дата публікацыі=28.11.2016|копія=https://web.archive.org/web/20240419064913/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Delhi-not-Mumbai-Indias-economic-capital/articleshow/55655582.cms|дата копіі=19.04.2024}}</ref><ref name="GQ" >{{спасылка|спасылка=https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world|загаловак=Mumbai is the 12th wealthiest city in the world, leaving Paris and Toronto behind|выдавецтва=GQ India|дата публікацыі=14.10.2019|дата доступу=16.09.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211104125658/https://www.gqindia.com/get-smart/content/wealthiest-cities-worldwide-in-2019-list-mumbai-is-the-12th-wealthiest-city-in-the-world|дата копіі=04.11.2021}}</ref>. У 2006 годзе ў Мумбаі налічвалася 10 % усіх працаўнікоў фабрычна-завадзкай прамысловасьці Індыі, 25 % прамысловай вытворчасьці краіны, 33 % паступленьняў ад падатакаў на прыбытак, 60 % паступленьняў ад мытаў, 20 % паступленьняў ад цэнтральнага акцызнага падатку, 40 % замежнага гандлю краіны. Акрамя таго, у выглядзе карпаратыўнага падатку горад забясьпечыў 40 мільярдаў рупіяў{{Зноска|SwaminathanGoyal|2006|Swaminathan & Goyal|51}}. [[Файл:Phiroze Jeejeebhoy Towers Bombay Stock Exchange.jpg|значак|зьлева|Будынак [[Бамбэйская фондавая біржа|Бамбэйскай фондавай біржы]].]] Да 1970-х гадоў дабрабыт Мумбаі ў значнай ступені грунтаваўся на працы тэкстыльных фабрыкаў і дзейнасьці марскога порту{{Зноска|SwaminathanGoyal|2006|Swaminathan & Goyal|52}}. З таго часу эканоміка гораду стала значна больш разнастайнай і пачала ахопліваць такія галіны, як то [[фінансы]], [[інжынэрная справа]], апрацоўка дыямэнтаў, ахова здароўя й [[інфармацыйныя тэхналёгіі]]{{Зноска|SwaminathanGoyal|2006|Swaminathan & Goyal|52}}. Пасьля эканамічнай лібэралізацыі Індыі ў 1991 годзе Мумбаі перажыў эканамічны ўздым. У сярэдзіне 1990-х гадоў асабліва хутка разьвіваўся фінансавы сэктар, а ў 2000-х гадах імклівы рост мелі сфэры інфармацыйных тэхналёгіяў, экспарт, паслугі й аўтсорсінгу{{Зноска|Kelsey|2008|Kelsey|208}}. У XXI стагодзьдзі асноўнымі галінамі эканомікі гораду сталі фінансы, вытворчасьць і гандаль каштоўнымі камянямі й ювэлірнымі вырабамі, апрацоўка скуры, інфармацыйныя тэхналёгіі й пявязаныя паслугі, тэкстыльная прамысловасьць, нафтахімічная прамысловасьць, вытворчасьць электронікі, аўтамабільная прамысловасьць і забаўляльная індустрыя<ref name="ecoprofile" >{{спасылка|спасылка=http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf|загаловак=City Development Plan (Economic Profile)|выдавецтва=Brihanmumbai Municipal Corporation|дата доступу=25.08.2013|копія=https://web.archive.org/web/20131125052153/http://www.mcgm.gov.in/irj/go/km/docs/documents/MCGM%20Department%20List/City%20Engineer/Deputy%20City%20Engineer%20(Planning%20and%20Design)/City%20Development%20Plan/Economic%20profile.pdf|дата копіі=25.11.2013}}</ref>. У горадзе таксама добра разьвітыя партовая гаспадарка й суднаходзтва<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.ipa.nic.in/oper.htm|загаловак=Indian Ports Association, Operational Details|выдавецтва=Indian Ports Association|дата доступу=16.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20090410022515/http://ipa.nic.in/oper.htm|дата копіі=10.04.2009}}</ref>. Раён [[Дгараві]], які месьціцца ў цэнтральнай частцы Мумбаі, валодае буйной галіной па перапрацоўцы адкідаў і налічвае блізу 15 тысячаў дробных вытворчых майстэрняў і фабрыкаў<ref>{{спасылка|аўтар=McDougall, Dan|спасылка=https://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling|загаловак=Waste not, want not in the £700m slum|выдавецтва=The Guardian|дата публікацыі=04.03.2007|дата доступу=29.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20130831032146/http://www.theguardian.com/environment/2007/mar/04/india.recycling|дата копіі=31.08.2013}}</ref>. У Мумбаі налічваюцца штаб-кватэры многіх найбуйнейшых індыйскіх канглямэратаў, а таксама пяці кампаніяў зь сьпісу [[Fortune Global 500]]<ref name="Mumbai global" />. У горадзе працуюць [[Рэзэрвовы банк Індыі]], [[Бамбэйская фондавая біржа]], [[Нацыянальная фондавая біржа Індыі]], а таксама органы рэгуляваньня фінансавага рынку, як то Рада па каштоўных паперах і біржах. Фінансавымі цэнтрамі места ёсьць бізнэсовыя комплексы Нарыман-Пойнт і Бандра-Курла<ref name="ecoprofile"/>. Заснаваная ў 1875 годзе Бамбэйская фондавая біржа ўважаецца за найстарэйшую біржу ў [[Азія|Азіі]]<ref>{{спасылка|спасылка=History Today: When the Bombay Stock Exchange was established|загаловак=Bombay Stock Exchange|выдавецтва=Firstpost|дата публікацыі=09.07.2025|дата доступу=01.08.2025}}</ref>. У 2019 годзе Мумбаі трапляў у дзясятку гарадоў сьвету з найбольшай колькасьцю мільярдэраў<ref>{{спасылка|аўтар=Coudriet, Carter|спасылка=https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/|загаловак=Richest Cities In The World: The Top 10 Cities With The Most Billionaires|выдавецтва=Forbes|дата доступу=14.05.2020|копія=https://web.archive.org/web/20211112163703/https://www.forbes.com/sites/cartercoudriet/2019/03/07/richest-cities-in-the-world-the-top-10-cities-with-the-most-billionaires/|дата копіі=12.11.2021}}</ref>. З сукупным багацьцем блізкім да 960 мільярдаў даляраў ЗША<ref name="GQ"/><ref>{{спасылка|спасылка=http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/|загаловак=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820&nbsp;billion, Delhi comes second: Report|выдавецтва=The Indian Express|дата публікацыі=26.02.2017|копія=https://web.archive.org/web/20170227063903/http://indianexpress.com/article/india/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-delhi-comes-second-report-4544685/|дата копіі=27.02.2017}}</ref> горад уважаецца за найбагацейшы ў Індыі й адным з найбагацейшых гарадоў сьвету<ref>{{навіна|аўтар=Dey, Sudipto|спасылка=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html|загаловак=Mumbai 12th richest city in the world, NYC on top with 65 billionaires|выдавец=Business Standard|дата публікацыі=10.10.2019|копія=https://web.archive.org/web/20210924031050/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/mumbai-12th-richest-city-in-the-world-nyc-on-top-with-65-billionaires-119101001520_1.html|дата копіі=24.09.2021}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|загаловак=Worldwide Centres of Commerce Index 2008|выдавецтва=MasterCard|дата доступу=28.04.2009|копія=https://web.archive.org/web/20120504014257/http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|дата копіі=04.05.2012}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/|загаловак=World’s Richest Cities: The Top 10 Cities Billionaires Call Home|выдавецтва=Forbes|дата доступу=19.06.2020|копія=https://web.archive.org/web/20200407105020/https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2020/04/07/worlds-richest-cities-the-top-10-cities-where-most-billionaires-call-home-2020/|дата копіі=07.04.2020}}</ref>. З 2008 году дасьледчая сетка Globalization and World Cities Research Network (GaWC) стасуе Мумбаі да катэгорыі «альфа-гарадоў» і ставіць яго на трэці радок у сваёй адпаведнай клясыфікацыі глябальных гарадоў сьвету<ref>{{спасылка|спасылка=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|загаловак=The World According to GaWC 2008|выдавецтва=Loughborough University|дата доступу=07.05.2009|копія=http://archive.wikiwix.com/cache/20110223235243/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|дата копіі=23.02.2011}}</ref>. Мумбаі ёсьць трэцім паводле дарагоўлі офісных памяшканьняў горадам сьвету, а таксама ўваходзіць у лік індыйскіх гарадоў, дзе бізнэс можа быць створаны й разгорнуты найбольш шпарка<ref name="World Bank and International Financial Corporation" >{{спасылка|спасылка=http://www.doingbusiness.org/reports/subnational-reports/india|загаловак=Doing Business in India 2009|выдавецтва=World Bank|дата доступу=08.06.2010|копія=https://web.archive.org/web/20101018092951/http://www.doingbusiness.org/Reports/Subnational-Reports/India|дата копіі=18.10.2010}}</ref>. [[Файл:Dharavi DSC3254 (5842973175).jpg|значак|Трушчобы [[Дгараві]].]] Мумбаі ўважаецца за адзін з найбольш нераўнапраўных гарадоў сьвету з пункту гледжаньня разьмеркаваньня багацьця й сацыяльнай улучанасьці<ref>{{спасылка|аўтар=Chandar, Sanaya|спасылка=https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world|загаловак=Bengaluru, Delhi and Mumbai are among the least inclusive cities in the world|выдавецтва=Scroll.in|дата публікацыі=24.11.2019|дата доступу=11.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20240711140951/https://scroll.in/article/944661/bengaluru-delhi-and-mumbai-are-among-the-least-inclusive-cities-in-the-world|дата копіі=11.07.2024}}</ref>. Паводле зьвестак [[Сусьветны банк|Сусьветнага банку]], у 2010 годзе мэдыянны месячны прыбытак у горадзе складаў 20 тысячаў рупіяў, тады як сярэдні прыбытак быў удвая вышэйшы й сягаў 40 тысячаў рупіяў. У горадзе жыве вялікая колькасьць самазанятых некваліфікаваных і паўкваліфікаваных работнікаў, а таксама прадстаўнікоў іншых прафэсіяў гэтак званых «блакітных каўнерыкаў». Многія зь іх прыяжджаюць у Мумбаі зь іншых рэгіёнаў краіны<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|загаловак=Are Bihar Elections Behind The Shortage Of Blue-Collar Workers In Delhi, Bengaluru, Mumbai & Other Metro Cities|выдавецтва=Times Now|дата публікацыі=10.11.2025|дата доступу=01.01.2026|копія=https://web.archive.org/web/20251212131823/https://www.timesnownews.com/business-economy/economy/are-bihar-elections-behind-the-shortage-of-blue-collar-workers-in-delhi-bengaluru-mumbai-and-other-metro-cities-hyderabad-article-153129140|дата копіі=12.12.2025}}</ref><ref>{{спасылка|спасылка=https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|загаловак=Mumbai Sees Fewer Migrants As City’s Industrial Patterns Change, Work Gets Outsourced|выдавецтва=Outlook|дата публікацыі=18.01.2024|дата доступу=01.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250718182413/https://www.outlookindia.com/national/mumbai-sees-fewer-migrants-as-city-industrial-patterns-change-work-gets-outsourced-news-252272|дата копіі=18.07.2025}}</ref>. Прыкладна 41,8 % насельніцтва гораду жыве ў трушчобах, хоць гэтыя раёны займаюць толькі каля 7 % агульнай тэрыторыі места<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html|загаловак=Mapping Mumbai’s slum challenge in coronavirus battle|выдавецтва=Mint|дата публікацыі=09.04.2020|дата доступу=14.10.2021|копія=https://web.archive.org/web/20211102060134/https://www.livemint.com/news/india/mapping-mumbai-s-slum-challenge-in-coronavirus-battle-11586334352966.html|дата копіі=02.11.2021}}</ref><ref name="Slum" >{{спасылка|аўтар=Ashar, Sandeep|спасылка=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/|загаловак=Average living space in Mumbai: Each resident has just 8 sq m to call own|выдавецтва=The Indian Express|дата публікацыі=10.05.2016|копія=https://web.archive.org/web/20160510112830/https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/average-living-space-in-mumbai-each-resident-has-just-8-sq-m-to-call-own-2792538/|дата копіі=10.05.2016}}</ref>. У сярэднім на аднаго жыхара Мумбаі прыпадае каля 8,3 м² жылой плошчы. У трушчобах гэты паказьнік складае ўсяго 2,73 м² на чалавека<ref name="Slum"/>. Раён Дгараві, дзе пражывае амаль адзін мільён чалавек, уважаецца за адзін з найбуйнейшых раёнаў з трушчобамі ў сьвету<ref>{{спасылка|спасылка=https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|загаловак=The World’s Largest Slums|выдавецтва=Habitat for humanity|дата публікацыі=07.12.2017|дата доступу=01.06.2025|копія=https://web.archive.org/web/20250608070304/https://www.habitatforhumanity.org.uk/blog/2017/12/the-worlds-largest-slums-dharavi-kibera-khayelitsha-neza/|дата копіі=08.06.2025}}</ref>. У 2019 годзе сярэдні кошт арэнды аднапакаёвай кватэры ў межах уласна Мумбаі складаў каля 30 тысячаў рупіяў штомесяц<ref>{{спасылка|аўтар=Lewis, Noah|спасылка=https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|загаловак=Wealth disparity and the housing crisis in Mumbai|выдавецтва=The Globe|дата публікацыі=17.08.2019|дата доступу=11.07.2024|копія=https://web.archive.org/web/20190913203052/https://www.globeslcc.com/2019/08/17/wealth-disparity-and-the-housing-crisis-in-mumbai/|дата копіі=13.09.2019}}</ref>. Праз надзвычай высокі кошт і дэфіцыт зямлі жыхары Мумбаі часта вымушаныя жыць у вузкім жыльлі ды далёка ад сваіх месцаў працы. Гэта прыводзіць да працяглых штодзённых паездак у перапоўненым грамадзкім транспарце або дарогамі, што на стала церпяць ад затораў. Жыхары прадмесьцяў губляюць значную частку свайго часу на дарогу, дабіраючыся на поўдзень гораду ў цэнтральны бізнэсовы раён Мумбаі. == Гарады-сябры == * [[Лёндан]], [[Вялікабрытанія]] * [[Лос-Анджэлес]], [[ЗША]] * [[Бэрлін]], [[Нямеччына]] * [[Штутгарт]], [[Нямеччына]] * [[Санкт-Пецярбург]], [[Расея]] * [[Якагама]], [[Японія]] == Беларуская прысутнасьць == 8 верасьня 2018 году адчынілі Ганаровае [[консульства]] Беларусі ў Мумбаі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Палітычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Індыя|спасылка=https://india.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/political/|выдавец=[[Амбасада Беларусі ў Індыі]]|дата публікацыі=2022|дата доступу=4 верасьня 2022}}</ref>. 4 жніўня 2022 году адчынілі ''Генэральнае'' консульства Беларусі ў Мумбаі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Генэральнае консульства Беларусі адкрылася ў індыйскім горадзе Мумбаі|спасылка=https://blr.belta.by/politics/view/generalnae-konsulstva-belarusi-adkrylasja-u-indyjskim-goradze-mumbai-118274-2022/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=5 жніўня 2022|дата доступу=4 верасьня 2022}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{кніга|імя=Elsie Wilhelmina|прозьвішча=Baptista|загаловак=The East Indians: Catholic Community of Bombay, Salsette and Bassein|выдавецтва=Bombay East Indian Association|год=1967|ref=Baptista}} * {{кніга|імя=Crispin|прозьвішча=Bates|загаловак=Community, Empire and Migration: South Asians in Diaspora|выдавецтва=Orient Blackswan|год=2003|isbn=978-81-250-2482-8|ref=Bates}} * {{кніга|імя=Mike|прозьвішча=Davis|загаловак=Planet of Slums ["Le pire des mondes possibles: de l’explosion urbaine au bidonville global"]|месца=Paris|выдавецтва=La Découverte|год=2006|isbn=978-2-7071-4915-2|ref=Davis}} * {{кніга|аўтар=Dwivedi, Sharada; Mehrotra, Rahul|загаловак=Bombay: The Cities Within|выдавецтва=Eminence Designs|год=2001|isbn=978-81-85028-80-4|ref=DwivediMehrotra}} * {{кніга|імя=Jane|прозьвішча=Kelsey|загаловак=Serving Whose Interests?: The Political Economy of Trade in Services Agreements|выдавецтва=Taylor & Francis|год=2008|isbn=978-0-415-44821-5|ref=Kelsey}} * {{кніга|імя=Suketu|прозьвішча=Mehta|спасылка=https://archive.org/details/maximumcitybomba00meht|загаловак=Maximum City: Bombay Lost and Found|выдавецтва=Alfred A Knopf|год=2004|isbn=978-0-375-40372-9|ref=Mehta}} * {{кніга|імя=Derek|прозьвішча=O’Brien|загаловак=The Mumbai Factfile|выдавецтва=Penguin Books|год=2003|isbn=978-0-14-302947-2|ref=O’Brien}} * {{кніга|імя=Pushpa|прозьвішча=Pai|загаловак=Proceedings of the 4th International Symposium on Bilingualism|выдавецтва=Cascadilla Press|год=2005|старонкі=1794–1806|ref=Pai}} * {{кніга|аўтар=Swaminathan, R.; Goyal, Jaya|загаловак=Mumbai vision 2015: agenda for urban renewal|выдавецтва=Macmillan India in association with Observer Research Foundation|год=2006|ref=SwaminathanGoyal}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20171028225646/http://www.mcgm.gov.in/ Афіцыйны сайт гораду] * [http://www.indostan.ru/indiya/44_2565_0.html Фатаздымкі Мумбаі] [[Катэгорыя:Мумбаі| ]] [[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Істотныя артыкулы]] hr29jg7sb1zhfkogs149mb3umbw6myn 0 75269 2698044 2513642 2026-10-30T06:24:34Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698044 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = «Творчыя грамады» |арыгінальная назва = {{мова-en|Creative Commons|скарочана}} |выява = CC-logo.svg |подпіс выявы = |мапа = |подпіс мапы = |абрэвіятура = «ТГ» |дэвіз = |папярэднік = |наступнік = |дата ўтварэньня = {{Дата пачатку|15|1|2001|1}} |тып = дабрачынная |юрыдычны статус = [[некамэрцыйная арганізацыя]] |мэта = падтрымка грамадаў агульных ведаў праз [[вольнае аўтарскае права]] |штабкватэра = [[Маўнтын-Вію (Каліфорнія)|Маўнтын-Вію]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Зьвесткі для сувязі|спасылка=https://creativecommons.org/mission/contact/|выдавец=«Творчыя грамады»|мова=en|дата публікацыі=2023|дата доступу=20 лістапада 2023}}</ref> |месцазнаходжаньне = штат [[Каліфорнія]] |каардынаты = |дзейнічае ў рэгіёнах = [[ЗША]] |сяброўства = |афіцыйныя мовы = ангельская |пасада кіраўніка = [[Генэральны дырэктар]] |імя кіраўніка = [[Кэтрын Стыхлер]] |пасада кіраўніка 2 = Выканаўчы дырэктар |імя кіраўніка 2 = [[Ганна Тумадотыр]] |пасада кіраўніка 3 = Старшыня Ўправы |імя кіраўніка 3 = [[Дэлія Браўн]] |пасада кіраўніка 4 = Сакратарка Ўправы |імя кіраўніка 4 = [[Марыя Морэсхэд]] |асноўныя асобы = [[Катрын Ўолш]] (галоўная дарадца), [[Білал Рандэры]] (старшыня Аўдытарскага камітэту)<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Дружына|спасылка=https://creativecommons.org/mission/team/|выдавец=«Творчыя грамады»|мова=en|дата публікацыі=2023|дата доступу=20 лістапада 2023}}</ref> |кіроўны орган = Управа |матчыная кампанія = |зьвязаныя кампаніі = |бюджэт = |колькасьць супрацоўнікаў = 20 (2023 год) |колькасьць валянтэраў = 30 (2023 год) |сайт = [https://creativecommons.org/ creativecommons.org] |заўвагі = |колішняя назва = }} '''«Творчыя грамады»''' — [[некамэрцыйная арганізацыя]] ЗША, галоўнай мэтай якой стае пашырэньне легальнага распаўсюду творчых прац.<ref name="cc_faq">[https://web.archive.org/web/20101127205528/http://wiki.creativecommons.org/FAQ Creative Commons FAQ] {{ref-en}}</ref> Штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Маўнтын-Вію (Каліфорнія)|Маўнтын-Вію]] (штат [[Каліфорнія]]). Арганізацыя распрацавала шэраг ліцэнзій, якія маюць агульную назву «[[ліцэнзіі Creative Commons]]». Гэтыя ліцэнзіі дазваляюць аўтарам разьмеркаваць, якія правы пакінуць сабе, а ад якіх адмовіцца на карысьць іншых карыстальнікаў. [[Вікіпэдыя]] — адзін з самых вядомых сеціўных рэсурсаў, які выкарыстоўвае ліцэнзію Creative Commons. Арганізацыя была заснаваная ў 2001 годзе пры падтрымцы ''Center for the Public Domain''. Першы набор ліцэнзіяў зьявіўся ў [[сьнежань|сьнежні]] [[2002]] году.<ref name="cc_history">[https://web.archive.org/web/20120214114514/http://creativecommons.org/about/history/ Creative Commons History] {{ref-en}}</ref> == Глядзіце таксама == * [[Аўтарскае права]] * [[Ліцэнзіі Creative Commons]] == Крыніцы == {{зноскі|1=2}} == Вонкавыя спасылкі == * [http://creativecommons.org/ Афіцыйная старонка Creative Commons] [[Катэгорыя:Творчыя грамады| ]] [[Катэгорыя:2001 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2001 годзе]] 44at2xnr6m3l9pbics3v8ydj1a1tv69 0 85632 2698023 2271555 2026-10-29T18:52:39Z -wuppertaler 76471 changed one image (better quality) 2698023 wikitext text/x-wiki [[Файл:Transylvania.png|міні|250пкс|Трансыльванія на мапе [[Румынія|Румыніі]]]] '''Трансыльванія''', '''Сяміградзьдзе''' — гістарычная і геаграфічная вобласьць, якая ахоплівае паўночна-заходнюю частку сучаснай [[Румынія|Румыніі]]. Назва вобласьці існуе з рымскіх часоў і паходзіць ад лацінскіх «trans silva» або «ultra silvas» (за лесам). У вобласьці пражываюць [[румыны]], [[немцы]], [[вугорцы]] і іншыя этнічныя групы. == Назва == Назва «Трансыльванія» ўвайшла ў старажытнарымскую геаграфію ў I—III ст. да н. э., як назва адной з абласьцей (''Transilvania''), якія складалі рымскую правінцыю [[Дакія|Дакію]]. Назву «Сяміград» ({{мова-de|Siebenbürgen}} — Сямігорад) вобласьць атрымала ад немцаў, якія пачалі сяліцца тут у 12 стагодзьдзі. == Гісторыя == [[Файл:Coat of arms of Transylvania.svg|міні|120пкс|Гістарычны герб Трансыльваніі]] У [[антычнасьць]] Трансыльванію засялялі [[дакі]], 106—271 Трансыльванія была рымскай правінцыяй (тады яна падвергнулася частковай [[раманізацыя|раманізацыі]]), пасьля заваявана [[готы|готамі]], [[геты|гетамі]], [[авары|аварамі]] і [[баўгары|баўгарамі]], з 6 ст. у Трансыльванію пачалі перасяляцца [[славяне]]. З канца 9 ст. Трансыльванія была заваявана [[вугорцы|вугорцамі]], з пачатку 11 ст. стала часткай [[Вугорскае Каралеўства|Вугорскага Каралеўства]], у складзе якога мела шырокую аўтаномію. З 10 ст. у Трансыльваніі пачалі сяліцца вугорцы (з канца 11 ст. ва Ўсходняй Трансыльваніі вугорскія вольныя сяляне, так званыя [[сэкеі]]), з 12 ст. — немцы. Пасьля распаду Вугорскага Каралеўства Трансыльванія аформілася, як аўтаномнае княства (1541—1687) пад пратэктаратам [[Асманская імпэрыя|Асманскай імпэрыі]]. У 17 ст. Трансыльванія была аб’ектам змаганьня паміж Асманскай і [[Аўстрыйская імпэрыя|Аўстрыйскай імпэрыямі]]. У 1699—1867 гадах Трансыльванія правінцыя Аўстрыі, пасьля Вугоршчыны, з 1918 Трансыльванія частка Румыніі (у 1940—1944 паўночная частка адышла да [[Вугоршчына|Вугоршчыны]]). Частка адышоўшая да Румыніі ня мае ніякага адміністрацыйна-палітычнага статуту, вобласьць падзелена на 16 акругаў. == Эканоміка == Трансыльванія багатая карыснымі выкапнямі, асабліва частыя [[жалеза]], [[марганец]], [[золата]], [[медзь]], [[прыродны газ]], [[соль]] і [[сера]]. Ёсьць цяжкая, хімічная і тэкстыльныя галіны прамысловасьці. [[Сельская гаспадарка]], [[вінная вытворчасьць]] і [[садаводзтва]] — важныя заняткі. Драўніна — іншы каштоўны рэсурс. Трансыльванія складае прыблізна 35% [[ВУП|валавога ўнутранага прадукта]] Румыніі і мае валавы ўнутраны прадукт на чалавека прыблізна $11 500, што прыблізна на 10% вышэй чым агульны румынскі лік. == Гарады == [[Файл:Sibiu.jpg|міні|230пкс|Панарама Сыбію]] Самы вялікі горад Трансыльваніі — гэта [[Клуж-Напока]] (318&nbsp;027). Астатнія: [[Сыгішаара]] (317&nbsp;651), [[Брашаў]] (283&nbsp;901), [[Арадзя]] (206&nbsp;527), [[Арад]] (172&nbsp;824), [[Сыбію]] (155&nbsp;045), [[Тыргу-Мураш]] (149&nbsp;577), [[Бая Марэ]] (137&nbsp;976) і [[Сату-Марэ]] (115&nbsp;630). == Насельніцтва == Па апошніх зьвестках перапісу ў Трансыльваніі пражываюць: * [[румыны]] — 5&nbsp;684&nbsp;142 — 73,6%; * [[вугорцы]] — 1&nbsp;603&nbsp;926 — 20,8%; * [[цыганы]] — 202&nbsp;665 — 2,6%; * іншыя ([[украінцы]], [[сэрбы]], [[баўгары]], [[харваты]], [[чэхі]], [[яўрэі]] і іншыя) — 123&nbsp;563 — 1,6%. Пераважная большасьць насельніцтва складаюць румыны, але ў акругах [[Харгіта]] (85%), [[Кавасна]] (74%) і [[Мураш]] значны лік складаюць [[сэкэі]] (вугорская этнічная група). У пэрыяд з 1952—1968 ва Ўсходняй Трансыльваніі існавала — [[Вугорская аўтаномная вобласьць]]. Галоўным горадам вобласьці быў горад [[Тыргу-Мураш]] зь пераважна вугорскім насельніцтвам, сёньня асноўным насельніцтвам гораду зьяўляюцца румыны. == Цікавыя месцы == [[Файл:Bran Castle TB1.jpg|міні|зьлева|Замак Бран]] * [[Замак Бран]], таксама вядомы як Замак Дракулы * Сярэднявечныя гарады [[Алба-Юлія]], [[Клуж-Напока]], Сыбію і Сыгішаара (месца нар. [[Улад III Цэпеш|Улада Дракулы]]) * [[Царква Дэнсус]], самая старая царква ў Румыніі * Драўляныя цэрквы * Саксонскія ўмацаваныя цэрквы * Румынскія традыцыі і народная культура, Нацыянальны Комплекс Музэяў, Сыбію * Вугорскія традыцыі і народная культура == Глядзіце таксама == * [[Румынія]] * [[Вугоршчына]] * [[Дакія]] * [[Валахія]] * [[Дракула (пэрсанаж)|Дракула]] * [[Іштван Бочкай]] [[Катэгорыя:Трансыльванія| ]] fawzhhj2bg8j9kfrs03tu1ubmkc9hte 4 91685 2698033 2697879 2026-10-29T21:26:18Z DymitrBot 56484 робат: абнаўленьне зьвестак 2698033 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Уступ|29.10.2026 21:26 UTC|45,09|45,18|+0,09}}</noinclude> # [[Электрычны ток]] (<span style="color: #909090;">2579 сымб. → </span>3611 сымб.) # [[Дыхальная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2641 сымб. → </span>3697 сымб.) # [[Харчовая соль]] (<span style="color: #909090;">2714 сымб. → </span>3800 сымб.) # [[Сэрца]] (<span style="color: #909090;">2738 сымб. → </span>3833 сымб.) # [[Тэатар]] (<span style="color: #909090;">2739 сымб. → </span>3835 сымб.) # [[Гук]] (<span style="color: #909090;">2750 сымб. → </span>3850 сымб.) # [[Кут]] (<span style="color: #909090;">2775 сымб. → </span>3885 сымб.) # [[Мір]] (<span style="color: #909090;">2801 сымб. → </span>3921 сымб.) # [[Любоў]] (<span style="color: #909090;">2804 сымб. → </span>3926 сымб.) # [[Страўнікава-кішачны тракт]] (<span style="color: #909090;">2806 сымб. → </span>3928 сымб.) # [[Сьвятло]] (<span style="color: #909090;">2809 сымб. → </span>3933 сымб.) # [[Піраміда (архітэктура)]] (<span style="color: #909090;">2814 сымб. → </span>3940 сымб.) # [[Горная парода]] (<span style="color: #909090;">2824 сымб. → </span>3954 сымб.) # [[Фотасынтэз]] (<span style="color: #909090;">2833 сымб. → </span>3966 сымб.) # [[Граматыка]] (<span style="color: #909090;">2858 сымб. → </span>4001 сымб.) # [[Крывяносная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">2873 сымб. → </span>4022 сымб.) # [[Свабода волі]] (<span style="color: #909090;">2890 сымб. → </span>4046 сымб.) # [[Інфрачырвонае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">2919 сымб. → </span>4087 сымб.) # [[Вірус]] (<span style="color: #909090;">2923 сымб. → </span>4092 сымб.) # [[Джаз]] (<span style="color: #909090;">2925 сымб. → </span>4095 сымб.) # [[Сіла (фізычная велічыня)]] (<span style="color: #909090;">2932 сымб. → </span>4105 сымб.) # [[Цэнтральны працэсар]] (<span style="color: #909090;">2941 сымб. → </span>4117 сымб.) # [[Тэрарызм]] (<span style="color: #909090;">2945 сымб. → </span>4123 сымб.) # [[Опэра]] (<span style="color: #909090;">2973 сымб. → </span>4162 сымб.) # [[Пандэмія]] (<span style="color: #909090;">2976 сымб. → </span>4166 сымб.) # [[Комікс]] (<span style="color: #909090;">2978 сымб. → </span>4169 сымб.) # [[Камэта]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Землятрус]] (<span style="color: #909090;">3025 сымб. → </span>4235 сымб.) # [[Фанэма]] (<span style="color: #909090;">3031 сымб. → </span>4243 сымб.) # [[Мова праграмаваньня]] (<span style="color: #909090;">3032 сымб. → </span>4245 сымб.) # [[Статыстыка]] (<span style="color: #909090;">3034 сымб. → </span>4248 сымб.) # [[Печань]] (<span style="color: #909090;">3037 сымб. → </span>4252 сымб.) # [[Электронная музыка]] (<span style="color: #909090;">3064 сымб. → </span>4290 сымб.) # [[Хуткасьць]] (<span style="color: #909090;">3079 сымб. → </span>4311 сымб.) # [[Мовазнаўства]] (<span style="color: #909090;">3127 сымб. → </span>4378 сымб.) # [[Прапаганда]] (<span style="color: #909090;">3142 сымб. → </span>4399 сымб.) # [[Журналістыка]] (<span style="color: #909090;">3145 сымб. → </span>4403 сымб.) # [[Плуг]] (<span style="color: #909090;">3146 сымб. → </span>4404 сымб.) # [[Баявыя мастацтвы]] (<span style="color: #909090;">3148 сымб. → </span>4407 сымб.) # [[Джайнізм]] (<span style="color: #909090;">3158 сымб. → </span>4421 сымб.) # [[Літар]] (<span style="color: #909090;">3176 сымб. → </span>4446 сымб.) # [[Антыбіётык]] (<span style="color: #909090;">3186 сымб. → </span>4460 сымб.) # [[Паводка]] (<span style="color: #909090;">3187 сымб. → </span>4462 сымб.) # [[Эпоха Асьветніцтва]] (<span style="color: #909090;">3197 сымб. → </span>4476 сымб.) # [[Дзяленьне ядра]] (<span style="color: #909090;">3201 сымб. → </span>4481 сымб.) # [[Хвароба]] (<span style="color: #909090;">3205 сымб. → </span>4487 сымб.) # [[Пісьменства]] (<span style="color: #909090;">3206 сымб. → </span>4488 сымб.) # [[Свойскі конь]] (<span style="color: #909090;">3209 сымб. → </span>4493 сымб.) # [[Малюскі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Солі]] (<span style="color: #909090;">3211 сымб. → </span>4495 сымб.) # [[Мода]] (<span style="color: #909090;">3214 сымб. → </span>4500 сымб.) # [[Вымярэньне]] (<span style="color: #909090;">3218 сымб. → </span>4505 сымб.) # [[Рэпрадукцыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3232 сымб. → </span>4525 сымб.) # [[Тэктоніка пліт]] (<span style="color: #909090;">3261 сымб. → </span>4565 сымб.) # [[Лягарытм]] (<span style="color: #909090;">3278 сымб. → </span>4589 сымб.) # [[Сымэтрыя]] (<span style="color: #909090;">3280 сымб. → </span>4592 сымб.) # [[Бог]] (<span style="color: #909090;">3291 сымб. → </span>4607 сымб.) # [[Склад]] (<span style="color: #909090;">3295 сымб. → </span>4613 сымб.) # [[Шыізм]] (<span style="color: #909090;">3298 сымб. → </span>4617 сымб.) # [[Сымфонія]] (<span style="color: #909090;">3322 сымб. → </span>4651 сымб.) # [[Тэорыя лікаў]] (<span style="color: #909090;">3347 сымб. → </span>4686 сымб.) # [[Жывёлы]] (<span style="color: #909090;">3349 сымб. → </span>4689 сымб.) # [[Скульптура]] (<span style="color: #909090;">3353 сымб. → </span>4694 сымб.) # [[Жанчына]] (<span style="color: #909090;">3354 сымб. → </span>4696 сымб.) # [[Флямэнка]] (<span style="color: #909090;">3367 сымб. → </span>4714 сымб.) # [[Псыхалёгія]] (<span style="color: #909090;">3373 сымб. → </span>4722 сымб.) # [[Гадзіньнік]] (<span style="color: #909090;">3376 сымб. → </span>4726 сымб.) # [[Эпістэмалёгія]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Страваваньне]] (<span style="color: #909090;">3378 сымб. → </span>4729 сымб.) # [[Гастраэнтэрыт]] (<span style="color: #909090;">3385 сымб. → </span>4739 сымб.) # [[Флейта]] (<span style="color: #909090;">3389 сымб. → </span>4745 сымб.) # [[Сьлепата]] (<span style="color: #909090;">3394 сымб. → </span>4752 сымб.) # [[Біялягічная клясыфікацыя]] (<span style="color: #909090;">3410 сымб. → </span>4774 сымб.) # [[Павукі]] (<span style="color: #909090;">3411 сымб. → </span>4775 сымб.) # [[Біятэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">3424 сымб. → </span>4794 сымб.) # [[Рыс]] (<span style="color: #909090;">3438 сымб. → </span>4813 сымб.) # [[Арка]] (<span style="color: #909090;">3441 сымб. → </span>4817 сымб.) # [[Магніт]] (<span style="color: #909090;">3470 сымб. → </span>4858 сымб.) # [[Жалезны век]] (<span style="color: #909090;">3479 сымб. → </span>4871 сымб.) # [[Біяхімія]] (<span style="color: #909090;">3482 сымб. → </span>4875 сымб.) # [[Інфармацыя]] (<span style="color: #909090;">3495 сымб. → </span>4893 сымб.) # [[Паўзуны]] (<span style="color: #909090;">3496 сымб. → </span>4894 сымб.) # [[Камунізм]] (<span style="color: #909090;">3506 сымб. → </span>4908 сымб.) # [[Сунізм]] (<span style="color: #909090;">3510 сымб. → </span>4914 сымб.) # [[Этыка]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Закон захаваньня энэргіі]] (<span style="color: #909090;">3523 сымб. → </span>4932 сымб.) # [[Кветка]] (<span style="color: #909090;">3524 сымб. → </span>4934 сымб.) # [[Чалавек]] (<span style="color: #909090;">3526 сымб. → </span>4936 сымб.) # [[Эвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">3534 сымб. → </span>4948 сымб.) # [[Сталь]] (<span style="color: #909090;">3537 сымб. → </span>4952 сымб.) # [[Інфармацыйныя тэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3542 сымб. → </span>4959 сымб.) # [[Паўправаднік]] (<span style="color: #909090;">3556 сымб. → </span>4978 сымб.) # [[Агульная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">3563 сымб. → </span>4988 сымб.) # [[Нэматоды]] (<span style="color: #909090;">3565 сымб. → </span>4991 сымб.) # [[Мёд]] (<span style="color: #909090;">3570 сымб. → </span>4998 сымб.) # [[Вікінгі]] (<span style="color: #909090;">3576 сымб. → </span>5006 сымб.) # [[Раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">3583 сымб. → </span>5016 сымб.) # [[Вусякі]] (<span style="color: #909090;">3591 сымб. → </span>5027 сымб.) # [[Драўніна]] (<span style="color: #909090;">3598 сымб. → </span>5037 сымб.) # [[Шлюб]] (<span style="color: #909090;">3603 сымб. → </span>5044 сымб.) # [[Джэймз Прэскат Джоўль]] (<span style="color: #909090;">3614 сымб. → </span>5060 сымб.) # [[Монатэізм]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Цунамі]] (<span style="color: #909090;">3617 сымб. → </span>5064 сымб.) # [[Мора]] (<span style="color: #909090;">3630 сымб. → </span>5082 сымб.) # [[Тэарэма Пітагора]] (<span style="color: #909090;">3634 сымб. → </span>5088 сымб.) # [[Тоўстая кішка]] (<span style="color: #909090;">3642 сымб. → </span>5099 сымб.) # [[Аўстралія і Акіянія]] (<span style="color: #909090;">3650 сымб. → </span>5110 сымб.) # [[Моцнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">3658 сымб. → </span>5121 сымб.) # [[Паскарэньне]] (<span style="color: #909090;">3671 сымб. → </span>5139 сымб.) # [[СНІД]] (<span style="color: #909090;">3676 сымб. → </span>5146 сымб.) # [[Барабан]] (<span style="color: #909090;">3680 сымб. → </span>5152 сымб.) # [[Манархія]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Вялікая кітайская сьцяна]] (<span style="color: #909090;">3685 сымб. → </span>5159 сымб.) # [[Умар ібн аль-Хатаб]] (<span style="color: #909090;">3698 сымб. → </span>5177 сымб.) # [[Нанатэхналёгіі]] (<span style="color: #909090;">3707 сымб. → </span>5190 сымб.) # [[Нос]] (<span style="color: #909090;">3728 сымб. → </span>5219 сымб.) # [[Дыёд]] (<span style="color: #909090;">3747 сымб. → </span>5246 сымб.) # [[Чорнае мора]] (<span style="color: #909090;">3748 сымб. → </span>5247 сымб.) # [[Акулы]] (<span style="color: #909090;">3757 сымб. → </span>5260 сымб.) # [[Дэзоксырыбануклійная кісьля]] (<span style="color: #909090;">3760 сымб. → </span>5264 сымб.) # [[Эндакрынная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">3778 сымб. → </span>5289 сымб.) # [[Мангольская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">3783 сымб. → </span>5296 сымб.) # [[Ідэалёгія]] (<span style="color: #909090;">3790 сымб. → </span>5306 сымб.) # [[Фізыялёгія дыханьня]] (<span style="color: #909090;">3792 сымб. → </span>5309 сымб.) # [[Ганчарства]] (<span style="color: #909090;">3800 сымб. → </span>5320 сымб.) # [[Арганізм]] (<span style="color: #909090;">3814 сымб. → </span>5340 сымб.) # [[Газ]] (<span style="color: #909090;">3824 сымб. → </span>5354 сымб.) # [[Фізычная хімія]] (<span style="color: #909090;">3826 сымб. → </span>5356 сымб.) # [[Частасьць]] (<span style="color: #909090;">3827 сымб. → </span>5358 сымб.) # [[Расьліны]] (<span style="color: #909090;">3828 сымб. → </span>5359 сымб.) # [[Абрам]] (<span style="color: #909090;">3830 сымб. → </span>5362 сымб.) # [[Раман]] (<span style="color: #909090;">3838 сымб. → </span>5373 сымб.) # [[Грамадзянская вайна]] (<span style="color: #909090;">3848 сымб. → </span>5387 сымб.) # [[Паўднёва-Кітайскае мора]] (<span style="color: #909090;">3850 сымб. → </span>5390 сымб.) # [[Цяжарнасьць чалавека]] (<span style="color: #909090;">3859 сымб. → </span>5403 сымб.) # [[Хмара]] (<span style="color: #909090;">3861 сымб. → </span>5405 сымб.) # [[Юдаізм]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Цьвёрдае цела]] (<span style="color: #909090;">3866 сымб. → </span>5412 сымб.) # [[Каляндар]] (<span style="color: #909090;">3878 сымб. → </span>5429 сымб.) # [[Проза]] (<span style="color: #909090;">3885 сымб. → </span>5439 сымб.) # [[Веды]] (<span style="color: #909090;">3892 сымб. → </span>5449 сымб.) # [[Прамысловасьць]] (<span style="color: #909090;">3901 сымб. → </span>5461 сымб.) # [[Глухата]] (<span style="color: #909090;">3910 сымб. → </span>5474 сымб.) # [[Галаўны мозаг]] (<span style="color: #909090;">3920 сымб. → </span>5488 сымб.) # [[Выбуховае рэчыва]] (<span style="color: #909090;">3930 сымб. → </span>5502 сымб.) # [[Яблык]] (<span style="color: #909090;">3935 сымб. → </span>5509 сымб.) # [[Дзюдо]] (<span style="color: #909090;">3944 сымб. → </span>5522 сымб.) # [[Ісьціна]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Рэальнасьць]] (<span style="color: #909090;">3964 сымб. → </span>5550 сымб.) # [[Вялікі бар’ерны рыф]] (<span style="color: #909090;">3974 сымб. → </span>5564 сымб.) # [[Халодная вайна]] (<span style="color: #909090;">3978 сымб. → </span>5569 сымб.) # [[Самба]] (<span style="color: #909090;">3993 сымб. → </span>5590 сымб.) # [[Прыручэньне]] (<span style="color: #909090;">3999 сымб. → </span>5599 сымб.) # [[Водарасьці]] (<span style="color: #909090;">4004 сымб. → </span>5606 сымб.) # [[Лацінская мова]] (<span style="color: #909090;">4007 сымб. → </span>5610 сымб.) # [[Сьмяротная кара]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Грызуны]] (<span style="color: #909090;">4041 сымб. → </span>5657 сымб.) # [[Агонь]] (<span style="color: #909090;">4050 сымб. → </span>5670 сымб.) # [[Бясконцасьць]] (<span style="color: #909090;">4062 сымб. → </span>5687 сымб.) # [[Цывілізацыя]] (<span style="color: #909090;">4067 сымб. → </span>5694 сымб.) # [[Кўамэ Нкрума]] (<span style="color: #909090;">4078 сымб. → </span>5709 сымб.) # [[Функцыя (матэматыка)]] (<span style="color: #909090;">4081 сымб. → </span>5713 сымб.) # [[Інфаркт міякарда]] (<span style="color: #909090;">4107 сымб. → </span>5750 сымб.) # [[Дымны порах]] (<span style="color: #909090;">4129 сымб. → </span>5781 сымб.) # [[Права]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Кругазварот вады]] (<span style="color: #909090;">4130 сымб. → </span>5782 сымб.) # [[Рок-музыка]] (<span style="color: #909090;">4132 сымб. → </span>5785 сымб.) # [[Эмпайр-Стэйт-Білдынг]] (<span style="color: #909090;">4146 сымб. → </span>5804 сымб.) # [[Электрамагнітнае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">4156 сымб. → </span>5818 сымб.) # [[Матэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">4160 сымб. → </span>5824 сымб.) # [[Тэорыя мностваў]] (<span style="color: #909090;">4162 сымб. → </span>5827 сымб.) # [[Скура]] (<span style="color: #909090;">4175 сымб. → </span>5845 сымб.) # [[Грып]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Квантавая мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4188 сымб. → </span>5863 сымб.) # [[Клясычная мэханіка]] (<span style="color: #909090;">4198 сымб. → </span>5877 сымб.) # [[Трансфарматар]] (<span style="color: #909090;">4212 сымб. → </span>5897 сымб.) # [[Сат’яджыт Рай]] (<span style="color: #909090;">4217 сымб. → </span>5904 сымб.) # [[Антанін Леапольд Дворжак]] (<span style="color: #909090;">4227 сымб. → </span>5918 сымб.) # [[Гара]] (<span style="color: #909090;">4228 сымб. → </span>5919 сымб.) # [[Фэрмэнты]] (<span style="color: #909090;">4252 сымб. → </span>5953 сымб.) # [[Плоць]] (<span style="color: #909090;">4266 сымб. → </span>5972 сымб.) # [[Кандэнсатар]] (<span style="color: #909090;">4275 сымб. → </span>5985 сымб.) # [[Мастацтва вайны]] (<span style="color: #909090;">4278 сымб. → </span>5989 сымб.) # [[Вайна]] (<span style="color: #909090;">4281 сымб. → </span>5993 сымб.) # [[Аснова (хімія)]] (<span style="color: #909090;">4287 сымб. → </span>6002 сымб.) # [[Шкілет]] (<span style="color: #909090;">4288 сымб. → </span>6003 сымб.) # [[Срэбра]] (<span style="color: #909090;">4307 сымб. → </span>6030 сымб.) # [[Неарганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Вялікая дэпрэсія]] (<span style="color: #909090;">4320 сымб. → </span>6048 сымб.) # [[Акіян]] (<span style="color: #909090;">4326 сымб. → </span>6056 сымб.) # [[Кітайскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">4334 сымб. → </span>6068 сымб.) # [[Даасізм]] (<span style="color: #909090;">4343 сымб. → </span>6080 сымб.) # [[Сысуны]] (<span style="color: #909090;">4345 сымб. → </span>6083 сымб.) # [[Зносіны]] (<span style="color: #909090;">4364 сымб. → </span>6110 сымб.) # [[Янцзы]] (<span style="color: #909090;">4369 сымб. → </span>6117 сымб.) # [[Бактэрыі]] (<span style="color: #909090;">4370 сымб. → </span>6118 сымб.) # [[Затаўка]] (<span style="color: #909090;">4374 сымб. → </span>6124 сымб.) # [[Рэгі]] (<span style="color: #909090;">4377 сымб. → </span>6128 сымб.) # [[Камплексны лік]] (<span style="color: #909090;">4383 сымб. → </span>6136 сымб.) # [[Кампутар]] (<span style="color: #909090;">4392 сымб. → </span>6149 сымб.) # [[Музыка]] (<span style="color: #909090;">4394 сымб. → </span>6152 сымб.) # [[Нэкропаль Гізы]] (<span style="color: #909090;">4402 сымб. → </span>6163 сымб.) # [[Эмоцыя]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Конга (рака)]] (<span style="color: #909090;">4412 сымб. → </span>6177 сымб.) # [[Партугальская мова]] (<span style="color: #909090;">4425 сымб. → </span>6195 сымб.) # [[Апартэід]] (<span style="color: #909090;">4429 сымб. → </span>6201 сымб.) # [[Грыгарыянскі каляндар]] (<span style="color: #909090;">4435 сымб. → </span>6209 сымб.) # [[Шумэр]] (<span style="color: #909090;">4436 сымб. → </span>6210 сымб.) # [[Камары]] (<span style="color: #909090;">4440 сымб. → </span>6216 сымб.) # [[Імунная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">4443 сымб. → </span>6220 сымб.) # [[Арганічная хімія]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Алмаз]] (<span style="color: #909090;">4446 сымб. → </span>6224 сымб.) # [[Пальная зброя]] (<span style="color: #909090;">4454 сымб. → </span>6236 сымб.) # [[Тонкая кішка]] (<span style="color: #909090;">4462 сымб. → </span>6247 сымб.) # [[Час]] (<span style="color: #909090;">4463 сымб. → </span>6248 сымб.) # [[Плошча]] (<span style="color: #909090;">4468 сымб. → </span>6255 сымб.) # [[Зьмеі]] (<span style="color: #909090;">4473 сымб. → </span>6262 сымб.) # [[Шпуля індуктыўнасьці]] (<span style="color: #909090;">4531 сымб. → </span>6343 сымб.) # [[Вуза]] (<span style="color: #909090;">4533 сымб. → </span>6346 сымб.) # [[Кампутарная гульня]] (<span style="color: #909090;">4535 сымб. → </span>6349 сымб.) # [[Віды пад пагрозай выміраньня]] (<span style="color: #909090;">4538 сымб. → </span>6353 сымб.) # [[Глябалізацыя]] (<span style="color: #909090;">4545 сымб. → </span>6363 сымб.) # [[Палітыка]] (<span style="color: #909090;">4557 сымб. → </span>6380 сымб.) # [[Аповесьць пра Гэндзі]] (<span style="color: #909090;">4561 сымб. → </span>6385 сымб.) # [[Кот]] (<span style="color: #909090;">4575 сымб. → </span>6405 сымб.) # [[Літаратура]] (<span style="color: #909090;">4579 сымб. → </span>6411 сымб.) # [[Ёган Гутэнбэрг]] (<span style="color: #909090;">4586 сымб. → </span>6420 сымб.) # [[Паэзія]] (<span style="color: #909090;">4588 сымб. → </span>6423 сымб.) # [[Цынь Шыхуандзі]] (<span style="color: #909090;">4606 сымб. → </span>6448 сымб.) # [[Мастацкая выдумка]] (<span style="color: #909090;">4610 сымб. → </span>6454 сымб.) # [[Поліяміеліт]] (<span style="color: #909090;">4611 сымб. → </span>6455 сымб.) # [[Кантынэнт]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Вялікія азёры]] (<span style="color: #909090;">4625 сымб. → </span>6475 сымб.) # [[Мультыплікацыя]] (<span style="color: #909090;">4638 сымб. → </span>6493 сымб.) # [[Сэкунда]] (<span style="color: #909090;">4643 сымб. → </span>6500 сымб.) # [[Спэцыяльная тэорыя адноснасьці]] (<span style="color: #909090;">4649 сымб. → </span>6509 сымб.) # [[Зброя]] (<span style="color: #909090;">4681 сымб. → </span>6553 сымб.) # [[Мэтабалізм]] (<span style="color: #909090;">4707 сымб. → </span>6590 сымб.) # [[Падводная лодка]] (<span style="color: #909090;">4719 сымб. → </span>6607 сымб.) # [[Вікторыя (возера)]] (<span style="color: #909090;">4735 сымб. → </span>6629 сымб.) # [[Арэхі]] (<span style="color: #909090;">4741 сымб. → </span>6637 сымб.) # [[Матэматычны аналіз]] (<span style="color: #909090;">4742 сымб. → </span>6639 сымб.) # [[Сельская гаспадарка]] (<span style="color: #909090;">4745 сымб. → </span>6643 сымб.) # [[Батаніка]] (<span style="color: #909090;">4759 сымб. → </span>6663 сымб.) # [[Кніга]] (<span style="color: #909090;">4771 сымб. → </span>6679 сымб.) # [[Праграмнае забесьпячэньне]] (<span style="color: #909090;">4787 сымб. → </span>6702 сымб.) # [[Міталёгія]] (<span style="color: #909090;">4802 сымб. → </span>6723 сымб.) # [[Гольф]] (<span style="color: #909090;">4804 сымб. → </span>6726 сымб.) # [[Мінэрал]] (<span style="color: #909090;">4807 сымб. → </span>6730 сымб.) # [[Сьмерць]] (<span style="color: #909090;">4812 сымб. → </span>6737 сымб.) # [[Мурашкі (вусякі)]] (<span style="color: #909090;">4834 сымб. → </span>6768 сымб.) # [[Мэнструацыя]] (<span style="color: #909090;">4842 сымб. → </span>6779 сымб.) # [[Геамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">4845 сымб. → </span>6783 сымб.) # [[Розум]] (<span style="color: #909090;">4859 сымб. → </span>6803 сымб.) # [[Слова]] (<span style="color: #909090;">4862 сымб. → </span>6807 сымб.) # [[Археі]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Папера]] (<span style="color: #909090;">4873 сымб. → </span>6822 сымб.) # [[Грамадзтва]] (<span style="color: #909090;">4899 сымб. → </span>6859 сымб.) # [[Гародніна]] (<span style="color: #909090;">4911 сымб. → </span>6875 сымб.) # [[Інваліднасьць]] (<span style="color: #909090;">4919 сымб. → </span>6887 сымб.) # [[Леў Талстой]] (<span style="color: #909090;">4935 сымб. → </span>6909 сымб.) # [[Каляніялізм]] (<span style="color: #909090;">4936 сымб. → </span>6910 сымб.) # [[Мова]] (<span style="color: #909090;">4942 сымб. → </span>6919 сымб.) # [[Сьнег]] (<span style="color: #909090;">4950 сымб. → </span>6930 сымб.) # [[Цына]] (<span style="color: #909090;">4971 сымб. → </span>6959 сымб.) # [[Мая]] (<span style="color: #909090;">4978 сымб. → </span>6969 сымб.) # [[Статуя Свабоды]] (<span style="color: #909090;">5024 сымб. → </span>7034 сымб.) # [[Фэмінізм]] (<span style="color: #909090;">5031 сымб. → </span>7043 сымб.) # [[Паўднёвы полюс]] (<span style="color: #909090;">5049 сымб. → </span>7069 сымб.) # [[Вулькан]] (<span style="color: #909090;">5075 сымб. → </span>7105 сымб.) # [[Ячмень звычайны]] (<span style="color: #909090;">5080 сымб. → </span>7112 сымб.) # [[Часавы пас]] (<span style="color: #909090;">5083 сымб. → </span>7116 сымб.) # [[Віхраслуп]] (<span style="color: #909090;">5111 сымб. → </span>7155 сымб.) # [[Міжземнае мора]] (<span style="color: #909090;">5117 сымб. → </span>7164 сымб.) # [[Дыктатура]] (<span style="color: #909090;">5124 сымб. → </span>7174 сымб.) # [[Плястмаса]] (<span style="color: #909090;">5129 сымб. → </span>7181 сымб.) # [[Лёгіка]] (<span style="color: #909090;">5135 сымб. → </span>7189 сымб.) # [[Нагарджуна]] (<span style="color: #909090;">5145 сымб. → </span>7203 сымб.) # [[Джавагарлал Нэру]] (<span style="color: #909090;">5147 сымб. → </span>7206 сымб.) # [[Расізм]] (<span style="color: #909090;">5158 сымб. → </span>7221 сымб.) # [[Пісьменнасьць]] (<span style="color: #909090;">5165 сымб. → </span>7231 сымб.) # [[Кола]] (<span style="color: #909090;">5174 сымб. → </span>7244 сымб.) # [[Ганг]] (<span style="color: #909090;">5182 сымб. → </span>7255 сымб.) # [[Сьвіньня]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Місысыпі (рака)]] (<span style="color: #909090;">5228 сымб. → </span>7319 сымб.) # [[Вэнэрычныя хваробы]] (<span style="color: #909090;">5238 сымб. → </span>7333 сымб.) # [[Сэнсорная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">5263 сымб. → </span>7368 сымб.) # [[Вінаград (ягада)]] (<span style="color: #909090;">5273 сымб. → </span>7382 сымб.) # [[Лінейная альгебра]] (<span style="color: #909090;">5289 сымб. → </span>7405 сымб.) # [[Альпы]] (<span style="color: #909090;">5309 сымб. → </span>7433 сымб.) # [[Газэта]] (<span style="color: #909090;">5314 сымб. → </span>7440 сымб.) # [[Брагмагупта]] (<span style="color: #909090;">5321 сымб. → </span>7449 сымб.) # [[Сусьветнае павуціньне]] (<span style="color: #909090;">5322 сымб. → </span>7451 сымб.) # [[Вежа]] (<span style="color: #909090;">5341 сымб. → </span>7477 сымб.) # [[Акбар Вялікі]] (<span style="color: #909090;">5363 сымб. → </span>7508 сымб.) # [[Маса]] (<span style="color: #909090;">5376 сымб. → </span>7526 сымб.) # [[Матэматыка]] (<span style="color: #909090;">5397 сымб. → </span>7556 сымб.) # [[Лекі]] (<span style="color: #909090;">5414 сымб. → </span>7580 сымб.) # [[Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">5454 сымб. → </span>7636 сымб.) # [[Тамаш Аквінскі]] (<span style="color: #909090;">5475 сымб. → </span>7665 сымб.) # [[Вакцына]] (<span style="color: #909090;">5478 сымб. → </span>7669 сымб.) # [[Штучны інтэлект]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Галакост]] (<span style="color: #909090;">5484 сымб. → </span>7678 сымб.) # [[Індуізм]] (<span style="color: #909090;">5490 сымб. → </span>7686 сымб.) # [[Эль Ніньнё]] (<span style="color: #909090;">5541 сымб. → </span>7757 сымб.) # [[Плод]] (<span style="color: #909090;">5563 сымб. → </span>7788 сымб.) # [[Прыматы]] (<span style="color: #909090;">5568 сымб. → </span>7795 сымб.) # [[Пчолы]] (<span style="color: #909090;">5589 сымб. → </span>7825 сымб.) # [[Ультрафіялетавае выпраменьваньне]] (<span style="color: #909090;">5610 сымб. → </span>7854 сымб.) # [[Бібліятэка]] (<span style="color: #909090;">5654 сымб. → </span>7916 сымб.) # [[Лес]] (<span style="color: #909090;">5725 сымб. → </span>8015 сымб.) # [[Імпэрыя Гупта]] (<span style="color: #909090;">5785 сымб. → </span>8099 сымб.) # [[Хімічнае злучэньне]] (<span style="color: #909090;">5797 сымб. → </span>8116 сымб.) # [[Сыкхізм]] (<span style="color: #909090;">5807 сымб. → </span>8130 сымб.) # [[Каліграфія]] (<span style="color: #909090;">5854 сымб. → </span>8196 сымб.) # [[Мэталюргія]] (<span style="color: #909090;">5861 сымб. → </span>8205 сымб.) # [[Мужчына]] (<span style="color: #909090;">5864 сымб. → </span>8210 сымб.) # [[Нацыяналізм]] (<span style="color: #909090;">5886 сымб. → </span>8240 сымб.) # [[Жывапіс]] (<span style="color: #909090;">5913 сымб. → </span>8278 сымб.) # [[Пустэльня]] (<span style="color: #909090;">5938 сымб. → </span>8313 сымб.) # [[Інтэрнэт]] (<span style="color: #909090;">5942 сымб. → </span>8319 сымб.) # [[Хімічны элемэнт]] (<span style="color: #909090;">5999 сымб. → </span>8399 сымб.) # [[Балтыйскае мора]] (<span style="color: #909090;">6006 сымб. → </span>8408 сымб.) # [[Надвор’е]] (<span style="color: #909090;">6046 сымб. → </span>8464 сымб.) # [[Радыё]] (<span style="color: #909090;">6065 сымб. → </span>8491 сымб.) # [[Арабскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">6075 сымб. → </span>8505 сымб.) # [[Смак]] (<span style="color: #909090;">6079 сымб. → </span>8511 сымб.) # [[Капіталізм]] (<span style="color: #909090;">6097 сымб. → </span>8536 сымб.) # [[Абрагам Лінкальн]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Кулямёт]] (<span style="color: #909090;">6108 сымб. → </span>8551 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў]] (<span style="color: #909090;">6126 сымб. → </span>8576 сымб.) # [[Санскрыт]] (<span style="color: #909090;">6136 сымб. → </span>8590 сымб.) # [[Гармоны]] (<span style="color: #909090;">6157 сымб. → </span>8620 сымб.) # [[Грыбы]] (<span style="color: #909090;">6182 сымб. → </span>8655 сымб.) # [[Марксізм]] (<span style="color: #909090;">6188 сымб. → </span>8663 сымб.) # [[Арабская мова]] (<span style="color: #909090;">6215 сымб. → </span>8701 сымб.) # [[Парасілавая ўстаноўка]] (<span style="color: #909090;">6231 сымб. → </span>8723 сымб.) # [[Медзь]] (<span style="color: #909090;">6239 сымб. → </span>8735 сымб.) # [[Фрыдрых Ніцшэ]] (<span style="color: #909090;">6244 сымб. → </span>8742 сымб.) # [[Паводзіны]] (<span style="color: #909090;">6252 сымб. → </span>8753 сымб.) # [[Нэрва]] (<span style="color: #909090;">6322 сымб. → </span>8851 сымб.) # [[Авечка]] (<span style="color: #909090;">6324 сымб. → </span>8854 сымб.) # [[Чарлз Дарвін]] (<span style="color: #909090;">6328 сымб. → </span>8859 сымб.) # [[Чжу Сі]] (<span style="color: #909090;">6353 сымб. → </span>8894 сымб.) # [[Амэрыканскі даляр]] (<span style="color: #909090;">6370 сымб. → </span>8918 сымб.) # [[Лібэралізм]] (<span style="color: #909090;">6416 сымб. → </span>8982 сымб.) # [[Плаціна]] (<span style="color: #909090;">6444 сымб. → </span>9022 сымб.) # [[Лікавы аналіз]] (<span style="color: #909090;">6454 сымб. → </span>9036 сымб.) # [[Содні]] (<span style="color: #909090;">6457 сымб. → </span>9040 сымб.) # [[Імпэрыя інкаў]] (<span style="color: #909090;">6482 сымб. → </span>9075 сымб.) # [[Валюта]] (<span style="color: #909090;">6500 сымб. → </span>9100 сымб.) # [[Клясычная музыка]] (<span style="color: #909090;">6501 сымб. → </span>9101 сымб.) # [[Індустрыяльная рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">6513 сымб. → </span>9118 сымб.) # [[Недаяданьне]] (<span style="color: #909090;">6523 сымб. → </span>9132 сымб.) # [[Люі Пастэр]] (<span style="color: #909090;">6548 сымб. → </span>9167 сымб.) # [[Цацка]] (<span style="color: #909090;">6555 сымб. → </span>9177 сымб.) # [[Грошы]] (<span style="color: #909090;">6574 сымб. → </span>9204 сымб.) # [[Скрыпка]] (<span style="color: #909090;">6590 сымб. → </span>9226 сымб.) # [[Марк Твэн]] (<span style="color: #909090;">6599 сымб. → </span>9239 сымб.) # [[Лао-Цзы]] (<span style="color: #909090;">6656 сымб. → </span>9318 сымб.) # [[Брытанская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">6680 сымб. → </span>9352 сымб.) # [[Жалеза]] (<span style="color: #909090;">6721 сымб. → </span>9409 сымб.) # [[Хуанхэ]] (<span style="color: #909090;">6741 сымб. → </span>9437 сымб.) # [[Збожжа]] (<span style="color: #909090;">6784 сымб. → </span>9498 сымб.) # [[Тытунь]] (<span style="color: #909090;">6801 сымб. → </span>9521 сымб.) # [[Атлусьценьне]] (<span style="color: #909090;">6834 сымб. → </span>9568 сымб.) # [[Сафокл]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Падатак]] (<span style="color: #909090;">6856 сымб. → </span>9598 сымб.) # [[Беднасьць]] (<span style="color: #909090;">6879 сымб. → </span>9631 сымб.) # [[Песьня]] (<span style="color: #909090;">6914 сымб. → </span>9680 сымб.) # [[Вэнэра]] (<span style="color: #909090;">6917 сымб. → </span>9684 сымб.) # [[Рэзыстар]] (<span style="color: #909090;">6922 сымб. → </span>9691 сымб.) # [[Кроў]] (<span style="color: #909090;">6957 сымб. → </span>9740 сымб.) # [[Мяса]] (<span style="color: #909090;">6975 сымб. → </span>9765 сымб.) # [[Аднаўляльная энэргія]] (<span style="color: #909090;">7015 сымб. → </span>9821 сымб.) # [[Культура]] (<span style="color: #909090;">7031 сымб. → </span>9843 сымб.) # [[Лік]] (<span style="color: #909090;">7045 сымб. → </span>9863 сымб.) # [[Іліяда]] (<span style="color: #909090;">7087 сымб. → </span>9922 сымб.) # [[Гіндустані]] (<span style="color: #909090;">7166 сымб. → </span>10032 сымб.) # [[Амазонка]] (<span style="color: #909090;">7199 сымб. → </span>10079 сымб.) # [[Млечны Шлях]] (<span style="color: #909090;">7218 сымб. → </span>10105 сымб.) # [[Жытло]] (<span style="color: #909090;">7225 сымб. → </span>10115 сымб.) # [[Дынастыя Хань]] (<span style="color: #909090;">7227 сымб. → </span>10118 сымб.) # [[Дзіця]] (<span style="color: #909090;">7242 сымб. → </span>10139 сымб.) # [[Панамскі канал]] (<span style="color: #909090;">7261 сымб. → </span>10165 сымб.) # [[Марка Полё]] (<span style="color: #909090;">7267 сымб. → </span>10174 сымб.) # [[Сабака]] (<span style="color: #909090;">7271 сымб. → </span>10179 сымб.) # [[Мэтал]] (<span style="color: #909090;">7278 сымб. → </span>10189 сымб.) # [[Дагістарычны час]] (<span style="color: #909090;">7301 сымб. → </span>10221 сымб.) # [[Інсульт]] (<span style="color: #909090;">7307 сымб. → </span>10230 сымб.) # [[Сярэднявечча]] (<span style="color: #909090;">7309 сымб. → </span>10233 сымб.) # [[Цукровы дыябэт]] (<span style="color: #909090;">7319 сымб. → </span>10247 сымб.) # [[Канфуцыянства]] (<span style="color: #909090;">7323 сымб. → </span>10252 сымб.) # [[Нагіб Махфуз]] (<span style="color: #909090;">7346 сымб. → </span>10284 сымб.) # [[Дыпляматыя]] (<span style="color: #909090;">7373 сымб. → </span>10322 сымб.) # [[Рака]] (<span style="color: #909090;">7391 сымб. → </span>10347 сымб.) # [[Нэрвовая сыстэма]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Птушкі]] (<span style="color: #909090;">7394 сымб. → </span>10352 сымб.) # [[Дынастыя Цын]] (<span style="color: #909090;">7420 сымб. → </span>10388 сымб.) # [[Ангкор-Ват]] (<span style="color: #909090;">7421 сымб. → </span>10389 сымб.) # [[Меч]] (<span style="color: #909090;">7425 сымб. → </span>10395 сымб.) # [[Псыхічны разлад]] (<span style="color: #909090;">7457 сымб. → </span>10440 сымб.) # [[Цьвёрды дыск]] (<span style="color: #909090;">7473 сымб. → </span>10462 сымб.) # [[Вярблюд]] (<span style="color: #909090;">7485 сымб. → </span>10479 сымб.) # [[Стыхійнае бедзтва]] (<span style="color: #909090;">7498 сымб. → </span>10497 сымб.) # [[Залежнасьць]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Аналітычная хімія]] (<span style="color: #909090;">7524 сымб. → </span>10534 сымб.) # [[Геаграфія]] (<span style="color: #909090;">7541 сымб. → </span>10557 сымб.) # [[Карл Лінэй]] (<span style="color: #909090;">7550 сымб. → </span>10570 сымб.) # [[Байкал]] (<span style="color: #909090;">7559 сымб. → </span>10583 сымб.) # [[Канстытуцыя]] (<span style="color: #909090;">7562 сымб. → </span>10587 сымб.) # [[Душа]] (<span style="color: #909090;">7583 сымб. → </span>10616 сымб.) # [[Паветранае судна]] (<span style="color: #909090;">7590 сымб. → </span>10626 сымб.) # [[Правы чалавека]] (<span style="color: #909090;">7596 сымб. → </span>10634 сымб.) # [[Выкапнёвае паліва]] (<span style="color: #909090;">7634 сымб. → </span>10688 сымб.) # [[Трыганамэтрыя]] (<span style="color: #909090;">7659 сымб. → </span>10723 сымб.) # [[Эпас пра Гільгамэша]] (<span style="color: #909090;">7663 сымб. → </span>10728 сымб.) # [[Імануіл Кант]] (<span style="color: #909090;">7665 сымб. → </span>10731 сымб.) # [[Руаль Амундсэн]] (<span style="color: #909090;">7682 сымб. → </span>10755 сымб.) # [[Каталіцкая Царква]] (<span style="color: #909090;">7689 сымб. → </span>10765 сымб.) # [[Джон Лок]] (<span style="color: #909090;">7691 сымб. → </span>10767 сымб.) # [[Вакуўм]] (<span style="color: #909090;">7714 сымб. → </span>10800 сымб.) # [[Сорга двухколернае]] (<span style="color: #909090;">7716 сымб. → </span>10802 сымб.) # [[Плаваньне]] (<span style="color: #909090;">7718 сымб. → </span>10805 сымб.) # [[Пратысты]] (<span style="color: #909090;">7723 сымб. → </span>10812 сымб.) # [[Стэнлі Кубрык]] (<span style="color: #909090;">7741 сымб. → </span>10837 сымб.) # [[Карл Вялікі]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Філязофія]] (<span style="color: #909090;">7814 сымб. → </span>10940 сымб.) # [[Транзыстар]] (<span style="color: #909090;">7816 сымб. → </span>10942 сымб.) # [[Ёзэф Гайдн]] (<span style="color: #909090;">7818 сымб. → </span>10945 сымб.) # [[Сацыялізм]] (<span style="color: #909090;">7846 сымб. → </span>10984 сымб.) # [[Атлянтычны акіян]] (<span style="color: #909090;">7850 сымб. → </span>10990 сымб.) # [[Адраджэньне]] (<span style="color: #909090;">7856 сымб. → </span>10998 сымб.) # [[Канфуцый]] (<span style="color: #909090;">7858 сымб. → </span>11001 сымб.) # [[Бэйсбол]] (<span style="color: #909090;">7868 сымб. → </span>11015 сымб.) # [[Галубовыя]] (<span style="color: #909090;">7879 сымб. → </span>11031 сымб.) # [[Гравітацыя]] (<span style="color: #909090;">7881 сымб. → </span>11033 сымб.) # [[Людвіг Вітгенштайн]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Вадкасьць]] (<span style="color: #909090;">7894 сымб. → </span>11052 сымб.) # [[Сыстэма каардынат]] (<span style="color: #909090;">7898 сымб. → </span>11057 сымб.) # [[Труба]] (<span style="color: #909090;">7905 сымб. → </span>11067 сымб.) # [[Вуха]] (<span style="color: #909090;">7922 сымб. → </span>11091 сымб.) # [[Радыяактыўнасьць]] (<span style="color: #909090;">7928 сымб. → </span>11099 сымб.) # [[Ціхі акіян]] (<span style="color: #909090;">7960 сымб. → </span>11144 сымб.) # [[Сыма Цянь]] (<span style="color: #909090;">7967 сымб. → </span>11154 сымб.) # [[Алюмін]] (<span style="color: #909090;">7971 сымб. → </span>11159 сымб.) # [[Арабская ліга]] (<span style="color: #909090;">7982 сымб. → </span>11175 сымб.) # [[Астэроід]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Гімалаі]] (<span style="color: #909090;">7986 сымб. → </span>11180 сымб.) # [[Месяц (спадарожнік)]] (<span style="color: #909090;">7996 сымб. → </span>11194 сымб.) # [[Пнэўманія]] (<span style="color: #909090;">7997 сымб. → </span>11196 сымб.) # [[Земнаводныя]] (<span style="color: #909090;">8000 сымб. → </span>11200 сымб.) # [[Марыя Складоўская-Кюры]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Хлеб]] (<span style="color: #909090;">8006 сымб. → </span>11208 сымб.) # [[Кукуруза]] (<span style="color: #909090;">8040 сымб. → </span>11256 сымб.) # [[Макс Плянк]] (<span style="color: #909090;">8043 сымб. → </span>11260 сымб.) # [[Мастацтва]] (<span style="color: #909090;">8045 сымб. → </span>11263 сымб.) # [[Мэтар]] (<span style="color: #909090;">8089 сымб. → </span>11325 сымб.) # [[Азот]] (<span style="color: #909090;">8102 сымб. → </span>11343 сымб.) # [[Горад]] (<span style="color: #909090;">8123 сымб. → </span>11372 сымб.) # [[Абвадненьне]] (<span style="color: #909090;">8130 сымб. → </span>11382 сымб.) # [[Сафійскі сабор (Канстантынопаль)]] (<span style="color: #909090;">8131 сымб. → </span>11383 сымб.) # [[Адзеньне]] (<span style="color: #909090;">8137 сымб. → </span>11392 сымб.) # [[Фэрнан Магелан]] (<span style="color: #909090;">8148 сымб. → </span>11407 сымб.) # [[Электрамагнітнае ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8155 сымб. → </span>11417 сымб.) # [[Плянэта]] (<span style="color: #909090;">8167 сымб. → </span>11434 сымб.) # [[Шруба]] (<span style="color: #909090;">8169 сымб. → </span>11437 сымб.) # [[Ўінстан Чэрчыль]] (<span style="color: #909090;">8171 сымб. → </span>11439 сымб.) # [[Юры Гагарын]] (<span style="color: #909090;">8189 сымб. → </span>11465 сымб.) # [[Кітападобныя]] (<span style="color: #909090;">8203 сымб. → </span>11484 сымб.) # [[Інд]] (<span style="color: #909090;">8224 сымб. → </span>11514 сымб.) # [[Тымур]] (<span style="color: #909090;">8229 сымб. → </span>11521 сымб.) # [[Касьмічны палёт]] (<span style="color: #909090;">8239 сымб. → </span>11535 сымб.) # [[Пшаніца]] (<span style="color: #909090;">8295 сымб. → </span>11613 сымб.) # [[Блюз]] (<span style="color: #909090;">8321 сымб. → </span>11649 сымб.) # [[Дождж]] (<span style="color: #909090;">8324 сымб. → </span>11654 сымб.) # [[Размнажэньне]] (<span style="color: #909090;">8326 сымб. → </span>11656 сымб.) # [[Фундамэнталізм]] (<span style="color: #909090;">8338 сымб. → </span>11673 сымб.) # [[Экалёгія]] (<span style="color: #909090;">8344 сымб. → </span>11682 сымб.) # [[Адукацыя]] (<span style="color: #909090;">8356 сымб. → </span>11698 сымб.) # [[Фрыда Калё]] (<span style="color: #909090;">8357 сымб. → </span>11700 сымб.) # [[Чэ Гевара]] (<span style="color: #909090;">8379 сымб. → </span>11731 сымб.) # [[Японская мова]] (<span style="color: #909090;">8412 сымб. → </span>11777 сымб.) # [[Самагубства]] (<span style="color: #909090;">8420 сымб. → </span>11788 сымб.) # [[Фартэпіяна]] (<span style="color: #909090;">8451 сымб. → </span>11831 сымб.) # [[Тым Бэрнэрз-Лі]] (<span style="color: #909090;">8463 сымб. → </span>11848 сымб.) # [[Гішпанская мова]] (<span style="color: #909090;">8480 сымб. → </span>11872 сымб.) # [[Гай Юліюс Цэзар]] (<span style="color: #909090;">8496 сымб. → </span>11894 сымб.) # [[Арытмэтыка]] (<span style="color: #909090;">8513 сымб. → </span>11918 сымб.) # [[Партэнон]] (<span style="color: #909090;">8531 сымб. → </span>11943 сымб.) # [[Свойскі бык]] (<span style="color: #909090;">8538 сымб. → </span>11953 сымб.) # [[Франц Шубэрт]] (<span style="color: #909090;">8543 сымб. → </span>11960 сымб.) # [[Гэнры Форд]] (<span style="color: #909090;">8544 сымб. → </span>11962 сымб.) # [[Слабое ўзаемадзеяньне]] (<span style="color: #909090;">8549 сымб. → </span>11969 сымб.) # [[Ніл Армстранг]] (<span style="color: #909090;">8589 сымб. → </span>12025 сымб.) # [[Плятон]] (<span style="color: #909090;">8594 сымб. → </span>12032 сымб.) # [[Кіляграм]] (<span style="color: #909090;">8604 сымб. → </span>12046 сымб.) # [[Імавернасьць]] (<span style="color: #909090;">8611 сымб. → </span>12055 сымб.) # [[Мікалай Капэрнік]] (<span style="color: #909090;">8631 сымб. → </span>12083 сымб.) # [[Іслам]] (<span style="color: #909090;">8632 сымб. → </span>12085 сымб.) # [[Рыхард Вагнэр]] (<span style="color: #909090;">8641 сымб. → </span>12097 сымб.) # [[Іўрыт]] (<span style="color: #909090;">8645 сымб. → </span>12103 сымб.) # [[Трапічны цыклён]] (<span style="color: #909090;">8646 сымб. → </span>12104 сымб.) # [[Грэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">8648 сымб. → </span>12107 сымб.) # [[Палітычная партыя]] (<span style="color: #909090;">8656 сымб. → </span>12118 сымб.) # [[Паўночны полюс]] (<span style="color: #909090;">8660 сымб. → </span>12124 сымб.) # [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] (<span style="color: #909090;">8678 сымб. → </span>12149 сымб.) # [[Гітара]] (<span style="color: #909090;">8705 сымб. → </span>12187 сымб.) # [[Бавоўна]] (<span style="color: #909090;">8713 сымб. → </span>12198 сымб.) # [[Каменны век]] (<span style="color: #909090;">8723 сымб. → </span>12212 сымб.) # [[Нэльсан Мандэла]] (<span style="color: #909090;">8746 сымб. → </span>12244 сымб.) # [[Рабства]] (<span style="color: #909090;">8753 сымб. → </span>12254 сымб.) # [[Тэмпэратура]] (<span style="color: #909090;">8756 сымб. → </span>12258 сымб.) # [[Сынан]] (<span style="color: #909090;">8765 сымб. → </span>12271 сымб.) # [[Джэймз Кларк Максўэл]] (<span style="color: #909090;">8784 сымб. → </span>12298 сымб.) # [[Хранічная абструктыўная хвароба лёгкіх]] (<span style="color: #909090;">8793 сымб. → </span>12310 сымб.) # [[Брусэльскі сталічны рэгіён]] (<span style="color: #909090;">8816 сымб. → </span>12342 сымб.) # [[Эрнан Картэс]] (<span style="color: #909090;">8835 сымб. → </span>12369 сымб.) # [[Садружнасьць нацыяў]] (<span style="color: #909090;">8836 сымб. → </span>12370 сымб.) # [[Вуглярод]] (<span style="color: #909090;">8841 сымб. → </span>12377 сымб.) # [[Магабгарата]] (<span style="color: #909090;">8852 сымб. → </span>12393 сымб.) # [[Арыстотэль]] (<span style="color: #909090;">8881 сымб. → </span>12433 сымб.) # [[Шакаляд]] (<span style="color: #909090;">8922 сымб. → </span>12491 сымб.) # [[Ядзерная энэргетыка]] (<span style="color: #909090;">8967 сымб. → </span>12554 сымб.) # [[Адам Сьміт]] (<span style="color: #909090;">9003 сымб. → </span>12604 сымб.) # [[Фатаграфія]] (<span style="color: #909090;">9024 сымб. → </span>12634 сымб.) # [[Вайна ў Віетнаме]] (<span style="color: #909090;">9038 сымб. → </span>12653 сымб.) # [[Эндзі Ўоргал]] (<span style="color: #909090;">9061 сымб. → </span>12685 сымб.) # [[Спорт]] (<span style="color: #909090;">9069 сымб. → </span>12697 сымб.) # [[Дыфэрэнцыйнае раўнаньне]] (<span style="color: #909090;">9071 сымб. → </span>12699 сымб.) # [[Эвэрэст]] (<span style="color: #909090;">9072 сымб. → </span>12701 сымб.) # [[Чанак’я]] (<span style="color: #909090;">9081 сымб. → </span>12713 сымб.) # [[Інгмар Бэргман]] (<span style="color: #909090;">9082 сымб. → </span>12715 сымб.) # [[Гульня]] (<span style="color: #909090;">9090 сымб. → </span>12726 сымб.) # [[Кава]] (<span style="color: #909090;">9102 сымб. → </span>12743 сымб.) # [[Дэмакратыя]] (<span style="color: #909090;">9109 сымб. → </span>12753 сымб.) # [[Вялікі выбух]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Від (біялёгія)]] (<span style="color: #909090;">9208 сымб. → </span>12891 сымб.) # [[Віно]] (<span style="color: #909090;">9217 сымб. → </span>12904 сымб.) # [[Мэсапатамія]] (<span style="color: #909090;">9226 сымб. → </span>12916 сымб.) # [[Марсэль Пруст]] (<span style="color: #909090;">9231 сымб. → </span>12923 сымб.) # [[Волга]] (<span style="color: #909090;">9235 сымб. → </span>12929 сымб.) # [[Рафаэль]] (<span style="color: #909090;">9238 сымб. → </span>12933 сымб.) # [[Джэймз Джойс]] (<span style="color: #909090;">9245 сымб. → </span>12943 сымб.) # [[Сярэдні Ўсход]] (<span style="color: #909090;">9254 сымб. → </span>12956 сымб.) # [[Ганс Крыстыян Андэрсэн]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Культурная соя]] (<span style="color: #909090;">9288 сымб. → </span>13003 сымб.) # [[Сымон Балівар]] (<span style="color: #909090;">9310 сымб. → </span>13034 сымб.) # [[Суставаногія]] (<span style="color: #909090;">9338 сымб. → </span>13073 сымб.) # [[Архітэктура]] (<span style="color: #909090;">9364 сымб. → </span>13110 сымб.) # [[Прырода]] (<span style="color: #909090;">9389 сымб. → </span>13145 сымб.) # [[Нямецкая мова]] (<span style="color: #909090;">9412 сымб. → </span>13177 сымб.) # [[Малекула]] (<span style="color: #909090;">9427 сымб. → </span>13198 сымб.) # [[Кітайская мова]] (<span style="color: #909090;">9429 сымб. → </span>13201 сымб.) # [[Мысьленьне]] (<span style="color: #909090;">9494 сымб. → </span>13292 сымб.) # [[Тэлефон]] (<span style="color: #909090;">9497 сымб. → </span>13296 сымб.) # [[Зыгмунд Фройд]] (<span style="color: #909090;">9511 сымб. → </span>13315 сымб.) # [[Хорхэ Люіс Борхэс]] (<span style="color: #909090;">9540 сымб. → </span>13356 сымб.) # [[Ровар]] (<span style="color: #909090;">9581 сымб. → </span>13413 сымб.) # [[Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">9597 сымб. → </span>13436 сымб.) # [[Крыжовыя паходы]] (<span style="color: #909090;">9601 сымб. → </span>13441 сымб.) # [[Вінцэнт ван Гог]] (<span style="color: #909090;">9657 сымб. → </span>13520 сымб.) # [[Саладын]] (<span style="color: #909090;">9738 сымб. → </span>13633 сымб.) # [[Паўднёвы акіян]] (<span style="color: #909090;">9750 сымб. → </span>13650 сымб.) # [[Бэнгальская мова]] (<span style="color: #909090;">9802 сымб. → </span>13723 сымб.) # [[Джэфры Чосэр]] (<span style="color: #909090;">9808 сымб. → </span>13731 сымб.) # [[Сяргей Эйзэнштэйн]] (<span style="color: #909090;">9864 сымб. → </span>13810 сымб.) # [[Франц Кафка]] (<span style="color: #909090;">9878 сымб. → </span>13829 сымб.) # [[Агрэгатны стан]] (<span style="color: #909090;">9887 сымб. → </span>13842 сымб.) # [[Джаваньні П’ерлюіджы да Палестрына]] (<span style="color: #909090;">9900 сымб. → </span>13860 сымб.) # [[Рыбы]] (<span style="color: #909090;">9925 сымб. → </span>13895 сымб.) # [[Матэматычны доказ]] (<span style="color: #909090;">10026 сымб. → </span>14036 сымб.) # [[Фізыка]] (<span style="color: #909090;">10030 сымб. → </span>14042 сымб.) # [[Абу Нувас]] (<span style="color: #909090;">10066 сымб. → </span>14092 сымб.) # [[Нобэлеўская прэмія]] (<span style="color: #909090;">10075 сымб. → </span>14105 сымб.) # [[Суэцкі канал]] (<span style="color: #909090;">10076 сымб. → </span>14106 сымб.) # [[Астраномія]] (<span style="color: #909090;">10084 сымб. → </span>14118 сымб.) # [[Ота фон Бісмарк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Друк]] (<span style="color: #909090;">10145 сымб. → </span>14203 сымб.) # [[Джэймз Кук]] (<span style="color: #909090;">10147 сымб. → </span>14206 сымб.) # [[Кісьля]] (<span style="color: #909090;">10184 сымб. → </span>14258 сымб.) # [[Рэгбі]] (<span style="color: #909090;">10189 сымб. → </span>14265 сымб.) # [[Вадарод]] (<span style="color: #909090;">10203 сымб. → </span>14284 сымб.) # [[Міжнародны Суд ААН]] (<span style="color: #909090;">10225 сымб. → </span>14315 сымб.) # [[Дыега Вэляскес]] (<span style="color: #909090;">10226 сымб. → </span>14316 сымб.) # [[Магнітнае поле]] (<span style="color: #909090;">10279 сымб. → </span>14391 сымб.) # [[Дзяржава]] (<span style="color: #909090;">10318 сымб. → </span>14445 сымб.) # [[Цукар]] (<span style="color: #909090;">10319 сымб. → </span>14447 сымб.) # [[Кірыліца]] (<span style="color: #909090;">10322 сымб. → </span>14451 сымб.) # [[Год]] (<span style="color: #909090;">10331 сымб. → </span>14463 сымб.) # [[Луіс Армстранг]] (<span style="color: #909090;">10365 сымб. → </span>14511 сымб.) # [[Натуральная воспа]] (<span style="color: #909090;">10367 сымб. → </span>14514 сымб.) # [[Прыгажосьць]] (<span style="color: #909090;">10392 сымб. → </span>14549 сымб.) # [[Капітал]] (<span style="color: #909090;">10408 сымб. → </span>14571 сымб.) # [[Сакрат]] (<span style="color: #909090;">10419 сымб. → </span>14587 сымб.) # [[Хімія]] (<span style="color: #909090;">10431 сымб. → </span>14603 сымб.) # [[Атам]] (<span style="color: #909090;">10461 сымб. → </span>14645 сымб.) # [[Акіра Курасава]] (<span style="color: #909090;">10496 сымб. → </span>14694 сымб.) # [[Анархізм]] (<span style="color: #909090;">10515 сымб. → </span>14721 сымб.) # [[Кацусіка Хакусай]] (<span style="color: #909090;">10558 сымб. → </span>14781 сымб.) # [[Этаноль]] (<span style="color: #909090;">10559 сымб. → </span>14783 сымб.) # [[Карл Маркс]] (<span style="color: #909090;">10598 сымб. → </span>14837 сымб.) # [[Аборт]] (<span style="color: #909090;">10611 сымб. → </span>14855 сымб.) # [[Галілео Галілей]] (<span style="color: #909090;">10621 сымб. → </span>14869 сымб.) # [[Плязма]] (<span style="color: #909090;">10644 сымб. → </span>14902 сымб.) # [[Анды]] (<span style="color: #909090;">10647 сымб. → </span>14906 сымб.) # [[Эпілепсія]] (<span style="color: #909090;">10786 сымб. → </span>15100 сымб.) # [[Купал]] (<span style="color: #909090;">10798 сымб. → </span>15117 сымб.) # [[Калідаса]] (<span style="color: #909090;">10825 сымб. → </span>15155 сымб.) # [[Сям’я]] (<span style="color: #909090;">10881 сымб. → </span>15233 сымб.) # [[Ігар Стравінскі]] (<span style="color: #909090;">10894 сымб. → </span>15252 сымб.) # [[Нігер (рака)]] (<span style="color: #909090;">10900 сымб. → </span>15260 сымб.) # [[Альбрэхт Дурэр]] (<span style="color: #909090;">10974 сымб. → </span>15364 сымб.) # [[Альгарытм]] (<span style="color: #909090;">11008 сымб. → </span>15411 сымб.) # [[Шагнамэ]] (<span style="color: #909090;">11037 сымб. → </span>15452 сымб.) # [[Золата]] (<span style="color: #909090;">11063 сымб. → </span>15488 сымб.) # [[Ніл]] (<span style="color: #909090;">11093 сымб. → </span>15530 сымб.) # [[Галаўны боль]] (<span style="color: #909090;">11142 сымб. → </span>15599 сымб.) # [[Тэлебачаньне]] (<span style="color: #909090;">11150 сымб. → </span>15610 сымб.) # [[Робат]] (<span style="color: #909090;">11199 сымб. → </span>15679 сымб.) # [[Карэйская мова]] (<span style="color: #909090;">11208 сымб. → </span>15691 сымб.) # [[Пэрыядычная сыстэма хімічных элемэнтаў]] (<span style="color: #909090;">11227 сымб. → </span>15718 сымб.) # [[Вока]] (<span style="color: #909090;">11331 сымб. → </span>15863 сымб.) # [[Нэптун]] (<span style="color: #909090;">11374 сымб. → </span>15924 сымб.) # [[Пі]] (<span style="color: #909090;">11387 сымб. → </span>15942 сымб.) # [[Гафіз]] (<span style="color: #909090;">11411 сымб. → </span>15975 сымб.) # [[Навука]] (<span style="color: #909090;">11432 сымб. → </span>16005 сымб.) # [[Габрыель Гарсія Маркес]] (<span style="color: #909090;">11502 сымб. → </span>16103 сымб.) # [[Фашызм]] (<span style="color: #909090;">11544 сымб. → </span>16162 сымб.) # [[Магатма Гандзі]] (<span style="color: #909090;">11560 сымб. → </span>16184 сымб.) # [[Вецер]] (<span style="color: #909090;">11636 сымб. → </span>16290 сымб.) # [[Гарбата]] (<span style="color: #909090;">11651 сымб. → </span>16311 сымб.) # [[Лёгкая атлетыка]] (<span style="color: #909090;">11693 сымб. → </span>16370 сымб.) # [[Сухоты]] (<span style="color: #909090;">11702 сымб. → </span>16383 сымб.) # [[Гален]] (<span style="color: #909090;">11707 сымб. → </span>16390 сымб.) # [[Курыца]] (<span style="color: #909090;">11730 сымб. → </span>16422 сымб.) # [[Энэргія]] (<span style="color: #909090;">11758 сымб. → </span>16461 сымб.) # [[Тэрмадынаміка]] (<span style="color: #909090;">11776 сымб. → </span>16486 сымб.) # [[Давід Гільбэрт]] (<span style="color: #909090;">11812 сымб. → </span>16537 сымб.) # [[Сок]] (<span style="color: #909090;">11844 сымб. → </span>16582 сымб.) # [[Аль-Газалі]] (<span style="color: #909090;">11866 сымб. → </span>16612 сымб.) # [[Эўклід]] (<span style="color: #909090;">11886 сымб. → </span>16640 сымб.) # [[Пэрсыдзкая мова]] (<span style="color: #909090;">11919 сымб. → </span>16687 сымб.) # [[Рухавік унутранага згараньня]] (<span style="color: #909090;">11996 сымб. → </span>16794 сымб.) # [[Мэрылін Манро]] (<span style="color: #909090;">12114 сымб. → </span>16960 сымб.) # [[Чарлі Чаплін]] (<span style="color: #909090;">12124 сымб. → </span>16974 сымб.) # [[Нікалё Мак’явэльлі]] (<span style="color: #909090;">12142 сымб. → </span>16999 сымб.) # [[Паўднёвая Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">12164 сымб. → </span>17030 сымб.) # [[Альгебра]] (<span style="color: #909090;">12219 сымб. → </span>17107 сымб.) # [[Сонца]] (<span style="color: #909090;">12265 сымб. → </span>17171 сымб.) # [[Крыкет]] (<span style="color: #909090;">12284 сымб. → </span>17198 сымб.) # [[Кароткія нарды]] (<span style="color: #909090;">12291 сымб. → </span>17207 сымб.) # [[Майсей]] (<span style="color: #909090;">12376 сымб. → </span>17326 сымб.) # [[Імпэрыялізм]] (<span style="color: #909090;">12465 сымб. → </span>17451 сымб.) # [[Малако]] (<span style="color: #909090;">12487 сымб. → </span>17482 сымб.) # [[Франсіска Гоя]] (<span style="color: #909090;">12578 сымб. → </span>17609 сымб.) # [[Атэізм]] (<span style="color: #909090;">12579 сымб. → </span>17611 сымб.) # [[Сулейман I]] (<span style="color: #909090;">12584 сымб. → </span>17618 сымб.) # [[Джэймз Ўат]] (<span style="color: #909090;">12618 сымб. → </span>17665 сымб.) # [[Геалёгія]] (<span style="color: #909090;">12624 сымб. → </span>17674 сымб.) # [[Эўра]] (<span style="color: #909090;">12800 сымб. → </span>17920 сымб.) # [[Адольф Гітлер]] (<span style="color: #909090;">12845 сымб. → </span>17983 сымб.) # [[Эрнэст Рэзэрфорд]] (<span style="color: #909090;">12937 сымб. → </span>18112 сымб.) # [[Урад]] (<span style="color: #909090;">12983 сымб. → </span>18176 сымб.) # [[Суахілі]] (<span style="color: #909090;">13063 сымб. → </span>18288 сымб.) # [[Жыцьцё]] (<span style="color: #909090;">13101 сымб. → </span>18341 сымб.) # [[Танец]] (<span style="color: #909090;">13142 сымб. → </span>18399 сымб.) # [[Малійская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">13178 сымб. → </span>18449 сымб.) # [[Зорка]] (<span style="color: #909090;">13336 сымб. → </span>18670 сымб.) # [[Людвіг ван Бэтговэн]] (<span style="color: #909090;">13344 сымб. → </span>18682 сымб.) # [[Рэлігія]] (<span style="color: #909090;">13404 сымб. → </span>18766 сымб.) # [[Готфрыд Ляйбніц]] (<span style="color: #909090;">13468 сымб. → </span>18855 сымб.) # [[Чарлз Дыкенз]] (<span style="color: #909090;">13484 сымб. → </span>18878 сымб.) # [[Азартная гульня]] (<span style="color: #909090;">13642 сымб. → </span>19099 сымб.) # [[Арктычны акіян]] (<span style="color: #909090;">13705 сымб. → </span>19187 сымб.) # [[Электронная пошта]] (<span style="color: #909090;">13806 сымб. → </span>19328 сымб.) # [[Томас Эдысан]] (<span style="color: #909090;">13856 сымб. → </span>19398 сымб.) # [[Мацуо Басё]] (<span style="color: #909090;">13925 сымб. → </span>19495 сымб.) # [[Уладзімер Ленін]] (<span style="color: #909090;">13932 сымб. → </span>19505 сымб.) # [[Колер]] (<span style="color: #909090;">13969 сымб. → </span>19557 сымб.) # [[Рак (захворваньне)]] (<span style="color: #909090;">14078 сымб. → </span>19709 сымб.) # [[Зямля]] (<span style="color: #909090;">14086 сымб. → </span>19720 сымб.) # [[Хвароба Альцгаймэра]] (<span style="color: #909090;">14220 сымб. → </span>19908 сымб.) # [[Жан-Поль Сартр]] (<span style="color: #909090;">14400 сымб. → </span>20160 сымб.) # [[Гіп-гоп]] (<span style="color: #909090;">14505 сымб. → </span>20307 сымб.) # [[Шкло]] (<span style="color: #909090;">14564 сымб. → </span>20390 сымб.) # [[Роза Люксэмбург]] (<span style="color: #909090;">14625 сымб. → </span>20475 сымб.) # [[Дунай]] (<span style="color: #909090;">14708 сымб. → </span>20591 сымб.) # [[Яганэс Брамс]] (<span style="color: #909090;">14858 сымб. → </span>20801 сымб.) # [[Машына]] (<span style="color: #909090;">14935 сымб. → </span>20909 сымб.) # [[Лё Карбюзье]] (<span style="color: #909090;">14959 сымб. → </span>20943 сымб.) # [[Ацтэкі]] (<span style="color: #909090;">15037 сымб. → </span>21052 сымб.) # [[Аўгустын]] (<span style="color: #909090;">15160 сымб. → </span>21224 сымб.) # [[Ібн Хальдун]] (<span style="color: #909090;">15234 сымб. → </span>21328 сымб.) # [[Ібн Батута]] (<span style="color: #909090;">15332 сымб. → </span>21465 сымб.) # [[Лацінскае пісьмо]] (<span style="color: #909090;">15342 сымб. → </span>21479 сымб.) # [[Георг Вільгельм Фрыдрых Гэгель]] (<span style="color: #909090;">15393 сымб. → </span>21550 сымб.) # [[Рэстаўрацыя Мэйдзі]] (<span style="color: #909090;">15402 сымб. → </span>21563 сымб.) # [[Біблія]] (<span style="color: #909090;">15408 сымб. → </span>21571 сымб.) # [[Альфрэд Гічкок]] (<span style="color: #909090;">15429 сымб. → </span>21601 сымб.) # [[Тысяча і адна ноч]] (<span style="color: #909090;">15461 сымб. → </span>21645 сымб.) # [[ГЭС Тры цясьніны]] (<span style="color: #909090;">15488 сымб. → </span>21683 сымб.) # [[Сыр]] (<span style="color: #909090;">15506 сымб. → </span>21708 сымб.) # [[Ізраіль]] (<span style="color: #909090;">15645 сымб. → </span>21903 сымб.) # [[Грэцкі альфабэт]] (<span style="color: #909090;">15742 сымб. → </span>22039 сымб.) # [[Марлен Дытрых]] (<span style="color: #909090;">15875 сымб. → </span>22225 сымб.) # [[Ўолт Дыснэй]] (<span style="color: #909090;">16007 сымб. → </span>22410 сымб.) # [[Міжнародны валютны фонд]] (<span style="color: #909090;">16011 сымб. → </span>22415 сымб.) # [[Канал]] (<span style="color: #909090;">16091 сымб. → </span>22527 сымб.) # [[Леанарда да Вінчы]] (<span style="color: #909090;">16107 сымб. → </span>22550 сымб.) # [[Пераклад]] (<span style="color: #909090;">16161 сымб. → </span>22625 сымб.) # [[Джордж Байран]] (<span style="color: #909090;">16192 сымб. → </span>22669 сымб.) # [[Фёдар Дастаеўскі]] (<span style="color: #909090;">16314 сымб. → </span>22840 сымб.) # [[Фэдэрыка Фэліні]] (<span style="color: #909090;">16351 сымб. → </span>22891 сымб.) # [[Асманская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">16367 сымб. → </span>22914 сымб.) # [[Карыбскае мора]] (<span style="color: #909090;">16429 сымб. → </span>23001 сымб.) # [[Паўночнае мора]] (<span style="color: #909090;">16492 сымб. → </span>23089 сымб.) # [[Індыйскі акіян]] (<span style="color: #909090;">16554 сымб. → </span>23176 сымб.) # [[Клімат]] (<span style="color: #909090;">16615 сымб. → </span>23261 сымб.) # [[Цытрус]] (<span style="color: #909090;">16682 сымб. → </span>23355 сымб.) # [[Райн]] (<span style="color: #909090;">16764 сымб. → </span>23470 сымб.) # [[Ядзерная зброя]] (<span style="color: #909090;">16838 сымб. → </span>23573 сымб.) # [[Электрычнасьць]] (<span style="color: #909090;">16905 сымб. → </span>23667 сымб.) # [[Аль-Харэзьмі]] (<span style="color: #909090;">17459 сымб. → </span>24443 сымб.) # [[Жанна д’Арк]] (<span style="color: #909090;">17572 сымб. → </span>24601 сымб.) # [[Шарль дэ Голь]] (<span style="color: #909090;">17630 сымб. → </span>24682 сымб.) # [[Асацыяцыя дзяржаваў Паўднёва-Ўсходняй Азіі]] (<span style="color: #909090;">17788 сымб. → </span>24903 сымб.) # [[Інжынэрная справа]] (<span style="color: #909090;">18103 сымб. → </span>25344 сымб.) # [[Сахара]] (<span style="color: #909090;">18181 сымб. → </span>25453 сымб.) # [[Мартын Гайдэгер]] (<span style="color: #909090;">18263 сымб. → </span>25568 сымб.) # [[Афрыканскі зьвяз]] (<span style="color: #909090;">18283 сымб. → </span>25596 сымб.) # [[Дыскрымінацыя]] (<span style="color: #909090;">18460 сымб. → </span>25844 сымб.) # [[Макс Вэбэр]] (<span style="color: #909090;">18464 сымб. → </span>25850 сымб.) # [[Вугляводы]] (<span style="color: #909090;">18492 сымб. → </span>25889 сымб.) # [[Аўстралія]] (<span style="color: #909090;">18599 сымб. → </span>26039 сымб.) # [[Этыёпія]] (<span style="color: #909090;">18988 сымб. → </span>26583 сымб.) # [[Ежа]] (<span style="color: #909090;">18991 сымб. → </span>26587 сымб.) # [[Базыліка Сьвятога Пятра]] (<span style="color: #909090;">19006 сымб. → </span>26608 сымб.) # [[Майкл Фарадэй]] (<span style="color: #909090;">19100 сымб. → </span>26740 сымб.) # [[Здароўе]] (<span style="color: #909090;">19381 сымб. → </span>27133 сымб.) # [[Танзанія]] (<span style="color: #909090;">19438 сымб. → </span>27213 сымб.) # [[Анры Матыс]] (<span style="color: #909090;">19497 сымб. → </span>27296 сымб.) # [[Куба]] (<span style="color: #909090;">19812 сымб. → </span>27737 сымб.) # [[Політэізм]] (<span style="color: #909090;">19829 сымб. → </span>27761 сымб.) # [[Кіліманджара]] (<span style="color: #909090;">19863 сымб. → </span>27808 сымб.) # [[Сусьвет]] (<span style="color: #909090;">19910 сымб. → </span>27874 сымб.) # [[Ум Кульсум]] (<span style="color: #909090;">19912 сымб. → </span>27877 сымб.) # [[Дантэ Аліг’еры]] (<span style="color: #909090;">19924 сымб. → </span>27894 сымб.) # [[Віетнам]] (<span style="color: #909090;">20101 сымб. → </span>28141 сымб.) # [[Халіфат Абасыдаў]] (<span style="color: #909090;">20271 сымб. → </span>28379 сымб.) # [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] (<span style="color: #909090;">20336 сымб. → </span>28470 сымб.) # [[Сунь Ятсэн]] (<span style="color: #909090;">20641 сымб. → </span>28897 сымб.) # [[Касьпійскае мора]] (<span style="color: #909090;">20710 сымб. → </span>28994 сымб.) # [[Тэніс]] (<span style="color: #909090;">20780 сымб. → </span>29092 сымб.) # [[Людовік XIV]] (<span style="color: #909090;">20795 сымб. → </span>29113 сымб.) # [[Банглядэш]] (<span style="color: #909090;">20877 сымб. → </span>29228 сымб.) # [[Ёсіф Сталін]] (<span style="color: #909090;">20994 сымб. → </span>29392 сымб.) # [[Бангкок]] (<span style="color: #909090;">21000 сымб. → </span>29400 сымб.) # [[Сусьветная арганізацыя здароўя]] (<span style="color: #909090;">21115 сымб. → </span>29561 сымб.) # [[Гамэр]] (<span style="color: #909090;">21357 сымб. → </span>29900 сымб.) # [[Армія]] (<span style="color: #909090;">21550 сымб. → </span>30170 сымб.) # [[Ёган Вольфганг фон Гётэ]] (<span style="color: #909090;">21557 сымб. → </span>30180 сымб.) # [[Стаматалёгія]] (<span style="color: #909090;">21592 сымб. → </span>30229 сымб.) # [[Жак Карт’е]] (<span style="color: #909090;">21603 сымб. → </span>30244 сымб.) # [[Ашока]] (<span style="color: #909090;">21736 сымб. → </span>30430 сымб.) # [[Гаўтама Буда]] (<span style="color: #909090;">21745 сымб. → </span>30443 сымб.) # [[Алан Т’юрынг]] (<span style="color: #909090;">21755 сымб. → </span>30457 сымб.) # [[Апэрацыйная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">21834 сымб. → </span>30568 сымб.) # [[Паблё Пікаса]] (<span style="color: #909090;">21867 сымб. → </span>30614 сымб.) # [[Міжнародны рух Чырвонага Крыжа і Чырвонага Паўмесяца]] (<span style="color: #909090;">21896 сымб. → </span>30654 сымб.) # [[Польшча]] (<span style="color: #909090;">21919 сымб. → </span>30687 сымб.) # [[Джакама Пучыні]] (<span style="color: #909090;">21956 сымб. → </span>30738 сымб.) # [[Го]] (<span style="color: #909090;">21968 сымб. → </span>30755 сымб.) # [[Сонечная сыстэма]] (<span style="color: #909090;">22052 сымб. → </span>30873 сымб.) # [[Малярыя]] (<span style="color: #909090;">22062 сымб. → </span>30887 сымб.) # [[Сынгапур]] (<span style="color: #909090;">22088 сымб. → </span>30923 сымб.) # [[Француская рэвалюцыя]] (<span style="color: #909090;">22107 сымб. → </span>30950 сымб.) # [[Леанард Ойлер]] (<span style="color: #909090;">22121 сымб. → </span>30969 сымб.) # [[Ерусалім]] (<span style="color: #909090;">22149 сымб. → </span>31009 сымб.) # [[Дыназаўр]] (<span style="color: #909090;">22169 сымб. → </span>31037 сымб.) # [[Вэргіліюс]] (<span style="color: #909090;">22172 сымб. → </span>31041 сымб.) # [[Галяктыка]] (<span style="color: #909090;">22175 сымб. → </span>31045 сымб.) # [[Фрыдэрык Шапэн]] (<span style="color: #909090;">22185 сымб. → </span>31059 сымб.) # [[Энцыкляпэдыя]] (<span style="color: #909090;">22190 сымб. → </span>31066 сымб.) # [[Віктор Юго]] (<span style="color: #909090;">22210 сымб. → </span>31094 сымб.) # [[Сымона дэ Бавуар]] (<span style="color: #909090;">22217 сымб. → </span>31104 сымб.) # [[Джон Мэйнард Кейнз]] (<span style="color: #909090;">22221 сымб. → </span>31109 сымб.) # [[Турэцкая мова]] (<span style="color: #909090;">22292 сымб. → </span>31209 сымб.) # [[Лізавета I]] (<span style="color: #909090;">22302 сымб. → </span>31223 сымб.) # [[Сатурн]] (<span style="color: #909090;">22305 сымб. → </span>31227 сымб.) # [[Канстантын I Вялікі]] (<span style="color: #909090;">22327 сымб. → </span>31258 сымб.) # [[Танк]] (<span style="color: #909090;">22331 сымб. → </span>31263 сымб.) # [[Хрысьціянства]] (<span style="color: #909090;">22341 сымб. → </span>31277 сымб.) # [[Авідыюс]] (<span style="color: #909090;">22343 сымб. → </span>31280 сымб.) # [[Піва]] (<span style="color: #909090;">22409 сымб. → </span>31373 сымб.) # [[Дынастыя Тан]] (<span style="color: #909090;">22412 сымб. → </span>31377 сымб.) # [[Сыднэй]] (<span style="color: #909090;">22417 сымб. → </span>31384 сымб.) # [[Уран]] (<span style="color: #909090;">22492 сымб. → </span>31489 сымб.) # [[Мэркурый]] (<span style="color: #909090;">22525 сымб. → </span>31535 сымб.) # [[Транспарт]] (<span style="color: #909090;">22582 сымб. → </span>31615 сымб.) # [[Француская мова]] (<span style="color: #909090;">22619 сымб. → </span>31667 сымб.) # [[Міжнародная сыстэма СІ]] (<span style="color: #909090;">22646 сымб. → </span>31704 сымб.) # [[Багдад]] (<span style="color: #909090;">22656 сымб. → </span>31718 сымб.) # [[Мухамад]] (<span style="color: #909090;">22663 сымб. → </span>31728 сымб.) # [[Сэул]] (<span style="color: #909090;">22722 сымб. → </span>31811 сымб.) # [[Ёган Кеплер]] (<span style="color: #909090;">22737 сымб. → </span>31832 сымб.) # [[Дака]] (<span style="color: #909090;">22750 сымб. → </span>31850 сымб.) # [[Лі Бо]] (<span style="color: #909090;">22869 сымб. → </span>32017 сымб.) # [[Архімэд]] (<span style="color: #909090;">22871 сымб. → </span>32019 сымб.) # [[Юпітэр]] (<span style="color: #909090;">22884 сымб. → </span>32038 сымб.) # [[Карачы]] (<span style="color: #909090;">22885 сымб. → </span>32039 сымб.) # [[Рэнэ Дэкарт]] (<span style="color: #909090;">22940 сымб. → </span>32116 сымб.) # [[Карл Фрыдрых Гаўс]] (<span style="color: #909090;">22961 сымб. → </span>32145 сымб.) # [[Мартын Лютэр Кінг]] (<span style="color: #909090;">23001 сымб. → </span>32201 сымб.) # [[Авіцэна]] (<span style="color: #909090;">23049 сымб. → </span>32269 сымб.) # [[Рэвалюцыя 1917 году ў Расеі]] (<span style="color: #909090;">23062 сымб. → </span>32287 сымб.) # [[Мікелянджэлё]] (<span style="color: #909090;">23076 сымб. → </span>32306 сымб.) # [[Эканоміка]] (<span style="color: #909090;">23094 сымб. → </span>32332 сымб.) # [[Фільм]] (<span style="color: #909090;">23103 сымб. → </span>32344 сымб.) # [[Мартын Лютэр]] (<span style="color: #909090;">23104 сымб. → </span>32346 сымб.) # [[Ліпіды]] (<span style="color: #909090;">23138 сымб. → </span>32393 сымб.) # [[Антарктыда]] (<span style="color: #909090;">23198 сымб. → </span>32477 сымб.) # [[Сінтаізм]] (<span style="color: #909090;">23205 сымб. → </span>32487 сымб.) # [[Мігель Сэрвантэс]] (<span style="color: #909090;">23240 сымб. → </span>32536 сымб.) # [[Старажытны Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">23268 сымб. → </span>32575 сымб.) # [[Анатомія]] (<span style="color: #909090;">23291 сымб. → </span>32607 сымб.) # [[Эрвін Шрэдынгер]] (<span style="color: #909090;">23320 сымб. → </span>32648 сымб.) # [[Антон Чэхаў]] (<span style="color: #909090;">23323 сымб. → </span>32652 сымб.) # [[Бізантыйская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">23333 сымб. → </span>32666 сымб.) # [[Тайлянд]] (<span style="color: #909090;">23339 сымб. → </span>32675 сымб.) # [[Калката]] (<span style="color: #909090;">23430 сымб. → </span>32802 сымб.) # [[Багата]] (<span style="color: #909090;">23542 сымб. → </span>32959 сымб.) # [[Дынастыя Мін]] (<span style="color: #909090;">23576 сымб. → </span>33006 сымб.) # [[Мальер]] (<span style="color: #909090;">23651 сымб. → </span>33111 сымб.) # [[Мэксыка]] (<span style="color: #909090;">23685 сымб. → </span>33159 сымб.) # [[Аргентына]] (<span style="color: #909090;">23702 сымб. → </span>33183 сымб.) # [[Дамаск]] (<span style="color: #909090;">23736 сымб. → </span>33230 сымб.) # [[Рэінкарнацыя]] (<span style="color: #909090;">23764 сымб. → </span>33270 сымб.) # [[Дэлі]] (<span style="color: #909090;">23819 сымб. → </span>33347 сымб.) # [[Пэкін]] (<span style="color: #909090;">23821 сымб. → </span>33349 сымб.) # [[Саудаўская Арабія]] (<span style="color: #909090;">23841 сымб. → </span>33377 сымб.) # [[Старажытная Грэцыя]] (<span style="color: #909090;">23982 сымб. → </span>33575 сымб.) # [[Мост]] (<span style="color: #909090;">24055 сымб. → </span>33677 сымб.) # [[Найробі]] (<span style="color: #909090;">24069 сымб. → </span>33697 сымб.) # [[Рыю-дэ-Жанэйру]] (<span style="color: #909090;">24100 сымб. → </span>33740 сымб.) # [[Ісак Ньютан]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Вальтэр]] (<span style="color: #909090;">24115 сымб. → </span>33761 сымб.) # [[Ўільям Шэксьпір]] (<span style="color: #909090;">24192 сымб. → </span>33869 сымб.) # [[Сальвадор Далі]] (<span style="color: #909090;">24254 сымб. → </span>33956 сымб.) # [[Бронзавы век]] (<span style="color: #909090;">24265 сымб. → </span>33971 сымб.) # [[Іран]] (<span style="color: #909090;">24270 сымб. → </span>33978 сымб.) # [[Турэччына]] (<span style="color: #909090;">24329 сымб. → </span>34061 сымб.) # [[Банан (плод)]] (<span style="color: #909090;">24344 сымб. → </span>34082 сымб.) # [[Мэхіка]] (<span style="color: #909090;">24407 сымб. → </span>34170 сымб.) # [[Будызм]] (<span style="color: #909090;">24434 сымб. → </span>34208 сымб.) # [[Электроніка]] (<span style="color: #909090;">24482 сымб. → </span>34275 сымб.) # [[Скалістыя горы]] (<span style="color: #909090;">24495 сымб. → </span>34293 сымб.) # [[Чжэн Хэ]] (<span style="color: #909090;">24644 сымб. → </span>34502 сымб.) # [[Пратэстанцтва]] (<span style="color: #909090;">24675 сымб. → </span>34545 сымб.) # [[Эўропа]] (<span style="color: #909090;">24678 сымб. → </span>34549 сымб.) # [[Тадж Магал]] (<span style="color: #909090;">24684 сымб. → </span>34558 сымб.) # [[Дзьмітры Мендзялееў]] (<span style="color: #909090;">24712 сымб. → </span>34597 сымб.) # [[Дрэва]] (<span style="color: #909090;">24747 сымб. → </span>34646 сымб.) # [[Бялкі]] (<span style="color: #909090;">24801 сымб. → </span>34721 сымб.) # [[Гандаль]] (<span style="color: #909090;">24824 сымб. → </span>34754 сымб.) # [[Арабска-ізраільскі канфлікт]] (<span style="color: #909090;">24850 сымб. → </span>34790 сымб.) # [[Джакарта]] (<span style="color: #909090;">24858 сымб. → </span>34801 сымб.) # [[Індыя]] (<span style="color: #909090;">25070 сымб. → </span>35098 сымб.) # [[Нігерыя]] (<span style="color: #909090;">25083 сымб. → </span>35116 сымб.) # [[Мэка]] (<span style="color: #909090;">25191 сымб. → </span>35267 сымб.) # [[Расейская мова]] (<span style="color: #909090;">25227 сымб. → </span>35318 сымб.) # [[Ангельская мова]] (<span style="color: #909090;">25312 сымб. → </span>35437 сымб.) # [[Біялёгія]] (<span style="color: #909090;">25344 сымб. → </span>35482 сымб.) # [[Кітай]] (<span style="color: #909090;">25413 сымб. → </span>35578 сымб.) # [[Карабель]] (<span style="color: #909090;">25428 сымб. → </span>35599 сымб.) # [[Зараастрызм]] (<span style="color: #909090;">25469 сымб. → </span>35657 сымб.) # [[Тлен]] (<span style="color: #909090;">25602 сымб. → </span>35843 сымб.) # [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]] (<span style="color: #909090;">25629 сымб. → </span>35881 сымб.) # [[Аўганістан]] (<span style="color: #909090;">25734 сымб. → </span>36028 сымб.) # [[Марс]] (<span style="color: #909090;">25780 сымб. → </span>36092 сымб.) # [[Ватыкан]] (<span style="color: #909090;">25872 сымб. → </span>36221 сымб.) # [[Першая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">26005 сымб. → </span>36407 сымб.) # [[Антоніё Вівальдзі]] (<span style="color: #909090;">26242 сымб. → </span>36739 сымб.) # [[Эгіпет]] (<span style="color: #909090;">26258 сымб. → </span>36761 сымб.) # [[Тэгеран]] (<span style="color: #909090;">26438 сымб. → </span>37013 сымб.) # [[Аўтамабіль]] (<span style="color: #909090;">26557 сымб. → </span>37180 сымб.) # [[Хуткасьць сьвятла]] (<span style="color: #909090;">26663 сымб. → </span>37328 сымб.) # [[Георг Фрыдрых Гэндэль]] (<span style="color: #909090;">26975 сымб. → </span>37765 сымб.) # [[Лагас]] (<span style="color: #909090;">27063 сымб. → </span>37888 сымб.) # [[Судан]] (<span style="color: #909090;">27075 сымб. → </span>37905 сымб.) # [[Вашку да Гама]] (<span style="color: #909090;">27835 сымб. → </span>38969 сымб.) # [[Жан-Жак Русо]] (<span style="color: #909090;">28096 сымб. → </span>39334 сымб.) # [[Мустафа Кемаль Ататурк]] (<span style="color: #909090;">28159 сымб. → </span>39423 сымб.) # [[Японія]] (<span style="color: #909090;">29092 сымб. → </span>40729 сымб.) # [[Нацысцкая Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">29151 сымб. → </span>40811 сымб.) # [[Паўночная Амэрыка]] (<span style="color: #909090;">29314 сымб. → </span>41040 сымб.) # [[Тэхналёгія]] (<span style="color: #909090;">29652 сымб. → </span>41513 сымб.) # [[Эўрапейскі Зьвяз]] (<span style="color: #909090;">30051 сымб. → </span>42071 сымб.) # [[Вада]] (<span style="color: #909090;">30372 сымб. → </span>42521 сымб.) # [[Швайцарыя]] (<span style="color: #909090;">30660 сымб. → </span>42924 сымб.) # [[Баскетбол]] (<span style="color: #909090;">30786 сымб. → </span>43100 сымб.) # [[Ірак]] (<span style="color: #909090;">30866 сымб. → </span>43212 сымб.) # [[Сара Бэрнар]] (<span style="color: #909090;">31434 сымб. → </span>44008 сымб.) # [[Энрыка Фэрмі]] (<span style="color: #909090;">31649 сымб. → </span>44309 сымб.) # [[Застуда]] (<span style="color: #909090;">31856 сымб. → </span>44598 сымб.) # [[The Beatles]] (<span style="color: #909090;">31882 сымб. → </span>44635 сымб.) # [[Атэны]] (<span style="color: #909090;">31914 сымб. → </span>44680 сымб.) # [[Мэдыцына]] (<span style="color: #909090;">31921 сымб. → </span>44689 сымб.) # [[Кансэрватызм]] (<span style="color: #909090;">32008 сымб. → </span>44811 сымб.) # [[Пётар Чайкоўскі]] (<span style="color: #909090;">32079 сымб. → </span>44911 сымб.) # [[Гішпанія]] (<span style="color: #909090;">32166 сымб. → </span>45032 сымб.) # [[Цягліцы]] (<span style="color: #909090;">32174 сымб. → </span>45044 сымб.) # [[Санкт-Пецярбург]] (<span style="color: #909090;">32285 сымб. → </span>45199 сымб.) # [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры]] (<span style="color: #909090;">33118 сымб. → </span>46365 сымб.) # [[Чынгісхан]] (<span style="color: #909090;">33122 сымб. → </span>46371 сымб.) # [[Азія]] (<span style="color: #909090;">33253 сымб. → </span>46554 сымб.) # [[Дыялектыка]] (<span style="color: #909090;">33477 сымб. → </span>46868 сымб.) # [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] (<span style="color: #909090;">33873 сымб. → </span>47422 сымб.) # [[Эйфэлева вежа]] (<span style="color: #909090;">34681 сымб. → </span>48553 сымб.) # [[Аляксандар Пушкін]] (<span style="color: #909090;">34752 сымб. → </span>48653 сымб.) # [[Афрыка]] (<span style="color: #909090;">35098 сымб. → </span>49137 сымб.) # [[Бульба]] (<span style="color: #909090;">35480 сымб. → </span>49672 сымб.) # [[Масква]] (<span style="color: #909090;">35575 сымб. → </span>49805 сымб.) # [[Кір II]] (<span style="color: #909090;">35642 сымб. → </span>49899 сымб.) # [[Джэйн Остын]] (<span style="color: #909090;">35786 сымб. → </span>50100 сымб.) # [[Сусьветная гандлёвая арганізацыя]] (<span style="color: #909090;">36226 сымб. → </span>50716 сымб.) # [[Ісус Хрыстос]] (<span style="color: #909090;">36531 сымб. → </span>51143 сымб.) # [[Нікола Тэсла]] (<span style="color: #909090;">36583 сымб. → </span>51216 сымб.) # [[Стамбул]] (<span style="color: #909090;">36643 сымб. → </span>51300 сымб.) # [[Ганконг]] (<span style="color: #909090;">37507 сымб. → </span>52510 сымб.) # [[Кіншаса]] (<span style="color: #909090;">37538 сымб. → </span>52553 сымб.) # [[Глябальнае пацяпленьне]] (<span style="color: #909090;">38115 сымб. → </span>53361 сымб.) # [[Ёган Сэбастыян Бах]] (<span style="color: #909090;">38796 сымб. → </span>54314 сымб.) # [[Альбэрт Айнштайн]] (<span style="color: #909090;">38873 сымб. → </span>54422 сымб.) # [[Калізэй]] (<span style="color: #909090;">38896 сымб. → </span>54454 сымб.) # [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (<span style="color: #909090;">39963 сымб. → </span>55948 сымб.) # [[Гісторыя]] (<span style="color: #909090;">41456 сымб. → </span>58038 сымб.) # [[Алімпійскія гульні]] (<span style="color: #909090;">41477 сымб. → </span>58068 сымб.) # [[Сусьветны банк]] (<span style="color: #909090;">41676 сымб. → </span>58346 сымб.) # [[Рабіндранат Тагор]] (<span style="color: #909090;">42841 сымб. → </span>59977 сымб.) # [[Рэмбрант]] (<span style="color: #909090;">44500 сымб. → </span>62300 сымб.) # [[Мао Дзэ-дун]] (<span style="color: #909090;">44938 сымб. → </span>62913 сымб.) # [[Расея]] (<span style="color: #909090;">45417 сымб. → </span>63584 сымб.) # [[Канада]] (<span style="color: #909090;">46191 сымб. → </span>64667 сымб.) # [[Вена]] (<span style="color: #909090;">46921 сымб. → </span>65689 сымб.) # [[Фрэнк Лойд Райт]] (<span style="color: #909090;">48046 сымб. → </span>67264 сымб.) # [[Хрыстафор Калюмб]] (<span style="color: #909090;">51150 сымб. → </span>71610 сымб.) # [[Мумбаі]] (<span style="color: #909090;">51235 сымб. → </span>71729 сымб.) # [[Футбол]] (<span style="color: #909090;">52261 сымб. → </span>73165 сымб.) # [[Шахматы]] (<span style="color: #909090;">53026 сымб. → </span>74236 сымб.) # [[Рэфармацыя]] (<span style="color: #909090;">53434 сымб. → </span>74808 сымб.) # [[Джузэпэ Вэрдзі]] (<span style="color: #909090;">53442 сымб. → </span>74819 сымб.) # [[Аўстрыя]] (<span style="color: #909090;">53739 сымб. → </span>75235 сымб.) # [[Бэрлін]] (<span style="color: #909090;">54100 сымб. → </span>75740 сымб.) # [[Шанхай]] (<span style="color: #909090;">54669 сымб. → </span>76537 сымб.) # [[Лос-Анджэлес]] (<span style="color: #909090;">56649 сымб. → </span>79309 сымб.) # [[Дубай]] (<span style="color: #909090;">56689 сымб. → </span>79365 сымб.) # [[Альжыр]] (<span style="color: #909090;">56691 сымб. → </span>79367 сымб.) # [[Амстэрдам]] (<span style="color: #909090;">57140 сымб. → </span>79996 сымб.) # [[Густаў Малер]] (<span style="color: #909090;">58733 сымб. → </span>82226 сымб.) # [[Сан-Паўлу]] (<span style="color: #909090;">59025 сымб. → </span>82635 сымб.) # [[Нідэрлянды]] (<span style="color: #909090;">60735 сымб. → </span>85029 сымб.) # [[Франклін Дэлана Рузвэлт]] (<span style="color: #909090;">61252 сымб. → </span>85753 сымб.) # [[Кейптаўн]] (<span style="color: #909090;">61579 сымб. → </span>86211 сымб.) # [[Арганізацыя краін-экспартэраў нафты]] (<span style="color: #909090;">62400 сымб. → </span>87360 сымб.) # [[Аляксандар Македонскі]] (<span style="color: #909090;">63243 сымб. → </span>88540 сымб.) # [[Токіё]] (<span style="color: #909090;">65839 сымб. → </span>92175 сымб.) # [[Мадрыд]] (<span style="color: #909090;">66665 сымб. → </span>93331 сымб.) # [[Джордж Вашынгтон]] (<span style="color: #909090;">69278 сымб. → </span>96989 сымб.) # [[Каір]] (<span style="color: #909090;">69375 сымб. → </span>97125 сымб.) # [[Італія]] (<span style="color: #909090;">71393 сымб. → </span>99950 сымб.) # [[Пётар I]] (<span style="color: #909090;">73835 сымб. → </span>103369 сымб.) # [[Украіна]] (<span style="color: #909090;">74158 сымб. → </span>103821 сымб.) # [[Другая сусьветная вайна]] (<span style="color: #909090;">74840 сымб. → </span>104776 сымб.) # [[Рым]] (<span style="color: #909090;">79729 сымб. → </span>111621 сымб.) # [[Напалеон I Банапарт]] (<span style="color: #909090;">80984 сымб. → </span>113378 сымб.) # [[Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы]] (<span style="color: #909090;">80994 сымб. → </span>113392 сымб.) # [[Актавіян Аўгуст]] (<span style="color: #909090;">83740 сымб. → </span>117236 сымб.) # [[Буэнас-Айрэс]] (<span style="color: #909090;">85028 сымб. → </span>119039 сымб.) # [[Нямеччына]] (<span style="color: #909090;">90307 сымб. → </span>126430 сымб.) # [[Партугалія]] (<span style="color: #909090;">92483 сымб. → </span>129476 сымб.) # [[Лёндан]] (<span style="color: #909090;">92546 сымб. → </span>129564 сымб.) # [[Парыж]] (<span style="color: #909090;">92614 сымб. → </span>129660 сымб.) # [[Калюмбія]] (<span style="color: #909090;">93460 сымб. → </span>130844 сымб.) # [[Пакістан]] (<span style="color: #909090;">96918 сымб. → </span>135685 сымб.) # [[Рэспубліка Карэя]] (<span style="color: #909090;">98362 сымб. → </span>137707 сымб.) # [[Вялікабрытанія]] (<span style="color: #909090;">102110 сымб. → </span>142954 сымб.) # [[Цягнік]] (<span style="color: #909090;">102352 сымб. → </span>143293 сымб.) # [[Вашынгтон (акруга Калюмбія)]] (<span style="color: #909090;">103706 сымб. → </span>145188 сымб.) # [[Сьпірт]] (<span style="color: #909090;">109326 сымб. → </span>153056 сымб.) # [[Нью-Ёрк]] (<span style="color: #909090;">110237 сымб. → </span>154332 сымб.) # [[Бразылія]] (<span style="color: #909090;">111143 сымб. → </span>155600 сымб.) # [[Чорная дзірка]] (<span style="color: #909090;">117112 сымб. → </span>163957 сымб.) # [[Майкл Джэксан]] (<span style="color: #909090;">121672 сымб. → </span>170341 сымб.) # [[Злучаныя Штаты Амэрыкі]] (<span style="color: #909090;">123314 сымб. → </span>172640 сымб.) # [[Францыя]] (<span style="color: #909090;">125799 сымб. → </span>176119 сымб.) # [[Філіпіны]] (<span style="color: #909090;">128250 сымб. → </span>179550 сымб.) # [[Інданэзія]] (<span style="color: #909090;">152534 сымб. → </span>213548 сымб.) # [[Пітэр Паўль Рубэнс]] (<span style="color: #909090;">154183 сымб. → </span>215856 сымб.) # [[Сьвятая Рымская імпэрыя]] (<span style="color: #909090;">162588 сымб. → </span>227623 сымб.) 5ndker08vqu2a2keg05qtby6cnymhfr 0 101386 2698024 2182170 2026-10-29T18:52:59Z -wuppertaler 76471 changed one image (better quality) 2698024 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bran Castle TB1.jpg|значак|250пкс|Замак Бран]] [[Файл:Bran 32.jpg|значак|250пкс|Замак Бран (іншы выгляд)]] [[File:Bran Castle 002.jpg|thumb|350px|]] '''Замак Бран''' ({{мова-ro|Bran}}, {{мова-de|Törzburg}}, {{мова-hu|Törcsvár}}) — замак у [[Румынія|Румыніі]], у гістарычнай вобласьці [[Трансыльванія|Трансыльваніі]], за 30 км ад [[Брашаў|Брашава]], які набыў вядомасьць як замак [[Дракула (пэрсанаж)|Дракулы]]. == Гісторыя == У 1212 годзе рыцары [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэну]] пабудавалі ў вобласьці [[Бурцэнлянд]] у [[Карпаты|Карпатах]] драўляны замак Дытрыхштайн, але ўжо ў 1242 ён быў зьнішчаны [[Манголы|манголамі]]. У 1377 годзе [[Вугоршчына|вугорскі]] кароль [[Людвіг Вялікі]] выдаў прывілей брашаўскім [[Немцы|немцам]] пабудаваць на гэтым месцы [[Мытня|мытны]] [[замак]]. Да 1427 замак належыў вугорскай кароне, з 1498 — гораду [[Брашаў|Кронштату]]. У XV—XVIII стагодзьдзях Бран некалькі разоў спрабавалі ўзяць [[туркі]], але беспясьпяхова. У XIX стагодзьдзі замак заняпаў. З 1916 — у складзе [[Румынія|Румыніі]]. У 1920 жыхары [[Брашаў|Брашава]] падаравалі замак каралеве Румыніі [[Марыя Эдынбургская|Марыі]]. Пасьля [[Другая сусьветная вайна|Другой сустветнай вайны]] належаў камуністычнай [[Румынія|Румыніі]]. 26 траўня 2006 быў вернуты прадстаўнікам сям’і [[Габсбургі|Габсбургаў]], якія 1 чэрвеня 2009 адчынілі ў замку музэй. == Вонкавыя спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20101114092025/http://www.rumaenienburgen.com/transilvania/bran-info.htm Інфармацыя аб замку Бран] {{Няма карткі|Будынак}} [[Катэгорыя:Замкі Румыніі]] bk16ivxn559zkf66kgdu7cipq79cphd 0 118668 2698050 2619913 2026-10-30T08:46:15Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698050 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Уладзімерская вобласьць |Назва ў родным склоне = Уладзімерскай вобласьці |Арыгінальная назва = Владимирская область |Герб = Coat of arms of Vladimiri Oblast.svg |Сьцяг = Flag of Vladimir Oblast.svg |Краіна = [[Расея]] |Гімн = |Статус = вобласьць |Уваходзіць у = [[Цэнтральная фэдэральная акруга]]<br />[[Цэнтральны эканамічны раён]] |Улучае = |Цэнтар = [[Уладзімер (Уладзімерская вобласьць)|Уладзімер]] |БуйныГорад = |БуйныяГарады = |ДатаЎтварэньня = 14 жніўня 1944 |Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = Губэрнатар |АфіцыйныяМовы = |Насельніцтва = 1 444 606<ref>[http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/svod.xls Предварительные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года].</ref> |Год перапісу = 2010 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = 30 |Шчыльнасьць = 49,7 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = |Плошча = 29 084 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = 66 |Максымальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Мапа = Map of Russia - Vladimir Oblast (2008-03).svg |Часавы пас = [[GMT]] +4 |Скарачэньне = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Інтэрнэт-дамэн = |Код аўтамабільных нумароў = 33 |Сайт = |Парамэтр1 = |Назва парамэтру 1 = |Дадаткі = |Мапа адміністрацыйнай адзінкі = |Памер мапы аа = |Колер фону парамэтраў = {{Колер|Расея}} |Колер фону герб-сьцяг = #EEEEEE }} '''Уладзіме́рская во́бласьць''' ({{мова-ru|Владимирская область}}) — [[вобласьць]] у эўрапейская частцы [[Расея|Расеі]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Уладзімер (Уладзімерская вобласьць)|Ўладзімер]], адлегласьць якога да [[Масква|Масквы]] складае 154 км. Вобласьць уваходзіць у [[Цэнтральная фэдэральная акруга|Цэнтральную фэдэральную акругу]], мяжуе з [[Маскоўская вобласьць|Маскоўскай]], [[Яраслаўская вобласьць|Яраслаўскай]], [[Іванаўская вобласьць|Іванаўскай]], [[Разанская вобласьць|Разанскай]] і [[Ніжагародзкая вобласьць|Ніжагародзкай абласьцямі]]. Створана як вобласьць [[РСФСР]] 14 жніўня 1944 году. == Геаграфія == Уладзімерская вобласьць разьмешчана ў цэнтры эўрапейскай часткі Расеі на поўдні [[Волга]]ўска-[[Ака (прыток Волгі)|Оцкім]] міжрэччы, у 80 км на ўсход ад Масквы. Уладзімерская вобласьць працягнулася на 170 км з поўначы на ​​поўдзень і на 280 км — з захаду на ўсход. === Карысныя выкапні === Асноўнымі мінэральнымі рэсурсамі вобласьці зьяўляюцца [[вапняк]]і, [[торф]], будаўнічыя пяскі й камень, вогнетрывалыя й цагляныя [[гліна|гліны]]. Мае запасы торфу ў памеры 59 млн тон, асноўная іхняя частка залягае ў межах [[Мяшчэрская нізіна|Мяшчэрскай нізіны]]. Агульныя паклады вапнякоў складаюць 30 млн тон. Кварцавыя пяскі ў вобласьці чыстыя, дробныя, амаль без прымешак гліністых часьцінак [[леднік]]овага паходжаньня маюць фэдэральнае значэньне, у вялікіх колькасьцях залягаюць у паўднёвых раёнах вобласьці ([[Гусь-Хрустальны раён|Гусь-Хрустальны]] й [[Меленкоўскі раён]]ы). Выкарыстоўваюцца пяскі для вытворчасьці [[шкло|шкла]] й [[крышталь|крышталю]]. Таксама ў вобласьці маюцца [[фасфарыты]], [[жалеза|жалезная руда]], ёсьць невялікія паклады [[гіпс]]у, флюсавых матэрыялаў і мэталюргічных [[даламіт]]аў мясцовага значэньня. На тэрыторыі вобласьці сустракаюцца натуральныя крыніцы [[мінэральная вада|мінэральных вод]]. === Гідраграфія === Асноўныя рэкі вобласьці ёсьць [[Клязьма]] й [[Ака (прыток Волгі)|Ака]]. Па тэрыторыі вобласьці працякаюць сотні вялікіх і малых рэкаў, агульнай працягласьцю больш за 8,6 тысячы км. == Гісторыя == Старажытныя сьляды знаходжаньня чалавека ставяцца да верхняга [[палеаліт]]у. Тэрыторыю вобласьці з даўніх часоў насялялі [[мешчэра]], [[мурама]] й [[мера]]. З [[X стагодзьдзе|X стагодзьдзя]] пачалася [[славяне|славянская]] калянізацыя вобласьці, паўсталі гарады [[Мурам]], [[Суздаль]]. У XI стагодзьдзі тэрыторыя вобласьці ўвайшла ў склад [[Растоўска-Суздальскае княства|Растоўска-Суздальскага княства]], у XII стагодзьдзі — [[Уладзімерска-Суздальскае княства|Уладзімерска-Суздальскага княства]]. На пачатку XII стагодзьдзя паўстаў [[Уладзімер (горад)|Уладзімер]], тады ж, верагодна, і [[Яраполк-Залескі]]. У сярэдзіне XII стагодзьдзя пры [[Юры Даўгарукі|Юрыі Даўгарукім]] і [[Андрэй Багалюбскі|Андрэі Багалюбскім]] землі Ўладзімерскай вобласьці пачалі імкліва разьвівацца. == Насельніцтва == Згодна з Усерасейскім перапісам насельніцтва 2010 году ў вобласьці пражываюць 1 444 606 чалавек. Большасьць насельніцтва складаюць [[расейцы]], сярод нацыянальных меншасьцяў буйную долю складаюць [[украінцы]] й [[татары]]. [[Беларусы]] таксама маюцца ў вобласьці ў колькасьці 5682 чалавекі паводле зьвестак на 2002 год. == Эканоміка == Цэнтральнае месца ў эканоміцы займае [[прамысловасьць]], асаблівы ўплыў на разьвіцьцё аказвае фэдэральны транспарт, прадстаўлены некалькімі буйнымі магістралямі. Фэдэральнае фінансаваньне ў балянсе рэгіянальнага бюджэту дасягае 25% (2006). === Прамысловасьць === У структуры прамысловасьці асноўную ролю гуляе [[машынабудаваньне]], якое стварае да 40% прамысловага прадукту, істотнае значэньне гуляе [[харчовая прамысловасьць]] (да 17% прамысловага прадукту), [[электраэнэргетыка]] (10%), шкляная (да 7%) й [[лёгкая прамысловасьць|лёгкая]] (каля 5%) прамысловасьці. === Сельская гаспадарка === Вобласьць спэцыялізуецца на расьлінаводзтве, малочна-мясной [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] й [[птушкагадоўля|птушкагадоўлі]]. Вядучая галіна [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] ёсьць жывёлагадоўля малочна-мяснога напрамку. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090211102608/http://vgv.avo.ru/14/01.HTM Адміністрацыя Ўладзімерскай вобласьці] * [https://web.archive.org/web/20080516071855/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=33 Уладзімерская вобласьць у даведніку-каталёгу «Ўся Расея»] * [https://web.archive.org/web/20120112125845/http://www.isles.ru/depository/region_33.html Помнікі архітэктуры Ўладзімерскай вобласьці] * [http://vladimir.news-city.info/ Інфармацыйны партал вобласьці] {{Цэнтральная фэдэральная акруга}} {{Суб’екты Расеі}} [[Катэгорыя:Уладзімерская вобласьць| ]] 426jrpy01j6vev5pet05ps397x4il63 0 126413 2697983 2671245 2026-10-29T13:19:30Z Дамінік 64057 2697983 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Багушы}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Багушы |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Багушоў |Лацінка = Bahušy |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1569 годам |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Брагінскі раён|Брагінскі]] |Сельсавет = [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 44 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 30 |Даўгата хвілінаў = 05 |Даўгата сэкундаў = 52 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.3 |Commons = |Сайт = }} [[Файл:POL COA Bończa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Боньча роду Харлінскіх]] [[Файл:Загаловак падатковага рэестру 1569 г.png|значак|зьлева|150px|Загаловак падатковага рэестру 1569 г.]] [[Файл:Багушовічы ў рэестры 1569 г.png|значак|зьлева|150px|Багушовічы ў рэестры 1569 г.]] [[Файл:Добры Шчаснага Харлінскага ў рэестры 1581 г.png|значак|зьлева|150px|Багушовічы ў рэестры 1581 г.]] [[File:Jastrzębiec Abramowiczów.jpg|100пкс|значак|Герб Ястрабец зьменены паноў Абрамовічаў.]] [[Файл:Герб князёў Шуйскіх.png|100пкс|значак|зьлева|Герб Сьвяты Юры (Георгі Пераможац) князёў Шуйскіх{{Заўвага|Выява з надмагільля Віталіса Шуйскага (†1. VI. 1849) у в. Чыжэўшчына (былыя Крупчыцы) Жабінкаўскага р-ну Берасьцейшчыны. Фота Анатоля Бензярука.}}.]] [[Файл:Няпоўны сьпіс габрэяў у Брагіне. 1784 г.jpg|значак|150px|Габрэі Багушоў у Хвойніцкім кагале. 1784 г.]] '''Багушы́'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — былая вёска ў складзе [[Буркоўскі сельсавет|Буркоўскага сельсавету]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. [[20 жніўня]] [[2008]] году вёска была ліквідаваная<ref>[https://web.archive.org/web/20180317234647/http://pravo.by/pdf/2009-62/2009_62_9_21015.pdf «Об упразднении сельских населенных пунктов Брагинского района». Решение Брагинского районного Совета депутатов от 20 августа 2008 г. № 68]{{Ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === У рэестры пабораў, ухваленых на Люблінскім сойме 1569 году, засьведчана, што з 9 цяглых дымоў у сяле Багушовічы пана [[Шчасны Харлінскі|Шчаснага Харленскага]], харунжага кіеўскага, выплачвалася па 12 грошаў<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 85-85зв.</ref>. Гэта пакуль што найранейшая згадка пра паселішча{{заўвага|Не з пачатку XIX ст., як пісаў С. В. Марцэлеў<ref name="fn1">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}} С. 70</ref>}}. Надалей пра вёску Багушовічы пана падкаморага кіеўскага Ш. Харлінскага ёсьць запіс у падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводзтва|Кіеўскай зямлі]] на 1581 год. Тады зь яе 4 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] выбіралася па 15 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 883зв.; Źródła dziejowe. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów – Bracław). / A. Jabłonowski. – Warszawa, 1894. S. 37</ref>. 6 красавіка 1590 г. Ш. Харлінскі падаў судовы пратэст супраць князя Вішнявецкага за рабаўнічы наезд некалькіх сотняў (!) брагінскіх людзей на чале зь яго ўраднікам Кірыянам Вайніловічам на паселішчы Храпкаў, Навасёлкі, Багушы і Руднае. Усе яны належалі да Астраглядавіцкага ключа пана Харлінскага<ref>Archiwum Główny Akt Dawnych. Warszawa. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 7</ref>. У 1628 годзе з трох дымоў вёскі Багушы пана ваяводзіча смаленскага Мікалая Абрагамовіча (Абрамовіча) выбіралася па тры злотыя<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). – Ч. 7. – Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. – Киев, 1886. С. 396 – 397</ref>. Пасьля Багушы былі згаданыя ў апэляцыі, пададзенай 6 чэрвеня 1635 году ксяндзом Заклічынскім, плябанам астраглядавіцкім, праз Кіеўскі гродзкі суд да кароннага Люблінскага трыбуналу. У ёй сказана пра насланьне панам Мікалаем Абрамовічам сваіх людзей на касьцёльныя добры Багушы, учыненьне розных гвалтаў і рабункаў. Згодна з тарыфам падымнага падатку Кіеўскага ваяводзтва 1640 году, ксёндз Мацей Зволен, плябан астраглядаўскі, з 6 дымоў (×6 — каля 36 жыхароў) новаасаджанай слабодкі Багушоўкі, як запрысяглі падданыя ў тутэйшым{{заўвага|Оўруцкім; рэестар жа актыкаваны ў гродзе Жытомірскім.}} гродзе, выплачваў 6 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 193</ref>. 5 чэрвеня 1682 году ксёндз Дамінік Бэркіновіч, прэзыдэнт касьцёла Астраглядавіцкага, закону сьв. Дамініка, засьведчыў, што касьцёл прыняў за абавязак адпраўляць па тры сьвятыя імшы на тыдзень, за што князь Канстанцін Шуйскі на яго ўтрыманьне ізноў саступіў вёску Багушы<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 37</ref>. Рэвізія, вынікі якой падсумаваныя былі 2 красавіка 1716 году, паказала, што ў вёсцы Багушы павіннасьцям падлягалі восем гаспадарак. Пра двух гаспадароў, Грышку Карася і Саву Дземчанку, сказана, што кожны зь іх poszedł przecz. Апошні, што праўда, яшчэ заплаціў<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 143</ref>. 30 траўня 1729 году ксёндз Францішак Сымон Яніцкі падаў пратэст у сувязі з наездам на Багушы берасьцейскага харунжага Мікалая Шуйскага<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 39</ref>. Згаданая wieś Bohushe, уласнасьць Астраглядаўскай плябаніі, і ў 1734 годзеref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. – Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. У 1742 г. ксёндз Трэмбіцкі за 600 злотых запісаў права на трохгадовую арэнду Багушоў сужэнцам Юзафу і Канстанцыі з дому Спінкаў Кострам<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 40</ref>. Паводле зьвестак 1748 году ксяндза Караля Непамуцэна Арлоўскага, Багушы былі ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх належала да Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. – Lwów, 1748. S. 148</ref>. У 1754 годзе з 19 двароў вёскі Багушы Хвойніцкага маёнтку выплачвалася «do grodu» (Оўруцкага замку) 2 злотыя, 27 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павету і ваяводзтва) 11 зл., 20 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 189</ref> Габрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 г. засьведчылі пражываньне ў Багушах адпаведна 5, 2 і 2 чалавек (głow), якія належалі да Хвойніцкага кагалу<ref>ЦДІАУК. Ф. 11. Оп. 1. Спр. 87. А. 1108зв.; Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. Зьмяншэньне колькасьці габрэяў у вёсцы магло быць выклікана гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына]]й 1768 году. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:Герб уласны роду Прозараў.png|100пкс|значак|Герб уласны роду Прозараў]] На 27 чэрвеня 1793 году ёсьць сьведчанне капітана Марчанкі, паводле якога ксёндз Францішак Глінскі{{заўвага|Гэта той пробашч, які 12 чэрвеня 1791 году цэлебраваў у Астраглядаўскім касьцёле сьвятую імшу ды прамаўляў урачыстую казань з нагоды прыняцьця Канстытуцыі 3 мая<ref>[http://hojniki.ucoz.ru/index/1791/0-363 Gazeta narodowa y obca. № LVI. 13 lipca 1791]</ref>.}} няслушна "абвінаваціў" падданых вёскі Багушы ў тым, што яны не жадаюць ісьці пад апеку Расейскае дзяржавы<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 42 – 43</ref>. Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Багушы — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет |Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. С. 181—182</ref>. У 1796 г. вёска была ў арэндзе ад паноў Прозараў у ксяндза Юзафа Корсака, каноніка інфлянцкага, дзейнічала ўніяцкая капліца<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). – Минск, 2018. С. 73, 74</ref>. У рэвізскіх сказках 1834 году запісана, што вёска Багушы належала Астраглядаўскай плябаніі. Прозьвішчы вяскоўцаў, сялян і дваровых, – найчасьцей Карасі, а таксама Нікіценкі, Давыдзенкі<ref> НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 343. А. 409адв. – 420</ref>. У 1850 годзе паселішча было ўласнасьцю скарбу і налічвалася ў ім 35 двароў, 276 жыхароў<ref name="fn1"/>. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 282 жыхары вёскі Багушы зьяўляліся прыхаджанамі Астраглядавіцкай Сьвята-Троіцкай царквы, 5 мужчын і 6 жанчын былі парафіянамі Астраглядавіцкага касьцёлу Унебаўзяцьця Найсьвяцейшай Панны Марыі<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 382, 700</ref>. У парэформавы пэрыяд вёска — у новастворанай Мікуліцкай воласьці. Згодна са зьвесткамі на 1876 і 1879 гады, Багушы заставаліся ў прыходзе Троіцкай царквы<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 459; Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 117</ref>. Згодна зь перапісам 1897 году 106 двароў, 755 жыхароў, існавалі капліца, школа граматы, хлебазапасны магазын<ref name="fn1"/>. На 1909 год у Багушах налічвалася 128 двароў, 684 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 11</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), Нямеччына перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Багушы, аднак, у складзе Мікуліцкай воласьці апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Ад 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. – 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)</ref>. З 8 сьнежня 1926 года па 30 сьнежня 1927 года цэнтр Багушоўскага сельсавета Брагінскага раёна Рэчыцкае акругі. У 1930 г. 130 двароў, 767 жыхароў. У 1931 годзе арганізаваны калгас імя Будзёнага, працавалі гамарня і вятрак. Паводле перапісу 1959 года ў вёсцы налічвалася 599 жыхароў. Уваходзіла ў склад саўгаса «Астрагляды» (цэнтр – вёска Астрагляды). Паблізу ёсць радовішчы жалязнякоў<ref name="fn1"/>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}} {{Буркоўскі сельсавет}} {{Брагінскі раён}} [[Катэгорыя:Колішнія населеныя пункты Брагінскага раёну]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] opuhfe5978jijbycuddpcrk1hrscc06 0 133747 2697988 2652326 2026-10-29T15:24:44Z ~2026-56499-86 100792 2697988 wikitext text/x-wiki {{Сайт}} '''GlobusTut.by''' (''«Глёбус Беларусі»'', былы ''Globus.tut.by'') — расейскамоўны беларускі рэсурс [[Інтэрнэт]]у, прысьвечаны выдатным аб’ектам і мясьцінам на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Мэтай сайту зьяўляецца: «адлюстраваць сучасны стан усіх абарончых, культавых і сядзібных пабудоваў, якія былі ўзьведзеныя на тэрыторыі сучаснай Беларусі да 1917 году» (пераклад з [[Расейская мова|расейскай]])<ref>[http://globustut.by/about.htm О проекте «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}}</ref>. {{Паводле стану на|2026|01}} году сайт утрымліваў інфармацыю пра {{Лік|11860}} аб’ектаў, у тым ліку {{Лік|79400}} фатаграфіяў гэтых аб’ектаў. == Крыніцы == {{Зноскі}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://globustut.by/ Галоўная старонка праекту «Глобус Беларусі»]{{ref-ru}} {{Парады артыкулу|кароткі артыкул}} [[Катэгорыя:Беларускія вэб-сайты]] [[Катэгорыя:Геаграфія Беларусі]] a4xmoehd8j4chjut78eogr0rmtieja8 0 144916 2697999 2309634 2026-10-29T16:28:22Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2697999 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vizsolyi biblia.jpg|значак|Біблія Кароі (таксама вядомая як ''Віжоі'')]] Першыя '''пераклады Бібліі на [[Вугорская мова|вугорскую мову]]''' зьявіліся ў XV—XVI стагодзьдзях<ref name="HunBibl">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = http://www.biblia.hu/bevez/magyar.htm| копія = | дата копіі = | загаловак = Magyar bibliafordítások| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата доступу = 25 красавіка 2022 | мова = hu| камэнтар = }}</ref><ref name="Hist">{{Кніга|аўтар = Kristó Gyula, Barta János, Gergely Jenő.|частка = |загаловак = Гісторыя Вугоршчыны з дагістарычнасьці да 2000|арыгінал = Magyarország története előidőktől 2000-ig|спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Budapest|выдавецтва = Pannonica Kiadó|год = 2002|том = |старонкі = 246—247|старонак = 687|сэрыя = |isbn = 963-9252-56-5|наклад = }}</ref>. Першым вугорскім перакладам стала [[Гусіцкая Біблія]], названая паводле перакладчыкаў — [[Гусіты|гусіцкіх]] сьвятароў Тамаша Пэчы і Балінта Уйлакі, выпускнікоў [[Карлаў унівэрсытэт|Карлавага ўнівэрсытэту]]. Іхняя Біблія выйшла ў 1416 року<ref>{{артыкул|аўтар = Békesi Emil.|загаловак = Adalékok a legrégibb magyar szentírás korának meghatározásához|арыгінал = |спасылка = |аўтар выданьня = |выданьне = Magyar Sion|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1880|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = }}</ref> (захаваліся толькі фрагмэнты). Першы пераклад Новага Запавету, які захаваўся цалкам, зьдзейсьніў {{Не перакладзена|Янаш Сыльвэстар||hu|Sylvester János}} у 1541 року. Ён стаў і першай друкаванай кнігай на тэрыторыі Вугоршчыны. Першы [[Пераклад Бібліі Кароі|поўны пераклад Бібліі]], які захаваўся да нашага часу, выканаў [[Кальвінізм|кальвінісцкі]] пастар {{Не перакладзена|Гашпар Кароі||hu|Károlyi Gáspár}}. Ягоная вэрсія, выдадзеная ў 1590 року, атрымала назву «Віжоі» паводле месца знаходжаньня друкарні<ref name="HunBibl"/>. Кніга выйшла вялікім накладам у 700—800 асобнікаў, мела вялікую папулярнасьць і да цяперашняга дня часам ужываецца як «клясычны» пераклад. Пераклад [[Дзёрдзь Калдзі|Дзёрдзя Калдзі]], выдадзены ў 1626 року ў Вене, стаў першым поўным каталіцкім перакладам Бібліі<ref name="HunBibl"/>. З тае пары некалькі разоў перавыдаваўся з выпраўленьнямі, апошнім разам — у 1997 року. З сучасных перакладаў найбольш вядомыя: * ''Szent István Társulati Biblia'': пераклад таварыства [[Іштван I|сьвятога Іштвана]]; каталіцкі (1973)<ref name="szentiras">{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://szentiras.hu/forditasok| копія = | дата копіі = | загаловак = Bibliafordítások| фармат = | назва праекту = | выдавец = | дата доступу = 25 красавіка 2022 | мова = hu| камэнтар = }}</ref> * пратэстанцкі пераклад Вугорскага біблійнага таварыства ({{Мова-вуг|Magyar Bibliatársulat|скарочана}}, 1975) * пераклад таварыства [[Геранім Стрыдонскі|сьвятога Гераніма]] ({{Мова-вуг|Szent Jeromos Bibliatársulat|скарочана}}); каталіцкі. Перакладзены зь Бібліі Калдзі і [[Новая Вульгата|Новай Вульгаты]]<ref name="szentiras"/> (1997) * [[Сьвятое Пісаньне — Пераклад Новага Сьвету|Пераклад Новага Сьвету]]: [[Сьведкі Еговы]]<ref name="uj vilag ford">{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = A Szentírás Új világ fordítása|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = |выдавецтва = Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> (2003) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130902021502/http://www.biblia.hu/bevez/magyar.htm Гісторыя вугорскіх перакладаў Бібліі] {{ref-hu}} * [https://web.archive.org/web/20080219064843/http://www.apologia.hu/xtianity/bib-transl.html Параўнаньне розных перакладаў] {{ref-hu}} * [https://szentiras.hu/ Онлайн-вэрсіі перакладаў] {{ref-hu}} * [https://web.archive.org/web/20170227232002/http://kaldibiblia.netii.net/ Пераклад Бібліі Кальдзі] * [https://web.archive.org/web/20130808053910/http://www.biblia.hu/biblia_k/k_1_1.htm Пераклад Бібліі Кароі] * [http://sylvesterbiblia.atw.hu/ Пераклад Бібліі Сыльвэстра ў фармаце PDF] [[Катэгорыя:Пераклады Бібліі на вугорскую мову| ]] qcjqr438yw9xkfmz0jb9jyf8fdczcfq 0 146318 2698045 2634646 2026-10-30T06:57:01Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698045 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову |Назва мовы = Тувінская мова |Назва мовы ў арыгінале = тыва дыл |Краіны ўжываньня = [[Расея|Расеі]] |Рэгіён = [[Тыва|Рэспубліка Тыва]] (Расея) |Колькасьць карыстальнікаў = 253 673 чал.<br/>(перапіс насельніцтва Расеі [[2010]] р.)<ref>http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls</ref> |Клясыфікацыя = [[Алтайскія мовы]] * [[Цюрскія мовы]] ** Сыбірска-цюрскія мовы *** Паўднёвасыбірскія мовы **** Саянска-цюрскія мовы ***** '''Тувінская мова''' |Афіцыйная мова ў = [[Тыва|Тыве]] ([[Расея]]) |Дапаможная мова ў = |Рэгулюецца = |Код па ISO 639-1 = |Код па ISO 639-2(B) = tyv |Код па ISO 639-2(T) = tyv |Код па SIL = |Выява = |Подпіс да выявы = |Шырыня выявы = }} '''Туві́нская мова''' (саманазва: ''тыва дыл'') — [[цюрскія мовы|цюрская]] мова, на якой размаўляе [[цюрскія народы|цюрскі]] народ [[тувінцы]]. Распаўсюджаная перадусім у рэспубліцы [[Тува]] ([[Сыбір|сыбір]]ская частка [[Расея|Расеі]]), у меншай ступені (серад дыяспары, у якасьці адрозных дыялектаў) таксама ў [[Манголія|Манголіі]] ды [[Кітай|Кітаі]]. Колькасьць носьбітаў хістаецца ў межах прыкладна 250 000 (зьвесткі перапісу насельніцтва ў Расеі [[2010]] р.) — 280 000 чалавек (зьвесткі паводле [[Ethnologue]]; улучаная колькасьць носьбітаў ня толькі на тэрыторыі Расеі)<ref>[http://www.ethnologue.com/language/tyv Tuva | Ethnologue]</ref>. == Клясыфікацыя і дыялекты == Тувінская мова, як і геаграфічна блізкія да яе [[хакаская мова|хакаская]] ды [[горна-алтайскія мовы|горна-алтайскія]] мовы, уваходзіць у склад сыбірска-цюрскае (або паўночнаўсходняй) галіны цюрскіх моваў. Лінгвістычна найбліжэйшай моваю да тувінскае зьяўляецца [[тафаларская мова]]. Тувінская мова Тувы падзяляецца галоўным чынам на чатыры дыялектныя групы — заходнюю, цэнтральную, паўночна- ды паўднёваўсходнюю. [[літаратурная мова|Літаратурны стандарт]] мовы заснаваны на цэнтральнай дыялектнай групе. Дыялекты тувінскае мовы адлюстроўваюць шэраг характарыстыкаў, якія ў асноўным заключаюцца ў ступені ўплыву іншых суседніх моваў і [[лексыка|лексычных]] адрозьненьнях. Прыкладам, паўночнаўсходнія дыялекты зьмяшчаюць вялікую сукупнасьць лексыкі, зьвязанай з аленегадоўляй і паляваньнем (якая пры гэтым не адшукваецца ў іншых дыялектах), а таксама назалізацыю; паўднёваўсходнія дыялекты адлюстроўваюць на сабе ўплыў з боку [[мангольская мова|мангольскае мовы]]; заходнія — з боку алтайскай. Разам з вышэйпамянёнымі дыялектамі таксама адзначаюцца ''джунгарскі'', ''цэнгэльскі'' ды ''цаатанскі'', аднак гэтыя дыялекты зьяўляюцца слаба задакумэнтаванымі. == Фанэтыка == У тувінскай мове існуе 19 зычных гукаў. Сярод галосных існуюць кароткія, доўгія і паніжаныя доўгія. * '''Зычныя''' {| class="wikitable" border="1" style="text-align: center" |+ caption| Зычныя ! colspan="2" | ! Лябіяльныя<br/>(вуснавыя) ! Альвэалярныя ! Палятальныя ! Вэлярныя<br/>(заднеязычныя) |- ! colspan="2" | Насавыя | m | n | | ŋ |- ! rowspan="2" | Выбухныя ! <span style="line-height: 1.1em;"><small>непрыдыхальныя/<br>звонкія{{Заўвага|Адрозьненьне паміж білябіяльнымі і альвэалярнымі выбухнымі ў маўленьні большасьці носьбітаў грунтуецца на асьпірацыі, у іншых — на азванчэньні.}}</small></span> | p | t | | ɡ |- ! <span style="line-height: 1.1em;"><small>прыдыхальныя/<br>глухія{{Заўвага|Адрозьненьне паміж білябіяльнымі і альвэалярнымі выбухнымі ў маўленьні большасьці носьбітаў грунтуецца на асьпірацыі, у іншых — на азванчэньні.}}</small></span> | pʰ | tʰ | | k |- ! colspan="2" | Афрыкаты | | (t͡s){{Заўвага|У запазычаньнях з расейскае мовы.}} | t͡ʃ | |- ! rowspan="2" | Фрыкатыўныя ! <small>глухія</small> | (f){{Заўвага|У запазычаньнях з расейскае мовы.}} | s | ʃ | x |- ! <small>звонкія</small> | | z | ʒ | |- ! colspan="2" | Аднаўдарныя | | ɾ | | |- ! colspan="2" | Апраксыманты | ʋ | l | j | |} * '''Галосныя''' У маўленьні тувінскае мовы адрозьніваюцца галосныя з кароткім і падоўжаным вымаўленьнем, пры гэтым падоўжаныя галосныя падзяляюцца на два тыпы (гл. вышэй). Тувінскія падоўжаныя галосныя часьцей за ўсё вымаўляюцца прыкладна ў два разы (а часам і больш) даўжэй за звычайныя. Паніжэньне галоснай (гл. вышэй) можа сустракацца ў кароткіх галосных, у гэтым выпадку кароткая галосная падаўжаецца. Разам з гэтым, існуе зьява настолькі моцнага ўжываньня паніжэньня, што яна ператвараецца ў г.зв. ''рыпучае вымаўленьне''. У выпадку, калі галосная, знаходзячыся ў аднаскладовым слове, паніжаецца, паніжэньне ужываецца толькі ў першай палове галоснай (напрыклад, [àt] ({{мова-be|«конь»}})). У атачэньні насавых зычных галосныя таксама могуць зазнаваць назалізацыю (набыцьцё насавога вымаўленьня). У тувінскай мове існуе дзьве сыстэмы ''гармоніі галосных'', якія рэгулююць разьмеркаваньне галосных у словах і суфіксах. Напрыклад, ''палятальная'' (паднябённая) гармонія галосных падпарадкоўвае знаходжаньне галосных гукаў такім чынам, што яны могуць знаходзіцца толькі ў пачатку або ў канцы слова, ''лябіяльная'' (вуснавая) гармонія агубляе галосны верхняга ўздыму або замацоўвае ягонае палажэньне толькі пасьля агубленай галоснай. == Граматыка == * '''Марфалёгія''' Словы ў тувінскай мове будуюцца шляхам даданьня суфіксаў. Напрыклад, ад слова [teve] ({{мова-be|«вярблюд»}}) магчымае ўтварэньне словаў [teve-ler] ({{мова-be|«вярблюды»}}), [teve-ler-im] ({{мова-be|«мае вярблюды»}}), [teve-ler-im-den] ({{мова-be|«ад маіх вярблюдаў»}}) і г.д. (злучок паказвае мяжу паміж марфэмамі). Назоўнік у тувінскай мове мае зьмяненьне па склонах, зь іх існуюць родны, вінавальны, давальны, зыходны, мясцовы ды набліжальны. Суфіксы кожнага са склонаў маюць шмат варыянтаў выкарыстаньня ды значэньняў. Дзеяслоў мае шэраг канчаткаў, якія характарызуюць дзеяслоў паводле часу, нахіленьня і віду; таксама маюць ужытак і дапаможныя дзеясловы. * '''Сынтаксіс''' Для тувінскае мовы ўласьцівае будаваньне сказу паводле схемы SOV ([[дзейнік-дапаўненьне-выказьнік]]). == Лексыка == Будучы цюрскаю мовай, тувінская мова ў большасьці зьмяшчае лексыку цюрскага паходжаньня, аднак пры гэтым у мове маецца значная колькасьць запазычаньняў з мангольскае мовы (напрыклад, некаторыя суфіксы), разам з гэтым існуе вызначаная дзеля [[кецкая мова|кецкага]] й [[самадыйскія мовы|самадыйскага]] [[субстрат (лінгвістыка)|субстрат]]аў. == Пісьмовасьць == [[Файл:Coat of arms of Tuvan People's Republic (1933-1939).jpg|thumbnail|Прыклад надпісу тувінскай лацініцай (герб [[ТНР]]): „PYGY TELEGEJNIŅ PROLETARLARЬ POLGAŞ TARLATKAN ARATTARЬ KATTЬƵЬŅAR”.]] Першай вядомай пісьмовасьцю для тувінскае мовы зьяўляецца адаптацыя [[старамангольская пісьмовасьць|старамангольскага пісьма]] расейскім лінгвістам Мікалаем Попэ<ref>Cf. Otgonbayar Chuluunbaatar: ''Einführung in die mongolischen Schriften.'' Buske Verlag, Hamburg 2008, ISBN 978-3-87548-500-4, S. 70. “Daher wurde der Sprachforscher Nikolaus Poppe von der tuwinischen Regierung mit der Entwicklung eines für die eigene Sprache geeigneten Alphabets beauftragt. ”</ref>. Да [[1930]] року тувінская мова ня мела ўнармаванае пісьмовасьці, праз гэта тувінцы ў якасьці пісьмовае мовы выкарыстоўвалі мангольскую мову ў напісаньні старамангольскай пісьмовасьцю. У [[1926]] годзе ўрад [[Тувінская Народная Рэспубліка|ТНР]] зьвярнуўся па навукоўцаў [[СССР]] з просьбаю пра стварэньне альфабэту для тувінскае мовы, у выніку чаго ў [[1927]] року Бузыкаевым і Бруханавым быў складзены альфабэт на [[кірылічны альфабэт|кірылічнай аснове]], з ужываньнем гэтага альфабэту быў выпушчаны першы тувінскі лемантар. У [[1930]] року тувінскім манахам Лапсанг-Чынмітам (таксама вядомы як Лубсанг Жыгмэд) быў распрацаваны тувінскі альфабэт на [[лацінскі альфабэт|лацінскай аснове]]. З выкарыстаньнем гэтага альфабэту быў надрукаваны шэраг навучальных дапаможнікаў<ref>{{Кніга|аўтар = Mänchen-Helfen, Otto|частка = |загаловак = Journey to Tuva|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = Los Angeles|выдавецтва = Ethnographics Press University of Southern California|год = 1992|том = |старонкі = |старонак = 133n|сэрыя = |isbn = 1-878986-04-X|наклад = }}</ref>. У [[1941]] годзе быў зноў распрацаваны тувінскі альфабэт на кірылічнай аснове, які ў [[1943]] годзе трапіў у афіцыйны ўжытак. Альфабэт засноўваецца на [[расейская мова|расейскім]] варыянце кірыліцы, маючы тры дадатковыя літары: Ңң, Өө, Үү ([ŋ], [ø], [y] адпаведна). Словы тувінскае мовы ня могуць пачынацца зь літары Ңң. Сучасны выгляд тувінскага альфабэту: {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ң ң |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ө ө | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ү ү |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} Літары Ее, Ээ выкарыстоўваюцца асаблівым чынам. Ээ выкарыстоўваецца для пазначэньня кароткага /e/ ў пачатку словаў, Ее выкарыстоўваецца для ўказаньня гэтага ж гуку ў сярэдзіне ды канцы словаў. Зрэшты, літара Ее можа ўжывацца ў пачатку слова ў выпадку, калі яно зьяўляецца запазычаньнем з расейскае мовы: у гэтай пазыцыі літара Ее, як і ў расейскай мове, ужывае [[ёт]]аваны гук — /je/. Апрача таго, літара Ээ можа выкарыстоўвацца ў канцы ды сярэдзіне словаў для пазначэньня доўгага /e/. == Грамадзкі статус == Тувінская мова мае афіцыйны статус поруч з расейскай у Туве (Расея). На тувінскай мове выходзяць кнігі, газэты; тувінскую мову выкарыстоўваюць тэлевізійныя праграмы, інтэрнэт-сайты, музычныя гурты. == Літаратура == * Anderson, Gregory D. S. (2004). ''Auxiliary Verb Constructions in Altai-Sayan Turkic''. Wiesbaden: Otto Harrassowitz. ISBN 3-447-04636-8 * Anderson, Gregory D. S.; Harrison, K. David (1999). Tyvan. Languages of the World/Materials 257. Lincom Europa. ISBN 3-89586-529-X. * Harrison, K. David. (2001). "Topics in the Phonology and Morphology of Tuvan," Doctoral Dissertation, Yale University. (OCLC catalog #51541112) * Harrison, K. David. (2005). "A Tuvan hero tale, with commentary, morphemic analysis and translation". ''Journal of the American Oriental Society'' '''125'''(1)1-30. ISSN 0003-0279 * Krueger, John R. (1977). John R. Krueger, ed. Tuvan Manual. Uralic and Altaic Series Volume 126. Editor Emeritus: Thomas A. Sebeok. Indiana University Publications. ISBN 0-87750-214-5. * Mänchen-Helfen, Otto (1992) [1931]. Journey to Tuva. translated by Alan Leighton. Los Angeles: Ethnographic Press University of Southern California. ISBN 1-878986-04-X. * Mawkanuli, Talant. 1999. "The phonology and morphology of Jungar Tuva," Indiana University PhD dissertation. * Nakashima, Yoshiteru. 2008 "Tyva Yapon Biche Slovar', トゥヴァ語・日本語 小辞典" Tokyo University of Foreign Studies, https://web.archive.org/web/20160303220011/http://www.aa.tufs.ac.jp/project/gengokensyu/08tuvan6.pdf * Ölmez, Mehmet; Tuwinischer Wortschatz mit alttürkischen und mongolischen Parallelen, Wiesbaden 2007, ISBN 978-3-447-05499-7 * Takashima, Naoki. 2008 "Kiso Tuba-go bunpō 基礎トゥヴァ語文法," Tokyo University of Foreign Studies, https://web.archive.org/web/20160304023505/http://www.aa.tufs.ac.jp/project/gengokensyu/08tuvan1.pdf * Takashima, Naoki. 2008 "Tuba-go kaiwa-shū トゥヴァ語会話集," Tokyo University of Foreign Studies, https://web.archive.org/web/20160303190603/http://www.aa.tufs.ac.jp/project/gengokensyu/08tuvan3.pdf * Taube, Erika. (1978). ''Tuwinische Volksmärchen''. Berlin: Akademie-Verlag. LCCN: 83-853915 * Taube, Erika. (1994). ''Skazki i predaniia altaiskikh tuvintsev''. Moskva : Vostochnaia literatura. ISBN 5-02-017236-7 == Вонкавыя спасылкі == {{Interwiki|tyv|тувінскай|}} * [https://web.archive.org/web/20150929123602/http://tuvan.swarthmore.edu/ Tuvan Talking Dictionary]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20050513084634/http://www.tyvanet.com/modules.php?name=Forums&file=viewforum&f=7 Сайт тувинского народа. Республика Тыва. Forums-Тыва дыл кырында форум]{{ref-ru}} * [http://www.swarthmore.edu/SocSci/dharris2/ K. David Harrison, Ph.D.]{{ref-en}} * [http://www.tarbagan.net/fotj/TuvanLang.htm http://www.tarbagan.net/fotj/TuvanLang.htm]{{ref-en}} * [http://www.ethnologue.com/language/tyv Tuva | Ethnologue]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20130903070409/http://plural-world-interpretations.org/index.html Anett C. Oelschlaegel]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20130904092048/http://plural-world-interpretations.org/home/russ-sagen-der-tyva.html Современные предания из Тувы]{{ref-en}}^,{{ref-ru}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Цюрскія мовы}} {{Афіцыйныя мовы ў Расеі}} [[Катэгорыя:Цюрскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Расеі]] [[Катэгорыя:Мовы Манголіі]] [[Катэгорыя:Мовы Кітаю]] 55sm6rudd9xrqu9c97ujc36xeek6bo7 0 165506 2698036 2689148 2026-10-30T02:12:25Z ~2026-57777-12 100930 Fixed grammar 2698036 wikitext text/x-wiki {{Род | Назва = Ягайлавічы | Лацінка = Jahajłavičy | Назва ў родным склоне = Ягайлавічаў | Назва роду на мове арыгіналу = | Герб = POL COA Jagiellonowie.svg | Шырыня выявы = | Подпіс выявы = | Дэвіз = | Дэвіз па-беларуску = | Краіна паходжаньня = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Тытул = | Тытулы = Вялікі [[князь]], [[кароль]] | Прызнаныя ў = Вялікае Княства Літоўскае, [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскае Каралеўства]], [[Рэч Паспалітая]], [[Каралеўства Вугоршчына]], [[Чэскае Каралеўства]] | Першы з роду = [[Ягайла]] (1352—1434) | Апошні з роду = [[Жыгімонт Аўгуст]] (1520—1572) | Адгалінаваньне роду = [[Гедзімінавічы]], [[Альгердавічы]] | Адгалінаваньні ад роду = }} '''Ягайлавічы''' (Ягелоны) — валадарская [[дынастыя]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ; 1377—1381, 1382—1387, 1440—1572), [[Польшча|Польшчы]] (1386—1572), [[Вугоршчына|Вугоршчыны]] (1440—1444, 1490—1526) і [[Чэхія|Чэхіі]] (1471—1526). Галіна роду [[Гедзімінавічы|Гедзімінавічаў]]. == Назва == {{Асноўны артыкул|Ягайла (імя)}} Агала, Агела, Егела, Агел, Егел або Егіла, пазьней Эгела, Эгель, Ягель, Агайл або Агайла (Aggalo<ref name="Francovich-Onesti-1999-251">Francovich-Onesti N. Vestigia longobarde in Italia (568—774). Lessico e antroponimia. — Roma, 1999. P. 251.</ref>, Agella, Agela, Agello<ref name="Morlicchio-1990-115">Morlicchio E. Onomastica germanica in Italia meridionale // Dictionnaire historique des noms de famille romans. — Tübingen, 1990. P. 115.</ref>, Agelo<ref>Reichert H. Lexikon der altgermanischen Namen. I. — Wien, 1987. S. 13.</ref><ref>Khallieva Boiché O. Imja et Name, Aux sources de l’anthropnymie germanique, anglo-saxonne et slave. — Presses de l’université Paris-Sorbonne, 2015. P. 341.</ref>, Egelo<ref>Piel J. M. Sobre a formação dos nomes de mulher medievais hispano-visigodos // Confluência. N. 3, 1992. P. 99.</ref>, Agel, Aegel<ref>Gantier V. La langue, les noms et le droit des anciens Germains. — Berlin 1901. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=qmRHAAAAYAAJ&q=Aegel#v=snippet&q=Aegel&f=false P. 130, 279].</ref>, Egel<ref>Nielsen O. Olddanske personnavne. — Kjøbenhavn, 1883. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=4eA8AQAAIAAJ&q=Egel#v=snippet&q=Egel&f=false S. 19].</ref>, Egila, Ecgela<ref>Briggs K. An index to personal names in English place-names. — Nottingham, 2023. P. 118.</ref>, Eagele<ref>Winkler J. Friesche naamlijst (Onomasticon Frisicum). — Leeuwarden, 1898. [https://books.google.by/books?redir_esc=y&hl=ru&id=L-7gyAEACAAJ&q=Eagele#v=snippet&q=Eagele&f=false S. 76].</ref>, Egel<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=%40Agelo+Egel#v=snippet&q=%40Agelo%20Egel&f=false S. 28].</ref>, Eggel<ref>Kapff R. Deutsche Vornamen: mit den von ihnen abstammenden Geschlechtsnamen sprachlich erläutert. — Nürtingen am Neckar, 1889. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=i13cviZ0xYoC&q=Eggel#v=snippet&q=Eggel&f=false S. 17].</ref>, Eggeli<ref>Socin A. Mittelhochdeutsches Namenbuch. — Basel, 1903. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=DgdXAAAAcAAJ&q=Eggeli#v=snippet&q=Eggeli&f=false S. 14, 163, 714].</ref>, Jagel<ref>Dijkstra W. Friesch woordenboek (Lexicon frisicum). — Leeuwarden, 1911. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=rjU1_4IcvqcC&q=%40Jagel#v=snippet&q=%40Jagel&f=false S. 190].</ref>, Ageil<ref>[https://lastnames.myheritage.de/last-name/ageil Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Ageil], MyHeritage</ref>, Ageila<ref name="MyHeritage">[https://lastnames.myheritage.de/last-name/ageila Ursprung und Bedeutung des Nachnamens Ageila], MyHeritage</ref>) — імя [[Германскія мовы|германскага]] паходжаньня<ref>Kremer D. Die Germanischen Personennamen in Katalonien // Estudis romànics. Nr. 14, 1972. S. 43.</ref><ref name="Morlicchio-1990-115"/><ref name="Francovich-Onesti-1999-251"/><ref name="MyHeritage"/>. [[Двухасноўнае імя|Іменная аснова]] [[Агі|ег- (аг-, ек-)]] ([[Імёны ліцьвінаў|імёны]] [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Ягвін]], [[Ягінт]], [[Ягоўд]]; германскія імёны Egwinus, Egind, Egold) паходзіць ад [[Гоцкая мова|гоцкага]] agis 'страх' або agja 'вастрыё, меч'<ref>Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. T. 5: Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. — Kraków, 1997. S. 39.</ref>, а аснова [[Гайла (імя)|-гайл- (-гал-, -гел-)]] (імёны [[Ліцьвіны|ліцьвінаў]] [[Відзігайла]], [[Інгела]], [[Мантыгайла (імя)|Монтгайла]]; германскія імёны Widigail, Ingeila, Montigel) — ад гоцкага і [[Бургундзкая мова|бургундзкага]] gails 'жвавы, свавольны, ганарысты'<ref>{{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)|к}} С. 17.</ref>. Апроч таго, у старажытных германскіх імёнах шырока бытаваў антрапанімічны суфікс-пашыральнік з элемэнтам -л- (-l-)<ref>Förstemann E. W. Altdeutsches Namenbuch. Bd. 1: Personennamen. — Bonn, 1900. [https://books.google.by/books?hl=ru&id=YOBwrIPG8IQC&q=personennamen+ulus+olus#v=snippet&q=personennamen%20ulus%20olus&f=false S. 987—992]</ref>. Адпаведнасьць імя Ягайла германскаму імю Agilo сьцьвердзіў францускі лінгвіст-[[Германістыка|германіст]] [[Раймонд Шмітляйн]], які на падставе шматгадовых дасьледаваньняў прыйшоў да высноваў пра германскае паходжаньне літоўскіх уласных імёнаў<ref name="Schmittlein-1948-101">Schmittlein R. Toponymes finnois et germaniques en Lituanie // Revue internationale d’onomastique. Nr. 2, 1948. P. 101.</ref><ref>Schmittlein R. Les noms d’eau de la Lituanie (suite) // Revue internationale d’onomastique. Nr. 1, 1964. P. 86.</ref>. == Гаспадары з дынастыі == * [[Ягайла]] (у [[Праваслаўе|праваслаўі]] Якаў; 1352—1434), заснавальнік дынастыі, быў старэйшым [[сын]]ам вялікага князя літоўскага [[Альгерд]]а (1295—1377) ''ад 2-ой'' жонкі [[Юльяна Цьвярская|Юльяны Цьвярской]] (1325—1399) і адпаведна ўнукам вялікага князя [[Гедзімін]]а. У траўні 1377 г. заняў вялікакняскі сталец, зь якога ў 1381 г. яго скінуў [[дзядзька]] [[Кейстут]]. У чэрвені 1382 г. вярнуў сабе сталец. У лютым 1386 г., ахрысьціўшыся ў [[каталіцтва]], ажаніўся з польскай каралевай [[Ядвіга Анжуйская|Ядвігай Анжуйскай]] (1370—1399; на стальцы з 1382 г.), дачкой вугорскага і польскага караля [[Людвік I Вялікі|Людвіка І Вялікага]], і заняў польскі сталец пад імем ''Уладзіслава II Ягайлы'' (валадарыў да 1434 г.). У 1387 г. перадаў уладу ў [[ВКЛ]] роднаму малодшаму [[брат]]у [[Скіргайла Альгердавіч|Скіргайлу]] (у праваслаўі Іван; 1354—1394). Да 1440 г. яе трымалі прадстаўнікі іншых галін роду Гедзімінавічаў. У першых 2 [[шлюб]]ах меў па дачцэ, кожная зь якіх памерла пры яго жыцьці: першая — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Лізавета-Баніфацыя||pl|Elżbieta Bonifacja}} (22 чэрвеня—13 ліпеня 1399) памерла на 21 дзень пасьля нараджэньня, другая — {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ядвіга Ягайлаўна||en|Hedwig Jagiellon (1408–1431)}} (1408—1431) памерла ў 13-гадовым узросьце. У 4-ым шлюбе з [[Соф’я Гальшанская|Соф’яй Гальшанскай]] (Друцкай; 1405—1461) меў 3-ох сыноў, 2-і зь якіх памёр пры яго жыцьці ў 7-месячным узросьце: Казімер (1426—1427). Дынастыю працягнулі старэйшы і малодшы браты: Уладзіслаў ІІІ (1427—1444) і Казімер-Андрэй (Казімер IV; 1427—1492). * [[Уладыслаў III Варнэньчык|Уладзіслаў III]] (31 кастрычніка 1424, [[Кракаў]] — 10 лістапада 1444, [[Варна]]), старэйшы сын Ягайлы ад 4-ай жонкі [[Соф’я Гальшанская|Соф’і Гальшанскай]] (Друцкай; 1405—1461), заняў польскі сталец у 1434 г. пасьля сьмерці бацькі. У 1440 г. яго абралі і вугорскім каралём пад імем Уласла V (валадарыў да 1444 г.). Загінуў у {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бітва пад Варнай|бітве пад Варнай|en|Battle of Varna}} (цяпер [[Баўгарыя]]) супраць [[Асманская імпэрыя|асманскага]] войска на чале з [[султан]]ам [[Мурад II|Мурадам ІІ]], ад чаго пасьмяротна атрымаў мянушку ''Варнэньчык''. Пасьля яго сьмерці Ягайлавічы страцілі вугорскі сталец. * [[Казімер Ягайлавіч]] (Казімер-Андрэй; 30 лістапада 1427—7 чэрвеня 1492), малодшы сын Ягайлы і малодшы брат Уладзіслава III, вярнуў Ягайлавічам сталец ВКЛ у 1440 г. пасьля [[забойства]] вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] (валадарыў да 1492 г.). У 1447 г. праз 3 гады пасьля сьмерці брата Ўладзіслава ІІІ заняў і польскі сталец пад імем Казімер IV (валадарыў да 1492 г.). У 1454 г. ажаніўся з [[Эльжбэта Аўстрыйская|Эльжбэтай Аўстрыйскай]] (1436—1505), дачкой нямецкага караля [[Альбрэхт II|Альбрэхта ІІ]] [[Габсбургі|Габсбурга]], ад якой меў 6 сыноў і 7 дачок. Сыны: [[Уладзіслаў Ягелончык|Уладзіслаў]] (1456—1516), [[Княжыч Казімер|сьв. Казімер]] (1458—1484), [[Ян I Ольбрахт]] (1459—1501), [[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] (1461—1506), [[Жыгімонт Стары]] (1467—1548), [[Фрыдэрык Ягелончык|Фрыдэрык]] (1468—1503). [[Файл:Giedziminavičy, Jagajłavičy. Гедзімінавічы, Ягайлавічы (L. Decius, 1521).jpg|значак|Фамільнае дрэва дынастыі Гедзімінавічаў і Ягайлавічаў, 1521 г.]] * {{Артыкул у іншым разьдзеле|Уладзіслаў II Ягелончык|Уладзіслаў Ягелончык|en|Vladislaus II of Hungary}} (1 сакавіка 1456, Кракаў — 13 сакавіка 1516, [[Будапэшт|Буда]]), старэйшы сын Казімера Ягайлавіча, стаўся каралём Чэхіі пад імем Уладзіслава ІІ ў 1471 г. і валадарыў да 1516 году. У 1490 г. яго абралі і каралём Вугоршчыны пад імем Уласла VI (валадарыў да 1516 г.). У 3-ім шлюбе ад [[Ганна з Фуа|Ганны з Фуа]] (1484—1506) меў сына [[Людвік II Ягелончык|Людвіка II]] (1506—1526) і дачку [[Ганна Ягелонка (каралева Чэхіі)|Ганну]] (1503, Буда —1547, [[Прага]]), якая выйшла за муж за аўстрыйскага эрцгерцага [[Фэрдынанд I Габсбург|Фэрдынанда I Габсбурга]]. ** [[Людвік II Ягелончык|Людвік II]] (1 ліпеня 1506, Буда — 29 жніўня 1526, [[Мохач]]), адзіны сын і спадкаемца Ўладзіслава ІІ, заняў вугорскі і чэскі стальцы ў 1516 г. (Лаяш II) і валадарыў да 1526 году. Загінуў у {{Артыкул у іншым разьдзеле|Бітве пад Мохачам|бітве пад Мохачам|en|Battle of Mohács}} (цяпер поўдзень Вугоршчыны) супраць асманскага войска на чале з султанам [[Сулейман I|Сулейманам I]]. У выніку праз шлюб старэйшай сястры Ганны з аўстрыйскім эрцгерцагам Фэрдынандам I вугорскі і чэскі стальцы перайшлі да Габсбургаў, чые нашчадкі валадарылі ў Вугоршчыне і Чэхіі да 1918 году. * [[Ян I Ольбрахт]] (27 сьнежня 1459, Кракаў — 17 чэрвеня 1501), 3-і сын Казімера Ягайлавіча, пераняў уладу ў толькі Польшчы ў 1492 г. пасьля сьмерці бацькі. У выніку ўнія з ВКЛ спыніла існаваньне. * [[Аляксандар Казімеравіч]] (5 жніўня 1461, Кракаў — 19 жніўня 1506), 4-ы сын Казімера Ягайлавіча, стаўся вялікім князем літоўскім у 1492 г. і валадарыў да 1506 году. У 1501 г. заняў і польскі сталец пасьля сьмерці брата Яна І Ольбрахта (валадарыў да 1506 г.). * [[Жыгімонт Стары]] (1 студзеня 1467, {{Артыкул у іншым разьдзеле|Казаніца||en|Kozienice}} — 1 красавіка 1548, Кракаў), 5-ы сын Казімера Ягайлавіча, заняў літоўскі і польскі стальцы ў 1506 г. пасьля сьмерці брата Аляксандра Казімеравіча. У 1-ым шлюбе меў 2 дачок: {{Артыкул у іншым разьдзеле|Ядвіга Баварская||en|Hedwig Jagiellon, Electress of Brandenburg}} (1513—1573), Ганна (1515—1520). У 1517 г. ажаніўся з [[Бона Сфорца|Бонай Сфорцай]] (1494—1557), дачкой мілянскага князя [[Джан Галеаца Сфорца|Джана Галеаца Сфорцы]], ад якой меў сына [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] (1520—1572) і 4 дачок. Другі сын Войцех Ольбрахт памёр у дзень народзінаў 20 верасьня 1527 году. Тры з 4 дачок сталі каралевамі: [[Ізабэла Ягелонка|Ізабэла]] (1519—1559) — каралевай Вугоршчыны (з 1539 г.), [[Ганна Ягелонка|Ганна]] (1523—1596) — вялікай княгіняй літоўскай і каралевай Польшчы (з 1576 г.), [[Кацярына Ягелонка|Кацярына]] (1526—1583) — каралевай Швэцыі (з 1569 г.). * [[Жыгімонт Аўгуст]] (1 жніўня 1520, Кракаў — 7 ліпеня 1572), сын Жыгімонта Старога і апошні мужчынскі прадстаўнік дынастыі, яшчэ пры жыцьці бацькі ў 1529 г. заняў літоўскі сталец (валадарыў да 1572 г.). У 1548 г. заняў і польскі сталец (валадарыў да 1572 г.). У 1569 г. ВКЛ і Польшча заключылі [[Люблінская унія|Люблінскую ўнію]] аб утварэньні [[Фэдэрацыя|фэдэратыўнай]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], што прадугледжвала адзінага [[манарх]]а<ref>{{Кніга|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч]].|частка=Ягайлавічы|загаловак=[[Вялікае Княства Літоўскае (энцыкляпэдыя)|Вялікае Княства Літоўскае]]|арыгінал=|спасылка=http://files.knihi.com/Slounik/01/enc/VKL_2.pdf|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданьне=2-ое выд|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі]]|год=2007|том=2|старонкі=776|старонак=792|сэрыя=|isbn=978-985-11-0394-8|наклад=3000}}</ref>. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" caption="Ягайлавічы" class="center"> Jagajła. Ягайла (J. Tricius, 1677).jpg|[[Ягайла]] Alaksandar. Аляксандар (XVIII).jpg|[[Аляксандар Ягелончык|Аляксандар]] Monogrammist PF Sigismund the Old.jpg|[[Жыгімонт Стары]] Žygimont Aŭgust. Жыгімонт Аўгуст (1750-63).jpg|[[Жыгімонт Аўгуст]] </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Пачаткі Вялікага княства Літоўскага (2019)}} * {{Кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Ягелоны: дынастыя, эпоха, спадчына|арыгінал=|спасылка=|адказны=адказн.рэд. [[Аляксандар Аляксандравіч Каваленя|Аляксандар Каваленя]]|выданьне=|месца=Менск|выдавецтва=[[Беларуская навука]]|год=2007|том=|старонкі=|старонак=402|сэрыя=|isbn=978-985-08-0869-1|наклад=250}} [[Катэгорыя:Ягайлавічы]] [[Катэгорыя:Гедзімінавічы]] [[Катэгорыя:Каралеўскія дынастыі]] [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 1377 годзе]] 1mkbqc6e5yvna9pwrjg6t52gsrztkn9 0 195328 2697981 2573012 2026-10-29T12:59:00Z Go6pb1u 54885 Пашырэньне артыкула паводле be-вікі (крыніцы: «Гарады і вёскі Беларусі», «Памяць», польскія архіўныя выданьні, перапісы) 2697981 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Добрая Воля}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Добрая Воля |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Добрай Волі |Лацінка = Dobraja Vola |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Лунінецкі раён|Лунінецкі]] |Сельсавет = [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскі]] |Колькасьць насельніцтва = 13 |Год падліку колькасьці = 2019 |Паштовы індэкс = 225666 |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 4 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 47 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева }} '''До́брая Во́ля'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 196</ref> — вёска ў [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскага сельсавету]]. Вёска моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]: у 1990 годзе жыхароў адсялілі ў пасёлак [[Дубаўка (Берасьцейская вобласьць)|Дубаўка]], у вёсцы засталіся некалькі сем’яў<ref name="lnc2011" /><ref name="pam707" />. == Геаграфія == Вёска разьмешчаная за 25 км на паўночны ўсход ад [[Лунінец|Лунінца]]<ref name="gvb">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} С. 220.</ref>. Па простай да [[Вулька 2|Вулькі 2]] — каля 5 км, да [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічаў]] — каля 6,5 км. Празь вёску праходзіць мясцовая дарога з Дзятлавічаў у [[Міжлесьсе (Лунінецкі раён)|Міжлесьсе]]; адзіная вуліца вёскі — Партызанская<ref name="lnc2011" />. == Гісторыя == === Да 1941 году === Паселішча паўстала з хутароў (калёніяў) на ўчастках, распрададзеных маёнткам Вулька-Брадніцкая (''Wólka Brodnicka'') у гміне Лунінец Лунінецкага павету [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref name="pdw1929">{{Cite journal|title=Rozporządzenie Nr. 3 Starosty Powiatowego w Łunińcu z dnia 17 stycznia 1929 r. w sprawie ustanowienia gromady wiejskiej „Chutory Dobra-Wola”|journal=Poleski Dziennik Wojewódzki|year=1929|issue=3 (5 lutego)|at=poz. 25, s. 17|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1929_003|lang=pl}}</ref>; парцэляцыя маёнтку вялася ў 1925—1928 гадах<ref>{{Cite news|title=173 ofiary dzikiej parcelacji na kresach|work=Robotnik|date=1935-04-18|issue=122|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS018617_70551213|lang=pl}}</ref>. Распараджэньнем лунінецкага павятовага старасты ад 17 студзеня 1929 году гэтыя калёніі на просьбу калёністаў вылучылі з грамады вёскі Вулька ў асобную сельскую грамаду «Хутары Добрая Воля» (''Chutory Dobra Wola'')<ref name="pdw1929" />. У 1931 годзе ў калёніі працавала публічная аднакамплектная паўшэхная (пачатковая) школа<ref>{{Cite journal|title=[Прызначэньні настаўнікаў]|journal=Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Brzeskiego|year=1931|issue=9 (68), listopad|pages=320|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS019576_67923354|lang=pl}}</ref>. У 1939 годзе ў вёсцы налічвалася 796 жыхароў<ref name="gvb" />. З канца 1939 году ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 15 студзеня 1940 году — у Вулькаўскім сельсавеце Лунінецкага раёну [[Пінская вобласьць|Пінскай вобласьці]]<ref name="gvb" />. Сярод жыхароў калёніі былі польскія сем’і. 10 лютага 1940 году частку зь іх савецкія ўлады дэпартавалі на спэцпасяленьне ў [[Архангельская вобласьць|Архангельскую вобласьць]]<ref name="zapisy">{{Cite web|url=https://www.zapisyterroru.pl/dlibra/publication/17546/edition/17105|title=Józef Gołębiewski. In exile – Arkhangelsk Oblast|work=Zapisy Terroru|publisher=Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego|lang=pl}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chumakou.com/projects/belarus1937/d50.html|title=Валета Иван Францевич; Валета Иосиф Францевич|work=Жертвы политического террора (паводле базы зьвестак «Польские спецпереселенцы в Архангельской обл.»)|lang=ru}}</ref>. У апублікаваных у 1942 годзе польскай эміграцыйнай газэтай «Polska Walcząca» сьпісах цывільных асобаў, эвакуяваных з СССР у Іран, значацца некалькі ўраджэнцаў Добрай Волі 1931—1935 гадоў нараджэньня<ref name="pw1942">«Polacy przebywający w Teheranie» // ''Polska Walcząca — Żołnierz Polski na Obczyźnie''. — 1942. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.0037_NDIGCZAS029153_114053532 № 38 (19 września)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_40_228766 № 40 (3 października)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_45_228771 № 45 (7 listopada)]. (па-польску)</ref>. === Другая сусьветная вайна === Паводле тэксту партызанскай улёткі, падчас акупацыі немцы абрабавалі сялянаў вёсак [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]], [[Бастынь]], Добрая Воля ды іншых і забралі ў іх жывёлу; партызаны напалі на абоз каля [[Лунінец|Лунінца]] і вярнулі сялянам 155 галоў<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 370.</ref>. 16 сакавіка 1943 году вёску спалілі, загінулі 59 яе жыхароў<ref name="gvb" /><ref name="pam433">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 433.</ref>. Паводле акту Лунінецкай раённай камісіі Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі ад 10 красавіка 1945 году, увесну 1943 году ў вёсцы расстралялі 73 і спалілі жыўцом 98 чалавек<ref name="bsd">{{Cite book|title=Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Брестская область: сборник архивных документов и материалов|location=Минск; Москва|year=2022|page=247|isbn=978-985-6372-94-3|url=https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_brest.pdf|lang=ru}} (НАРБ. Ф. 845. Воп. 1. Спр. 69. Арк. 12—13 адв.)</ref>. У памяць пра загінулых пастаўлены абэліск, частка магілаў пазначаная драўлянымі крыжамі<ref name="pam433" />. Паводле дакумэнтаў [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага архіву Рэспублікі Беларусь]], спаленьне Добрай Волі — на рахунку ілжэпартызанскай групы Ўладзімера Каваля (мянушка «Цыган»), якая дзейнічала ў Лунінецкім раёне і атрымала зброю ў лунінецкай жандармэрыі<ref>{{Cite web|url=https://specreport.belta.by/lzhepartizany|title=Лжепартизаны: тайное оружие геноцида|publisher=БелТА|year=2022|lang=ru}}</ref><ref name="kulinok">{{Cite journal|author=Кулинок С. В.|title=Деятельность лжепартизанских соединений на территории Беларуси в годы Великой Отечественной войны (по документам Национального архива Республики Беларусь)|journal=Ретроспектива: Всемирная история глазами молодых исследователей|year=2017|issue=10|url=https://cyberleninka.ru/article/n/deyatelnost-lzhepartizanskih-soedineniy-na-territorii-belarusi-v-gody-velikoy-otechestvennoy-voyny-po-dokumentam-natsionalnogo-arhiva|lang=ru}}</ref>. Да вайны ў вёсцы жыў і працаваў Міхаіл Рыгоравіч Краўчук, партызан атраду імя Калініна брыгады імя Кірава Пінскага злучэньня; загінуў 23 верасьня 1943 году, пахаваны ў Бастыні<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 407.</ref>. У сьнежні 1943 году партызанскі сувязны брыгады імя Кірава трапіў у засаду паміж вёскамі Купаўцы і Добрая Воля і быў расстраляны ў Лунінцы<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 410.</ref>. Улетку 1944 году, падчас апэрацыі «Баграціён», паводле пляну камандзіра Пінскага партызанскага злучэньня [[Васіль Корж|Васіля Каржа]], пры наступе Чырвонай арміі на Лунінец брыгаду імя Кірава перакідвалі ў Добрую Волю<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 353.</ref>. На франтах вайны загінулі 23 жыхары вёскі. Пасьля вайны вёска адрадзілася<ref name="gvb" />. === Пасьляваенны пэрыяд === З 8 студзеня 1954 году — у [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. У савецкі час у Добрай Волі працавала толькі пачатковая школа; з 1970 па 1990 год дзеці з вёскі жылі ў інтэрнаце пры школе ў [[Вулька 2|Вульцы 2]]<ref>{{Cite web|url=https://vlk2.luninec.edu.by/be/main.aspx?guid=4771|title=История школы в лицах учителей|author=Ёвич А.; кір. Вечёрко Т. А.|website=ДУА «Сярэдняя школа аг. Вулька-2»|year=2014|lang=ru}}</ref>. У 2002 годзе вёска належала да калгасу «Рассвет»<ref name="gvb" />. === Наступствы Чарнобыльскай катастрофы === У хроніцы падзеяў, зьмешчанай у кнізе «Памяць», пад 25 сьнежня 1986 году Добрая Воля названая сярод вёсак, дзе выявілі «бруднае» малако<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 672.</ref>. Шчыльнасьць забруджаньня глебы цэзіем-137 у вёсцы дасягала 6 Кі/км²<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 673.</ref>. Паводле прагнозу дозаў апрамяненьня насельніцтва, доза ў вёсцы за 1988 год ацэньвалася ў 0,54 бэр (зь іх 0,32 — унутранае апрамяненьне), а за 1986—2060 гады — у 42,51 бэр (зь іх 38,95 — унутранае)<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 677.</ref>. Адзначалася, што менавіта ў Добрай Волі чакалася перавышэньне мяжы дозы за жыцьцё, таму тут найперш патрабаваўся комплекс ахоўных мераў; жыхароў перасялілі ў новы пасёлак Дубаўка<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 678.</ref>. У траўні 1990 году жыхарам загадалі выехаць у спэцыяльна збудаваны для перасяленцаў пасёлак Дубаўка; права на адсяленьне мелі больш за 300 жыхароў<ref name="lnc2011" />. Некалькі сем’яў засталіся жыць у вёсцы<ref name="pam707">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 707.</ref>. Ад 2010 году вёска належыць да тэрыторыі з пэрыядычным радыяцыйным кантролем. У 2011 годзе раённая газэта называла Добрую Волю найбольш пацярпелай ад радыеактыўнага забруджаньня вёскай раёну<ref name="lnc2011" />. == Насельніцтва == * 1939 год — 796 жыхароў<ref name="gvb" /> * 1942 год (1 студзеня) — 860 жыхароў<ref name="pam318">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 318.</ref> * 2002 год — 16 гаспадарак, 29 жыхароў<ref name="gvb" /> * 2005 год — 17 гаспадарак, 32 жыхары<ref name="gvb" /> * 2009 год — 21 жыхар (перапіс)<ref>{{Cite web|url=https://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2009 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913155237/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|archive-date=2025-09-13|lang=ru}}</ref> * 2011 год — 18 жыхароў<ref name="lnc2011">{{Cite web|url=http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|title=Добрая Воля: спяваюць ШПАКІ|work=Лунінецкія навіны|date=2011-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107211013/http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|archive-date=2017-11-07|lang=be}}</ref> * 2019 год (1 студзеня) — 9 жыхароў, 8 хатніх гаспадарак; вёска знаходзіцца ў зоне пражываньня з пэрыядычным радыяцыйным кантролем<ref>{{Cite web|url=https://chernobyl.mchs.gov.by/upload/iblock/77c/naselennye-punkty-i-chislennost-naseleniya-rb_-prozhivayushchego-v-zonakh-radioaktivnogo-zagryazneniya-v-rezultate-katastrofy-na-chaes-na-01.01.19.pdf|title=Населенные пункты и численность населения Республики Беларусь, проживающего в зонах радиоактивного загрязнения в результате катастрофы на Чернобыльской АЭС, на 1 января 2019 г.|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|place=Минск|year=2019|pages=19, 23|lang=ru}}</ref> * 2019 год (перапіс, 4 кастрычніка) — 13 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2019 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422083646/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|archive-date=2024-04-22|lang=ru}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гісторыка-дакумэнтальная хроніка Лунінецкага раёну. — Менск: Беларусь, 1995. — ISBN 985-01-0029-X. ([https://archive.org/details/bel-enc-pamiac/BRE.Luniniecki.1995 скан]) * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} {{Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Лунінецкі раён}} [[Катэгорыя:Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёну]] t5a77iv0hwracp1vunod04n8qhxc2cl 2697982 2697981 2026-10-29T13:18:19Z Go6pb1u 54885 Фрагмэнты мапаў да і пасьля заснаваньня калёніі; 115 дамоў на польскай мапе 1934 г. 2697982 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Добрая Воля}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Добрая Воля |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Добрай Волі |Лацінка = Dobraja Vola |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Лунінецкі раён|Лунінецкі]] |Сельсавет = [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскі]] |Колькасьць насельніцтва = 13 |Год падліку колькасьці = 2019 |Паштовы індэкс = 225666 |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 4 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 47 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева }} '''До́брая Во́ля'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 196</ref> — вёска ў [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскага сельсавету]]. Вёска моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]: у 1990 годзе жыхароў адсялілі ў пасёлак [[Дубаўка (Берасьцейская вобласьць)|Дубаўка]], у вёсцы засталіся некалькі сем’яў<ref name="lnc2011" /><ref name="pam707" />. == Геаграфія == Вёска разьмешчаная за 25 км на паўночны ўсход ад [[Лунінец|Лунінца]]<ref name="gvb">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} С. 220.</ref>. Па простай да [[Вулька 2|Вулькі 2]] — каля 5 км, да [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічаў]] — каля 6,5 км. Празь вёску праходзіць мясцовая дарога з Дзятлавічаў у [[Міжлесьсе (Лунінецкі раён)|Міжлесьсе]]; адзіная вуліца вёскі — Партызанская<ref name="lnc2011" />. == Гісторыя == === Да 1941 году === [[Файл:Site of Dobraja Volia on Russian one-verst military topographic map.jpg|значак|upright=1.6|Месца будучай калёніі на расейскай аднавярстовай мапе (канец XIX — пачатак XX стагодзьдзя): лес]] [[Файл:Dobraja Volia on WIG tactical map, sheet Wiczyn (1934), fragment.jpg|значак|upright=1.6|Добрая Воля на польскай мапе 1934 году]] Паселішча паўстала з хутароў (калёніяў) на ўчастках, распрададзеных маёнткам Вулька-Брадніцкая (''Wólka Brodnicka'') у гміне Лунінец Лунінецкага павету [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref name="pdw1929">{{Cite journal|title=Rozporządzenie Nr. 3 Starosty Powiatowego w Łunińcu z dnia 17 stycznia 1929 r. w sprawie ustanowienia gromady wiejskiej „Chutory Dobra-Wola”|journal=Poleski Dziennik Wojewódzki|year=1929|issue=3 (5 lutego)|at=poz. 25, s. 17|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1929_003|lang=pl}}</ref>; парцэляцыя маёнтку вялася ў 1925—1928 гадах<ref>{{Cite news|title=173 ofiary dzikiej parcelacji na kresach|work=Robotnik|date=1935-04-18|issue=122|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS018617_70551213|lang=pl}}</ref>. Распараджэньнем лунінецкага павятовага старасты ад 17 студзеня 1929 году гэтыя калёніі на просьбу калёністаў вылучылі з грамады вёскі Вулька ў асобную сельскую грамаду «Хутары Добрая Воля» (''Chutory Dobra Wola'')<ref name="pdw1929" />. У 1931 годзе ў калёніі працавала публічная аднакамплектная паўшэхная (пачатковая) школа<ref>{{Cite journal|title=[Прызначэньні настаўнікаў]|journal=Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Brzeskiego|year=1931|issue=9 (68), listopad|pages=320|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS019576_67923354|lang=pl}}</ref>. На польскай тактычнай мапе 1934 году Добрая Воля пазначаная як раскіданае хутарскае паселішча з 115 дамамі<ref>Mapa taktyczna Polski 1:100 000. Arkusz Pas 39 Słup 44 «Wiczyn». — Warszawa: Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934. (па-польску)</ref>. У 1939 годзе ў вёсцы налічвалася 796 жыхароў<ref name="gvb" />. З канца 1939 году ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 15 студзеня 1940 году — у Вулькаўскім сельсавеце Лунінецкага раёну [[Пінская вобласьць|Пінскай вобласьці]]<ref name="gvb" />. Сярод жыхароў калёніі былі польскія сем’і. 10 лютага 1940 году частку зь іх савецкія ўлады дэпартавалі на спэцпасяленьне ў [[Архангельская вобласьць|Архангельскую вобласьць]]<ref name="zapisy">{{Cite web|url=https://www.zapisyterroru.pl/dlibra/publication/17546/edition/17105|title=Józef Gołębiewski. In exile – Arkhangelsk Oblast|work=Zapisy Terroru|publisher=Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego|lang=pl}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chumakou.com/projects/belarus1937/d50.html|title=Валета Иван Францевич; Валета Иосиф Францевич|work=Жертвы политического террора (паводле базы зьвестак «Польские спецпереселенцы в Архангельской обл.»)|lang=ru}}</ref>. У апублікаваных у 1942 годзе польскай эміграцыйнай газэтай «Polska Walcząca» сьпісах цывільных асобаў, эвакуяваных з СССР у Іран, значацца некалькі ўраджэнцаў Добрай Волі 1931—1935 гадоў нараджэньня<ref name="pw1942">«Polacy przebywający w Teheranie» // ''Polska Walcząca — Żołnierz Polski na Obczyźnie''. — 1942. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.0037_NDIGCZAS029153_114053532 № 38 (19 września)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_40_228766 № 40 (3 października)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_45_228771 № 45 (7 listopada)]. (па-польску)</ref>. === Другая сусьветная вайна === Паводле тэксту партызанскай улёткі, падчас акупацыі немцы абрабавалі сялянаў вёсак [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]], [[Бастынь]], Добрая Воля ды іншых і забралі ў іх жывёлу; партызаны напалі на абоз каля [[Лунінец|Лунінца]] і вярнулі сялянам 155 галоў<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 370.</ref>. 16 сакавіка 1943 году вёску спалілі, загінулі 59 яе жыхароў<ref name="gvb" /><ref name="pam433">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 433.</ref>. Паводле акту Лунінецкай раённай камісіі Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі ад 10 красавіка 1945 году, увесну 1943 году ў вёсцы расстралялі 73 і спалілі жыўцом 98 чалавек<ref name="bsd">{{Cite book|title=Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Брестская область: сборник архивных документов и материалов|location=Минск; Москва|year=2022|page=247|isbn=978-985-6372-94-3|url=https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_brest.pdf|lang=ru}} (НАРБ. Ф. 845. Воп. 1. Спр. 69. Арк. 12—13 адв.)</ref>. У памяць пра загінулых пастаўлены абэліск, частка магілаў пазначаная драўлянымі крыжамі<ref name="pam433" />. Паводле дакумэнтаў [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага архіву Рэспублікі Беларусь]], спаленьне Добрай Волі — на рахунку ілжэпартызанскай групы Ўладзімера Каваля (мянушка «Цыган»), якая дзейнічала ў Лунінецкім раёне і атрымала зброю ў лунінецкай жандармэрыі<ref>{{Cite web|url=https://specreport.belta.by/lzhepartizany|title=Лжепартизаны: тайное оружие геноцида|publisher=БелТА|year=2022|lang=ru}}</ref><ref name="kulinok">{{Cite journal|author=Кулинок С. В.|title=Деятельность лжепартизанских соединений на территории Беларуси в годы Великой Отечественной войны (по документам Национального архива Республики Беларусь)|journal=Ретроспектива: Всемирная история глазами молодых исследователей|year=2017|issue=10|url=https://cyberleninka.ru/article/n/deyatelnost-lzhepartizanskih-soedineniy-na-territorii-belarusi-v-gody-velikoy-otechestvennoy-voyny-po-dokumentam-natsionalnogo-arhiva|lang=ru}}</ref>. Да вайны ў вёсцы жыў і працаваў Міхаіл Рыгоравіч Краўчук, партызан атраду імя Калініна брыгады імя Кірава Пінскага злучэньня; загінуў 23 верасьня 1943 году, пахаваны ў Бастыні<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 407.</ref>. У сьнежні 1943 году партызанскі сувязны брыгады імя Кірава трапіў у засаду паміж вёскамі Купаўцы і Добрая Воля і быў расстраляны ў Лунінцы<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 410.</ref>. Улетку 1944 году, падчас апэрацыі «Баграціён», паводле пляну камандзіра Пінскага партызанскага злучэньня [[Васіль Корж|Васіля Каржа]], пры наступе Чырвонай арміі на Лунінец брыгаду імя Кірава перакідвалі ў Добрую Волю<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 353.</ref>. На франтах вайны загінулі 23 жыхары вёскі. Пасьля вайны вёска адрадзілася<ref name="gvb" />. === Пасьляваенны пэрыяд === З 8 студзеня 1954 году — у [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. У савецкі час у Добрай Волі працавала толькі пачатковая школа; з 1970 па 1990 год дзеці з вёскі жылі ў інтэрнаце пры школе ў [[Вулька 2|Вульцы 2]]<ref>{{Cite web|url=https://vlk2.luninec.edu.by/be/main.aspx?guid=4771|title=История школы в лицах учителей|author=Ёвич А.; кір. Вечёрко Т. А.|website=ДУА «Сярэдняя школа аг. Вулька-2»|year=2014|lang=ru}}</ref>. У 2002 годзе вёска належала да калгасу «Рассвет»<ref name="gvb" />. === Наступствы Чарнобыльскай катастрофы === У хроніцы падзеяў, зьмешчанай у кнізе «Памяць», пад 25 сьнежня 1986 году Добрая Воля названая сярод вёсак, дзе выявілі «бруднае» малако<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 672.</ref>. Шчыльнасьць забруджаньня глебы цэзіем-137 у вёсцы дасягала 6 Кі/км²<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 673.</ref>. Паводле прагнозу дозаў апрамяненьня насельніцтва, доза ў вёсцы за 1988 год ацэньвалася ў 0,54 бэр (зь іх 0,32 — унутранае апрамяненьне), а за 1986—2060 гады — у 42,51 бэр (зь іх 38,95 — унутранае)<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 677.</ref>. Адзначалася, што менавіта ў Добрай Волі чакалася перавышэньне мяжы дозы за жыцьцё, таму тут найперш патрабаваўся комплекс ахоўных мераў; жыхароў перасялілі ў новы пасёлак Дубаўка<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 678.</ref>. У траўні 1990 году жыхарам загадалі выехаць у спэцыяльна збудаваны для перасяленцаў пасёлак Дубаўка; права на адсяленьне мелі больш за 300 жыхароў<ref name="lnc2011" />. Некалькі сем’яў засталіся жыць у вёсцы<ref name="pam707">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 707.</ref>. Ад 2010 году вёска належыць да тэрыторыі з пэрыядычным радыяцыйным кантролем. У 2011 годзе раённая газэта называла Добрую Волю найбольш пацярпелай ад радыеактыўнага забруджаньня вёскай раёну<ref name="lnc2011" />. == Насельніцтва == * 1939 год — 796 жыхароў<ref name="gvb" /> * 1942 год (1 студзеня) — 860 жыхароў<ref name="pam318">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 318.</ref> * 2002 год — 16 гаспадарак, 29 жыхароў<ref name="gvb" /> * 2005 год — 17 гаспадарак, 32 жыхары<ref name="gvb" /> * 2009 год — 21 жыхар (перапіс)<ref>{{Cite web|url=https://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2009 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913155237/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|archive-date=2025-09-13|lang=ru}}</ref> * 2011 год — 18 жыхароў<ref name="lnc2011">{{Cite web|url=http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|title=Добрая Воля: спяваюць ШПАКІ|work=Лунінецкія навіны|date=2011-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107211013/http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|archive-date=2017-11-07|lang=be}}</ref> * 2019 год (1 студзеня) — 9 жыхароў, 8 хатніх гаспадарак; вёска знаходзіцца ў зоне пражываньня з пэрыядычным радыяцыйным кантролем<ref>{{Cite web|url=https://chernobyl.mchs.gov.by/upload/iblock/77c/naselennye-punkty-i-chislennost-naseleniya-rb_-prozhivayushchego-v-zonakh-radioaktivnogo-zagryazneniya-v-rezultate-katastrofy-na-chaes-na-01.01.19.pdf|title=Населенные пункты и численность населения Республики Беларусь, проживающего в зонах радиоактивного загрязнения в результате катастрофы на Чернобыльской АЭС, на 1 января 2019 г.|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|place=Минск|year=2019|pages=19, 23|lang=ru}}</ref> * 2019 год (перапіс, 4 кастрычніка) — 13 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2019 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422083646/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|archive-date=2024-04-22|lang=ru}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гісторыка-дакумэнтальная хроніка Лунінецкага раёну. — Менск: Беларусь, 1995. — ISBN 985-01-0029-X. ([https://archive.org/details/bel-enc-pamiac/BRE.Luniniecki.1995 скан]) * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} {{Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Лунінецкі раён}} [[Катэгорыя:Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёну]] jo52rn40jjhovho3dn1o5dhqixwzx5x 2697986 2697982 2026-10-29T14:29:45Z Go6pb1u 54885 Грамада Добрая Воля ў 1935 г. (Poleski Dziennik Wojewódzki 1935, nr 18, poz. 69) 2697986 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Добрая Воля}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Добрая Воля |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Добрай Волі |Лацінка = Dobraja Vola |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Лунінецкі раён|Лунінецкі]] |Сельсавет = [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскі]] |Колькасьць насельніцтва = 13 |Год падліку колькасьці = 2019 |Паштовы індэкс = 225666 |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 4 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 47 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева }} '''До́брая Во́ля'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 196</ref> — вёска ў [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскага сельсавету]]. Вёска моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]: у 1990 годзе жыхароў адсялілі ў пасёлак [[Дубаўка (Берасьцейская вобласьць)|Дубаўка]], у вёсцы засталіся некалькі сем’яў<ref name="lnc2011" /><ref name="pam707" />. == Геаграфія == Вёска разьмешчаная за 25 км на паўночны ўсход ад [[Лунінец|Лунінца]]<ref name="gvb">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} С. 220.</ref>. Па простай да [[Вулька 2|Вулькі 2]] — каля 5 км, да [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічаў]] — каля 6,5 км. Празь вёску праходзіць мясцовая дарога з Дзятлавічаў у [[Міжлесьсе (Лунінецкі раён)|Міжлесьсе]]; адзіная вуліца вёскі — Партызанская<ref name="lnc2011" />. == Гісторыя == === Да 1941 году === [[Файл:Site of Dobraja Volia on Russian one-verst military topographic map.jpg|значак|upright=1.6|Месца будучай калёніі на расейскай аднавярстовай мапе (канец XIX — пачатак XX стагодзьдзя): лес]] [[Файл:Dobraja Volia on WIG tactical map, sheet Wiczyn (1934), fragment.jpg|значак|upright=1.6|Добрая Воля на польскай мапе 1934 году]] Паселішча паўстала з хутароў (калёніяў) на ўчастках, распрададзеных маёнткам Вулька-Брадніцкая (''Wólka Brodnicka'') у гміне Лунінец Лунінецкага павету [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref name="pdw1929">{{Cite journal|title=Rozporządzenie Nr. 3 Starosty Powiatowego w Łunińcu z dnia 17 stycznia 1929 r. w sprawie ustanowienia gromady wiejskiej „Chutory Dobra-Wola”|journal=Poleski Dziennik Wojewódzki|year=1929|issue=3 (5 lutego)|at=poz. 25, s. 17|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1929_003|lang=pl}}</ref>; парцэляцыя маёнтку вялася ў 1925—1928 гадах<ref>{{Cite news|title=173 ofiary dzikiej parcelacji na kresach|work=Robotnik|date=1935-04-18|issue=122|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS018617_70551213|lang=pl}}</ref>. Распараджэньнем лунінецкага павятовага старасты ад 17 студзеня 1929 году гэтыя калёніі на просьбу калёністаў вылучылі з грамады вёскі Вулька ў асобную сельскую грамаду «Хутары Добрая Воля» (''Chutory Dobra Wola'')<ref name="pdw1929" />. У 1931 годзе ў калёніі працавала публічная аднакамплектная паўшэхная (пачатковая) школа<ref>{{Cite journal|title=[Прызначэньні настаўнікаў]|journal=Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Brzeskiego|year=1931|issue=9 (68), listopad|pages=320|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS019576_67923354|lang=pl}}</ref>. На польскай тактычнай мапе 1934 году Добрая Воля пазначаная як раскіданае хутарскае паселішча з 115 дамамі<ref>Mapa taktyczna Polski 1:100 000. Arkusz Pas 39 Słup 44 «Wiczyn». — Warszawa: Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934. (па-польску)</ref>. Пры падзеле гмінаў Палескага ваяводзтва на грамады ў 1935 годзе ў грамаду Добрая Воля гміны Лунінец увайшлі хутары Добрая Воля і фальварак Вулька-Брадніцкая<ref>«Podział gmin wiejskich województwa poleskiego na gromady» // Poleski Dziennik Wojewódzki. — 1935. — № 18 (20 listopada), poz. 69. — S. 200. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1935_018 Скан]. (па-польску)</ref>. У 1939 годзе ў вёсцы налічвалася 796 жыхароў<ref name="gvb" />. З канца 1939 году ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 15 студзеня 1940 году — у Вулькаўскім сельсавеце Лунінецкага раёну [[Пінская вобласьць|Пінскай вобласьці]]<ref name="gvb" />. Сярод жыхароў калёніі былі польскія сем’і. 10 лютага 1940 году частку зь іх савецкія ўлады дэпартавалі на спэцпасяленьне ў [[Архангельская вобласьць|Архангельскую вобласьць]]<ref name="zapisy">{{Cite web|url=https://www.zapisyterroru.pl/dlibra/publication/17546/edition/17105|title=Józef Gołębiewski. In exile – Arkhangelsk Oblast|work=Zapisy Terroru|publisher=Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego|lang=pl}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chumakou.com/projects/belarus1937/d50.html|title=Валета Иван Францевич; Валета Иосиф Францевич|work=Жертвы политического террора (паводле базы зьвестак «Польские спецпереселенцы в Архангельской обл.»)|lang=ru}}</ref>. У апублікаваных у 1942 годзе польскай эміграцыйнай газэтай «Polska Walcząca» сьпісах цывільных асобаў, эвакуяваных з СССР у Іран, значацца некалькі ўраджэнцаў Добрай Волі 1931—1935 гадоў нараджэньня<ref name="pw1942">«Polacy przebywający w Teheranie» // ''Polska Walcząca — Żołnierz Polski na Obczyźnie''. — 1942. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.0037_NDIGCZAS029153_114053532 № 38 (19 września)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_40_228766 № 40 (3 października)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_45_228771 № 45 (7 listopada)]. (па-польску)</ref>. === Другая сусьветная вайна === Паводле тэксту партызанскай улёткі, падчас акупацыі немцы абрабавалі сялянаў вёсак [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]], [[Бастынь]], Добрая Воля ды іншых і забралі ў іх жывёлу; партызаны напалі на абоз каля [[Лунінец|Лунінца]] і вярнулі сялянам 155 галоў<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 370.</ref>. 16 сакавіка 1943 году вёску спалілі, загінулі 59 яе жыхароў<ref name="gvb" /><ref name="pam433">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 433.</ref>. Паводле акту Лунінецкай раённай камісіі Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі ад 10 красавіка 1945 году, увесну 1943 году ў вёсцы расстралялі 73 і спалілі жыўцом 98 чалавек<ref name="bsd">{{Cite book|title=Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Брестская область: сборник архивных документов и материалов|location=Минск; Москва|year=2022|page=247|isbn=978-985-6372-94-3|url=https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_brest.pdf|lang=ru}} (НАРБ. Ф. 845. Воп. 1. Спр. 69. Арк. 12—13 адв.)</ref>. У памяць пра загінулых пастаўлены абэліск, частка магілаў пазначаная драўлянымі крыжамі<ref name="pam433" />. Паводле дакумэнтаў [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага архіву Рэспублікі Беларусь]], спаленьне Добрай Волі — на рахунку ілжэпартызанскай групы Ўладзімера Каваля (мянушка «Цыган»), якая дзейнічала ў Лунінецкім раёне і атрымала зброю ў лунінецкай жандармэрыі<ref>{{Cite web|url=https://specreport.belta.by/lzhepartizany|title=Лжепартизаны: тайное оружие геноцида|publisher=БелТА|year=2022|lang=ru}}</ref><ref name="kulinok">{{Cite journal|author=Кулинок С. В.|title=Деятельность лжепартизанских соединений на территории Беларуси в годы Великой Отечественной войны (по документам Национального архива Республики Беларусь)|journal=Ретроспектива: Всемирная история глазами молодых исследователей|year=2017|issue=10|url=https://cyberleninka.ru/article/n/deyatelnost-lzhepartizanskih-soedineniy-na-territorii-belarusi-v-gody-velikoy-otechestvennoy-voyny-po-dokumentam-natsionalnogo-arhiva|lang=ru}}</ref>. Да вайны ў вёсцы жыў і працаваў Міхаіл Рыгоравіч Краўчук, партызан атраду імя Калініна брыгады імя Кірава Пінскага злучэньня; загінуў 23 верасьня 1943 году, пахаваны ў Бастыні<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 407.</ref>. У сьнежні 1943 году партызанскі сувязны брыгады імя Кірава трапіў у засаду паміж вёскамі Купаўцы і Добрая Воля і быў расстраляны ў Лунінцы<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 410.</ref>. Улетку 1944 году, падчас апэрацыі «Баграціён», паводле пляну камандзіра Пінскага партызанскага злучэньня [[Васіль Корж|Васіля Каржа]], пры наступе Чырвонай арміі на Лунінец брыгаду імя Кірава перакідвалі ў Добрую Волю<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 353.</ref>. На франтах вайны загінулі 23 жыхары вёскі. Пасьля вайны вёска адрадзілася<ref name="gvb" />. === Пасьляваенны пэрыяд === З 8 студзеня 1954 году — у [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. У савецкі час у Добрай Волі працавала толькі пачатковая школа; з 1970 па 1990 год дзеці з вёскі жылі ў інтэрнаце пры школе ў [[Вулька 2|Вульцы 2]]<ref>{{Cite web|url=https://vlk2.luninec.edu.by/be/main.aspx?guid=4771|title=История школы в лицах учителей|author=Ёвич А.; кір. Вечёрко Т. А.|website=ДУА «Сярэдняя школа аг. Вулька-2»|year=2014|lang=ru}}</ref>. У 2002 годзе вёска належала да калгасу «Рассвет»<ref name="gvb" />. === Наступствы Чарнобыльскай катастрофы === У хроніцы падзеяў, зьмешчанай у кнізе «Памяць», пад 25 сьнежня 1986 году Добрая Воля названая сярод вёсак, дзе выявілі «бруднае» малако<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 672.</ref>. Шчыльнасьць забруджаньня глебы цэзіем-137 у вёсцы дасягала 6 Кі/км²<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 673.</ref>. Паводле прагнозу дозаў апрамяненьня насельніцтва, доза ў вёсцы за 1988 год ацэньвалася ў 0,54 бэр (зь іх 0,32 — унутранае апрамяненьне), а за 1986—2060 гады — у 42,51 бэр (зь іх 38,95 — унутранае)<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 677.</ref>. Адзначалася, што менавіта ў Добрай Волі чакалася перавышэньне мяжы дозы за жыцьцё, таму тут найперш патрабаваўся комплекс ахоўных мераў; жыхароў перасялілі ў новы пасёлак Дубаўка<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 678.</ref>. У траўні 1990 году жыхарам загадалі выехаць у спэцыяльна збудаваны для перасяленцаў пасёлак Дубаўка; права на адсяленьне мелі больш за 300 жыхароў<ref name="lnc2011" />. Некалькі сем’яў засталіся жыць у вёсцы<ref name="pam707">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 707.</ref>. Ад 2010 году вёска належыць да тэрыторыі з пэрыядычным радыяцыйным кантролем. У 2011 годзе раённая газэта называла Добрую Волю найбольш пацярпелай ад радыеактыўнага забруджаньня вёскай раёну<ref name="lnc2011" />. == Насельніцтва == * 1939 год — 796 жыхароў<ref name="gvb" /> * 1942 год (1 студзеня) — 860 жыхароў<ref name="pam318">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 318.</ref> * 2002 год — 16 гаспадарак, 29 жыхароў<ref name="gvb" /> * 2005 год — 17 гаспадарак, 32 жыхары<ref name="gvb" /> * 2009 год — 21 жыхар (перапіс)<ref>{{Cite web|url=https://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2009 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913155237/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|archive-date=2025-09-13|lang=ru}}</ref> * 2011 год — 18 жыхароў<ref name="lnc2011">{{Cite web|url=http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|title=Добрая Воля: спяваюць ШПАКІ|work=Лунінецкія навіны|date=2011-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107211013/http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|archive-date=2017-11-07|lang=be}}</ref> * 2019 год (1 студзеня) — 9 жыхароў, 8 хатніх гаспадарак; вёска знаходзіцца ў зоне пражываньня з пэрыядычным радыяцыйным кантролем<ref>{{Cite web|url=https://chernobyl.mchs.gov.by/upload/iblock/77c/naselennye-punkty-i-chislennost-naseleniya-rb_-prozhivayushchego-v-zonakh-radioaktivnogo-zagryazneniya-v-rezultate-katastrofy-na-chaes-na-01.01.19.pdf|title=Населенные пункты и численность населения Республики Беларусь, проживающего в зонах радиоактивного загрязнения в результате катастрофы на Чернобыльской АЭС, на 1 января 2019 г.|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|place=Минск|year=2019|pages=19, 23|lang=ru}}</ref> * 2019 год (перапіс, 4 кастрычніка) — 13 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2019 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422083646/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|archive-date=2024-04-22|lang=ru}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гісторыка-дакумэнтальная хроніка Лунінецкага раёну. — Менск: Беларусь, 1995. — ISBN 985-01-0029-X. ([https://archive.org/details/bel-enc-pamiac/BRE.Luniniecki.1995 скан]) * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} {{Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Лунінецкі раён}} [[Катэгорыя:Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёну]] s9v3hjpeoarinws4hm9lsjvb5355yb2 2698028 2697986 2026-10-29T19:27:23Z Go6pb1u 54885 Падрабязнасьці «дзікай» парцэляцыі маёнтку Вулька-Брадніцкая паводле газэты Robotnik (1935) 2698028 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Добрая Воля}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Добрая Воля |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Добрай Волі |Лацінка = Dobraja Vola |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Лунінецкі раён|Лунінецкі]] |Сельсавет = [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскі]] |Колькасьць насельніцтва = 13 |Год падліку колькасьці = 2019 |Паштовы індэкс = 225666 |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 4 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 47 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева }} '''До́брая Во́ля'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 196</ref> — вёска ў [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскага сельсавету]]. Вёска моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]: у 1990 годзе жыхароў адсялілі ў пасёлак [[Дубаўка (Берасьцейская вобласьць)|Дубаўка]], у вёсцы засталіся некалькі сем’яў<ref name="lnc2011" /><ref name="pam707" />. == Геаграфія == Вёска разьмешчаная за 25 км на паўночны ўсход ад [[Лунінец|Лунінца]]<ref name="gvb">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} С. 220.</ref>. Па простай да [[Вулька 2|Вулькі 2]] — каля 5 км, да [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічаў]] — каля 6,5 км. Празь вёску праходзіць мясцовая дарога з Дзятлавічаў у [[Міжлесьсе (Лунінецкі раён)|Міжлесьсе]]; адзіная вуліца вёскі — Партызанская<ref name="lnc2011" />. == Гісторыя == === Да 1941 году === [[Файл:Site of Dobraja Volia on Russian one-verst military topographic map.jpg|значак|upright=1.6|Месца будучай калёніі на расейскай аднавярстовай мапе (канец XIX — пачатак XX стагодзьдзя): лес]] [[Файл:Dobraja Volia on WIG tactical map, sheet Wiczyn (1934), fragment.jpg|значак|upright=1.6|Добрая Воля на польскай мапе 1934 году]] Паселішча паўстала з хутароў (калёніяў) на ўчастках, распрададзеных маёнткам Вулька-Брадніцкая (''Wólka Brodnicka'') у гміне Лунінец Лунінецкага павету [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref name="pdw1929">{{Cite journal|title=Rozporządzenie Nr. 3 Starosty Powiatowego w Łunińcu z dnia 17 stycznia 1929 r. w sprawie ustanowienia gromady wiejskiej „Chutory Dobra-Wola”|journal=Poleski Dziennik Wojewódzki|year=1929|issue=3 (5 lutego)|at=poz. 25, s. 17|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1929_003|lang=pl}}</ref>; парцэляцыя маёнтку вялася ў 1925—1928 гадах<ref name="robotnik">{{Cite news|title=173 ofiary dzikiej parcelacji na kresach|work=Robotnik|date=1935-04-18|issue=122|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS018617_70551213|lang=pl}}</ref>. Паводле варшаўскай газэты «Robotnik» (1935), гэта была «дзікая» парцэляцыя: абцяжараны даўгамі перад скарбам лясны маёнтак плошчай больш за 6000 га фіктыўна набылі гандляры лесам, а ўчасткі ад іх імя распрадаваў ксёндз-прэлат; 172 сям’і перасяленцаў унесьлі каля 152 тысяч злотых задаткаў, якія зьніклі, пасьля чаго ўлады выявілі незаконныя высечкі й раскарчоўкі, а арганізатара прыцягнулі да крымінальнай адказнасьці<ref name="robotnik" />. Распараджэньнем лунінецкага павятовага старасты ад 17 студзеня 1929 году гэтыя калёніі на просьбу калёністаў вылучылі з грамады вёскі Вулька ў асобную сельскую грамаду «Хутары Добрая Воля» (''Chutory Dobra Wola'')<ref name="pdw1929" />. У 1931 годзе ў калёніі працавала публічная аднакамплектная паўшэхная (пачатковая) школа<ref>{{Cite journal|title=[Прызначэньні настаўнікаў]|journal=Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Brzeskiego|year=1931|issue=9 (68), listopad|pages=320|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS019576_67923354|lang=pl}}</ref>. На польскай тактычнай мапе 1934 году Добрая Воля пазначаная як раскіданае хутарскае паселішча з 115 дамамі<ref>Mapa taktyczna Polski 1:100 000. Arkusz Pas 39 Słup 44 «Wiczyn». — Warszawa: Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934. (па-польску)</ref>. Пры падзеле гмінаў Палескага ваяводзтва на грамады ў 1935 годзе ў грамаду Добрая Воля гміны Лунінец увайшлі хутары Добрая Воля і фальварак Вулька-Брадніцкая<ref>«Podział gmin wiejskich województwa poleskiego na gromady» // Poleski Dziennik Wojewódzki. — 1935. — № 18 (20 listopada), poz. 69. — S. 200. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1935_018 Скан]. (па-польску)</ref>. У 1939 годзе ў вёсцы налічвалася 796 жыхароў<ref name="gvb" />. З канца 1939 году ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 15 студзеня 1940 году — у Вулькаўскім сельсавеце Лунінецкага раёну [[Пінская вобласьць|Пінскай вобласьці]]<ref name="gvb" />. Сярод жыхароў калёніі былі польскія сем’і. 10 лютага 1940 году частку зь іх савецкія ўлады дэпартавалі на спэцпасяленьне ў [[Архангельская вобласьць|Архангельскую вобласьць]]<ref name="zapisy">{{Cite web|url=https://www.zapisyterroru.pl/dlibra/publication/17546/edition/17105|title=Józef Gołębiewski. In exile – Arkhangelsk Oblast|work=Zapisy Terroru|publisher=Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego|lang=pl}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chumakou.com/projects/belarus1937/d50.html|title=Валета Иван Францевич; Валета Иосиф Францевич|work=Жертвы политического террора (паводле базы зьвестак «Польские спецпереселенцы в Архангельской обл.»)|lang=ru}}</ref>. У апублікаваных у 1942 годзе польскай эміграцыйнай газэтай «Polska Walcząca» сьпісах цывільных асобаў, эвакуяваных з СССР у Іран, значацца некалькі ўраджэнцаў Добрай Волі 1931—1935 гадоў нараджэньня<ref name="pw1942">«Polacy przebywający w Teheranie» // ''Polska Walcząca — Żołnierz Polski na Obczyźnie''. — 1942. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.0037_NDIGCZAS029153_114053532 № 38 (19 września)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_40_228766 № 40 (3 października)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_45_228771 № 45 (7 listopada)]. (па-польску)</ref>. === Другая сусьветная вайна === Паводле тэксту партызанскай улёткі, падчас акупацыі немцы абрабавалі сялянаў вёсак [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]], [[Бастынь]], Добрая Воля ды іншых і забралі ў іх жывёлу; партызаны напалі на абоз каля [[Лунінец|Лунінца]] і вярнулі сялянам 155 галоў<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 370.</ref>. 16 сакавіка 1943 году вёску спалілі, загінулі 59 яе жыхароў<ref name="gvb" /><ref name="pam433">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 433.</ref>. Паводле акту Лунінецкай раённай камісіі Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі ад 10 красавіка 1945 году, увесну 1943 году ў вёсцы расстралялі 73 і спалілі жыўцом 98 чалавек<ref name="bsd">{{Cite book|title=Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Брестская область: сборник архивных документов и материалов|location=Минск; Москва|year=2022|page=247|isbn=978-985-6372-94-3|url=https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_brest.pdf|lang=ru}} (НАРБ. Ф. 845. Воп. 1. Спр. 69. Арк. 12—13 адв.)</ref>. У памяць пра загінулых пастаўлены абэліск, частка магілаў пазначаная драўлянымі крыжамі<ref name="pam433" />. Паводле дакумэнтаў [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага архіву Рэспублікі Беларусь]], спаленьне Добрай Волі — на рахунку ілжэпартызанскай групы Ўладзімера Каваля (мянушка «Цыган»), якая дзейнічала ў Лунінецкім раёне і атрымала зброю ў лунінецкай жандармэрыі<ref>{{Cite web|url=https://specreport.belta.by/lzhepartizany|title=Лжепартизаны: тайное оружие геноцида|publisher=БелТА|year=2022|lang=ru}}</ref><ref name="kulinok">{{Cite journal|author=Кулинок С. В.|title=Деятельность лжепартизанских соединений на территории Беларуси в годы Великой Отечественной войны (по документам Национального архива Республики Беларусь)|journal=Ретроспектива: Всемирная история глазами молодых исследователей|year=2017|issue=10|url=https://cyberleninka.ru/article/n/deyatelnost-lzhepartizanskih-soedineniy-na-territorii-belarusi-v-gody-velikoy-otechestvennoy-voyny-po-dokumentam-natsionalnogo-arhiva|lang=ru}}</ref>. Да вайны ў вёсцы жыў і працаваў Міхаіл Рыгоравіч Краўчук, партызан атраду імя Калініна брыгады імя Кірава Пінскага злучэньня; загінуў 23 верасьня 1943 году, пахаваны ў Бастыні<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 407.</ref>. У сьнежні 1943 году партызанскі сувязны брыгады імя Кірава трапіў у засаду паміж вёскамі Купаўцы і Добрая Воля і быў расстраляны ў Лунінцы<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 410.</ref>. Улетку 1944 году, падчас апэрацыі «Баграціён», паводле пляну камандзіра Пінскага партызанскага злучэньня [[Васіль Корж|Васіля Каржа]], пры наступе Чырвонай арміі на Лунінец брыгаду імя Кірава перакідвалі ў Добрую Волю<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 353.</ref>. На франтах вайны загінулі 23 жыхары вёскі. Пасьля вайны вёска адрадзілася<ref name="gvb" />. === Пасьляваенны пэрыяд === З 8 студзеня 1954 году — у [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. У савецкі час у Добрай Волі працавала толькі пачатковая школа; з 1970 па 1990 год дзеці з вёскі жылі ў інтэрнаце пры школе ў [[Вулька 2|Вульцы 2]]<ref>{{Cite web|url=https://vlk2.luninec.edu.by/be/main.aspx?guid=4771|title=История школы в лицах учителей|author=Ёвич А.; кір. Вечёрко Т. А.|website=ДУА «Сярэдняя школа аг. Вулька-2»|year=2014|lang=ru}}</ref>. У 2002 годзе вёска належала да калгасу «Рассвет»<ref name="gvb" />. === Наступствы Чарнобыльскай катастрофы === У хроніцы падзеяў, зьмешчанай у кнізе «Памяць», пад 25 сьнежня 1986 году Добрая Воля названая сярод вёсак, дзе выявілі «бруднае» малако<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 672.</ref>. Шчыльнасьць забруджаньня глебы цэзіем-137 у вёсцы дасягала 6 Кі/км²<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 673.</ref>. Паводле прагнозу дозаў апрамяненьня насельніцтва, доза ў вёсцы за 1988 год ацэньвалася ў 0,54 бэр (зь іх 0,32 — унутранае апрамяненьне), а за 1986—2060 гады — у 42,51 бэр (зь іх 38,95 — унутранае)<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 677.</ref>. Адзначалася, што менавіта ў Добрай Волі чакалася перавышэньне мяжы дозы за жыцьцё, таму тут найперш патрабаваўся комплекс ахоўных мераў; жыхароў перасялілі ў новы пасёлак Дубаўка<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 678.</ref>. У траўні 1990 году жыхарам загадалі выехаць у спэцыяльна збудаваны для перасяленцаў пасёлак Дубаўка; права на адсяленьне мелі больш за 300 жыхароў<ref name="lnc2011" />. Некалькі сем’яў засталіся жыць у вёсцы<ref name="pam707">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 707.</ref>. Ад 2010 году вёска належыць да тэрыторыі з пэрыядычным радыяцыйным кантролем. У 2011 годзе раённая газэта называла Добрую Волю найбольш пацярпелай ад радыеактыўнага забруджаньня вёскай раёну<ref name="lnc2011" />. == Насельніцтва == * 1939 год — 796 жыхароў<ref name="gvb" /> * 1942 год (1 студзеня) — 860 жыхароў<ref name="pam318">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 318.</ref> * 2002 год — 16 гаспадарак, 29 жыхароў<ref name="gvb" /> * 2005 год — 17 гаспадарак, 32 жыхары<ref name="gvb" /> * 2009 год — 21 жыхар (перапіс)<ref>{{Cite web|url=https://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2009 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913155237/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|archive-date=2025-09-13|lang=ru}}</ref> * 2011 год — 18 жыхароў<ref name="lnc2011">{{Cite web|url=http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|title=Добрая Воля: спяваюць ШПАКІ|work=Лунінецкія навіны|date=2011-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107211013/http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|archive-date=2017-11-07|lang=be}}</ref> * 2019 год (1 студзеня) — 9 жыхароў, 8 хатніх гаспадарак; вёска знаходзіцца ў зоне пражываньня з пэрыядычным радыяцыйным кантролем<ref>{{Cite web|url=https://chernobyl.mchs.gov.by/upload/iblock/77c/naselennye-punkty-i-chislennost-naseleniya-rb_-prozhivayushchego-v-zonakh-radioaktivnogo-zagryazneniya-v-rezultate-katastrofy-na-chaes-na-01.01.19.pdf|title=Населенные пункты и численность населения Республики Беларусь, проживающего в зонах радиоактивного загрязнения в результате катастрофы на Чернобыльской АЭС, на 1 января 2019 г.|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|place=Минск|year=2019|pages=19, 23|lang=ru}}</ref> * 2019 год (перапіс, 4 кастрычніка) — 13 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2019 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422083646/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|archive-date=2024-04-22|lang=ru}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гісторыка-дакумэнтальная хроніка Лунінецкага раёну. — Менск: Беларусь, 1995. — ISBN 985-01-0029-X. ([https://archive.org/details/bel-enc-pamiac/BRE.Luniniecki.1995 скан]) * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} {{Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Лунінецкі раён}} [[Катэгорыя:Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёну]] jh37djzbaqe9znp14c63dveq3atuk0g 2698031 2698028 2026-10-29T19:52:18Z Go6pb1u 54885 Удакладненьне зьвестак пра «дзікую» парцэляцыю паводле тэксту артыкула (Robotnik перадрукаваў нататку Dzień Dobry № 103); выпраўленыя загаловак і старонка крыніцы 2698031 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Добрая Воля}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Добрая Воля |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Добрай Волі |Лацінка = Dobraja Vola |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Лунінецкі раён|Лунінецкі]] |Сельсавет = [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскі]] |Колькасьць насельніцтва = 13 |Год падліку колькасьці = 2019 |Паштовы індэкс = 225666 |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 4 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 47 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева }} '''До́брая Во́ля'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 196</ref> — вёска ў [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскага сельсавету]]. Вёска моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]: у 1990 годзе жыхароў адсялілі ў пасёлак [[Дубаўка (Берасьцейская вобласьць)|Дубаўка]], у вёсцы засталіся некалькі сем’яў<ref name="lnc2011" /><ref name="pam707" />. == Геаграфія == Вёска разьмешчаная за 25 км на паўночны ўсход ад [[Лунінец|Лунінца]]<ref name="gvb">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} С. 220.</ref>. Па простай да [[Вулька 2|Вулькі 2]] — каля 5 км, да [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічаў]] — каля 6,5 км. Празь вёску праходзіць мясцовая дарога з Дзятлавічаў у [[Міжлесьсе (Лунінецкі раён)|Міжлесьсе]]; адзіная вуліца вёскі — Партызанская<ref name="lnc2011" />. == Гісторыя == === Да 1941 году === [[Файл:Site of Dobraja Volia on Russian one-verst military topographic map.jpg|значак|upright=1.6|Месца будучай калёніі на расейскай аднавярстовай мапе (канец XIX — пачатак XX стагодзьдзя): лес]] [[Файл:Dobraja Volia on WIG tactical map, sheet Wiczyn (1934), fragment.jpg|значак|upright=1.6|Добрая Воля на польскай мапе 1934 году]] Паселішча паўстала з хутароў (калёніяў) на ўчастках, распрададзеных маёнткам Вулька-Брадніцкая (''Wólka Brodnicka'') у гміне Лунінец Лунінецкага павету [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref name="pdw1929">{{Cite journal|title=Rozporządzenie Nr. 3 Starosty Powiatowego w Łunińcu z dnia 17 stycznia 1929 r. w sprawie ustanowienia gromady wiejskiej „Chutory Dobra-Wola”|journal=Poleski Dziennik Wojewódzki|year=1929|issue=3 (5 lutego)|at=poz. 25, s. 17|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1929_003|lang=pl}}</ref>; парцэляцыя маёнтку вялася ў 1925—1928 гадах<ref name="robotnik">{{Cite news|title=Z za kulis osiedlania bezrobotnych na Kresach Wschodnich. Czy ks. prałat Bączkowski chce pozbawić bezrobotnych ostatnich groszy?|work=Robotnik|date=1935-04-18|issue=122|page=5|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS018617_70551213|lang=pl}}</ref>. Паводле паведамленьня газэты «Dzień Dobry» (№ 103, 1935), перадрукаванага варшаўскай сацыялістычнай газэтай «Robotnik», гэта была «дзікая» парцэляцыя. Група гандляроў лесам фіктыўна набыла лясны маёнтак Вулька-Брадніцкая плошчай больш за 6000 га, абцяжараны даўгамі перад скарбам. Ксёндз-прэлат атрымаў ад іх даручэньне і, насуперак ягоным умовам, самавольна заключаў дамовы пра продаж участкаў. 172 польскія сям’і перасяленцаў унесьлі каля 152 тысяч злотых задаткаў, якія зьніклі. Пасяліўшыся на ўчастках, яны пачалі іх расчышчаць, але адміністрацыйныя й лясныя ўлады прызналі гэтыя высечкі й раскарчоўкі незаконнымі. Расьсьледаваньне выкрыла афэру: перасяленцы, ня маючы ні інвэнтару, ні грашовых сродкаў, апынуліся ў роспачным становішчы, а арганізатара прыцягнулі да крымінальнай адказнасьці<ref name="robotnik" />. Распараджэньнем лунінецкага павятовага старасты ад 17 студзеня 1929 году гэтыя калёніі на просьбу калёністаў вылучылі з грамады вёскі Вулька ў асобную сельскую грамаду «Хутары Добрая Воля» (''Chutory Dobra Wola'')<ref name="pdw1929" />. У 1931 годзе ў калёніі працавала публічная аднакамплектная паўшэхная (пачатковая) школа<ref>{{Cite journal|title=[Прызначэньні настаўнікаў]|journal=Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Brzeskiego|year=1931|issue=9 (68), listopad|pages=320|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS019576_67923354|lang=pl}}</ref>. На польскай тактычнай мапе 1934 году Добрая Воля пазначаная як раскіданае хутарскае паселішча з 115 дамамі<ref>Mapa taktyczna Polski 1:100 000. Arkusz Pas 39 Słup 44 «Wiczyn». — Warszawa: Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934. (па-польску)</ref>. Пры падзеле гмінаў Палескага ваяводзтва на грамады ў 1935 годзе ў грамаду Добрая Воля гміны Лунінец увайшлі хутары Добрая Воля і фальварак Вулька-Брадніцкая<ref>«Podział gmin wiejskich województwa poleskiego na gromady» // Poleski Dziennik Wojewódzki. — 1935. — № 18 (20 listopada), poz. 69. — S. 200. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1935_018 Скан]. (па-польску)</ref>. У 1939 годзе ў вёсцы налічвалася 796 жыхароў<ref name="gvb" />. З канца 1939 году ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 15 студзеня 1940 году — у Вулькаўскім сельсавеце Лунінецкага раёну [[Пінская вобласьць|Пінскай вобласьці]]<ref name="gvb" />. Сярод жыхароў калёніі былі польскія сем’і. 10 лютага 1940 году частку зь іх савецкія ўлады дэпартавалі на спэцпасяленьне ў [[Архангельская вобласьць|Архангельскую вобласьць]]<ref name="zapisy">{{Cite web|url=https://www.zapisyterroru.pl/dlibra/publication/17546/edition/17105|title=Józef Gołębiewski. In exile – Arkhangelsk Oblast|work=Zapisy Terroru|publisher=Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego|lang=pl}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chumakou.com/projects/belarus1937/d50.html|title=Валета Иван Францевич; Валета Иосиф Францевич|work=Жертвы политического террора (паводле базы зьвестак «Польские спецпереселенцы в Архангельской обл.»)|lang=ru}}</ref>. У апублікаваных у 1942 годзе польскай эміграцыйнай газэтай «Polska Walcząca» сьпісах цывільных асобаў, эвакуяваных з СССР у Іран, значацца некалькі ўраджэнцаў Добрай Волі 1931—1935 гадоў нараджэньня<ref name="pw1942">«Polacy przebywający w Teheranie» // ''Polska Walcząca — Żołnierz Polski na Obczyźnie''. — 1942. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.0037_NDIGCZAS029153_114053532 № 38 (19 września)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_40_228766 № 40 (3 października)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_45_228771 № 45 (7 listopada)]. (па-польску)</ref>. === Другая сусьветная вайна === Паводле тэксту партызанскай улёткі, падчас акупацыі немцы абрабавалі сялянаў вёсак [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]], [[Бастынь]], Добрая Воля ды іншых і забралі ў іх жывёлу; партызаны напалі на абоз каля [[Лунінец|Лунінца]] і вярнулі сялянам 155 галоў<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 370.</ref>. 16 сакавіка 1943 году вёску спалілі, загінулі 59 яе жыхароў<ref name="gvb" /><ref name="pam433">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 433.</ref>. Паводле акту Лунінецкай раённай камісіі Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі ад 10 красавіка 1945 году, увесну 1943 году ў вёсцы расстралялі 73 і спалілі жыўцом 98 чалавек<ref name="bsd">{{Cite book|title=Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Брестская область: сборник архивных документов и материалов|location=Минск; Москва|year=2022|page=247|isbn=978-985-6372-94-3|url=https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_brest.pdf|lang=ru}} (НАРБ. Ф. 845. Воп. 1. Спр. 69. Арк. 12—13 адв.)</ref>. У памяць пра загінулых пастаўлены абэліск, частка магілаў пазначаная драўлянымі крыжамі<ref name="pam433" />. Паводле дакумэнтаў [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага архіву Рэспублікі Беларусь]], спаленьне Добрай Волі — на рахунку ілжэпартызанскай групы Ўладзімера Каваля (мянушка «Цыган»), якая дзейнічала ў Лунінецкім раёне і атрымала зброю ў лунінецкай жандармэрыі<ref>{{Cite web|url=https://specreport.belta.by/lzhepartizany|title=Лжепартизаны: тайное оружие геноцида|publisher=БелТА|year=2022|lang=ru}}</ref><ref name="kulinok">{{Cite journal|author=Кулинок С. В.|title=Деятельность лжепартизанских соединений на территории Беларуси в годы Великой Отечественной войны (по документам Национального архива Республики Беларусь)|journal=Ретроспектива: Всемирная история глазами молодых исследователей|year=2017|issue=10|url=https://cyberleninka.ru/article/n/deyatelnost-lzhepartizanskih-soedineniy-na-territorii-belarusi-v-gody-velikoy-otechestvennoy-voyny-po-dokumentam-natsionalnogo-arhiva|lang=ru}}</ref>. Да вайны ў вёсцы жыў і працаваў Міхаіл Рыгоравіч Краўчук, партызан атраду імя Калініна брыгады імя Кірава Пінскага злучэньня; загінуў 23 верасьня 1943 году, пахаваны ў Бастыні<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 407.</ref>. У сьнежні 1943 году партызанскі сувязны брыгады імя Кірава трапіў у засаду паміж вёскамі Купаўцы і Добрая Воля і быў расстраляны ў Лунінцы<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 410.</ref>. Улетку 1944 году, падчас апэрацыі «Баграціён», паводле пляну камандзіра Пінскага партызанскага злучэньня [[Васіль Корж|Васіля Каржа]], пры наступе Чырвонай арміі на Лунінец брыгаду імя Кірава перакідвалі ў Добрую Волю<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 353.</ref>. На франтах вайны загінулі 23 жыхары вёскі. Пасьля вайны вёска адрадзілася<ref name="gvb" />. === Пасьляваенны пэрыяд === З 8 студзеня 1954 году — у [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. У савецкі час у Добрай Волі працавала толькі пачатковая школа; з 1970 па 1990 год дзеці з вёскі жылі ў інтэрнаце пры школе ў [[Вулька 2|Вульцы 2]]<ref>{{Cite web|url=https://vlk2.luninec.edu.by/be/main.aspx?guid=4771|title=История школы в лицах учителей|author=Ёвич А.; кір. Вечёрко Т. А.|website=ДУА «Сярэдняя школа аг. Вулька-2»|year=2014|lang=ru}}</ref>. У 2002 годзе вёска належала да калгасу «Рассвет»<ref name="gvb" />. === Наступствы Чарнобыльскай катастрофы === У хроніцы падзеяў, зьмешчанай у кнізе «Памяць», пад 25 сьнежня 1986 году Добрая Воля названая сярод вёсак, дзе выявілі «бруднае» малако<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 672.</ref>. Шчыльнасьць забруджаньня глебы цэзіем-137 у вёсцы дасягала 6 Кі/км²<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 673.</ref>. Паводле прагнозу дозаў апрамяненьня насельніцтва, доза ў вёсцы за 1988 год ацэньвалася ў 0,54 бэр (зь іх 0,32 — унутранае апрамяненьне), а за 1986—2060 гады — у 42,51 бэр (зь іх 38,95 — унутранае)<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 677.</ref>. Адзначалася, што менавіта ў Добрай Волі чакалася перавышэньне мяжы дозы за жыцьцё, таму тут найперш патрабаваўся комплекс ахоўных мераў; жыхароў перасялілі ў новы пасёлак Дубаўка<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 678.</ref>. У траўні 1990 году жыхарам загадалі выехаць у спэцыяльна збудаваны для перасяленцаў пасёлак Дубаўка; права на адсяленьне мелі больш за 300 жыхароў<ref name="lnc2011" />. Некалькі сем’яў засталіся жыць у вёсцы<ref name="pam707">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 707.</ref>. Ад 2010 году вёска належыць да тэрыторыі з пэрыядычным радыяцыйным кантролем. У 2011 годзе раённая газэта называла Добрую Волю найбольш пацярпелай ад радыеактыўнага забруджаньня вёскай раёну<ref name="lnc2011" />. == Насельніцтва == * 1939 год — 796 жыхароў<ref name="gvb" /> * 1942 год (1 студзеня) — 860 жыхароў<ref name="pam318">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 318.</ref> * 2002 год — 16 гаспадарак, 29 жыхароў<ref name="gvb" /> * 2005 год — 17 гаспадарак, 32 жыхары<ref name="gvb" /> * 2009 год — 21 жыхар (перапіс)<ref>{{Cite web|url=https://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2009 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913155237/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|archive-date=2025-09-13|lang=ru}}</ref> * 2011 год — 18 жыхароў<ref name="lnc2011">{{Cite web|url=http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|title=Добрая Воля: спяваюць ШПАКІ|work=Лунінецкія навіны|date=2011-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107211013/http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|archive-date=2017-11-07|lang=be}}</ref> * 2019 год (1 студзеня) — 9 жыхароў, 8 хатніх гаспадарак; вёска знаходзіцца ў зоне пражываньня з пэрыядычным радыяцыйным кантролем<ref>{{Cite web|url=https://chernobyl.mchs.gov.by/upload/iblock/77c/naselennye-punkty-i-chislennost-naseleniya-rb_-prozhivayushchego-v-zonakh-radioaktivnogo-zagryazneniya-v-rezultate-katastrofy-na-chaes-na-01.01.19.pdf|title=Населенные пункты и численность населения Республики Беларусь, проживающего в зонах радиоактивного загрязнения в результате катастрофы на Чернобыльской АЭС, на 1 января 2019 г.|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|place=Минск|year=2019|pages=19, 23|lang=ru}}</ref> * 2019 год (перапіс, 4 кастрычніка) — 13 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2019 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422083646/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|archive-date=2024-04-22|lang=ru}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гісторыка-дакумэнтальная хроніка Лунінецкага раёну. — Менск: Беларусь, 1995. — ISBN 985-01-0029-X. ([https://archive.org/details/bel-enc-pamiac/BRE.Luniniecki.1995 скан]) * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} {{Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Лунінецкі раён}} [[Катэгорыя:Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёну]] pmond0o2vqlqu6iwa6pk13fp3jyym71 2698049 2698031 2026-10-30T08:34:57Z Go6pb1u 54885 Вычытка: паходжаньне ў прэамбуле, афэра з парцэляцыяй асобным абзацам, без паўтораў (дэпартацыя, перасяленьне ў Дубаўку), спасылка на катэгорыю Commons 2698049 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Добрая Воля}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Добрая Воля |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Добрай Волі |Лацінка = Dobraja Vola |Вобласьць = [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейская]] |Раён = [[Лунінецкі раён|Лунінецкі]] |Сельсавет = [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскі]] |Колькасьць насельніцтва = 13 |Год падліку колькасьці = 2019 |Паштовы індэкс = 225666 |Шырата градусаў = 52 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 4 |Даўгата градусаў = 26 |Даўгата хвілінаў = 54 |Даўгата сэкундаў = 47 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьлева }} '''До́брая Во́ля'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Берасьцейская вобласьць}} С. 196</ref> — вёска ў [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскага сельсавету]]. Узьнікла ў 1920-х гадах як хутарская калёнія на землях парцэляванага маёнтку Вулька-Брадніцкая<ref name="pdw1929" /><ref name="robotnik" />. Вёска моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]: у 1990 годзе жыхароў адсялілі ў пасёлак [[Дубаўка (Берасьцейская вобласьць)|Дубаўка]], у вёсцы засталіся некалькі сем’яў<ref name="lnc2011" /><ref name="pam707" />. == Геаграфія == Вёска разьмешчаная за 25 км на паўночны ўсход ад [[Лунінец|Лунінца]]<ref name="gvb">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} С. 220.</ref>. Па простай да [[Вулька 2|Вулькі 2]] — каля 5 км, да [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічаў]] — каля 6,5 км. Празь вёску праходзіць мясцовая дарога з Дзятлавічаў у [[Міжлесьсе (Лунінецкі раён)|Міжлесьсе]]; адзіная вуліца вёскі — Партызанская<ref name="lnc2011" />. == Гісторыя == === Да 1941 году === [[Файл:Site of Dobraja Volia on Russian one-verst military topographic map.jpg|значак|upright=1.6|Месца будучай калёніі на расейскай аднавярстовай мапе (канец XIX — пачатак XX стагодзьдзя): лес]] [[Файл:Dobraja Volia on WIG tactical map, sheet Wiczyn (1934), fragment.jpg|значак|upright=1.6|Добрая Воля на польскай мапе 1934 году]] Паселішча паўстала з хутароў (калёніяў) на ўчастках, распрададзеных маёнткам Вулька-Брадніцкая (''Wólka Brodnicka'') у гміне Лунінец Лунінецкага павету [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref name="pdw1929">{{Cite journal|title=Rozporządzenie Nr. 3 Starosty Powiatowego w Łunińcu z dnia 17 stycznia 1929 r. w sprawie ustanowienia gromady wiejskiej „Chutory Dobra-Wola”|journal=Poleski Dziennik Wojewódzki|year=1929|issue=3 (5 lutego)|at=poz. 25, s. 17|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1929_003|lang=pl}}</ref>; парцэляцыя маёнтку вялася ў 1925—1928 гадах<ref name="robotnik">{{Cite news|title=Z za kulis osiedlania bezrobotnych na Kresach Wschodnich. Czy ks. prałat Bączkowski chce pozbawić bezrobotnych ostatnich groszy?|work=Robotnik|date=1935-04-18|issue=122|page=5|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS018617_70551213|lang=pl}}</ref>. Паводле паведамленьня газэты «Dzień Dobry» (№ 103, 1935), перадрукаванага варшаўскай сацыялістычнай газэтай «Robotnik», гэта была «дзікая» парцэляцыя: група гандляроў лесам фіктыўна набыла гэты лясны маёнтак плошчай больш за 6000 га, абцяжараны даўгамі перад скарбам. Ксёндз-прэлат атрымаў ад іх даручэньне і, насуперак ягоным умовам, самавольна заключаў дамовы пра продаж участкаў. 172 польскія сям’і перасяленцаў унесьлі каля 152 тысяч злотых задаткаў, якія зьніклі. Пасяліўшыся на ўчастках, яны пачалі іх расчышчаць, але адміністрацыйныя й лясныя ўлады прызналі гэтыя высечкі й раскарчоўкі незаконнымі. Расьсьледаваньне выкрыла афэру: перасяленцы, ня маючы ні інвэнтару, ні грашовых сродкаў, апынуліся ў роспачным становішчы, а арганізатара прыцягнулі да крымінальнай адказнасьці<ref name="robotnik" />. Распараджэньнем лунінецкага павятовага старасты ад 17 студзеня 1929 году гэтыя калёніі на просьбу калёністаў вылучылі з грамады вёскі Вулька ў асобную сельскую грамаду «Хутары Добрая Воля» (''Chutory Dobra Wola'')<ref name="pdw1929" />. У 1931 годзе ў калёніі працавала публічная аднакамплектная паўшэхная (пачатковая) школа<ref>{{Cite journal|title=[Прызначэньні настаўнікаў]|journal=Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Brzeskiego|year=1931|issue=9 (68), listopad|pages=320|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS019576_67923354|lang=pl}}</ref>. На польскай тактычнай мапе 1934 году Добрая Воля пазначаная як раскіданае хутарскае паселішча з 115 дамамі<ref>Mapa taktyczna Polski 1:100 000. Arkusz Pas 39 Słup 44 «Wiczyn». — Warszawa: Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934. (па-польску)</ref>. Пры падзеле гмінаў Палескага ваяводзтва на грамады ў 1935 годзе ў грамаду Добрая Воля гміны Лунінец увайшлі хутары Добрая Воля і фальварак Вулька-Брадніцкая<ref>«Podział gmin wiejskich województwa poleskiego na gromady» // Poleski Dziennik Wojewódzki. — 1935. — № 18 (20 listopada), poz. 69. — S. 200. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1935_018 Скан]. (па-польску)</ref>. У 1939 годзе ў вёсцы налічвалася 796 жыхароў<ref name="gvb" />. З канца 1939 году ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 15 студзеня 1940 году — у Вулькаўскім сельсавеце Лунінецкага раёну [[Пінская вобласьць|Пінскай вобласьці]]<ref name="gvb" />. 10 лютага 1940 году частку польскіх сем’яў калёніі савецкія ўлады дэпартавалі на спэцпасяленьне ў [[Архангельская вобласьць|Архангельскую вобласьць]]<ref name="zapisy">{{Cite web|url=https://www.zapisyterroru.pl/dlibra/publication/17546/edition/17105|title=Józef Gołębiewski. In exile – Arkhangelsk Oblast|work=Zapisy Terroru|publisher=Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego|lang=pl}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chumakou.com/projects/belarus1937/d50.html|title=Валета Иван Францевич; Валета Иосиф Францевич|work=Жертвы политического террора (паводле базы зьвестак «Польские спецпереселенцы в Архангельской обл.»)|lang=ru}}</ref>. У апублікаваных у 1942 годзе польскай эміграцыйнай газэтай «Polska Walcząca» сьпісах цывільных асобаў, эвакуяваных з СССР у Іран, значацца некалькі ўраджэнцаў Добрай Волі 1931—1935 гадоў нараджэньня<ref name="pw1942">«Polacy przebywający w Teheranie» // ''Polska Walcząca — Żołnierz Polski na Obczyźnie''. — 1942. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.0037_NDIGCZAS029153_114053532 № 38 (19 września)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_40_228766 № 40 (3 października)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_45_228771 № 45 (7 listopada)]. (па-польску)</ref>. === Другая сусьветная вайна === Паводле тэксту партызанскай улёткі, падчас акупацыі немцы абрабавалі сялянаў вёсак [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]], [[Бастынь]], Добрая Воля ды іншых і забралі ў іх жывёлу; партызаны напалі на абоз каля [[Лунінец|Лунінца]] і вярнулі сялянам 155 галоў<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 370.</ref>. 16 сакавіка 1943 году вёску спалілі, загінулі 59 яе жыхароў<ref name="gvb" /><ref name="pam433">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 433.</ref>. Паводле акту Лунінецкай раённай камісіі Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі ад 10 красавіка 1945 году, увесну 1943 году ў вёсцы расстралялі 73 і спалілі жыўцом 98 чалавек<ref name="bsd">{{Cite book|title=Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Брестская область: сборник архивных документов и материалов|location=Минск; Москва|year=2022|page=247|isbn=978-985-6372-94-3|url=https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_brest.pdf|lang=ru}} (НАРБ. Ф. 845. Воп. 1. Спр. 69. Арк. 12—13 адв.)</ref>. У памяць пра загінулых пастаўлены абэліск, частка магілаў пазначаная драўлянымі крыжамі<ref name="pam433" />. Паводле дакумэнтаў [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага архіву Рэспублікі Беларусь]], спаленьне Добрай Волі — на рахунку ілжэпартызанскай групы Ўладзімера Каваля (мянушка «Цыган»), якая дзейнічала ў Лунінецкім раёне і атрымала зброю ў лунінецкай жандармэрыі<ref>{{Cite web|url=https://specreport.belta.by/lzhepartizany|title=Лжепартизаны: тайное оружие геноцида|publisher=БелТА|year=2022|lang=ru}}</ref><ref name="kulinok">{{Cite journal|author=Кулинок С. В.|title=Деятельность лжепартизанских соединений на территории Беларуси в годы Великой Отечественной войны (по документам Национального архива Республики Беларусь)|journal=Ретроспектива: Всемирная история глазами молодых исследователей|year=2017|issue=10|url=https://cyberleninka.ru/article/n/deyatelnost-lzhepartizanskih-soedineniy-na-territorii-belarusi-v-gody-velikoy-otechestvennoy-voyny-po-dokumentam-natsionalnogo-arhiva|lang=ru}}</ref>. Да вайны ў вёсцы жыў і працаваў Міхаіл Рыгоравіч Краўчук, партызан атраду імя Калініна брыгады імя Кірава Пінскага злучэньня; загінуў 23 верасьня 1943 году, пахаваны ў Бастыні<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 407.</ref>. У сьнежні 1943 году партызанскі сувязны брыгады імя Кірава трапіў у засаду паміж вёскамі Купаўцы і Добрая Воля і быў расстраляны ў Лунінцы<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 410.</ref>. Улетку 1944 году, падчас апэрацыі «Баграціён», паводле пляну камандзіра Пінскага партызанскага злучэньня [[Васіль Корж|Васіля Каржа]], пры наступе Чырвонай арміі на Лунінец брыгаду імя Кірава перакідвалі ў Добрую Волю<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 353.</ref>. На франтах вайны загінулі 23 жыхары вёскі. Пасьля вайны вёска адрадзілася<ref name="gvb" />. === Пасьляваенны пэрыяд === З 8 студзеня 1954 году — у [[Берасьцейская вобласьць|Берасьцейскай вобласьці]]. У савецкі час у Добрай Волі працавала толькі пачатковая школа; з 1970 па 1990 год дзеці з вёскі жылі ў інтэрнаце пры школе ў [[Вулька 2|Вульцы 2]]<ref>{{Cite web|url=https://vlk2.luninec.edu.by/be/main.aspx?guid=4771|title=История школы в лицах учителей|author=Ёвич А.; кір. Вечёрко Т. А.|website=ДУА «Сярэдняя школа аг. Вулька-2»|year=2014|lang=ru}}</ref>. У 2002 годзе вёска належала да калгасу «Рассвет»<ref name="gvb" />. === Наступствы Чарнобыльскай катастрофы === У хроніцы падзеяў, зьмешчанай у кнізе «Памяць», пад 25 сьнежня 1986 году Добрая Воля названая сярод вёсак, дзе выявілі «бруднае» малако<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 672.</ref>. Шчыльнасьць забруджаньня глебы цэзіем-137 у вёсцы дасягала 6 Кі/км²<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 673.</ref>. Паводле прагнозу дозаў апрамяненьня насельніцтва, доза ў вёсцы за 1988 год ацэньвалася ў 0,54 бэр (зь іх 0,32 — унутранае апрамяненьне), а за 1986—2060 гады — у 42,51 бэр (зь іх 38,95 — унутранае)<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 677.</ref>. Адзначалася, што менавіта ў Добрай Волі чакалася перавышэньне мяжы дозы за жыцьцё, таму тут найперш патрабаваўся комплекс ахоўных мераў<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 678.</ref>. У траўні 1990 году жыхарам загадалі выехаць у спэцыяльна збудаваны для перасяленцаў пасёлак Дубаўка; права на адсяленьне мелі больш за 300 жыхароў<ref name="lnc2011" />. Некалькі сем’яў засталіся жыць у вёсцы<ref name="pam707">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 707.</ref>. Ад 2010 году вёска належыць да тэрыторыі з пэрыядычным радыяцыйным кантролем. У 2011 годзе раённая газэта называла Добрую Волю найбольш пацярпелай ад радыеактыўнага забруджаньня вёскай раёну<ref name="lnc2011" />. == Насельніцтва == * 1939 год — 796 жыхароў<ref name="gvb" /> * 1942 год (1 студзеня) — 860 жыхароў<ref name="pam318">Памяць: Лунінецкі раён. — Менск: Беларусь, 1995. — С. 318.</ref> * 2002 год — 16 гаспадарак, 29 жыхароў<ref name="gvb" /> * 2005 год — 17 гаспадарак, 32 жыхары<ref name="gvb" /> * 2009 год — 21 жыхар (перапіс)<ref>{{Cite web|url=https://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2009 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913155237/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|archive-date=2025-09-13|lang=ru}}</ref> * 2011 год — 18 жыхароў<ref name="lnc2011">{{Cite web|url=http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|title=Добрая Воля: спяваюць ШПАКІ|work=Лунінецкія навіны|date=2011-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107211013/http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|archive-date=2017-11-07|lang=be}}</ref> * 2019 год (1 студзеня) — 9 жыхароў, 8 хатніх гаспадарак; вёска знаходзіцца ў зоне пражываньня з пэрыядычным радыяцыйным кантролем<ref>{{Cite web|url=https://chernobyl.mchs.gov.by/upload/iblock/77c/naselennye-punkty-i-chislennost-naseleniya-rb_-prozhivayushchego-v-zonakh-radioaktivnogo-zagryazneniya-v-rezultate-katastrofy-na-chaes-na-01.01.19.pdf|title=Населенные пункты и численность населения Республики Беларусь, проживающего в зонах радиоактивного загрязнения в результате катастрофы на Чернобыльской АЭС, на 1 января 2019 г.|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|place=Минск|year=2019|pages=19, 23|lang=ru}}</ref> * 2019 год (перапіс, 4 кастрычніка) — 13 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2019 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422083646/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|archive-date=2024-04-22|lang=ru}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гісторыка-дакумэнтальная хроніка Лунінецкага раёну. — Менск: Беларусь, 1995. — ISBN 985-01-0029-X. ([https://archive.org/details/bel-enc-pamiac/BRE.Luniniecki.1995 скан]) * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} {{Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Лунінецкі раён}} {{Commons|Category:Dobraja Volia, Luniniec District}} [[Катэгорыя:Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёну]] 8gnx6rw6lbvti9ijb6xb669jm3lkxdm 0 207172 2698032 2657541 2026-10-29T20:45:08Z Rotondus 11902 /* Сувязі з расійскім ВПК і міжнародныя санкцыі */ абнаўленьне зьвестак 2698032 wikitext text/x-wiki {{Каардынаты|53|55|0|паўночнае|27|28|15|усходняе|выяўленьне=загаловак}} {{Кампанія | назва = «Бесьпілётныя верталёты» | тып = [[таварыства з абмежаванай адказнасьцю]] | дэвіз = Па-за чалавечай здольнасьцю | заснаваная = 1996 | заснавальнікі = [[Уладзімер Чудакоў]] | краіна = Беларусь | разьмяшчэньне = Менск, [[Фрунзэнскі раён (Менск)|Фрунзэнскі раён]], [[Вуліца Пятра Глебкі (Менск)|вул. П.Глебкі]], д. 11 | галіна = прамысловасьць | прадукцыя = [[бесьпілётнік]]і | сайт = http://indelauav.com/ }} «'''Бесьпілётныя верталёты'''» — прыватнае канструктарскае бюро Беларусі, заснаванае ў 1996 годзе пад назвай «Індэла». На 2019 год прадпрыемства ажыцьцяўляла сэрыйную вытворчасьць бесьпілётных [[верталёт]]аў: * «Індэла Інскай» — 70 км/гадз. да 5 гадзінаў на вышыні да 1500 мэтраў з абсталяваньнем для назіраньня; * «Індэла СкайЛэб» — палёт да 1,5 на вышыні да 1000 мэтраў для выпрабаваньня вузлоў; * «Індэла ХайСкай ІІ» — 100 км/гадз. з палётам на 240 км на вышыні да 2400 мэтраў для назіраньня. == Мінуўшчына == У 1996 годзе 26-гадовы інжынэр [[Уладзімер Чудакоў]] (нар. 15 ліпеня 1970) заснаваў Канструктарскае бюро «Індэла» ({{мова-en|Independent Development Laboratory|скарочана}} — «Лябараторыя незалежнай распрацоўкі»). У 1999 годзе КБ «Індэла» распрацавала бартавую апаратуру і наземную станцыю кіраваньня [[бесьпілётнік]]ам для [[Сухапутныя войскі Рэспублікі Беларусь|Сухапутных войскаў]] і [[Вайскова-паветраныя сілы і войскі супрацьпаветранай абароны Беларусі|Вайскова-паветраных сілаў Рэспублікі Беларусь]]. У 2002 годзе стварылі бесьпілётны [[верталёт]] «Індэла Вінтакрыл», які атрымаў назву «Штыль» на авіясалёне «Макс-2005» у [[Жукоўскі (горад)|Жукоўскім]] ([[Маскоўская вобласьць]]). У 2003—2005 гадах КБ «Індэла» сумесна з маскоўскім [[ЗАТ]] «Карпарацыя радыёэлектронных і інфармацыйных тэхналёгіяў» («КРІТ») распрацоўвала і вырабляла прылады кантролю радыёлякацыйнага суправаджэньня і лічбавага кіраваньня станцыяй абароны. Цягам 2003—2007 гадоў КБ «Індэла» стварыла 4 бесьпілётныя верталёты: лябараторныя «Рэвалюцыя» і «Легіён», здымачныя «Індэла ФільмКам» і «ХайСкай». За 2007—2010 гады распрацавалі 8 бесьпілётных [[самалёт]]аў: лябараторны «Пацёмкін», паветраныя мішэні «Індэла Страла» (хуткасьць 350 км/гадз), «Беркут» (400 км/гадз) і «Буравесьнік» (600 км/гадз), выведвальныя «Індэла 6» (1,5 гадзіны палёта), «Індэла 6М» (10 гадзінаў), «Індэла 9» ([[электрарухавік]], 1,5 гадзіны) і «Індэла 9М» (15 гадзінаў). У 2010—2012 стварылі бесьпілётны самалёт «Грыф 1» з часам палёту да 8 гадзінаў і 3 бесьпілётныя верталёты: здымачны «Індэла Ай Скай», авіяхімічны «Індэла Кантры» і выпрабавальны «Індэла Скай Лэб». На 2013 году КБ «Індэла» выпускала звыш 10 відаў бісьпілётнікаў, у тым ліку верталёты выведкі і паветраныя мішэні, і зьяўлялася найбольшым іх вытворцам у Беларусі<ref>{{Артыкул|аўтар=Пятро Раманчук.|загаловак=Вялікія крылы бесьпілётнай авіяцыі|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20131011/1381443883-vyalikiya-kryly-bespilotnay-aviyacyi|выданьне=[[Зьвязда]]|тып=газэта|год=11 кастрычніка 2013|нумар=192 (27557)|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1381443814_1.pdf 1], [http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/10/1381443814_2.pdf 2]|issn=1990-763x}}</ref>. У верасьні 2013 году КБ «Індэла» прадставіла на беларуска-расейскім вучэньні «[[Захад-2013]]» свой бесьпілётны верталёт «Індэла Інскай»<ref>{{Навіна|аўтар=Алена Стасюкевіч|загаловак=Дэманстрацыя вайсковай і спэцыяльнай тэхнікі беларускіх вытворцаў адбылася ў аэрапорце Горадні|спасылка=https://m.blr.belta.by/society/view/demanstratsyja-vaennaj-i-spetsyjalnaj-tehniki-belaruskih-vytvortsau-adbylasja-u-aeraportse-grodna-15890-2013|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=26 верасьня 2013|дата доступу=17 сакавіка 2019}}</ref>. У 2014 годзе бесьпілётнік «Індэла Інскай» запусьцілі ў сэрыйную вытворчасьць<ref>{{Навіна|аўтар=Вячаслаў Будкевіч|загаловак=«КБ Індэла» прэзэнтуе на выставе «Чалавек і бясьпека» ў Менску першы сэрыйны айчынны бесьпілётны лятальны апарат верталётнага тыпу|спасылка=https://by.belapan.by/archive/2014/11/13/740145_740156|выдавец=[[БелаПАН]]|дата публікацыі=13 лістапада 2014|дата доступу=17 сакавіка 2019}}</ref>. У лістападзе 2015 году вытворца бесьпілётнікаў «Адком Сыстэмы» з [[Абу Дабі]] (ААЭ) набыў КБ «Індэла»<ref>{{Навіна|аўтар=Андрэй Паротнікаў|загаловак=Не сварыцца з Расеяй і шукаць новых сяброў|спасылка=https://www.racyja.com/blohi-racyi/andrej-parotnikau/ne-svarytstsa-z-raseyaj-i-shukats-novykh-syab/|выдавец=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё «Рацыя»]]|дата публікацыі=18 кастрычніка 2017|дата доступу=17 сакавіка 2019}}</ref>. На вайсковым парадзе 3 ліпеня 2017 году паказалі бесьпілётнік «Індэла Скай Бур», які меў далёкасьць стральбы да 1700 мэтраў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Беларусь адсьвяткавала Дзень Незалежнасьці|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/glavnyy-efir/belarus_otprazdnovala_den_nezavisimosti_/|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=9 ліпеня 2017|дата доступу=17 сакавіка 2019}}</ref>. 21 лютага 2018 году Гаспадарчы суд Менску распачаў справу аб [[Банкруцтва|банкруцтве]] КБ «Індэла», пасьля чаго прадпрыемства ўзнавіла дзейнасьць пад назвай Канструктарскае бюро «Бесьпілётныя верталёты»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=НАН Беларусі і «КБ Бесьпілётныя верталёты» падпісалі Пагадненьне аб супрацоўніцтве паміж дзьвюма арганізацыямі|спасылка=http://nasb.gov.by/bel/news/3689/|выдавец=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]]|дата публікацыі=29 жніўня 2018|дата доступу=17 сакавіка 2019}}</ref>. == Сувязі з расійскім ВПК і міжнародныя санкцыі == Пасьля пачатку [[Расейскае ўварваньне ва Ўкраіну (з 2022)|ўварваньня Расіі ва Украіну]] «Бесьпілётныя Верталёты» трапілі пад санкцыі многіх дзяржаваў. 1 ліпеня 2023 году Ўкраіна ўвяла санкцыі супраць канструктарскага бюро<ref>{{cite web|title=Белорусский академик попал под украинские санкции|url=https://nv-online.info/belorusskij-akademik-popal-pod-ukrainskie-sankcii.html|work=[[Народная Воля]]|date=2023-07-01|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707173355/https://nv-online.info/belorusskij-akademik-popal-pod-ukrainskie-sankcii.html|archive-date=7 ліпеня 2023|url-status=dead}}</ref>. 9 жніўня 2024 году бюро ды ягонага дырэктара Уладзімера Чудакова дадалі ў [[Сьпіс спэцыяльна вызначаных грамадзянаў і заблякаваных асобаў]] [[Злучаныя Штаты Амэрыкі|ЗША]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/348923|title=ЗША ўвялі новыя санкцыі супраць беларускіх прадпрыемстваў, звязаных з ВПК|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-08-09}}</ref>. 27 студзеня 2025 году бюро дадалі ў санкцыйныя сьпісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Канада|Канады]]; Канада таксама далучылася да санкцый супраць Чудакова<ref>{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|date=2021-06-25|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|deadlink=no|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2025/01/backgrounder-sanctions-against-individuals-and-entities-in-belarus.html|title = Backgrounder: Sanctions against individuals and entities in Belarus|date = 27.01.2025|publisher = Government of Canada|language = en}}</ref>. Летам 2025 году «Бесьпілётныя Верталёты» трапілі пад санкцыі [[Новая Зэляндыя|Новай Зэляндыі]] (таксама ўвяла санкцыі супраць Уладзімера Чудакова)<ref>{{cite web|url=https://reform.news/zavod-legmash-i-kb-bespilotnye-vertolety-popali-pod-sankcii-novoj-zelandii|title=Завод «Легмаш» и «КБ Беспилотные вертолеты» попали под санкции Новой Зеландии|work={{iw|Reform.news||be}}|language=ru}}</ref>, [[Эўрапейскі Зьвяз|ЭЗ]]<ref>{{cite web|url=https://reform.news/evropejskij-zapret-na-tranzakcii-kasaetsja-chetyreh-belarusskih-bankov|title=Европейский запрет на транзакции касается четырех беларусских банков|work={{iw|Reform.news||be}}|language=ru}}</ref> і [[Швайцарыя|Швайцарыі]]<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/svejcaria-prisoedinilas-k-novomu-paketu-sankcij-es-protiv-rossii-izza-vojny-v-ukraine/a-73617672|title=Швейцария присоединилась к 18-му пакету санкций ЕС против РФ|author=Михаил Федотов|work=[[Deutsche Welle]]|date=2025-08-13|language=ru}}</ref>, а Украіна далучылася да санкцый супраць Чудакова<ref>[https://pozirk.online/be/news/152346/ Украіна ўвяла санкцыі супраць мінскай кампаніі “ДМТ Трэйдынг” і васьмі беларусаў — у тым ліку сваякоў Карпянкова і Балабы]</ref>. Восеньню таго ж году да эўрапейскіх санкцый далучыліся яшчэ некалькі краін<ref>{{cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/11/12/statement-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus-and-the-involvement-of-belarus-in-the-russian-aggression-against-ukraine-1/|title=Statement by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus and the involvement of Belarus in the Russian aggression against Ukraine|publisher=[[Рада Эўрапейскага зьвязу]]|language=en}}</ref>. Па дадзеных Бюро, КБ «Бесьпілётныя Верталёты» паставіла {{iw|Кумяртаўскае авіяцыйнае вытворчае прадпрыемства|Кумяртаўскаму авіяцыйнаму вытворчаму прадпрыемству|ru|Кумертауское авиационное производственное предприятие}} 28 бесьпілётных верталётаў {{iw|БАС-200||ru}}, 10 пунктаў дыстанцыйнага пілатаваньня і транспартныя кантэйнеры на суму 16 мільёнаў даляраў, а таксама зьбіралася пачаць зборку бесьпілётных верталётаў [[Hunter (бесьпілётны верталёт)|Hunter]] на прадпрыемстве «Барс» для аховы [[Крымскі мост|Крымскага маста]]<ref>{{cite web|url=https://buromedia.io/be/news/kak-minskiy-zavod-pomogal-s-bespilotnikami-voyuyuschey-rossii|title=Як мінскі завод дапамагаў з беспілотнікамі Расіі, што вядзе вайну|work=Бюро|date=2025-09-02}}</ref>. Паводле расьсьледаваньня {{артыкул у іншым разьдзеле|Беларускі расьсьледавальніцкі цэнтар|Беларускага расьсьледавальніцкага цэнтру|be|Беларускі расследавальніцкі цэнтр}}, кампанія заключыла дамову са структурным падразьдзяленьнем канцэрну «Калашнікаў», ІЖБС, на пастаўку малагабарытных крылатых ракет «Аскалён» ды ўдарнага бесьпілётніку «Міратворац»<ref>{{cite web|url=https://investigatebel.org/by/investigations/belarus-russia-trade-sanctions|title=Ад нашай вытворчасці — вашай. Як Беларусь і Расея гандлююць адна з адной санкцыйнымі таварамі |work=[[Беларускі расследавальніцкі цэнтр]]}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.youtube.com/user/indelauav Старонка на Ютубе] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Менску]] [[Катэгорыя:Вытворчыя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вытворцы самалётаў]] [[Катэгорыя:Верталёты Беларусі]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1996 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў сьпісе СВГ]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным сьпісе ЭЗ]] dxvom0z2egx5vywk3xyj96s7h39gap4 0 242432 2697976 2697968 2026-10-29T12:27:49Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697976 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Кажушкі}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Кажушкі |Статус = вёска |Назва ў родным склоне = Кажушкаў |Назва па-расейску = |Лацінка = Kažuški |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = 1512 год |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былыя назвы = Кажушкі, Кажушкаўцы, Кажушкавічы, сяло Кажушкаўскае |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Гомельская вобласьць|Гомельская]] |Раён = [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкі]] |Сельсавет = [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Этнічны склад насельніцтва = |Год падліку этнічнага складу = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = |СААТА = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 42 |Шырата сэкундаў = 42 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 45 |Даўгата сэкундаў = 27 |Пазыцыя подпісу на мапе = зьверху |Водступ подпісу на мапе = 2.3 |Commons = |Сайт = }} '''Кажу́шкі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласьць}}</ref> — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], каля ракі [[Прыпяць|Прыпяці]]. Уваходзяць у склад [[Судкоўскі сельсавет|Судкоўскага сельсавету]] [[Хвойніцкі раён|Хвойніцкага раёну]] [[Гомельская вобласьць|Гомельскай вобласьці]]. Знаходзяцца за 28 км на паўднёвы захад ад места і чыгуначнай станцыі [[Хвойнікі|Хвойнікаў]], каля аўтамабільнай дарогі на [[Ламачы (Гомельская вобласьць)|Ламачы]]; на тэрыторыі [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалягічны запаведнік|Палескага дзяржаўнага радыяцыйна-экалягічнага запаведніку]]. [[File:POL COA Doliwa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Даліва роду Андрушэвічаў біскупа кіеўскага Яна.]][[File:POL COA Gozdawa.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Газдава роду Пацаў біскупа Мікалая.]][[File:Загаловак рэестра 1571 г.png|170пкс|значак|зьлева|Загаловак рэестра 1571 г.]][[File:Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.jpg|170пкс|значак|зьлева|Кажушкавічы і Аравічы ў рэестры 1581 г.]] == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === У акце абмежаваньня [[Брагін|Брагінскай]] воласьці ад 7 сакавіка 1512 году названы сумежны зь ёй востраў Кажушкі – «...''у Зварачанскія астравы праваю стараною зноў балотам бельлю ўздоўж папалам з астравамі [[Дронькі|Дронкі]] Курылушкі і Кажушкі ў лазу, катораю папалам уздоўж у альсы, альсамі ў Тапіла, з Тапіла ў рэчку Ціхую, з Ціхай у рэчку Цеснаўку''...»<ref>НГАБ у Менску. Ф. 1728. Воп. 1. Спр. 19. А. 1049адв.</ref>. Напэўна, бліжэй да ракі Прыпяць існавала ўжо і аднаімённае сяло. У апісаньні Чарнобыльскага замку 1552 года згаданыя «''Кожушковцы на Припети Бискупа Киевскаго{{заўвага|Вядзецца пра каталіцкага кіеўскага біскупа, якім у 1546 — 1555 гг. быў Ян Андрушэвіч.}} и иншие села по всемъ повете Чорнобыльскомъ''...». У іншым месцы назва паселішча з указаньнем прыналежнасьці яго да Беласароцкай нядзелі{{заўвага|Нядзелі альбо чэргі (у складзе кожнай некалькі паселішчаў), на якія падзялялася Чарнобыльская воласьць (званая калі-нікалі паветам), як даводзілася несьці замкавую службу, выконваць работы на карысьць замку. Па нядзелях разьмяркоўваліся і плацёжныя павіннасьці.}} прыведзена ў форме «''Кожушковичи''»<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 588</ref>. 26 верасьня 1568 году ў Кіеўскім замкавым судзе актыкаваны пратэст пана Шчаснага Харлінскага, харунжага кіеўскага, з нагоды адабраньня грунту яго вёскі [[Навасёлкі (Хвойніцкі раён)|Навасёлкі]] і прылучэньня да ўгодзьдзяў вёскі Кажушкі{{заўвага|Форма назвы Кажушкі, ужываная ў вопісах з Аrchiwum Рrozorów і Jelskich, выкарыстоўвалася ў XVIII ст. і пазьней.}} біскупа кіеўскага Мікалая Паца{{заўвага|На гэтую пасаду кароль Жыгімонт Аўгуст прызначыў [[Мікалай Пац (сын Мікалая)|Мікалая Паца]] ў 1557 годзе, але папа рымскі яго не зацьвердзіў. Тым не меней, М. Пац кіраваў біскупствам да 1582 году і, нават стаўшы кальвіністам, займаў біскупскае месца ў сэнаце<ref>Грыцкевіч А. Пацы. // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя. Т. 2. К-Я – Мінск, 2006. С. 422—424</ref>.}}<ref name="fn1">Аrchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 31—32</ref>. Напярэдадні падпісаньня акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ад 6 чэрвеня 1569 году [[Кіеўскае ваяводзтва]] (і Кажушкі з прылегласьцямі) было далучана да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 84 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Як вынікае з рэестру [[падымнае|падымшчыны]] сяла Кажушкаўскага біскупа кіеўскага Мікалая Паца, датаванага 6-м днём лютага 1571 году, падатак выбіраўся з 25 цяглых дымоў (×6 — каля 150 чалавек) па 8 грошаў і з 2 {{падказка|кунічнікаў|арандатараў}} па 6 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Опис 1. Справа 1. А. 504-504зв.</ref>. [[File:Herb Biberstein.svg|100пкс|значак|Герб Бібэрштайн роду Казімерскіх біскупа Крыштафа.]] 7-м верасьня 1572 году пазначаны ліст біскупа М. Паца [[возны|вознаму]], у якім той паведаміў, што загадаў падданым сваім кажушкаўскім, каб да вострава Замошша, прыналежнага да вёскі Навасёлкі, «nie wdzierali się». 3 жніўня 1578 году біскуп М. Пац зьвярнуўся да пана Шчаснага Харлінскага, абы той забараніў свайму ўрадніку і падданым навасёлкаўскім чыніць крыўды яго кажушкаўцам і забірацца ў іх грунты. 26 днём лютага 1579 году пазначана разьмежаваньне ўгодзьдзяў вёсак Кажушкі біскупа М. Паца і Навасёлкі пана Ш. Харлінскага, выкананае «przez sędziow obranych»<ref name="fn1"/>. На 1581 год у сяле Кажушкавічы біскупа кіеўскага{{заўвага|У хвойніцкай кнізе «Памяць» памылкова сьцвярджаецца, нібы ў 1570 — 1580 гг. Кажушкі належалі Кіеўскай мітраполіі<ref>Памяць: Гiсторыка-дакументальная хронiка Хойнiцкага раена / Рэд. кал. М. А. Ткачоў [і інш.]; маст. А. М. Хількевіч. — Мінск: БелЭн iмя Петруся Броўкi, 1993. С. 26</ref>; тое паўторана і ў энцыкляпэдыі «Гарады і вёскі Беларусі».}} налічвалася 26 дымоў [[асадныя сяляне|асадных сялянаў]] (каля 156 чалавек), зь якіх выбіралася па 15 грошаў, і 4 [[агароднікі]] (≈24 чал.), зь іх — па 6 грошаў падатку<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 883; Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 37</ref>. 14 жніўня 1609 году ксёндз Крыштаф Казімерскі, біскуп кіеўскі, распачаў судовую справу ў дачыненьні да пана Мікалая Стэцкага, цівуна кіеўскага, за насланьне падданых сваіх на грунт біскупскі Кажушкаўскі, што пры беразе Прыпяці ніжэй Лысай гары месьціўся ў востраве паміж новым рэчышчам і [[старыца|старыцай]], ды ўчыненьне там [[рабунак|рабункаў]]. 1 чэрвеня 1618 году біскуп Крыштаф з капітулай выступілі ў судзе з пратэстам супраць пана Міхала Ратомскага за наезд на вёску Кажушкавічы, касьцёлу прыналежную<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. — Warszawa, 1894. S. 138, 272</ref>. [[File:POL COA Oksza.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Окша роду Радашэўскіх біскупа Багуслава.]][[Файл:Цешкаў у разьмежаваньні сьнежня 1621 — студзеня 1622 г.png|значак|170px|Кажушкавічы у разьмежаваньні канца 1621 — пачатку 1622 г.]] Пры разьмежаваньні Кіеўскага ваяводзтва Каралеўства Польскага і Мазырскага павету Вялікага Княства Літоўскага ў сьнежні 1621 — студзені 1622 году добры Кіеўскага біскупства{{заўвага|На той час яго ўзначальваў біскуп Багуслаў Радашэўскі.}} сяло Кажушкавічы разам зь [[Цешкаў|Цешкавам]] і Турчыновічамі{{заўвага|У рэестры падымшчыны 1571 г. сярод цяглых сялянаў кажушкаўскіх згаданыя атаман Сьцяпан Турчыновіч і Юры Турчыновіч<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 504</ref>. Ці ўжо тады яны жылі на правабярэжжы Прыпяці?..}}, на тым грунце Кажушкаўскім абапал рэк [[Славечна|Славешні]] і Прыпяці аселымі, паны камісары згодна запісалі прыналежнымі да ваяводзтва Кіеўскага<ref>Źródła dziejowe. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 96—97; Крикун Н. Г. Административно-территориальное устройство Правобережной Украины в XV—XVIII вв. — Киев, 1992. С. 142—143.</ref>. Паводле рэестру пабаровага Кіеўскага ваяводзтва 1628 году, зь сяла Кажушкавічы біскупства Кіеўскага ў асобе ксяндза-біскупа Багуслава Бокшы-Радашэўскага, з 9 дымоў мусіла выплачвацца па 3 злотых, з 13 агароднікаў па 24 грошы, з 1 [[каморнікі|каморніка]] яшчэ 24 грошы<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 599зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 388</ref>. У тарыфе падымнага «dwoiego» 1640 году прыведзеная хіба агульная сума выплаты з добраў Кіеўскага біскупства ў 500 злотых<ref>Archiwum Państwowe w Krakowie. Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów. Mikr. № J – 14970. Sygn. 404. S. 234</ref>, таму ні колькасьць дымоў, ні выбраных злотых, што да Кажушкаў, невядомая. [[Файл:Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|170px|Нэндзныя Цешкаў, Кажушкі і Бярозаўка ў люстрацыі 1683 г.]] 11 чэрвеня 1649 году палонны казак Мацьвей Шумейка, схоплены дома ў Брагіне, паведаміў на допыце пра казацкі загон блізка ў тысячу чалавек, што перапраўляўся праз Прыпяць каля Кажушкаў ці да [[Барбароў|Бабічаў]], ці яшчэ куды<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 1 (1648—1649). — Київ, 2012. С. 241, 242, 243</ref>. У люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1683 году сярод добраў біскупа кіеўскага Кажушкі з сваімі 5 дымамі пазначаныя як нэндзныя (убогія), таму зь іх анічога ня выбрана<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 740зв.</ref>{{заўвага|Выдаўцы дакумэнту ў 1886 г. Кажушкі не згадалі, а іхныя 5 дымоў прыпісалі нейкай Бярозаўцы, хоць там было 4 дымы, таксама ўбогія<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 495, 505</ref>.}}. [[File:POL COA Oskierka.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Мурдэліо зьменены роду Аскеркаў.]] 9 лістапада 1723 году кіеўскі афіцыял{{заўвага|Сьвятар, які кіраваў касьцельным судом і забясьпечваў судовы працэс.}} Войцех Сяньніцкі падаў скаргу на князя Мікалая Шуйскага за тое, што падданыя яго сяла Навасёлкі зьмянілі мяжу з біскупскім сялом Кажушкі<ref>Описи актовых книг Киевского центрального архива. – № 37 / Сост. Е. П. Дьяковский – Киев: Типография Т. Г. Мейнандера, 1906. С. 44</ref>. У тарыфах падымнага падатку Оўруцкага павету Кіеўскага ваяводзтва 1734 і 1754 гадоў Кажушкі адсутныя, бо ўжо сталі часткай Нараўлянскіх добраў роду Аскеркаў, а тыя месьціліся ў Мазырскім павеце, на карысьць якога і выплачвалі падымнае. [[Файл:Кажушкаўцы ў прыходзе Беласароцкай царквы.png|значак|170пкс|Кажушкаўцы ў прыходзе Беласароцкай царквы?..]] У візыце Брагінскага дэканату на 27 студзеня 1740 году{{заўвага|У візыце Брагінскага дэканату 1743 г. Цешкаўская царква ўжо не названая.}} засьведчана, што жыхары з 20 двароў у Кажушках былі прыхаджанамі Цішкаўскай Раства-Багародзіцкай царквы<ref>Інстытут рукапісу Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. І. Вярнадзкага (ІР НБУВ). Ф. 233. Спр. 19. А. 797</ref> У матэрыяле візыты Брагінскага дэканату 1752 году, што датычыўся Сьвята-Мікалаеўскай царквы ў мястэчку [[Белая Сарока]], сьцьвярджаецца, нібыта раней да яе прыходу належалі і Кажушкі{{заўвага|Іншых сьведчаньняў пра тое няма. Застаюцца пытаньні: калі яно было і ці было наогул?..}}. Але за 8 гадоў перад тым, з волі ўладальніка пана Рафала Аскеркі, маршалка мазырскага, тут быццам бы ўпершыню ўзьведзены будынак царквы, адразу далучаны да прыходу ў Цешкаве, сяле яму й прыналежным<ref>ІР НБУВ. Ф. 1. Спр. 2464. А. 313, 318-318адв.</ref>. Ад самага пачатку (1744 г.) Сьвята-Траецкая царква ў сяле Кажушкі была уніяцкай, што і ўзаконіў кіеўскі біскуп Ян Самуэль Ожга<ref>Регестр церквей в унию обращённых к благочестивой протопопии мозырской принадлежащих, списанный от меня Феодора Савицкого протопопа мозырского со всею о Христе братие 1745 г. октября 23 дня. // Черниговские епархиальные известия. – 1862. № 15. С. 270</ref>. [[Файл:Кажушкі ў Цешкаўскім прыходзе. 1780 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Кажушкі ў Цешкаўскім прыходзе. 1780 г.]] Канвакацыйны сойм 1764 году прызнаў ленны маёнтак [[Нароўля]] на правабярэжжы Прыпяці дзедзічным уладаньнем [[Рафал Алаіз Аскерка|Рафала Алаізія Аскеркі]], [[маршалак шляхты|маршалка]] Мазырскага павету<ref>VL. Tom VII. — Petersburg, 1860. S. 87</ref>. Але 13 і 15 лістапада 1773 году, паводле актаў Оўруцкага гродзкага суда, узнавіліся памежныя канфлікты што да ўгодзьдзяў вёсак Навасёлкі Хвойніцкага маёнтку князёў Шуйскіх (апекуноў Людвікі Шуйскай), старостаў ніжынскіх, і Кажушкі Нараўлянскага маёнтку [[войскі|войскага]] мазырскага [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая, сына Рафала, Аскеркі]]. Пачаліся яны з пасечанага і папаленага хвойніцкага (навасёлкаўскага) лесу. 28 лютага 1778 году ў оўруцкія кнігі было нават занесена разьмежаваньне часоў біскупа М. Паца і харунжага Ш. Харлінскага (1579 г.). 12 лютага 1778 году ў матэрыяле Генэральнай візытацыі Цешкаўскай царквы Мазырскага дэканату, праведзенай а. Эліяшам (Ільлёй) Бародзічам, протанатарыем апостальскім дыяцэзіі Пінскай і Тураўскай, сказана, што ў вёсцы Кажушкі было 35 хат. Тут жа — апісаньне Траецкай ''капліцы''{{заўвага|Так у дакумэнце.}}, прывязанай да прыходзкай царквы<ref>НГАБ у Менску. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41240. А. 111адв., 112адв., 113адв.</ref>. 8 лютага, 19 красавіка і 30 чэрвеня 1787 году датаваныя судовыя абвінавачваньні сужэнствам [[Караль Прозар|Каралем]] і Людвікай Канстанцыяй з князёў Шуйскіх Прозарамі Яна Аскеркі, [[стражнік польны літоўскі|стражніка польнага літоўскага]], у тым, што насланыя ім кажушкаўцы навасёлкаўцаў зьбілі-скалечылі, зьнішчылі межы, пакапалі капцы ды новыя, выгодныя для сябе насыпалі. 23 лютага 1793 году ў Оўруцкім гродзе «przez ugodę wieczystą» была зацьверджана мапа пазначанай капцамі мяжы паміж вёскамі Кажушкі{{заўвага|Кажушкі маглі выступаць нібыта і асобным маёнткам, як падчас канфіскацыі пасьля паўстаньня 1794 г., калі ў ім налічвалася 379 душ<ref>Радзюк А. Р. Пад скіпетрам Расейскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. С. 33</ref>.}} стражніка Аскеркі і Навасёлкі [[абозны|абозных]] Прозараў<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 32—34</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === [[Файл:З астатніх згадак пра кажушкаўцаў у кнігах Цешкаўскай царквы. 1795 г.jpg|значак|зьлева|170пкс|Кажушкаўцы хіба праз шлюбы з ламачоўцамі згадваліся ў кнігах Цешкаўскай царквы. 1795 г.]][[Файл:Кажушкаўцы ў прыходзе Тульгавіцкай царквы. 1796 г.jpg|значак|170px|Кажушкаўцы ў прыходзе Тульгавіцкай царквы. 1796 г.]] Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Кажушкі — у межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесьніцтва (губэрні), з 1796 году ў складзе ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расейская імпэрыя)|Рэчыцкага павету]] Маларасейскай, а з 29 жніўня 1797 году [[Менская губэрня|Менскай губэрні]] [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]<ref>Насевіч, В., Скрыпчанка, Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. – Т. 6. Кн. 1. – Мінск: БелЭн, 2001. C. 181–182</ref>. У крыніцы, заснаванай на зьвестках рэвізіі 1795 году, Кажушкі і Вяжышча названыя ў пераліку паселішчаў, адабраных у стражніка польнага літоўскага Яна Мікалая Аскеркі ў «казённое ведомство за клятвопреступление», г. зн. за ўдзел у вызвольным паўстаньні 1794 году<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. С. 73</ref>. Падчас канфіскацыі Кажушкі выступалі асобным ключом, у якім налічвалася 379 душ<ref>Радзюк А. Р. Пад скіпетрам Расейскай імперыі… — Гародня-Кракаў, 2017. С. 33</ref>. Згодна з мэтрычнымі кнігамі [[Тульгавічы|Тульгавіцкай]] Сьвята-Георгіеўскай царквы 1796 — 1802 гадоў, фальваркам і сялом Кажушкі валодаў пан Пётар Грахольскі<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 493-500</ref>. 30 чэрвеня 1803 году было складзена, а 13 сакавіка 1806 году зьмешчана да кніг Рэчыцкага земскага суда разьмежаваньне добраў Хвойнікі абозных літоўскіх Караля і Людвікі Прозараў, Тульгавічы харунжага мазырскага Феліцыяна Стоцкага і [[Барбароў]] тытулярнага саветніка Андрэя фон Гольста{{заўвага|Тут выкарыстана копія гранічнага дакумэнту, перааформленая ў Мазыры 13 сьнежня 1809 г., імаверна, для А. фон Гольста, бо разьмежаваньне праводзілася яшчэ тады, калі маёнткам Барбароў валодаў Я. Сівэрс; засьведчана подпісам менскага віцэ-губэрнатара С. Бэнэволенскага.}}. Wieś Kożuszki ў тым дакумэнце выступала, як {{падказка|attinencya|прылегласць}} Barborowszczyzny, а яе ўгодзьдзі разьмяжоўваліся з грунтамі хвойніцкіх Навасёлак, Тульгавічаў і фальварка [[Бабчын]] hrabstwa Brahińskiego<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 12. S. 17–24</ref>. [[File:Herb Pobog barokowy.svg|100пкс|значак|зьлева|Герб Побуг роду Горватаў.]][[Файл:Слабада Лісец на мапе А. Фіцінгофа 1846 г.png|значак|170px|Двор і сяло Кажушкі на мапе А. Фіцінгофа 1846 г.]] 1 верасьня 1816 году маёнтак Нароўля А. фон Гольста, у складзе якога фальварак Кажушкі з аднаімённым сялом, набыў за суму ў 242 650 рублёў серабром Ігнацый Горват. У 1825 годзе гэтая частка спадчыны нябожчыка Ігнацыя (†1820) дасталася сыну Даніэлю Горвату<ref name="fn2">Светлана Адамович. Дворец в Наровле: история и реалии. // Архитектура и строительство. 2010. №2 (213)</ref>. З кліравой ведамасьці Тульгавіцкай царквы за 1847 год вынікае, што ў 32{{Заўвага|Як паведаміў іерэй Расьціслаў Бандарэнка, тут меліся на ўвазе не вясковыя сядзібы, а царкоўныя двары, кожны зь якіх мусілі складаць 4 мужчынскія душы.}} дварах сяла Кажушкі жылі 128 верных мужчынскага і 148 жаночага полу<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41952. А. 182адв.</ref>. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засьведчана, што 200 жыхароў вёскі Кажушкі абодвух полаў былі прыхаджанамі Георгіеўскай царквы ў Тульгавічах, 5 жыхароў двара Кажушкі зьяўляліся парафіянамі Юравіцкага касьцёлу Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі<ref>Расейскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 379, 694</ref>. У парэформавы пэрыяд сяло належала да Юравіцкай воласьці. Каля 1864 году маёнткам Нароўля (і фальваркам Кажушкі) завалодаў Артур, сын Даніэля, Горват<ref name="fn2"/>. У тым жа 1864 годзе згаданая прыпісная да прыходу Тульгавіцкай царквы прыналежная Кажушкаўская Сьвята-Троіцкая царква<ref>Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. – Санкт-Петербург, 1864. С. 305</ref>. Паводле кліравой ведамасьці за 1869 год, у 27 і 2/4 двара сяла Кажушкі на зямлі пана Даніэля Горвата — 110 мужчын і 134 жанчыны<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 40899. А. 205, 209адв.</ref>. На пачатак 1870 году ў Кажушках — 93 мужчынскія душы зь ліку сялянаў-уласьнікаў, прыпісаных да сельскага таварыства, 4 аднадворцы, прыпісаныя да воласьці<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 68адв.</ref>. У даведніку за 1879 год паведамляецца, што прыпісная Троіцкая царква выконвала ролю прыходзкай, бо царква ў Тульгавічах колькі гадоў перад тым згарэла<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 134—136</ref>. У 1886 годзе ў сяле 41 двор, 210 жыхароў, царква, млын<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 113</ref>. На 1889 год сярод шматлікіх службаў маёнтку Нароўля (33 500 дзесяцін) Артура Горвата названы і фальварак Кажушкі<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 366</ref>. Паводле перапісу 1897 году, у Кажушках — 334 жыхары, працавалі школа граматы, хлебазапасны магазын, вятрак. У аднаімённым фальварку — 57 жыхароў. 20 ліпеня 1898 году Артур Горват перадаў права валоданьня маёнткам Нароўля сыну Эдварду<ref name="fn2"/>. У 1909 годзе у вёсцы налічвалася 89 двароў, 667 жыхароў, у аднадворным фальварку — 31 жыхар.<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 86</ref>. На 1913 год маёнтак Нароўля (з фальваркам Кажушкі) складаў 16 678 дзесяцін угодзьдзяў<ref>Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi. // Kalendarz Miński na 1914 r. / pod redakcją W. Dworzaczka. – Mińsk, 1913. S. 107 [https://polona.pl/archive?uid=78365669&cid=81546020 «Nad Świsłoczą» Kalendarz Miński na 1914 r.]</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 году, яшчэ да падпісаньня [[Берасьцейскі мір|Берасьцейскага міру]] з бальшавіцкай Расеяй (3 сакавіка), [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччына]] перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Кажушкі ў складзе Юравіцкай воласьці Рэчыцкага павету, аднак, апынуліся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губэрні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 траўня тут дзейнічала «варта [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]]» гэтмана [[Павал Скарападзкі|Паўла Скарападзкага]]<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918 – 1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 – 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 – січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. – Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286 – 296 (артыкул беларускамоўны)</ref>. 1 студзеня 1919, згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі, Рэчыцкі павет увайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], але 16 студзеня разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі быў далучаны да [[РСФСР]]. [[File:Хутары Кухнаўшчына на карце 1924-26 гадоў.png|значак|зьлева|170px|Кажушкі на мапе [[Рабоча-сялянская чырвоная армія|РККА]] 1926 г.]] Пасля [[Узбуйненьне БССР|другога ўзбуйнення]] [[БССР]] з 8 сьнежня 1926 году Кажушкаўскі (Кажушкінскі) сельсавет — у [[Юравіцкі раён|Юравіцкім раёне]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] БССР. З 9 чэрвеня 1927 году ў складзе [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]]. 10 лістапада 1927 году сельсавет узбуйнены праз далучэньне тэрыторыі скасаванага Кухнаўшчынскага сельсавету. У 1930 годзе вёска — цэнтар калгасу імя А. Р. Чарвякова, працавалі паравы млын, дзьве кузьні. З 8 ліпеня 1931 году Кажушкі ў складзе Хвойніцкага раёну. З 20 лютага 1938 году ў [[Палеская вобласьць|Палескай вобласьці]] з цэнтрам у Мазыры. Напярэдадні [[Другая сусьветная вайна|Другой сусьветнай вайны]] ў Кажушках было 230 двароў, 872 жыхары. У траўні 1943 году акупанты спалілі вёску і загубілі 92 жыхароў<ref>Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область. Сборник архивных документов и материалов / сост.: А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол.: А. К. Демянюк [и др.]. — Минск: НАРБ; М.: Фонд «Историческая память», 2021. С. 500</ref>. 98 вяскоўцаў загінулі на франтах і ў партызанскай барацьбе. З 8 студзеня 1954 году Кажушкі — у Гомельскай вобласьці<ref> Белорусская ССР. Аминистративно-территориальное делениние. На 1 января 1974 года. — Минск: Беларусь, 1974. С. 102</ref>. У вёсцы, згодна зь перапісам 1959 году, налічвалася 869 жыхароў. Цэнтар калгасу імя XXII зьезду КПСС. Дзейнічалі 8-гадовая школа, клюб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, адзьдзяленьне сувязі, крама. 8 студзеня 1987 году Кажушкаўскі сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да Тульгавіцкага сельсавету<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. На момант скасаваньня сельсавет налічваў 4 населеныя пункты: вёскі Кажушкі, [[Навакухнаўшчына]], Новапакроўск, [[Слабада (Хвойніцкі раён)|Слабада]]. == Забудова == Плян Кажушкаў складаецца з доўгай крывалінейнай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Да гэтай вуліцы з поўначы далучаецца кароткая вуліца. Забудова двухбаковая, Дамы драўляныя, сядзібнага тыпу<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі|2}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} {{Судкоўскі сельсавет}} {{Хвойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Судкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хвойніцкага раёну]] am4oa0z84laupv7ytcxazrh3iemegu4 0 245704 2698046 2697942 2026-10-30T07:02:47Z SergeiSEE 38150 дапаўненьне спасылка 2698046 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні}} {{Славутасьць |Тып = Помнік сакральнай архітэктуры |Назва = Царква Сьвятога Спаса |Арыгінальная назва = |Выява = Stročycy - 09.jpg |Подпіс выявы = Спаская царква |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжаньня = |Месцазнаходжаньне = [[Барань]] (ад пачатку) <br> [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]] |Канфэсія = |Эпархія = |Ордэнская прыналежнасьць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадваньне = |Заснаваньне = 1704 |Асноўныя даты = {{Славутасьць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Канчатак будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасьць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |Шырата паўшар’е = паўночнае |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 49 |Шырата сэкундаў = 35.97 |Даўгата паўшар’е = усходняе |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 22 |Даўгата сэкундаў = 41.42 |Назва мапы = |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Сайт = |Commons = }} '''Царква Сьвятога Спаса'''{{Заўвага|[[Царква Сьвятога Спаса|Назва помніка архітэктуры]] прыводзіцца паводле [[Старабеларуская мова|беларускай гістарычнай традыцыі]]. Афіцыйны тытул [[Расейская праваслаўная царква|Маскоўскага патрыярхату]]: «Царква Праабражэньня Гасподняга» або «Спаса-Праабражэнская царква» ({{мова-ru|Церковь Преображения Господнего, Спасо-Преображенская церковь|скарочана}}); таксама '''Спаская царква'''}} — помнік архітэктуры XVIII ст. у [[Беларускі музэй народнай архітэктуры і побыту|Беларускім музэі народнай архітэктуры і побыту]], перавезены зь места [[Барань|Барані]]. Твор традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Аб’ект [[Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі]]. == Гісторыя == [[Файл:2026.03.15 Exterior of Church of the Transfiguration in Barań, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 02.jpg |міні|зьлева|280пкс|Экстэр'ер старажытнай драўлянай Царквы Сьвятога Спаса. [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]], [[Азярцо (Менская вобласьць)|Азярцо]], [[Менскі раён]]]] Спаскую царкву ў Барані збудавалі ў 1704 годзе для [[парафія|парафіі]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ)<ref name="атлас2">{{Літаратура/ВГАБ|2}} С. 93 (А-3), 181</ref>. У другой палове XІX ст. яе перабудавалі. Згодна вопісу 1857 году к царкве былі прыпісаны: сяло [[Барань]] і вёскі — [[Баўбасаў]], [[Горная Веравойша|Веравойша]], [[Вусьце (Аршанскі раён)|Вусьце]], Галачэва, [[Зайцава (Забалацкі сельсавет)|Зайцава]], [[Забалацьце (Аршанскі раён)|Забалацьце]] , [[Клюшнікава]], [[Целянцеева]], [[Чэрвіна]], [[Яромкавічы]] (усяго 1788 парафіянаў)<ref name="Списки">{{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Списки населенных мест Могилевской губ. по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]|арыгінал =РГИА. Ф. 1290. Оп.4. Д. 80 |спасылка = https://www.prlib.ru/item/466837 |адказны = |выданьне = |месца =[[Санкт-Пецярбург |Ленинград]]|выдавецтва =Фонд Центрального статистического комитета МВД.|год =1857|том = |старонкі =203 |старонак =613 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref>. На канец 19 стагодзьдзя ў парафіі 12 школ царкоўных, у якіх вучыліся 415 хлопчыкаў і дзяўчынак, парафіян 3035 чалавек. Хор у царкве, пад кіраўніцтвам настаўніка царкоўнай школы. Зямлі царкоўнай 41 дзесяціна; памяшканьні для кліра царкоўнапрыходзкія. Папячыцельства на свае сродкі неаднаразова рамантавала і ўпрыгожвала храм<ref>{{Артыкул| аўтар = Мисаилъ Епископъ Могилевскій и Мстиславскій.| загаловак = Путевыя замѣтки при обозрѣніи церквей Могилевской епархіи Преосвященнѣйшимъ Мисаиломъ, Епископомъ Могилевскимъ и Мстиславскимъ, въ 1899 году. | спасылка = | мова = | выданьне = [[Могилевскія епархіальныя вѣдомости]] | тып = газэта | год = 1—11 января 1900| том = | нумар = 1—2 | старонкі = 8 (1—10) | issn = | архіўная спасылка = | недасяжны}}</ref>. У 1910 годзе к царкве былі прыпісаны [[Куцеінскі Прачысьценскі манастыр]], [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]], сяло й маёнтак [[Барань]], маёнтак Вусьце, маёнтак Забалацьце, маёнтак Клюшнікава, маёнтак Шчэцінка й вёскі: [[Баўбасаў]], [[Горная Веравойша|Веравойша]], [[Вусьце (Аршанскі раён)|Вусьце]], Галачэва, [[Зайцава (Забалацкі сельсавет)|Зайцава]], [[Забалацьце (Аршанскі раён)|Забалацьце]], [[Клюшнікава]], [[Татарск (Аршанскі раён)|Татарск]], [[Целянцеева]], [[Чэрвіна]], [[Яромкавічы]]; фермы: Барздоўшчына, Белая, Вязавая, Курчаўка, Паплаўка (усяго 4572 парафіянінаў)<ref name="Список">{{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Списокъ населенныхъ местъ Могилевской губерніи|арыгінал = |спасылка = |адказны =Под ред. Георгія Павловича Пожарова.|выданьне = |месца =Могилев губ.|выдавецтва =Могилев. губ. стат. ком. |год =1910 |том = |старонкі = |старонак =250 |сэрыя = |isbn = |наклад = }}</ref> У 1930 годзе савецкія ўлады зачынілі царкву, якую перарабілі пад клюб. У 1961 годзе ў будынку разьмясьцілі фуражны склад калгаса «Авангард». У 1989 годзе царкву перавезьлі ў [[Беларускі дзяржаўны музэй народнай архітэктуры і побыту]]. [[Файл:Унебаўшэсце, 1808 г., з с. Барань Аршанскага р-на, НММ РБ..jpg|міні|справа|270пкс|Сілініч. Узьнясеньне. 1808. Беларуская школа. [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь]]. Дошка, яечная тэмпэра. 147×93×17 см.]] == Архітэктура == Помнік традыцыйнай беларускай драўлянай архітэктуры. Аснову архітэктурнай кампазыцыі складае цэнтральны квадратны ў пляне высокі зруб з 4-схільным дахам, на якім стаіць высокі і вузкі [[Барабан (архітэктура)|барабан]] зь невялікім [[купал-баня|купалам-баняй]]. Даўжыня сьцяны цэнтральнага зрубу 9 м. Ніжэйшую 5-гранную [[апсыда|апсыду]] накрывае шматсхільны дах. З трох бакоў вакол цэнтральнага зрубу ўзвышаецца галерэя, якая стварае ніжні ярус будынка. Галоўны ўваход вылучаецца ганкам у выглядзе чатырохкалённага [[портык]]а. Сьцены маюць вэртыкальную шалёўку з нашчыльнікамі. Вокны прастакутныя, на бакавых фасадах асноўнага аб’ёму патройныя, аркавыя. Усярэдзіне асноўны аб’ём перакрываецца самкнутым скляпеньнем, астатнія памяшканьні маюць роўныя столі<ref>{{Літаратура/Архітэктура Беларусі: Энцыкляпэдычны даведнік|к}} С. 68.</ref>. Абраз «[[Узьнясеньне]]» выяўлены 27-й экспэдыцыяй [[Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь|мастацкага музэя]] ў 1974 годзе ў царкве Сьвятога Спаса. Адбылася рэстаўрацыя ў аб'яднаньні «Белрэстаўрацыя» [[Пётар Журбей|Пятром Журбеем]] у 1989 годзе. {{Цытата|На зялёнай Елеонскай гары стаяць два анёлы ў сьветлых хітонах, гімаціях, з ружова-блакітнымі крыламі й паказваюць уверх на Хрыста ў ружова-чырвоным хітоне, сінім гімаціі, які ўзносіцца ў славе. Німб, прамяністая мандорла – рэльефныя, пазалочаныя. Унізе, у рознакаляровым адзеньні – апосталы. Німбам выдзелена ўкленчаная Маці Боская ў ружова-чырвоным хітоне, сінім плашчы, зь белым платам на галаве. Рама – «карытцам», зь фігурнай выемкай уверсе, скразной арнамэнтаванай разьбой. У разьбе фону, рамы выкарыстаны матыў аканту.|[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|<ref>{{Кніга|аўтар =[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая]]|частка = |загаловак =Іканапіс Беларусі XV — XVIII стагодзьдзяў|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь]] |год =1992 |том = |старонкі = № 139 |старонак =232 |сэрыя = |isbn =5-338-00731-2 |наклад =12000 }}</ref>}} На абразе маецца надпіс: «Писалъ Силиничъ1808 году». Вядома таксама, што ў Магілёве ў 1765 г. працавалі мастакі Лявон і Пётра Сілінічы й плацілі падаткі ў Магілёўскі магістрат у другой палове 18 стагодзьдзя<ref>{{Спасылка | аўтар = | прозьвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | дата публікацыі = | url = https://web.archive.org/web/20191106174108/http://fk.archives.gov.by/fond/98650/ | копія = | дата копіі = | загаловак =«Кнігі рэгістрацыі гаспадарак у месьце Магілёве, якія плацяць у магістрацкую касу падаткі за 1765 г.». Ф. 1817 «Магілёўскі магістрат, места Магілёў», воп. 1 адз. 65. арк. 50. | фармат = | назва праекту = | выдавец = «[[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]]» | дата доступу = | accessyear = | мова = | камэнтар = }}</ref><ref>{{Кніга|аўтар =[[Надзея Высоцкая |Н. Ф. Высоцкая ]]|частка = |загаловак = Тэмперны жывапіс Беларусі канца XIV — XVIII стагодзьдзяў у зборы Дзяржаўнага мастацкага музея БССР. Каталог.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца =[[Менск]] |выдавецтва =[[Беларусь]] |год = 1986 |том = |старонкі = 194 |старонак =208 |сэрыя = |isbn = |наклад =3000 }}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславянскім і еўрапейскім кантэксце. У 4 т. |арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/none/Architektura_Bielarusi_pdf.zip.html#Architektura_Bielarusi.41.pdf_282 |адказны = навуковы рэдактар [[Аляксандар Лакотка|А. І. Лакотка]] |выданьне = |месца = {{Менск (Мінск)}} |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 2008|том = 4. Кн. 1, Беларускае народнае дойлідства|старонкі = 279—280 |старонак = 493+2 |сэрыя = |isbn = 978-985-08-0966-7|наклад = 1000}} * {{Літаратура/Архітэктура Беларусі: Энцыкляпэдычны даведнік}} * {{Кніга|аўтар =|частка = |загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва: у 6 т.|арыгінал = |спасылка = https://knihi.com/none/Historyja_bielaruskaha_mastactva_u_6_t_pdf.zip.html#HBM2.pdf_238 |адказны = Рэдактары тома: [[Леанід Дробаў|Л. М. Дробаў]], [[Віктар Шматаў|В. Ф. Шматаў]] |выданьне = |месца = [[Менск|Мінск]] |выдавецтва = [[Навука і тэхніка (выдавецтва)|Навука і тэхніка]] |год = 1988 |том =2. Другая палова XVI — канец XVIII стагоддзя|старонкі= 239, 240 |старонак = 384|сэрыя = |isbn = 5-343-00342-7|наклад =2740 }} * Збор помнікаў {{артыкул|аўтар =[[Юры Якімовіч|Ю. А Якімовіч]].| частка = |загаловак = Спаса-Праабражэнская царква (№ 216)|арыгінал = |спасылка =http://orda.of.by/.lib/spik/vit/102|адказны =Рэдкал.: [[Станіслаў Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]](гал. рэд.) і інш.|выданьне=[[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]|тып=энцыкляпэдыя|месца={{Менск (Мінск)}}|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя |год=1985|выпуск=|том=Віцебская вобласьць|нумар= | старонкі= 102 |isbn=}} == Вонкавыя спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасьць Рэспублікі Беларусь|612Г000400}} * [https://www.radzima.org/be/object/4482.html Царква Сьвятога Спаса ў Барані], [[Radzima.org]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Беларусі|Барань]] [[Катэгорыя:Барань]] eqe9ouiux80bi6uo0do5w81wvu2fqmh 0 248357 2698034 2635592 2026-10-30T00:26:01Z White Ruthenia 77579 /* */ 2698034 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|тып=прозьвішча|Казлоў}} {{асоба |ім'я = Козлов Дмитро Олегович |дружина = |статки = |термін = |попередник = |наступник = |партія = [[Білоруський народний фронт]] |головував (-ла) = |конфесія = |батько = |мати = |рід = |родичі = |чоловік = |військове звання = |діти = |автограф = |розмір автографа = |підпис = |нагороди = |сайт = |зріст = |вага = |герб = |підпис герба = |примітки = |платня = |посада = |оригінал імені = Казлоў Дзмітрый Алегавіч |причина смерті = |інші імена = |псевдонім = |прізвисько = Сірий кіт |розмір = |опис = |ім'я при народженні = |дата народження = 26.04.1988 |місце народження = Барань |дата смерті = <!--дд.мм.рррр--> |місце смерті = |поховання = |титул = |місце проживання = 212011, [[Могильов]], вул Крупської, 99А, в'язниця №4 |підданство = |громадянство = {{BLR}} |національність = Білорус |alma mater = [[Білоруська сільськогосподарська академія]] |відомий = |суспільний стан = |діяльність = Палітычны актывіст, былы палітвязень |науковий ступінь = |ступінь = |вчене звання = |жінка = |лацінка=Źmicier Kazloŭ Alegavič (Šery kot)}} '''Зьміцер Алегавіч Казлоў''' (нар. {{Нарадзіўся|26|4|1988}}, [[Барань]], [[Аршанскі раён]], [[Віцебская вобласьць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]])&nbsp;— беларускі блогер, кандыдат у дэпутаты на [[Парлямэнцкія выбары ў Беларусі 2019 году|парлямэнцкіх выбарах у Беларусі 2019 году]]<ref>{{Cite web|title=Кандидат Козлов Дмитрий Олегович :: Новости Орши|url=https://orsha.eu/rus/новости/10200|publisher=orsha.eu|accessdate=2020-08-20}}</ref>, актывіст супраць інтэграцыі Беларусі з Расеяю, [[палітычны вязень]]<ref>{{Cite web|title=Блогер Зміцер Казлоў (Шэры кот) таксама прызнаны палітвязнем|url=https://nashaniva.com/254503|publisher=[[Наша Ніва]]|accessdate=2020-08-20}}</ref><ref>{{Cite web|title=Патрабуем неадкладна спыніць пераслед Дзмітрыя Казлова|url=http://spring96.org/be/news/95782| publisher =[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]|accessdate=2020-08-20|language=be}}</ref>. == Біяграфія == Скончыў аграбіялягічны факультэт [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] паводле спэцыяльнасьці «[[Аграномія]]». З 2017 году вёў сацыяльна-палітычны відэаблог пад псэўданімам «Шэры Кот» на «[[YouTube]]». У траўні 2019 году прымаў удзел у акціі «Кава з блогерами» на {{артыкул у іншым разьдзеле|Сафійска плошча (Кіеў)|Сафійскім пляцы|be|Сафійская плошча (Кіеў)}} ў [[Кіеў|Кіеве]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=RoTrl9MscUU|title=Kyiv. Coffee with bloggers, part 2 - Sofia square|last=Козлов|first=Дмитро|date=Травень 2019| publisher=|language=|accessdate=}}</ref>. Летам 2019 году балятаваўся ў [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|ППНС]] ад [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] па [[Ворша|Воршы]]. У сьнежні 2019 году прымаў актыўны ўдзел у {{артыкул у іншым разьдзеле|Пратэсты супраць інтэграцыі з Расеяю|акцыях пратэсту супраць інтэграцыі Беларусі з Расеяю|be|Пратэсты супраць інтэграцыі з Расіяй}}. Упершыню быў затрыманы 26 сьнежня 2019 году<ref>{{Cite web|title=Блогер Шэры кот арыштаваны|url=https://novychas.by/hramadstva/bloher-szery-kot-arysztavany| publisher =[[Новы час (газэта)|Новы час]]|accessdate=2020-08-20}}</ref>. Быў арыштаваны 10 чэрвеня 2020 году паводле абвінавачваньня па ч. 1 арт. 342 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК]] «Арганізацыя або актыўны ўдзел у дзеяньнях, якія груба парушаюць грамадзкі парадак», яму пагражала 3–4 гады турмы. 1 ліпеня 2020 году праваабарончая супольнасьць Беларусі прызнала яго [[Палітычны вязень|палітвязьнем]]<ref>{{Cite web|title=Камітэт па правах чалавека зарэгістраваў скаргу палітвязьня Дзьмітрыя Казлова - Віцебская вясна|url=https://vitebskspring.org/news/kpcz-aan/item/3700-zaregistravau-skargu| publisher =vitebskspring.org|accessdate=2020-08-20|language=be|last=editor22}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Беларуси появился еще один политзаключенный|url=https://naviny.online/new/20200701/1593595668-v-belarusi-poyavilsya-eshche-odin-politzaklyuchennyy|publisher=[[naviny.by]]|date=2020-07-01|accessdate=2020-08-20}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-01|title=Блогер Зміцер Казлоў (Шэры кот) прызнаны палітычным зняволеным|url=http://spring96.org/be/news/97972|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727203414/https://spring96.org/be/news/97972|archivedate=2021-07-27|accessdate=2021-08-26|publisher=[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]|language=be}}</ref>. Утрымліваўся ў СІЗА-1 Менску ([[Пішчалаўскі замак]]). 20 верасьня 2020 году [[Нікляс Нінас]], [[дэпутат Эўрапейскага парлямэнту]], узяў шэфства над палітвязьнем<ref>{{Cite web|date=2020-09-20|title=Members of Parliament from Poland and Germany take over prisoners’ godparenthood for Andrei Novikau, Uladzimir Tsyhanovich and Dzmitry Kazlou|url=https://www.lphr.org/abgeordnete-aus-polen-und-deutschland-uebernehmen-gefangenen-patenschaften-fuer-andrei-novikau-uladzimir-tsyhanovich-und-dzmitry-kazlou/|url-status=live|archiveurl=https://archive.ph/zZF8q|archivedate=2021-08-26|accessdate=2021-08-26|website=|publisher=[[Libereco – Partnership for Human Rights]]|language=en}}</ref>. 25 траўня 2021 году [[Магілёўскі абласны суд]] (судзьдзя — Ірына Ланчава) пакараў Казлова пяцьцю гадамі пазбаўленьня волі за «''падрыхтоўку да ўдзелу ў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстах у Беларусі]]»''<ref>{{Cite web|title=Ад 4 да 7 гадоў калоніі. У Магілёве вынеслі прысуды Севярынцу, блогеру Казлову і актывістам "Еўрапейскай Беларусі"|url=http://spring96.org/be/news/103527|publisher=[[Вясна (цэнтар)|Вясна]]|accessdate=2021-07-26|language=be}}</ref><ref>{{Cite web|title=“Угруповання Тіхановського-Статкевича”: у Білорусі сімох активістів засудили до 4-7 років колонії за участь у протестах проти Лукашенка|url=https://novynarnia.com/2021/05/26/u-bilorusi-zasudyly/|website=|date=2021-05-26|accessdate=2021-07-26|language=uk|publisher={{артыкул у іншым разьдзеле|Новинарня|Новинарня|uk|Новинарня}}}}</ref>. Казлоў — вязень турмы №4 [[Магілёў|Магілёва]]. 11 верасьня 2025 году быў [[Памілаваньне|памілаваны]] сярод 52-х палітвязьняў пасьля сустрэчы прадстаўніка прэзыдэнта ЗША [[Джон Коўл|Джона Коўла]] зь беларускім прэзыдэнтам [[Аляксандар Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]]. Сярод адначасна вызваленых было 38 грамадзянаў Беларусі, у тым ліку старшыня Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Народная Грамада) [[Мікалай Статкевіч]], старшыня кансорцыюму «ЭўраБеларусь» [[Уладзімер Уладзімеравіч Мацкевіч|Уладзімер Мацкевіч]], былы старшыня Беларускага прафсаюзу работнікаў радыёэлектроннай прамысловасьці [[Генадзь Фядыніч]], старшыня Беларускага кангрэсу дэмакратычных прафсаюзаў [[Аляксандар Ярашук]], галоўны рэдактар тыднёвіка «[[Рэгіянальная газэта]]» [[Аляксандар Манцэвіч]] і журналіст газэты «Новы час» [[Мікалай Дзядок]]. Памілаваныя іншаземцы паходзілі з 6 краінаў Эўропы, зь іх 10 з 3-х суседніх краінаў Эўразьвязу<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пасьля сустрэчы Лукашэнкі з прадстаўнікамі ЗША ў Беларусі вызвалілі 52 палітычных зьняволеных|спасылка=https://www.svaboda.org/a/33527462.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=11 верасьня 2025|дата доступу=11 верасьня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == * [https://www.youtube.com/user/tonberry2007 Канал YouTube] * [https://prisoners.spring96.org/be/person/zmicier-kazlou Старонка Зьмітра Казлова на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{бібліяінфармацыя}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Казлоў, Зьміцер}} [[Катэгорыя:Сябры Партыі Беларускага народнага фронту]] [[Катэгорыя:Вязьні сумленьня паводле ПЦ „Вясна“]] [[Катэгорыя:Беларускія палітвязьні]] [[Катэгорыя:Вязьні Валадаркі]] [[Катэгорыя:Беларускія грамадзкія дзеячы і дзяячкі]] [[Катэгорыя:Беларускія блогеры]] ayjpffrv83i6746te1k5yz6yvfby3xo 0 294834 2698061 2674640 2026-10-30T11:22:36Z InternetArchiveBot 67502 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2698061 wikitext text/x-wiki {{Праграма|Назва=Хацунэ Міку|Тып=Сынтэз маўленьня, электронная музыка|Афіцыйная старонка=https://ec.crypton.co.jp/pages/prod/virtualsinger/mikuv4x|Ліцэнзія=Прапрыетарнае праграмнае забесьпячэньне|Выгляд=Hatsune_miku_logo_v3.svg}} [[Файл:Hatsune miku logo v4x.png|значак|'''Лягатып Hatsune mіku v4x''']] '''Хацунэ Міку''' ці '''Міку Хацунэ''' ({{мова-ja|初音ミク}}, Hatsune Miku) (часта пішацца Хацунэ Міку ў адпаведнасьці зь японскім парадкам прозьвішча й імені) ці проста Міку - банк галасоў для праграм [[VOCALOІD2]], [[VOCALOІD3]] і [[VOCALOІD4]] ад кампаніі [[Yamaha Corporation]]<ref>https://web.archive.org/web/20170101202829/http://www.crypton.co.jp/mp/pages/prod/vocaloid/cv01_us.jsp</ref><ref>https://www.vocaloid.com/en/</ref>. Яе выява, зробленая японскім ілюстратарам KEІ Garou<ref>https://www.itmedia.co.jp/news/articles/0902/10/news036.html</ref>, стала лічыцца й увасабляцца як адна з самых вядомых японскіх віртуальных ідалаў<ref>https://web.archive.org/web/20250318041726/https://dailyprogress.com/life-entertainment/article_7146388b-27c2-5434-95dd-2a093b3b9de4.html</ref>, распрацаванага кампаніяй [[Crypton Future Medіa]] для другой вэрсыі праграмы сінтэзу голасу [[VOCALOІD]]. Яе імя паходзіць ад спалучэньня словаў Hatsu (першы), Ne (гук) і Mіku (будучыня). Галасавыя дадзеныя былі створаны на аснове сэмплаваньня голасу Сакі Фудзіты, японскай актрысы агучваньня<ref>https://www.youtube.com/watch?v=_zmHTzTjRxg</ref>. У адрозьненьне ад звычайных сінтэзатараў голасу, Vocaloіd настроены на стварэньне песьняў (асабліва [[J-pop|J-Pop]]). У абнаўленьні Vocaloіd 3 для Хацунэ Міку таксама зьявіўся банк галасоў з фанемамі, неабходнымі для сьпеваў на [[Ангельская мова|ангельскай мове]].<ref>https://www.capsulecomputers.com.au/2013/08/hatsune-miku-english-software-to-be-released-on-her-6th-birthday/</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Зьявіліся ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:Японскія сьпевакі і сьпявачкі]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-мэмы]] c4s9dyp8wpbcxibe6ib9pc7guapd8r5 0 304175 2698063 2694827 2026-10-30T11:50:33Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2698063 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Базар |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Базара |Арыгінальная назва = Базар |Лацінка = Bazar |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1613 годам |Першыя згадкі = [[1613]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 02 |Шырата сэкундаў = 38 |Даўгата градусаў = 29 |Даўгата хвілінаў = 17 |Даўгата сэкундаў = 37 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''База́р''' ({{мова-uk|База́р}}) — сяло ў [[Корасьценскі раён|Корасьценскім раёне]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Ці не ўпершыню паселішча названае ў судовым дэкрэце, датаваным 10-м жніўня 1613 году. Тады пані Марыяна Ласкаўна, удава па Марку Варанецкім, вяла справу з нашчадкамі князя Яўхіма Карэцкага што да яе падданых, зьбеглых зь сяла Ласкі да новаасаджанага мястэчка Базару. 13 жніўня заяўлена пра жыхароў часткі сяла Дарагіня пана Мацея Трыпольскага і аднаго чалавека з Монтвіна пана Андрэя Трыпольскага, зьбеглых да Базару княгіні Ганны з Хадкевічаў Карэцкай<ref>Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 177, 184, 187</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Базар апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVII стагодзьдзі]] 6hnvg3u5w9nv5mbshkazj1ojfpmkkjy 0 304320 2698015 2697621 2026-10-29T17:13:38Z Dymitr 10914 дададзеная [[Катэгорыя:Кніжны гандаль]] з дапамогай [[Вікіпэдыя:Прылады/HotCat|HotCat]] 2698015 wikitext text/x-wiki [[Файл:Child reading at Brookline Booksmith.jpg|значак|Кнігарня]] '''Кнігарня''' — гэта крама, якая прадае кнігі і дзе людзі могуць іх купіць. Кнігарня ўжываных кніг або букіністычная крама прадае і часта купляе патрыманыя кнігі. Некаторыя сучасныя кнігарні спалучаюць кнігі (у тым ліку лічбавыя) з кавай або кампакт-дыскамі. {{Глядзіце таксама|Кніжніца}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = [[Мікола Байкоў|М. Байкоў]] і [[Сьцяпан Некрашэвіч|С. Некрашэвіч]]. |частка = |загаловак = Беларуска-расійскі слоўнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Менск]] |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1926|том = |старонкі = 148 |старонак = 356 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} [[Катэгорыя:Кніжны гандаль]] ok3daw1xbw8nl3l60fikyh5p3urhi3w 2698016 2698015 2026-10-29T17:16:43Z Dymitr 10914 стыль 2698016 wikitext text/x-wiki [[Файл:Child reading at Brookline Booksmith.jpg|значак|У кнігарні.]] '''Кніга́рня''' — крама, якая прадае кнігі і дзе людзі могуць іх купіць. Кнігарня ўжываных кніг або букіністычная крама прадае і часта купляе патрыманыя кнігі. Некаторыя сучасныя кнігарні спалучаюць кнігі (у тым ліку лічбавыя) з кавай або продажам кампакт-дыскаў. Установу, якая займаецца захаваньнем і зборам кніг, называюць [[бібліятэка|кніжніцай]]. == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = [[Мікола Байкоў|М. Байкоў]] і [[Сьцяпан Некрашэвіч|С. Некрашэвіч]]. |частка = |загаловак = Беларуска-расійскі слоўнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Менск]] |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1926|том = |старонкі = 148 |старонак = 356 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} [[Катэгорыя:Кніжны гандаль]] 4svlp6wvuoelmvqfzjvlusb9iishfw3 2698025 2698016 2026-10-29T18:53:52Z ~2026-57666-79 100916 2698025 wikitext text/x-wiki [[Файл:Child reading at Brookline Booksmith.jpg|значак|У кнігарні.]] '''Кніга́рня''' — [[крама]], якая прадае кнігі і дзе людзі могуць іх купіць. Кнігарня ўжываных кніг або букіністычная крама прадае і часта купляе патрыманыя кнігі. Некаторыя сучасныя кнігарні спалучаюць кнігі (у тым ліку лічбавыя) з кавай або продажам кампакт-дыскаў. Установу, якая займаецца захаваньнем і зборам кніг, называюць [[бібліятэка|кніжніцай]]. == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = [[Мікола Байкоў|М. Байкоў]] і [[Сьцяпан Некрашэвіч|С. Некрашэвіч]]. |частка = |загаловак = Беларуска-расійскі слоўнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданьне = |месца = [[Менск]] |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі]] |год = 1926|том = |старонкі = 148 |старонак = 356 |сэрыя = |isbn = |наклад = 10000}} [[Катэгорыя:Кніжны гандаль]] mpi8fdbanwt6lf9n6aavgp62bttbf12 0 304376 2698013 2697438 2026-10-29T17:06:25Z Dymitr 10914 /* Паветраплаваньне і парашуты */ выпраўленьне спасылак 2698013 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Андрэ́-Жак Гарнэрэ́н''' ({{Мова-fr|André-Jacques Garnerin}}; [[30 студзеня]] [[1769]], [[Парыж]] — [[18 жніўня]] [[1823]], Парыж) — [[Францыя|францускі]] паветраплавальнік, вынаходнік бязрамавага [[Парашут|парашут]]а і першы парашутыст у гісторыі. Займаў пасаду Афіцыйнага аэранаўта Францыі. ==Жыцьцяпіс== Андрэ-Жак Гарнэрэн нарадзіўся ў Парыжы 30 студзеня 1769 году і быў ахрышчаны на наступны дзень, 31 студзеня, у царкве ''Сэн-Савэр''. Пазьней ён стаў вучнем піянэра паветраплаваньня прафэсара фізыкі [[Жак Шарль|Жака Шарля]] — вынаходніка [[Вадарод|вадароднага]] [[Паветраны шар|паветранага шара]] (''шарльера''). Падчас [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]] Гарнэрэн займаў пасаду «аэранаўта грамадзкіх сьвятаў» і адказваў за ўздым мангальф’ераў. Гэтую пасаду ён захоўваў да [[1804]] году, калі яго замяніла [[Сафі Бляншар]]. У часе першай фазы Францускіх рэвалюцыйных войнаў (1792—1797) Гарнэрэн трапіў у палон да [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] войскаў у [[Бэльгія|Бэльгіі]], пасьля чаго быў перададзены [[Габсбурская манархія|аўстрыйцам]]. Тры гады (1794—1797) ён правёў у якасьці ваеннапалоннага ў [[Будапэшт|Будзе]] ([[Вугоршчына]]), дзе распрацоўваў спосабы ўдасканаленьня аэрастатаў і канструкцыі парашутаў. ==Паветраплаваньне і парашуты== Гарнэрэн актыўна займаўся палётамі на вадародных паветраных шарах. У большасьці паветраплавальных праектаў ён працаваў разам са сваім старэйшым братам [[Жан-Батыст-Аліўе Гарнэрэн|Жан-Батыстам-Аліўе Гарнэрэнам]] (1766—1849). Значны ўнёсак у разьвіцьцё аэранаўтыкі і высокі прафэсіяналізм прывялі да ягонага прызначэньня ''Афіцыйным аэранаўтам Францыі''. ==Першы скачок з парашутам== Абапіраючыся на раньнія экспэрымэнты з парашутамі, якія праводзіў [[Люі-Сэбастыян Ленарман]] у 1783 годзе, Гарнэрэн пачаў досьведы з прыладамі ў форме [[Парасон|парасон]]а. 22 кастрычніка 1797 году у парыскім парку Мансо ён зьдзейсьніў першы ў гісторыі спуск на бязрамавым парашуце (у гандолі). Першы парашут Гарнэрэна быў выраблены зь белага палатна (паводле іншых зьвестак — з шоўку) і меў дыямэтар каля 7 мэтраў. Перад уздымам купал-парасон быў закрыты, па ягоным цэнтры праходзіў шост, а праз трубку ў шосьце цягнулася вяроўка, якая злучала канструкцыю з паветраным шарам. Гарнэрэн знаходзіўся ў кошы, прымацаваным да ніжняй часткі парашута. На вышыні каля 1000 мэтраў ён перарэзаў вяроўку, якая злучала ягоны парашут з аэрастатам. Паветраны шар працягнуў уздымацца ў неба, а Гарнэрэн у кошы з парашутам пачаў зьніжацца. Падчас спуску кош моцна разгойдваўся з боку ў бок (бо ў купале яшчэ не было вэнтыляцыйнай адтуліны на вяршыні), а пры прызямленьні ўдарыўся і працягнуўся па зямлі. На вачах у захопленага натоўпу, які ўжо лічыў, што аэранаўт загіне, Гарнэрэн выбраўся з коша без сур’ёзных пашкоджаньняў, атрымаўшы толькі вывіх шчыкалаткі. ==Палёт з «грамадзянкай Анры»== Пасьля посьпеху Гарнэрэн пачаў ладзіць рэгулярныя выпрабаваньні і дэманстрацыі ў парку Мансо. Сэнсацыя вакол ягоных палётаў асабліва ўзмацнілася ў 1798 годзе, калі ён абвясьціў, што ў наступны палёт возьме ў якасьці пасажыркі [[Жанчына|жанчыну]]. Нягледзячы на падтрымку публікі і прэсы, Гарнэрэн быў вымушаны абараняць свой праект перад чыноўнікамі Цэнтральнага бюро паліцыі. Паліцыя выказвала занепакоенасьць тым, як паніжаны атмасфэрны ціск можа паўплываць на ворганы далікатнага жаночага цела, баялася страты ёю прытомнасьці, а таксама сумнявалася ў маральнай прымальнасьці палёту мужчыны і жанчыны ў такой цеснай блізкасьці. Не задаволіўшыся адказамі аэранаўта, паліцыя выдала судовую забарону на палёт на той падставе, што маладая жанчына пагаджаецца на авантуру, не ўсьведамляючы цалкам магчымых наступстваў. Аднак пасьля дадатковых кансультацыяў зь міністрам унутраных справаў і міністрам паліцыі забарона была скасаваная з фармулёўкай, што «ня больш скандальна бачыць двух людзей рознага полу, якія ўздымаюцца на паветраным шары, чым бачыць, як яны сядаюць у карэту». Таксама было прызнана, што рашэньне жанчыны сьведчыць пра ейны давер да экспэрымэнту і асабістую бясстрашнасьць. Кандыдатка — маладая і прыгожая «''грамадзянка Анры''» (Citoyenne Henri) — ужо была абраная, таму Гарнэрэн прарэклямаваў палёт у парыскай газэце «''L'Ami des Lois''». 8 ліпеня 1798 году ў парку Мансо сабралася вялікая колькасьць гледачоў. Пасьля некалькіх колаў па парку пад аплядысмэнты натоўпу вядомы астраном [[Жэром Лялянд]] дапамог грамадзянцы Анры сесьці ў кош аэрастата. Падарожжа прайшло без інцыдэнтаў і завяршылася ў [[Гусэнвіль|Гусэнвілі]], прыкладна за 30 кілямэтраў на [[Поўнач|поўнач]] ад Парыжу. 11 кастрычніка 1802 году вучаніца і жонка вынаходніка [[Жанна Ляброс]] ад імя мужа падала заяўку на патэнт на «''прыладу, званую парашутам, прызначаную для запаволеньня падзеньня гандолі паветранага шара пасьля ягонага выбуху''». ==Турнэ па Англіі== У 1802 годзе, падчас дзеяньня [[Ам’енскі мір|Ам’енскага міру]], Гарнэрэн разам з жонкай Жаннай Жэнэўевай наведаў [[Ангельшчына|Ангельшчыну]], дзе правёў шэраг паказальных палётаў: * 28 чэрвеня 1802 году ў суправаджэньні капітана Р. К. Соўдэна ён праляцеў ад садоў Ранэля ў [[Лёндан]]е да [[Колчэстэр]]у — адлегласьць каля 96,5 км усяго за 45 хвілінаў. Прэса адзначала рэкордную хуткасьць пералёту, хоць пры пасадцы моцны вецер зьнішчыў абалонку шара. * 5 ліпеня 1802 году разам з мастаком [[Эдуард Гоўк Лёкер|Эдуардам Гоўкам Лёкерам]] ён падняўся са стадыёну «''Лордс''» (Lord's Cricket Ground) і праляцеў 27,4 км да [[Чынгфард]]у крыху больш чым за 15 [[Хвіліна|хвіліна]]ў. Пры сабе ён меў рэкамэндацыйны ліст, падпісаны прынцам-рэгентам, каб пазьбегнуць падазрэньняў у шпіянажы пры прызямленьні. * Увечары 21 верасьня 1802 году Гарнэрэн падняўся на вадародным шары з пляцоўкі Валянтэраў на ''Норт-Одлі-стрыт'' (плошча Гросвэнар-скўэр) і зьдзейсьніў спуск на парашуце на поле каля [[Сэнт-Панкрас]]у. Гэта быў першы ў гісторыі Ангельшчыны скачок з парашутам. У той жа час падчас знаходжаньня ў Ангельшчыне Гарнэрэн апынуўся ўцягнутым у доўгую і непрыемную палеміку ў ангельскай прэсе адносна сваёй ролі ў Францускай рэвалюцыі. Яго абвінавачвалі ў датычнасьці да суду над [[Марыя Антуанэта|Марыяй Антуанэтай]], забойства прынцэсы дэ Лямбаль і ў тым, што ў часы Тэрору ён быў агентам Камітэту грамадзкага выратаваньня. Гарнэрэн катэгарычна адмаўляў усе абвінавачаньні, аднак устрымаўся ад згадак пра дзейнасьць свайго старэйшага брата ў тыя гады. ==Далёкія пералёты== Пасьля скасаваньня Ам’енскага міру Гарнэрэн вярнуўся на кантынэнт. 3—4 кастрычніка 1803 году ён зьдзейсьніў на паветраным шары першы далёкі паветраны пералёт у [[Расейская імпэрыя|Расеі]], пераадолеўшы адлегласьць у 300 км. Пазьней, 22—23 лістапада 1807 году, ён ажыцьцявіў рэкордны пералёт працягласьцю 395 км паміж Парыжам (сады Тывалі) і лесам каля Кляўзэну ў [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччыне]], дзе пацярпеў крушэньне пасьля сямігадзіннага палёту скрозь навальніцы. ==Сям’я== * ''Жан-Батыст-Алів’е Гарнэрэ''н (1766—1849) — старэйшы брат і паплечнік Андрэ-Жака. У адрозьненьне ад малодшага брата, сапраўды выступаў сьведкам абвінавачаньня на судовым працэсе супраць каралевы Марыі Антуанэты. Жан-Батыст-Алів’е значна ўдасканаліў канструкцыю парашутаў брата (зьменшыў вагу і павялічыў трываласьць), палепшыў абсталяваньне для здабываньня газу і вынайшаў спэцыяльную плывучую прыладу, якая дазволіла ягонай дачцэ Элізе зьдзейсьніць скачок з парашутам у мора каля [[Вэнэцыя|Вэнэцыі]]. * ''Жанна Гарнэрэн (Жанна Жэнэўева Ляброс)'' (1775—1847) — вучаніца Андрэ-Жака, якая пазьней стала ягонай жонкай. Свой першы палёт зьдзейсьніла 10 лістапада 1798 году (стаўшы адной зь першых жанчынаў-аэранаўтак), а 12 кастрычніка 1799 году стала першай у сьвеце жанчынай, якая скокнула з парашутам (з вышыні 900 мэтраў). * ''Эліза Гарнэрэн'' (1791—1853) — пляменьніца Андрэ-Жака (дачка Жан-Батыста-Алів’е). Навучылася кіраваць паветранымі шарамі ў 15 гадоў, а свой першы скачок з парашутам выканала ў 1815 годзе ў прысутнасьці караля Прусіі. У пэрыяд з 1815 па 1836 год зьдзейсьніла 39 прафэсійных скачкоў з парашутам у Італіі, Гішпаніі, Расеі, Нямеччыне і Францыі. ==Сьмерць== Андрэ-Жак Гарнэрэн трагічна загінуў 18 жніўня 1823 году ў Парыжы ва ўзросьце 54 гадоў. Працуючы над стварэньнем новага паветранага шара, ён пераходзіў будаўнічую пляцоўку, калі на яго сарвалася і ўпала бэлька, ад удару якой вынаходнік памёр імгненна. ==Памяць== Імем Андрэ-Жака Гарнэрэна названая адна з алеяў у парыскім парку Мансо, дзе ён зьдзейсьніў свой гістарычны скачок. 22 кастрычніка 2013 году кампанія Google ушанавала 216-ю гадавіну першага парашутнага скачка Гарнэрэна адмысловым інтэрактыўным дудлам. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:André-Jacques Garnerin}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гарнэрн, Андрэ-Жак}} [[Катэгорыя:Францускія вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1769 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 18 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1823 годзе]] l4iq6hm54dm1vja0irai6sp9i4j1knc 2698014 2698013 2026-10-29T17:08:41Z Dymitr 10914 /* Турнэ па Англіі */ артаграфія 2698014 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Андрэ́-Жак Гарнэрэ́н''' ({{Мова-fr|André-Jacques Garnerin}}; [[30 студзеня]] [[1769]], [[Парыж]] — [[18 жніўня]] [[1823]], Парыж) — [[Францыя|францускі]] паветраплавальнік, вынаходнік бязрамавага [[Парашут|парашут]]а і першы парашутыст у гісторыі. Займаў пасаду Афіцыйнага аэранаўта Францыі. ==Жыцьцяпіс== Андрэ-Жак Гарнэрэн нарадзіўся ў Парыжы 30 студзеня 1769 году і быў ахрышчаны на наступны дзень, 31 студзеня, у царкве ''Сэн-Савэр''. Пазьней ён стаў вучнем піянэра паветраплаваньня прафэсара фізыкі [[Жак Шарль|Жака Шарля]] — вынаходніка [[Вадарод|вадароднага]] [[Паветраны шар|паветранага шара]] (''шарльера''). Падчас [[Француская рэвалюцыя|Францускай рэвалюцыі]] Гарнэрэн займаў пасаду «аэранаўта грамадзкіх сьвятаў» і адказваў за ўздым мангальф’ераў. Гэтую пасаду ён захоўваў да [[1804]] году, калі яго замяніла [[Сафі Бляншар]]. У часе першай фазы Францускіх рэвалюцыйных войнаў (1792—1797) Гарнэрэн трапіў у палон да [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] войскаў у [[Бэльгія|Бэльгіі]], пасьля чаго быў перададзены [[Габсбурская манархія|аўстрыйцам]]. Тры гады (1794—1797) ён правёў у якасьці ваеннапалоннага ў [[Будапэшт|Будзе]] ([[Вугоршчына]]), дзе распрацоўваў спосабы ўдасканаленьня аэрастатаў і канструкцыі парашутаў. ==Паветраплаваньне і парашуты== Гарнэрэн актыўна займаўся палётамі на вадародных паветраных шарах. У большасьці паветраплавальных праектаў ён працаваў разам са сваім старэйшым братам [[Жан-Батыст-Аліўе Гарнэрэн|Жан-Батыстам-Аліўе Гарнэрэнам]] (1766—1849). Значны ўнёсак у разьвіцьцё аэранаўтыкі і высокі прафэсіяналізм прывялі да ягонага прызначэньня ''Афіцыйным аэранаўтам Францыі''. ==Першы скачок з парашутам== Абапіраючыся на раньнія экспэрымэнты з парашутамі, якія праводзіў [[Люі-Сэбастыян Ленарман]] у 1783 годзе, Гарнэрэн пачаў досьведы з прыладамі ў форме [[Парасон|парасон]]а. 22 кастрычніка 1797 году у парыскім парку Мансо ён зьдзейсьніў першы ў гісторыі спуск на бязрамавым парашуце (у гандолі). Першы парашут Гарнэрэна быў выраблены зь белага палатна (паводле іншых зьвестак — з шоўку) і меў дыямэтар каля 7 мэтраў. Перад уздымам купал-парасон быў закрыты, па ягоным цэнтры праходзіў шост, а праз трубку ў шосьце цягнулася вяроўка, якая злучала канструкцыю з паветраным шарам. Гарнэрэн знаходзіўся ў кошы, прымацаваным да ніжняй часткі парашута. На вышыні каля 1000 мэтраў ён перарэзаў вяроўку, якая злучала ягоны парашут з аэрастатам. Паветраны шар працягнуў уздымацца ў неба, а Гарнэрэн у кошы з парашутам пачаў зьніжацца. Падчас спуску кош моцна разгойдваўся з боку ў бок (бо ў купале яшчэ не было вэнтыляцыйнай адтуліны на вяршыні), а пры прызямленьні ўдарыўся і працягнуўся па зямлі. На вачах у захопленага натоўпу, які ўжо лічыў, што аэранаўт загіне, Гарнэрэн выбраўся з коша без сур’ёзных пашкоджаньняў, атрымаўшы толькі вывіх шчыкалаткі. ==Палёт з «грамадзянкай Анры»== Пасьля посьпеху Гарнэрэн пачаў ладзіць рэгулярныя выпрабаваньні і дэманстрацыі ў парку Мансо. Сэнсацыя вакол ягоных палётаў асабліва ўзмацнілася ў 1798 годзе, калі ён абвясьціў, што ў наступны палёт возьме ў якасьці пасажыркі [[Жанчына|жанчыну]]. Нягледзячы на падтрымку публікі і прэсы, Гарнэрэн быў вымушаны абараняць свой праект перад чыноўнікамі Цэнтральнага бюро паліцыі. Паліцыя выказвала занепакоенасьць тым, як паніжаны атмасфэрны ціск можа паўплываць на ворганы далікатнага жаночага цела, баялася страты ёю прытомнасьці, а таксама сумнявалася ў маральнай прымальнасьці палёту мужчыны і жанчыны ў такой цеснай блізкасьці. Не задаволіўшыся адказамі аэранаўта, паліцыя выдала судовую забарону на палёт на той падставе, што маладая жанчына пагаджаецца на авантуру, не ўсьведамляючы цалкам магчымых наступстваў. Аднак пасьля дадатковых кансультацыяў зь міністрам унутраных справаў і міністрам паліцыі забарона была скасаваная з фармулёўкай, што «ня больш скандальна бачыць двух людзей рознага полу, якія ўздымаюцца на паветраным шары, чым бачыць, як яны сядаюць у карэту». Таксама было прызнана, што рашэньне жанчыны сьведчыць пра ейны давер да экспэрымэнту і асабістую бясстрашнасьць. Кандыдатка — маладая і прыгожая «''грамадзянка Анры''» (Citoyenne Henri) — ужо была абраная, таму Гарнэрэн прарэклямаваў палёт у парыскай газэце «''L'Ami des Lois''». 8 ліпеня 1798 году ў парку Мансо сабралася вялікая колькасьць гледачоў. Пасьля некалькіх колаў па парку пад аплядысмэнты натоўпу вядомы астраном [[Жэром Лялянд]] дапамог грамадзянцы Анры сесьці ў кош аэрастата. Падарожжа прайшло без інцыдэнтаў і завяршылася ў [[Гусэнвіль|Гусэнвілі]], прыкладна за 30 кілямэтраў на [[Поўнач|поўнач]] ад Парыжу. 11 кастрычніка 1802 году вучаніца і жонка вынаходніка [[Жанна Ляброс]] ад імя мужа падала заяўку на патэнт на «''прыладу, званую парашутам, прызначаную для запаволеньня падзеньня гандолі паветранага шара пасьля ягонага выбуху''». ==Турнэ па Ангельшчыне == У 1802 годзе, падчас дзеяньня [[Ам’енскі мір|Ам’енскага міру]], Гарнэрэн разам з жонкай Жаннай Жэнэўевай наведаў [[Ангельшчына|Ангельшчыну]], дзе правёў шэраг паказальных палётаў: * 28 чэрвеня 1802 году ў суправаджэньні капітана Р. К. Соўдэна ён праляцеў ад садоў Ранэля ў [[Лёндан]]е да [[Колчэстэр]]у — адлегласьць каля 96,5 км усяго за 45 хвілінаў. Прэса адзначала рэкордную хуткасьць пералёту, хоць пры пасадцы моцны вецер зьнішчыў абалонку шара. * 5 ліпеня 1802 году разам з мастаком [[Эдуард Гоўк Локер|Эдуардам Гоўкам Локерам]] ён падняўся са стадыёну «''Лордс''» (Lord's Cricket Ground) і праляцеў 27,4 км да [[Чынгфард]]у крыху больш чым за 15 [[Хвіліна|хвіліна]]ў. Пры сабе ён меў рэкамэндацыйны ліст, падпісаны прынцам-рэгентам, каб пазьбегнуць падазрэньняў у шпіянажы пры прызямленьні. * Увечары 21 верасьня 1802 году Гарнэрэн падняўся на вадародным шары з пляцоўкі Валянтэраў на ''Норт-Одлі-стрыт'' (плошча Гросвэнар-сквэр) і зьдзейсьніў спуск парашутам на поле каля [[Сэнт-Панкрас]]у. Гэта быў першы ў гісторыі Ангельшчыны скачок з парашутам. У той жа час падчас знаходжаньня ў Ангельшчыне Гарнэрэн апынуўся ўцягнутым у доўгую і непрыемную палеміку ў ангельскай прэсе адносна сваёй ролі ў Францускай рэвалюцыі. Яго абвінавачвалі ў датычнасьці да суду над [[Марыя Антуанэта|Марыяй Антуанэтай]], забойства прынцэсы дэ Лямбаль і ў тым, што ў часы Тэрору ён быў агентам Камітэту грамадзкага выратаваньня. Гарнэрэн катэгарычна адмаўляў усе абвінавачаньні, аднак устрымаўся ад згадак пра дзейнасьць свайго старэйшага брата ў тыя гады. ==Далёкія пералёты== Пасьля скасаваньня Ам’енскага міру Гарнэрэн вярнуўся на кантынэнт. 3—4 кастрычніка 1803 году ён зьдзейсьніў на паветраным шары першы далёкі паветраны пералёт у [[Расейская імпэрыя|Расеі]], пераадолеўшы адлегласьць у 300 км. Пазьней, 22—23 лістапада 1807 году, ён ажыцьцявіў рэкордны пералёт працягласьцю 395 км паміж Парыжам (сады Тывалі) і лесам каля Кляўзэну ў [[Нямецкая імпэрыя|Нямеччыне]], дзе пацярпеў крушэньне пасьля сямігадзіннага палёту скрозь навальніцы. ==Сям’я== * ''Жан-Батыст-Алів’е Гарнэрэ''н (1766—1849) — старэйшы брат і паплечнік Андрэ-Жака. У адрозьненьне ад малодшага брата, сапраўды выступаў сьведкам абвінавачаньня на судовым працэсе супраць каралевы Марыі Антуанэты. Жан-Батыст-Алів’е значна ўдасканаліў канструкцыю парашутаў брата (зьменшыў вагу і павялічыў трываласьць), палепшыў абсталяваньне для здабываньня газу і вынайшаў спэцыяльную плывучую прыладу, якая дазволіла ягонай дачцэ Элізе зьдзейсьніць скачок з парашутам у мора каля [[Вэнэцыя|Вэнэцыі]]. * ''Жанна Гарнэрэн (Жанна Жэнэўева Ляброс)'' (1775—1847) — вучаніца Андрэ-Жака, якая пазьней стала ягонай жонкай. Свой першы палёт зьдзейсьніла 10 лістапада 1798 году (стаўшы адной зь першых жанчынаў-аэранаўтак), а 12 кастрычніка 1799 году стала першай у сьвеце жанчынай, якая скокнула з парашутам (з вышыні 900 мэтраў). * ''Эліза Гарнэрэн'' (1791—1853) — пляменьніца Андрэ-Жака (дачка Жан-Батыста-Алів’е). Навучылася кіраваць паветранымі шарамі ў 15 гадоў, а свой першы скачок з парашутам выканала ў 1815 годзе ў прысутнасьці караля Прусіі. У пэрыяд з 1815 па 1836 год зьдзейсьніла 39 прафэсійных скачкоў з парашутам у Італіі, Гішпаніі, Расеі, Нямеччыне і Францыі. ==Сьмерць== Андрэ-Жак Гарнэрэн трагічна загінуў 18 жніўня 1823 году ў Парыжы ва ўзросьце 54 гадоў. Працуючы над стварэньнем новага паветранага шара, ён пераходзіў будаўнічую пляцоўку, калі на яго сарвалася і ўпала бэлька, ад удару якой вынаходнік памёр імгненна. ==Памяць== Імем Андрэ-Жака Гарнэрэна названая адна з алеяў у парыскім парку Мансо, дзе ён зьдзейсьніў свой гістарычны скачок. 22 кастрычніка 2013 году кампанія Google ушанавала 216-ю гадавіну першага парашутнага скачка Гарнэрэна адмысловым інтэрактыўным дудлам. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:André-Jacques Garnerin}} {{САРТЫРОЎКА_ПА_ЗМОЎЧВАНЬНІ:Гарнэрн, Андрэ-Жак}} [[Катэгорыя:Францускія вынаходнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1769 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 18 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1823 годзе]] 8xgkqnylqc240xkk2phjzbcmaxt724m 0 304414 2698029 2697864 2026-10-29T19:36:41Z ~2026-57666-79 100916 2698029 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shibuya crossing March 2005.jpg|міні|Пешаход]] '''Пешаход''' — гэта чалавек, які перасоўваецца пешшу, няхай гэта будзе [[Хадзьба|ісці]] ці [[бег]]чы. У сучасным свеце гэты тэрмін у асноўным адносіцца да таго, хто ідзе па [[Дарога|дарозе]] або [[Пешаходная сцежка|сцежцы]], але ў мінулым гэта было не так. [[Катэгорыя:Дарогі]] 1fq9jsa2trk9jsqkb5sfzrdmdjs1vd2 2698030 2698029 2026-10-29T19:41:16Z ~2026-57666-79 100916 2698030 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shibuya crossing March 2005.jpg|міні|Пешаход]] '''Пешаход''' — гэта чалавек, які перасоўваецца пешшу ([[Хадзьба|ісзе]] ці [[бег]]ае), у сучасным свеце гэты тэрмін у асноўным адносіцца да таго, хто ідзе па [[Дарога|дарозе]] або [[Пешаходная сцежка|сцежцы]], але ў мінулым гэта было не так. [[Катэгорыя:Дарогі]] 7rgixkwd25xgtr76okxkdd4wre7q534 2698038 2698030 2026-10-30T05:20:46Z ~2026-57197-24 100884 2698038 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shibuya crossing March 2005.jpg|міні|Пешаход]] '''Пешаход''' — гэта чалавек, які перасоўваецца пешшу, няхай гэта будзе [[Хадзьба|ісці]] ці [[бег]]чы. У сучасным свеце гэты тэрмін у асноўным адносіцца да таго, хто ідзе па [[Дарога|дарозе]] або [[Пешаходная сцежка|сцежцы]], але ў мінулым гэта было не так. [[Катэгорыя:Дарогі]] 1fq9jsa2trk9jsqkb5sfzrdmdjs1vd2 2698060 2698038 2026-10-30T11:12:32Z ~2026-57197-24 100884 2698060 wikitext text/x-wiki [[Файл:Shibuya crossing March 2005.jpg|міні|Пешаход]] '''Пешаход''' — удзельнік дарожнага руху, які не карыстаецца транспартнымі сродкамі. Калі маюцца [[тратуар]]ы, пешаходы рухаюцца па ім. Калі тратуараў няма, пешаходы рухаюцца па праезжай частцы насупраць руху [[транспарт]]у. [[Пешаходны турызм]] зьяўляецца адным зь відаў спартыўнага турызму. == Здароўе і навакольнае асяродзьдзе == Рух пешкі зьяўляецца натуральным відам руху людзей. [[Катэгорыя:Дарогі]] d8httsldx4km3kdiv01jfgsulsqxerk 0 304423 2698018 2697917 2026-10-29T17:49:31Z ~2026-43291-49 100924 2698018 wikitext text/x-wiki [[Файл:Parking.in.rome.arp.jpg|значак|Паркоўка]] '''Паркоўка''' — гэта дзеянне, пры якім транспартны сродак спыняецца і выходзіць з руху, звычайна пакідаючы яго пустым. Паркоўка на адным або абодвух баках дарогі часта дазволена, хоць часам з абмежаваннямі. У некаторых будынках ёсць парковачныя месцы для іх карыстання. Краіны і мясцовыя органы ўлады маюць правілы праектавання і выкарыстання парковачных месцаў. [[Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт]] 47olgqwx353zbcqhqzhv58qm211l9kf 2698020 2698018 2026-10-29T18:25:44Z Dymitr 10914 перапрацоўка 2698020 wikitext text/x-wiki [[Файл:Parking.in.rome.arp.jpg|значак|Паркоўка.]] '''Паркоўка''' ({{мова-en|parking}}) — дзеяньне, пры якім транспартны сродак спыняецца і больш ня рухаецца. Звычайна пасьля гэтага кіроўца і ягоныя пасажыры сыходзяць з аўта, пакідаючы яго пустым. Паркоўка часта разьмяшчаюцца ўздоўж дарог, як на адным баку, гэтак і паабапал, часам з абмежаваньнямі. У некаторых будынках, звыйчайна ў гандлёвых цэнтрах або ў адмыслова абсталяваных паркінгах, маюцца парковачныя месцы дзеля паркаваньня. Дзяржаўныя і мясцовыя органы ўлады займаюцца распрацоўкай і ўкараненьнем правілаў праектаваньня і выкарыстаньня парковачных месцаў. [[Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт]] 1t3dn9gwddiii2rhq04xtqzhy3gmp47 2698026 2698020 2026-10-29T19:21:33Z ~2026-57666-79 100916 2698026 wikitext text/x-wiki [[Файл:Parking.in.rome.arp.jpg|значак|Паркоўка.]] '''Паркоўка''' ({{мова-en|parking}}) — дзеяньне, пры якім транспартны сродак спыняецца і больш ня рухаецца. Звычайна пасьля гэтага кіроўца і ягоныя пасажыры сыходзяць з аўта, пакідаючы яго пустым. Паркоўка часта разьмяшчаюцца ўздоўж дарог, як на адным баку, гэтак і паабапал, часам з абмежаваньнямі. У некаторых будынках, звыйчайна ў гандлёвых цэнтрах або ў адмыслова абсталяваных паркінгах, маюцца парковачныя месцы дзеля паркаваньня. Дзяржаўныя і мясцовыя органы ўлады займаюцца распрацоўкай і ўкараненьнем правілаў праектаваньня і выкарыстаньня парковачных месцаў. == Галерэя == <gallery> Файл:Parking meter pd med.jpg|Найбольш распаўсюджаная мадэль паркомата ў ЗША Файл:Front parking cars.jpg|Паркоўка аўтамабіляў на вуліцы Файл:Motorcycle parking.jpg|Паркоўка для матацыклаў Файл:P3030027ParkingLot wb.jpg|Дыяганальныя ўпоры адкрыты ўпор Файл:Cologne Bonn Airport - multi-storey car park P1 at terminal -99.jpg|[[Германія]] зраблю прыпынак у аэрапорце [[Кёльн]] Файл:Free Parking.jpg|Бясплатная падземная паркоўка ў [[ЗША]] Файл:Multi-storey car park in a Housing and Development Board estate, Singapore - 20060315.jpg|Шматпавярховы паркінг у [[Сінгапур]]ы Файл:MINI loaded onto tow truck.jpg|Карыстанне аўтамабілем, прыпаркаваным у недазволеным месцы </gallery> [[Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт]] ezly4glww3c7aa740eetyv63pw8s9s2 2698027 2698026 2026-10-29T19:26:53Z ~2026-57666-79 100916 /* Галерэя */ 2698027 wikitext text/x-wiki [[Файл:Parking.in.rome.arp.jpg|значак|Паркоўка.]] '''Паркоўка''' ({{мова-en|parking}}) — дзеяньне, пры якім транспартны сродак спыняецца і больш ня рухаецца. Звычайна пасьля гэтага кіроўца і ягоныя пасажыры сыходзяць з аўта, пакідаючы яго пустым. Паркоўка часта разьмяшчаюцца ўздоўж дарог, як на адным баку, гэтак і паабапал, часам з абмежаваньнямі. У некаторых будынках, звыйчайна ў гандлёвых цэнтрах або ў адмыслова абсталяваных паркінгах, маюцца парковачныя месцы дзеля паркаваньня. Дзяржаўныя і мясцовыя органы ўлады займаюцца распрацоўкай і ўкараненьнем правілаў праектаваньня і выкарыстаньня парковачных месцаў. == Галерэя == <gallery> Файл:Parking meter pd med.jpg|Найбольш распаўсюджаная мадэль паркомата ў ЗША Файл:Front parking cars.jpg|Паркоўка аўтамабіляў на вуліцы Файл:Motorcycle parking.jpg|Паркоўка для матацыклаў Файл:P3030027ParkingLot wb.jpg|Дыяганальныя ўпоры адкрыты ўпор Файл:Cologne Bonn Airport - multi-storey car park P1 at terminal -99.jpg|[[Германія]] зраблю прыпынак у аэрапорце [[Кёльн]] Файл:Free Parking.jpg|Бясплатная падземная паркоўка ў [[ЗША]] Файл:Multi-storey car park in a Housing and Development Board estate, Singapore - 20060315.jpg|Шматпавярховы паркінг у [[Сынгапур]]ы Файл:MINI loaded onto tow truck.jpg|Карыстанне аўтамабілем, прыпаркаваным у недазволеным месцы </gallery> [[Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт]] bp6p9leyhw52efu4l2ig74co7h3etw9 2698037 2698027 2026-10-30T05:16:48Z ~2026-57197-24 100884 2698037 wikitext text/x-wiki [[Файл:Parking.in.rome.arp.jpg|значак|Паркоўка.]] '''Паркоўка''' ({{мова-en|parking}}) — дзеяньне, пры якім транспартны сродак спыняецца і больш ня рухаецца. Звычайна пасьля гэтага кіроўца і ягоныя пасажыры сыходзяць з аўта, пакідаючы яго пустым. Паркоўка часта разьмяшчаюцца ўздоўж дарог, як на адным баку, гэтак і паабапал, часам з абмежаваньнямі. У некаторых будынках, звыйчайна ў гандлёвых цэнтрах або ў адмыслова абсталяваных паркінгах, маюцца парковачныя месцы дзеля паркаваньня. Дзяржаўныя і мясцовыя органы ўлады займаюцца распрацоўкай і ўкараненьнем правілаў праектаваньня і выкарыстаньня парковачных месцаў. [[Катэгорыя:Аўтамабільны транспарт]] 1t3dn9gwddiii2rhq04xtqzhy3gmp47 0 304428 2697987 2697959 2026-10-29T15:23:02Z ~2026-56499-86 100792 2697987 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Чырвоны Лужок}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Чырвоны Лужок |Лацінка = Čyrvony Łužok |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Чырвонага Лужка |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 9 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A7%D0%B8%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%9B%D1%83%D0%B6%D0%BE%D0%BA Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808101 |Выява = Čyrvony Lužok, Smaliavičy District (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 52 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 59 |Даўгата сэкундаў = 46 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Чырво́ны Лужо́к'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. Да 16 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. Назва вёскі ўтворана ад найменьня сенакоснага ўрочышча, на месцы якога была заснаваная вёска ў [[1930-я]] гады. З [[20 лютага]] [[1938]] года вёска ўваходзіла ў склад Смалявіцкага раёна Менскай вобласьці. Паводле перапісу [[1959]] году ў Чырвоным Лужку жыло 102 чалавека. З [[25 сьнежня]] [[1962]] году вёска была передадзеная ў склад [[Менскі раён|Мескага раёна]], а з [[6 студзеня]] [[1965]] года зноў вярнулася ў склад Смалявіцкага раёна. <ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 513</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Čyrvony Lužok, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] nmbd4f1azl9nx3n1vf552dfxqvf5u1o 2697991 2697987 2026-10-29T15:48:12Z Ліцьвін 847 артаграфія, пунктуацыя 2697991 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэньні|Чырвоны Лужок}} {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Чырвоны Лужок |Лацінка = Čyrvony Łužok |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Чырвонага Лужка |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскі сельсавет]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 9 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 202154<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%A7%D0%B8%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%9B%D1%83%D0%B6%D0%BE%D0%BA Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248808101 |Выява = Čyrvony Lužok, Smaliavičy District (01).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 52 |Шырата сэкундаў = 16 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 59 |Даўгата сэкундаў = 46 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Чырво́ны Лужо́к'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 443</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Драчкаўскі сельсавет|Драчкаўскага сельсавету]]. == Гісторыя == Да 16 сьнежня 2009 году вёска ўваходзіла ў склад [[Пятровіцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Пятровіцкага сельсавету]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf Рашэньне Менскага абласнога савета дэпутатаў ад 16.12.2009 №231 «Аб зьмяненьні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Менскай вобласьці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210806040159/https://pravo.by/pdf/2010-8/2010-8(002-007).pdf |date=6 жніўня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. Назва вёскі ўтвораная ад найменьня сенакоснага ўрочышча, на месцы якога была заснаваная вёска ў [[1930-я]] гады. З 20 лютага 1938 году вёска ўваходзіла ў склад Смалявіцкага раёну Менскай вобласьці. Паводле перапісу 1959 году ў Чырвоным Лужку жыло 102 чалавека. З 25 сьнежня 1962 году вёска была передадзеная ў склад [[Менскі раён|Мескага раёну]], а з 6 студзеня 1965 году зноў вярнулася ў склад Смалявіцкага раёну.<ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 513</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Čyrvony Lužok, Smaliavičy District}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] k92vczcl2idw0vvvb3c64op73f52bzf 0 304430 2697973 2697970 2026-10-29T12:05:08Z Дамінік 64057 /* Пад уладай Расейскай імпэрыі */ 2697973 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1571 годам |Першыя згадкі = [[1571]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Як вынікае з рэестру [[падымнае|падымшчыны]] 1571 году, пані Апраня Пакалеўская «''з ыменя своего Покалева''» з 3 цяглых дымоў выплаціла па 12 грошаў, з 7 [[агароднікі|агароднікаў]] па 4 гр., з 4 іншых агароднікаў па 2 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. О. 1. Спр. 1. А. 503-503зв.</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што з 9 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і з 9 агароднікаў сёлаў Пакалева і Давіткавічаў пана Рыгора Пакалеўскага выбіралася адпаведна па 15 і па 6 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пакалеў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 9vxjy0mnp2m0d685o9b2apwmjlvyrqz 2697974 2697973 2026-10-29T12:06:32Z Дамінік 64057 /* Пад уладай Расейскай імпэрыі */ 2697974 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1571 годам |Першыя згадкі = [[1571]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Як вынікае з рэестру [[падымнае|падымшчыны]] 1571 году, пані Апраня Пакалеўская «''з ыменя своего Покалева''» з 3 цяглых дымоў выплаціла па 12 грошаў, з 7 [[агароднікі|агароднікаў]] па 4 гр., з 4 іншых агароднікаў па 2 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. О. 1. Спр. 1. А. 503-503зв.</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што з 9 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і з 9 агароднікаў сёлаў Пакалева і Давіткавічаў пана Рыгора Пакалеўскага выбіралася адпаведна па 15 і па 6 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref> === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пакалеў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. у парэформавы пэрыяд сяло — цэнтар аднайменнай воласьці. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 85gxkjdtpsf7d63fp0r5wbhnzf061dt 2697978 2697974 2026-10-29T12:42:40Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697978 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1571 годам |Першыя згадкі = [[1571]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === Як вынікае з рэестру [[падымнае|падымшчыны]] 1571 году, пані Апраня Пакалеўская «''з ыменя своего Покалева''» з 3 цяглых дымоў выплаціла па 12 грошаў, з 7 [[агароднікі|агароднікаў]] па 4 гр., з 4 іншых агароднікаў па 2 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. О. 1. Спр. 1. А. 503-503зв.</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што з 9 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і з 9 агароднікаў сёлаў Пакалева і Давіткавічаў пана Рыгора Пакалеўскага выбіралася адпаведна па 15 і па 6 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref>. Паводле рэестру пабаровага Кіеўскага ваяводзтва 1628 году, з купленага панам Хведарам Абадэнскім, лоўчым брацлаўскім, сяла Пакалёва, а менавіта з 5 дымоў мусіла выплачвацца па 3 злотых, з 9 агароднікаў па паўтара зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 594-594зв.; Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 381</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пакалеў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. у парэформавы пэрыяд сяло — цэнтар аднайменнай воласьці. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] dknqyrgvs12vhnlk16laotpioanr2wt 2697985 2697978 2026-10-29T13:32:45Z Дамінік 64057 2697985 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1571 годам |Першыя згадкі = [[1571]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Падымшчына з Пакалева ў 1571 г.jpg|значак|зьлева|150px|Падымшчына з Пакалева ў 1571 г.]] [[Файл:Пакалеў у рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150px|Пакалеў у рэестры 1581 г.]] Як вынікае з рэестру [[падымнае|падымшчыны]] 1571 году, пані Апраня Пакалеўская «''з ыменя своего Покалева''» з 3 цяглых дымоў выплаціла па 12 грошаў, з 7 [[агароднікі|агароднікаў]] па 4 гр., з 4 іншых агароднікаў па 2 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 503-503зв.</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што з 9 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і з 9 агароднікаў сёлаў Пакалева і Давіткавічаў пана Рыгора Пакалеўскага выбіралася адпаведна па 15 і па 6 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref>. Паводле рэестру пабаровага Кіеўскага ваяводзтва 1628 году, з купленага панам Хведарам Абадэнскім, лоўчым брацлаўскім, сяла Пакалёва, а менавіта з 5 дымоў мусіла выплачвацца па 3 злотых, з 9 агароднікаў па паўтара зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 594-594зв.; Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 381</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пакалеў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. у парэформавы пэрыяд сяло — цэнтар аднайменнай воласьці. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] f4fkn2bgre7eu211fycc8rgq5mza7yk 2697994 2697985 2026-10-29T16:06:53Z Дамінік 64057 2697994 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1571 годам |Першыя згадкі = [[1571]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Падымшчына з Пакалева ў 1571 г.jpg|значак|зьлева|150px|Падымшчына з Пакалева ў 1571 г.]] [[Файл:Пакалеў у рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150px|Пакалеў у рэестры 1581 г.]] Як вынікае з рэестру [[падымнае|падымшчыны]] 1571 году, пані Апраня Пакалеўская «''з ыменя своего Покалева''» з 3 цяглых дымоў выплаціла па 12 грошаў, з 7 [[агароднікі|агароднікаў]] па 4 гр., з 4 іншых агароднікаў па 2 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 503-503зв.</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што з 9 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і з 9 агароднікаў сёлаў Пакалева і Давіткавічаў пана Рыгора Пакалеўскага выбіралася адпаведна па 15 і па 6 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref>. Паводле рэестру пабаровага Кіеўскага ваяводзтва 1628 году, з купленага панам Хведарам Абадэнскім, лоўчым брацлаўскім, сяла Пакалёва, а менавіта з 5 дымоў мусіла выплачвацца па 3 злотых, з 9 агароднікаў па паўтара зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 594-594зв.; Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 381</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і Оўруцкага паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 5 дымоў у Пакалеве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пакалеў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. у парэформавы пэрыяд сяло — цэнтар аднайменнай воласьці. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] 5u059e2t8n3svn17us6e5mb2jdpfmrd 2697995 2697994 2026-10-29T16:12:59Z Дамінік 64057 2697995 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1571 годам |Першыя згадкі = [[1571]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Падымшчына з Пакалева ў 1571 г.jpg|значак|зьлева|150px|Падымшчына з Пакалева ў 1571 г.]] [[Файл:Пакалеў у рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150px|Пакалеў у рэестры 1581 г.]] Як вынікае з рэестру [[падымнае|падымшчыны]] 1571 году, пані Апраня Пакалеўская «''з ыменя своего Покалева''» з 3 цяглых дымоў выплаціла па 12 грошаў, з 7 [[агароднікі|агароднікаў]] па 4 гр., з 4 іншых агароднікаў па 2 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 503-503зв.</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што з 9 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і з 9 агароднікаў сёлаў Пакалева і Давіткавічаў пана Рыгора Пакалеўскага выбіралася адпаведна па 15 і па 6 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref>. Паводле рэестру пабаровага Кіеўскага ваяводзтва 1628 году, з купленага панам Хведарам Абадэнскім, лоўчым брацлаўскім, сяла Пакалёва, а менавіта з 5 дымоў мусіла выплачвацца па 3 злотых, з 9 агароднікаў па паўтара зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 594-594зв.; Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 381</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і [[Оўруч|Оўруцкага]] паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 5 дымоў у Пакалеве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492, 506</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пакалеў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. у парэформавы пэрыяд сяло — цэнтар аднайменнай воласьці. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] owugssexeoidgpo23z1l4pv93va3jxw 2697996 2697995 2026-10-29T16:15:46Z Дамінік 64057 2697996 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1571 годам |Першыя згадкі = [[1571]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Падымшчына з Пакалева ў 1571 г.jpg|значак|зьлева|150px|Падымшчына з Пакалева ў 1571 г.]] [[Файл:Пакалеў у рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150px|Пакалеў у рэестры 1581 г.]] [[Файл:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Пакалеў у люстрацыі 1683 г.]] Як вынікае з рэестру [[падымнае|падымшчыны]] 1571 году, пані Апраня Пакалеўская «''з ыменя своего Покалева''» з 3 цяглых дымоў выплаціла па 12 грошаў, з 7 [[агароднікі|агароднікаў]] па 4 гр., з 4 іншых агароднікаў па 2 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 503-503зв.</ref>. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што з 9 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і з 9 агароднікаў сёлаў Пакалева і Давіткавічаў пана Рыгора Пакалеўскага выбіралася адпаведна па 15 і па 6 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref>. Паводле рэестру пабаровага Кіеўскага ваяводзтва 1628 году, з купленага панам Хведарам Абадэнскім, лоўчым брацлаўскім, сяла Пакалёва, а менавіта з 5 дымоў мусіла выплачвацца па 3 злотых, з 9 агароднікаў па паўтара зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 594-594зв.; Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 381</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і [[Оўруч|Оўруцкага]] паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 5 дымоў у Пакалеве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492, 506</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пакалеў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. у парэформавы пэрыяд сяло — цэнтар аднайменнай воласьці. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] jappzbg04vj9m06fgqxbbcm7luq8g58 2697997 2697996 2026-10-29T16:19:37Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697997 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1571 годам |Першыя згадкі = [[1571]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Падымшчына з Пакалева ў 1571 г.jpg|значак|зьлева|150px|Падымшчына з Пакалева ў 1571 г.]] [[Файл:Пакалеў у рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150px|Пакалеў у рэестры 1581 г.]] [[Файл:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Пакалеў у люстрацыі 1683 г.]] Як вынікае з рэестру [[падымнае|падымшчыны]] 1571 году, пані Апраня Пакалеўская «''з ыменя своего Покалева''» з 3 цяглых дымоў выплаціла па 12 грошаў, з 7 [[агароднікі|агароднікаў]] па 4 гр., з 4 іншых агароднікаў па 2 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 503-503зв.</ref>. І тое — ці не найранейшая згадка пра паселішча ў пісьмовых крыніцах. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што з 9 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і з 9 агароднікаў сёлаў Пакалева і Давіткавічаў пана Рыгора Пакалеўскага выбіралася адпаведна па 15 і па 6 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref>. Паводле рэестру пабаровага Кіеўскага ваяводзтва 1628 году, з купленага панам Хведарам Абадэнскім, лоўчым брацлаўскім, сяла Пакалёва, а менавіта з 5 дымоў мусіла выплачвацца па 3 злотых, з 9 агароднікаў па паўтара зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 594-594зв.; Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 381</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і [[Оўруч|Оўруцкага]] паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 5 дымоў у Пакалеве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492, 506</ref>. 14 верасьня і 14 кастрычніка 1686 году roboczy Раман Тышэвіч з Kopciowicz (у другі раз з Kopciowszczyzny{{заўвага|Падвойная інфармацыя прыведзеная ў крыніцы.}}), падданы пана Карытка, пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродзкім судзе пра адыход з-за ўціскаў казацкіх 3 дымоў<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 5. А. 90зв., 92; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550, 552</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пакалеў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. у парэформавы пэрыяд сяло — цэнтар аднайменнай воласьці. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] flyuhftq725gb4mvpil8k0o0dd4ace9 2697998 2697997 2026-10-29T16:22:02Z Дамінік 64057 /* Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай */ 2697998 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Украіна |Назва = Пакалеў |Статус = сяло |Назва ў родным склоне = Пакалева |Арыгінальная назва = Покалів |Лацінка = Pakaleŭ |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = перад 1571 годам |Першыя згадкі = [[1571]] |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Жытомірская вобласьць|Жытомірская]] |Аўтаномная рэспубліка = |Раён = [[Корасьценскі раён|Корасьценскі]] |Сельсавет = |Мэр = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 591 |Год падліку колькасьці = |Крыніца колькасьці насельніцтва = |КОАТУУ = |Аўтамабільны нумарны знак = |Выява = |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 51 |Шырата хвілінаў = 21 |Шырата сэкундаў = 35 |Даўгата градусаў = 28 |Даўгата хвілінаў = 35 |Даўгата сэкундаў = 29 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Пакале́ў''' ({{мова-uk|Покалі́в}}) — сяло ў Оўруцкай меставай грамадзе [[Корасьценскі раён|Корасьценскага раёну]] [[Жытомірская вобласьць|Жытомірскай вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага ў Рэчы Паспалітай === [[Файл:Падымшчына з Пакалева ў 1571 г.jpg|значак|зьлева|150px|Падымшчына з Пакалева ў 1571 г.]] [[Файл:Пакалеў у рэестры 1581 г.jpg|значак|зьлева|150px|Пакалеў у рэестры 1581 г.]] [[Файл:Дзёрнавічы ў люстрацыі 1683 г.jpg|значак|зьлева|150px|Пакалеў у люстрацыі 1683 г.]] Як вынікае з рэестру [[падымнае|падымшчыны]] 1571 году, пані Апраня Пакалеўская «''з ыменя своего Покалева''» з 3 цяглых дымоў выплаціла па 12 грошаў, з 7 [[агароднікі|агароднікаў]] па 4 гр., з 4 іншых агароднікаў па 2 гр.<ref>Центральний державний історичний архів України в м. Києві (ЦДІАУК). Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 503-503зв.</ref>. І тое — ці не найранейшая згадка пра паселішча ў пісьмовых крыніцах. У падатковым рэестры Кіеўскай зямлі (ваяводзтва), складзеным 21 чэрвеня 1581 году каралеўскім слугой і паборцам панам Мацеем Язерскім, засьведчана, што з 9 [[асадныя сяляне|асядлых]] дымоў і з 9 агароднікаў сёлаў Пакалева і Давіткавічаў пана Рыгора Пакалеўскага выбіралася адпаведна па 15 і па 6 грошаў<ref>ЦДІАУК. Ф. 44. Оп. 1. Спр. 1. А. 882, 894зв.; Źródła dziejowe (далей: ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. Wykazy... S. 45</ref>. 10 жніўня 1613 году кіеўскі падсудак Гарасім Сурын ініцыяваў падзел роўнымі часткамі Пакалеўскіх, Робаўскіх, Палохачаўскіх грунтоў паміж Рыгорам Пакалеўскім, ім самым і Мікалаем Стэцкім, цівуном земскім кіеўскім, з жонкай Аленай Гардзееўнай Сурынаўнай, спадчыньніцай<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. X. — S. 175—176</ref>. Паводле рэестру пабаровага Кіеўскага ваяводзтва 1628 году, з купленага панам Хведарам Абадэнскім, лоўчым брацлаўскім, сяла Пакалёва, а менавіта з 5 дымоў мусіла выплачвацца па 3 злотых, з 9 агароднікаў па паўтара зл.<ref>ЦДІАУК. Ф. 25. Оп. 1. Спр. 177. А. 594-594зв.; Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. І. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 381</ref>. Зь люстрацыі падымнага падатку [[Жытомір]]скага і [[Оўруч|Оўруцкага]] паветаў Кіеўскага ваяводзтва 1683 году вядома, што 5 дымоў у Пакалеве трымалі паны Халанеўскія, а выбіралася зь іх 2 злотых<ref>ЦДІАУК. Ф. 15. Оп. 1. Спр. 3. А. 737зв.; Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. І. — С. 492, 506</ref>. === Пад уладай Расейскай імпэрыі === Пасьля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Пакалеў апынуўся ў [[Расейская імпэрыя|Расейскай імпэрыі]]. у парэформавы пэрыяд сяло — цэнтар аднайменнай воласьці. === Найноўшы час === == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жытомірскай вобласьці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, згаданыя ў XVI стагодзьдзі]] b44vbmn7v6hxmb808brwbotrm3xgeiq 0 304431 2698005 2697972 2026-10-29T16:47:02Z Dymitr 10914 +[[Катэгорыя:Хадзьба]]; +[[Катэгорыя:Артапэдыя]] з дапамогай [[Вікіпэдыя:Прылады/HotCat|HotCat]] 2698005 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dandelion Sisters.jpg|значак|Хадзьба]] '''Хадзьба''' — гэта спосаб перамяшчэньня людзей або жывёлаў на нагах. Такі спосаб больш павольны за [[бег]], і ў любы момант часу толькі адная нага адрываецца ад зямлі. Калі чалавек выходзіць на шпацыр, кажуць, што ён «пайшоў на шпацыр». Хуткая або працяглая хада вядомая як карысная фізычная нагрузка. Звычайна людзей вучаць хадзіць бацькі або апэкуны ў веку 9—18 [[месяц]]аў. [[Катэгорыя:Хадзьба| ]] [[Катэгорыя:Артапэдыя]] lc1n9juaczx5tkhtf9ezfsirz7w3pmv 0 304432 2697975 2026-10-29T12:06:45Z ~2026-57666-79 100916 Створаная старонка са зьместам „'''Сцежка''' — гэта [[пешаход]]ная сцежка або [[дарога]], якая ў асноўным выкарыстоўваецца для прагулак, але часта таксама для язды на ровары, лыжных гонках або іншых відаў актыўнага адпачынку. Некаторыя сцежкі забароненыя для ўсіх, акрамя т...“ 2697975 wikitext text/x-wiki '''Сцежка''' — гэта [[пешаход]]ная сцежка або [[дарога]], якая ў асноўным выкарыстоўваецца для прагулак, але часта таксама для язды на ровары, лыжных гонках або іншых відаў актыўнага адпачынку. Некаторыя сцежкі забароненыя для ўсіх, акрамя турыстаў, і толькі некаторыя сцежкі дазваляюць рух матарызаваных транспартных сродкаў. У дзікіх раёнах, дзе няма дарог, прыдатных для колавых транспартных сродкаў, пешаходныя сцежкі з'яўляюцца асноўным спосабам перамяшчэння. i7u7mp9xt7b2wpegolhbzuttievj2sk 2697989 2697975 2026-10-29T15:45:52Z Ліцьвін 847 Ліцьвін перанёс старонку [[Сцежка]] у [[Сьцежка]]: Памылка ў назове 2697975 wikitext text/x-wiki '''Сцежка''' — гэта [[пешаход]]ная сцежка або [[дарога]], якая ў асноўным выкарыстоўваецца для прагулак, але часта таксама для язды на ровары, лыжных гонках або іншых відаў актыўнага адпачынку. Некаторыя сцежкі забароненыя для ўсіх, акрамя турыстаў, і толькі некаторыя сцежкі дазваляюць рух матарызаваных транспартных сродкаў. У дзікіх раёнах, дзе няма дарог, прыдатных для колавых транспартных сродкаў, пешаходныя сцежкі з'яўляюцца асноўным спосабам перамяшчэння. i7u7mp9xt7b2wpegolhbzuttievj2sk 2698006 2697989 2026-10-29T16:49:11Z Dymitr 10914 дададзеная [[Катэгорыя:Тыпы дарог]] з дапамогай [[Вікіпэдыя:Прылады/HotCat|HotCat]] 2698006 wikitext text/x-wiki '''Сцежка''' — гэта [[пешаход]]ная сцежка або [[дарога]], якая ў асноўным выкарыстоўваецца для прагулак, але часта таксама для язды на ровары, лыжных гонках або іншых відаў актыўнага адпачынку. Некаторыя сцежкі забароненыя для ўсіх, акрамя турыстаў, і толькі некаторыя сцежкі дазваляюць рух матарызаваных транспартных сродкаў. У дзікіх раёнах, дзе няма дарог, прыдатных для колавых транспартных сродкаў, пешаходныя сцежкі з'яўляюцца асноўным спосабам перамяшчэння. [[Катэгорыя:Тыпы дарог]] foq4fw9qjgj9o7cpynx6ab149ujhh73 2698007 2698006 2026-10-29T16:50:55Z Dymitr 10914 артаграфія 2698007 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rybaczowka Sosnowiec582.jpg|значак|Лясная сьцежка.]] '''Сьце́жка''' — гэта [[пешаход]]ная сьцежка або [[дарога]], якая пераважна выкарыстоўваецца для шпацыраў, але часта таксама для язьды роварам, лыжных гонках або іншых відаў актыўнага адпачынку. Некаторыя сьцежкі забароненыя для ўсіх, акрамя турыстаў, і толькі некаторыя сьцежкі дазваляюць рух матарызаваных транспартных сродкаў. У дзікіх раёнах, дзе няма дарог, прыдатных для колавых транспартных сродкаў, пешаходныя сьцежкі ўважаюцца за асноўны спосаб перамяшчэньня. [[Катэгорыя:Тыпы дарог]] tspw19aq6imbw04ek6158hrx5rvztqk 0 304433 2697977 2026-10-29T12:42:31Z ~2026-57666-79 100916 Створаная старонка са зьместам „[[Файл:Lixo.jpg|значак|Адходы]] '''Адходы''' — гэта непатрэбныя або непрыдатныя для выкарыстання матэрыялы. Адходы — гэта любое рэчыва, якое выкідваецца пасля першаснага выкарыстання або з'яўляецца бескарысным, дэфектным і непрыдатным.“ 2697977 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lixo.jpg|значак|Адходы]] '''Адходы''' — гэта непатрэбныя або непрыдатныя для выкарыстання матэрыялы. Адходы — гэта любое рэчыва, якое выкідваецца пасля першаснага выкарыстання або з'яўляецца бескарысным, дэфектным і непрыдатным. c7jvla66qq68ledah8s7196izyvjtjx 2698008 2697977 2026-10-29T16:52:18Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Адходы]] у [[Адкіды]] 2697977 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lixo.jpg|значак|Адходы]] '''Адходы''' — гэта непатрэбныя або непрыдатныя для выкарыстання матэрыялы. Адходы — гэта любое рэчыва, якое выкідваецца пасля першаснага выкарыстання або з'яўляецца бескарысным, дэфектным і непрыдатным. c7jvla66qq68ledah8s7196izyvjtjx 2698010 2698008 2026-10-29T16:54:21Z Dymitr 10914 артаграфія, [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698010 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lixo.jpg|значак|Адкіды.]] '''Адкіды''' ці '''адходы''' — непатрэбныя або непрыдатныя для выкарыстаньня матэрыялы. Адкідамі могуць быць любыя рэчывы, якія выкідаюцца пасьля першаснага выкарыстаньня або ёсьць бескарысным, дэфэктным і непрыдатным да ўжытку. [[Катэгорыя:Сьмецьце]] 64d8i5eb378zqk8tnmhkepbawsd2hph 0 304434 2697979 2026-10-29T12:45:25Z ~2026-57666-79 100916 Створаная старонка са зьместам „'''Ксерастомія''', таксама вядомая як '''сухасць у роце''', — гэта суб'ектыўная скарга на сухасць у роце, якая можа быць звязана са змяненнем складу сліны, зніжэннем слінаадлучэння або не мець вызначанай прычыны.“ 2697979 wikitext text/x-wiki '''Ксерастомія''', таксама вядомая як '''сухасць у роце''', — гэта суб'ектыўная скарга на сухасць у роце, якая можа быць звязана са змяненнем складу сліны, зніжэннем слінаадлучэння або не мець вызначанай прычыны. 7uus0y3elp831a56y6r2m03thg5d7z0 2697980 2697979 2026-10-29T12:45:49Z ~2026-57666-79 100916 2697980 wikitext text/x-wiki '''Ксерастомія''', таксама вядомая як '''сухасць у роце''' — гэта суб'ектыўная скарга на сухасць у роце, якая можа быць звязана са змяненнем складу сліны, зніжэннем слінаадлучэння або не мець вызначанай прычыны. 4q16tdgidz68nrwxuhn2mb1jlbwnvva 2698002 2697980 2026-10-29T16:44:17Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Ксерастомія]] у [[Ксэрастамія]]: Не па-беларуску 2697980 wikitext text/x-wiki '''Ксерастомія''', таксама вядомая як '''сухасць у роце''' — гэта суб'ектыўная скарга на сухасць у роце, якая можа быць звязана са змяненнем складу сліны, зніжэннем слінаадлучэння або не мець вызначанай прычыны. 4q16tdgidz68nrwxuhn2mb1jlbwnvva 2698004 2698002 2026-10-29T16:44:31Z Dymitr 10914 артаграфія 2698004 wikitext text/x-wiki {{Артаграфія}} '''Ксерастомія''', таксама вядомая як '''сухасць у роце''' — гэта суб'ектыўная скарга на сухасць у роце, якая можа быць звязана са змяненнем складу сліны, зніжэннем слінаадлучэння або не мець вызначанай прычыны. jybbfqnqe4cuef60y3x7praji9dxf8r 2698011 2698004 2026-10-29T16:58:47Z Dymitr 10914 артаграфія, [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]], [[Вікіпэдыя:Шаблёны|шаблён]] 2698011 wikitext text/x-wiki {{Хвароба}} '''Ксэрастамі́я''', таксама вядомая як '''сухасьць у роце''' — суб’ектыўная скарга на сухасьць у [[рот|роце]], якая можа быць зьвязаная зь зьмяненьнем складу [[сьліна|сьліны]], зьніжэньнем сьлінаўтварэньня або ня мець бадай якой вызначанай прычыны. [[Катэгорыя:Отарыналярынгалёгія]] rmtryyipgr1g6tmdpkppyubi24g3rmw 0 304435 2697984 2026-10-29T13:21:16Z ~2026-57666-79 100916 Створаная старонка са зьместам „'''Спажывец''' — гэта асоба або група людзей, якія маюць намер заказаць або выкарыстоўваць набытыя тавары, прадукты або паслугі ў першую чаргу для асабістых, сацыяльных, сямейных, бытавых і падобных патрэб, якія не звязаны непасрэдна з пр...“ 2697984 wikitext text/x-wiki '''Спажывец''' — гэта асоба або група людзей, якія маюць намер заказаць або выкарыстоўваць набытыя тавары, прадукты або паслугі ў першую чаргу для асабістых, сацыяльных, сямейных, бытавых і падобных патрэб, якія не звязаны непасрэдна з прадпрымальніцкай або бізнес-дзейнасцю. Тэрмін часцей за ўсё адносіцца да асобы, якая набывае тавары і паслугі для асабістага карыстання. 6tips93vb0tv2hmxp0n4ybq6e8yre0h 2698001 2697984 2026-10-29T16:42:32Z Dymitr 10914 артаграфія 2698001 wikitext text/x-wiki {{Артаграфія}} '''Спажывец''' — гэта асоба або група людзей, якія маюць намер заказаць або выкарыстоўваць набытыя тавары, прадукты або паслугі ў першую чаргу для асабістых, сацыяльных, сямейных, бытавых і падобных патрэб, якія не звязаны непасрэдна з прадпрымальніцкай або бізнес-дзейнасцю. Тэрмін часцей за ўсё адносіцца да асобы, якая набывае тавары і паслугі для асабістага карыстання. omh0uoo7cuis07fzatwa9srewfdzl5k 2698012 2698001 2026-10-29T17:02:01Z Dymitr 10914 артаграфія, [[Вікіпэдыя:Катэгорыя|катэгорыя]] 2698012 wikitext text/x-wiki '''Спажывец''' — асоба або група людзей, якія маюць намер заказаць або выкарыстоўваць набытыя тавары, прадукты або паслугі ў першую чаргу дзеля асабістых, сацыяльных, сямейных, побытавых і падобных патрэбаў, якія не павязаныя беспасярэдне з прадпрымальніцкай або бізнэсавай дзейнасьцю. Тэрмін часьцей за ўсё тычыцца асобы, якая набывае тавары і паслугі дзеля асабістага карыстаньня. [[Катэгорыя:Спажывец| ]] 2is3vxfz1a6db5vl8ndcw00afu6wbza 0 304437 2697992 2026-10-29T15:48:41Z Ліцьвін 847 Перанакіроўвае на [[Чырвоны Лужок (Менская вобласьць)]] 2697992 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Чырвоны Лужок (Менская вобласьць)]] ch8pdzu7ra2bjvlztoyh53pl104vc0n 0 304438 2697993 2026-10-29T15:49:16Z Ліцьвін 847 Перанакіроўвае на [[Чырвоны Лужок (Менская вобласьць)]] 2697993 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Чырвоны Лужок (Менская вобласьць)]] ch8pdzu7ra2bjvlztoyh53pl104vc0n 0 304439 2698003 2026-10-29T16:44:18Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Ксерастомія]] у [[Ксэрастамія]]: Не па-беларуску 2698003 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Ксэрастамія]] 3r1ul221cesln4h6phelmlxiud2nxdq 0 304440 2698009 2026-10-29T16:52:18Z Dymitr 10914 Dymitr перанёс старонку [[Адходы]] у [[Адкіды]] 2698009 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Адкіды]] pi6s24as9o9b55hcl3nidokxudssb0i 3 304441 2698017 2026-10-29T17:39:45Z Ліцьвін 847 Вітаем 2698017 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} fbn7wwakni74vxuz1x9rcjfgbiynfll 10 304442 2698040 2026-10-30T06:11:46Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698040 wikitext text/x-wiki CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> cjrnvk7c9zksz48cyt3eo0pkavh6ozk 10 304443 2698041 2026-10-30T06:12:08Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Spondylus.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698041 wikitext text/x-wiki Spondylus.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> r81qwvxqpu7xius4mps1way8fcxeofz 10 304444 2698042 2026-10-30T06:12:27Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Fernlike stellar dendrite snowflake, brightfield, focus stack.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698042 wikitext text/x-wiki Fernlike stellar dendrite snowflake, brightfield, focus stack.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> 0naaa8p0n76e21u4h9fpkh5y8yytq9e 10 304445 2698043 2026-10-30T06:12:47Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „Црква „Св. Димитриј“ - Подмол 18.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude>“ 2698043 wikitext text/x-wiki Црква „Св. Димитриј“ - Подмол 18.jpg<noinclude>[[Катэгорыя:Вікіпэдыя:Галоўная старонка:Выява дня]]</noinclude> h94grr44y66n1j9r5duzcd18hxvuo81 0 304446 2698054 2026-10-30T10:42:41Z Vlad5250 57182 Vlad5250 перанёс старонку [[Крэменецкі раён]] у [[Крэменецкі раён (1940—2020)]]: колішні раён 2698054 wikitext text/x-wiki #перанакіраваньне [[Крэменецкі раён (1940—2020)]] i9v5qjdsjzq4o9xu7ti2vz5ifznyd2p 2698057 2698054 2026-10-30T10:46:57Z Vlad5250 57182 Выдаленае перанакіраваньне на [[Крэменецкі раён (1940—2020)]] 2698057 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Крэменецкі раён | Арыгінальная назва = Кременецький район | Герб = Kremen_rs.png | Сьцяг = Flag of Kremenets Raion in Ternopil Oblast.svg | Краіна = [[Украіна]] | Гімн = | Статус = раён | Уваходзіць у = [[Тарнопальская вобласьць]] | Улучае = | Цэнтар = [[Крэменец]] | БуйныГорад = [[Крэменец]], [[Пачаеў]] | БуйныяГарады = | ДатаЎтварэньня = 19 ліпеня 2020 | Кіраўнік = |Назва пасады кіраўніка = | АфіцыйныяМовы = украінская | Насельніцтва = 140 900 |Год перапісу = 2021 |Адсотак ад насельніцтва = |Месца паводле насельніцтва = |Шчыльнасьць = 54,02 |Месца паводле шчыльнасьці = |Нацыянальны склад = |Канфэсійны склад = | Плошча = 2650,7 |Адсотак ад плошчы = |Месца паводле плошчы = | Максымальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Мапа = Kremenets Raion 2020.svg | Памер мапы = 300 | Часавы пас = [[GMT]] +2 | Скарачэньне = | ISO = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-3546 | Паштовыя індэксы = 47009 | Інтэрнэт-дамэн = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Парамэтр1 = | Назва парамэтру 1 = | Дадаткі = | Мапа адміністрацыйнай адзінкі = | Колер фону парамэтраў = {{Колер|Украіна}} }} '''Крэменецкі раён''' ({{мова-uk|Кременецький район}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на поўначы [[Тарнопальская вобласьць|Тарнопальскае вобласьці]] [[Украіна|Ўкраіны]]. Адміністрацыйны цэнтар — [[места]] [[Крэменец]]. == Глядзіце таксама == * [[Лапушна (Ланавецкі раён)|Лапушна]] {{Накід:Украіна}} {{Тарнопальская вобласьць}} [[Катэгорыя:Крэменецкі раён]] [[Катэгорыя:Раёны Тарнопальскай вобласьці]] 5h32b66y9hid2wwl4uudkip6c9fms0x 0 304447 2698055 2026-10-30T10:43:30Z Jim 415 Створаная старонка са зьместам „{{Населены пункт/Беларусь |Назва = Арэшнікі |Лацінка = Arešniki |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Арэшнікаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата зас...“ 2698055 wikitext text/x-wiki {{Населены пункт/Беларусь |Назва = Арэшнікі |Лацінка = Arešniki |Статус = Вёска |Назва ў родным склоне = Арэшнікаў |Герб = |Сьцяг = |Гімн = |Дата заснаваньня = |Першыя згадкі = |Статус з = |Магдэбурскае права = |Былая назва = |Мясцовая назва = |Вобласьць = [[Менская вобласьць|Менская]] |Раён = [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкі]] |Сельсавет = [[Забалоцкі сельсавет|Забалоцкі]] |Гарадзкі савет = |Старшыня гарвыканкаму = |Пасада кіраўніка = |Кіраўнік = |Плошча = |Крыніца плошчы = |Вышыня = |Унутраны падзел = |Колькасьць насельніцтва = 394 |Год падліку колькасьці = 2009 |Крыніца колькасьці насельніцтва = |Тэндэнцыя колькасьці насельніцтва = |Нацыянальны склад насельніцтва = |Год падліку нацыянальнага складу = |Колькасьць двароў = |Год падліку колькасьці двароў = |Тэлефонны код = +375 1776 |Крыніца колькасьці двароў = |Паштовы індэкс = 222209<ref>[https://belpost.by/Uznatpochtovyykod28indek?search=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 Белпошта] {{Ref-ru}}</ref>. |СААТА = 6248820046 |Выява = Arešniki (1).jpg |Апісаньне выявы = |Шырата градусаў = 53 |Шырата хвілінаў = 58 |Шырата сэкундаў = 47 |Даўгата градусаў = 27 |Даўгата хвілінаў = 58 |Даўгата сэкундаў = 00 |Пазыцыя подпісу на мапе = |Водступ подпісу на мапе = |Commons = |Сайт = }} '''Арэ́шнікі'''<ref>{{Літаратура/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Менская вобласьць}} С. 436</ref> — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Менская вобласьць|Менскай вобласьці]]. Уваходзіць у склад [[Забалоцкі сельсавет|Забалоцкага сельсавету]]. == Гісторыя == У пачатку [[20 стагодзьдзе|ХХ стагодзьдзя]] Арэшнікі вядомыя я к [[Хутар|хутар]], у якім у [[1921]] годзе жыло 56 жыхароў у 4 гаспадарках. Паселішча адносілася на ''Смалявіцкай воласьці'' [[Менская губэрня|Менскай губэрні]]. З [[20 жніўня]] [[1924]] году Арэшнікі ўвайшлі ў склад Забалоцкага сельсавету Смалявіцкага раёну. Па стану на [[1940]] год тут жыло 163 жыхары ў 37 дварах. Пад час [[Другая сусьветная вайна|Другой Сусьсетнай вайны]] з [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1941]] году да [[Ліпень|ліпеня]] [[1944]] года Арэшнікі былі акупіраваныя войскамі [[Нацысцкая Нямеччына|Нацысцкай Нямеччыны]], якія ў [[Студзень|студзені]] [[1942]] году спалілі вёску і забілі 60 жыхароў. У [[1959]] годзе тут жыве 217 жыхароў. З [[25 сьнежня]] [[1962]] году была ў складзе Менскага раёну а з [[6 студзеня]] [[1965]] году зноў у скдадзе Смалявіцкана раёну. У [[1969]] годзе ў Арэшніках жыве 234 жыхары. У [[1977]] годзе далучана суседняя вёска ''Вадзіца''. У [[1988]] годзе колькасьць насельніцтва склала 360 чалавек.<ref>Гарады і вёскі Беларусі/Менская вобласьць, энцыкляпэдыя, Том 8 (выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя імя Пятруся Броўкі», 2013 год) (ISBN 978-985-11-0735-9), падрыхтаваны пад навуковай рэдакцыяй члена карэспандэнта Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі [[Аляксандар Лакотка|А. Лакоткі]]. С. 439-440</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Вонкавыя спасылкі == {{Commons|Category:Arešniki}} * [https://web.archive.org/web/20260510020954/https://smolevichi.gov.by/ Афіцыйная старонка Смалявіцкага раёну] * [http://belaruscity.net/smolevichi/towns.php Пра гарады і вёскі Смалявіцкага раёну] {{Драчкаўскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Драчкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёну]] 46wcwnuk0wt0nukltt8o27ykrildmvg 0 304448 2698062 2026-10-30T11:41:00Z ~2026-57720-01 100936 Створаная старонка са зьместам „'''Даччыная кампанія''', або '''філіяльная кампанія''' — гэта кампанія, якая цалкам або часткова належыць або кантралюецца іншай кампаніяй, якая называецца матчынай кампаніяй або холдынгавай кампаніяй і мае юрыдычны і фінансавы кантроль...“ 2698062 wikitext text/x-wiki '''Даччыная кампанія''', або '''філіяльная кампанія''' — гэта кампанія, якая цалкам або часткова належыць або кантралюецца іншай кампаніяй, якая называецца матчынай кампаніяй або холдынгавай кампаніяй і мае юрыдычны і фінансавы кантроль над даччынай кампаніяй. У адрозненне ад рэгіянальных філіялаў або падраздзяленняў, даччыныя кампаніі лічацца асобнымі арганізацыямі, якія адрозніваюцца ад сваіх матчыных кампаній; яны абавязаны выконваць законы месца іх рэгістрацыі і захоўваць уласнае выканаўчае кіраўніцтва. Дзве або больш даччыных кампаній, якія ў асноўным кантралююцца адной і той жа арганізацыяй/групай, лічацца сястрынскімі кампаніямі адна адной. 2p5lif9gv3f7o8jnbq18qvicw3h9kfa